Wikipedia afwiki https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Media Spesiaal Bespreking Gebruiker Gebruikerbespreking Wikipedia Wikipediabespreking Lêer Lêerbespreking MediaWiki MediaWikibespreking Sjabloon Sjabloonbespreking Hulp Hulpbespreking Kategorie Kategoriebespreking Portaal Portaalbespreking TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 4 2891692 2828295 2026-04-08T19:43:58Z Sobaka 328 /* F */ skakel 2891692 wikitext text/x-wiki [[Lêer:C Louis Leipoldt.jpg|duimnael|200px|C. Louis Leipoldt.]] [[Beeld:Totius.jpg|duimnael|regs|200px|[[Totius]].]] [[Lêer:Eugene Marais.jpg|duimnael|200px|[[Eugene Marais]].]] [[Lêer:NP van Wyk Louw.jpg|duimnael|200px|[[N.P. van Wyk Louw]].]] [[Lêer:Henry Fagan.jpg|duimnael|200px|[[Henry Fagan|H.A. Fagan]].]] [[Lêer:DJ Opperman.jpg|duimnael|200px|[[D.J. Opperman]].]] [[Beeld:Marlise Joubert 1968.jpg|duimnael|regs|200px|[[Marlise Joubert]].]] Hier volg 'n '''lys van bekende [[Afrikaans]]e [[digter]]s''': {{indeks}} == A == * Jan Afrika (sien [[Breyten Breytenbach]]) * [[Hennie Aucamp]] == B == * [[Pirow Bekker]] * [[Ronnie Belcher]] * [[Marié Blomerus]] * [[Peter Blum]] * [[Boerneef]] * [[Russell Boezak]] * [[D.P.M. Botes]] * [[Stephan Bouwer]] * [[Breyten Breytenbach]] (Jan Blom, Jan Afrika) * [[P.W. Buys]] == C == * [[Jan Lion Cachet]] * [[Eveleen Castelyn]] * [[Jan F.E. Celliers]] * [[Rika Cilliers]] * [[T.T. Cloete]] * [[Nico Coetzee]] * [[Margaret Cordier]] * [[Sheila Cussons]] == D == * [[Thomas Deacon]] * [[Johan de Jager]] * [[F.W. de Jongh]] * [[Johann de Lange]] * [[Izak de Villiers|I. L. de Villiers]] * [[Philip de Vos]] * [[Julian de Wette]] * [[Werner Dorfling]] * [[Tom Dreyer]] * [[Clinton du Plessis]] * [[Hans du Plessis]] * [[I.D. du Plessis]] * [[Phil du Plessis]] * [[D.F. du Toit]] * [[S.J. du Toit]] * [[Spoegwolf|D.S.R. du Toit (Reënwolf)]] == E == * [[Eitemal]] * [[Louis Eksteen]] * [[Elisabeth Eybers]] == F == * [[Henry Fagan|H.A. Fagan]] * [[Vernon February]] * [[Charles Fryer]] * [[Ruan Fourie]] == G == * [[Jeanne Goosen]] * [[Pieter W. Grobbelaar]] == H == * [[Joan Hambidge]] * [[Daniel Hugo]] * [[Heiwee]] (skuilnaam van prof H.M. van der Westhuysen, † [[1987]]) == I == == J == * [[Wopko Jensma]] * [[Ingrid Jonker]] * [[C.W. Joubert]] * [[H.H. Joubert]] * [[Marlise Joubert]] == K == * [[Ronelda Kamfer]] * [[A.D. Keet]] * [[Rosa Keet]] * [[Hélène Kesting]] * [[Olga Kirsch]] * [[W.F. Knobel]] * [[Wilhelm Knobel]] * [[Uys Krige]] * [[Antjie Krog]] == L == * [[C.J. Langenhoven]] * [[Trienke Laurie]] * [[C. Louis Leipoldt]] * [[André le Roux]] * [[George Louw]] * [[W.E.G. Louw]] == M == * [[Lucas Malan]] * [[D.F. Malherbe]] * [[Danie Marais]] * [[Eugene Marais]] * [[Johann Lodewyk Marais]] * [[Loftus Marais]] * [[Adriaan Moorrees]] * [[Petra Müller]] * [[Johan Myburg]] == N == * Fransi Nieuwoudt * [[Gert Vlok Nel]] == O == * [[Vincent Oliphant]] * [[Fanie Olivier]] * [[D.J. Opperman]] == P == * [[Chris Pelser]] * [[S.V. Petersen]] * [[P.J. Philander]] * [[Mathews Phosa]] * [[Freda Plekker]] * [[Gustav Preller]] * [[S.J. Pretorius]] * [[Wessel Pretorius]] == Q == == R == * [[Henk Rall]] * [[P.H. Roodt]] * [[Ina Rousseau]] * [[William Rowland]] * [[Spoegwolf|Reënwolf (sien D.S.R. du Toit)]] == S == * [[Merwe Scholtz]] * [[Sjaka Septembir]] * [[Bibi Slippers]] * [[Adam Small]] * [[Pieter Smit]] * [[Eduard Smith]] * [[Susan Smith]] * [[Peter Snyders]] * [[Casper Scmidt]] * [[Dan Sleigh]] * [[Jan Spies]] * [[Lina Spies]] * [[Jaap Steyn]] * [[Wilma Stockenström]] * [[Leon Strydom]] * [[Jan Swanepoel]] * [[Hein Swart]] == T == * [[Barend J. Toerien]] * [[Totius]] (J.D. du Toit) == U == == V == * [[Hendrik van Blerk]] * [[Jan van Bruggen|J.R.L. van Bruggen]] * [[C.M. van den Heever]] * [[Toon van den Heever]] * [[Cornelius van der Merwe]] * [[H.A. van der Merwe]] * [[Ernst van Heerden]] * [[Dolf van Niekerk]] * [[Marlene van Niekerk]] * [[Piet van Rooyen]] * [[Morney C. van Staden]] * [[Neil van Tonder]] * [[Johan van Wyk]] * [[N.P. van Wyk Louw]] * [[De Waal Venter]] * Issie Venter * [[A.G. Visser]] == W == * [[M.M. Walters]] * [[Theo Wassenaar]] * [[G.A. Watermeyer]] * [[George Weideman]] == X == == Y == == Z == == Sien ook == * [[Lys van Afrikaanse skrywers]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse digters]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse skrywers]] {{indeks}} [[Kategorie:Afrikaanse digters| ]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse lyste|Afrikaanse digters]] dp2cli267ozpk4bcbem07tobpjfluei 0 4166 2891665 2891600 2026-04-08T16:21:47Z Aliwal2012 39067 /* Bronne */ moet asb nie "authorlink" gebruik nie, dit gee almal rooi skakels 2891665 wikitext text/x-wiki {{Ruimtevlug | name = Apollo 13 | image = Apollo 13 Service Module (lossless crop).jpg | image_caption = ''Odyssey'' se beskadigde diensmodule, soos gesien vanaf die Apollo maanmodule ''Aquarius'', ure voor hulle die atmosfeer binnegedring het. | image_alt = | insignia = Apollo 13-insignia.png | mission_type = Bemande maanlandingpoging | operator = [[NASA]] | COSPAR_ID = {{Unbulleted list|CSM: 1970-029A|Maanmodule: 1970-029C}} | SATCAT = 4371<ref>{{cite web|url=https://www.n2yo.com/satellite/?s=4371|title=Apollo 13 CM|website=N2YO.com|access-date=August 18, 2019}}</ref> | spacecraft = {{Unbulleted list|[[Apollo-beheer-en-diensmodule|Apollo BDM]]-109 |[[Apollo-maanmodule|Apollo LM]]-7}} | manufacturer = {{Unbulleted list|BDM: North American Rockwell|LM: Grumman}} | launch_mass = 44,069 kg (CSM: 28,881 kg;<ref>{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |title=Apollo 13 Command and Service Module (CSM) |publisher=[[NASA]]<!-- NASA Space Science Data Coordinated Archive --> |access-date=January 9, 2023 |archive-date= 7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407223412/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |url-status=dead }}</ref> LM: 15,188 kg)<ref name="apollo13NASAsdca">{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C |title=Apollo 13 Lunar Module / EASEP |publisher=[[NASA Space Science Data Coordinated Archive]] |access-date=January 9, 2023 |archive-date=19 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019204208/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C |url-status=dead }}</ref> | landing_mass = {{convert|11133|lb|kg|order=flip}}{{sfn|Orloff|2000|p=307}} | launch_date = {{start date text|April 11, 1970, 19:13:00|timezone=yes}}&nbsp;UTC<ref>{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |title=Apollo 13 |publisher=[[NASA]] |access-date=January 9, 2023 |archive-date= 7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407223412/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |url-status=dead }}</ref> | launch_rocket = [[Saturn V]] SA-508 | launch_site = [[Kennedy-ruimtesentrum|Kennedy LC-39A]] | landing_date = {{end date text|April 17, 1970, 18:07:41|timezone=yes}}&nbsp;UTC | landing_site = Suidelike [[Stille Oseaan]]<br />{{Koördinate|21|38|24|S|165|21|42|W|type:event|name=Apollo 13 splashdown}} | recovery_by = USS ''Iwo Jima'' | orbit_epoch = | orbit_reference = | orbit_periapsis = | orbit_apoapsis = | orbit_inclination = | orbit_period = | orbit_rev_number = | apsis = |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP | type = flyby | note = Omwenteling en landing gekanselleer | object = Maan | distance = {{convert|137|nmi|km|order=flip|sp=us}} | arrival_date = April 15, 1970, 00:21:00&nbsp;UTC }} | docking = <!--{{Infobox spaceflight/Dock | docking_target = LM | docking_type = dock | docking_date = April 11, 1970, 22:32:08&nbsp;UTC | undocking_date = April 17, 1970, 16:43:00&nbsp;UTC | time_docked = }}--> | crew_size = 3 | crew_members = {{Unbulleted list|[[Jim Lovell|James A. Lovell Jr.]]|[[Jack Swigert|John L. Swigert Jr.]]|[[Fred Haise|Fred W. Haise Jr.]]}} | crew_callsign = Apollo 8 | crew_photo = Apollo 13 Prime Crew.jpg | crew_photo_caption = Van links na regs: [[Jim Lovell]], [[Jack Swigert]], [[Fred Haise]] | previous_mission = [[Apollo 12]] | next_mission = [[Apollo 14]] | programme = [[Apollo-program]] }} [[Lêer:Apollo program.svg|links|70px]] '''Apollo 13''' (11–17 April 1970) was die sewende bemande sending in die [[Apollo-program|Apollo-ruimteprogram]] en sou die derde maanlanding gewees het. Die ruimtetuig is op 11 April 1970 vanaf die [[Kennedy-ruimtesentrum]] gelanseer, maar die landing is afgelas nadat 'n suurstoftenk in die diensmodule twee dae na die sending ontplof en die elektriese en lewensondersteuningstelsel buite werking gestel het. Die bemanning, ondersteun deur rugsteunstelsels op die [[Apollo-maanmodule]] (LM), het eerder in 'n baan [[Baan om die Maan|om die maan]] gereis en op 17 April veilig na die [[Aarde]] teruggekeer. [[Jim Lovell]] was die bevelvoerder van die sending, met [[Jack Swigert]] as vlieënier van die [[Apollo-beheer-en-diensmodule|beheermodule]] (CM) en [[Fred Haise]] as vlieënier van die maanmodule. Swigert was 'n laat plaasvervanger vir [[Ken Mattingly]], wat onttrek is uit die sending na blootstelling aan [[Duitse masels]]. 'n Roetine-roer van 'n suurstoftenk het beskadigde draadisolasie daarin aan die brand gesteek, wat 'n ontploffing veroorsaak het wat die inhoud van beide die suurstoftenks van die diensmodule die ruimte ingeblaas het.<ref group=nota>{{cite web|title=The Apollo 13 accident|author=Williams, David|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|publisher=NASA|quote=Die Apollo 13-wanfunksie is veroorsaak deur 'n ontploffing en oopbars van suurstoftenk nr. 2 in die diensmodule.|access-date=25 Augustus 2025|archive-date=11 Desember 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211092322/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|url-status=dead}} <!--{{harvnb|Cortright|1975|pp=248–249}}-->: "Ek het natuurlik af en toe gedink aan die moontlikheid dat die ruimtetuigontploffing ons dalk gestrand kon gelaat het...... Dertien minute na die ontploffing het ek toevallig by die linkervenster uitgekyk en die finale bewyse gesien wat op 'n potensiële ramp dui."</ref> Die formele ongeluksverslag vermy egter die gebruik van die term.{{sfn|Accident report|p=143}} Destydse NASA ingenieurs het "tenkfaling" verkies, beide omdat dit meer akkuraat is en om die negatiewe konnotasies rondom die woord "ontploffing" te vermy.<ref>{{harvnb|Cooper|2013|page=21}}: "Later, in describing what happened, NASA engineers avoided using the word "explosion;" they preferred the more delicate and less dramatic term "tank failure," and in a sense it ''was'' the more accurate expression, inasmuch as the tank did not explode in the way a bomb does but broke open under pressure."</ref> Sonder [[suurstof]], wat nodig is vir asemhaling en vir die opwekking van [[elektriese krag]], kon die diensmodule se aandrywing- en lewensondersteuningstelsels nie funksioneer nie. Die beheermodule se stelsels moes afgeskakel word om die oorblywende hulpbronne vir hertoetrede tot die atmosfeer te bewaar, wat die bemanning gedwing het om na die maanmodule oor te kruip en dit as 'n reddingsboot te gebruik. Met die maanlanding gekanselleer, het sendingbeheerders voltyds gewerk om die bemanning lewend terug Aarde toe te bring. Alhoewel die maanmodule ontwerp is om twee mans vir twee dae op die maanoppervlak te ondersteun, het sendingbeheer in [[Houston]] nuwe prosedures geïmproviseer sodat dit drie mense vir vier dae kon ondersteun. Die bemanning het 'n groot ontbering ervaar, veroorsaak deur beperkte krag, 'n koue en klam kajuit en 'n tekort aan drinkbare water. Daar was 'n kritieke behoefte om die beheermodule se patrone aan te pas vir die [[koolstofdioksied]]-suiweraar om in die maanmodule te werk; die bemanning en sendingbeheerders was suksesvol in die improvisasie van 'n oplossing. Die gevaar van die ruimtevaarders het die openbare belangstelling in die Apollo-program kortliks hernu; tientalle miljoene het die neerplonsing in die suid-[[Stille Oseaan]] op televisie dopgehou. 'n Ondersoekraad het foute gevind met die voorvlugtoetsing van die suurstoftenk en die [[Politetrafluoroëtileen|Teflon]] wat daarin geplaas is. Die raad het veranderinge aanbeveel, insluitend die minimalisering van die gebruik van potensieel brandbare items binne die tenk; dit is vir [[Apollo 14]] aangepas. Die storie van Apollo 13 is al verskeie kere gedramatiseer, veral in die 1995-film ''Apollo 13'' gebaseer op ''Lost Moon'', die 1994-memoir wat deur Lovell mede-geskryf is en 'n episode van die 1998-minireeks ''From the Earth to the Moon''. == Agtergrond == In 1961 het die Amerikaanse president [[John F. Kennedy]] sy nasie uitgedaag om teen die einde van die [[dekade]] 'n ruimtevaarder op die Maan te land en veilig terug te bring Aarde toe.<ref name = "mission overview" /> NASA het geleidelik aan hierdie doelwit gewerk deur ruimtevaarders die ruimte in te stuur met die [[Mercury-program|Mercury-]] en [[Gemini-program]]me, wat gelei het tot die Apollo-program.{{sfn|Hacker & Grimwood|2010|p=382}} Die doelwit is bereik met [[Apollo 11]], wat op 20 Julie 1969 op die Maan geland het. Neil Armstrong en Buzz Aldrin het op die maanoppervlakte geloop terwyl Michael Collins om die Maan gewentel het in die Beheermodule Columbia. Die sending het op 24 Julie 1969 na die Aarde teruggekeer en daar is aan pres. Kennedy se uitdaging voldoen.<ref name = "mission overview">{{cite web|title=Apollo 11 Mission Overview|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/apollo/missions/apollo11.html|date=December 21, 2017|access-date=February 14, 2019|publisher=[[NASA]]|first=Sarah A. |last=Loff}}</ref> NASA het kontrakte vir vyftien [[Saturn V]]-vuurpyle gesluit om die doel te bereik; destyds het niemand geweet hoeveel sendings dit sou vereis nie.{{sfn|Chaikin|1995|pp=232–233}} Sedert sukses in 1969 met die sesde Saturn V met Apollo 11 behaal is, het nege vuurpyle beskikbaar gebly vir 'n verwagte totaal van tien landings. Na die opwinding van Apollo 11 het die algemene publiek apaties teenoor die ruimteprogram geword en die Kongres het voortgegaan om NASA se begroting te sny; Apollo 20 is gekanselleer.{{sfn|Chaikin|1995|p=285}} Ten spyte van die suksesvolle maanlanding, is die sendings as so riskant beskou dat ruimtevaarders nie lewensversekering kon bekostig om vir hul gesinne te sorg as hulle in die ruimte sou sterf nie.<ref group=nota>Geen Apollo-ruimtevaarder het sonder lewensversekering gevlieg nie, maar die polisse is betaal deur private derde partye wie se betrokkenheid nie gepubliseer is nie.</ref><ref name="weinberger">{{cite web|last=Weinberger|first=Howard C.|title=Apollo Insurance Covers|publisher=Space Flown Artifacts (Chris Spain)|url=http://www.spaceflownartifacts.com/flown_apollo_insurance_covers.html|access-date=December 11, 2019}}</ref> [[Lêer:1970 Mission Control Apollo 13.jpg|duimnael|links|alt=see caption|Sending-operasiebeheerkamer tydens die TV-uitsending net voor die Apollo 13-ongeluk. Die ruimteman [[Fred Haise]] kan op die skerm gesien word.]] Selfs voordat die eerste Amerikaanse ruimtevaarder in 1961 die ruimte betree het, het die beplanning vir 'n gesentraliseerde fasiliteit om met die ruimtetuie te kommunikeer en die werkverrigting daarvan te monitor, begin. Dit was grotendeels die visie van Christopher C. Kraft Jr., wat NASA se eerste vlugdirekteur geword het. Tydens [[John Glenn]] se [[Mercury-Atlas 6|Mercury Friendship 7-vlug]] in Februarie 1962 (die eerste bemande wentelvlug deur die VSA), is een van Kraft se besluite deur NASA-bestuurders tersyde gestel. Hy is geregverdig deur 'n nasending-analise en het 'n reël geïmplementeer dat die vlugdirekteur se woord tydens die sending absoluut was;<ref name = "mission control history">{{cite web|last=Neufeld|first=Michael J.|author-link=Michael J. Neufeld|title=Remembering Chris Kraft: Pioneer of Mission Control|url=https://airandspace.si.edu/stories/editorial/remembering-chris-kraft-pioneer-mission-control|publisher=[[Smithsonian Air and Space Museum]]|date=July 24, 2019|access-date=December 8, 2019}}</ref> om sy besluite te verander, sou NASA hom dadelik moes afdank.<ref name = "Cass 1" /> Vlugdirekteure tydens die Apollo-program het 'n eensin posbeskrywing gehad, "Die vlugdirekteur mag enige stappe neem wat nodig is vir bemanningsveiligheid en sendingsukses."<ref>{{cite news|title=A legendary tale, well-told|access-date=October 5, 2019|last=Williams|first=Mike|url=https://news.rice.edu/2012/09/13/a-legendary-tale-well-told/|publisher=Rice University Office of Public Affairs|date=September 13, 2012|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817125432/https://news.rice.edu/2012/09/13/a-legendary-tale-well-told/|url-status=dead}}</ref> Houston se Sendingbeheersentrum is in 1965 geopen. Dit is gedeeltelik deur Kraft ontwerp en is later na hom vernoem.<ref name = "mission control history" /> In Sendingbeheer was elke vlugbeheerder, benewens die monitering van telemetrie vanaf die ruimtetuig, in kommunikasie via stemlus met spesialiste in 'n Personeelondersteuningskamer (of "agterkamer"), wat op spesifieke ruimtetuigstelsels gefokus het.<ref name = "Cass 1" /> Apollo 13 was die tweede H-sending, ten doel om presisie-maanlandings te demonstreer en spesifieke plekke op die Maan te verken.{{sfn|Apollo Program Summary Report|1975|p=B-2}} Met Kennedy se doelwit bereik deur Apollo 11, en [[Apollo 12]] wat demonstreer dat die ruimtevaarders 'n presisielanding kon uitvoer, kon sendingbeplanners fokus op meer as net om veilig te land en ruimtevaarders wat minimaal in geologie opgelei is, maanmonsters te laat versamel om terug te neem na die Aarde. Daar was 'n groter rol vir wetenskap op Apollo 13, veral vir [[geologie]], iets wat beklemtoon is deur die sending se leuse, ''Ex luna, scientia'' (Van die Maan, kennis).{{sfn|Launius|2019|p=186}} == Ruimtemanne en die sleutel- sendingbeheerpersoneel == Jim Lovell was Apollo 13 se sendingbevelvoerder en 42 jaar oud ten tyde van die ruimtevlug. Hy was 'n gegradueerde van die Verenigde State se Vlootakademie en was 'n vlootvlieënier en toetsvlieënier voordat hy in 1962 vir die [[Ruimtevaardergroep 2|tweede groep ruimtevaarders]] gekies is. Hy het in 1965 saam met [[Frank Borman]] in [[Gemini 7]] en die volgende jaar saam met [[Buzz Aldrin]] in [[Gemini 12]] gevlieg voordat hy in 1968 in [[Apollo 8]] gevlieg het, die eerste ruimtetuig wat om die Maan gewentel het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=108–109}} Ten tye van Apollo 13 was Lovell die NASA-ruimtevaarder met die meeste tyd in die ruimte, met 'n totaal van 572 uur oor die drie sendings.<ref name = "experience" >{{cite web|title=Apollo 13: The moon-mission that dodged disaster|first1=Elizabeth|last1=Howell|first2=Kimberly|last2=Hickok|url=https://www.space.com/17250-apollo-13-facts.html|website=Space.com|publisher=Future US|date=March 31, 2020|access-date=April 1, 2020}}</ref> Jack Swigert, die beheermodulevlieënier (CMP), was 38 jaar oud en het 'n B.Sc. in meganiese ingenieurswese en 'n M.Sc. in lugvaartwetenskap gehou; hy het in die Amerikaanse Lugmag en in die staat se Lugmag Nasionale Wag gedien en was 'n ingenieurstoetsvlieënier voordat hy in 1966 vir die [[Ruimtevaardergroep 5|vyfde groep ruimtevaarders]] gekies is.<ref name = "swigert bio" /> Fred Haise, die maanmodule-vlieënier (LMP), was 36 jaar oud. Hy het 'n B.Sc. in lugvaartingenieurswese gehad, was 'n vegvlieënier van die Marine Korps, en was 'n burgerlike navorsingsvlieënier vir NASA toe hy as deel van Ruimtevaardergroep 5 gekies is.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=111–112}} {{sfn|Chaikin|1995|pp=589–593}} Volgens die standaard Apollo-bemanningsrotasie sou die hoofbemanning vir Apollo 13 die rugsteunbemanning<ref group=nota>Die rol van die rugsteunbemanning was om op te lei en gereed te wees om te vlieg ingeval iets met die hoofbemanning sou gebeur.{{cite web|publisher=NASA|access-date=December 5, 2019|title=50 years ago: NASA names Apollo 11 crew|url=https://www.nasa.gov/feature/50-years-ago-nasa-names-apollo-11-crew|date=January 30, 2019}} Rugsteunspanne is, volgens die rotasie, drie missies na hul toewysing as rugsteun as die hoofbemanning aangewys.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=137}}</ref>vir [[Apollo 10]] gewees het, met Mercury- en Gemini-veteraan [[Gordon Cooper]] in bevel, [[Donn F. Eisele]] as beheermodule-vlieënier en [[Edgar Mitchell]] as maanmodule-vlieënier. Deke Slayton, NASA se Direkteur van Vlugbemanningsoperasies, het nooit beoog om Cooper en Eisele na 'n primêre bemanningsopdrag te roteer nie, aangesien albei uit die guns was – Cooper vir sy laks houding teenoor opleiding en Eisele vir voorvalle aan boord van [[Apollo 7]] en 'n buite-egtelike verhouding. Hy het hulle aan die rugsteunbemanning toegewys omdat geen ander veteraan-ruimtevaarders beskikbaar was nie.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=236}} Slayton se oorspronklike keuses vir Apollo 13 was [[Alan Shepard]] as bevelvoerder, Stuart Roosa as beheermodulevlieënier, en Mitchell as maanmodulevlieënier. Die bestuur het egter gevoel dat Shepard meer opleidingstyd benodig het, aangesien hy eers onlangs sy aktiewe status hervat het na 'n operasie vir 'n binneoorafwyking en sedert 1961 nie gevlieg het nie. Dus is Lovell se bemanning (homself, Haise en Ken Mattingly), wat almal Apollo 11 ondersteun het en vir Apollo 14 geskeduleer was, met Shepard s'n omgeruil. Swigert was oorspronklik bevelvoerder van Apollo 13 se rugsteunbemanning, met [[John W. Young|John Young]] as bevelvoerder en [[Charles Duke]] as maanmodule-vlieënier.<ref name="backup">{{cite web|url=https://airandspace.si.edu/explore-and-learn/topics/apollo/apollo-program/landing-missions/apollo13-crew.cfm|title=Apollo 13 Crew|website=Smithsonian National Air and Space Museum|access-date=January 6, 2018|archive-date=October 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024155252/https://airandspace.si.edu/explore-and-learn/topics/apollo/apollo-program/landing-missions/apollo13-crew.cfm|url-status=dead}}</ref> Sewe dae voor die lansering het Duke se seun se vriend hom aangesteek met Duitse masels.<ref name="Oral">{{cite web |title=Charles M. Duke, Jr. Oral History |publisher= NASA |url=https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/DukeCM/DukeCM_3-12-99.htm |access-date=December 17, 2019}}</ref> Dit het beide die hoof- en rugsteunspanne, wat saam geoefen het, blootgestel. Van die vyf was slegs Mattingly nie immuun deur vorige blootstelling nie. Normaalweg, as enige lid van die hoofbemanning onttrek moes word, sou die oorblywende bemanning ook vervang word en die rugsteunbemanning sou vervang word maar Duke se siekte het dit nie moontlik gemaak nie,{{sfn|NASA 1970|p=6}} dus twee dae voor die bekendstelling is Mattingly deur Swigert vervang.<ref name = "swigert bio">{{cite web|url=http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/swigert-jl.html|access-date=August 21, 2009|title=Astronaut Bio: John L. Swigert|date=January 1983|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20090731012402/http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/swigert-jl.html|archive-date=July 31, 2009| url-status=dead}}</ref> Mattingly het nooit Duitse masels ontwikkel nie en het later op [[Apollo 16]] gevlieg.<ref>{{cite journal|url=https://www.universetoday.com/62576/13-things-that-saved-apollo-13-part-3-charlie-dukes-measles/|last=Atkinson|first=Nancy|title=13 things that saved Apollo 13, Part 3: Charlie Duke's measles|date=April 12, 2010|access-date=November 13, 2019|journal=[[Universe Today]]}}</ref> Vir Apollo is 'n derde stel bemanning van ruimtevaarders, bekend as die ondersteuningsbemanning, aangewys benewens die hoof- en rugsteunspanne wat op die Mercury- en Gemini-projekte gebruik is. Slayton het die ondersteuningspanne geskep omdat [[James McDivitt]], wat [[Apollo 9]] sou bevel voer, geglo het dat, met voorbereiding wat in fasiliteite regoor die VSA aan die gang was, vergaderings wat 'n lid van die vlugbemanning benodig het, gemis sou word. Ondersteuningsbemanningslede moes help soos deur die sendingbevelvoerder aangedui.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=184}} Gewoonlik laag in senioriteit, het hulle die sending se reëls, vlugplan en kontrolelyste saamgestel en dit op datum gehou, vir Apollo 13 was hulle Vance D. Brand, Jack Lousma en óf William Pogue óf Joseph Kerwin.<ref group=nota>Sommige bronne lys Kerwin{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=251}} en ander lys Pogue as die derde lid.{{sfn|Brooks, Grimwood, & Swenson|1979|p=378}}{{sfn|Orloff|2000|p=137}}</ref> <ref>{{cite interview|url=https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/PogueWR/WRP_7-17-2000.pdf|interviewer=Kevin M. Rusnak|date=July 17, 2000|location=Houston, Texas|title=Oral History Transcript|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501104039/https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/PogueWR/WRP_7-17-2000.pdf|archive-date=May 1, 2019|url-status=dead|publisher=NASA|pages=12-25-12-26|series=Johnson Space Center Oral History Project}}</ref> Die vlugdirekteure vir Apollo 13 was Gene Kranz, '''Witspan''' {{sfn|Mission Operations Report 1970|p=I-1}} (die hoofvlugdirekteur);{{sfn|Kranz|2000|p=307}}{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=79}} Glynn Lunney, '''Swartspan'''; Milton Windler, '''Rooispan''' en Gerry Griffin, '''Gouespan'''.{{sfn|Mission Operations Report 1970|p=I-1}} Die CAPCOM's (''Capsule Communicator'' die persoon in Sendingbeheer, tydens die Apollo-program 'n ruimtevaarder, wat verantwoordelik was vir stemkommunikasie met die bemanning){{sfn|Morgan|2001|p=48}} vir Apollo 13 was Kerwin, Brand, Lousma, Young en Mattingly.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=362}} == Sending kentekens en roeptekens == [[Lêer:Apollo 13 Flown Silver Robbins Medallion (SN-354).jpg|duimnael|alt=see caption|Apollo 13 silwer Robbins gedenkpennings]] Die Apollo 13-sendingkentekens beeld die Griekse god van die [[Son]], [[Apollo]], uit met drie perde wat sy strydwa oor die gesig van die Maan trek, en die Aarde in die verte gesien. Dit is bedoel om die Apollo-vlugte te simboliseer wat die lig van kennis aan alle mense bring. Die sendingleuse, ''Ex luna, scientia'' ("Van die Maan, kennis"), verskyn op die pennings. Deur dit te kies, het Lovell die leuse van sy alma mater, die Vlootakademie, ''Ex scientia, tridens'' ("Uit kennis, seemag") aangepas.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=81}}{{sfn|Orloff|2000|p=283}} Op die kant het die sendingnommer in Romeinse syfers as ''Apollo XIII'' verskyn. Die pennings hoef nie gewysig te word nadat Swigert vir Mattingly vervang het nie, aangesien dit een van slegs twee Apollo-sending-kentekens is, die ander is Apollo 11, wat nie die name van die bemanning insluit nie. Dit is ontwerp deur die kunstenaar Lumen Martin Winter, wat dit gebaseer het op 'n muurskildery wat hy vir die St. Regis Hotel in New York Stad geskilder het.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/36238158/daily_news/|title=Astros Wear Badge of Apollo|last1=Crafton|first1=Jean|date=April 12, 1970|page=105|newspaper=Daily News|location=New York City|via=Newspapers.com}}</ref> Die muurskildery is later gekoop deur akteur [[Tom Hanks]],<ref>{{cite news|url=https://www.chicagotribune.com/suburbs/lake-county-news-sun/ct-lns-moran-lovell-stories-st-1003-20151002-story.html|title=Apollo 13 astronaut Jim Lovell shares stories about Tom Hanks, Ron Howard|last1=Moran|first1=Dan|date=October 2, 2015|newspaper=Chicago Tribune|access-date=April 11, 2020}}</ref> wat Lovell in die fliek Apollo 13 vertolk het, en dit is nou in die Captain James A. Lovell Federal Health Care Center in Illinois.<ref>{{cite news|url=https://chicagotribune.newspapers.com/clip/36239172/chicago_tribune/|title=Namesake Brings Personal Touch to Lovell Center Fete|last1=Moran|first1=Dan|newspaper=Chicago Tribune|date=October 2, 2015|page=1|via=Newspapers.com}}</ref> Die sending se leuse was in Lovell se gedagtes toe hy die roepsein Aquarius vir die maanmodule gekies het, geneem van ''[[Waterdraer (sterrebeeld)|Aquarius]]'', die draer van water.{{sfn|Chaikin|1995|p=291}}{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}} Sommige mense in die media het verkeerdelik berig dat die roepsein geneem is uit 'n liedjie met dié naam uit die musiekblyspel ''Hair''.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}}{{sfn|Lattimer|1988|p=77}} Die beheermodule se roepsein, Odyssey, is nie net gekies vir sy Homeriese assosiasie nie, maar ook om te verwys na die onlangse film, [[2001: A Space Odyssey (rolprent)|2001: A Space Odyssey]], gebaseer op 'n kortverhaal deur wetenskapfiksie-outeur [[Arthur C. Clarke]].{{sfn|Chaikin|1995|p=291}} In sy boek het Lovell aangedui dat hy die naam ''Odyssey'' gekies het omdat hy van die woord en die definisie daarvan gehou het: ‘n lang reis waar daar vele geleenthede hom voordoen om munt te slaan.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}} As gevolg van die ongeluk en die laaste minuut bemanningsverandering van Jack Swigert wat Ken Mattingly drie dae voor die lansering vervang het, is die Apollo 13 Robbins gedenkpennings wat saam aanboord van die ruimtetuig was, gesmelt en na die sending hergebruik om die korrekte bemanning en die afwesigheid van 'n maanlandingsdatum te weerspieël.<ref>{{Cite web |title=Medal, Robbins, Commemorative, Apollo 13 {{!}} National Air and Space Museum |url=https://airandspace.si.edu/collection-objects/medal-robbins-commemorative-apollo-13/nasm_A19850166000 |access-date=2024-06-15 |website=airandspace.si.edu |language=en}}</ref> == Ruimtetuig == [[Lêer:Apollo 13 CSM (Ap13-69-H-1791).jpg|duimnael|links|upright=0.68|CSM-109 ''Odyssey'' in die Operasies en Uitklaargebou]] Die Saturnus V-vuurpyl wat gebruik is om Apollo 13 na die Maan te vervoer was genommer as SA-508 en was amper identies aan dié wat vir Apollo 8 tot 12 gebruik is.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=74}} Die vuurpyl, saam met die ruimtetuig, het 2 949 136 kilogram geweeg.{{sfn|Orloff|2000|p=284}} Die S-IC eerste fase se enjins is gegradeer om 440 000 newton (100 000 lbf) minder totale stukrag te genereer as Apollo 12 s'n, hoewel hulle binne die spesifikasies gebly het.<ref name = "journal launch" /> Om die vloeibare waterstofdryfmiddel koud te hou, was die S-II tweede fase se kriogeniese tenks geïsoleer; op vroeëre Apollo-sendings het dit in die vorm van panele gekom wat vasgemaak is, maar vanaf Apollo 13 is isolasie op die buitekant van die tenks gespuit.<ref name = "ten launch">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap10fj/as10-day1-pt1.html|title=Apollo 10: Day 1, part 1: Countdown, launch and climb to orbit|date=February 6, 2022|access-date=August 16, 2025}}</ref> Ekstra dryfmiddel is as 'n toets saamgedra, aangesien toekomstige J-sendings na die Maan meer dryfmiddel vir hul swaarder vragte sou benodig. Dit het die vuurpyl die swaarste gemaak wat NASA nog gevlieg het en Apollo 13 was sigbaar stadiger om uit die lanseeringstoring te kom as vorige sendings.<ref name = "journal launch">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/02earth_orbit_tli.html|title=Day 1: Earth orbit and translunar injection|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> Die Apollo 13-ruimtetuig het bestaan ​​uit beheermodule 109 en Diensmodule 109 (saam CSM-109), genaamd ''Odyssey'', en Maanmodule 7 (LM-7), genaamd ''Aquarius''. Ook as deel van die ruimtetuig beskou, was die lansering-ontsnappingstelsel, wat die beheermodule (CM) na veiligheid sou dryf in geval van 'n probleem tydens opstyg, en die Ruimtetuig-LM-verbindingstuk, genommer as SLA-16, wat die maanmodule (LM) gedurende die eerste ure van die sending gehuisves het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=364}}{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=78, 81}} Die maanmodule-stadiums, beheermodule en die diensmodule is in Junie 1969 by die Kennedy-ruimtesentrum ontvang; die dele van die Saturn V is in Junie en Julie ontvang. Daarna het toetsing en montering voortgegaan, met die hoogtepunt wat bereik is met die uitrol van die lanseervoertuig, met die ruimtetuig bo-op, op 15 Desember 1969.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=364}} Apollo 13 was oorspronklik geskeduleer vir lansering op 12 Maart 1970, maar daardie Januarie het NASA aangekondig dat die sending tot 11 April uitgestel sou word, beide om meer tyd vir beplanning toe te laat en om die Apollo-sendings oor 'n langer tydperk te versprei.<ref name = "postpone">{{cite press release |title=MSC 70–9 |publisher=[[NASA]] |date=January 8, 1970 |url=https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |access-date=July 27, 2019 |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf }}</ref> Die plan was om twee Apollo-vlugte per jaar te voltooi en was in reaksie op begrotingsbeperkings<ref>{{cite news|title=Apollo's Schedule Shifted by NASA|date=January 9, 1970|newspaper=[[The New York Times]]|page=17|url=https://www.nytimes.com/1970/01/09/archives/apollos-schedule-shifted-by-nasa-next-flight-in-april.html}}</ref> wat die kansellasie van Apollo 20 tot gevolg gehad het.<ref>{{cite news|title=Apollo 13 and 14 may be set back|date=January 6, 1970|newspaper=[[The New York Times]]|page=26|url=https://www.nytimes.com/1970/01/06/archives/apollo-13-and-14-may-be-set-back.html|agency=UPI}}</ref> == Opleiding en voorbereiding == Die Apollo 13-hoofbemanning het meer as 1 000 uur se sendingspesifieke opleiding onderneem, meer as vyf uur vir elke uur van die sending se beplande duur van tien dae. Elke lid van die hoofbemanning het meer as 400 uur in babootsers van die beheermodule en (vir Lovell en Haise) van die Maanmodule by Kennedy-ruimtesentrum en in Houston deurgebring, waarvan sommige die vlugbeheerders by Sendingbeheer betrek het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=104}} Vlugbeheerders het aan baie simulasies van probleme met die ruimtetuig tydens vlug deelgeneem, wat hulle geleer het hoe om in 'n noodgeval te reageer.<ref name = "Cass 1" /> Gespesialiseerde nabootsers op ander plekke is ook deur die bemanningslede gebruik.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=104}} Die ruimtevaarders van Apollo 11 het minimale tyd vir geologie-opleiding gehad, met slegs ses maande tussen die toewysing van die bemanning en die lansering; hoër prioriteite het baie van hul tyd in beslag geneem.{{sfn|Phinney|2015|p=100}} Apollo 12 het meer sulke opleiding gesien, insluitend oefening in die veld, met behulp van 'n CAPCOM en 'n gesimuleerde agterkamer van wetenskaplikes, aan wie die ruimtevaarders moes beskryf wat hulle gesien het.{{sfn|Phinney|2015|pp=103–104}} Wetenskaplike-ruimtevaarder Harrison Schmitt het gesien dat daar beperkte entoesiasme vir geologie-velduitstappies was. Omdat hy geglo het dat 'n inspirerende onderwyser nodig was, het Schmitt gereël dat Lovell en Haise sy ou professor, Caltech se Lee Silver, ontmoet. Die twee ruimtevaarders, en plaasvervangers Young en Duke, het op hul eie tyd en koste saam met Silver op 'n velduitstappie gegaan. Aan die einde van hul week saam het Lovell Silver hul geologie-mentor gemaak, wat breedvoerig betrokke sou wees by die geologiebeplanning vir Apollo 13.{{sfn|Phinney|2015|pp=107–111}} Farouk El-Baz het toesig gehou oor die opleiding van Mattingly en sy plaasvervanger, Swigert, wat die beskrywing en fotografering van gesimuleerde maanlandmerke vanaf vliegtuie behels het.{{sfn|Phinney|2015|p=134}} El-Baz het al drie hoofbemanningslede se ruimtevaarders die geologiese kenmerke laat beskryf wat hulle tydens hul vlugte tussen Houston en KSC gesien het; Mattingly se entoesiasme het veroorsaak dat ander ruimtevaarders, soos Apollo 14 se beheer-en-diensmodule vlieënier, Roosa, El-Baz as 'n onderwyser opgesoek het.{{sfn|Phinney|2015|pp=141–142}} Daar was bekommernis oor hoe naby Apollo 11 se maanmodule, ''Eagle'', daaraan gekom het om sonder dryfmiddel te raak tydens sy maandaling en die sendingbeplanners het besluit dat die beheer-en-diensmodule, vanaf Apollo 13, die maanmodule na 'n laer wentelbaan sou bring vanwaar die maan landingspoging sou begin. Dit was 'n verandering van Apollo 11 en 12, waar die maanmodule sy vuurpyle ontbrand het om dit na die laer wentelbaan te bring. Die verandering was deel van 'n poging om die hoeveelheid vliegtyd wat vir die ruimtevaarders beskikbaar was, te verhoog namate die sendings na rowwe terrein op pad was.{{sfn|Harland|1999|p=53}} Die plan was om die eerste van die twee vier uur lange maanoppervlak [[ruimtewandeling]]s te wy aan die opstel van die ''Apollo Lunar Surface Experiments Package'' (ALSEP) groep wetenskaplike instrumente; gedurende die tweede wandeling sou Lovell en Haise die Cone-krater, naby die beplande landingsplek, ondersoek.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=363}} Die twee ruimtevaarders het hul ruimtepakke gedra vir sowat 20 oefen prosedures van ruimtewandelings, insluitend die insameling van monsters en die gebruik van gereedskap en ander toerusting. Hulle het in die sogenaamde "Vomit Comet" in gesimuleerde mikrogravitasie of maanswaartekrag gevlieg, insluitend oefening met die aan- en uittrek van ruimtepakke. Om voor te berei vir die afdaling na die maan se oppervlak, het Lovell die Maanlanding Opleidingsvoertuig gevlieg nadat hy helikopteropleiding ontvang het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=105}} Ten spyte van die ongelukke van een Maanlanding Opleidingsvoertuig en een soortgelyke Maanlanding Navorsingsvoertuig voor Apollo 13 se lansering, het sendingbevelvoerders die vlieg daarvan as onskatbare ervaring beskou en het hulle dus die huiwerige NASA-bestuur oortuig om hulle te behou.<ref>{{cite web|last=Jones|first=Eric M.|title=Lunar Landing Training Vehicle NASA 952|date=April 29, 2006|access-date=August 16, 2025|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/LLTV-952.html|publisher=[[NASA]]|work=Apollo Lunar Surface Journal}}</ref> == Eksperimente en wetenskaplike doelwitte == [[Lêer:Lovell and Haise geology training (S70-20253).jpg|duimnael|regs|upright|Lovell (links) en Haise tydens geologie opleiding in Hawaii, Januarie 1970]] Apollo 13 se aangewese landingsplek was naby die Fra Mauro-krater; daar is geglo dat die Fra Mauro-formasie baie materiaal bevat het wat deur die impak uitmekaar gespat het en die Imbrium-kom vroeg in die Maan se geskiedenis gevul het. Die datering daarvan sou inligting nie net oor die Maan verskaf nie, maar ook oor die Aarde se vroeë geskiedenis. Sulke materiaal sou waarskynlik beskikbaar wees by die Cone-krater, 'n plek waar 'n impak vermoedelik diep in die maan [[regoliet]] geboor het.{{sfn|Harland|1999|pp=51–53}} Apollo 11 het 'n [[Seismograaf|seismometer]] op die Maan agtergelaat, maar die sonkrag-aangedrewe eenheid het nie sy eerste twee weke lange maannag oorleef nie. Die Apollo 12-ruimtevaarders het ook een agtergelaat as deel van sy ALSEP, wat kernaangedrewe was.{{sfn|Harland|1999|pp=38–39}} Apollo 13 het ook 'n seismometer (bekend as die Passiewe Seismiese Eksperiment), soortgelyk aan Apollo 12 s'n, as deel van sy ALSEP gehad, wat deur die ruimtevaarders op die Maan gelaat sou word.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=29}} Daardie seismometer sou gekalibreer word deur die impak, na die afvuur, van die opstygstadium van Apollo 13 se maanmodule, 'n voorwerp met bekende massa en snelheid wat op 'n bekende plek bots.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=42}} Ander ALSEP-eksperimente op Apollo 13 het 'n hittevloei-eksperiment ingesluit, wat die boor van twee gate van 3 meter diep sou behels het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=33}} Dit was Haise se verantwoordelikheid; hy moes ook 'n derde gat van daardie diepte vir 'n kernmonster boor.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} 'n Gelaaide Deeltjie Maanomgewingseksperiment (GDME) het die [[proton]]e en [[elektron]]e van sonoorsprong gemeet wat die Maan bereik.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=49}} Die pakket het ook 'n Maanatmosfeerdetektor (LAD){{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=51}} en 'n stofdetektor ingesluit om die ophoping van puin te meet.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=62}} Die Hittevloei-eksperiment en die GDME is vir die eerste keer op Apollo 13 gevlieg; die ander eksperimente is al voorheen gevlieg.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} [[Lêer:Haise RTG (Ap13-70-H-103).jpg|duimnael|links|Haise oefen om die brandstofkapsule uit sy vervoervat, wat op die maanmodule gemonteer is, te verwyder. Die regte vat het ongeopend met sy radioaktiewe inhoud in die Stille Oseaan gesink.]] Om die ALSEP aan te dryf, is die SNAP-27 radioisotoop termo-elektriese generator (RTG) gebruik. SNAP-27, wat deur die Amerikaanse Atoomenergiekommissie ontwikkel is, is vir die eerste keer op Apollo 12 gebruik. Die brandstofkapsule het ongeveer 3,79&nbsp;kg plutoniumoksied bevat. Die vat wat rondom die kapsule geplaas is vir vervoer na die Maan, is gebou met hitteskerms van grafiet en berillium en met strukturele dele van titanium en Inconel-materiale. Dus is dit gebou om die hitte van hertoetrede van die Aarde se atmosfeer te weerstaan ​​eerder as om die lug met plutonium te besoedel in die geval van 'n mislukte sending.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=65}} 'n Vlag van die Verenigde State is ook geneem om op die maan se oppervlak opgerig te word.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=33, 65}} Vir Apollo 11 en 12 is die vlag in 'n hittebestande buis op die voorste landingspoot geplaas; dit is vir Apollo 13 na die ''Modularized Equipment Storage Assembly'' (MESA) in die maanmodule-afdaalstadium verskuif. Die struktuur om die vlag op die luglose maan te laat wapper, is verbeter vanaf Apollo 12 s'n.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=73}} Vir die eerste keer is rooi strepe op die helm, arms en bene van die bevelvoerder se A7L-ruimtepak aangebring. Dit is gedoen na Apollo 11, omdat diegene wat die beelde wat geneem is, probleme ondervind het om Armstrong van Aldrin te onderskei. Die verandering is egter te laat vir Apollo 12 goedgekeur.<ref name = "red stripe">{{cite web|title=Commander's stripes|website=Apollo Lunar Surface Journal|publisher=[[NASA]]|access-date=July 20, 2019|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/alsj-CDRStripes.html|last=Jones|first=Eric M.|date=February 20, 2006}}</ref> Nuwe vloeistofsakke wat aan die helms vasgemaak was en waaruit die ruimtevaarders moes drink terwyl hulle op die Maan geloop het, is deur Haise tydens Apollo 13 se laaste televisie-uitsending voor die ongeluk gedemonstreer.{{sfn|Turnill|2003|p=316}}<ref>{{cite web|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/alsj-DrinkFood.html|title=Water Gun, Helmet Feedport, In-Suit Drink Bag, and Food Stick|last1=Jones|first1=Eric M.|date=March 3, 2010|website=Apollo Lunar Surface Journal|publisher=NASA|access-date=November 15, 2019}}</ref> Apollo 13 se primêre sendingdoelwitte was om: "[[Selenografie|Selenologiese]] inspeksie, opname en monsterneming van materiale in 'n vooraf gekose gebied van die Fra Mauro-formasie uit te voer. 'n Apollo-maanoppervlak-eksperimentepakket te ontplooi en te aktiveer. Die mens se vermoë om in die maanomgewing te werk, te ontwikkel. Foto's van kandidaat-verkenningsterreine te verkry."{{sfn|Accident report|p=3-26}} Die ruimtevaarders moes ook ander fotografiese doelwitte bereik, insluitend van die [[Gegenschein]] vanuit 'n maanbaan en van die Maan self op die reis terug na die Aarde. Van hierdie fotografie sou deur Swigert uitgevoer word terwyl Lovell en Haise op die Maan geloop het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=385}} Swigert sou ook foto's neem van die [[Lagrange-punt]]e van die Aarde-Maan-stelsel. Apollo 13 het twaalf kameras aan boord gehad, insluitend dié vir televisie en bewegende beelde.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} Die bemanning moes ook bistatiese radarwaarnemings van die Maan aflaai. Niks hiervan kon weens die ongeluk gedoen word nie.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=385}} == Vlugbaan van Apollo 13 == [[Lêer:Apollo 13 timeline.svg|center|framed|Apollo 13 se vlugbaan om die maan, op skaal geteken. Die ongeluk het ongeveer in die 56ste uur na lansering gebeur.]] === Lansering en maanwentelbaan plasing === [[Lêer:Apollo 13 launch (S70-34852).jpg|duimnael|upright=.8|Apollo&nbsp;13 word gelanseer vanaf die Kennedy-ruimtesentrum, 11 April, 1970]] [[Lêer:Apolo-1. CSM&LM diagram.svg|duimnael|Apollo 13 ruimtetuig konfigurasie vir die grootste gedeelte van die vlug: Kliek op die beeld vir sleutel van genommerde komponente.]] Die sending is op die beplande tyd, 14:13 [[Oos-Amerikaanse Tyd|OST]] (19:13 [[Gekoördineerde Universele Tyd|UTC]]), op 11 April gelanseer. 'n Anomalie het plaasgevind toe die tweede-fase, middelste (binneboord) enjin ongeveer twee minute te vroeg afgeskakel het.<ref name="lver">{{cite book |author= |url=https://archive.org/details/nasa_techdoc_19900066486 |title=Saturn 5 Launch Vehicle Flight Evaluation Report: AS-508 Apollo 13 Mission |date=June 20, 1970 |publisher=[[NASA]] |publication-place=[[Marshall Space Flight Center|George C. Marshall Space Flight Center]], Huntsville, Alabama |id=MPR-SAT-FE-70-2 |access-date=May 30, 2017}}</ref>{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=494–499}} Dit is veroorsaak deur erge pogo-ossillasies. Vanaf Apollo 10 is die voertuig se geleidingstelsel ontwerp om die enjin af te skakel in reaksie op kamerdruk-afwykings.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}} Pogo-ossillasies het op Titan-vuurpyle (gebruik tydens die Gemini-program) en op vorige Apollo-sendings voor gekom, maar op Apollo 13 is dit versterk deur 'n interaksie met turbopompkavitasie.<ref>{{cite journal |last=Dotson |first=Kirk |date=Winter 2003–2004 |title=Mitigating Pogo on Liquid-Fueled Rockets |journal=Crosslink |volume=5 |issue=1 |pages=26–29 |location=El Segundo, California|publisher=[[The Aerospace Corporation]] |access-date=July 3, 2013 |url=http://aerospace.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/crosslink/V5N1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://aerospace.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/crosslink/V5N1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}}</ref><ref name=launch>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/01launch_ascent.html |title=Launch and Reaching Earth Orbit |year=2016 |editor-last=Woods |editor-first=W. David |editor-last2=Turhanov|editor-first2=Alexandr|editor-last3=Waugh|editor-first3=Lennox J. |work=Apollo 13 Flight Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025}}</ref> 'n Oplossing om pogo te voorkom was gereed vir die sending, maar skeduledruk het nie die integrasie van die hardeware in die Apollo 13-ruimtetuig toegelaat nie.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}}<ref>{{cite journal|url=https://www.universetoday.com/62672/13-things-that-saved-apollo-13-part-5-unexplained-shutdown-of-the-saturn-v-center-engine/|last=Atkinson|first=Nancy|title=13 things that saved Apollo 13, Part 5: Unexplained shutdown of the Saturn V center engine|date=April 14, 2010|journal=[[Universe Today]]|access-date=September 16, 2019}}</ref> 'n Na-vlug ondersoek het aan die lig gebring dat die enjin een siklus weg was van katastrofiese faling.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}} Die vier buitenste motors (daar is een in die middel) en die S-IVB derde stadium het langer gevuur om te vergoed en die voertuig het baie naby aan die beplande sirkelvormige [[lae aardwentelbaan]] van 190 kilometer bereik, gevolg deur 'n maanoorgangversnellingontbranding ongeveer twee uur later, wat die sending op koers na die Maan geplaas het.<ref name="lver" />{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=494–499}} Na die maanoorgangversnelling het Swigert die skeidings- en transposisiemaneuvers uitgevoer voordat die beheermodule ''Odyssey'' aan die maanmodule ''Aquarius'' gekoppel is en die ruimtetuig het van die derde stadium weggetrek.<ref name = "journal extraction">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/03tde.html|title=Day 1: Transposition, Docking and Extraction|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025|last1=Woods|first1=W. David |last2=Kemppanen |first2=Johannes|last3=Turhanov|first3=Alexander|last4=Waugh |first4=Lennox J.}}</ref> Grondbeheer personeel het toe die derde fase op 'n koers gestuur om die Maan binne die bereik van die Apollo 12-seismometer te tref, wat dit net meer as drie dae in die sending gedoen het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=367}} Die bemanning het gereed gemaak vir die driedaagse reis na Fra Mauro. Om 30:40:50 na lansering, met die TV-kamera aan, het die bemanning die vuurpyl ontbrand om Apollo 13 op 'n hibriede baan te plaas. Die afwyking van 'n vrye terugkeertrajek het beteken dat as die vuurpyl nie weer ontbrand word nie, Apollo 13 die Aarde op sy terugkeerbaan sou mis, eerder as om dit te wentel, soos met 'n vrye terugkeer.<ref name = "journal midcourse">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/05day2-mcc2-tv.html|title=Day 2: Midcourse correction 2 on TV|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> ’n Vrye terugkeerbaan kon slegs plekke naby die maan se ewenaar bereik; ’n hibriede trajek, wat enige tyd na maanoorgangversnelling begin kon word, het dit moontlik gemaak om plekke met hoër [[Breedtegraad|breedtegrade]], soos Fra Mauro, te bereik.<ref name = "journal hybrid">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/launchwindow/lw1.html|title=Apollo lunar landing launch window: The controlling factors and constraints|year=2009|access-date=August 16, 2025|author=Robin Wheeler}}</ref> Kommunikasie het opgekikker toe Swigert besef het dat hy weens die laaste minuut-haas versuim het om sy federale inkomstebelastingopgawe (wat op 15 April verskuldig is) in te dien,en te midde van gelag van sendingbeheerders gevra het hoe hy 'n uitstel kon kry. Daar is bevind dat hy geregtig was op 'n verlenging van 60 dae omdat hy teen die sperdatum uit die land was.{{sfn|NASA 1970|p=8}} Toegang tot die maanmodule om sy stelsels te toets was geskeduleer vir 58:00:00; toe die bemanning op die derde dag van die sending wakker word is hulle meegedeel dat dit met drie ure vorentoe geskuif is en later weer met nog 'n uur vorentoe geskuif is. 'n Televisie-uitsending was geskeduleer vir 55:00:00; Lovell, wat as seremoniemeester opgetree het, het die gehoor die binnekant van ''Odyssey'' en ''Aquarius'' gewys. <ref name=storm>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/07day3-before-the-storm.html |title=Day 3: Before the storm |year=2016 |editor-last=Woods |editor-first=W. David |editor-last2=Turhanov|editor-first2=Alexandr|editor-last3=Waugh|editor-first3=Lennox J. |work=Apollo 13 Flight Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025}}</ref> Die gehoor was beperk aangesien geeneen van die televisienetwerke die uitsending lewendig uitgesaai het nie,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=206}} wat Marilyn Lovell (Jim Lovell se vrou) gedwing het om na die BBP-kamer by Sendingbeheer te gaan as sy haar man en sy bemanningslede wou sien.{{sfn|Chaikin|1995|pp=285–287}} === Ongeluk === Ongeveer ses en 'n half minute na die TV-uitsending, nader aan 56:00:00, was Apollo 13 ongeveer 330&nbsp;000&nbsp;km van die Aarde af.<ref name = "journal Houston">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/08day3-problem.html|title=Day 3: 'Houston, we've had a problem'|date=May 30, 2017|access-date=August 16, 2025|last1=Woods|first1=W. David|last2=Kemppanen|first2=Johannes|last3=Turhanov|first3=Alexander|last4=Waugh|first4=Lennox J.}}</ref> Haise was besig om die maanmodule af te skakel nadat hy die stelsels getoets het terwyl Lovell die TV-kamera weggepak het. Jack Lousma, die CAPCOM, het minder belangrike instruksies aan Swigert gestuur, insluitend die verandering van die orientasie van die ruimtetuigtuig om fotografie van Komeet Bennett te vergemaklik.<ref name = "journal Houston" />{{sfn|Chaikin|1995|p=292}} Die druksensor in een van die Diensmodule se suurstoftenks het vroeër blykbaar wanfunksioneer, daarom het Sy Liebergot (die Vlugbeheerder, in beheer van die monitering van die Beheer-en-diensmodule se elektriese stelsels) versoek dat die roerwaaiers in die tenks geaktiveer word. Normaalweg is dit een keer per dag gedoen; 'n roering sou die inhoud van die tenks destratifiseer, wat die druklesings meer akkuraat sou maak.<ref name = "journal Houston" /> Die vlugdirekteur, Kranz, het vir Liebergot 'n paar minute laat wag sodat die bemanning rustig kon raak na die televisie uitsending,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=207}} toe het Lousma die versoek aan Swigert oorgedra, wat die skakelaars wat die waaiers beheer, geaktiveer het<ref name = "journal Houston" /> en hulle na 'n paar sekondes weer afgeskakel het.{{sfn|Chaikin|1995|p=292}} {{Listen|filename=Apollo13-wehaveaproblem.ogg|title=Houston, we've had a problem.|description=Swigert and Lovell reporting the incident on April 14, 1970 [2:59] "Houston, we've had a problem"|format=[[Ogg]]}} Vyf-en-negentig sekondes nadat Swigert daardie skakelaars geaktiveer het,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=207}} het die ruimtevaarders 'n "redelik groot knal" gehoor, vergesel van skommelinge in elektriese krag en die afvuur van die orientasiebeheer-stuwers.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=368}}{{sfn|Orloff|2000|pp=152–157}} Kommunikasie en telemetrie na die Aarde was vir 1.8 sekondes buite werking, totdat die stelsel homself outomaties herstel het deur die hoëwins S-band-antenna, wat vir translunêre kommunikasie gebruik word, van smalstraal- na wyestraalmodus oor te skakel.{{sfn|Accident report|p=4-44}} Die ongeluk het om 55:54:53 (03:08 UTC op 14 April; 10:08 NM OST, 13 April) plaasgevind. Swigert het 26 sekondes later berig: "Goed, Houston, ons het 'n probleem hier gehad," en Lovell het dit om 55:55:42 herhaal: "Houston, ons het 'n probleem gehad. Ons het 'n te lae spanning op die Hoof B-geleistam gehad."<ref name = "journal Houston" /> William Fenner was die leidingsbeampte wat die eerste was om 'n probleem in die beheerkamer aan Kranz te rapporteer.<ref name = "journal Houston" /> Lovell se aanvanklike gedagte toe hy die geraas hoor het, was dat Haise die maanmodule se kajuit-herdrukklep geaktiveer het, wat ook 'n knal veroorsaak het (Haise het dit geniet om sy bemanningslede skrik te maak), maar Lovell kon sien dat Haise geen idee gehad het wat gebeur het nie. Swigert het aanvanklik gedink dat 'n [[meteoroïde]] die maanmodule moontlik getref het, maar hy en Lovell het gou besef dat daar geen lek was nie.{{sfn|Chaikin|1995|p=293}} Die "Hoofgeleistam B lae spanning" het beteken dat daar 'n te lae spanning was wat deur die diensmodule se drie [[brandstofsel]]le (aangedryf deur [[waterstof]] en suurstof wat vanaf hul onderskeie tenks gepomp word) na die tweede van die diensmodule se twee elektriese kragverspreidingstelsels verskaf is. Byna alles in die beheer-en-diensmodule het krag benodig om te kan funksioneer. Alhoewel die geleistam tydelik na normale status teruggekeer het, het beide geleistamme A en B se spanning gou begin daal. Haise het die status van die brandstofselle nagegaan en gevind dat twee van hulle dood was. Sendingreëls het ruimtetuie verbied om 'n maanwentelbaan te gaan tensy alle brandstofselle operasioneel was.{{sfn|Chaikin|1995|pp=293–294}} In die minute na die ongeluk was daar verskeie ongewone lesings wat getoon het dat tenk-2 leeg was en tenk-1 se druk stadig gedaal het, dat die rekenaar van die ruimtetuig herset het en dat die hoëwins-antenna nie gewerk het nie. Liebergot het aanvanklik die kommerwekkende tekens van tenk-2 na die roering nie raak gesien nie, aangesien hy op tenk-1 gefokus het, met die gedagte dat die lesing daarvan 'n goeie riglyn sou wees vir wat in tenk 2-teenwoordig was, net soos beheerders wat hom in die "agterkamer" ondersteun het. Toe Kranz vir Liebergot hieroor uitgevra het, het hy aanvanklik geantwoord dat daar moontlik vals lesings kon wees as gevolg van 'n instrumentasieprobleem; hy is dikwels in die jare daarna daaroor geterg.<ref name = "Cass 1">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Apollo 13, we have a solution|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution|date=April 1, 2005|access-date=October 13, 2022|website=IEEE}}</ref> Lovell, wat uit die venster gekyk het, het berig dat "'n gas van een of ander aard" die ruimte instroom, wat dit duidelik maak dat daar 'n ernstige probleem is.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=215}} Aangesien die brandstofselle suurstof nodig gehad het om te werk, sou die oorblywende brandstofsel afskakel wanneer tenk-1 leegloop, wat beteken dat die beheer-en-diensmodule se enigste beduidende bronne van krag en suurstof die beheermodule se batterye en sy suurstof-stutenk sou wees. Hierdie sou normaalweg vir die laaste ure van die sending benodig word, maar die oorblywende brandstofsel, met reeds 'n tekort aan suurstof, het suurstof uit die stustenk getrek. Kranz het beveel dat die stutenk geïsoleer word, wat die suurstof bespaar het, maar dit het beteken dat die oorblywende brandstofsel binne twee uur sou ophou werk, aangesien die suurstof in tenk-1 verbruik of uitgelek het.{{sfn|Chaikin|1995|pp=293–294}} Die gebied rondom die ruimtetuig was gevul met talle klein stukkies puin van die ongeluk, wat enige pogings om die sterre vir navigasie te gebruik, bemoeilik het.{{sfn|Chaikin|1995|p=299}} Die doel van die sending het skielik verander, dit was eenvoudig: om die ruimtevaarders lewend terug na die Aarde te kry.<ref name = "Cass 2" /> === Lus om die Maan === [[Lêer:Direct Abort Trajectory - Lunar Landing Symposium, MSC Jun66.jpg|upright=1.2|duimnael|Die voorstelling van 'n direkte aborteer aksie (van 'n 1966 beplanning verslag) op 'n punt baie vroeër in die sending en nader na die Aarde as wat die Apollo&nbsp;13 ongeluk gebeur het.]] [[Lêer:NASA-Apollo13-ViewsOfMoon-20200224.webm|duimnael|upright=1.18|NASA – Apollo 13 Maan Sending – Aansigte van die Maan (2:24)]] Die maanmodule het gelaaide batterye en vol suurstoftenks gehad vir gebruik op die maanoppervlakte, so Kranz het opdrag gegee dat die ruimtevaarders die maanmodule aanskakel en dit as 'n "reddingsboot"<ref name = "Cass 1" /> gebruik; 'n scenario wat verwag is, maar as onwaarskynlik beskou is.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|pp=83–87}} Prosedures vir die gebruik van die maanmodule op hierdie manier is deur maanmodule-vlugbeheerders ontwikkel na 'n opleidingssimulasie vir Apollo 10 waarin die maanmodule nodig was vir oorlewing, maar nie betyds aangeskakel kon word nie.<ref name = "Cass 2" /> As Apollo 13 se ongeluk op die terugreis plaasgevind het, met die maanmodule reeds gebruik en agtergelaat, sou die ruimtevaarders gesterf het,<ref name="LM-ALSEP">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C|title=Apollo 13 Lunar Module/ALSEP|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=October 31, 2009|archive-date=19 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019204208/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C|url-status=dead}}</ref> net soos hulle sou gesterf het na 'n ontploffing in 'n maanbaan, insluitend een terwyl Lovell en Haise op die Maan geloop het.<ref name = "Yahoo 50th" /> 'n Belangrike besluit was die keuse van die terugkeer roete. 'n Direkte stop en omdraai sou die diensmodule se hoofenjin moes gebruik om terug te keer voordat dit die Maan bereik. Die ongeluk kon egter die hoofenjin beskadig het en die brandstofselle sou ten minste nog 'n uur moes hou om aan sy kragbehoeftes te voldoen, so Kranz het eerder op 'n langer roete besluit: die ruimtetuig sou om die Maan swaai (die maan se aantrekkingskrag gebruik) voordat dit na die Aarde sou terugkeer. Apollo 13 was op die hibriede trajek wat dit na Fra Mauro sou neem; dit moes nou teruggebring word na 'n vrye terugkeer. Die maammodule se ''Daalaandrywingstelsel'', hoewel nie so kragtig soos die diensmodule se hoofenjin nie, kon dit doen, maar nuwe sagteware vir Sendingbeheer se rekenaars moes deur tegnici geskryf word, aangesien daar nooit voorsien is dat die beheer-en-diensmoduleruimtetuig vanaf die maanmodule gemanuvreer sou moes word nie. Terwyl die beheermodule afgeskakel word, het Lovell die oriëntasie-inligting van die leidingstelsel oorgeskryf en handberekeninge uitgevoer om dit na die maanmodule se gidsstelsel oor te dra, wat afgeskakel was; op sy versoek het Sendingbeheer sy syfers nagegaan.<ref name = "Cass 2">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Houston, we have a solution, part 2|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution-part-2|date=April 1, 2005|website=IEEE|access-date=August 31, 2019}}</ref>{{sfn|Chaikin|1995|pp=297–298}} Om 61:29:43.49 is die maanmodule se Daalaandrywingstelsel vir 34.23 sekondes ontbrand om Apollo 13 in 'n vrye terugkeertrajek teruggeplaas.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=369}} [[Lêer:Mare Moscoviense AS13-60-8648.jpg|duimnael|Die Apollo&nbsp;13 bemanning het die Maan afgeneem vanuit die Maanmodule.]] Die verandering sou Apollo 13 binne ongeveer vier dae terug na die Aarde kry met 'n landing in die [[Indiese Oseaan]], waar NASA weinige herwinningsmagte gehad het. Jerry Bostick en ander Vlugbeheerders was gretig om beide die reistyd te verkort en om in die Stille Oseaan te land, waar die hoofherwinningsmagte geleë was. Een opsie sou die terugreistyd met 36 uur verminder, maar dit sou vereis dat van die diensmodule ontslae geraak word; dit sou die beheermodule se hitteskild aan die ruimte blootstel tydens die terugreis, iets waarvoor dit nie ontwerp is nie. Die Vlugbeheerders het ook na ander opsies gekyk. Na 'n vergadering met NASA-amptenare en ingenieurs, het die senior persoon teenwoordig, die direkteur van die ''Manned Spaceflight Center'', Robert R. Gilruth, besluit op 'n ontbranding met behulp van die Daalaandrywingstelsel, wat 12 uur sou bespaar en Apollo 13 in die Stille Oseaan sou laat land. Hierdie ontbranding sou plaasvind twee ure nadat die ruimtetuig verby die naaste punt aan die Maan (perisintium) was, genoem PC+2.<ref name = "Cass 2" /> By perisintium het Apollo 13 die rekord (volgens die [[Guinness World Records|Guinness Book of World Records]]) opgestel, wat steeds staan, vir die verste afstand van die Aarde deur 'n bemande ruimtetuig: 400&nbsp;171&nbsp;kilometer vanaf die Aarde om 19:21 OST, 14 April (00:21:00 UTC 15 April).{{sfn|Glenday|2010|p=13}}<!--<ref group="nota">Die rekord is opgestel omdat die Maan tydens die sending amper op sy [[Apside|verste]] van die Aarde af was. Apollo 13 se unieke vrye terugkeerbaan het veroorsaak dat dit ongeveer 100 kilometer verder van die maan se verste kant af gegaan het as ander Apollo-maanmissies, maar dit was 'n geringe bydrae tot die rekord.{{sfn|Adamo|2009|p=37}} 'n Rekonstruksie van die trajek deur die astrodinamikus Daniel Adamo in 2009 teken die verste afstand aan as 400 046 kilometer om 19:34 OST (00:34:13 UTC). Apollo 10 hou die rekord vir die tweede verste afstand op 'n afstand van 399 806 kilometer.{{sfn|Adamo|2009|p=41}}</ref>--> Terwyl hulle vir die ontbranding voorberei het is die bemanning meegedeel dat die S-IVB derde stadium die Maan, soos beplan, getref het, wat Lovell laat spot het met 'n opmerking: "Wel, ten minste het iets op hierdie vlug gewerk."<ref name = "journal leaving" />{{sfn|Cooper|2013|pp=84–86}} Kranz se Witspan-sendingbeheerders, wat die meeste van hul tyd bestee het om ander spanne te ondersteun en die prosedures te ontwikkel wat dringend nodig was om die ruimtevaarders huis toe te bring, het hul konsoles vir die PC+2-prosedure beman.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|pp=221–222}} Normaalweg kon die akkuraatheid van so 'n ontbranding verseker word, deur die belyning wat Lovell na die maanmodule se rekenaar oorgedra het, te kontroleer teen die posisie van een van die sterre wat ruimtevaarders vir navigasie gebruik het, maar die lig wat van die vele stukke puin wat die ruimtetuig vergesel het geglinster het, het dit onprakties gemaak. Die ruimtevaarders het gevolglik die een beskikbare ster gebruik waarvan die posisie nie verberg kon word nie: die Son. Houston het hulle ook meegedeel dat die Maan in die middel van die bevelvoerder se venster van die maanmodule sou wees terwyl hulle die ontbranding maak, wat amper perfek was, minder as 0,3 meter per sekonde af.<ref name = "journal leaving" /> Die ontbranding het om 79:27:38.95 begin en het vier minute en 23 sekondes geduur.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=391}} Die bemanning het toe die meeste maanmodulestelsels afgeskakel om verbruikbare bronne te bespaar.<ref name = "journal leaving">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/13day4-leaving-moon.html|title=Day 4: Leaving the Moon|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> === Terugkeer na die Aarde === [[Lêer:Apollo13 apparatus.jpg|duimnael|Swigert met die toestel wat geïmproviseer is om die beheermodule se [[Litiumhidroksied|litiumhidroksiedhouers]] te gebruik in die maanmodule.]] Die maanmodule het genoeg suurstof gehad, maar daar was steeds die probleem om koolstofdioksied te verwyder, wat deur houers [[Litiumhidroksied|litiumhidroksiedkorreltjies]] geabsorbeer is. Die maanmodule se voorraadhouers, bedoel om twee ruimtevaarders vir 45 uur op die Maan te akkommodeer, was nie genoeg om drie ruimtevaarders vir die terugreis na die Aarde te ondersteun nie.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=224}} Die beheermodule het genoeg houers gehad, maar hulle was van 'n ander vorm en grootte as die maanmodule s'n en kon dus nie in die maanmodule se toerusting gebruik word nie. Ingenieurs op die grond het 'n manier bedink om die gaping te oorbrug deur plastiekdeksels te gebruik wat van prosedurehandleidings geruk is, kleefband en ander items wat op die ruimtetuig beskikbaar was.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/36237422/detroit_free_press/|title=Astronauts Beat Air Crisis By Do-It-Yourself Gadget|newspaper=Detroit Free Press|location=Detroit, Michigan|date=April 16, 1970|page=12–C|last1=Pothier|first1=Richard|via=Newspapers.com}}</ref>{{sfn|Barell|2016|p=154}} NASA-ingenieurs het na die geïmproviseerde toestel as "die posbus" verwys.<ref>{{Cite web|last=Smith|first=Yvette|date=2015-09-24|title=Putting a Square Peg in a Round Hole|url=http://www.nasa.gov/image-feature/putting-a-square-peg-in-a-round-hole|access-date=2021-05-20|website=NASA}}</ref> Die prosedure vir die bou van die toestel is oor die tydperk van 'n uur deur CAPCOM Joseph Kerwin aan die bemanning voorgelees en is deur Swigert en Haise gebou; koolstofdioksiedvlakke het onmiddellik begin daal. Lovell het later hierdie improvisasie beskryf as "'n goeie voorbeeld van samewerking tussen grond en ruimte".{{sfn|Cortright|1975|pp=257–262}} [[Lêer:Apollo 13 Hasselblad image from film magazine 62-JJ (cropped).jpg|duimnael|links|Lovell probeer rus in die ysige ruimtetuig]] Die beheer-en-diensmodule se elektrisiteit het gekom van brandstofselle wat water as 'n neweproduk produseer, maar die maanmodule is aangedryf deur silwersinkbatterye wat nie dit gedoen het nie, dus sou beide elektriese krag en water (wat nodig is vir toerustingverkoeling sowel as om te drink) krities wees. Die maanmodule se kragverbruik is tot die laagste moontlike vlak verminder.{{sfn|Mission Operations Report 1970|pp=III‑17, III-33, III-40}} Swigert kon 'n paar drinksakke met water uit die beheermodule se waterkraan vul,<ref name = "journal leaving" /> maar selfs deur rantsoenering van persoonlike verbruik toe te pas, het Haise aanvanklik bereken dat hulle ongeveer vyf uur voor hul terugkeer sonder water vir verkoeling sou wees. Dit het aanvaarbaar gelyk omdat die stelsels van Apollo 11 se maanmodule, wat eens in 'n maanbaan gelaat is, vir sewe tot agt uur aangehou werk het, selfs met die water afgesny. Uiteindelik het Apollo 13 na die Aarde teruggekeer met slegs 12,8 kilogram water oor.{{sfn|Cortright|1975|pp=254–257}} Die bemanning se rantsoen was 0,2 liter water per persoon per dag; die drie ruimtevaarders het altesaam 14 kilogram verloor en Haise het 'n urienweginfeksie ontwikkel.<ref name = "mission summary">{{cite web|last=Jones|first=Eric M.|date=January 4, 2006|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a13/a13.summary.html|title=The frustrations of Fra Mauro: Part I|work=Apollo Lunar Surface Journal|access-date=August 16, 2025}}</ref>{{sfn|Cortright|1975|pp=262–263}} Hierdie infeksie is waarskynlik veroorsaak deur die verminderde waterinname, maar mikrogravitasie en die gevolge van kosmiese straling kon moontlik sy immuunstelsel se reaksie op die patogeen benadeel het.<ref>{{cite journal |last1=Kennedy |first1=A.R. |date=2014 |title=Biological effects of space radiation and development of effective countermeasures |journal=Life Sciences in Space Research |volume= 1|issue=1 |pages=10–43 |doi=10.1016/j.lssr.2014.02.004|pmid=25258703 |pmc=4170231 |bibcode=2014LSSR....1...10K }}</ref> [[Lêer:Apollo 13 Houston, We've Got a Problem.ogv|duimnael|''Apollo 13: Houston, We've Got a Problem'' (1970)—Dokumentêr oor die sending deur NASA (28:21)]] Binne die donker ruimtetuig het die [[temperatuur]] tot so laag as 3&nbsp;°C gedaal.<ref>{{Cite web|last=Mars|first=Kelli|date=2020-04-16|title=50 Years Ago: Apollo 13 Crew Returns Safely to Earth|url=http://www.nasa.gov/feature/50-years-ago-apollo-13-crew-returns-safely-to-earth|access-date=2021-05-20|website=NASA}}</ref> Lovell het oorweeg om die bemanning hul ruimtepakke te laat aantrek, maar het besluit dat dit te warm sou wees. In plaas daarvan het Lovell en Haise hul maanwandelingstewels gedra en Swigert het 'n ekstra oorpak aangetrek. Al drie ruimtevaarders was koud, veral Swigert, wie se voete nat geword het terwyl hy die watersakke gevul het en geen maanwandelingstewels aangehad het nie aangesien hy nie geskeduleer was om op die Maan te loop nie. Hulle is aangesê om nie hul urine in die ruimte te stort nie aangesien dit die vlugbaan kon versteur en dus moes hulle dit in sakke bêre. Water het op die mure gekondenseer; enige kondensasie wat moontlik agter toerustingpanele was{{sfn|Cortright|1975|pp=257–263}} het geen probleme veroorsaak nie, deels as gevolg van die uitgebreide verbeterings aan elektriese isolasie wat na die Apollo 1-brand ingestel is.<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/A13_panel.html|title=Generation Constellation Learns about Apollo 13|last=Siceloff|first=Steven|date=September 20, 2007|work=[[Constellation program|Constellation Program]]|publisher=NASA|access-date=September 7, 2019}}</ref> Ten spyte van dit alles het die bemanning min klagtes gehad.<ref name = "Cass 3">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Houston, we have a solution, part 3|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution-part-3|date=April 1, 2005|website=IEEE|access-date=September 8, 2019}}</ref> Die Vlugbeheerder John Aaron, saam met Mattingly en verskeie ingenieurs en ontwerpers, het 'n prosedure ontwerp om die beheermodule van volle afgeskakel aan te skakel – iets wat nooit bedoel was om tydens 'n vlug gedoen te word nie, wat nog te sê onder Apollo 13 se streng krag- en tydsbeperkings.<ref>{{cite journal|last=Leopold|first=George|date=March 17, 2009|title=Power engineer: Video interview with Apollo astronaut Ken Mattingly|journal=[[EE Times]]|publisher=UMB Tech|url=https://www.eetimes.com/power-engineer-video-interview-with-apollo-astronaut-ken-mattingly/|access-date=August 14, 2010}}</ref> Die ruimtevaarders het die prosedure sonder ooglopende probleme geïmplementeer: Kranz het later die krediet vir hul oorlewing gegee aan al drie ruimtevaarders wat toetsvlieëniers was, gewoond daaraan om in kritieke situasies met hul lewens op die spel te werk.<ref name = "Cass 3" /> Wetende dat die koue toestande gekombineer met onvoldoende rus die tyd-kritieke aanvang van die beheermodule voor hertoetrede sou belemmer, het sendingbeheer Lovell na 133 uur toestemming gegee om die maanmodule ten volle aan te skakel om die kajuittemperatuur te verhoog, wat die herbegin van die maanmodule se leidingsrekenaar ingesluit het. Deur die maanmodule se rekenaar aan die gang te hê, kon Lovell 'n navigasiewaarneming uitvoer en die maanmodule se Traagheidsmeeteenheid (IMU) kalibreer. Met die maanmodule se rekenaar bekend met sy ligging en oriëntasie, is die beheermodule se rekenaar later gekalibreer in 'n omgekeerde van die normale prosedures wat gebruik word om die maanmodule op te stel, wat stappe uit die herbeginproses afgeskaal het en die akkuraatheid van die PGNCS-beheerde hertoetrede verhoog het.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/25day6-thelastcoursecorrection.html|title=Apollo Flight Journal: Day 6 Part 4|publisher=NASA|access-date=August 16, 2025|archive-date=January 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118020508/https://www.history.nasa.gov/afj/ap13fj/25day6-thelastcoursecorrection.html}}</ref> === Hertoetrede in atmosfeer en neerplons === Ten spyte van die akkuraatheid van die PC+2-prosedure, het die ruimtetuig stadig van koers afgedryf, wat 'n regstelling genoodsaak het. Aangesien die maanmodule se leidingstelsel afgeskakel is na die PC+2-prosedure, is die bemanning aangesê om die [[Ligskadugrens|lyn tussen nag en dag]] op Aarde te gebruik om hulle te lei, 'n tegniek wat op NASA se Aarde-wentelbaan-missies gebruik word, maar nooit op pad terug van die Maan nie.<ref name = "Cass 3" /> Hierdie Daalaandrywingstelselverbranding, om 105:18:42 vir 14 sekondes, het die geprojekteerde ingangsvlugroetehoek terug binne veilige perke gebring. Nietemin was nog 'n verbranding nodig om 137:40:13, met behulp van die maanmodule se reaksiebeheerstelselstuwers, vir 21.5 sekondes. Die diensmodule is minder as 'n halfuur later ontkoppel en losgelaat, wat die bemanning toegelaat het om die skade vir die eerste keer te sien en te fotografeer. Hulle het berig dat 'n hele paneel van die diensmodule se buitekant vermis was, dat die brandstofselle bokant die suurstoftenkrak gekantel het, dat die hoëwins-antenna beskadig was en dat daar 'n aansienlike hoeveelheid wrakstukke orals was.{{sfn|Orloff & Harland|2006|pp=370–371}} Haise kon moontlike skade aan die diensmodule se enjinklok sien, wat Kranz se besluit om die diensmodules se enjin nie te gebruik nie, ondersteun het.<ref name = "Cass 3" /> Die bemanning het toe uit die maanmodule terug in die beheermodule beweeg en die lewensondersteuningstelsels heraktiveer.<ref name="apollo13NASAsdca"/> [[Lêer:Apollo13 splashdown.jpg|duimnael|links|Apollo&nbsp;13 plons neer in die suide van die Stille Oseaan op April 17, 1970]] Die laaste probleem wat opgelos moes word, was hoe om die maanmodule op 'n veilige afstand van die beheermodule te skei net voor hertoetrede in die atmsofeer. Die normale prosedure, in 'n maanbaan, was om die maanmodule vry te stel en dan die diensmodule se reaksiebeheerstelselstuwers te gebruik om die beheer-en-diensmodule weg te trek, maar teen hierdie punt was die diensmodule reeds losgelaat. Die vervaardiger van die maanmodule, Grumman, het 'n span ingenieurs van die Universiteit van Toronto, onder leiding van senior wetenskaplike Bernard Etkin, aangestel om die probleem op te los van hoeveel lugdruk in die doktonnel gelaat moet word (eerder as om dit heeltemal na die ruimte te ventileer) om die modules uitmekaar te stoot. Die ruimtevaarders het die oplossing met sukses toegepas.<ref name="G&M">{{cite news|title=Bernard Etkin helped avert Apollo 13 tragedy|url=https://www.theglobeandmail.com/technology/science/bernard-etkin-helped-avert-apollo-13-tragedy/article19735265/#dashboard/follows/|access-date=September 7, 2019|newspaper=The Globe and Mail}}</ref> Die maanmodule het weer die Aarde se atmosfeer binnegedring en is vernietig, met die oorblywende stukke wat diep in die oseaan geval het. <ref name="LM-ALSEP" /><ref name=impact>{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/apollo_impact.html|title=Impact Sites of Apollo LM Ascent and SIVB Stages|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=August 27, 2019|archive-date= 8 Januarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108152701/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/apollo_impact.html|url-status=dead}}</ref> Apollo 13 se finale middelkoers-korreksie het die bekommernisse van die Atoomenergiekommissie aangespreek, wat wou hê dat die houer met die plutoniumoksied wat vir die SNAP-27 RTG bedoel was, op 'n veilige plek moes land. Die impakpunt was oor die Tonga-trog in die Stille Oseaan, een van sy diepste punte en die houer het 10 kilometer na die bodem gesink. Latere helikopteropnames het geen radioaktiewe lekkasie gevind nie.<ref name = "Cass 3" /> Ionisasie van die lug rondom die beheermodule tydens hertoetreding sal tipies 'n kommunikasieonderbreking van vier minute veroorsaak. Apollo 13 se vlak terugkeerpad het dit tot ses minute verleng, langer as wat verwag is; beheerders het gevrees dat die beheermodule se hitteskild gefaal het..<ref>{{cite magazine|title=Did Ron Howard exaggerate the reentry scene in the movie Apollo 13?|first=Joe|last=Pappalardo|url=http://www.airspacemag.com/need-to-know/did-ron-howard-exaggerate-the-reentry-scene-in-the-movie-apollo-13-17639496/|magazine=[[Air & Space/Smithsonian]]|publisher=[[Smithsonian Institution]]|location=Washington, D.C.|date=May 1, 2007|access-date=September 8, 2019}}</ref> ''Odyssey'' het radiokontak herwin en veilig in die suid-Stille Oseaan neergeplons, 21°38′24″S 165°21′42″W,{{sfn|Apollo 13 Mission Report 1970|p=1-2}} suidoos van Amerikaans-Samoa en 6.5 km vanaf die bergingskip, USS ''Iwo Jima''.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=371}} Alhoewel hulle moeg was, was die bemanning in 'n goeie toestand, behalwe vir Haise, wat 'n ernstige urienweginfeksie ontwikkel het weens onvoldoende waterinname.{{sfn|Cortright|1975|pp=262–263}} Die bemanning het oornag op die skip gebly en die volgende dag na Pago Pago, Amerikaans Samoa, gevlieg. Hulle het na Hawaii gevlieg, waar president Richard Nixon hulle die Presidensiële Medalje van Vryheid, die hoogste burgerlike eerbewys, aan hulle toegeken het.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/39764154/the_philadelphia_inquirer/|title=Heroes of Apollo 13 Welcomed by President and Loved Ones|agency=Associated Press|newspaper=The Philadelphia Inquirer|location=Philadelphia, Pennsylvania|date=April 19, 1970|via=Newspapers.com|page=1}}</ref> Hulle het oornag gebly en is toe terug na Houston gevlieg.{{sfn|Apollo 13 Mission Report 1970|p=10-5}} Op pad na Honolulu het president Nixon in Houston gestop om die Presidensiële Medalje van Vryheid aan die Apollo 13-sendingoperasiespan toe te ken.<ref name="nixon">{{cite web|title=Behind the Scenes of Apollo 13|url=https://www.nixonfoundation.org/2016/04/behind-scenes-apollo-13/|website=Richard Nixon Foundation|access-date=June 27, 2019|date=April 11, 2016}}</ref> Hy het oorspronklik beplan om die toekenning aan NASA-administrateur Thomas O. Paine te gee, maar Paine het die sendingoperasiespan aanbeveel.<ref>{{cite web|url=https://www.presidency.ucsb.edu/node/241054|title=Remarks on Presenting the Presidential Medal of Freedom to Apollo 13 Mission Operations Team in Houston.|publisher=The American Presidency Project|access-date=December 27, 2017}}</ref> == Publieke en media-reaksie == Wêreldwye belangstelling in die Apollo-program is deur die voorval weer aangewakker; televisiedekking is deur miljoene gesien. Vier Sowjet-skepe het na die landingsgebied gegaan om te help indien nodig{{sfn|NASA 1970|p=15}} en ander nasies het hulp aangebied indien die vaartuig elders moes land.{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=489–494}} President Nixon het afsprake gekanselleer, die ruimtevaarders se families gebel en na NASA se Goddard Space Flight Center in Greenbelt, [[Maryland]], gereis, waar Apollo se opsporing en kommunikasie gekoördineer is.{{sfn|NASA 1970|p=15}} Die redding het meer openbare aandag gekry as enige ruimtevlug tot op daardie stadium, behalwe die eerste maanlanding van Apollo 11. Daar was wêreldwye opskrifte en mense het om televisiestelle gesit om die nuutste ontwikkelinge te kry, aangebied deur netwerke wat hul gereelde programmering vir bulletins onderbreek het. [[Pous Paulus VI]] het 'n gemeente van 10 000 mense gelei in gebed vir die ruimtevaarders se veilige terugkeer; tien keer daardie getal mense wat gebede by 'n godsdienstige fees in [[Indië]] doen.{{sfn|Chaikin|1995|p=316}} Die Senaat van die Verenigde State het op 14 April 'n resolusie aangeneem wat besighede versoek om daardie aand om 21:00, plaaslike tyd, tyd aan werknemers toe te laat vir gebede.{{sfn|NASA 1970|p=15}} Na raming het 40 miljoen Amerikaners na Apollo 13 se landing gekyk, wat regstreeks op al drie netwerke uitgesaai is, met nog 30 miljoen wat 'n gedeelte van die 6+1⁄2 uur lange uitsending gekyk het. Selfs mense meer buite die VSA het gekyk. Jack Gould van [[The New York Times]] het gesê dat Apollo 13, "wat so naby aan 'n tragiese ramp gekom het, die wêreld heel waarskynlik meer volledig in wedersydse besorgdheid verenig het as wat 'n ander suksesvolle landing op die Maan sou gedoen het".<ref>{{cite news|last=Gould|first=Jack|author-link=Jack Gould|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/1970/04/18/archives/tv-millions-of-viewers-end-vigil-for-apollo-13-unusual-color.html|date=April 18, 1970|page=59|title=TV: Millions of viewers end vigil for Apollo 13|url-access=subscription}}</ref> == Ondersoek en reaksie == === Hersieningsraad === Onmiddellik na die bemanning se terugkeer het die NASA-administrateur Paine en adjunk-administrateur George Low 'n Hersieningsraad aangestel om die ongeluk te ondersoek. Onder die voorsitterskap van die direkteur van die NASA Langley-navorsingsentrum, Edgar M. Cortright, en insluitend Neil Armstrong en ses ander<ref group=nota>Die ander was Robert F. Allnutt (Assistent van die Administrateur, NASA-hoofkwartier); John F. Clark (Direkteur, Goddard Ruimtevlugsentrum); Brig. Generaal Walter R. Hedrick Jr. (Direkteur van Ruimte, DCS/RED, Hoofkwartier, USAF); Vincent L. Johnson (Adjunk-Mede-Administrateur-Ingenieurswese, Kantoor van Ruimtewetenskap en Toepassings); Milton Klein (Bestuurder, AEC-NASA Ruimtekernaandrywingskantoor); Hans M. Mark (Direkteur, Ames Navorsingsentrum).{{sfn|Accident report|pp=1-1–1-4}}</ref> het die raad sy finale verslag op 15 Junie aan Paine gestuur.{{sfn|Accident report|p=15}} Dit het bevind dat die fout in die diensmodule se suurstoftenk nommer 2 begin het.{{sfn|Accident report|p=4-36}} Beskadigde Teflon-isolasie op die drade na die roerwaaier binne in suurstoftenk 2 het veroorsaak dat die drade kortsluit en hierdie isolasie aan die brand gesteek het. Die gevolglike brand het die druk binne in die tenk verhoog totdat die tenkkoepel gefaal en die brandstofselbaai (Diensmodule sektor 4) met vinnig uitsettende gasvormige suurstof en verbrandingsprodukte gevul het. Die styging in druk was voldoende om die klinknaels wat die [[aluminium]] buitepaneel, wat sektor 4 bedek vas hou, te breek en die sektor aan die ruimte blootgestel en die vuur geblus het. Die losstaande paneel het die nabygeleë hoëwins-antenna getref, wat die smalstraal-kommunikasiemodus gedeaktiveer het en kommunikasie met die Aarde vir 1.8&nbsp;sekondes onderbreek het terwyl die stelsel outomaties na die rugsteun-wyestraalmodus oorgeskakel het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|pp=372–373}} Die sektore van die diensmodule was nie lugdig van mekaar af nie en as daar tyd was vir die hele diensmodule om so onder druk te kom soos sektor 4, sou die krag op die beheermodule se hitteskild die twee modules geskei het. Die verslag het die gebruik van Teflon en ander materiale wat as vlambaar in superkritiese suurstof, soos aluminium, binne die tenk bevraagteken.{{sfn|Accident report|pp=5-6–5-7, 5-12–5-13}} Die raad het geen bewyse gevind wat op enige ander teorie van die ongeluk dui nie.{{sfn|Accident report|p=4-37}} {{multiple image | align = left | direction = vertical | width = 200 | header = | image1 = Honeycomb panel test (S70-41982).jpg | alt1 = | caption1 = Paneel tydens die insident besig om uitgeblaas te word | image2 = Honeycomb panel test (S70-41983).jpg | alt2 = Further along in the process | caption2 = Paneel, soortgelyk aan die diensmodule se sektor 4 bedekking, besig om uit geblaas te word tydens 'n toets as deel van die ondersoek }} Meganiese skok het die suurstofkleppe op die nommer 1 en nommer 3 brandstofselle gedwing om toe te sluit, wat hulle buite werking gestel het.{{sfn|Accident report|p=4-40}} Die skielike faling van suurstoftenk 2 het suurstoftenk 1 gekompromitteer, wat veroorsaak het dat die inhoud daarvan oor die volgende 130&nbsp;minute uitgelek het, moontlik deur 'n beskadigde lyn of klep en die diensmodule se suurstofvoorraad heeltemal uitgeput het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=372}}{{sfn|Accident report|p=4-43}} Met beide die diensmodule se suurstoftenks wat leeg geraak het en met ander skade aan die diensmodule, moes die sending gestaak word.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=375}} Die raad het die reaksie op die krisis geprys: "Die onvolmaaktheid in Apollo 13 het 'n byna-ramp veroorsaak, slegs afgeweer deur uitstekende prestasie van die kant van die bemanning en die grondbeheerspan wat hulle ondersteun het."{{sfn|Accident report|p=ii}} Suurstoftenk 2 is vervaardig deur die Beech Aircraft Company van [[Boulder, Colorado|Boulder]], [[Colorado]], as subkontrakteur van North American Rockwell (NAR) van Downey, [[Kalifornië]], hoofkontrakteur vir die [[Apollo-beheer-en-diensmodule|beheer-en-diensmodule]].{{sfn|Accident report|p=4-2}} Dit het twee termostatiese skakelaars bevat, oorspronklik ontwerp vir die beheermodule se 28-volt [[Gelykstroom|GS-krag]], maar wat kon faal as dit aan die 65-volt onderwerp word wat tydens grondtoetse by Kennedy-ruimtesentrum gebruik was.{{sfn|Accident report|p=4-23}} By NAR se fasiliteit was suurstoftenk 2 oorspronklik geïnstalleer in 'n suurstofrak wat in die Apollo 10-diensmodule, SM-106, geplaas is, maar dit is verwyder om 'n potensiële elektromagnetiese interferensieprobleem op te los en is met 'n ander rak vervang. Tydens die verwydering is die rak per ongeluk met minstens 5 sentimeter laat val, omdat 'n keerbout nie verwyder was nie. Die waarskynlikheid van skade hierdeur was min, maar dit is moontlik dat die aanvullyn-samestelling los was en deur die val vererger is. Na 'n paar hertoetse (wat nie die vul van die tenk met vloeibare suurstof ingesluit het nie), is die rak in November 1968 weer in SM-109 geïnstalleer, bedoel vir Apollo 13, wat in Junie 1969 na die Kennedy-ruimtesentrum verskeep is.{{sfn|Accident report|pp=4-19, 4-21}} Die aftellingsdemonstrasietoets het, met SM-109 in sy plek naby die bokant van die Saturn V, plaasgevind en op 16 Maart 1970 begin. Tydens die toets is die kriogeniese tenks gevul, maar suurstoftenk 2 kon nie deur die normale dreineringslyn leeggemaak word nie en 'n verslag is geskryf om die probleem te dokumenteer. Na 'n bespreking tussen NASA en die kontrakteurs, is pogings om die tenk leeg te maak op 27 Maart hervat. Toe dit nie normaalweg wou leegraak nie, is die verwarmers in die tenk aangeskakel om die suurstof te laat verdamp. Die termostatiese skakelaars was ontwerp om te verhoed dat die verwarmers die temperatuur hoër as 27&nbsp;°C verhoog, maar hulle het gefaal onder die 65-volt kragtoevoer wat gebruik is. Temperature op die verwarmerbuis binne die tenk het moontlik 540&nbsp;°C bereik, wat heel waarskynlik die Teflon-isolasie beskadig het.{{sfn|Accident report|p=4-23}} Die temperatuurmeter was nie ontwerp om hoër as 29 °C (85 °F) te lees nie, dus het die tegnikus wat die prosedure gemonitor het, niks ongewoons opgespoor nie. Hierdie verhitting is goedgekeur deur Lovell en Mattingly van die hoofbemanning, sowel as deur NASA-bestuurders en -ingenieurs.{{sfn|Chaikin|1995|pp=330–331}}<ref>{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|last=Williams|first=David R.|title=The Apollo 13 Accident|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=December 31, 2012|archive-date=12 Augustus 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812132800/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|url-status=dead}}</ref> Vervanging van die tenk sou die sending met ten minste 'n maand vertraag het.<ref name = "mission summary" /> Die tenk is weer met vloeibare suurstof gevul net voor die lansering; sodra die elektriese krag gekoppel is, het dit 'n gevaarlike situasie geskep.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=375}} Die raad het bevind dat Swigert se aktivering van die suurstoftenk 2-waaier op versoek van Sendingbeheer 'n elektriese vonk veroorsaak het wat die tenk aan die brand gesteek het. {{sfn|Chaikin|1995|p=333}} Die raad het 'n toets uitgevoer op 'n suurstoftenk wat met warmdraadontstekers toegerus is wat 'n vinnige temperatuurstyging binne die tenk veroorsaak het, waarna dit gefaal en telemetrie opgelewer het soortgelyk aan dié wat met die Apollo 13 suurstoftenk 2 gesien is.{{sfn|Accident report, appendix F–H|pp=F-48–F-49}} Toetse met panele soortgelyk aan die een wat op SM Sektor 4 vermis is, het veroorsaak dat die paneel in die toetsapparaat losgekom het.{{sfn|Accident report, appendix F–H|pp=F-70–F-82}} === Veranderinge na die ondersoek === [[Lêer:Apollo 14 redesigned oxygen tank (S71-16745).jpg|duimnael|Herontwerpte suurstoftenk vir Apollo{{nbsp}}14]] Vir Apollo 14 en daaropvolgende sendings is die suurstoftenk herontwerp en die termostate is opgegradeer om die korrekte spanning te kan hanteer. Die verwarmers is behou aangesien hulle nodig was om suurstofdruk te handhaaf. Die roerwaaiers, met hul onverseëlde motors, is verwyder, wat beteken het dat die suurstofhoeveelheidsmeter nie meer akkuraat was nie. Dit het vereis dat 'n derde tenk bygevoeg word sodat geen tenk minder as halfleeg sou word nie.{{sfn|Gatland|1976|p=281}} Die derde tenk is in vak 1 van die diensmodule geplaas, aan die teenoorgestelde kant van die ander twee en het 'n isolasieklep gekry wat dit in 'n noodgeval van die brandstofselle en van die ander twee suurstoftenks kon isoleer en dit toelaat om slegs die beheermodule se omgewingbeheer stelsel te voed. Die hoeveelheidsvoelpen is opgegradeer van aluminium na [[vlekvrye staal]].{{sfn|Apollo 14 Press Kit|1971|pp=96–97}} Alle elektriese bedrading in vak 4 was met vlekvrye staal omhul. Die brandstofsel-suurstoftoevoerkleppe is herontwerp om die Teflon-bedekte bedrading van die suurstof te isoleer. Die ruimtetuig en sendingbeheer-moniteringstelsels is aangepas om meer onmiddellike en sigbare waarskuwings van afwykings te gee.{{sfn|Gatland|1976|p=281}} 'n Noodvoorraad van 19 liter water is in die beheermodule gestoor en 'n noodbattery, identies aan dié wat die maanmodule se daalstadium aangedryf het, is in die diensmodule geplaas. Die maanmodule is aangepas om die oordrag van krag van die maanmodule na die beheermodule makliker te maak.{{sfn|Apollo 14 Press Kit|1971|pp=96–98}} == Nadraai == Op 5 Februarie 1971 het Apollo 14 se maanmodule, ''Antares'', op die Maan geland met die ruimtevaarders Alan Shepard en Edgar Mitchell aan boord, naby Fra Mauro, die terrein wat Apollo 13 veronderstel was om te verken.<ref>{{cite web|website=[[Universities Space Research Association|USRA]]|publisher=Lunar and Planetary Institute|title=Apollo 14 mission|url=https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_14/|access-date=September 15, 2019}}</ref> Haise het as CAPCOM gedien tydens die afdaling na die Maan<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a14/a14.landing.html|title=Landing at Far Mauro |editor-last=Jones |editor-first=Eric M. |work=Apollo 14 Lunar Surface Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025|date=January 12, 2016}}</ref> en tydens die tweede EVA, waartydens Shepard en Mitchell naby die Cone-krater verken het.<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a14/a14.tocone.html|title=Climbing Cone Ridge – where are we? |editor-last=Jones |editor-first=Eric M. |work=Apollo 14 Lunar Surface Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025|date=September 29, 2017}}</ref> Geen van die Apollo 13-ruimtevaarders het weer in die ruimte gevlieg nie. Lovell het in 1973 by NASA en die Vloot afgetree en die privaatsektor betree.<ref name="nasabio">{{cite web |url=http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/lovell-ja.html |title=Astronaut Bio: James A. Lovell |access-date=December 16, 2016|publisher=NASA|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112213829/https://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/lovell-ja.html|archive-date=January 12, 2017}}</ref>Hy is in 2025 op die ouderdom van 97 oorlede.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/news-release/acting-nasa-administrator-reflects-on-legacy-of-astronaut-jim-lovell/|title=Acting NASA Administrator Reflects on Legacy of Astronaut Jim Lovell|first=Jessica|last=Taveau|publisher=NASA|date=August 8, 2025|accessdate=August 8, 2025}}</ref> Swigert sou deel gewees het van die 1975 Apollo-[[Sojoes-program|Sojoes]]-toetsprojek (die eerste gesamentlike sending met die Sowjetunie), maar is verwyder as gevolg van sy deelname aan die Apollo 15-koevert voorval. Hy het in 1973 bedank uit NASA en die agentskap verlaat om die politiek te betree en is in 1982 tot die Huis van Verteenwoordigers verkies, maar is aan kanker oorlede voordat hy op 51-jarige ouderdom ingesweer kon word.<ref>{{cite web|title=For Jack Swigert, on his 83rd birthday|last=Carney|first=Emily|url=https://www.americaspace.com/2014/08/29/for-jack-swigert-on-his-83rd-birthday/|publisher=AmericaSpace|date=August 29, 2014|access-date=November 24, 2019}}</ref> Haise sou die bevelvoerder van die gekanselleerde Apollo 19-sending gewees het, en het die Ruimtependeltuig-naderings- en landingstoetse gevlieg voordat hy in 1979 by NASA afgetree het.<ref>{{Cite web |first1=Elizabeth|last1=Howell|last2=Hickok|first2=Kimberly|title=Astronaut Fred Haise: Apollo 13 Crewmember |url=http://www.space.com/20318-fred-haise-apollo-13-biography.html |website=Space.com|publisher=Future US |date=April 10, 2020 |access-date = April 11, 2020}}</ref> Verskeie eksperimente is tydens Apollo 13 voltooi, alhoewel die sending nie op die Maan geland het nie.<ref name="nasabio"/> Een het die lanseervoertuig se S-IVB (die Saturn V se derde stadium) behels, wat op vorige missies in 'n sonbaan gestuur is nadat dit losgemaak is. Die seismometer wat deur Apollo 12 agtergelaat is, het gereelde impakte van klein voorwerpe op die Maan waargeneem, maar groter impakte sou meer inligting oor die Maan se kors oplewer, daarom is besluit dat die S-IVB, beginnende met Apollo 13, op die Maan neerstort sou word. {{sfn|Harland|1999|p=50}} Die impak het om 77:56:40 in die sending plaasgevind en genoeg energie opgelewer sodat die versterking van die seismometer, 117 kilometer vanaf die impak, verminder moes word.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=367}} 'n Eksperiment om die hoeveelheid atmosferiese elektriese verskynsels tydens die opstyg na die wentelbaan te meet, bygevoeg nadat Apollo 12 deur weerlig getref is, het data opgelewer wat 'n verhoogde risiko tydens marginale weer aandui. 'n Reeks foto's van die Aarde, geneem om te toets of wolkhoogte vanaf geosinchrone satelliete bepaal kon word, het die verlangde resultate behaal.<ref name = "13 science">{{cite web|title=Apollo 13 mission: Science experiments|website=[[Universities Space Research Association|USRA]]|publisher=Lunar and Planetary Institute|url=https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_13/experiments/|access-date=August 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915105402/https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_13/experiments/|archive-date=September 15, 2018|url-status=dead}}</ref> As 'n grap het Grumman, vervaardiger van die maanmodule, 'n faktuur aan North American Rockwell, hoofkontrakteur vir die Beheer-en-Diensmodule, uitgereik vir die "sleep" van die Beheer-en-Diensmodule die grootste deel van die pad na die Maan en terug. Die transaksiekoste het 400 001 myl teen $1 elk (plus $4 vir die eerste myl); $536,05 vir batterylaai; suurstof; en vier nagte teen $8 per nag vir 'n "ekstra gas in die kamer" (Swigert) ingesluit. Na 'n 20% "kommersiële afslag" en 'n 2% afslag vir tydige betaling, was die finale totaal $312 421,24. North American het betaling van die hand gewys en opgemerk dat hulle drie vorige Grumman maanmodules na die Maan vervoer het sonder vergoeding.<ref>{{cite web|url=https://www.spaceflightinsider.com/space-centers/kennedy-space-center/the-apollo-13-invoice/|title=The Apollo 13 Invoice...|website=Spaceflight Insider|access-date=September 17, 2019|date=December 8, 2013|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112041957/https://www.spaceflightinsider.com/space-centers/kennedy-space-center/the-apollo-13-invoice/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Tongue-in-Cheek-Bill Asks Space Tow Fee|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1338&dat=19700418&id=Owg0AAAAIBAJ&sjid=O_gDAAAAIBAJ&pg=5822,839543|newspaper=[[The Spokesman-Review|Spokane Daily Chronicle]]|date=April 18, 1970|page=7|access-date=September 17, 2019}}</ref><ref>{{cite news|newspaper=[[The New York Times]]|date=April 18, 1970|access-date=September 17, 2019|title='Towing' Fee Is Asked by Grumman|page=13|url=https://www.nytimes.com/1970/04/18/archives/towing-fee-is-asked-by-grumman.html}}</ref> Die beheermodule is uitmekaar gehaal vir toetsing en die onderdele was jare lank geberg; sommige is gebruik vir 'n opleidingstoestel vir die Skylab-reddingsmissie. Die opleidingstoestel is by die Kentucky Wetenskapsentrum in Louisville, Kentucky, uitgestal. Max Ary van die Cosmosphere het 'n projek voltooi om die ''Odyssey'' te restoureer en dit is te sien by die museum in Hutchinson, Kansas.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35462879/the_manhattan_mercury/|title=Apollo 13 Capsule Headed for Kansas|agency=Associated Press|date=December 29, 1996|page=A2|via=Newspapers.com|location=Manhattan, Kansas|newspaper=The Manhattan Mercury}}</ref> Apollo 13 is deur Lovell 'n ''suksesvolle mislukking'' genoem.{{sfn|Cortright|1975|pp=247–249}} Mike Massimino, 'n [[Pendeltuig]]-ruimtevaarder, het gesê dat Apollo 13 "spanwerk, kameraderie en waarvan NASA regtig gemaak is" getoon het.<ref name = "Yahoo 50th">{{cite news|publisher = [[Yahoo! News]]|url=https://news.yahoo.com/houston-ve-had-problem-remembering-050652323.html|access-date=April 11, 2020|date=April 9, 2020|title='Houston, we've had a problem': Remembering Apollo 13 at 50|last=Dunn|first=Marcia|agency=Associated Press}}</ref> Die reaksie op die ongeluk is herhaaldelik ''NASA se beste uur'' genoem;<ref name="Walt Disney's Honorary Oscars">{{cite web|first=Kim|last=Shiflett|url=https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour|title=Members of Apollo 13 Team Reflect on 'NASA's Finest Hour'|date=April 17, 2015|access-date=June 16, 2018|publisher=[[NASA]]|archive-date=September 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924162717/https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|editor-last1=Foerman |editor-first1=Paul |editor-last2=Thompson |editor-first2=Lacy|date=April 2010|title=Apollo 13 – NASA's 'successful failure'|journal=Lagniappe|volume=5|issue=4|pages=5–7|location=Hancock County, Mississippi|publisher=[[John C. Stennis Space Center]]|access-date=July 4, 2013|url=http://www.nasa.gov/centers/stennis/pdf/445767main_April_10_Lagniappe.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.nasa.gov/centers/stennis/pdf/445767main_April_10_Lagniappe.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cgpublishing.com/Rpdf/Apollo%20EECOM%20Boeing%20News%201(FL)1.pdf|title=NASA's Finest Hour: Sy Liebergot recalls the race to save Apollo 13|last=Seil|first=Bill|date=July 5, 2005|work=Boeing News Now|publisher=[[Boeing|Boeing Company]] |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120409192033/http://www.cgpublishing.com/Rpdf/Apollo%20EECOM%20Boeing%20News%201(FL)1.pdf|archive-date=April 9, 2012}}</ref>{{sfn|Chaikin|1995|p=335}} dit word steeds so beskou.<ref name = "Yahoo 50th" /> Die skrywer Colin Burgess het geskryf, "Die lewe-of-dood vlug van Apollo 13 het die kolossale risiko's wat inherent is aan bemande ruimtevaart, dramaties bewys. Ook, met die bemanning veilig terug op aarde, het die openbare apatie weer ondersteunend geword".{{sfn|Burgess|2019|p=23}} William R. Compton het in sy boek oor die Apollo-program van Apollo 13 gesê: "Slegs 'n heroïese poging van intydse improvisasie deur sendingoperasiespanne het die bemanning gered."{{sfn|Compton|1989|pp=196–199}} Rick Houston en Milt Heflin het in hul geskiedenis van sendingbeheer gesê: "Apollo 13 het bewys dat sendingbeheer daardie ruimtereisigers weer huis toe kon bring toe hul lewens op die spel was."{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=199}} Die voormalige NASA-hoofhistorikus Roger D. Launius het geskryf: "Meer as enige ander voorval in die geskiedenis van ruimtevlug, het herstel van hierdié ongeluk die wêreld se geloof in NASA se vermoëns verstewig".{{sfn|Launius|2019|p=187}} Die ongeluk het egter sommige amptenare, insluitend Gilruth, direkteur van die Manned Spaceflight Center, oortuig dat as NASA aanhou om ruimtevaarders op Apollo-missies te stuur, sommige onvermydelik sou sterf, en hulle het gevra dat die program so gou as moontlik beëindig word.{{sfn|Launius|2019|p=187}} Nixon se adviseurs het aanbeveel dat die oorblywende maansendings gekanselleer word en gesê dat 'n ramp in die ruimte hom politieke kapitaal sou kos.{{sfn|Chaikin|1995|p=336}} Begrotingsbesnoeiings het die besluit makliker gemaak en tydens die pouse na Apollo 13 is twee missies gekanselleer, wat beteken het dat die program met Apollo 17 in Desember 1972 geëindig het.{{sfn|Launius|2019|p=187}}{{sfn|Burgess|2019|pp=22–27}} == Populêre kultuur, media en 50ste herdenking == [[Lêer:Universal Studios Hollywood 2012 58.jpg|duimnael|alt=see caption|Beheermodule replika soos gebruik gedurende die verfilming van ''[[Apollo&nbsp;13 (film)|Apollo&nbsp;13]]'' ]] Die 1974-fliek ''Houston, We've Got a Problem'', hoewel dit rondom die Apollo 13-voorval afspeel, is 'n fiktiewe drama oor die krisisse waarmee grondpersoneel te kampe het wanneer die noodgeval hul werkskedules ontwrig en verdere stres op hul lewens plaas. Lovell het in die openbaar oor die fliek gekla en gesê dit was "fiktief en van swak smaak"..<ref name=irks>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088956/the_south_bend_tribune/|title=Apollo 13 Movie Irks Lovell|agency=Associated Press|newspaper=The South Bend Tribune|location=South Bend, Indiana|date=February 28, 1974|page=5|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2017/04/13/houston-we-have-a-problem-the-amazing-history-of-the-iconic-apollo-13-misquote/|title='Houston, we have a problem': The amazing history of the iconic Apollo 13 misquote|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521183910/https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2017/04/13/houston-we-have-a-problem-the-amazing-history-of-the-iconic-apollo-13-misquote/|archive-date=May 21, 2019|url-status=live|newspaper=The Washington Post|date=April 13, 2017|last1=Rosenwald|first1=Michael S.}}</ref> "'Houston ... We've Got a Problem'" was die titel van 'n episode van die [[BBC]]-dokumentêre reeks A Life At Stake, wat in Maart 1978 uitgesaai is. Dit was 'n akkurate, indien vereenvoudigde, rekonstruksie van die gebeure.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35940813/the_observer/|title=The Week in View|last1=Meades|first1=Jonathan|newspaper=The Observer|location=London, England|date=March 26, 1978|page=29|via=Newspapers.com}}</ref>In 1994, tydens die 25ste herdenking van Apollo 11, het PBS 'n 90-minuut dokumentêr met die titel ''Apollo 13: To the Edge and Back'' vrygestel.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35947551/chicago_tribune/|title=Wednesday Highlights|department=TV Week|newspaper=Chicago Tribune|location=Chicago, Illinois|date=July 17, 1994|page=25|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35947573/florida_today/|title=Space Specials at a Glance|newspaper=Florida Today|department=TV Week|location=Cocoa, Florida|date=July 17, 1994|page=3|via=Newspapers.com}}</ref> Na die vlug het die bemanning beplan om 'n boek te skryf, maar hulle het almal NASA verlaat sonder om dit te begin. Nadat Lovell in 1991 afgetree het, is hy deur die joernalis Jeffrey Kluger genader oor die skryf van 'n nie-fiksieverslag van die sending. Swigert is in 1982 oorlede en Haise het nie meer in so 'n projek belanggestel nie. Die gevolglike boek, ''Lost Moon: The Perilous Voyage of Apollo 13'', is in 1994 gepubliseer.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/39589313/the_postcrescent_11_december_1994/|title=Lovell Describes the Dark Side of Moon Shots|newspaper=The Post-Crescent|location=Appleton, Wisconsin|agency=Associated Press|last1=Dunn|first1=Marcia|date=December 11, 1994|page=F-8|via=Newspapers.com}}</ref> In 1995 is 'n filmaanpassing van die boek, Apollo 13, vrygestel, geregisseer deur [[Ron Howard]] en met Tom Hanks as Lovell, [[Bill Paxton]] as Haise, [[Kevin Bacon]] as Swigert, [[Gary Sinise]] as Mattingly, [[Ed Harris]] as Kranz en [[Kathleen Quinlan]] as Marilyn Lovell in die hoofrolle. James Lovell, Kranz en ander hoofrolspelers het verklaar dat hierdie film die gebeure van die sending met redelike akkuraatheid uitgebeeld het, gegewe dat 'n mate van dramatiese vryheid geneem is. Byvoorbeeld, die film verander die tydsvorm van Lovell se bekende opvolg op Swigert se oorspronklike woorde van "Houston, ons het 'n probleem gehad" na "Houston, ons het 'n probleem".<ref name = "journal Houston" /><ref name = "nasaMembers" /> Gedurende die skepping van die film is die frase "Mislukking is nie 'n opsie nie" geskep, wat deur Harris as Kranz in die film uitgespreek is; die frase het so nou met Kranz geassosieer geraak dat hy dit vir die titel van sy 2000-outobiografie gebruik het.<ref name="nasaMembers">{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour|title=Members of Apollo 13 Team Reflect on 'NASA's Finest Hour'|last=Granath|first=Bob|date=April 17, 2015|website=NASA|access-date=July 1, 2019|archive-date=July 13, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713193613/https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour/|url-status=dead}}</ref> Die film het twee van die nege Oscar-toekennings gewen waarvoor dit genomineer is, naamlik vir Beste Rolprentredigering en Beste Klank.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088898/the_heraldpalladium/|title=The Winners|agency=Associated Press|newspaper=The Herald-Palladium|location=Saint Joseph, Michigan|date=March 26, 1996|page=4B|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088927/st_louis_postdispatch/|title='Braveheart', 'Apollo 13' Lead Oscar Nominees|newspaper=St. Louis Post Dispatch|location=St. Louis, Missouri|date=February 14, 1996|page=4A|via=Newspapers.com|last1=Barnes|first1=Harper}}</ref> In die 1998-minireeks ''From the Earth to the Moon'', medevervaardig deur Hanks en Howard, word die sending gedramatiseer in die episode "We Interrupt This Program". Eerder as om die voorval vanuit die bemanning se perspektief te wys soos in die Apollo 13-speelfilm, word dit eerder aangebied vanuit 'n Aardse perspektief van televisieverslaggewers wat meeding om dekking van die gebeurtenis.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35053645/santa_cruz_sentinel/|title=Tom Hanks Flies us to the Moon via HBO|newspaper=Santa Cruz Sentinel|location=Santa Cruz, California|date=April 5, 1998|page=C-6|agency=The New York Times|via=Newspapers.com|last1=Sterngold|first1=James}}</ref> In 2020 het die BBC World Service begin om ''13 Minutes to the Moon'' uit te saai, radioprogramme wat gebruik maak van NASA-klank van die sending, sowel as argiefmateriaal en onlangse onderhoude met deelnemers. Episodes het begin uitgesaai vir Seisoen 2 vanaf 8 Maart 2020, met episode 1, "Time Bomb: Apollo 13", wat die lansering en die ontploffing verduidelik. Episode 2 beskryf Sendingbeheer se ontkenning en ongeloof oor die ongeluk, met ander episodes wat ander aspekte van die sending dek. Die sewende en laaste episode is vertraag weens die [[Covid-19-pandemie]]. In "Delay to Episode 7" het die BBC verduidelik dat die aanbieder van die reeks, mediese dokter Kevin Fong, diens moes verrig het.<ref>{{Cite web |title=13 minutes to the moon, season 2, BBC podcast |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/w13xttx2/episodes/downloads |access-date=April 14, 2020 |website=BBC}}</ref><ref>{{cite web |date=March 11, 2020 |title=13 Minutes to the moon |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p083wp70 |access-date=December 28, 2022 |website=BBC}}</ref> Voor die 50ste herdenking van die sending in 2020 is 'n Apollo in Real Time-webwerf vir die sending geopen, wat kykers toelaat om die sending te volg terwyl dit ontvou, foto's en video's te besigtig, en te luister na klank van gesprekke tussen Houston en die ruimtevaarders, sowel as tussen sendingbeheerders.<ref>{{cite journal|title=Relive the drama of Apollo 13 in real time, as it happened|date=April 8, 2020|access-date=April 16, 2020|last=Reichhardt|first=Tony|url=https://www.airspacemag.com/daily-planet/relive-drama-apollo-13-real-time-it-happened-180974625/|publisher=[[Smithsonian Institution]]|journal=Air and Space Magazine}}</ref> As gevolg van die COVID-19-pandemie het NASA geen persoonlike geleenthede gedurende April 2020 vir die vlug se 50ste herdenking gehou nie, maar het 'n nuwe dokumentêr ''Apollo 13: Home Safe'' op 10 April 2020 bekendgestel.<ref>{{cite web|title=Celebrate Apollo 13 at 50 with NASA's 'Home Safe' documentary (and much more!)|last=Howell|first=Elizabeth|url=https://www.space.com/apollo-13-50th-anniversary-webcast-digital-celebrations.html|date=April 10, 2020|access-date=April 16, 2020|publisher=space.com}}</ref> 'n Aantal geleenthede is herskeduleer vir later in 2020.<ref>{{cite web|title=Houston, we've had a delay: Apollo 13 50th celebrations rescheduled|last=Pearlman|first=Robert Z.|url=https://www.space.com/apollo13-50th-celebrations-rescheduled.html|date=April 9, 2020|access-date=April 16, 2020|publisher=space.com}}</ref> ==Galery== <gallery widths="200" heights="200"> ALSEP Ap13-70-HC-77.jpg|Lovell oefen ontplooiing van die ALSEP toerusting tydens opleiding. Apollo 13 Saturn V during rollout.jpg|Die Apollo 13 lanseervoertuig word uitgerol, Desember 1969 Apollo 13 Mailbox at Mission Control.jpg|Die "posbus" by Sendingbeheer gedurende die Apollo&nbsp;13 sending Apollo 13 LM undocking (AS13-59-8566) (cropped).jpg|Maanmodule ''Aquarius'' nadat dit losgelaat is bokant die Aarde Mission Control Celebrates - GPN-2000-001313.jpg|Sendingbeheer vier die suksesvolle neerplonsing van die bemanning Apollo 13 Astronauts on the U.S.S. Iwo Jima - GPN-2002-000054.jpg|Die bemanning aanboord van die USS ''Iwo Jima'' nadat hulle neergeplons het Crew on the phone.png|Die bemanning praat met President Nixon kort na hulle terugkering APOLLO 13 LUNAR PLAQUE replica.jpg|Replika van die maan gedenkplaat met Swigert se naam op wat ontwerp was om dié een op die ''Aquarius'', met Mattingly se naam op, te bedek Apollo13-booster-crater.jpg|Die krater veroorsaak deur die S-IVB's se impak, soos gefotografeer deur die [[Lunar Reconnaissance Orbiter]], 2010 </gallery> == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings|3}} == Bronne == * {{cite magazine|title=The Elusive Human Maximum Altitude Record|last1=Adamo|first1=Daniel|magazine=Quest: The History of Spaceflight Quarterly|volume=16|issue=4|year=2009|issn=1065-7738|url=http://www.aiaahouston.org/Horizons/ApolloMaxH.pdf}} * {{cite book|title=Apollo 13 Press Kit|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|year=1970|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a13/A13_PressKit.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/alsj/a13/A13_PressKit.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=70-50K|ref={{sfnRef|Apollo 13 Press Kit|1970}}}} * {{cite book|title=Apollo 14 Press Kit|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|year=1971|url=https://www.nasa.gov/specials/apollo50th/pdf/A14_PressKit.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/specials/apollo50th/pdf/A14_PressKit.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=71-3K|ref={{sfnRef|Apollo 14 Press Kit|1971}}}} *{{cite report|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/APSR-JSC-09423-OCR.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.hq.nasa.gov/alsj/APSR-JSC-09423-OCR.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Apollo Program Summary Report|date=1975|publisher=[[National Aeronautics and Space Administration]]|id=JSC-09423|ref={{sfnRef|Apollo Program Summary Report|1975}}}} * {{cite book|last1=Barell|first1=John|title=Antarctic Adventures: Life Lessons from Polar Explorers|year=2016|publisher=Balboa Press|isbn=978-1-5043-6651-9|url=https://books.google.com/books?id=yJiaDQAAQBAJ&pg=PT154}} * {{cite report |url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19790003956.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19790003956.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Moonport: A History of Apollo Launch Facilities and Operations|first1=Charles D.|last1=Benson|first2=William Barnaby|last2=Faherty|year=1978|location=Washington, D.C.|series=NASA History Series|id=SP-4204|ref={{sfnRef|Benson & Faherty|1979}}}} * {{cite book |last1=Brooks |first1=Courtney G. |last2=Grimwood |first2=James M. |last3=Swenson |first3=Loyd S. Jr. |title=Chariots for Apollo: A History of Manned Lunar Spacecraft |url=https://history.nasa.gov/SP-4205.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4205.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead|series=NASA History Series |date=1979 |publisher=Scientific and Technical Information Branch, NASA |location=Washington, D.C. |isbn=978-0-486-46756-6 |oclc=4664449 |lccn=79001042 |id=NASA SP-4205 |ref={{sfnRef|Brooks, Grimwood, & Swenson|1979}}}} * {{cite book|last=Burgess|first=Colin|year=2019|title=Shattered Dreams: The Lost and Canceled Space Missions|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln, Nebraska|isbn=978-1-4962-1422-5|edition=eBook}} * {{cite book|last=Chaikin|first=Andrew|title=A Man on the Moon: The Voyages of the Apollo Astronauts|location=New York|publisher=Penguin Books|year=1995|orig-year=1994|isbn=978-0-14-024146-4}} *{{cite book|last1=Compton|first1=William David|title=Where No Man has Gone Before: A History of Apollo Lunar Exploration Missions|series=NASA History Series|publisher=NASA|id=SP-4214|year=1989|location=Washington, D.C.|oclc=1045558568}} * {{cite book|last=Cooper|first=Henry S.F.|title=Thirteen: The Apollo Mission that Failed|orig-year=1972|year=2013|publisher=Open Road Integrated Media, Inc.|location=New York|isbn=978-1-4804-6221-2}} * {{cite book|last=Cortright|first=Edgar M.|title=Report of Apollo 13 Review Board|publisher=[[NASA]]|date=June 15, 1970|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/report-of-a13-review-board-19700615-19700076776.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415005711/https://history.nasa.gov/ap13cortright.pdf |archive-date=2023-04-15 |access-date=17 August 2025 |url-status=live|ref={{sfnRef|Accident report}}}} ** {{cite book|title=Report of Apollo 13 Review Board, appendix F–H|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/a13-review-report-app-f-g-h-19700078913.pdf |access-date=17 August 2025 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/afj/ap13fj/pdf/a13-review-report-app-f-g-h-19700078913.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|ref={{sfnRef|Accident report, appendix F–H}}}} * {{cite journal|last=Driscoll|first=Everly|date=April 4, 1970|title=Apollo 13 to the highlands|jstor=3954891|journal=Science News|volume=97|issue=14| pages = 353–355|doi=10.2307/3954891}} * {{cite book|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/a13-mission-report-197007.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/alsj/a13/A13_MissionOpReport.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|author=Flight Control Division|location=Houston, Texas|title=Mission Operations Report|date=April 1970|publisher=NASA Manned Spacecraft Center|access-date=17 August 2025|ref={{sfnRef|Mission Operations Report 1970}}}} * {{cite book|last=Gatland|first=Kenneth|title=Manned Spacecraft|publisher=MacMillan|edition=Second|year=1976|location=New York|isbn=978-0-02-542820-1}} * {{cite book |editor-last=Glenday |editor-first=Craig|title=Guinness World Records 2010|year=2010|publisher=Bantam Books|location=New York|isbn=978-0-553-59337-2|url=https://archive.org/details/guinnessworldrec00vari/page/13}} * {{cite book |last1=Hacker |first1=Barton C. |last2=Grimwood |first2=James M. |title=On the Shoulders of Titans: A History of Project Gemini |url=http://history.nasa.gov/SP-4203.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://history.nasa.gov/SP-4203.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead |access-date=April 8, 2018 |series=NASA History Series |year=2010 |orig-year=1977 |publisher=NASA History Division, Office of Policy and Plans |location=Washington, DC |isbn=978-0-16-067157-9 |id=NASA SP-4203 |oclc=945144787 |ref={{sfnRef|Hacker & Grimwood|2010}}}} * {{cite book|last=Harland|first=David |title=Exploring the Moon: The Apollo Expeditions|location=London; New York|publisher=Springer|year=1999|isbn=978-1-85233-099-6}} * {{cite book|last1=Houston|first1=Rick|last2=Heflin|first2=J. Milt|last3=Aaron|first3=John|title=Go, Flight!: the Unsung Heroes of Mission Control, 1965–1992|year=2015|publisher=University of Nebraska Press|edition=eBook|location=Lincoln, Nebraska|isbn=978-0-8032-8494-4|ref={{sfnRef|Houston, Heflin & Aaron|2015}}}} * {{cite book|title=Houston, We've Got a Problem|publisher=NASA Office of Public Affairs|id=EP-76|year=1970|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19700021741.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19700021741.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|location=Washington, D.C.|ref={{sfnRef|NASA 1970}}}} * {{cite book|year=2000|last=Kranz|first=Gene|title=Failure Is Not an Option: Mission Control from Mercury to Apollo 13 and Beyond|location=New York|url=https://books.google.com/books?id=slQZ3JOUSKQC&pg=PA307|url-access=registration|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-0-7432-0079-0}} * {{cite conference|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20080018689.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20080018689.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=NASA Experience with Pogo in Human Spaceflight Vehicles|conference=NATO RTO Symposium ATV-152 on Limit-Cycle Oscillations and Other Amplitude-Limited, Self-Excited Vibrations|location=Norway|last1=Larsen|first1=Curtis E.|website=NASA Johnson Space Center|date=May 22, 2008|id=RTO-MP-AVT-152}} * {{cite book|last=Lattimer|first=Dick|others=Foreword by James A. Michener|title=All We Did Was Fly to the Moon|edition=2nd|series=History-alive series|volume=1|year=1988|orig-year=1983|publisher=Whispering Eagle Press|location=Gainesville, Florida|isbn=978-0-9611228-0-5|lccn=85222271|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780961122805}} * {{cite book|last=Launius|first=Roger D.|title=Reaching for the Moon: A Short History of the Space Race|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut|edition=eBook|year=2019|isbn=978-0-300-24516-5}} * {{cite book|last=Lovell|first=James A. |editor-last=Cortright |editor-first=Edgar M.|title=Apollo Expeditions to the Moon|url=https://history.nasa.gov/SP-350/cover.html|year=1975|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|id=SP-350|chapter=Chapter 13: "Houston, We've Had a Problem"|chapter-url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19760005868.pdf#page=261 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19760005868.pdf#page=261 |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}} * {{cite book|year=2000|orig-year=1994|last1=Lovell|first1=Jim|last2=Kluger|first2=Jeffrey|title=Lost Moon: The Perilous Voyage of Apollo 13|location=Boston|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0-618-05665-1|ref={{sfnRef|Lovell & Kluger|2000}}}} * {{cite book|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19710003598.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19710003598.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|author=Mission Evaluation Team|id=MSC-02680|location=Houston, Texas|date=September 1970|publisher=NASA Manned Spacecraft Center|title=Apollo 13 Mission Report|ref={{sfnRef|Apollo 13 Mission Report 1970}}}} *{{cite book|last1=Morgan|first1=Clay|year=2001|publisher=[[NASA]]|location=Houston, Texas|title=Shuttle–Mir|url=https://www.nasa.gov/history/history-publications-and-resources/oral-histories/shuttle-mir |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4225.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=SP-4225}} * {{cite book|last1=Orloff|first1=Richard W.|last2=Harland|first2=David M.|title=Apollo: The Definitive Sourcebook|year=2006|publisher=Praxis Publishing Company|location=Chichester, UK|isbn=978-0-387-30043-6|ref={{sfnRef|Orloff & Harland|2006}}}} * {{cite book|last=Orloff|first=Richard W.|title=Apollo by the Numbers: A Statistical Reference|series=NASA History Series|year=2000|publisher=NASA History Division, Office of Policy and Plans|location=Washington, D.C.|isbn=978-0-16-050631-4|oclc=829406439|lccn=00061677|id=NASA SP-2000-4029|url=https://history.nasa.gov/SP-4029.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4029.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead}} * {{cite book|last=Phinney|first=William C.|title=Science Training History of the Apollo Astronauts|publisher=[[NASA]]|year=2015|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20190026783.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20190026783.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=SP-2015-626}} * {{cite book|title=Deke! U.S. Manned Space: From Mercury to the Shuttle|last1=Slayton|first1=Deke|last2=Cassutt|first2=Michael|url=https://books.google.com/books?id=z8vl46GV2JYC&pg=PA236|year=1994|edition=1st|publisher=Tor books|location=New York|isbn=978-0-312-85503-1|ref={{sfnRef|Slayton & Cassutt|1994}}}} * {{cite book|last=Turnill|first=Reginald|year=2003|title=The Moonlandings: An Eyewitness Account|url=https://books.google.com/books?id=ou5ofrRh4-kC&pg=PA316|publisher=Cambridge University Press|location=New York|isbn=978-0-521-03535-4}} {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |----- style="text-align:center;" | width="35%" | '''Voorafgegaan deur ''':<br />[[Apollo 12]] | width="30%" | [[Apollo-program]] | width="35%" | '''Gevolg deur ''':<br />[[Apollo 14]] |} {{Sjabloon:Apollo-program|state=collapsed}} {{Normdata}} [[Kategorie:Apollo-program]] aqh1ncgukvfj8sjim51jjkonihdzy0r 2891666 2891665 2026-04-08T16:28:18Z Aliwal2012 39067 /* Agtergrond */ verw's 2891666 wikitext text/x-wiki {{Ruimtevlug | name = Apollo 13 | image = Apollo 13 Service Module (lossless crop).jpg | image_caption = ''Odyssey'' se beskadigde diensmodule, soos gesien vanaf die Apollo maanmodule ''Aquarius'', ure voor hulle die atmosfeer binnegedring het. | image_alt = | insignia = Apollo 13-insignia.png | mission_type = Bemande maanlandingpoging | operator = [[NASA]] | COSPAR_ID = {{Unbulleted list|CSM: 1970-029A|Maanmodule: 1970-029C}} | SATCAT = 4371<ref>{{cite web|url=https://www.n2yo.com/satellite/?s=4371|title=Apollo 13 CM|website=N2YO.com|access-date=August 18, 2019}}</ref> | spacecraft = {{Unbulleted list|[[Apollo-beheer-en-diensmodule|Apollo BDM]]-109 |[[Apollo-maanmodule|Apollo LM]]-7}} | manufacturer = {{Unbulleted list|BDM: North American Rockwell|LM: Grumman}} | launch_mass = 44,069 kg (CSM: 28,881 kg;<ref>{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |title=Apollo 13 Command and Service Module (CSM) |publisher=[[NASA]]<!-- NASA Space Science Data Coordinated Archive --> |access-date=January 9, 2023 |archive-date= 7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407223412/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |url-status=dead }}</ref> LM: 15,188 kg)<ref name="apollo13NASAsdca">{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C |title=Apollo 13 Lunar Module / EASEP |publisher=[[NASA Space Science Data Coordinated Archive]] |access-date=January 9, 2023 |archive-date=19 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019204208/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C |url-status=dead }}</ref> | landing_mass = {{convert|11133|lb|kg|order=flip}}{{sfn|Orloff|2000|p=307}} | launch_date = {{start date text|April 11, 1970, 19:13:00|timezone=yes}}&nbsp;UTC<ref>{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |title=Apollo 13 |publisher=[[NASA]] |access-date=January 9, 2023 |archive-date= 7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407223412/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |url-status=dead }}</ref> | launch_rocket = [[Saturn V]] SA-508 | launch_site = [[Kennedy-ruimtesentrum|Kennedy LC-39A]] | landing_date = {{end date text|April 17, 1970, 18:07:41|timezone=yes}}&nbsp;UTC | landing_site = Suidelike [[Stille Oseaan]]<br />{{Koördinate|21|38|24|S|165|21|42|W|type:event|name=Apollo 13 splashdown}} | recovery_by = USS ''Iwo Jima'' | orbit_epoch = | orbit_reference = | orbit_periapsis = | orbit_apoapsis = | orbit_inclination = | orbit_period = | orbit_rev_number = | apsis = |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP | type = flyby | note = Omwenteling en landing gekanselleer | object = Maan | distance = {{convert|137|nmi|km|order=flip|sp=us}} | arrival_date = April 15, 1970, 00:21:00&nbsp;UTC }} | docking = <!--{{Infobox spaceflight/Dock | docking_target = LM | docking_type = dock | docking_date = April 11, 1970, 22:32:08&nbsp;UTC | undocking_date = April 17, 1970, 16:43:00&nbsp;UTC | time_docked = }}--> | crew_size = 3 | crew_members = {{Unbulleted list|[[Jim Lovell|James A. Lovell Jr.]]|[[Jack Swigert|John L. Swigert Jr.]]|[[Fred Haise|Fred W. Haise Jr.]]}} | crew_callsign = Apollo 8 | crew_photo = Apollo 13 Prime Crew.jpg | crew_photo_caption = Van links na regs: [[Jim Lovell]], [[Jack Swigert]], [[Fred Haise]] | previous_mission = [[Apollo 12]] | next_mission = [[Apollo 14]] | programme = [[Apollo-program]] }} [[Lêer:Apollo program.svg|links|70px]] '''Apollo 13''' (11–17 April 1970) was die sewende bemande sending in die [[Apollo-program|Apollo-ruimteprogram]] en sou die derde maanlanding gewees het. Die ruimtetuig is op 11 April 1970 vanaf die [[Kennedy-ruimtesentrum]] gelanseer, maar die landing is afgelas nadat 'n suurstoftenk in die diensmodule twee dae na die sending ontplof en die elektriese en lewensondersteuningstelsel buite werking gestel het. Die bemanning, ondersteun deur rugsteunstelsels op die [[Apollo-maanmodule]] (LM), het eerder in 'n baan [[Baan om die Maan|om die maan]] gereis en op 17 April veilig na die [[Aarde]] teruggekeer. [[Jim Lovell]] was die bevelvoerder van die sending, met [[Jack Swigert]] as vlieënier van die [[Apollo-beheer-en-diensmodule|beheermodule]] (CM) en [[Fred Haise]] as vlieënier van die maanmodule. Swigert was 'n laat plaasvervanger vir [[Ken Mattingly]], wat onttrek is uit die sending na blootstelling aan [[Duitse masels]]. 'n Roetine-roer van 'n suurstoftenk het beskadigde draadisolasie daarin aan die brand gesteek, wat 'n ontploffing veroorsaak het wat die inhoud van beide die suurstoftenks van die diensmodule die ruimte ingeblaas het.<ref group=nota>{{cite web|title=The Apollo 13 accident|author=Williams, David|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|publisher=NASA|quote=Die Apollo 13-wanfunksie is veroorsaak deur 'n ontploffing en oopbars van suurstoftenk nr. 2 in die diensmodule.|access-date=25 Augustus 2025|archive-date=11 Desember 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211092322/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|url-status=dead}} <!--{{harvnb|Cortright|1975|pp=248–249}}-->: "Ek het natuurlik af en toe gedink aan die moontlikheid dat die ruimtetuigontploffing ons dalk gestrand kon gelaat het...... Dertien minute na die ontploffing het ek toevallig by die linkervenster uitgekyk en die finale bewyse gesien wat op 'n potensiële ramp dui."</ref> Die formele ongeluksverslag vermy egter die gebruik van die term.{{sfn|Accident report|p=143}} Destydse NASA ingenieurs het "tenkfaling" verkies, beide omdat dit meer akkuraat is en om die negatiewe konnotasies rondom die woord "ontploffing" te vermy.<ref>{{harvnb|Cooper|2013|page=21}}: "Later, in describing what happened, NASA engineers avoided using the word "explosion;" they preferred the more delicate and less dramatic term "tank failure," and in a sense it ''was'' the more accurate expression, inasmuch as the tank did not explode in the way a bomb does but broke open under pressure."</ref> Sonder [[suurstof]], wat nodig is vir asemhaling en vir die opwekking van [[elektriese krag]], kon die diensmodule se aandrywing- en lewensondersteuningstelsels nie funksioneer nie. Die beheermodule se stelsels moes afgeskakel word om die oorblywende hulpbronne vir hertoetrede tot die atmosfeer te bewaar, wat die bemanning gedwing het om na die maanmodule oor te kruip en dit as 'n reddingsboot te gebruik. Met die maanlanding gekanselleer, het sendingbeheerders voltyds gewerk om die bemanning lewend terug Aarde toe te bring. Alhoewel die maanmodule ontwerp is om twee mans vir twee dae op die maanoppervlak te ondersteun, het sendingbeheer in [[Houston]] nuwe prosedures geïmproviseer sodat dit drie mense vir vier dae kon ondersteun. Die bemanning het 'n groot ontbering ervaar, veroorsaak deur beperkte krag, 'n koue en klam kajuit en 'n tekort aan drinkbare water. Daar was 'n kritieke behoefte om die beheermodule se patrone aan te pas vir die [[koolstofdioksied]]-suiweraar om in die maanmodule te werk; die bemanning en sendingbeheerders was suksesvol in die improvisasie van 'n oplossing. Die gevaar van die ruimtevaarders het die openbare belangstelling in die Apollo-program kortliks hernu; tientalle miljoene het die neerplonsing in die suid-[[Stille Oseaan]] op televisie dopgehou. 'n Ondersoekraad het foute gevind met die voorvlugtoetsing van die suurstoftenk en die [[Politetrafluoroëtileen|Teflon]] wat daarin geplaas is. Die raad het veranderinge aanbeveel, insluitend die minimalisering van die gebruik van potensieel brandbare items binne die tenk; dit is vir [[Apollo 14]] aangepas. Die storie van Apollo 13 is al verskeie kere gedramatiseer, veral in die 1995-film ''Apollo 13'' gebaseer op ''Lost Moon'', die 1994-memoir wat deur Lovell mede-geskryf is en 'n episode van die 1998-minireeks ''From the Earth to the Moon''. == Agtergrond == In 1961 het die Amerikaanse president [[John F. Kennedy]] sy nasie uitgedaag om teen die einde van die [[dekade]] 'n ruimtevaarder op die Maan te land en veilig terug te bring Aarde toe.<ref name = "mission overview" /> NASA het geleidelik aan hierdie doelwit gewerk deur ruimtevaarders die ruimte in te stuur met die [[Mercury-program|Mercury-]] en [[Gemini-program]]me, wat gelei het tot die Apollo-program.{{sfn|Hacker & Grimwood|2010|p=382}} Die doelwit is bereik met [[Apollo 11]], wat op 20 Julie 1969 op die Maan geland het. Neil Armstrong en Buzz Aldrin het op die maanoppervlakte geloop terwyl Michael Collins om die Maan gewentel het in die Beheermodule Columbia. Die sending het op 24 Julie 1969 na die Aarde teruggekeer en daar is aan pres. Kennedy se uitdaging voldoen.<ref name = "mission overview">{{cite web|title=Apollo 11 Mission Overview|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/apollo/missions/apollo11.html|date=December 21, 2017|access-date=February 14, 2019|publisher=[[NASA]]|first=Sarah A. |last=Loff}}</ref> NASA het kontrakte vir vyftien [[Saturn V]]-vuurpyle gesluit om die doel te bereik; destyds het niemand geweet hoeveel sendings dit sou vereis nie.{{sfn|Chaikin|1995|pp=232–233}} Sedert sukses in 1969 met die sesde Saturn V met Apollo 11 behaal is, het nege vuurpyle beskikbaar gebly vir 'n verwagte totaal van tien landings. Na die opwinding van Apollo 11 het die algemene publiek apaties teenoor die ruimteprogram geword en die Kongres het voortgegaan om NASA se begroting te sny; Apollo 20 is gekanselleer.{{sfn|Chaikin|1995|p=285}} Ten spyte van die suksesvolle maanlanding, is die sendings as so riskant beskou dat ruimtevaarders nie lewensversekering kon bekostig om vir hul gesinne te sorg as hulle in die ruimte sou sterf nie.<ref group=nota>Geen Apollo-ruimtevaarder het sonder lewensversekering gevlieg nie, maar die polisse is betaal deur private derde partye wie se betrokkenheid nie gepubliseer is nie.</ref><ref name="weinberger">{{cite web|last=Weinberger|first=Howard C.|title=Apollo Insurance Covers|publisher=Space Flown Artifacts (Chris Spain)|url=http://www.spaceflownartifacts.com/flown_apollo_insurance_covers.html|access-date=December 11, 2019}}</ref> [[Lêer:1970 Mission Control Apollo 13.jpg|duimnael|links|alt=see caption|Sending-operasiebeheerkamer tydens die TV-uitsending net voor die Apollo 13-ongeluk. Die ruimteman [[Fred Haise]] kan op die skerm gesien word.]] Selfs voordat die eerste Amerikaanse ruimtevaarder in 1961 die ruimte betree het, het die beplanning vir 'n gesentraliseerde fasiliteit om met die ruimtetuie te kommunikeer en die werkverrigting daarvan te monitor, begin. Dit was grotendeels die visie van Christopher C. Kraft Jr., wat NASA se eerste vlugdirekteur geword het. Tydens [[John Glenn]] se [[Mercury-Atlas 6|Mercury Friendship 7-vlug]] in Februarie 1962 (die eerste bemande wentelvlug deur die VSA), is een van Kraft se besluite deur NASA-bestuurders tersyde gestel. Hy is geregverdig deur 'n nasending-analise en het 'n reël geïmplementeer dat die vlugdirekteur se woord tydens die sending absoluut was;<ref name = "mission control history">{{cite web|last=Neufeld|first=Michael J.|title=Remembering Chris Kraft: Pioneer of Mission Control|url=https://airandspace.si.edu/stories/editorial/remembering-chris-kraft-pioneer-mission-control|publisher=Smithsonian Air and Space Museum|date=July 24, 2019|access-date=December 8, 2019}}</ref> om sy besluite te verander, sou NASA hom dadelik moes afdank.<ref name="Cass 1" /> Vlugdirekteure tydens die Apollo-program het 'n eensin posbeskrywing gehad, "Die vlugdirekteur mag enige stappe neem wat nodig is vir bemanningsveiligheid en sendingsukses."<ref>{{cite news|title=A legendary tale, well-told|access-date=October 5, 2019|last=Williams|first=Mike|url=https://news.rice.edu/2012/09/13/a-legendary-tale-well-told/|publisher=Rice University Office of Public Affairs|date=September 13, 2012|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817125432/https://news.rice.edu/2012/09/13/a-legendary-tale-well-told/|url-status=dead}}</ref> Houston se Sendingbeheersentrum is in 1965 geopen. Dit is gedeeltelik deur Kraft ontwerp en is later na hom vernoem.<ref name = "mission control history" /> In Sendingbeheer was elke vlugbeheerder, benewens die monitering van telemetrie vanaf die ruimtetuig, in kommunikasie via stemlus met spesialiste in 'n Personeelondersteuningskamer (of "agterkamer"), wat op spesifieke ruimtetuigstelsels gefokus het.<ref name="Cass 1" /> Apollo 13 was die tweede H-sending, ten doel om presisie-maanlandings te demonstreer en spesifieke plekke op die Maan te verken.{{sfn|Apollo Program Summary Report|1975|p=B-2}} Met Kennedy se doelwit bereik deur Apollo 11, en [[Apollo 12]] wat demonstreer dat die ruimtevaarders 'n presisielanding kon uitvoer, kon sendingbeplanners fokus op meer as net om veilig te land en ruimtevaarders wat minimaal in geologie opgelei is, maanmonsters te laat versamel om terug te neem na die Aarde. Daar was 'n groter rol vir wetenskap op Apollo 13, veral vir [[geologie]], iets wat beklemtoon is deur die sending se leuse, ''Ex luna, scientia'' (Van die Maan, kennis).{{sfn|Launius|2019|p=186}} == Ruimtemanne en die sleutel- sendingbeheerpersoneel == Jim Lovell was Apollo 13 se sendingbevelvoerder en 42 jaar oud ten tyde van die ruimtevlug. Hy was 'n gegradueerde van die Verenigde State se Vlootakademie en was 'n vlootvlieënier en toetsvlieënier voordat hy in 1962 vir die [[Ruimtevaardergroep 2|tweede groep ruimtevaarders]] gekies is. Hy het in 1965 saam met [[Frank Borman]] in [[Gemini 7]] en die volgende jaar saam met [[Buzz Aldrin]] in [[Gemini 12]] gevlieg voordat hy in 1968 in [[Apollo 8]] gevlieg het, die eerste ruimtetuig wat om die Maan gewentel het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=108–109}} Ten tye van Apollo 13 was Lovell die NASA-ruimtevaarder met die meeste tyd in die ruimte, met 'n totaal van 572 uur oor die drie sendings.<ref name = "experience" >{{cite web|title=Apollo 13: The moon-mission that dodged disaster|first1=Elizabeth|last1=Howell|first2=Kimberly|last2=Hickok|url=https://www.space.com/17250-apollo-13-facts.html|website=Space.com|publisher=Future US|date=March 31, 2020|access-date=April 1, 2020}}</ref> Jack Swigert, die beheermodulevlieënier (CMP), was 38 jaar oud en het 'n B.Sc. in meganiese ingenieurswese en 'n M.Sc. in lugvaartwetenskap gehou; hy het in die Amerikaanse Lugmag en in die staat se Lugmag Nasionale Wag gedien en was 'n ingenieurstoetsvlieënier voordat hy in 1966 vir die [[Ruimtevaardergroep 5|vyfde groep ruimtevaarders]] gekies is.<ref name = "swigert bio" /> Fred Haise, die maanmodule-vlieënier (LMP), was 36 jaar oud. Hy het 'n B.Sc. in lugvaartingenieurswese gehad, was 'n vegvlieënier van die Marine Korps, en was 'n burgerlike navorsingsvlieënier vir NASA toe hy as deel van Ruimtevaardergroep 5 gekies is.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=111–112}} {{sfn|Chaikin|1995|pp=589–593}} Volgens die standaard Apollo-bemanningsrotasie sou die hoofbemanning vir Apollo 13 die rugsteunbemanning<ref group=nota>Die rol van die rugsteunbemanning was om op te lei en gereed te wees om te vlieg ingeval iets met die hoofbemanning sou gebeur.{{cite web|publisher=NASA|access-date=December 5, 2019|title=50 years ago: NASA names Apollo 11 crew|url=https://www.nasa.gov/feature/50-years-ago-nasa-names-apollo-11-crew|date=January 30, 2019}} Rugsteunspanne is, volgens die rotasie, drie missies na hul toewysing as rugsteun as die hoofbemanning aangewys.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=137}}</ref>vir [[Apollo 10]] gewees het, met Mercury- en Gemini-veteraan [[Gordon Cooper]] in bevel, [[Donn F. Eisele]] as beheermodule-vlieënier en [[Edgar Mitchell]] as maanmodule-vlieënier. Deke Slayton, NASA se Direkteur van Vlugbemanningsoperasies, het nooit beoog om Cooper en Eisele na 'n primêre bemanningsopdrag te roteer nie, aangesien albei uit die guns was – Cooper vir sy laks houding teenoor opleiding en Eisele vir voorvalle aan boord van [[Apollo 7]] en 'n buite-egtelike verhouding. Hy het hulle aan die rugsteunbemanning toegewys omdat geen ander veteraan-ruimtevaarders beskikbaar was nie.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=236}} Slayton se oorspronklike keuses vir Apollo 13 was [[Alan Shepard]] as bevelvoerder, Stuart Roosa as beheermodulevlieënier, en Mitchell as maanmodulevlieënier. Die bestuur het egter gevoel dat Shepard meer opleidingstyd benodig het, aangesien hy eers onlangs sy aktiewe status hervat het na 'n operasie vir 'n binneoorafwyking en sedert 1961 nie gevlieg het nie. Dus is Lovell se bemanning (homself, Haise en Ken Mattingly), wat almal Apollo 11 ondersteun het en vir Apollo 14 geskeduleer was, met Shepard s'n omgeruil. Swigert was oorspronklik bevelvoerder van Apollo 13 se rugsteunbemanning, met [[John W. Young|John Young]] as bevelvoerder en [[Charles Duke]] as maanmodule-vlieënier.<ref name="backup">{{cite web|url=https://airandspace.si.edu/explore-and-learn/topics/apollo/apollo-program/landing-missions/apollo13-crew.cfm|title=Apollo 13 Crew|website=Smithsonian National Air and Space Museum|access-date=January 6, 2018|archive-date=October 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024155252/https://airandspace.si.edu/explore-and-learn/topics/apollo/apollo-program/landing-missions/apollo13-crew.cfm|url-status=dead}}</ref> Sewe dae voor die lansering het Duke se seun se vriend hom aangesteek met Duitse masels.<ref name="Oral">{{cite web |title=Charles M. Duke, Jr. Oral History |publisher= NASA |url=https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/DukeCM/DukeCM_3-12-99.htm |access-date=December 17, 2019}}</ref> Dit het beide die hoof- en rugsteunspanne, wat saam geoefen het, blootgestel. Van die vyf was slegs Mattingly nie immuun deur vorige blootstelling nie. Normaalweg, as enige lid van die hoofbemanning onttrek moes word, sou die oorblywende bemanning ook vervang word en die rugsteunbemanning sou vervang word maar Duke se siekte het dit nie moontlik gemaak nie,{{sfn|NASA 1970|p=6}} dus twee dae voor die bekendstelling is Mattingly deur Swigert vervang.<ref name = "swigert bio">{{cite web|url=http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/swigert-jl.html|access-date=August 21, 2009|title=Astronaut Bio: John L. Swigert|date=January 1983|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20090731012402/http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/swigert-jl.html|archive-date=July 31, 2009| url-status=dead}}</ref> Mattingly het nooit Duitse masels ontwikkel nie en het later op [[Apollo 16]] gevlieg.<ref>{{cite journal|url=https://www.universetoday.com/62576/13-things-that-saved-apollo-13-part-3-charlie-dukes-measles/|last=Atkinson|first=Nancy|title=13 things that saved Apollo 13, Part 3: Charlie Duke's measles|date=April 12, 2010|access-date=November 13, 2019|journal=[[Universe Today]]}}</ref> Vir Apollo is 'n derde stel bemanning van ruimtevaarders, bekend as die ondersteuningsbemanning, aangewys benewens die hoof- en rugsteunspanne wat op die Mercury- en Gemini-projekte gebruik is. Slayton het die ondersteuningspanne geskep omdat [[James McDivitt]], wat [[Apollo 9]] sou bevel voer, geglo het dat, met voorbereiding wat in fasiliteite regoor die VSA aan die gang was, vergaderings wat 'n lid van die vlugbemanning benodig het, gemis sou word. Ondersteuningsbemanningslede moes help soos deur die sendingbevelvoerder aangedui.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=184}} Gewoonlik laag in senioriteit, het hulle die sending se reëls, vlugplan en kontrolelyste saamgestel en dit op datum gehou, vir Apollo 13 was hulle Vance D. Brand, Jack Lousma en óf William Pogue óf Joseph Kerwin.<ref group=nota>Sommige bronne lys Kerwin{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=251}} en ander lys Pogue as die derde lid.{{sfn|Brooks, Grimwood, & Swenson|1979|p=378}}{{sfn|Orloff|2000|p=137}}</ref> <ref>{{cite interview|url=https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/PogueWR/WRP_7-17-2000.pdf|interviewer=Kevin M. Rusnak|date=July 17, 2000|location=Houston, Texas|title=Oral History Transcript|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501104039/https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/PogueWR/WRP_7-17-2000.pdf|archive-date=May 1, 2019|url-status=dead|publisher=NASA|pages=12-25-12-26|series=Johnson Space Center Oral History Project}}</ref> Die vlugdirekteure vir Apollo 13 was Gene Kranz, '''Witspan''' {{sfn|Mission Operations Report 1970|p=I-1}} (die hoofvlugdirekteur);{{sfn|Kranz|2000|p=307}}{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=79}} Glynn Lunney, '''Swartspan'''; Milton Windler, '''Rooispan''' en Gerry Griffin, '''Gouespan'''.{{sfn|Mission Operations Report 1970|p=I-1}} Die CAPCOM's (''Capsule Communicator'' die persoon in Sendingbeheer, tydens die Apollo-program 'n ruimtevaarder, wat verantwoordelik was vir stemkommunikasie met die bemanning){{sfn|Morgan|2001|p=48}} vir Apollo 13 was Kerwin, Brand, Lousma, Young en Mattingly.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=362}} == Sending kentekens en roeptekens == [[Lêer:Apollo 13 Flown Silver Robbins Medallion (SN-354).jpg|duimnael|alt=see caption|Apollo 13 silwer Robbins gedenkpennings]] Die Apollo 13-sendingkentekens beeld die Griekse god van die [[Son]], [[Apollo]], uit met drie perde wat sy strydwa oor die gesig van die Maan trek, en die Aarde in die verte gesien. Dit is bedoel om die Apollo-vlugte te simboliseer wat die lig van kennis aan alle mense bring. Die sendingleuse, ''Ex luna, scientia'' ("Van die Maan, kennis"), verskyn op die pennings. Deur dit te kies, het Lovell die leuse van sy alma mater, die Vlootakademie, ''Ex scientia, tridens'' ("Uit kennis, seemag") aangepas.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=81}}{{sfn|Orloff|2000|p=283}} Op die kant het die sendingnommer in Romeinse syfers as ''Apollo XIII'' verskyn. Die pennings hoef nie gewysig te word nadat Swigert vir Mattingly vervang het nie, aangesien dit een van slegs twee Apollo-sending-kentekens is, die ander is Apollo 11, wat nie die name van die bemanning insluit nie. Dit is ontwerp deur die kunstenaar Lumen Martin Winter, wat dit gebaseer het op 'n muurskildery wat hy vir die St. Regis Hotel in New York Stad geskilder het.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/36238158/daily_news/|title=Astros Wear Badge of Apollo|last1=Crafton|first1=Jean|date=April 12, 1970|page=105|newspaper=Daily News|location=New York City|via=Newspapers.com}}</ref> Die muurskildery is later gekoop deur akteur [[Tom Hanks]],<ref>{{cite news|url=https://www.chicagotribune.com/suburbs/lake-county-news-sun/ct-lns-moran-lovell-stories-st-1003-20151002-story.html|title=Apollo 13 astronaut Jim Lovell shares stories about Tom Hanks, Ron Howard|last1=Moran|first1=Dan|date=October 2, 2015|newspaper=Chicago Tribune|access-date=April 11, 2020}}</ref> wat Lovell in die fliek Apollo 13 vertolk het, en dit is nou in die Captain James A. Lovell Federal Health Care Center in Illinois.<ref>{{cite news|url=https://chicagotribune.newspapers.com/clip/36239172/chicago_tribune/|title=Namesake Brings Personal Touch to Lovell Center Fete|last1=Moran|first1=Dan|newspaper=Chicago Tribune|date=October 2, 2015|page=1|via=Newspapers.com}}</ref> Die sending se leuse was in Lovell se gedagtes toe hy die roepsein Aquarius vir die maanmodule gekies het, geneem van ''[[Waterdraer (sterrebeeld)|Aquarius]]'', die draer van water.{{sfn|Chaikin|1995|p=291}}{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}} Sommige mense in die media het verkeerdelik berig dat die roepsein geneem is uit 'n liedjie met dié naam uit die musiekblyspel ''Hair''.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}}{{sfn|Lattimer|1988|p=77}} Die beheermodule se roepsein, Odyssey, is nie net gekies vir sy Homeriese assosiasie nie, maar ook om te verwys na die onlangse film, [[2001: A Space Odyssey (rolprent)|2001: A Space Odyssey]], gebaseer op 'n kortverhaal deur wetenskapfiksie-outeur [[Arthur C. Clarke]].{{sfn|Chaikin|1995|p=291}} In sy boek het Lovell aangedui dat hy die naam ''Odyssey'' gekies het omdat hy van die woord en die definisie daarvan gehou het: ‘n lang reis waar daar vele geleenthede hom voordoen om munt te slaan.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}} As gevolg van die ongeluk en die laaste minuut bemanningsverandering van Jack Swigert wat Ken Mattingly drie dae voor die lansering vervang het, is die Apollo 13 Robbins gedenkpennings wat saam aanboord van die ruimtetuig was, gesmelt en na die sending hergebruik om die korrekte bemanning en die afwesigheid van 'n maanlandingsdatum te weerspieël.<ref>{{Cite web |title=Medal, Robbins, Commemorative, Apollo 13 {{!}} National Air and Space Museum |url=https://airandspace.si.edu/collection-objects/medal-robbins-commemorative-apollo-13/nasm_A19850166000 |access-date=2024-06-15 |website=airandspace.si.edu |language=en}}</ref> == Ruimtetuig == [[Lêer:Apollo 13 CSM (Ap13-69-H-1791).jpg|duimnael|links|upright=0.68|CSM-109 ''Odyssey'' in die Operasies en Uitklaargebou]] Die Saturnus V-vuurpyl wat gebruik is om Apollo 13 na die Maan te vervoer was genommer as SA-508 en was amper identies aan dié wat vir Apollo 8 tot 12 gebruik is.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=74}} Die vuurpyl, saam met die ruimtetuig, het 2 949 136 kilogram geweeg.{{sfn|Orloff|2000|p=284}} Die S-IC eerste fase se enjins is gegradeer om 440 000 newton (100 000 lbf) minder totale stukrag te genereer as Apollo 12 s'n, hoewel hulle binne die spesifikasies gebly het.<ref name = "journal launch" /> Om die vloeibare waterstofdryfmiddel koud te hou, was die S-II tweede fase se kriogeniese tenks geïsoleer; op vroeëre Apollo-sendings het dit in die vorm van panele gekom wat vasgemaak is, maar vanaf Apollo 13 is isolasie op die buitekant van die tenks gespuit.<ref name = "ten launch">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap10fj/as10-day1-pt1.html|title=Apollo 10: Day 1, part 1: Countdown, launch and climb to orbit|date=February 6, 2022|access-date=August 16, 2025}}</ref> Ekstra dryfmiddel is as 'n toets saamgedra, aangesien toekomstige J-sendings na die Maan meer dryfmiddel vir hul swaarder vragte sou benodig. Dit het die vuurpyl die swaarste gemaak wat NASA nog gevlieg het en Apollo 13 was sigbaar stadiger om uit die lanseeringstoring te kom as vorige sendings.<ref name = "journal launch">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/02earth_orbit_tli.html|title=Day 1: Earth orbit and translunar injection|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> Die Apollo 13-ruimtetuig het bestaan ​​uit beheermodule 109 en Diensmodule 109 (saam CSM-109), genaamd ''Odyssey'', en Maanmodule 7 (LM-7), genaamd ''Aquarius''. Ook as deel van die ruimtetuig beskou, was die lansering-ontsnappingstelsel, wat die beheermodule (CM) na veiligheid sou dryf in geval van 'n probleem tydens opstyg, en die Ruimtetuig-LM-verbindingstuk, genommer as SLA-16, wat die maanmodule (LM) gedurende die eerste ure van die sending gehuisves het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=364}}{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=78, 81}} Die maanmodule-stadiums, beheermodule en die diensmodule is in Junie 1969 by die Kennedy-ruimtesentrum ontvang; die dele van die Saturn V is in Junie en Julie ontvang. Daarna het toetsing en montering voortgegaan, met die hoogtepunt wat bereik is met die uitrol van die lanseervoertuig, met die ruimtetuig bo-op, op 15 Desember 1969.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=364}} Apollo 13 was oorspronklik geskeduleer vir lansering op 12 Maart 1970, maar daardie Januarie het NASA aangekondig dat die sending tot 11 April uitgestel sou word, beide om meer tyd vir beplanning toe te laat en om die Apollo-sendings oor 'n langer tydperk te versprei.<ref name = "postpone">{{cite press release |title=MSC 70–9 |publisher=[[NASA]] |date=January 8, 1970 |url=https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |access-date=July 27, 2019 |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf }}</ref> Die plan was om twee Apollo-vlugte per jaar te voltooi en was in reaksie op begrotingsbeperkings<ref>{{cite news|title=Apollo's Schedule Shifted by NASA|date=January 9, 1970|newspaper=[[The New York Times]]|page=17|url=https://www.nytimes.com/1970/01/09/archives/apollos-schedule-shifted-by-nasa-next-flight-in-april.html}}</ref> wat die kansellasie van Apollo 20 tot gevolg gehad het.<ref>{{cite news|title=Apollo 13 and 14 may be set back|date=January 6, 1970|newspaper=[[The New York Times]]|page=26|url=https://www.nytimes.com/1970/01/06/archives/apollo-13-and-14-may-be-set-back.html|agency=UPI}}</ref> == Opleiding en voorbereiding == Die Apollo 13-hoofbemanning het meer as 1 000 uur se sendingspesifieke opleiding onderneem, meer as vyf uur vir elke uur van die sending se beplande duur van tien dae. Elke lid van die hoofbemanning het meer as 400 uur in babootsers van die beheermodule en (vir Lovell en Haise) van die Maanmodule by Kennedy-ruimtesentrum en in Houston deurgebring, waarvan sommige die vlugbeheerders by Sendingbeheer betrek het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=104}} Vlugbeheerders het aan baie simulasies van probleme met die ruimtetuig tydens vlug deelgeneem, wat hulle geleer het hoe om in 'n noodgeval te reageer.<ref name = "Cass 1" /> Gespesialiseerde nabootsers op ander plekke is ook deur die bemanningslede gebruik.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=104}} Die ruimtevaarders van Apollo 11 het minimale tyd vir geologie-opleiding gehad, met slegs ses maande tussen die toewysing van die bemanning en die lansering; hoër prioriteite het baie van hul tyd in beslag geneem.{{sfn|Phinney|2015|p=100}} Apollo 12 het meer sulke opleiding gesien, insluitend oefening in die veld, met behulp van 'n CAPCOM en 'n gesimuleerde agterkamer van wetenskaplikes, aan wie die ruimtevaarders moes beskryf wat hulle gesien het.{{sfn|Phinney|2015|pp=103–104}} Wetenskaplike-ruimtevaarder Harrison Schmitt het gesien dat daar beperkte entoesiasme vir geologie-velduitstappies was. Omdat hy geglo het dat 'n inspirerende onderwyser nodig was, het Schmitt gereël dat Lovell en Haise sy ou professor, Caltech se Lee Silver, ontmoet. Die twee ruimtevaarders, en plaasvervangers Young en Duke, het op hul eie tyd en koste saam met Silver op 'n velduitstappie gegaan. Aan die einde van hul week saam het Lovell Silver hul geologie-mentor gemaak, wat breedvoerig betrokke sou wees by die geologiebeplanning vir Apollo 13.{{sfn|Phinney|2015|pp=107–111}} Farouk El-Baz het toesig gehou oor die opleiding van Mattingly en sy plaasvervanger, Swigert, wat die beskrywing en fotografering van gesimuleerde maanlandmerke vanaf vliegtuie behels het.{{sfn|Phinney|2015|p=134}} El-Baz het al drie hoofbemanningslede se ruimtevaarders die geologiese kenmerke laat beskryf wat hulle tydens hul vlugte tussen Houston en KSC gesien het; Mattingly se entoesiasme het veroorsaak dat ander ruimtevaarders, soos Apollo 14 se beheer-en-diensmodule vlieënier, Roosa, El-Baz as 'n onderwyser opgesoek het.{{sfn|Phinney|2015|pp=141–142}} Daar was bekommernis oor hoe naby Apollo 11 se maanmodule, ''Eagle'', daaraan gekom het om sonder dryfmiddel te raak tydens sy maandaling en die sendingbeplanners het besluit dat die beheer-en-diensmodule, vanaf Apollo 13, die maanmodule na 'n laer wentelbaan sou bring vanwaar die maan landingspoging sou begin. Dit was 'n verandering van Apollo 11 en 12, waar die maanmodule sy vuurpyle ontbrand het om dit na die laer wentelbaan te bring. Die verandering was deel van 'n poging om die hoeveelheid vliegtyd wat vir die ruimtevaarders beskikbaar was, te verhoog namate die sendings na rowwe terrein op pad was.{{sfn|Harland|1999|p=53}} Die plan was om die eerste van die twee vier uur lange maanoppervlak [[ruimtewandeling]]s te wy aan die opstel van die ''Apollo Lunar Surface Experiments Package'' (ALSEP) groep wetenskaplike instrumente; gedurende die tweede wandeling sou Lovell en Haise die Cone-krater, naby die beplande landingsplek, ondersoek.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=363}} Die twee ruimtevaarders het hul ruimtepakke gedra vir sowat 20 oefen prosedures van ruimtewandelings, insluitend die insameling van monsters en die gebruik van gereedskap en ander toerusting. Hulle het in die sogenaamde "Vomit Comet" in gesimuleerde mikrogravitasie of maanswaartekrag gevlieg, insluitend oefening met die aan- en uittrek van ruimtepakke. Om voor te berei vir die afdaling na die maan se oppervlak, het Lovell die Maanlanding Opleidingsvoertuig gevlieg nadat hy helikopteropleiding ontvang het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=105}} Ten spyte van die ongelukke van een Maanlanding Opleidingsvoertuig en een soortgelyke Maanlanding Navorsingsvoertuig voor Apollo 13 se lansering, het sendingbevelvoerders die vlieg daarvan as onskatbare ervaring beskou en het hulle dus die huiwerige NASA-bestuur oortuig om hulle te behou.<ref>{{cite web|last=Jones|first=Eric M.|title=Lunar Landing Training Vehicle NASA 952|date=April 29, 2006|access-date=August 16, 2025|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/LLTV-952.html|publisher=[[NASA]]|work=Apollo Lunar Surface Journal}}</ref> == Eksperimente en wetenskaplike doelwitte == [[Lêer:Lovell and Haise geology training (S70-20253).jpg|duimnael|regs|upright|Lovell (links) en Haise tydens geologie opleiding in Hawaii, Januarie 1970]] Apollo 13 se aangewese landingsplek was naby die Fra Mauro-krater; daar is geglo dat die Fra Mauro-formasie baie materiaal bevat het wat deur die impak uitmekaar gespat het en die Imbrium-kom vroeg in die Maan se geskiedenis gevul het. Die datering daarvan sou inligting nie net oor die Maan verskaf nie, maar ook oor die Aarde se vroeë geskiedenis. Sulke materiaal sou waarskynlik beskikbaar wees by die Cone-krater, 'n plek waar 'n impak vermoedelik diep in die maan [[regoliet]] geboor het.{{sfn|Harland|1999|pp=51–53}} Apollo 11 het 'n [[Seismograaf|seismometer]] op die Maan agtergelaat, maar die sonkrag-aangedrewe eenheid het nie sy eerste twee weke lange maannag oorleef nie. Die Apollo 12-ruimtevaarders het ook een agtergelaat as deel van sy ALSEP, wat kernaangedrewe was.{{sfn|Harland|1999|pp=38–39}} Apollo 13 het ook 'n seismometer (bekend as die Passiewe Seismiese Eksperiment), soortgelyk aan Apollo 12 s'n, as deel van sy ALSEP gehad, wat deur die ruimtevaarders op die Maan gelaat sou word.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=29}} Daardie seismometer sou gekalibreer word deur die impak, na die afvuur, van die opstygstadium van Apollo 13 se maanmodule, 'n voorwerp met bekende massa en snelheid wat op 'n bekende plek bots.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=42}} Ander ALSEP-eksperimente op Apollo 13 het 'n hittevloei-eksperiment ingesluit, wat die boor van twee gate van 3 meter diep sou behels het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=33}} Dit was Haise se verantwoordelikheid; hy moes ook 'n derde gat van daardie diepte vir 'n kernmonster boor.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} 'n Gelaaide Deeltjie Maanomgewingseksperiment (GDME) het die [[proton]]e en [[elektron]]e van sonoorsprong gemeet wat die Maan bereik.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=49}} Die pakket het ook 'n Maanatmosfeerdetektor (LAD){{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=51}} en 'n stofdetektor ingesluit om die ophoping van puin te meet.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=62}} Die Hittevloei-eksperiment en die GDME is vir die eerste keer op Apollo 13 gevlieg; die ander eksperimente is al voorheen gevlieg.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} [[Lêer:Haise RTG (Ap13-70-H-103).jpg|duimnael|links|Haise oefen om die brandstofkapsule uit sy vervoervat, wat op die maanmodule gemonteer is, te verwyder. Die regte vat het ongeopend met sy radioaktiewe inhoud in die Stille Oseaan gesink.]] Om die ALSEP aan te dryf, is die SNAP-27 radioisotoop termo-elektriese generator (RTG) gebruik. SNAP-27, wat deur die Amerikaanse Atoomenergiekommissie ontwikkel is, is vir die eerste keer op Apollo 12 gebruik. Die brandstofkapsule het ongeveer 3,79&nbsp;kg plutoniumoksied bevat. Die vat wat rondom die kapsule geplaas is vir vervoer na die Maan, is gebou met hitteskerms van grafiet en berillium en met strukturele dele van titanium en Inconel-materiale. Dus is dit gebou om die hitte van hertoetrede van die Aarde se atmosfeer te weerstaan ​​eerder as om die lug met plutonium te besoedel in die geval van 'n mislukte sending.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=65}} 'n Vlag van die Verenigde State is ook geneem om op die maan se oppervlak opgerig te word.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=33, 65}} Vir Apollo 11 en 12 is die vlag in 'n hittebestande buis op die voorste landingspoot geplaas; dit is vir Apollo 13 na die ''Modularized Equipment Storage Assembly'' (MESA) in die maanmodule-afdaalstadium verskuif. Die struktuur om die vlag op die luglose maan te laat wapper, is verbeter vanaf Apollo 12 s'n.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=73}} Vir die eerste keer is rooi strepe op die helm, arms en bene van die bevelvoerder se A7L-ruimtepak aangebring. Dit is gedoen na Apollo 11, omdat diegene wat die beelde wat geneem is, probleme ondervind het om Armstrong van Aldrin te onderskei. Die verandering is egter te laat vir Apollo 12 goedgekeur.<ref name = "red stripe">{{cite web|title=Commander's stripes|website=Apollo Lunar Surface Journal|publisher=[[NASA]]|access-date=July 20, 2019|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/alsj-CDRStripes.html|last=Jones|first=Eric M.|date=February 20, 2006}}</ref> Nuwe vloeistofsakke wat aan die helms vasgemaak was en waaruit die ruimtevaarders moes drink terwyl hulle op die Maan geloop het, is deur Haise tydens Apollo 13 se laaste televisie-uitsending voor die ongeluk gedemonstreer.{{sfn|Turnill|2003|p=316}}<ref>{{cite web|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/alsj-DrinkFood.html|title=Water Gun, Helmet Feedport, In-Suit Drink Bag, and Food Stick|last1=Jones|first1=Eric M.|date=March 3, 2010|website=Apollo Lunar Surface Journal|publisher=NASA|access-date=November 15, 2019}}</ref> Apollo 13 se primêre sendingdoelwitte was om: "[[Selenografie|Selenologiese]] inspeksie, opname en monsterneming van materiale in 'n vooraf gekose gebied van die Fra Mauro-formasie uit te voer. 'n Apollo-maanoppervlak-eksperimentepakket te ontplooi en te aktiveer. Die mens se vermoë om in die maanomgewing te werk, te ontwikkel. Foto's van kandidaat-verkenningsterreine te verkry."{{sfn|Accident report|p=3-26}} Die ruimtevaarders moes ook ander fotografiese doelwitte bereik, insluitend van die [[Gegenschein]] vanuit 'n maanbaan en van die Maan self op die reis terug na die Aarde. Van hierdie fotografie sou deur Swigert uitgevoer word terwyl Lovell en Haise op die Maan geloop het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=385}} Swigert sou ook foto's neem van die [[Lagrange-punt]]e van die Aarde-Maan-stelsel. Apollo 13 het twaalf kameras aan boord gehad, insluitend dié vir televisie en bewegende beelde.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} Die bemanning moes ook bistatiese radarwaarnemings van die Maan aflaai. Niks hiervan kon weens die ongeluk gedoen word nie.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=385}} == Vlugbaan van Apollo 13 == [[Lêer:Apollo 13 timeline.svg|center|framed|Apollo 13 se vlugbaan om die maan, op skaal geteken. Die ongeluk het ongeveer in die 56ste uur na lansering gebeur.]] === Lansering en maanwentelbaan plasing === [[Lêer:Apollo 13 launch (S70-34852).jpg|duimnael|upright=.8|Apollo&nbsp;13 word gelanseer vanaf die Kennedy-ruimtesentrum, 11 April, 1970]] [[Lêer:Apolo-1. CSM&LM diagram.svg|duimnael|Apollo 13 ruimtetuig konfigurasie vir die grootste gedeelte van die vlug: Kliek op die beeld vir sleutel van genommerde komponente.]] Die sending is op die beplande tyd, 14:13 [[Oos-Amerikaanse Tyd|OST]] (19:13 [[Gekoördineerde Universele Tyd|UTC]]), op 11 April gelanseer. 'n Anomalie het plaasgevind toe die tweede-fase, middelste (binneboord) enjin ongeveer twee minute te vroeg afgeskakel het.<ref name="lver">{{cite book |author= |url=https://archive.org/details/nasa_techdoc_19900066486 |title=Saturn 5 Launch Vehicle Flight Evaluation Report: AS-508 Apollo 13 Mission |date=June 20, 1970 |publisher=[[NASA]] |publication-place=[[Marshall Space Flight Center|George C. Marshall Space Flight Center]], Huntsville, Alabama |id=MPR-SAT-FE-70-2 |access-date=May 30, 2017}}</ref>{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=494–499}} Dit is veroorsaak deur erge pogo-ossillasies. Vanaf Apollo 10 is die voertuig se geleidingstelsel ontwerp om die enjin af te skakel in reaksie op kamerdruk-afwykings.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}} Pogo-ossillasies het op Titan-vuurpyle (gebruik tydens die Gemini-program) en op vorige Apollo-sendings voor gekom, maar op Apollo 13 is dit versterk deur 'n interaksie met turbopompkavitasie.<ref>{{cite journal |last=Dotson |first=Kirk |date=Winter 2003–2004 |title=Mitigating Pogo on Liquid-Fueled Rockets |journal=Crosslink |volume=5 |issue=1 |pages=26–29 |location=El Segundo, California|publisher=[[The Aerospace Corporation]] |access-date=July 3, 2013 |url=http://aerospace.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/crosslink/V5N1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://aerospace.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/crosslink/V5N1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}}</ref><ref name=launch>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/01launch_ascent.html |title=Launch and Reaching Earth Orbit |year=2016 |editor-last=Woods |editor-first=W. David |editor-last2=Turhanov|editor-first2=Alexandr|editor-last3=Waugh|editor-first3=Lennox J. |work=Apollo 13 Flight Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025}}</ref> 'n Oplossing om pogo te voorkom was gereed vir die sending, maar skeduledruk het nie die integrasie van die hardeware in die Apollo 13-ruimtetuig toegelaat nie.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}}<ref>{{cite journal|url=https://www.universetoday.com/62672/13-things-that-saved-apollo-13-part-5-unexplained-shutdown-of-the-saturn-v-center-engine/|last=Atkinson|first=Nancy|title=13 things that saved Apollo 13, Part 5: Unexplained shutdown of the Saturn V center engine|date=April 14, 2010|journal=[[Universe Today]]|access-date=September 16, 2019}}</ref> 'n Na-vlug ondersoek het aan die lig gebring dat die enjin een siklus weg was van katastrofiese faling.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}} Die vier buitenste motors (daar is een in die middel) en die S-IVB derde stadium het langer gevuur om te vergoed en die voertuig het baie naby aan die beplande sirkelvormige [[lae aardwentelbaan]] van 190 kilometer bereik, gevolg deur 'n maanoorgangversnellingontbranding ongeveer twee uur later, wat die sending op koers na die Maan geplaas het.<ref name="lver" />{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=494–499}} Na die maanoorgangversnelling het Swigert die skeidings- en transposisiemaneuvers uitgevoer voordat die beheermodule ''Odyssey'' aan die maanmodule ''Aquarius'' gekoppel is en die ruimtetuig het van die derde stadium weggetrek.<ref name = "journal extraction">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/03tde.html|title=Day 1: Transposition, Docking and Extraction|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025|last1=Woods|first1=W. David |last2=Kemppanen |first2=Johannes|last3=Turhanov|first3=Alexander|last4=Waugh |first4=Lennox J.}}</ref> Grondbeheer personeel het toe die derde fase op 'n koers gestuur om die Maan binne die bereik van die Apollo 12-seismometer te tref, wat dit net meer as drie dae in die sending gedoen het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=367}} Die bemanning het gereed gemaak vir die driedaagse reis na Fra Mauro. Om 30:40:50 na lansering, met die TV-kamera aan, het die bemanning die vuurpyl ontbrand om Apollo 13 op 'n hibriede baan te plaas. Die afwyking van 'n vrye terugkeertrajek het beteken dat as die vuurpyl nie weer ontbrand word nie, Apollo 13 die Aarde op sy terugkeerbaan sou mis, eerder as om dit te wentel, soos met 'n vrye terugkeer.<ref name = "journal midcourse">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/05day2-mcc2-tv.html|title=Day 2: Midcourse correction 2 on TV|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> ’n Vrye terugkeerbaan kon slegs plekke naby die maan se ewenaar bereik; ’n hibriede trajek, wat enige tyd na maanoorgangversnelling begin kon word, het dit moontlik gemaak om plekke met hoër [[Breedtegraad|breedtegrade]], soos Fra Mauro, te bereik.<ref name = "journal hybrid">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/launchwindow/lw1.html|title=Apollo lunar landing launch window: The controlling factors and constraints|year=2009|access-date=August 16, 2025|author=Robin Wheeler}}</ref> Kommunikasie het opgekikker toe Swigert besef het dat hy weens die laaste minuut-haas versuim het om sy federale inkomstebelastingopgawe (wat op 15 April verskuldig is) in te dien,en te midde van gelag van sendingbeheerders gevra het hoe hy 'n uitstel kon kry. Daar is bevind dat hy geregtig was op 'n verlenging van 60 dae omdat hy teen die sperdatum uit die land was.{{sfn|NASA 1970|p=8}} Toegang tot die maanmodule om sy stelsels te toets was geskeduleer vir 58:00:00; toe die bemanning op die derde dag van die sending wakker word is hulle meegedeel dat dit met drie ure vorentoe geskuif is en later weer met nog 'n uur vorentoe geskuif is. 'n Televisie-uitsending was geskeduleer vir 55:00:00; Lovell, wat as seremoniemeester opgetree het, het die gehoor die binnekant van ''Odyssey'' en ''Aquarius'' gewys. <ref name=storm>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/07day3-before-the-storm.html |title=Day 3: Before the storm |year=2016 |editor-last=Woods |editor-first=W. David |editor-last2=Turhanov|editor-first2=Alexandr|editor-last3=Waugh|editor-first3=Lennox J. |work=Apollo 13 Flight Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025}}</ref> Die gehoor was beperk aangesien geeneen van die televisienetwerke die uitsending lewendig uitgesaai het nie,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=206}} wat Marilyn Lovell (Jim Lovell se vrou) gedwing het om na die BBP-kamer by Sendingbeheer te gaan as sy haar man en sy bemanningslede wou sien.{{sfn|Chaikin|1995|pp=285–287}} === Ongeluk === Ongeveer ses en 'n half minute na die TV-uitsending, nader aan 56:00:00, was Apollo 13 ongeveer 330&nbsp;000&nbsp;km van die Aarde af.<ref name = "journal Houston">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/08day3-problem.html|title=Day 3: 'Houston, we've had a problem'|date=May 30, 2017|access-date=August 16, 2025|last1=Woods|first1=W. David|last2=Kemppanen|first2=Johannes|last3=Turhanov|first3=Alexander|last4=Waugh|first4=Lennox J.}}</ref> Haise was besig om die maanmodule af te skakel nadat hy die stelsels getoets het terwyl Lovell die TV-kamera weggepak het. Jack Lousma, die CAPCOM, het minder belangrike instruksies aan Swigert gestuur, insluitend die verandering van die orientasie van die ruimtetuigtuig om fotografie van Komeet Bennett te vergemaklik.<ref name = "journal Houston" />{{sfn|Chaikin|1995|p=292}} Die druksensor in een van die Diensmodule se suurstoftenks het vroeër blykbaar wanfunksioneer, daarom het Sy Liebergot (die Vlugbeheerder, in beheer van die monitering van die Beheer-en-diensmodule se elektriese stelsels) versoek dat die roerwaaiers in die tenks geaktiveer word. Normaalweg is dit een keer per dag gedoen; 'n roering sou die inhoud van die tenks destratifiseer, wat die druklesings meer akkuraat sou maak.<ref name = "journal Houston" /> Die vlugdirekteur, Kranz, het vir Liebergot 'n paar minute laat wag sodat die bemanning rustig kon raak na die televisie uitsending,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=207}} toe het Lousma die versoek aan Swigert oorgedra, wat die skakelaars wat die waaiers beheer, geaktiveer het<ref name = "journal Houston" /> en hulle na 'n paar sekondes weer afgeskakel het.{{sfn|Chaikin|1995|p=292}} {{Listen|filename=Apollo13-wehaveaproblem.ogg|title=Houston, we've had a problem.|description=Swigert and Lovell reporting the incident on April 14, 1970 [2:59] "Houston, we've had a problem"|format=[[Ogg]]}} Vyf-en-negentig sekondes nadat Swigert daardie skakelaars geaktiveer het,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=207}} het die ruimtevaarders 'n "redelik groot knal" gehoor, vergesel van skommelinge in elektriese krag en die afvuur van die orientasiebeheer-stuwers.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=368}}{{sfn|Orloff|2000|pp=152–157}} Kommunikasie en telemetrie na die Aarde was vir 1.8 sekondes buite werking, totdat die stelsel homself outomaties herstel het deur die hoëwins S-band-antenna, wat vir translunêre kommunikasie gebruik word, van smalstraal- na wyestraalmodus oor te skakel.{{sfn|Accident report|p=4-44}} Die ongeluk het om 55:54:53 (03:08 UTC op 14 April; 10:08 NM OST, 13 April) plaasgevind. Swigert het 26 sekondes later berig: "Goed, Houston, ons het 'n probleem hier gehad," en Lovell het dit om 55:55:42 herhaal: "Houston, ons het 'n probleem gehad. Ons het 'n te lae spanning op die Hoof B-geleistam gehad."<ref name = "journal Houston" /> William Fenner was die leidingsbeampte wat die eerste was om 'n probleem in die beheerkamer aan Kranz te rapporteer.<ref name = "journal Houston" /> Lovell se aanvanklike gedagte toe hy die geraas hoor het, was dat Haise die maanmodule se kajuit-herdrukklep geaktiveer het, wat ook 'n knal veroorsaak het (Haise het dit geniet om sy bemanningslede skrik te maak), maar Lovell kon sien dat Haise geen idee gehad het wat gebeur het nie. Swigert het aanvanklik gedink dat 'n [[meteoroïde]] die maanmodule moontlik getref het, maar hy en Lovell het gou besef dat daar geen lek was nie.{{sfn|Chaikin|1995|p=293}} Die "Hoofgeleistam B lae spanning" het beteken dat daar 'n te lae spanning was wat deur die diensmodule se drie [[brandstofsel]]le (aangedryf deur [[waterstof]] en suurstof wat vanaf hul onderskeie tenks gepomp word) na die tweede van die diensmodule se twee elektriese kragverspreidingstelsels verskaf is. Byna alles in die beheer-en-diensmodule het krag benodig om te kan funksioneer. Alhoewel die geleistam tydelik na normale status teruggekeer het, het beide geleistamme A en B se spanning gou begin daal. Haise het die status van die brandstofselle nagegaan en gevind dat twee van hulle dood was. Sendingreëls het ruimtetuie verbied om 'n maanwentelbaan te gaan tensy alle brandstofselle operasioneel was.{{sfn|Chaikin|1995|pp=293–294}} In die minute na die ongeluk was daar verskeie ongewone lesings wat getoon het dat tenk-2 leeg was en tenk-1 se druk stadig gedaal het, dat die rekenaar van die ruimtetuig herset het en dat die hoëwins-antenna nie gewerk het nie. Liebergot het aanvanklik die kommerwekkende tekens van tenk-2 na die roering nie raak gesien nie, aangesien hy op tenk-1 gefokus het, met die gedagte dat die lesing daarvan 'n goeie riglyn sou wees vir wat in tenk 2-teenwoordig was, net soos beheerders wat hom in die "agterkamer" ondersteun het. Toe Kranz vir Liebergot hieroor uitgevra het, het hy aanvanklik geantwoord dat daar moontlik vals lesings kon wees as gevolg van 'n instrumentasieprobleem; hy is dikwels in die jare daarna daaroor geterg.<ref name = "Cass 1">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Apollo 13, we have a solution|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution|date=April 1, 2005|access-date=October 13, 2022|website=IEEE}}</ref> Lovell, wat uit die venster gekyk het, het berig dat "'n gas van een of ander aard" die ruimte instroom, wat dit duidelik maak dat daar 'n ernstige probleem is.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=215}} Aangesien die brandstofselle suurstof nodig gehad het om te werk, sou die oorblywende brandstofsel afskakel wanneer tenk-1 leegloop, wat beteken dat die beheer-en-diensmodule se enigste beduidende bronne van krag en suurstof die beheermodule se batterye en sy suurstof-stutenk sou wees. Hierdie sou normaalweg vir die laaste ure van die sending benodig word, maar die oorblywende brandstofsel, met reeds 'n tekort aan suurstof, het suurstof uit die stustenk getrek. Kranz het beveel dat die stutenk geïsoleer word, wat die suurstof bespaar het, maar dit het beteken dat die oorblywende brandstofsel binne twee uur sou ophou werk, aangesien die suurstof in tenk-1 verbruik of uitgelek het.{{sfn|Chaikin|1995|pp=293–294}} Die gebied rondom die ruimtetuig was gevul met talle klein stukkies puin van die ongeluk, wat enige pogings om die sterre vir navigasie te gebruik, bemoeilik het.{{sfn|Chaikin|1995|p=299}} Die doel van die sending het skielik verander, dit was eenvoudig: om die ruimtevaarders lewend terug na die Aarde te kry.<ref name = "Cass 2" /> === Lus om die Maan === [[Lêer:Direct Abort Trajectory - Lunar Landing Symposium, MSC Jun66.jpg|upright=1.2|duimnael|Die voorstelling van 'n direkte aborteer aksie (van 'n 1966 beplanning verslag) op 'n punt baie vroeër in die sending en nader na die Aarde as wat die Apollo&nbsp;13 ongeluk gebeur het.]] [[Lêer:NASA-Apollo13-ViewsOfMoon-20200224.webm|duimnael|upright=1.18|NASA – Apollo 13 Maan Sending – Aansigte van die Maan (2:24)]] Die maanmodule het gelaaide batterye en vol suurstoftenks gehad vir gebruik op die maanoppervlakte, so Kranz het opdrag gegee dat die ruimtevaarders die maanmodule aanskakel en dit as 'n "reddingsboot"<ref name = "Cass 1" /> gebruik; 'n scenario wat verwag is, maar as onwaarskynlik beskou is.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|pp=83–87}} Prosedures vir die gebruik van die maanmodule op hierdie manier is deur maanmodule-vlugbeheerders ontwikkel na 'n opleidingssimulasie vir Apollo 10 waarin die maanmodule nodig was vir oorlewing, maar nie betyds aangeskakel kon word nie.<ref name = "Cass 2" /> As Apollo 13 se ongeluk op die terugreis plaasgevind het, met die maanmodule reeds gebruik en agtergelaat, sou die ruimtevaarders gesterf het,<ref name="LM-ALSEP">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C|title=Apollo 13 Lunar Module/ALSEP|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=October 31, 2009|archive-date=19 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019204208/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C|url-status=dead}}</ref> net soos hulle sou gesterf het na 'n ontploffing in 'n maanbaan, insluitend een terwyl Lovell en Haise op die Maan geloop het.<ref name = "Yahoo 50th" /> 'n Belangrike besluit was die keuse van die terugkeer roete. 'n Direkte stop en omdraai sou die diensmodule se hoofenjin moes gebruik om terug te keer voordat dit die Maan bereik. Die ongeluk kon egter die hoofenjin beskadig het en die brandstofselle sou ten minste nog 'n uur moes hou om aan sy kragbehoeftes te voldoen, so Kranz het eerder op 'n langer roete besluit: die ruimtetuig sou om die Maan swaai (die maan se aantrekkingskrag gebruik) voordat dit na die Aarde sou terugkeer. Apollo 13 was op die hibriede trajek wat dit na Fra Mauro sou neem; dit moes nou teruggebring word na 'n vrye terugkeer. Die maammodule se ''Daalaandrywingstelsel'', hoewel nie so kragtig soos die diensmodule se hoofenjin nie, kon dit doen, maar nuwe sagteware vir Sendingbeheer se rekenaars moes deur tegnici geskryf word, aangesien daar nooit voorsien is dat die beheer-en-diensmoduleruimtetuig vanaf die maanmodule gemanuvreer sou moes word nie. Terwyl die beheermodule afgeskakel word, het Lovell die oriëntasie-inligting van die leidingstelsel oorgeskryf en handberekeninge uitgevoer om dit na die maanmodule se gidsstelsel oor te dra, wat afgeskakel was; op sy versoek het Sendingbeheer sy syfers nagegaan.<ref name = "Cass 2">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Houston, we have a solution, part 2|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution-part-2|date=April 1, 2005|website=IEEE|access-date=August 31, 2019}}</ref>{{sfn|Chaikin|1995|pp=297–298}} Om 61:29:43.49 is die maanmodule se Daalaandrywingstelsel vir 34.23 sekondes ontbrand om Apollo 13 in 'n vrye terugkeertrajek teruggeplaas.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=369}} [[Lêer:Mare Moscoviense AS13-60-8648.jpg|duimnael|Die Apollo&nbsp;13 bemanning het die Maan afgeneem vanuit die Maanmodule.]] Die verandering sou Apollo 13 binne ongeveer vier dae terug na die Aarde kry met 'n landing in die [[Indiese Oseaan]], waar NASA weinige herwinningsmagte gehad het. Jerry Bostick en ander Vlugbeheerders was gretig om beide die reistyd te verkort en om in die Stille Oseaan te land, waar die hoofherwinningsmagte geleë was. Een opsie sou die terugreistyd met 36 uur verminder, maar dit sou vereis dat van die diensmodule ontslae geraak word; dit sou die beheermodule se hitteskild aan die ruimte blootstel tydens die terugreis, iets waarvoor dit nie ontwerp is nie. Die Vlugbeheerders het ook na ander opsies gekyk. Na 'n vergadering met NASA-amptenare en ingenieurs, het die senior persoon teenwoordig, die direkteur van die ''Manned Spaceflight Center'', Robert R. Gilruth, besluit op 'n ontbranding met behulp van die Daalaandrywingstelsel, wat 12 uur sou bespaar en Apollo 13 in die Stille Oseaan sou laat land. Hierdie ontbranding sou plaasvind twee ure nadat die ruimtetuig verby die naaste punt aan die Maan (perisintium) was, genoem PC+2.<ref name = "Cass 2" /> By perisintium het Apollo 13 die rekord (volgens die [[Guinness World Records|Guinness Book of World Records]]) opgestel, wat steeds staan, vir die verste afstand van die Aarde deur 'n bemande ruimtetuig: 400&nbsp;171&nbsp;kilometer vanaf die Aarde om 19:21 OST, 14 April (00:21:00 UTC 15 April).{{sfn|Glenday|2010|p=13}}<!--<ref group="nota">Die rekord is opgestel omdat die Maan tydens die sending amper op sy [[Apside|verste]] van die Aarde af was. Apollo 13 se unieke vrye terugkeerbaan het veroorsaak dat dit ongeveer 100 kilometer verder van die maan se verste kant af gegaan het as ander Apollo-maanmissies, maar dit was 'n geringe bydrae tot die rekord.{{sfn|Adamo|2009|p=37}} 'n Rekonstruksie van die trajek deur die astrodinamikus Daniel Adamo in 2009 teken die verste afstand aan as 400 046 kilometer om 19:34 OST (00:34:13 UTC). Apollo 10 hou die rekord vir die tweede verste afstand op 'n afstand van 399 806 kilometer.{{sfn|Adamo|2009|p=41}}</ref>--> Terwyl hulle vir die ontbranding voorberei het is die bemanning meegedeel dat die S-IVB derde stadium die Maan, soos beplan, getref het, wat Lovell laat spot het met 'n opmerking: "Wel, ten minste het iets op hierdie vlug gewerk."<ref name = "journal leaving" />{{sfn|Cooper|2013|pp=84–86}} Kranz se Witspan-sendingbeheerders, wat die meeste van hul tyd bestee het om ander spanne te ondersteun en die prosedures te ontwikkel wat dringend nodig was om die ruimtevaarders huis toe te bring, het hul konsoles vir die PC+2-prosedure beman.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|pp=221–222}} Normaalweg kon die akkuraatheid van so 'n ontbranding verseker word, deur die belyning wat Lovell na die maanmodule se rekenaar oorgedra het, te kontroleer teen die posisie van een van die sterre wat ruimtevaarders vir navigasie gebruik het, maar die lig wat van die vele stukke puin wat die ruimtetuig vergesel het geglinster het, het dit onprakties gemaak. Die ruimtevaarders het gevolglik die een beskikbare ster gebruik waarvan die posisie nie verberg kon word nie: die Son. Houston het hulle ook meegedeel dat die Maan in die middel van die bevelvoerder se venster van die maanmodule sou wees terwyl hulle die ontbranding maak, wat amper perfek was, minder as 0,3 meter per sekonde af.<ref name = "journal leaving" /> Die ontbranding het om 79:27:38.95 begin en het vier minute en 23 sekondes geduur.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=391}} Die bemanning het toe die meeste maanmodulestelsels afgeskakel om verbruikbare bronne te bespaar.<ref name = "journal leaving">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/13day4-leaving-moon.html|title=Day 4: Leaving the Moon|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> === Terugkeer na die Aarde === [[Lêer:Apollo13 apparatus.jpg|duimnael|Swigert met die toestel wat geïmproviseer is om die beheermodule se [[Litiumhidroksied|litiumhidroksiedhouers]] te gebruik in die maanmodule.]] Die maanmodule het genoeg suurstof gehad, maar daar was steeds die probleem om koolstofdioksied te verwyder, wat deur houers [[Litiumhidroksied|litiumhidroksiedkorreltjies]] geabsorbeer is. Die maanmodule se voorraadhouers, bedoel om twee ruimtevaarders vir 45 uur op die Maan te akkommodeer, was nie genoeg om drie ruimtevaarders vir die terugreis na die Aarde te ondersteun nie.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=224}} Die beheermodule het genoeg houers gehad, maar hulle was van 'n ander vorm en grootte as die maanmodule s'n en kon dus nie in die maanmodule se toerusting gebruik word nie. Ingenieurs op die grond het 'n manier bedink om die gaping te oorbrug deur plastiekdeksels te gebruik wat van prosedurehandleidings geruk is, kleefband en ander items wat op die ruimtetuig beskikbaar was.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/36237422/detroit_free_press/|title=Astronauts Beat Air Crisis By Do-It-Yourself Gadget|newspaper=Detroit Free Press|location=Detroit, Michigan|date=April 16, 1970|page=12–C|last1=Pothier|first1=Richard|via=Newspapers.com}}</ref>{{sfn|Barell|2016|p=154}} NASA-ingenieurs het na die geïmproviseerde toestel as "die posbus" verwys.<ref>{{Cite web|last=Smith|first=Yvette|date=2015-09-24|title=Putting a Square Peg in a Round Hole|url=http://www.nasa.gov/image-feature/putting-a-square-peg-in-a-round-hole|access-date=2021-05-20|website=NASA}}</ref> Die prosedure vir die bou van die toestel is oor die tydperk van 'n uur deur CAPCOM Joseph Kerwin aan die bemanning voorgelees en is deur Swigert en Haise gebou; koolstofdioksiedvlakke het onmiddellik begin daal. Lovell het later hierdie improvisasie beskryf as "'n goeie voorbeeld van samewerking tussen grond en ruimte".{{sfn|Cortright|1975|pp=257–262}} [[Lêer:Apollo 13 Hasselblad image from film magazine 62-JJ (cropped).jpg|duimnael|links|Lovell probeer rus in die ysige ruimtetuig]] Die beheer-en-diensmodule se elektrisiteit het gekom van brandstofselle wat water as 'n neweproduk produseer, maar die maanmodule is aangedryf deur silwersinkbatterye wat nie dit gedoen het nie, dus sou beide elektriese krag en water (wat nodig is vir toerustingverkoeling sowel as om te drink) krities wees. Die maanmodule se kragverbruik is tot die laagste moontlike vlak verminder.{{sfn|Mission Operations Report 1970|pp=III‑17, III-33, III-40}} Swigert kon 'n paar drinksakke met water uit die beheermodule se waterkraan vul,<ref name = "journal leaving" /> maar selfs deur rantsoenering van persoonlike verbruik toe te pas, het Haise aanvanklik bereken dat hulle ongeveer vyf uur voor hul terugkeer sonder water vir verkoeling sou wees. Dit het aanvaarbaar gelyk omdat die stelsels van Apollo 11 se maanmodule, wat eens in 'n maanbaan gelaat is, vir sewe tot agt uur aangehou werk het, selfs met die water afgesny. Uiteindelik het Apollo 13 na die Aarde teruggekeer met slegs 12,8 kilogram water oor.{{sfn|Cortright|1975|pp=254–257}} Die bemanning se rantsoen was 0,2 liter water per persoon per dag; die drie ruimtevaarders het altesaam 14 kilogram verloor en Haise het 'n urienweginfeksie ontwikkel.<ref name = "mission summary">{{cite web|last=Jones|first=Eric M.|date=January 4, 2006|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a13/a13.summary.html|title=The frustrations of Fra Mauro: Part I|work=Apollo Lunar Surface Journal|access-date=August 16, 2025}}</ref>{{sfn|Cortright|1975|pp=262–263}} Hierdie infeksie is waarskynlik veroorsaak deur die verminderde waterinname, maar mikrogravitasie en die gevolge van kosmiese straling kon moontlik sy immuunstelsel se reaksie op die patogeen benadeel het.<ref>{{cite journal |last1=Kennedy |first1=A.R. |date=2014 |title=Biological effects of space radiation and development of effective countermeasures |journal=Life Sciences in Space Research |volume= 1|issue=1 |pages=10–43 |doi=10.1016/j.lssr.2014.02.004|pmid=25258703 |pmc=4170231 |bibcode=2014LSSR....1...10K }}</ref> [[Lêer:Apollo 13 Houston, We've Got a Problem.ogv|duimnael|''Apollo 13: Houston, We've Got a Problem'' (1970)—Dokumentêr oor die sending deur NASA (28:21)]] Binne die donker ruimtetuig het die [[temperatuur]] tot so laag as 3&nbsp;°C gedaal.<ref>{{Cite web|last=Mars|first=Kelli|date=2020-04-16|title=50 Years Ago: Apollo 13 Crew Returns Safely to Earth|url=http://www.nasa.gov/feature/50-years-ago-apollo-13-crew-returns-safely-to-earth|access-date=2021-05-20|website=NASA}}</ref> Lovell het oorweeg om die bemanning hul ruimtepakke te laat aantrek, maar het besluit dat dit te warm sou wees. In plaas daarvan het Lovell en Haise hul maanwandelingstewels gedra en Swigert het 'n ekstra oorpak aangetrek. Al drie ruimtevaarders was koud, veral Swigert, wie se voete nat geword het terwyl hy die watersakke gevul het en geen maanwandelingstewels aangehad het nie aangesien hy nie geskeduleer was om op die Maan te loop nie. Hulle is aangesê om nie hul urine in die ruimte te stort nie aangesien dit die vlugbaan kon versteur en dus moes hulle dit in sakke bêre. Water het op die mure gekondenseer; enige kondensasie wat moontlik agter toerustingpanele was{{sfn|Cortright|1975|pp=257–263}} het geen probleme veroorsaak nie, deels as gevolg van die uitgebreide verbeterings aan elektriese isolasie wat na die Apollo 1-brand ingestel is.<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/A13_panel.html|title=Generation Constellation Learns about Apollo 13|last=Siceloff|first=Steven|date=September 20, 2007|work=[[Constellation program|Constellation Program]]|publisher=NASA|access-date=September 7, 2019}}</ref> Ten spyte van dit alles het die bemanning min klagtes gehad.<ref name = "Cass 3">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Houston, we have a solution, part 3|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution-part-3|date=April 1, 2005|website=IEEE|access-date=September 8, 2019}}</ref> Die Vlugbeheerder John Aaron, saam met Mattingly en verskeie ingenieurs en ontwerpers, het 'n prosedure ontwerp om die beheermodule van volle afgeskakel aan te skakel – iets wat nooit bedoel was om tydens 'n vlug gedoen te word nie, wat nog te sê onder Apollo 13 se streng krag- en tydsbeperkings.<ref>{{cite journal|last=Leopold|first=George|date=March 17, 2009|title=Power engineer: Video interview with Apollo astronaut Ken Mattingly|journal=[[EE Times]]|publisher=UMB Tech|url=https://www.eetimes.com/power-engineer-video-interview-with-apollo-astronaut-ken-mattingly/|access-date=August 14, 2010}}</ref> Die ruimtevaarders het die prosedure sonder ooglopende probleme geïmplementeer: Kranz het later die krediet vir hul oorlewing gegee aan al drie ruimtevaarders wat toetsvlieëniers was, gewoond daaraan om in kritieke situasies met hul lewens op die spel te werk.<ref name = "Cass 3" /> Wetende dat die koue toestande gekombineer met onvoldoende rus die tyd-kritieke aanvang van die beheermodule voor hertoetrede sou belemmer, het sendingbeheer Lovell na 133 uur toestemming gegee om die maanmodule ten volle aan te skakel om die kajuittemperatuur te verhoog, wat die herbegin van die maanmodule se leidingsrekenaar ingesluit het. Deur die maanmodule se rekenaar aan die gang te hê, kon Lovell 'n navigasiewaarneming uitvoer en die maanmodule se Traagheidsmeeteenheid (IMU) kalibreer. Met die maanmodule se rekenaar bekend met sy ligging en oriëntasie, is die beheermodule se rekenaar later gekalibreer in 'n omgekeerde van die normale prosedures wat gebruik word om die maanmodule op te stel, wat stappe uit die herbeginproses afgeskaal het en die akkuraatheid van die PGNCS-beheerde hertoetrede verhoog het.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/25day6-thelastcoursecorrection.html|title=Apollo Flight Journal: Day 6 Part 4|publisher=NASA|access-date=August 16, 2025|archive-date=January 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118020508/https://www.history.nasa.gov/afj/ap13fj/25day6-thelastcoursecorrection.html}}</ref> === Hertoetrede in atmosfeer en neerplons === Ten spyte van die akkuraatheid van die PC+2-prosedure, het die ruimtetuig stadig van koers afgedryf, wat 'n regstelling genoodsaak het. Aangesien die maanmodule se leidingstelsel afgeskakel is na die PC+2-prosedure, is die bemanning aangesê om die [[Ligskadugrens|lyn tussen nag en dag]] op Aarde te gebruik om hulle te lei, 'n tegniek wat op NASA se Aarde-wentelbaan-missies gebruik word, maar nooit op pad terug van die Maan nie.<ref name = "Cass 3" /> Hierdie Daalaandrywingstelselverbranding, om 105:18:42 vir 14 sekondes, het die geprojekteerde ingangsvlugroetehoek terug binne veilige perke gebring. Nietemin was nog 'n verbranding nodig om 137:40:13, met behulp van die maanmodule se reaksiebeheerstelselstuwers, vir 21.5 sekondes. Die diensmodule is minder as 'n halfuur later ontkoppel en losgelaat, wat die bemanning toegelaat het om die skade vir die eerste keer te sien en te fotografeer. Hulle het berig dat 'n hele paneel van die diensmodule se buitekant vermis was, dat die brandstofselle bokant die suurstoftenkrak gekantel het, dat die hoëwins-antenna beskadig was en dat daar 'n aansienlike hoeveelheid wrakstukke orals was.{{sfn|Orloff & Harland|2006|pp=370–371}} Haise kon moontlike skade aan die diensmodule se enjinklok sien, wat Kranz se besluit om die diensmodules se enjin nie te gebruik nie, ondersteun het.<ref name = "Cass 3" /> Die bemanning het toe uit die maanmodule terug in die beheermodule beweeg en die lewensondersteuningstelsels heraktiveer.<ref name="apollo13NASAsdca"/> [[Lêer:Apollo13 splashdown.jpg|duimnael|links|Apollo&nbsp;13 plons neer in die suide van die Stille Oseaan op April 17, 1970]] Die laaste probleem wat opgelos moes word, was hoe om die maanmodule op 'n veilige afstand van die beheermodule te skei net voor hertoetrede in die atmsofeer. Die normale prosedure, in 'n maanbaan, was om die maanmodule vry te stel en dan die diensmodule se reaksiebeheerstelselstuwers te gebruik om die beheer-en-diensmodule weg te trek, maar teen hierdie punt was die diensmodule reeds losgelaat. Die vervaardiger van die maanmodule, Grumman, het 'n span ingenieurs van die Universiteit van Toronto, onder leiding van senior wetenskaplike Bernard Etkin, aangestel om die probleem op te los van hoeveel lugdruk in die doktonnel gelaat moet word (eerder as om dit heeltemal na die ruimte te ventileer) om die modules uitmekaar te stoot. Die ruimtevaarders het die oplossing met sukses toegepas.<ref name="G&M">{{cite news|title=Bernard Etkin helped avert Apollo 13 tragedy|url=https://www.theglobeandmail.com/technology/science/bernard-etkin-helped-avert-apollo-13-tragedy/article19735265/#dashboard/follows/|access-date=September 7, 2019|newspaper=The Globe and Mail}}</ref> Die maanmodule het weer die Aarde se atmosfeer binnegedring en is vernietig, met die oorblywende stukke wat diep in die oseaan geval het. <ref name="LM-ALSEP" /><ref name=impact>{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/apollo_impact.html|title=Impact Sites of Apollo LM Ascent and SIVB Stages|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=August 27, 2019|archive-date= 8 Januarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108152701/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/apollo_impact.html|url-status=dead}}</ref> Apollo 13 se finale middelkoers-korreksie het die bekommernisse van die Atoomenergiekommissie aangespreek, wat wou hê dat die houer met die plutoniumoksied wat vir die SNAP-27 RTG bedoel was, op 'n veilige plek moes land. Die impakpunt was oor die Tonga-trog in die Stille Oseaan, een van sy diepste punte en die houer het 10 kilometer na die bodem gesink. Latere helikopteropnames het geen radioaktiewe lekkasie gevind nie.<ref name = "Cass 3" /> Ionisasie van die lug rondom die beheermodule tydens hertoetreding sal tipies 'n kommunikasieonderbreking van vier minute veroorsaak. Apollo 13 se vlak terugkeerpad het dit tot ses minute verleng, langer as wat verwag is; beheerders het gevrees dat die beheermodule se hitteskild gefaal het..<ref>{{cite magazine|title=Did Ron Howard exaggerate the reentry scene in the movie Apollo 13?|first=Joe|last=Pappalardo|url=http://www.airspacemag.com/need-to-know/did-ron-howard-exaggerate-the-reentry-scene-in-the-movie-apollo-13-17639496/|magazine=[[Air & Space/Smithsonian]]|publisher=[[Smithsonian Institution]]|location=Washington, D.C.|date=May 1, 2007|access-date=September 8, 2019}}</ref> ''Odyssey'' het radiokontak herwin en veilig in die suid-Stille Oseaan neergeplons, 21°38′24″S 165°21′42″W,{{sfn|Apollo 13 Mission Report 1970|p=1-2}} suidoos van Amerikaans-Samoa en 6.5 km vanaf die bergingskip, USS ''Iwo Jima''.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=371}} Alhoewel hulle moeg was, was die bemanning in 'n goeie toestand, behalwe vir Haise, wat 'n ernstige urienweginfeksie ontwikkel het weens onvoldoende waterinname.{{sfn|Cortright|1975|pp=262–263}} Die bemanning het oornag op die skip gebly en die volgende dag na Pago Pago, Amerikaans Samoa, gevlieg. Hulle het na Hawaii gevlieg, waar president Richard Nixon hulle die Presidensiële Medalje van Vryheid, die hoogste burgerlike eerbewys, aan hulle toegeken het.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/39764154/the_philadelphia_inquirer/|title=Heroes of Apollo 13 Welcomed by President and Loved Ones|agency=Associated Press|newspaper=The Philadelphia Inquirer|location=Philadelphia, Pennsylvania|date=April 19, 1970|via=Newspapers.com|page=1}}</ref> Hulle het oornag gebly en is toe terug na Houston gevlieg.{{sfn|Apollo 13 Mission Report 1970|p=10-5}} Op pad na Honolulu het president Nixon in Houston gestop om die Presidensiële Medalje van Vryheid aan die Apollo 13-sendingoperasiespan toe te ken.<ref name="nixon">{{cite web|title=Behind the Scenes of Apollo 13|url=https://www.nixonfoundation.org/2016/04/behind-scenes-apollo-13/|website=Richard Nixon Foundation|access-date=June 27, 2019|date=April 11, 2016}}</ref> Hy het oorspronklik beplan om die toekenning aan NASA-administrateur Thomas O. Paine te gee, maar Paine het die sendingoperasiespan aanbeveel.<ref>{{cite web|url=https://www.presidency.ucsb.edu/node/241054|title=Remarks on Presenting the Presidential Medal of Freedom to Apollo 13 Mission Operations Team in Houston.|publisher=The American Presidency Project|access-date=December 27, 2017}}</ref> == Publieke en media-reaksie == Wêreldwye belangstelling in die Apollo-program is deur die voorval weer aangewakker; televisiedekking is deur miljoene gesien. Vier Sowjet-skepe het na die landingsgebied gegaan om te help indien nodig{{sfn|NASA 1970|p=15}} en ander nasies het hulp aangebied indien die vaartuig elders moes land.{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=489–494}} President Nixon het afsprake gekanselleer, die ruimtevaarders se families gebel en na NASA se Goddard Space Flight Center in Greenbelt, [[Maryland]], gereis, waar Apollo se opsporing en kommunikasie gekoördineer is.{{sfn|NASA 1970|p=15}} Die redding het meer openbare aandag gekry as enige ruimtevlug tot op daardie stadium, behalwe die eerste maanlanding van Apollo 11. Daar was wêreldwye opskrifte en mense het om televisiestelle gesit om die nuutste ontwikkelinge te kry, aangebied deur netwerke wat hul gereelde programmering vir bulletins onderbreek het. [[Pous Paulus VI]] het 'n gemeente van 10 000 mense gelei in gebed vir die ruimtevaarders se veilige terugkeer; tien keer daardie getal mense wat gebede by 'n godsdienstige fees in [[Indië]] doen.{{sfn|Chaikin|1995|p=316}} Die Senaat van die Verenigde State het op 14 April 'n resolusie aangeneem wat besighede versoek om daardie aand om 21:00, plaaslike tyd, tyd aan werknemers toe te laat vir gebede.{{sfn|NASA 1970|p=15}} Na raming het 40 miljoen Amerikaners na Apollo 13 se landing gekyk, wat regstreeks op al drie netwerke uitgesaai is, met nog 30 miljoen wat 'n gedeelte van die 6+1⁄2 uur lange uitsending gekyk het. Selfs mense meer buite die VSA het gekyk. Jack Gould van [[The New York Times]] het gesê dat Apollo 13, "wat so naby aan 'n tragiese ramp gekom het, die wêreld heel waarskynlik meer volledig in wedersydse besorgdheid verenig het as wat 'n ander suksesvolle landing op die Maan sou gedoen het".<ref>{{cite news|last=Gould|first=Jack|author-link=Jack Gould|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/1970/04/18/archives/tv-millions-of-viewers-end-vigil-for-apollo-13-unusual-color.html|date=April 18, 1970|page=59|title=TV: Millions of viewers end vigil for Apollo 13|url-access=subscription}}</ref> == Ondersoek en reaksie == === Hersieningsraad === Onmiddellik na die bemanning se terugkeer het die NASA-administrateur Paine en adjunk-administrateur George Low 'n Hersieningsraad aangestel om die ongeluk te ondersoek. Onder die voorsitterskap van die direkteur van die NASA Langley-navorsingsentrum, Edgar M. Cortright, en insluitend Neil Armstrong en ses ander<ref group=nota>Die ander was Robert F. Allnutt (Assistent van die Administrateur, NASA-hoofkwartier); John F. Clark (Direkteur, Goddard Ruimtevlugsentrum); Brig. Generaal Walter R. Hedrick Jr. (Direkteur van Ruimte, DCS/RED, Hoofkwartier, USAF); Vincent L. Johnson (Adjunk-Mede-Administrateur-Ingenieurswese, Kantoor van Ruimtewetenskap en Toepassings); Milton Klein (Bestuurder, AEC-NASA Ruimtekernaandrywingskantoor); Hans M. Mark (Direkteur, Ames Navorsingsentrum).{{sfn|Accident report|pp=1-1–1-4}}</ref> het die raad sy finale verslag op 15 Junie aan Paine gestuur.{{sfn|Accident report|p=15}} Dit het bevind dat die fout in die diensmodule se suurstoftenk nommer 2 begin het.{{sfn|Accident report|p=4-36}} Beskadigde Teflon-isolasie op die drade na die roerwaaier binne in suurstoftenk 2 het veroorsaak dat die drade kortsluit en hierdie isolasie aan die brand gesteek het. Die gevolglike brand het die druk binne in die tenk verhoog totdat die tenkkoepel gefaal en die brandstofselbaai (Diensmodule sektor 4) met vinnig uitsettende gasvormige suurstof en verbrandingsprodukte gevul het. Die styging in druk was voldoende om die klinknaels wat die [[aluminium]] buitepaneel, wat sektor 4 bedek vas hou, te breek en die sektor aan die ruimte blootgestel en die vuur geblus het. Die losstaande paneel het die nabygeleë hoëwins-antenna getref, wat die smalstraal-kommunikasiemodus gedeaktiveer het en kommunikasie met die Aarde vir 1.8&nbsp;sekondes onderbreek het terwyl die stelsel outomaties na die rugsteun-wyestraalmodus oorgeskakel het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|pp=372–373}} Die sektore van die diensmodule was nie lugdig van mekaar af nie en as daar tyd was vir die hele diensmodule om so onder druk te kom soos sektor 4, sou die krag op die beheermodule se hitteskild die twee modules geskei het. Die verslag het die gebruik van Teflon en ander materiale wat as vlambaar in superkritiese suurstof, soos aluminium, binne die tenk bevraagteken.{{sfn|Accident report|pp=5-6–5-7, 5-12–5-13}} Die raad het geen bewyse gevind wat op enige ander teorie van die ongeluk dui nie.{{sfn|Accident report|p=4-37}} {{multiple image | align = left | direction = vertical | width = 200 | header = | image1 = Honeycomb panel test (S70-41982).jpg | alt1 = | caption1 = Paneel tydens die insident besig om uitgeblaas te word | image2 = Honeycomb panel test (S70-41983).jpg | alt2 = Further along in the process | caption2 = Paneel, soortgelyk aan die diensmodule se sektor 4 bedekking, besig om uit geblaas te word tydens 'n toets as deel van die ondersoek }} Meganiese skok het die suurstofkleppe op die nommer 1 en nommer 3 brandstofselle gedwing om toe te sluit, wat hulle buite werking gestel het.{{sfn|Accident report|p=4-40}} Die skielike faling van suurstoftenk 2 het suurstoftenk 1 gekompromitteer, wat veroorsaak het dat die inhoud daarvan oor die volgende 130&nbsp;minute uitgelek het, moontlik deur 'n beskadigde lyn of klep en die diensmodule se suurstofvoorraad heeltemal uitgeput het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=372}}{{sfn|Accident report|p=4-43}} Met beide die diensmodule se suurstoftenks wat leeg geraak het en met ander skade aan die diensmodule, moes die sending gestaak word.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=375}} Die raad het die reaksie op die krisis geprys: "Die onvolmaaktheid in Apollo 13 het 'n byna-ramp veroorsaak, slegs afgeweer deur uitstekende prestasie van die kant van die bemanning en die grondbeheerspan wat hulle ondersteun het."{{sfn|Accident report|p=ii}} Suurstoftenk 2 is vervaardig deur die Beech Aircraft Company van [[Boulder, Colorado|Boulder]], [[Colorado]], as subkontrakteur van North American Rockwell (NAR) van Downey, [[Kalifornië]], hoofkontrakteur vir die [[Apollo-beheer-en-diensmodule|beheer-en-diensmodule]].{{sfn|Accident report|p=4-2}} Dit het twee termostatiese skakelaars bevat, oorspronklik ontwerp vir die beheermodule se 28-volt [[Gelykstroom|GS-krag]], maar wat kon faal as dit aan die 65-volt onderwerp word wat tydens grondtoetse by Kennedy-ruimtesentrum gebruik was.{{sfn|Accident report|p=4-23}} By NAR se fasiliteit was suurstoftenk 2 oorspronklik geïnstalleer in 'n suurstofrak wat in die Apollo 10-diensmodule, SM-106, geplaas is, maar dit is verwyder om 'n potensiële elektromagnetiese interferensieprobleem op te los en is met 'n ander rak vervang. Tydens die verwydering is die rak per ongeluk met minstens 5 sentimeter laat val, omdat 'n keerbout nie verwyder was nie. Die waarskynlikheid van skade hierdeur was min, maar dit is moontlik dat die aanvullyn-samestelling los was en deur die val vererger is. Na 'n paar hertoetse (wat nie die vul van die tenk met vloeibare suurstof ingesluit het nie), is die rak in November 1968 weer in SM-109 geïnstalleer, bedoel vir Apollo 13, wat in Junie 1969 na die Kennedy-ruimtesentrum verskeep is.{{sfn|Accident report|pp=4-19, 4-21}} Die aftellingsdemonstrasietoets het, met SM-109 in sy plek naby die bokant van die Saturn V, plaasgevind en op 16 Maart 1970 begin. Tydens die toets is die kriogeniese tenks gevul, maar suurstoftenk 2 kon nie deur die normale dreineringslyn leeggemaak word nie en 'n verslag is geskryf om die probleem te dokumenteer. Na 'n bespreking tussen NASA en die kontrakteurs, is pogings om die tenk leeg te maak op 27 Maart hervat. Toe dit nie normaalweg wou leegraak nie, is die verwarmers in die tenk aangeskakel om die suurstof te laat verdamp. Die termostatiese skakelaars was ontwerp om te verhoed dat die verwarmers die temperatuur hoër as 27&nbsp;°C verhoog, maar hulle het gefaal onder die 65-volt kragtoevoer wat gebruik is. Temperature op die verwarmerbuis binne die tenk het moontlik 540&nbsp;°C bereik, wat heel waarskynlik die Teflon-isolasie beskadig het.{{sfn|Accident report|p=4-23}} Die temperatuurmeter was nie ontwerp om hoër as 29 °C (85 °F) te lees nie, dus het die tegnikus wat die prosedure gemonitor het, niks ongewoons opgespoor nie. Hierdie verhitting is goedgekeur deur Lovell en Mattingly van die hoofbemanning, sowel as deur NASA-bestuurders en -ingenieurs.{{sfn|Chaikin|1995|pp=330–331}}<ref>{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|last=Williams|first=David R.|title=The Apollo 13 Accident|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=December 31, 2012|archive-date=12 Augustus 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812132800/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|url-status=dead}}</ref> Vervanging van die tenk sou die sending met ten minste 'n maand vertraag het.<ref name = "mission summary" /> Die tenk is weer met vloeibare suurstof gevul net voor die lansering; sodra die elektriese krag gekoppel is, het dit 'n gevaarlike situasie geskep.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=375}} Die raad het bevind dat Swigert se aktivering van die suurstoftenk 2-waaier op versoek van Sendingbeheer 'n elektriese vonk veroorsaak het wat die tenk aan die brand gesteek het. {{sfn|Chaikin|1995|p=333}} Die raad het 'n toets uitgevoer op 'n suurstoftenk wat met warmdraadontstekers toegerus is wat 'n vinnige temperatuurstyging binne die tenk veroorsaak het, waarna dit gefaal en telemetrie opgelewer het soortgelyk aan dié wat met die Apollo 13 suurstoftenk 2 gesien is.{{sfn|Accident report, appendix F–H|pp=F-48–F-49}} Toetse met panele soortgelyk aan die een wat op SM Sektor 4 vermis is, het veroorsaak dat die paneel in die toetsapparaat losgekom het.{{sfn|Accident report, appendix F–H|pp=F-70–F-82}} === Veranderinge na die ondersoek === [[Lêer:Apollo 14 redesigned oxygen tank (S71-16745).jpg|duimnael|Herontwerpte suurstoftenk vir Apollo{{nbsp}}14]] Vir Apollo 14 en daaropvolgende sendings is die suurstoftenk herontwerp en die termostate is opgegradeer om die korrekte spanning te kan hanteer. Die verwarmers is behou aangesien hulle nodig was om suurstofdruk te handhaaf. Die roerwaaiers, met hul onverseëlde motors, is verwyder, wat beteken het dat die suurstofhoeveelheidsmeter nie meer akkuraat was nie. Dit het vereis dat 'n derde tenk bygevoeg word sodat geen tenk minder as halfleeg sou word nie.{{sfn|Gatland|1976|p=281}} Die derde tenk is in vak 1 van die diensmodule geplaas, aan die teenoorgestelde kant van die ander twee en het 'n isolasieklep gekry wat dit in 'n noodgeval van die brandstofselle en van die ander twee suurstoftenks kon isoleer en dit toelaat om slegs die beheermodule se omgewingbeheer stelsel te voed. Die hoeveelheidsvoelpen is opgegradeer van aluminium na [[vlekvrye staal]].{{sfn|Apollo 14 Press Kit|1971|pp=96–97}} Alle elektriese bedrading in vak 4 was met vlekvrye staal omhul. Die brandstofsel-suurstoftoevoerkleppe is herontwerp om die Teflon-bedekte bedrading van die suurstof te isoleer. Die ruimtetuig en sendingbeheer-moniteringstelsels is aangepas om meer onmiddellike en sigbare waarskuwings van afwykings te gee.{{sfn|Gatland|1976|p=281}} 'n Noodvoorraad van 19 liter water is in die beheermodule gestoor en 'n noodbattery, identies aan dié wat die maanmodule se daalstadium aangedryf het, is in die diensmodule geplaas. Die maanmodule is aangepas om die oordrag van krag van die maanmodule na die beheermodule makliker te maak.{{sfn|Apollo 14 Press Kit|1971|pp=96–98}} == Nadraai == Op 5 Februarie 1971 het Apollo 14 se maanmodule, ''Antares'', op die Maan geland met die ruimtevaarders Alan Shepard en Edgar Mitchell aan boord, naby Fra Mauro, die terrein wat Apollo 13 veronderstel was om te verken.<ref>{{cite web|website=[[Universities Space Research Association|USRA]]|publisher=Lunar and Planetary Institute|title=Apollo 14 mission|url=https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_14/|access-date=September 15, 2019}}</ref> Haise het as CAPCOM gedien tydens die afdaling na die Maan<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a14/a14.landing.html|title=Landing at Far Mauro |editor-last=Jones |editor-first=Eric M. |work=Apollo 14 Lunar Surface Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025|date=January 12, 2016}}</ref> en tydens die tweede EVA, waartydens Shepard en Mitchell naby die Cone-krater verken het.<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a14/a14.tocone.html|title=Climbing Cone Ridge – where are we? |editor-last=Jones |editor-first=Eric M. |work=Apollo 14 Lunar Surface Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025|date=September 29, 2017}}</ref> Geen van die Apollo 13-ruimtevaarders het weer in die ruimte gevlieg nie. Lovell het in 1973 by NASA en die Vloot afgetree en die privaatsektor betree.<ref name="nasabio">{{cite web |url=http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/lovell-ja.html |title=Astronaut Bio: James A. Lovell |access-date=December 16, 2016|publisher=NASA|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112213829/https://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/lovell-ja.html|archive-date=January 12, 2017}}</ref>Hy is in 2025 op die ouderdom van 97 oorlede.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/news-release/acting-nasa-administrator-reflects-on-legacy-of-astronaut-jim-lovell/|title=Acting NASA Administrator Reflects on Legacy of Astronaut Jim Lovell|first=Jessica|last=Taveau|publisher=NASA|date=August 8, 2025|accessdate=August 8, 2025}}</ref> Swigert sou deel gewees het van die 1975 Apollo-[[Sojoes-program|Sojoes]]-toetsprojek (die eerste gesamentlike sending met die Sowjetunie), maar is verwyder as gevolg van sy deelname aan die Apollo 15-koevert voorval. Hy het in 1973 bedank uit NASA en die agentskap verlaat om die politiek te betree en is in 1982 tot die Huis van Verteenwoordigers verkies, maar is aan kanker oorlede voordat hy op 51-jarige ouderdom ingesweer kon word.<ref>{{cite web|title=For Jack Swigert, on his 83rd birthday|last=Carney|first=Emily|url=https://www.americaspace.com/2014/08/29/for-jack-swigert-on-his-83rd-birthday/|publisher=AmericaSpace|date=August 29, 2014|access-date=November 24, 2019}}</ref> Haise sou die bevelvoerder van die gekanselleerde Apollo 19-sending gewees het, en het die Ruimtependeltuig-naderings- en landingstoetse gevlieg voordat hy in 1979 by NASA afgetree het.<ref>{{Cite web |first1=Elizabeth|last1=Howell|last2=Hickok|first2=Kimberly|title=Astronaut Fred Haise: Apollo 13 Crewmember |url=http://www.space.com/20318-fred-haise-apollo-13-biography.html |website=Space.com|publisher=Future US |date=April 10, 2020 |access-date = April 11, 2020}}</ref> Verskeie eksperimente is tydens Apollo 13 voltooi, alhoewel die sending nie op die Maan geland het nie.<ref name="nasabio"/> Een het die lanseervoertuig se S-IVB (die Saturn V se derde stadium) behels, wat op vorige missies in 'n sonbaan gestuur is nadat dit losgemaak is. Die seismometer wat deur Apollo 12 agtergelaat is, het gereelde impakte van klein voorwerpe op die Maan waargeneem, maar groter impakte sou meer inligting oor die Maan se kors oplewer, daarom is besluit dat die S-IVB, beginnende met Apollo 13, op die Maan neerstort sou word. {{sfn|Harland|1999|p=50}} Die impak het om 77:56:40 in die sending plaasgevind en genoeg energie opgelewer sodat die versterking van die seismometer, 117 kilometer vanaf die impak, verminder moes word.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=367}} 'n Eksperiment om die hoeveelheid atmosferiese elektriese verskynsels tydens die opstyg na die wentelbaan te meet, bygevoeg nadat Apollo 12 deur weerlig getref is, het data opgelewer wat 'n verhoogde risiko tydens marginale weer aandui. 'n Reeks foto's van die Aarde, geneem om te toets of wolkhoogte vanaf geosinchrone satelliete bepaal kon word, het die verlangde resultate behaal.<ref name = "13 science">{{cite web|title=Apollo 13 mission: Science experiments|website=[[Universities Space Research Association|USRA]]|publisher=Lunar and Planetary Institute|url=https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_13/experiments/|access-date=August 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915105402/https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_13/experiments/|archive-date=September 15, 2018|url-status=dead}}</ref> As 'n grap het Grumman, vervaardiger van die maanmodule, 'n faktuur aan North American Rockwell, hoofkontrakteur vir die Beheer-en-Diensmodule, uitgereik vir die "sleep" van die Beheer-en-Diensmodule die grootste deel van die pad na die Maan en terug. Die transaksiekoste het 400 001 myl teen $1 elk (plus $4 vir die eerste myl); $536,05 vir batterylaai; suurstof; en vier nagte teen $8 per nag vir 'n "ekstra gas in die kamer" (Swigert) ingesluit. Na 'n 20% "kommersiële afslag" en 'n 2% afslag vir tydige betaling, was die finale totaal $312 421,24. North American het betaling van die hand gewys en opgemerk dat hulle drie vorige Grumman maanmodules na die Maan vervoer het sonder vergoeding.<ref>{{cite web|url=https://www.spaceflightinsider.com/space-centers/kennedy-space-center/the-apollo-13-invoice/|title=The Apollo 13 Invoice...|website=Spaceflight Insider|access-date=September 17, 2019|date=December 8, 2013|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112041957/https://www.spaceflightinsider.com/space-centers/kennedy-space-center/the-apollo-13-invoice/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Tongue-in-Cheek-Bill Asks Space Tow Fee|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1338&dat=19700418&id=Owg0AAAAIBAJ&sjid=O_gDAAAAIBAJ&pg=5822,839543|newspaper=[[The Spokesman-Review|Spokane Daily Chronicle]]|date=April 18, 1970|page=7|access-date=September 17, 2019}}</ref><ref>{{cite news|newspaper=[[The New York Times]]|date=April 18, 1970|access-date=September 17, 2019|title='Towing' Fee Is Asked by Grumman|page=13|url=https://www.nytimes.com/1970/04/18/archives/towing-fee-is-asked-by-grumman.html}}</ref> Die beheermodule is uitmekaar gehaal vir toetsing en die onderdele was jare lank geberg; sommige is gebruik vir 'n opleidingstoestel vir die Skylab-reddingsmissie. Die opleidingstoestel is by die Kentucky Wetenskapsentrum in Louisville, Kentucky, uitgestal. Max Ary van die Cosmosphere het 'n projek voltooi om die ''Odyssey'' te restoureer en dit is te sien by die museum in Hutchinson, Kansas.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35462879/the_manhattan_mercury/|title=Apollo 13 Capsule Headed for Kansas|agency=Associated Press|date=December 29, 1996|page=A2|via=Newspapers.com|location=Manhattan, Kansas|newspaper=The Manhattan Mercury}}</ref> Apollo 13 is deur Lovell 'n ''suksesvolle mislukking'' genoem.{{sfn|Cortright|1975|pp=247–249}} Mike Massimino, 'n [[Pendeltuig]]-ruimtevaarder, het gesê dat Apollo 13 "spanwerk, kameraderie en waarvan NASA regtig gemaak is" getoon het.<ref name = "Yahoo 50th">{{cite news|publisher = [[Yahoo! News]]|url=https://news.yahoo.com/houston-ve-had-problem-remembering-050652323.html|access-date=April 11, 2020|date=April 9, 2020|title='Houston, we've had a problem': Remembering Apollo 13 at 50|last=Dunn|first=Marcia|agency=Associated Press}}</ref> Die reaksie op die ongeluk is herhaaldelik ''NASA se beste uur'' genoem;<ref name="Walt Disney's Honorary Oscars">{{cite web|first=Kim|last=Shiflett|url=https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour|title=Members of Apollo 13 Team Reflect on 'NASA's Finest Hour'|date=April 17, 2015|access-date=June 16, 2018|publisher=[[NASA]]|archive-date=September 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924162717/https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|editor-last1=Foerman |editor-first1=Paul |editor-last2=Thompson |editor-first2=Lacy|date=April 2010|title=Apollo 13 – NASA's 'successful failure'|journal=Lagniappe|volume=5|issue=4|pages=5–7|location=Hancock County, Mississippi|publisher=[[John C. Stennis Space Center]]|access-date=July 4, 2013|url=http://www.nasa.gov/centers/stennis/pdf/445767main_April_10_Lagniappe.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.nasa.gov/centers/stennis/pdf/445767main_April_10_Lagniappe.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cgpublishing.com/Rpdf/Apollo%20EECOM%20Boeing%20News%201(FL)1.pdf|title=NASA's Finest Hour: Sy Liebergot recalls the race to save Apollo 13|last=Seil|first=Bill|date=July 5, 2005|work=Boeing News Now|publisher=[[Boeing|Boeing Company]] |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120409192033/http://www.cgpublishing.com/Rpdf/Apollo%20EECOM%20Boeing%20News%201(FL)1.pdf|archive-date=April 9, 2012}}</ref>{{sfn|Chaikin|1995|p=335}} dit word steeds so beskou.<ref name = "Yahoo 50th" /> Die skrywer Colin Burgess het geskryf, "Die lewe-of-dood vlug van Apollo 13 het die kolossale risiko's wat inherent is aan bemande ruimtevaart, dramaties bewys. Ook, met die bemanning veilig terug op aarde, het die openbare apatie weer ondersteunend geword".{{sfn|Burgess|2019|p=23}} William R. Compton het in sy boek oor die Apollo-program van Apollo 13 gesê: "Slegs 'n heroïese poging van intydse improvisasie deur sendingoperasiespanne het die bemanning gered."{{sfn|Compton|1989|pp=196–199}} Rick Houston en Milt Heflin het in hul geskiedenis van sendingbeheer gesê: "Apollo 13 het bewys dat sendingbeheer daardie ruimtereisigers weer huis toe kon bring toe hul lewens op die spel was."{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=199}} Die voormalige NASA-hoofhistorikus Roger D. Launius het geskryf: "Meer as enige ander voorval in die geskiedenis van ruimtevlug, het herstel van hierdié ongeluk die wêreld se geloof in NASA se vermoëns verstewig".{{sfn|Launius|2019|p=187}} Die ongeluk het egter sommige amptenare, insluitend Gilruth, direkteur van die Manned Spaceflight Center, oortuig dat as NASA aanhou om ruimtevaarders op Apollo-missies te stuur, sommige onvermydelik sou sterf, en hulle het gevra dat die program so gou as moontlik beëindig word.{{sfn|Launius|2019|p=187}} Nixon se adviseurs het aanbeveel dat die oorblywende maansendings gekanselleer word en gesê dat 'n ramp in die ruimte hom politieke kapitaal sou kos.{{sfn|Chaikin|1995|p=336}} Begrotingsbesnoeiings het die besluit makliker gemaak en tydens die pouse na Apollo 13 is twee missies gekanselleer, wat beteken het dat die program met Apollo 17 in Desember 1972 geëindig het.{{sfn|Launius|2019|p=187}}{{sfn|Burgess|2019|pp=22–27}} == Populêre kultuur, media en 50ste herdenking == [[Lêer:Universal Studios Hollywood 2012 58.jpg|duimnael|alt=see caption|Beheermodule replika soos gebruik gedurende die verfilming van ''[[Apollo&nbsp;13 (film)|Apollo&nbsp;13]]'' ]] Die 1974-fliek ''Houston, We've Got a Problem'', hoewel dit rondom die Apollo 13-voorval afspeel, is 'n fiktiewe drama oor die krisisse waarmee grondpersoneel te kampe het wanneer die noodgeval hul werkskedules ontwrig en verdere stres op hul lewens plaas. Lovell het in die openbaar oor die fliek gekla en gesê dit was "fiktief en van swak smaak"..<ref name=irks>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088956/the_south_bend_tribune/|title=Apollo 13 Movie Irks Lovell|agency=Associated Press|newspaper=The South Bend Tribune|location=South Bend, Indiana|date=February 28, 1974|page=5|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2017/04/13/houston-we-have-a-problem-the-amazing-history-of-the-iconic-apollo-13-misquote/|title='Houston, we have a problem': The amazing history of the iconic Apollo 13 misquote|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521183910/https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2017/04/13/houston-we-have-a-problem-the-amazing-history-of-the-iconic-apollo-13-misquote/|archive-date=May 21, 2019|url-status=live|newspaper=The Washington Post|date=April 13, 2017|last1=Rosenwald|first1=Michael S.}}</ref> "'Houston ... We've Got a Problem'" was die titel van 'n episode van die [[BBC]]-dokumentêre reeks A Life At Stake, wat in Maart 1978 uitgesaai is. Dit was 'n akkurate, indien vereenvoudigde, rekonstruksie van die gebeure.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35940813/the_observer/|title=The Week in View|last1=Meades|first1=Jonathan|newspaper=The Observer|location=London, England|date=March 26, 1978|page=29|via=Newspapers.com}}</ref>In 1994, tydens die 25ste herdenking van Apollo 11, het PBS 'n 90-minuut dokumentêr met die titel ''Apollo 13: To the Edge and Back'' vrygestel.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35947551/chicago_tribune/|title=Wednesday Highlights|department=TV Week|newspaper=Chicago Tribune|location=Chicago, Illinois|date=July 17, 1994|page=25|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35947573/florida_today/|title=Space Specials at a Glance|newspaper=Florida Today|department=TV Week|location=Cocoa, Florida|date=July 17, 1994|page=3|via=Newspapers.com}}</ref> Na die vlug het die bemanning beplan om 'n boek te skryf, maar hulle het almal NASA verlaat sonder om dit te begin. Nadat Lovell in 1991 afgetree het, is hy deur die joernalis Jeffrey Kluger genader oor die skryf van 'n nie-fiksieverslag van die sending. Swigert is in 1982 oorlede en Haise het nie meer in so 'n projek belanggestel nie. Die gevolglike boek, ''Lost Moon: The Perilous Voyage of Apollo 13'', is in 1994 gepubliseer.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/39589313/the_postcrescent_11_december_1994/|title=Lovell Describes the Dark Side of Moon Shots|newspaper=The Post-Crescent|location=Appleton, Wisconsin|agency=Associated Press|last1=Dunn|first1=Marcia|date=December 11, 1994|page=F-8|via=Newspapers.com}}</ref> In 1995 is 'n filmaanpassing van die boek, Apollo 13, vrygestel, geregisseer deur [[Ron Howard]] en met Tom Hanks as Lovell, [[Bill Paxton]] as Haise, [[Kevin Bacon]] as Swigert, [[Gary Sinise]] as Mattingly, [[Ed Harris]] as Kranz en [[Kathleen Quinlan]] as Marilyn Lovell in die hoofrolle. James Lovell, Kranz en ander hoofrolspelers het verklaar dat hierdie film die gebeure van die sending met redelike akkuraatheid uitgebeeld het, gegewe dat 'n mate van dramatiese vryheid geneem is. Byvoorbeeld, die film verander die tydsvorm van Lovell se bekende opvolg op Swigert se oorspronklike woorde van "Houston, ons het 'n probleem gehad" na "Houston, ons het 'n probleem".<ref name = "journal Houston" /><ref name = "nasaMembers" /> Gedurende die skepping van die film is die frase "Mislukking is nie 'n opsie nie" geskep, wat deur Harris as Kranz in die film uitgespreek is; die frase het so nou met Kranz geassosieer geraak dat hy dit vir die titel van sy 2000-outobiografie gebruik het.<ref name="nasaMembers">{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour|title=Members of Apollo 13 Team Reflect on 'NASA's Finest Hour'|last=Granath|first=Bob|date=April 17, 2015|website=NASA|access-date=July 1, 2019|archive-date=July 13, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713193613/https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour/|url-status=dead}}</ref> Die film het twee van die nege Oscar-toekennings gewen waarvoor dit genomineer is, naamlik vir Beste Rolprentredigering en Beste Klank.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088898/the_heraldpalladium/|title=The Winners|agency=Associated Press|newspaper=The Herald-Palladium|location=Saint Joseph, Michigan|date=March 26, 1996|page=4B|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088927/st_louis_postdispatch/|title='Braveheart', 'Apollo 13' Lead Oscar Nominees|newspaper=St. Louis Post Dispatch|location=St. Louis, Missouri|date=February 14, 1996|page=4A|via=Newspapers.com|last1=Barnes|first1=Harper}}</ref> In die 1998-minireeks ''From the Earth to the Moon'', medevervaardig deur Hanks en Howard, word die sending gedramatiseer in die episode "We Interrupt This Program". Eerder as om die voorval vanuit die bemanning se perspektief te wys soos in die Apollo 13-speelfilm, word dit eerder aangebied vanuit 'n Aardse perspektief van televisieverslaggewers wat meeding om dekking van die gebeurtenis.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35053645/santa_cruz_sentinel/|title=Tom Hanks Flies us to the Moon via HBO|newspaper=Santa Cruz Sentinel|location=Santa Cruz, California|date=April 5, 1998|page=C-6|agency=The New York Times|via=Newspapers.com|last1=Sterngold|first1=James}}</ref> In 2020 het die BBC World Service begin om ''13 Minutes to the Moon'' uit te saai, radioprogramme wat gebruik maak van NASA-klank van die sending, sowel as argiefmateriaal en onlangse onderhoude met deelnemers. Episodes het begin uitgesaai vir Seisoen 2 vanaf 8 Maart 2020, met episode 1, "Time Bomb: Apollo 13", wat die lansering en die ontploffing verduidelik. Episode 2 beskryf Sendingbeheer se ontkenning en ongeloof oor die ongeluk, met ander episodes wat ander aspekte van die sending dek. Die sewende en laaste episode is vertraag weens die [[Covid-19-pandemie]]. In "Delay to Episode 7" het die BBC verduidelik dat die aanbieder van die reeks, mediese dokter Kevin Fong, diens moes verrig het.<ref>{{Cite web |title=13 minutes to the moon, season 2, BBC podcast |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/w13xttx2/episodes/downloads |access-date=April 14, 2020 |website=BBC}}</ref><ref>{{cite web |date=March 11, 2020 |title=13 Minutes to the moon |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p083wp70 |access-date=December 28, 2022 |website=BBC}}</ref> Voor die 50ste herdenking van die sending in 2020 is 'n Apollo in Real Time-webwerf vir die sending geopen, wat kykers toelaat om die sending te volg terwyl dit ontvou, foto's en video's te besigtig, en te luister na klank van gesprekke tussen Houston en die ruimtevaarders, sowel as tussen sendingbeheerders.<ref>{{cite journal|title=Relive the drama of Apollo 13 in real time, as it happened|date=April 8, 2020|access-date=April 16, 2020|last=Reichhardt|first=Tony|url=https://www.airspacemag.com/daily-planet/relive-drama-apollo-13-real-time-it-happened-180974625/|publisher=[[Smithsonian Institution]]|journal=Air and Space Magazine}}</ref> As gevolg van die COVID-19-pandemie het NASA geen persoonlike geleenthede gedurende April 2020 vir die vlug se 50ste herdenking gehou nie, maar het 'n nuwe dokumentêr ''Apollo 13: Home Safe'' op 10 April 2020 bekendgestel.<ref>{{cite web|title=Celebrate Apollo 13 at 50 with NASA's 'Home Safe' documentary (and much more!)|last=Howell|first=Elizabeth|url=https://www.space.com/apollo-13-50th-anniversary-webcast-digital-celebrations.html|date=April 10, 2020|access-date=April 16, 2020|publisher=space.com}}</ref> 'n Aantal geleenthede is herskeduleer vir later in 2020.<ref>{{cite web|title=Houston, we've had a delay: Apollo 13 50th celebrations rescheduled|last=Pearlman|first=Robert Z.|url=https://www.space.com/apollo13-50th-celebrations-rescheduled.html|date=April 9, 2020|access-date=April 16, 2020|publisher=space.com}}</ref> ==Galery== <gallery widths="200" heights="200"> ALSEP Ap13-70-HC-77.jpg|Lovell oefen ontplooiing van die ALSEP toerusting tydens opleiding. Apollo 13 Saturn V during rollout.jpg|Die Apollo 13 lanseervoertuig word uitgerol, Desember 1969 Apollo 13 Mailbox at Mission Control.jpg|Die "posbus" by Sendingbeheer gedurende die Apollo&nbsp;13 sending Apollo 13 LM undocking (AS13-59-8566) (cropped).jpg|Maanmodule ''Aquarius'' nadat dit losgelaat is bokant die Aarde Mission Control Celebrates - GPN-2000-001313.jpg|Sendingbeheer vier die suksesvolle neerplonsing van die bemanning Apollo 13 Astronauts on the U.S.S. Iwo Jima - GPN-2002-000054.jpg|Die bemanning aanboord van die USS ''Iwo Jima'' nadat hulle neergeplons het Crew on the phone.png|Die bemanning praat met President Nixon kort na hulle terugkering APOLLO 13 LUNAR PLAQUE replica.jpg|Replika van die maan gedenkplaat met Swigert se naam op wat ontwerp was om dié een op die ''Aquarius'', met Mattingly se naam op, te bedek Apollo13-booster-crater.jpg|Die krater veroorsaak deur die S-IVB's se impak, soos gefotografeer deur die [[Lunar Reconnaissance Orbiter]], 2010 </gallery> == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings|3}} == Bronne == * {{cite magazine|title=The Elusive Human Maximum Altitude Record|last1=Adamo|first1=Daniel|magazine=Quest: The History of Spaceflight Quarterly|volume=16|issue=4|year=2009|issn=1065-7738|url=http://www.aiaahouston.org/Horizons/ApolloMaxH.pdf}} * {{cite book|title=Apollo 13 Press Kit|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|year=1970|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a13/A13_PressKit.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/alsj/a13/A13_PressKit.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=70-50K|ref={{sfnRef|Apollo 13 Press Kit|1970}}}} * {{cite book|title=Apollo 14 Press Kit|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|year=1971|url=https://www.nasa.gov/specials/apollo50th/pdf/A14_PressKit.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/specials/apollo50th/pdf/A14_PressKit.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=71-3K|ref={{sfnRef|Apollo 14 Press Kit|1971}}}} *{{cite report|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/APSR-JSC-09423-OCR.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.hq.nasa.gov/alsj/APSR-JSC-09423-OCR.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Apollo Program Summary Report|date=1975|publisher=[[National Aeronautics and Space Administration]]|id=JSC-09423|ref={{sfnRef|Apollo Program Summary Report|1975}}}} * {{cite book|last1=Barell|first1=John|title=Antarctic Adventures: Life Lessons from Polar Explorers|year=2016|publisher=Balboa Press|isbn=978-1-5043-6651-9|url=https://books.google.com/books?id=yJiaDQAAQBAJ&pg=PT154}} * {{cite report |url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19790003956.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19790003956.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Moonport: A History of Apollo Launch Facilities and Operations|first1=Charles D.|last1=Benson|first2=William Barnaby|last2=Faherty|year=1978|location=Washington, D.C.|series=NASA History Series|id=SP-4204|ref={{sfnRef|Benson & Faherty|1979}}}} * {{cite book |last1=Brooks |first1=Courtney G. |last2=Grimwood |first2=James M. |last3=Swenson |first3=Loyd S. Jr. |title=Chariots for Apollo: A History of Manned Lunar Spacecraft |url=https://history.nasa.gov/SP-4205.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4205.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead|series=NASA History Series |date=1979 |publisher=Scientific and Technical Information Branch, NASA |location=Washington, D.C. |isbn=978-0-486-46756-6 |oclc=4664449 |lccn=79001042 |id=NASA SP-4205 |ref={{sfnRef|Brooks, Grimwood, & Swenson|1979}}}} * {{cite book|last=Burgess|first=Colin|year=2019|title=Shattered Dreams: The Lost and Canceled Space Missions|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln, Nebraska|isbn=978-1-4962-1422-5|edition=eBook}} * {{cite book|last=Chaikin|first=Andrew|title=A Man on the Moon: The Voyages of the Apollo Astronauts|location=New York|publisher=Penguin Books|year=1995|orig-year=1994|isbn=978-0-14-024146-4}} *{{cite book|last1=Compton|first1=William David|title=Where No Man has Gone Before: A History of Apollo Lunar Exploration Missions|series=NASA History Series|publisher=NASA|id=SP-4214|year=1989|location=Washington, D.C.|oclc=1045558568}} * {{cite book|last=Cooper|first=Henry S.F.|title=Thirteen: The Apollo Mission that Failed|orig-year=1972|year=2013|publisher=Open Road Integrated Media, Inc.|location=New York|isbn=978-1-4804-6221-2}} * {{cite book|last=Cortright|first=Edgar M.|title=Report of Apollo 13 Review Board|publisher=[[NASA]]|date=June 15, 1970|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/report-of-a13-review-board-19700615-19700076776.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415005711/https://history.nasa.gov/ap13cortright.pdf |archive-date=2023-04-15 |access-date=17 August 2025 |url-status=live|ref={{sfnRef|Accident report}}}} ** {{cite book|title=Report of Apollo 13 Review Board, appendix F–H|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/a13-review-report-app-f-g-h-19700078913.pdf |access-date=17 August 2025 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/afj/ap13fj/pdf/a13-review-report-app-f-g-h-19700078913.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|ref={{sfnRef|Accident report, appendix F–H}}}} * {{cite journal|last=Driscoll|first=Everly|date=April 4, 1970|title=Apollo 13 to the highlands|jstor=3954891|journal=Science News|volume=97|issue=14| pages = 353–355|doi=10.2307/3954891}} * {{cite book|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/a13-mission-report-197007.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/alsj/a13/A13_MissionOpReport.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|author=Flight Control Division|location=Houston, Texas|title=Mission Operations Report|date=April 1970|publisher=NASA Manned Spacecraft Center|access-date=17 August 2025|ref={{sfnRef|Mission Operations Report 1970}}}} * {{cite book|last=Gatland|first=Kenneth|title=Manned Spacecraft|publisher=MacMillan|edition=Second|year=1976|location=New York|isbn=978-0-02-542820-1}} * {{cite book |editor-last=Glenday |editor-first=Craig|title=Guinness World Records 2010|year=2010|publisher=Bantam Books|location=New York|isbn=978-0-553-59337-2|url=https://archive.org/details/guinnessworldrec00vari/page/13}} * {{cite book |last1=Hacker |first1=Barton C. |last2=Grimwood |first2=James M. |title=On the Shoulders of Titans: A History of Project Gemini |url=http://history.nasa.gov/SP-4203.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://history.nasa.gov/SP-4203.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead |access-date=April 8, 2018 |series=NASA History Series |year=2010 |orig-year=1977 |publisher=NASA History Division, Office of Policy and Plans |location=Washington, DC |isbn=978-0-16-067157-9 |id=NASA SP-4203 |oclc=945144787 |ref={{sfnRef|Hacker & Grimwood|2010}}}} * {{cite book|last=Harland|first=David |title=Exploring the Moon: The Apollo Expeditions|location=London; New York|publisher=Springer|year=1999|isbn=978-1-85233-099-6}} * {{cite book|last1=Houston|first1=Rick|last2=Heflin|first2=J. Milt|last3=Aaron|first3=John|title=Go, Flight!: the Unsung Heroes of Mission Control, 1965–1992|year=2015|publisher=University of Nebraska Press|edition=eBook|location=Lincoln, Nebraska|isbn=978-0-8032-8494-4|ref={{sfnRef|Houston, Heflin & Aaron|2015}}}} * {{cite book|title=Houston, We've Got a Problem|publisher=NASA Office of Public Affairs|id=EP-76|year=1970|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19700021741.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19700021741.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|location=Washington, D.C.|ref={{sfnRef|NASA 1970}}}} * {{cite book|year=2000|last=Kranz|first=Gene|title=Failure Is Not an Option: Mission Control from Mercury to Apollo 13 and Beyond|location=New York|url=https://books.google.com/books?id=slQZ3JOUSKQC&pg=PA307|url-access=registration|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-0-7432-0079-0}} * {{cite conference|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20080018689.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20080018689.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=NASA Experience with Pogo in Human Spaceflight Vehicles|conference=NATO RTO Symposium ATV-152 on Limit-Cycle Oscillations and Other Amplitude-Limited, Self-Excited Vibrations|location=Norway|last1=Larsen|first1=Curtis E.|website=NASA Johnson Space Center|date=May 22, 2008|id=RTO-MP-AVT-152}} * {{cite book|last=Lattimer|first=Dick|others=Foreword by James A. Michener|title=All We Did Was Fly to the Moon|edition=2nd|series=History-alive series|volume=1|year=1988|orig-year=1983|publisher=Whispering Eagle Press|location=Gainesville, Florida|isbn=978-0-9611228-0-5|lccn=85222271|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780961122805}} * {{cite book|last=Launius|first=Roger D.|title=Reaching for the Moon: A Short History of the Space Race|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut|edition=eBook|year=2019|isbn=978-0-300-24516-5}} * {{cite book|last=Lovell|first=James A. |editor-last=Cortright |editor-first=Edgar M.|title=Apollo Expeditions to the Moon|url=https://history.nasa.gov/SP-350/cover.html|year=1975|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|id=SP-350|chapter=Chapter 13: "Houston, We've Had a Problem"|chapter-url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19760005868.pdf#page=261 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19760005868.pdf#page=261 |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}} * {{cite book|year=2000|orig-year=1994|last1=Lovell|first1=Jim|last2=Kluger|first2=Jeffrey|title=Lost Moon: The Perilous Voyage of Apollo 13|location=Boston|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0-618-05665-1|ref={{sfnRef|Lovell & Kluger|2000}}}} * {{cite book|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19710003598.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19710003598.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|author=Mission Evaluation Team|id=MSC-02680|location=Houston, Texas|date=September 1970|publisher=NASA Manned Spacecraft Center|title=Apollo 13 Mission Report|ref={{sfnRef|Apollo 13 Mission Report 1970}}}} *{{cite book|last1=Morgan|first1=Clay|year=2001|publisher=[[NASA]]|location=Houston, Texas|title=Shuttle–Mir|url=https://www.nasa.gov/history/history-publications-and-resources/oral-histories/shuttle-mir |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4225.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=SP-4225}} * {{cite book|last1=Orloff|first1=Richard W.|last2=Harland|first2=David M.|title=Apollo: The Definitive Sourcebook|year=2006|publisher=Praxis Publishing Company|location=Chichester, UK|isbn=978-0-387-30043-6|ref={{sfnRef|Orloff & Harland|2006}}}} * {{cite book|last=Orloff|first=Richard W.|title=Apollo by the Numbers: A Statistical Reference|series=NASA History Series|year=2000|publisher=NASA History Division, Office of Policy and Plans|location=Washington, D.C.|isbn=978-0-16-050631-4|oclc=829406439|lccn=00061677|id=NASA SP-2000-4029|url=https://history.nasa.gov/SP-4029.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4029.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead}} * {{cite book|last=Phinney|first=William C.|title=Science Training History of the Apollo Astronauts|publisher=[[NASA]]|year=2015|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20190026783.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20190026783.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=SP-2015-626}} * {{cite book|title=Deke! U.S. Manned Space: From Mercury to the Shuttle|last1=Slayton|first1=Deke|last2=Cassutt|first2=Michael|url=https://books.google.com/books?id=z8vl46GV2JYC&pg=PA236|year=1994|edition=1st|publisher=Tor books|location=New York|isbn=978-0-312-85503-1|ref={{sfnRef|Slayton & Cassutt|1994}}}} * {{cite book|last=Turnill|first=Reginald|year=2003|title=The Moonlandings: An Eyewitness Account|url=https://books.google.com/books?id=ou5ofrRh4-kC&pg=PA316|publisher=Cambridge University Press|location=New York|isbn=978-0-521-03535-4}} {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |----- style="text-align:center;" | width="35%" | '''Voorafgegaan deur ''':<br />[[Apollo 12]] | width="30%" | [[Apollo-program]] | width="35%" | '''Gevolg deur ''':<br />[[Apollo 14]] |} {{Sjabloon:Apollo-program|state=collapsed}} {{Normdata}} [[Kategorie:Apollo-program]] 48bid70l4mnilekhmdz6xg83eelqrj7 2891667 2891666 2026-04-08T16:30:57Z Aliwal2012 39067 2891667 wikitext text/x-wiki {{Ruimtevlug | name = Apollo 13 | image = Apollo 13 Service Module (lossless crop).jpg | image_caption = ''Odyssey'' se beskadigde diensmodule, soos gesien vanaf die Apollo maanmodule ''Aquarius'', ure voor hulle die atmosfeer binnegedring het. | image_alt = | insignia = Apollo 13-insignia.png | mission_type = Bemande maanlandingpoging | operator = [[NASA]] | COSPAR_ID = {{Unbulleted list|CSM: 1970-029A|Maanmodule: 1970-029C}} | SATCAT = 4371<ref>{{cite web|url=https://www.n2yo.com/satellite/?s=4371|title=Apollo 13 CM|website=N2YO.com|access-date=August 18, 2019}}</ref> | spacecraft = {{Unbulleted list|[[Apollo-beheer-en-diensmodule|Apollo BDM]]-109 |[[Apollo-maanmodule|Apollo LM]]-7}} | manufacturer = {{Unbulleted list|BDM: North American Rockwell|LM: Grumman}} | launch_mass = 44,069 kg (CSM: 28,881 kg;<ref>{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |title=Apollo 13 Command and Service Module (CSM) |publisher=[[NASA]]<!-- NASA Space Science Data Coordinated Archive --> |access-date=January 9, 2023 |archive-date= 7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407223412/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |url-status=dead }}</ref> LM: 15,188 kg)<ref name="apollo13NASAsdca">{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C |title=Apollo 13 Lunar Module / EASEP |publisher=NASA |access-date=January 9, 2023 |archive-date=19 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019204208/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C |url-status=dead }}</ref> | landing_mass = {{convert|11133|lb|kg|order=flip}}{{sfn|Orloff|2000|p=307}} | launch_date = {{start date text|April 11, 1970, 19:13:00|timezone=yes}}&nbsp;UTC<ref>{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |title=Apollo 13 |publisher=[[NASA]] |access-date=January 9, 2023 |archive-date= 7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407223412/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |url-status=dead }}</ref> | launch_rocket = [[Saturn V]] SA-508 | launch_site = [[Kennedy-ruimtesentrum|Kennedy LC-39A]] | landing_date = {{end date text|April 17, 1970, 18:07:41|timezone=yes}}&nbsp;UTC | landing_site = Suidelike [[Stille Oseaan]]<br />{{Koördinate|21|38|24|S|165|21|42|W|type:event|name=Apollo 13 splashdown}} | recovery_by = USS ''Iwo Jima'' | orbit_epoch = | orbit_reference = | orbit_periapsis = | orbit_apoapsis = | orbit_inclination = | orbit_period = | orbit_rev_number = | apsis = |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP | type = flyby | note = Omwenteling en landing gekanselleer | object = Maan | distance = {{convert|137|nmi|km|order=flip|sp=us}} | arrival_date = April 15, 1970, 00:21:00&nbsp;UTC }} | docking = <!--{{Infobox spaceflight/Dock | docking_target = LM | docking_type = dock | docking_date = April 11, 1970, 22:32:08&nbsp;UTC | undocking_date = April 17, 1970, 16:43:00&nbsp;UTC | time_docked = }}--> | crew_size = 3 | crew_members = {{Unbulleted list|[[Jim Lovell|James A. Lovell Jr.]]|[[Jack Swigert|John L. Swigert Jr.]]|[[Fred Haise|Fred W. Haise Jr.]]}} | crew_callsign = Apollo 8 | crew_photo = Apollo 13 Prime Crew.jpg | crew_photo_caption = Van links na regs: [[Jim Lovell]], [[Jack Swigert]], [[Fred Haise]] | previous_mission = [[Apollo 12]] | next_mission = [[Apollo 14]] | programme = [[Apollo-program]] }} [[Lêer:Apollo program.svg|links|70px]] '''Apollo 13''' (11–17 April 1970) was die sewende bemande sending in die [[Apollo-program|Apollo-ruimteprogram]] en sou die derde maanlanding gewees het. Die ruimtetuig is op 11 April 1970 vanaf die [[Kennedy-ruimtesentrum]] gelanseer, maar die landing is afgelas nadat 'n suurstoftenk in die diensmodule twee dae na die sending ontplof en die elektriese en lewensondersteuningstelsel buite werking gestel het. Die bemanning, ondersteun deur rugsteunstelsels op die [[Apollo-maanmodule]] (LM), het eerder in 'n baan [[Baan om die Maan|om die maan]] gereis en op 17 April veilig na die [[Aarde]] teruggekeer. [[Jim Lovell]] was die bevelvoerder van die sending, met [[Jack Swigert]] as vlieënier van die [[Apollo-beheer-en-diensmodule|beheermodule]] (CM) en [[Fred Haise]] as vlieënier van die maanmodule. Swigert was 'n laat plaasvervanger vir [[Ken Mattingly]], wat onttrek is uit die sending na blootstelling aan [[Duitse masels]]. 'n Roetine-roer van 'n suurstoftenk het beskadigde draadisolasie daarin aan die brand gesteek, wat 'n ontploffing veroorsaak het wat die inhoud van beide die suurstoftenks van die diensmodule die ruimte ingeblaas het.<ref group=nota>{{cite web|title=The Apollo 13 accident|author=Williams, David|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|publisher=NASA|quote=Die Apollo 13-wanfunksie is veroorsaak deur 'n ontploffing en oopbars van suurstoftenk nr. 2 in die diensmodule.|access-date=25 Augustus 2025|archive-date=11 Desember 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211092322/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|url-status=dead}} <!--{{harvnb|Cortright|1975|pp=248–249}}-->: "Ek het natuurlik af en toe gedink aan die moontlikheid dat die ruimtetuigontploffing ons dalk gestrand kon gelaat het...... Dertien minute na die ontploffing het ek toevallig by die linkervenster uitgekyk en die finale bewyse gesien wat op 'n potensiële ramp dui."</ref> Die formele ongeluksverslag vermy egter die gebruik van die term.{{sfn|Accident report|p=143}} Destydse NASA ingenieurs het "tenkfaling" verkies, beide omdat dit meer akkuraat is en om die negatiewe konnotasies rondom die woord "ontploffing" te vermy.<ref>{{harvnb|Cooper|2013|page=21}}: "Later, in describing what happened, NASA engineers avoided using the word "explosion;" they preferred the more delicate and less dramatic term "tank failure," and in a sense it ''was'' the more accurate expression, inasmuch as the tank did not explode in the way a bomb does but broke open under pressure."</ref> Sonder [[suurstof]], wat nodig is vir asemhaling en vir die opwekking van [[elektriese krag]], kon die diensmodule se aandrywing- en lewensondersteuningstelsels nie funksioneer nie. Die beheermodule se stelsels moes afgeskakel word om die oorblywende hulpbronne vir hertoetrede tot die atmosfeer te bewaar, wat die bemanning gedwing het om na die maanmodule oor te kruip en dit as 'n reddingsboot te gebruik. Met die maanlanding gekanselleer, het sendingbeheerders voltyds gewerk om die bemanning lewend terug Aarde toe te bring. Alhoewel die maanmodule ontwerp is om twee mans vir twee dae op die maanoppervlak te ondersteun, het sendingbeheer in [[Houston]] nuwe prosedures geïmproviseer sodat dit drie mense vir vier dae kon ondersteun. Die bemanning het 'n groot ontbering ervaar, veroorsaak deur beperkte krag, 'n koue en klam kajuit en 'n tekort aan drinkbare water. Daar was 'n kritieke behoefte om die beheermodule se patrone aan te pas vir die [[koolstofdioksied]]-suiweraar om in die maanmodule te werk; die bemanning en sendingbeheerders was suksesvol in die improvisasie van 'n oplossing. Die gevaar van die ruimtevaarders het die openbare belangstelling in die Apollo-program kortliks hernu; tientalle miljoene het die neerplonsing in die suid-[[Stille Oseaan]] op televisie dopgehou. 'n Ondersoekraad het foute gevind met die voorvlugtoetsing van die suurstoftenk en die [[Politetrafluoroëtileen|Teflon]] wat daarin geplaas is. Die raad het veranderinge aanbeveel, insluitend die minimalisering van die gebruik van potensieel brandbare items binne die tenk; dit is vir [[Apollo 14]] aangepas. Die storie van Apollo 13 is al verskeie kere gedramatiseer, veral in die 1995-film ''Apollo 13'' gebaseer op ''Lost Moon'', die 1994-memoir wat deur Lovell mede-geskryf is en 'n episode van die 1998-minireeks ''From the Earth to the Moon''. == Agtergrond == In 1961 het die Amerikaanse president [[John F. Kennedy]] sy nasie uitgedaag om teen die einde van die [[dekade]] 'n ruimtevaarder op die Maan te land en veilig terug te bring Aarde toe.<ref name = "mission overview" /> NASA het geleidelik aan hierdie doelwit gewerk deur ruimtevaarders die ruimte in te stuur met die [[Mercury-program|Mercury-]] en [[Gemini-program]]me, wat gelei het tot die Apollo-program.{{sfn|Hacker & Grimwood|2010|p=382}} Die doelwit is bereik met [[Apollo 11]], wat op 20 Julie 1969 op die Maan geland het. Neil Armstrong en Buzz Aldrin het op die maanoppervlakte geloop terwyl Michael Collins om die Maan gewentel het in die Beheermodule Columbia. Die sending het op 24 Julie 1969 na die Aarde teruggekeer en daar is aan pres. Kennedy se uitdaging voldoen.<ref name = "mission overview">{{cite web|title=Apollo 11 Mission Overview|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/apollo/missions/apollo11.html|date=December 21, 2017|access-date=February 14, 2019|publisher=[[NASA]]|first=Sarah A. |last=Loff}}</ref> NASA het kontrakte vir vyftien [[Saturn V]]-vuurpyle gesluit om die doel te bereik; destyds het niemand geweet hoeveel sendings dit sou vereis nie.{{sfn|Chaikin|1995|pp=232–233}} Sedert sukses in 1969 met die sesde Saturn V met Apollo 11 behaal is, het nege vuurpyle beskikbaar gebly vir 'n verwagte totaal van tien landings. Na die opwinding van Apollo 11 het die algemene publiek apaties teenoor die ruimteprogram geword en die Kongres het voortgegaan om NASA se begroting te sny; Apollo 20 is gekanselleer.{{sfn|Chaikin|1995|p=285}} Ten spyte van die suksesvolle maanlanding, is die sendings as so riskant beskou dat ruimtevaarders nie lewensversekering kon bekostig om vir hul gesinne te sorg as hulle in die ruimte sou sterf nie.<ref group=nota>Geen Apollo-ruimtevaarder het sonder lewensversekering gevlieg nie, maar die polisse is betaal deur private derde partye wie se betrokkenheid nie gepubliseer is nie.</ref><ref name="weinberger">{{cite web|last=Weinberger|first=Howard C.|title=Apollo Insurance Covers|publisher=Space Flown Artifacts (Chris Spain)|url=http://www.spaceflownartifacts.com/flown_apollo_insurance_covers.html|access-date=December 11, 2019}}</ref> [[Lêer:1970 Mission Control Apollo 13.jpg|duimnael|links|alt=see caption|Sending-operasiebeheerkamer tydens die TV-uitsending net voor die Apollo 13-ongeluk. Die ruimteman [[Fred Haise]] kan op die skerm gesien word.]] Selfs voordat die eerste Amerikaanse ruimtevaarder in 1961 die ruimte betree het, het die beplanning vir 'n gesentraliseerde fasiliteit om met die ruimtetuie te kommunikeer en die werkverrigting daarvan te monitor, begin. Dit was grotendeels die visie van Christopher C. Kraft Jr., wat NASA se eerste vlugdirekteur geword het. Tydens [[John Glenn]] se [[Mercury-Atlas 6|Mercury Friendship 7-vlug]] in Februarie 1962 (die eerste bemande wentelvlug deur die VSA), is een van Kraft se besluite deur NASA-bestuurders tersyde gestel. Hy is geregverdig deur 'n nasending-analise en het 'n reël geïmplementeer dat die vlugdirekteur se woord tydens die sending absoluut was;<ref name = "mission control history">{{cite web|last=Neufeld|first=Michael J.|title=Remembering Chris Kraft: Pioneer of Mission Control|url=https://airandspace.si.edu/stories/editorial/remembering-chris-kraft-pioneer-mission-control|publisher=Smithsonian Air and Space Museum|date=July 24, 2019|access-date=December 8, 2019}}</ref> om sy besluite te verander, sou NASA hom dadelik moes afdank.<ref name="Cass 1" /> Vlugdirekteure tydens die Apollo-program het 'n eensin posbeskrywing gehad, "Die vlugdirekteur mag enige stappe neem wat nodig is vir bemanningsveiligheid en sendingsukses."<ref>{{cite news|title=A legendary tale, well-told|access-date=October 5, 2019|last=Williams|first=Mike|url=https://news.rice.edu/2012/09/13/a-legendary-tale-well-told/|publisher=Rice University Office of Public Affairs|date=September 13, 2012|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817125432/https://news.rice.edu/2012/09/13/a-legendary-tale-well-told/|url-status=dead}}</ref> Houston se Sendingbeheersentrum is in 1965 geopen. Dit is gedeeltelik deur Kraft ontwerp en is later na hom vernoem.<ref name = "mission control history" /> In Sendingbeheer was elke vlugbeheerder, benewens die monitering van telemetrie vanaf die ruimtetuig, in kommunikasie via stemlus met spesialiste in 'n Personeelondersteuningskamer (of "agterkamer"), wat op spesifieke ruimtetuigstelsels gefokus het.<ref name="Cass 1" /> Apollo 13 was die tweede H-sending, ten doel om presisie-maanlandings te demonstreer en spesifieke plekke op die Maan te verken.{{sfn|Apollo Program Summary Report|1975|p=B-2}} Met Kennedy se doelwit bereik deur Apollo 11, en [[Apollo 12]] wat demonstreer dat die ruimtevaarders 'n presisielanding kon uitvoer, kon sendingbeplanners fokus op meer as net om veilig te land en ruimtevaarders wat minimaal in geologie opgelei is, maanmonsters te laat versamel om terug te neem na die Aarde. Daar was 'n groter rol vir wetenskap op Apollo 13, veral vir [[geologie]], iets wat beklemtoon is deur die sending se leuse, ''Ex luna, scientia'' (Van die Maan, kennis).{{sfn|Launius|2019|p=186}} == Ruimtemanne en die sleutel- sendingbeheerpersoneel == Jim Lovell was Apollo 13 se sendingbevelvoerder en 42 jaar oud ten tyde van die ruimtevlug. Hy was 'n gegradueerde van die Verenigde State se Vlootakademie en was 'n vlootvlieënier en toetsvlieënier voordat hy in 1962 vir die [[Ruimtevaardergroep 2|tweede groep ruimtevaarders]] gekies is. Hy het in 1965 saam met [[Frank Borman]] in [[Gemini 7]] en die volgende jaar saam met [[Buzz Aldrin]] in [[Gemini 12]] gevlieg voordat hy in 1968 in [[Apollo 8]] gevlieg het, die eerste ruimtetuig wat om die Maan gewentel het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=108–109}} Ten tye van Apollo 13 was Lovell die NASA-ruimtevaarder met die meeste tyd in die ruimte, met 'n totaal van 572 uur oor die drie sendings.<ref name = "experience" >{{cite web|title=Apollo 13: The moon-mission that dodged disaster|first1=Elizabeth|last1=Howell|first2=Kimberly|last2=Hickok|url=https://www.space.com/17250-apollo-13-facts.html|website=Space.com|publisher=Future US|date=March 31, 2020|access-date=April 1, 2020}}</ref> Jack Swigert, die beheermodulevlieënier (CMP), was 38 jaar oud en het 'n B.Sc. in meganiese ingenieurswese en 'n M.Sc. in lugvaartwetenskap gehou; hy het in die Amerikaanse Lugmag en in die staat se Lugmag Nasionale Wag gedien en was 'n ingenieurstoetsvlieënier voordat hy in 1966 vir die [[Ruimtevaardergroep 5|vyfde groep ruimtevaarders]] gekies is.<ref name = "swigert bio" /> Fred Haise, die maanmodule-vlieënier (LMP), was 36 jaar oud. Hy het 'n B.Sc. in lugvaartingenieurswese gehad, was 'n vegvlieënier van die Marine Korps, en was 'n burgerlike navorsingsvlieënier vir NASA toe hy as deel van Ruimtevaardergroep 5 gekies is.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=111–112}} {{sfn|Chaikin|1995|pp=589–593}} Volgens die standaard Apollo-bemanningsrotasie sou die hoofbemanning vir Apollo 13 die rugsteunbemanning<ref group=nota>Die rol van die rugsteunbemanning was om op te lei en gereed te wees om te vlieg ingeval iets met die hoofbemanning sou gebeur.{{cite web|publisher=NASA|access-date=December 5, 2019|title=50 years ago: NASA names Apollo 11 crew|url=https://www.nasa.gov/feature/50-years-ago-nasa-names-apollo-11-crew|date=January 30, 2019}} Rugsteunspanne is, volgens die rotasie, drie missies na hul toewysing as rugsteun as die hoofbemanning aangewys.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=137}}</ref>vir [[Apollo 10]] gewees het, met Mercury- en Gemini-veteraan [[Gordon Cooper]] in bevel, [[Donn F. Eisele]] as beheermodule-vlieënier en [[Edgar Mitchell]] as maanmodule-vlieënier. Deke Slayton, NASA se Direkteur van Vlugbemanningsoperasies, het nooit beoog om Cooper en Eisele na 'n primêre bemanningsopdrag te roteer nie, aangesien albei uit die guns was – Cooper vir sy laks houding teenoor opleiding en Eisele vir voorvalle aan boord van [[Apollo 7]] en 'n buite-egtelike verhouding. Hy het hulle aan die rugsteunbemanning toegewys omdat geen ander veteraan-ruimtevaarders beskikbaar was nie.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=236}} Slayton se oorspronklike keuses vir Apollo 13 was [[Alan Shepard]] as bevelvoerder, Stuart Roosa as beheermodulevlieënier, en Mitchell as maanmodulevlieënier. Die bestuur het egter gevoel dat Shepard meer opleidingstyd benodig het, aangesien hy eers onlangs sy aktiewe status hervat het na 'n operasie vir 'n binneoorafwyking en sedert 1961 nie gevlieg het nie. Dus is Lovell se bemanning (homself, Haise en Ken Mattingly), wat almal Apollo 11 ondersteun het en vir Apollo 14 geskeduleer was, met Shepard s'n omgeruil. Swigert was oorspronklik bevelvoerder van Apollo 13 se rugsteunbemanning, met [[John W. Young|John Young]] as bevelvoerder en [[Charles Duke]] as maanmodule-vlieënier.<ref name="backup">{{cite web|url=https://airandspace.si.edu/explore-and-learn/topics/apollo/apollo-program/landing-missions/apollo13-crew.cfm|title=Apollo 13 Crew|website=Smithsonian National Air and Space Museum|access-date=January 6, 2018|archive-date=October 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024155252/https://airandspace.si.edu/explore-and-learn/topics/apollo/apollo-program/landing-missions/apollo13-crew.cfm|url-status=dead}}</ref> Sewe dae voor die lansering het Duke se seun se vriend hom aangesteek met Duitse masels.<ref name="Oral">{{cite web |title=Charles M. Duke, Jr. Oral History |publisher= NASA |url=https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/DukeCM/DukeCM_3-12-99.htm |access-date=December 17, 2019}}</ref> Dit het beide die hoof- en rugsteunspanne, wat saam geoefen het, blootgestel. Van die vyf was slegs Mattingly nie immuun deur vorige blootstelling nie. Normaalweg, as enige lid van die hoofbemanning onttrek moes word, sou die oorblywende bemanning ook vervang word en die rugsteunbemanning sou vervang word maar Duke se siekte het dit nie moontlik gemaak nie,{{sfn|NASA 1970|p=6}} dus twee dae voor die bekendstelling is Mattingly deur Swigert vervang.<ref name = "swigert bio">{{cite web|url=http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/swigert-jl.html|access-date=August 21, 2009|title=Astronaut Bio: John L. Swigert|date=January 1983|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20090731012402/http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/swigert-jl.html|archive-date=July 31, 2009| url-status=dead}}</ref> Mattingly het nooit Duitse masels ontwikkel nie en het later op [[Apollo 16]] gevlieg.<ref>{{cite journal|url=https://www.universetoday.com/62576/13-things-that-saved-apollo-13-part-3-charlie-dukes-measles/|last=Atkinson|first=Nancy|title=13 things that saved Apollo 13, Part 3: Charlie Duke's measles|date=April 12, 2010|access-date=November 13, 2019|journal=[[Universe Today]]}}</ref> Vir Apollo is 'n derde stel bemanning van ruimtevaarders, bekend as die ondersteuningsbemanning, aangewys benewens die hoof- en rugsteunspanne wat op die Mercury- en Gemini-projekte gebruik is. Slayton het die ondersteuningspanne geskep omdat [[James McDivitt]], wat [[Apollo 9]] sou bevel voer, geglo het dat, met voorbereiding wat in fasiliteite regoor die VSA aan die gang was, vergaderings wat 'n lid van die vlugbemanning benodig het, gemis sou word. Ondersteuningsbemanningslede moes help soos deur die sendingbevelvoerder aangedui.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=184}} Gewoonlik laag in senioriteit, het hulle die sending se reëls, vlugplan en kontrolelyste saamgestel en dit op datum gehou, vir Apollo 13 was hulle Vance D. Brand, Jack Lousma en óf William Pogue óf Joseph Kerwin.<ref group=nota>Sommige bronne lys Kerwin{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=251}} en ander lys Pogue as die derde lid.{{sfn|Brooks, Grimwood, & Swenson|1979|p=378}}{{sfn|Orloff|2000|p=137}}</ref> <ref>{{cite interview|url=https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/PogueWR/WRP_7-17-2000.pdf|interviewer=Kevin M. Rusnak|date=July 17, 2000|location=Houston, Texas|title=Oral History Transcript|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501104039/https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/PogueWR/WRP_7-17-2000.pdf|archive-date=May 1, 2019|url-status=dead|publisher=NASA|pages=12-25-12-26|series=Johnson Space Center Oral History Project}}</ref> Die vlugdirekteure vir Apollo 13 was Gene Kranz, '''Witspan''' {{sfn|Mission Operations Report 1970|p=I-1}} (die hoofvlugdirekteur);{{sfn|Kranz|2000|p=307}}{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=79}} Glynn Lunney, '''Swartspan'''; Milton Windler, '''Rooispan''' en Gerry Griffin, '''Gouespan'''.{{sfn|Mission Operations Report 1970|p=I-1}} Die CAPCOM's (''Capsule Communicator'' die persoon in Sendingbeheer, tydens die Apollo-program 'n ruimtevaarder, wat verantwoordelik was vir stemkommunikasie met die bemanning){{sfn|Morgan|2001|p=48}} vir Apollo 13 was Kerwin, Brand, Lousma, Young en Mattingly.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=362}} == Sending kentekens en roeptekens == [[Lêer:Apollo 13 Flown Silver Robbins Medallion (SN-354).jpg|duimnael|alt=see caption|Apollo 13 silwer Robbins gedenkpennings]] Die Apollo 13-sendingkentekens beeld die Griekse god van die [[Son]], [[Apollo]], uit met drie perde wat sy strydwa oor die gesig van die Maan trek, en die Aarde in die verte gesien. Dit is bedoel om die Apollo-vlugte te simboliseer wat die lig van kennis aan alle mense bring. Die sendingleuse, ''Ex luna, scientia'' ("Van die Maan, kennis"), verskyn op die pennings. Deur dit te kies, het Lovell die leuse van sy alma mater, die Vlootakademie, ''Ex scientia, tridens'' ("Uit kennis, seemag") aangepas.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=81}}{{sfn|Orloff|2000|p=283}} Op die kant het die sendingnommer in Romeinse syfers as ''Apollo XIII'' verskyn. Die pennings hoef nie gewysig te word nadat Swigert vir Mattingly vervang het nie, aangesien dit een van slegs twee Apollo-sending-kentekens is, die ander is Apollo 11, wat nie die name van die bemanning insluit nie. Dit is ontwerp deur die kunstenaar Lumen Martin Winter, wat dit gebaseer het op 'n muurskildery wat hy vir die St. Regis Hotel in New York Stad geskilder het.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/36238158/daily_news/|title=Astros Wear Badge of Apollo|last1=Crafton|first1=Jean|date=April 12, 1970|page=105|newspaper=Daily News|location=New York City|via=Newspapers.com}}</ref> Die muurskildery is later gekoop deur akteur [[Tom Hanks]],<ref>{{cite news|url=https://www.chicagotribune.com/suburbs/lake-county-news-sun/ct-lns-moran-lovell-stories-st-1003-20151002-story.html|title=Apollo 13 astronaut Jim Lovell shares stories about Tom Hanks, Ron Howard|last1=Moran|first1=Dan|date=October 2, 2015|newspaper=Chicago Tribune|access-date=April 11, 2020}}</ref> wat Lovell in die fliek Apollo 13 vertolk het, en dit is nou in die Captain James A. Lovell Federal Health Care Center in Illinois.<ref>{{cite news|url=https://chicagotribune.newspapers.com/clip/36239172/chicago_tribune/|title=Namesake Brings Personal Touch to Lovell Center Fete|last1=Moran|first1=Dan|newspaper=Chicago Tribune|date=October 2, 2015|page=1|via=Newspapers.com}}</ref> Die sending se leuse was in Lovell se gedagtes toe hy die roepsein Aquarius vir die maanmodule gekies het, geneem van ''[[Waterdraer (sterrebeeld)|Aquarius]]'', die draer van water.{{sfn|Chaikin|1995|p=291}}{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}} Sommige mense in die media het verkeerdelik berig dat die roepsein geneem is uit 'n liedjie met dié naam uit die musiekblyspel ''Hair''.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}}{{sfn|Lattimer|1988|p=77}} Die beheermodule se roepsein, Odyssey, is nie net gekies vir sy Homeriese assosiasie nie, maar ook om te verwys na die onlangse film, [[2001: A Space Odyssey (rolprent)|2001: A Space Odyssey]], gebaseer op 'n kortverhaal deur wetenskapfiksie-outeur [[Arthur C. Clarke]].{{sfn|Chaikin|1995|p=291}} In sy boek het Lovell aangedui dat hy die naam ''Odyssey'' gekies het omdat hy van die woord en die definisie daarvan gehou het: ‘n lang reis waar daar vele geleenthede hom voordoen om munt te slaan.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}} As gevolg van die ongeluk en die laaste minuut bemanningsverandering van Jack Swigert wat Ken Mattingly drie dae voor die lansering vervang het, is die Apollo 13 Robbins gedenkpennings wat saam aanboord van die ruimtetuig was, gesmelt en na die sending hergebruik om die korrekte bemanning en die afwesigheid van 'n maanlandingsdatum te weerspieël.<ref>{{Cite web |title=Medal, Robbins, Commemorative, Apollo 13 {{!}} National Air and Space Museum |url=https://airandspace.si.edu/collection-objects/medal-robbins-commemorative-apollo-13/nasm_A19850166000 |access-date=2024-06-15 |website=airandspace.si.edu |language=en}}</ref> == Ruimtetuig == [[Lêer:Apollo 13 CSM (Ap13-69-H-1791).jpg|duimnael|links|upright=0.68|CSM-109 ''Odyssey'' in die Operasies en Uitklaargebou]] Die Saturnus V-vuurpyl wat gebruik is om Apollo 13 na die Maan te vervoer was genommer as SA-508 en was amper identies aan dié wat vir Apollo 8 tot 12 gebruik is.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=74}} Die vuurpyl, saam met die ruimtetuig, het 2 949 136 kilogram geweeg.{{sfn|Orloff|2000|p=284}} Die S-IC eerste fase se enjins is gegradeer om 440 000 newton (100 000 lbf) minder totale stukrag te genereer as Apollo 12 s'n, hoewel hulle binne die spesifikasies gebly het.<ref name = "journal launch" /> Om die vloeibare waterstofdryfmiddel koud te hou, was die S-II tweede fase se kriogeniese tenks geïsoleer; op vroeëre Apollo-sendings het dit in die vorm van panele gekom wat vasgemaak is, maar vanaf Apollo 13 is isolasie op die buitekant van die tenks gespuit.<ref name = "ten launch">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap10fj/as10-day1-pt1.html|title=Apollo 10: Day 1, part 1: Countdown, launch and climb to orbit|date=February 6, 2022|access-date=August 16, 2025}}</ref> Ekstra dryfmiddel is as 'n toets saamgedra, aangesien toekomstige J-sendings na die Maan meer dryfmiddel vir hul swaarder vragte sou benodig. Dit het die vuurpyl die swaarste gemaak wat NASA nog gevlieg het en Apollo 13 was sigbaar stadiger om uit die lanseeringstoring te kom as vorige sendings.<ref name = "journal launch">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/02earth_orbit_tli.html|title=Day 1: Earth orbit and translunar injection|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> Die Apollo 13-ruimtetuig het bestaan ​​uit beheermodule 109 en Diensmodule 109 (saam CSM-109), genaamd ''Odyssey'', en Maanmodule 7 (LM-7), genaamd ''Aquarius''. Ook as deel van die ruimtetuig beskou, was die lansering-ontsnappingstelsel, wat die beheermodule (CM) na veiligheid sou dryf in geval van 'n probleem tydens opstyg, en die Ruimtetuig-LM-verbindingstuk, genommer as SLA-16, wat die maanmodule (LM) gedurende die eerste ure van die sending gehuisves het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=364}}{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=78, 81}} Die maanmodule-stadiums, beheermodule en die diensmodule is in Junie 1969 by die Kennedy-ruimtesentrum ontvang; die dele van die Saturn V is in Junie en Julie ontvang. Daarna het toetsing en montering voortgegaan, met die hoogtepunt wat bereik is met die uitrol van die lanseervoertuig, met die ruimtetuig bo-op, op 15 Desember 1969.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=364}} Apollo 13 was oorspronklik geskeduleer vir lansering op 12 Maart 1970, maar daardie Januarie het NASA aangekondig dat die sending tot 11 April uitgestel sou word, beide om meer tyd vir beplanning toe te laat en om die Apollo-sendings oor 'n langer tydperk te versprei.<ref name = "postpone">{{cite press release |title=MSC 70–9 |publisher=[[NASA]] |date=January 8, 1970 |url=https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |access-date=July 27, 2019 |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf }}</ref> Die plan was om twee Apollo-vlugte per jaar te voltooi en was in reaksie op begrotingsbeperkings<ref>{{cite news|title=Apollo's Schedule Shifted by NASA|date=January 9, 1970|newspaper=[[The New York Times]]|page=17|url=https://www.nytimes.com/1970/01/09/archives/apollos-schedule-shifted-by-nasa-next-flight-in-april.html}}</ref> wat die kansellasie van Apollo 20 tot gevolg gehad het.<ref>{{cite news|title=Apollo 13 and 14 may be set back|date=January 6, 1970|newspaper=[[The New York Times]]|page=26|url=https://www.nytimes.com/1970/01/06/archives/apollo-13-and-14-may-be-set-back.html|agency=UPI}}</ref> == Opleiding en voorbereiding == Die Apollo 13-hoofbemanning het meer as 1 000 uur se sendingspesifieke opleiding onderneem, meer as vyf uur vir elke uur van die sending se beplande duur van tien dae. Elke lid van die hoofbemanning het meer as 400 uur in babootsers van die beheermodule en (vir Lovell en Haise) van die Maanmodule by Kennedy-ruimtesentrum en in Houston deurgebring, waarvan sommige die vlugbeheerders by Sendingbeheer betrek het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=104}} Vlugbeheerders het aan baie simulasies van probleme met die ruimtetuig tydens vlug deelgeneem, wat hulle geleer het hoe om in 'n noodgeval te reageer.<ref name = "Cass 1" /> Gespesialiseerde nabootsers op ander plekke is ook deur die bemanningslede gebruik.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=104}} Die ruimtevaarders van Apollo 11 het minimale tyd vir geologie-opleiding gehad, met slegs ses maande tussen die toewysing van die bemanning en die lansering; hoër prioriteite het baie van hul tyd in beslag geneem.{{sfn|Phinney|2015|p=100}} Apollo 12 het meer sulke opleiding gesien, insluitend oefening in die veld, met behulp van 'n CAPCOM en 'n gesimuleerde agterkamer van wetenskaplikes, aan wie die ruimtevaarders moes beskryf wat hulle gesien het.{{sfn|Phinney|2015|pp=103–104}} Wetenskaplike-ruimtevaarder Harrison Schmitt het gesien dat daar beperkte entoesiasme vir geologie-velduitstappies was. Omdat hy geglo het dat 'n inspirerende onderwyser nodig was, het Schmitt gereël dat Lovell en Haise sy ou professor, Caltech se Lee Silver, ontmoet. Die twee ruimtevaarders, en plaasvervangers Young en Duke, het op hul eie tyd en koste saam met Silver op 'n velduitstappie gegaan. Aan die einde van hul week saam het Lovell Silver hul geologie-mentor gemaak, wat breedvoerig betrokke sou wees by die geologiebeplanning vir Apollo 13.{{sfn|Phinney|2015|pp=107–111}} Farouk El-Baz het toesig gehou oor die opleiding van Mattingly en sy plaasvervanger, Swigert, wat die beskrywing en fotografering van gesimuleerde maanlandmerke vanaf vliegtuie behels het.{{sfn|Phinney|2015|p=134}} El-Baz het al drie hoofbemanningslede se ruimtevaarders die geologiese kenmerke laat beskryf wat hulle tydens hul vlugte tussen Houston en KSC gesien het; Mattingly se entoesiasme het veroorsaak dat ander ruimtevaarders, soos Apollo 14 se beheer-en-diensmodule vlieënier, Roosa, El-Baz as 'n onderwyser opgesoek het.{{sfn|Phinney|2015|pp=141–142}} Daar was bekommernis oor hoe naby Apollo 11 se maanmodule, ''Eagle'', daaraan gekom het om sonder dryfmiddel te raak tydens sy maandaling en die sendingbeplanners het besluit dat die beheer-en-diensmodule, vanaf Apollo 13, die maanmodule na 'n laer wentelbaan sou bring vanwaar die maan landingspoging sou begin. Dit was 'n verandering van Apollo 11 en 12, waar die maanmodule sy vuurpyle ontbrand het om dit na die laer wentelbaan te bring. Die verandering was deel van 'n poging om die hoeveelheid vliegtyd wat vir die ruimtevaarders beskikbaar was, te verhoog namate die sendings na rowwe terrein op pad was.{{sfn|Harland|1999|p=53}} Die plan was om die eerste van die twee vier uur lange maanoppervlak [[ruimtewandeling]]s te wy aan die opstel van die ''Apollo Lunar Surface Experiments Package'' (ALSEP) groep wetenskaplike instrumente; gedurende die tweede wandeling sou Lovell en Haise die Cone-krater, naby die beplande landingsplek, ondersoek.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=363}} Die twee ruimtevaarders het hul ruimtepakke gedra vir sowat 20 oefen prosedures van ruimtewandelings, insluitend die insameling van monsters en die gebruik van gereedskap en ander toerusting. Hulle het in die sogenaamde "Vomit Comet" in gesimuleerde mikrogravitasie of maanswaartekrag gevlieg, insluitend oefening met die aan- en uittrek van ruimtepakke. Om voor te berei vir die afdaling na die maan se oppervlak, het Lovell die Maanlanding Opleidingsvoertuig gevlieg nadat hy helikopteropleiding ontvang het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=105}} Ten spyte van die ongelukke van een Maanlanding Opleidingsvoertuig en een soortgelyke Maanlanding Navorsingsvoertuig voor Apollo 13 se lansering, het sendingbevelvoerders die vlieg daarvan as onskatbare ervaring beskou en het hulle dus die huiwerige NASA-bestuur oortuig om hulle te behou.<ref>{{cite web|last=Jones|first=Eric M.|title=Lunar Landing Training Vehicle NASA 952|date=April 29, 2006|access-date=August 16, 2025|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/LLTV-952.html|publisher=[[NASA]]|work=Apollo Lunar Surface Journal}}</ref> == Eksperimente en wetenskaplike doelwitte == [[Lêer:Lovell and Haise geology training (S70-20253).jpg|duimnael|regs|upright|Lovell (links) en Haise tydens geologie opleiding in Hawaii, Januarie 1970]] Apollo 13 se aangewese landingsplek was naby die Fra Mauro-krater; daar is geglo dat die Fra Mauro-formasie baie materiaal bevat het wat deur die impak uitmekaar gespat het en die Imbrium-kom vroeg in die Maan se geskiedenis gevul het. Die datering daarvan sou inligting nie net oor die Maan verskaf nie, maar ook oor die Aarde se vroeë geskiedenis. Sulke materiaal sou waarskynlik beskikbaar wees by die Cone-krater, 'n plek waar 'n impak vermoedelik diep in die maan [[regoliet]] geboor het.{{sfn|Harland|1999|pp=51–53}} Apollo 11 het 'n [[Seismograaf|seismometer]] op die Maan agtergelaat, maar die sonkrag-aangedrewe eenheid het nie sy eerste twee weke lange maannag oorleef nie. Die Apollo 12-ruimtevaarders het ook een agtergelaat as deel van sy ALSEP, wat kernaangedrewe was.{{sfn|Harland|1999|pp=38–39}} Apollo 13 het ook 'n seismometer (bekend as die Passiewe Seismiese Eksperiment), soortgelyk aan Apollo 12 s'n, as deel van sy ALSEP gehad, wat deur die ruimtevaarders op die Maan gelaat sou word.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=29}} Daardie seismometer sou gekalibreer word deur die impak, na die afvuur, van die opstygstadium van Apollo 13 se maanmodule, 'n voorwerp met bekende massa en snelheid wat op 'n bekende plek bots.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=42}} Ander ALSEP-eksperimente op Apollo 13 het 'n hittevloei-eksperiment ingesluit, wat die boor van twee gate van 3 meter diep sou behels het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=33}} Dit was Haise se verantwoordelikheid; hy moes ook 'n derde gat van daardie diepte vir 'n kernmonster boor.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} 'n Gelaaide Deeltjie Maanomgewingseksperiment (GDME) het die [[proton]]e en [[elektron]]e van sonoorsprong gemeet wat die Maan bereik.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=49}} Die pakket het ook 'n Maanatmosfeerdetektor (LAD){{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=51}} en 'n stofdetektor ingesluit om die ophoping van puin te meet.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=62}} Die Hittevloei-eksperiment en die GDME is vir die eerste keer op Apollo 13 gevlieg; die ander eksperimente is al voorheen gevlieg.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} [[Lêer:Haise RTG (Ap13-70-H-103).jpg|duimnael|links|Haise oefen om die brandstofkapsule uit sy vervoervat, wat op die maanmodule gemonteer is, te verwyder. Die regte vat het ongeopend met sy radioaktiewe inhoud in die Stille Oseaan gesink.]] Om die ALSEP aan te dryf, is die SNAP-27 radioisotoop termo-elektriese generator (RTG) gebruik. SNAP-27, wat deur die Amerikaanse Atoomenergiekommissie ontwikkel is, is vir die eerste keer op Apollo 12 gebruik. Die brandstofkapsule het ongeveer 3,79&nbsp;kg plutoniumoksied bevat. Die vat wat rondom die kapsule geplaas is vir vervoer na die Maan, is gebou met hitteskerms van grafiet en berillium en met strukturele dele van titanium en Inconel-materiale. Dus is dit gebou om die hitte van hertoetrede van die Aarde se atmosfeer te weerstaan ​​eerder as om die lug met plutonium te besoedel in die geval van 'n mislukte sending.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=65}} 'n Vlag van die Verenigde State is ook geneem om op die maan se oppervlak opgerig te word.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=33, 65}} Vir Apollo 11 en 12 is die vlag in 'n hittebestande buis op die voorste landingspoot geplaas; dit is vir Apollo 13 na die ''Modularized Equipment Storage Assembly'' (MESA) in die maanmodule-afdaalstadium verskuif. Die struktuur om die vlag op die luglose maan te laat wapper, is verbeter vanaf Apollo 12 s'n.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=73}} Vir die eerste keer is rooi strepe op die helm, arms en bene van die bevelvoerder se A7L-ruimtepak aangebring. Dit is gedoen na Apollo 11, omdat diegene wat die beelde wat geneem is, probleme ondervind het om Armstrong van Aldrin te onderskei. Die verandering is egter te laat vir Apollo 12 goedgekeur.<ref name = "red stripe">{{cite web|title=Commander's stripes|website=Apollo Lunar Surface Journal|publisher=[[NASA]]|access-date=July 20, 2019|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/alsj-CDRStripes.html|last=Jones|first=Eric M.|date=February 20, 2006}}</ref> Nuwe vloeistofsakke wat aan die helms vasgemaak was en waaruit die ruimtevaarders moes drink terwyl hulle op die Maan geloop het, is deur Haise tydens Apollo 13 se laaste televisie-uitsending voor die ongeluk gedemonstreer.{{sfn|Turnill|2003|p=316}}<ref>{{cite web|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/alsj-DrinkFood.html|title=Water Gun, Helmet Feedport, In-Suit Drink Bag, and Food Stick|last1=Jones|first1=Eric M.|date=March 3, 2010|website=Apollo Lunar Surface Journal|publisher=NASA|access-date=November 15, 2019}}</ref> Apollo 13 se primêre sendingdoelwitte was om: "[[Selenografie|Selenologiese]] inspeksie, opname en monsterneming van materiale in 'n vooraf gekose gebied van die Fra Mauro-formasie uit te voer. 'n Apollo-maanoppervlak-eksperimentepakket te ontplooi en te aktiveer. Die mens se vermoë om in die maanomgewing te werk, te ontwikkel. Foto's van kandidaat-verkenningsterreine te verkry."{{sfn|Accident report|p=3-26}} Die ruimtevaarders moes ook ander fotografiese doelwitte bereik, insluitend van die [[Gegenschein]] vanuit 'n maanbaan en van die Maan self op die reis terug na die Aarde. Van hierdie fotografie sou deur Swigert uitgevoer word terwyl Lovell en Haise op die Maan geloop het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=385}} Swigert sou ook foto's neem van die [[Lagrange-punt]]e van die Aarde-Maan-stelsel. Apollo 13 het twaalf kameras aan boord gehad, insluitend dié vir televisie en bewegende beelde.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} Die bemanning moes ook bistatiese radarwaarnemings van die Maan aflaai. Niks hiervan kon weens die ongeluk gedoen word nie.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=385}} == Vlugbaan van Apollo 13 == [[Lêer:Apollo 13 timeline.svg|center|framed|Apollo 13 se vlugbaan om die maan, op skaal geteken. Die ongeluk het ongeveer in die 56ste uur na lansering gebeur.]] === Lansering en maanwentelbaan plasing === [[Lêer:Apollo 13 launch (S70-34852).jpg|duimnael|upright=.8|Apollo&nbsp;13 word gelanseer vanaf die Kennedy-ruimtesentrum, 11 April, 1970]] [[Lêer:Apolo-1. CSM&LM diagram.svg|duimnael|Apollo 13 ruimtetuig konfigurasie vir die grootste gedeelte van die vlug: Kliek op die beeld vir sleutel van genommerde komponente.]] Die sending is op die beplande tyd, 14:13 [[Oos-Amerikaanse Tyd|OST]] (19:13 [[Gekoördineerde Universele Tyd|UTC]]), op 11 April gelanseer. 'n Anomalie het plaasgevind toe die tweede-fase, middelste (binneboord) enjin ongeveer twee minute te vroeg afgeskakel het.<ref name="lver">{{cite book |author= |url=https://archive.org/details/nasa_techdoc_19900066486 |title=Saturn 5 Launch Vehicle Flight Evaluation Report: AS-508 Apollo 13 Mission |date=June 20, 1970 |publisher=[[NASA]] |publication-place=[[Marshall Space Flight Center|George C. Marshall Space Flight Center]], Huntsville, Alabama |id=MPR-SAT-FE-70-2 |access-date=May 30, 2017}}</ref>{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=494–499}} Dit is veroorsaak deur erge pogo-ossillasies. Vanaf Apollo 10 is die voertuig se geleidingstelsel ontwerp om die enjin af te skakel in reaksie op kamerdruk-afwykings.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}} Pogo-ossillasies het op Titan-vuurpyle (gebruik tydens die Gemini-program) en op vorige Apollo-sendings voor gekom, maar op Apollo 13 is dit versterk deur 'n interaksie met turbopompkavitasie.<ref>{{cite journal |last=Dotson |first=Kirk |date=Winter 2003–2004 |title=Mitigating Pogo on Liquid-Fueled Rockets |journal=Crosslink |volume=5 |issue=1 |pages=26–29 |location=El Segundo, California|publisher=[[The Aerospace Corporation]] |access-date=July 3, 2013 |url=http://aerospace.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/crosslink/V5N1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://aerospace.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/crosslink/V5N1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}}</ref><ref name=launch>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/01launch_ascent.html |title=Launch and Reaching Earth Orbit |year=2016 |editor-last=Woods |editor-first=W. David |editor-last2=Turhanov|editor-first2=Alexandr|editor-last3=Waugh|editor-first3=Lennox J. |work=Apollo 13 Flight Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025}}</ref> 'n Oplossing om pogo te voorkom was gereed vir die sending, maar skeduledruk het nie die integrasie van die hardeware in die Apollo 13-ruimtetuig toegelaat nie.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}}<ref>{{cite journal|url=https://www.universetoday.com/62672/13-things-that-saved-apollo-13-part-5-unexplained-shutdown-of-the-saturn-v-center-engine/|last=Atkinson|first=Nancy|title=13 things that saved Apollo 13, Part 5: Unexplained shutdown of the Saturn V center engine|date=April 14, 2010|journal=[[Universe Today]]|access-date=September 16, 2019}}</ref> 'n Na-vlug ondersoek het aan die lig gebring dat die enjin een siklus weg was van katastrofiese faling.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}} Die vier buitenste motors (daar is een in die middel) en die S-IVB derde stadium het langer gevuur om te vergoed en die voertuig het baie naby aan die beplande sirkelvormige [[lae aardwentelbaan]] van 190 kilometer bereik, gevolg deur 'n maanoorgangversnellingontbranding ongeveer twee uur later, wat die sending op koers na die Maan geplaas het.<ref name="lver" />{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=494–499}} Na die maanoorgangversnelling het Swigert die skeidings- en transposisiemaneuvers uitgevoer voordat die beheermodule ''Odyssey'' aan die maanmodule ''Aquarius'' gekoppel is en die ruimtetuig het van die derde stadium weggetrek.<ref name = "journal extraction">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/03tde.html|title=Day 1: Transposition, Docking and Extraction|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025|last1=Woods|first1=W. David |last2=Kemppanen |first2=Johannes|last3=Turhanov|first3=Alexander|last4=Waugh |first4=Lennox J.}}</ref> Grondbeheer personeel het toe die derde fase op 'n koers gestuur om die Maan binne die bereik van die Apollo 12-seismometer te tref, wat dit net meer as drie dae in die sending gedoen het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=367}} Die bemanning het gereed gemaak vir die driedaagse reis na Fra Mauro. Om 30:40:50 na lansering, met die TV-kamera aan, het die bemanning die vuurpyl ontbrand om Apollo 13 op 'n hibriede baan te plaas. Die afwyking van 'n vrye terugkeertrajek het beteken dat as die vuurpyl nie weer ontbrand word nie, Apollo 13 die Aarde op sy terugkeerbaan sou mis, eerder as om dit te wentel, soos met 'n vrye terugkeer.<ref name = "journal midcourse">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/05day2-mcc2-tv.html|title=Day 2: Midcourse correction 2 on TV|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> ’n Vrye terugkeerbaan kon slegs plekke naby die maan se ewenaar bereik; ’n hibriede trajek, wat enige tyd na maanoorgangversnelling begin kon word, het dit moontlik gemaak om plekke met hoër [[Breedtegraad|breedtegrade]], soos Fra Mauro, te bereik.<ref name = "journal hybrid">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/launchwindow/lw1.html|title=Apollo lunar landing launch window: The controlling factors and constraints|year=2009|access-date=August 16, 2025|author=Robin Wheeler}}</ref> Kommunikasie het opgekikker toe Swigert besef het dat hy weens die laaste minuut-haas versuim het om sy federale inkomstebelastingopgawe (wat op 15 April verskuldig is) in te dien,en te midde van gelag van sendingbeheerders gevra het hoe hy 'n uitstel kon kry. Daar is bevind dat hy geregtig was op 'n verlenging van 60 dae omdat hy teen die sperdatum uit die land was.{{sfn|NASA 1970|p=8}} Toegang tot die maanmodule om sy stelsels te toets was geskeduleer vir 58:00:00; toe die bemanning op die derde dag van die sending wakker word is hulle meegedeel dat dit met drie ure vorentoe geskuif is en later weer met nog 'n uur vorentoe geskuif is. 'n Televisie-uitsending was geskeduleer vir 55:00:00; Lovell, wat as seremoniemeester opgetree het, het die gehoor die binnekant van ''Odyssey'' en ''Aquarius'' gewys. <ref name=storm>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/07day3-before-the-storm.html |title=Day 3: Before the storm |year=2016 |editor-last=Woods |editor-first=W. David |editor-last2=Turhanov|editor-first2=Alexandr|editor-last3=Waugh|editor-first3=Lennox J. |work=Apollo 13 Flight Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025}}</ref> Die gehoor was beperk aangesien geeneen van die televisienetwerke die uitsending lewendig uitgesaai het nie,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=206}} wat Marilyn Lovell (Jim Lovell se vrou) gedwing het om na die BBP-kamer by Sendingbeheer te gaan as sy haar man en sy bemanningslede wou sien.{{sfn|Chaikin|1995|pp=285–287}} === Ongeluk === Ongeveer ses en 'n half minute na die TV-uitsending, nader aan 56:00:00, was Apollo 13 ongeveer 330&nbsp;000&nbsp;km van die Aarde af.<ref name = "journal Houston">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/08day3-problem.html|title=Day 3: 'Houston, we've had a problem'|date=May 30, 2017|access-date=August 16, 2025|last1=Woods|first1=W. David|last2=Kemppanen|first2=Johannes|last3=Turhanov|first3=Alexander|last4=Waugh|first4=Lennox J.}}</ref> Haise was besig om die maanmodule af te skakel nadat hy die stelsels getoets het terwyl Lovell die TV-kamera weggepak het. Jack Lousma, die CAPCOM, het minder belangrike instruksies aan Swigert gestuur, insluitend die verandering van die orientasie van die ruimtetuigtuig om fotografie van Komeet Bennett te vergemaklik.<ref name = "journal Houston" />{{sfn|Chaikin|1995|p=292}} Die druksensor in een van die Diensmodule se suurstoftenks het vroeër blykbaar wanfunksioneer, daarom het Sy Liebergot (die Vlugbeheerder, in beheer van die monitering van die Beheer-en-diensmodule se elektriese stelsels) versoek dat die roerwaaiers in die tenks geaktiveer word. Normaalweg is dit een keer per dag gedoen; 'n roering sou die inhoud van die tenks destratifiseer, wat die druklesings meer akkuraat sou maak.<ref name = "journal Houston" /> Die vlugdirekteur, Kranz, het vir Liebergot 'n paar minute laat wag sodat die bemanning rustig kon raak na die televisie uitsending,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=207}} toe het Lousma die versoek aan Swigert oorgedra, wat die skakelaars wat die waaiers beheer, geaktiveer het<ref name = "journal Houston" /> en hulle na 'n paar sekondes weer afgeskakel het.{{sfn|Chaikin|1995|p=292}} {{Listen|filename=Apollo13-wehaveaproblem.ogg|title=Houston, we've had a problem.|description=Swigert and Lovell reporting the incident on April 14, 1970 [2:59] "Houston, we've had a problem"|format=[[Ogg]]}} Vyf-en-negentig sekondes nadat Swigert daardie skakelaars geaktiveer het,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=207}} het die ruimtevaarders 'n "redelik groot knal" gehoor, vergesel van skommelinge in elektriese krag en die afvuur van die orientasiebeheer-stuwers.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=368}}{{sfn|Orloff|2000|pp=152–157}} Kommunikasie en telemetrie na die Aarde was vir 1.8 sekondes buite werking, totdat die stelsel homself outomaties herstel het deur die hoëwins S-band-antenna, wat vir translunêre kommunikasie gebruik word, van smalstraal- na wyestraalmodus oor te skakel.{{sfn|Accident report|p=4-44}} Die ongeluk het om 55:54:53 (03:08 UTC op 14 April; 10:08 NM OST, 13 April) plaasgevind. Swigert het 26 sekondes later berig: "Goed, Houston, ons het 'n probleem hier gehad," en Lovell het dit om 55:55:42 herhaal: "Houston, ons het 'n probleem gehad. Ons het 'n te lae spanning op die Hoof B-geleistam gehad."<ref name = "journal Houston" /> William Fenner was die leidingsbeampte wat die eerste was om 'n probleem in die beheerkamer aan Kranz te rapporteer.<ref name = "journal Houston" /> Lovell se aanvanklike gedagte toe hy die geraas hoor het, was dat Haise die maanmodule se kajuit-herdrukklep geaktiveer het, wat ook 'n knal veroorsaak het (Haise het dit geniet om sy bemanningslede skrik te maak), maar Lovell kon sien dat Haise geen idee gehad het wat gebeur het nie. Swigert het aanvanklik gedink dat 'n [[meteoroïde]] die maanmodule moontlik getref het, maar hy en Lovell het gou besef dat daar geen lek was nie.{{sfn|Chaikin|1995|p=293}} Die "Hoofgeleistam B lae spanning" het beteken dat daar 'n te lae spanning was wat deur die diensmodule se drie [[brandstofsel]]le (aangedryf deur [[waterstof]] en suurstof wat vanaf hul onderskeie tenks gepomp word) na die tweede van die diensmodule se twee elektriese kragverspreidingstelsels verskaf is. Byna alles in die beheer-en-diensmodule het krag benodig om te kan funksioneer. Alhoewel die geleistam tydelik na normale status teruggekeer het, het beide geleistamme A en B se spanning gou begin daal. Haise het die status van die brandstofselle nagegaan en gevind dat twee van hulle dood was. Sendingreëls het ruimtetuie verbied om 'n maanwentelbaan te gaan tensy alle brandstofselle operasioneel was.{{sfn|Chaikin|1995|pp=293–294}} In die minute na die ongeluk was daar verskeie ongewone lesings wat getoon het dat tenk-2 leeg was en tenk-1 se druk stadig gedaal het, dat die rekenaar van die ruimtetuig herset het en dat die hoëwins-antenna nie gewerk het nie. Liebergot het aanvanklik die kommerwekkende tekens van tenk-2 na die roering nie raak gesien nie, aangesien hy op tenk-1 gefokus het, met die gedagte dat die lesing daarvan 'n goeie riglyn sou wees vir wat in tenk 2-teenwoordig was, net soos beheerders wat hom in die "agterkamer" ondersteun het. Toe Kranz vir Liebergot hieroor uitgevra het, het hy aanvanklik geantwoord dat daar moontlik vals lesings kon wees as gevolg van 'n instrumentasieprobleem; hy is dikwels in die jare daarna daaroor geterg.<ref name = "Cass 1">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Apollo 13, we have a solution|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution|date=April 1, 2005|access-date=October 13, 2022|website=IEEE}}</ref> Lovell, wat uit die venster gekyk het, het berig dat "'n gas van een of ander aard" die ruimte instroom, wat dit duidelik maak dat daar 'n ernstige probleem is.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=215}} Aangesien die brandstofselle suurstof nodig gehad het om te werk, sou die oorblywende brandstofsel afskakel wanneer tenk-1 leegloop, wat beteken dat die beheer-en-diensmodule se enigste beduidende bronne van krag en suurstof die beheermodule se batterye en sy suurstof-stutenk sou wees. Hierdie sou normaalweg vir die laaste ure van die sending benodig word, maar die oorblywende brandstofsel, met reeds 'n tekort aan suurstof, het suurstof uit die stustenk getrek. Kranz het beveel dat die stutenk geïsoleer word, wat die suurstof bespaar het, maar dit het beteken dat die oorblywende brandstofsel binne twee uur sou ophou werk, aangesien die suurstof in tenk-1 verbruik of uitgelek het.{{sfn|Chaikin|1995|pp=293–294}} Die gebied rondom die ruimtetuig was gevul met talle klein stukkies puin van die ongeluk, wat enige pogings om die sterre vir navigasie te gebruik, bemoeilik het.{{sfn|Chaikin|1995|p=299}} Die doel van die sending het skielik verander, dit was eenvoudig: om die ruimtevaarders lewend terug na die Aarde te kry.<ref name = "Cass 2" /> === Lus om die Maan === [[Lêer:Direct Abort Trajectory - Lunar Landing Symposium, MSC Jun66.jpg|upright=1.2|duimnael|Die voorstelling van 'n direkte aborteer aksie (van 'n 1966 beplanning verslag) op 'n punt baie vroeër in die sending en nader na die Aarde as wat die Apollo&nbsp;13 ongeluk gebeur het.]] [[Lêer:NASA-Apollo13-ViewsOfMoon-20200224.webm|duimnael|upright=1.18|NASA – Apollo 13 Maan Sending – Aansigte van die Maan (2:24)]] Die maanmodule het gelaaide batterye en vol suurstoftenks gehad vir gebruik op die maanoppervlakte, so Kranz het opdrag gegee dat die ruimtevaarders die maanmodule aanskakel en dit as 'n "reddingsboot"<ref name = "Cass 1" /> gebruik; 'n scenario wat verwag is, maar as onwaarskynlik beskou is.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|pp=83–87}} Prosedures vir die gebruik van die maanmodule op hierdie manier is deur maanmodule-vlugbeheerders ontwikkel na 'n opleidingssimulasie vir Apollo 10 waarin die maanmodule nodig was vir oorlewing, maar nie betyds aangeskakel kon word nie.<ref name = "Cass 2" /> As Apollo 13 se ongeluk op die terugreis plaasgevind het, met die maanmodule reeds gebruik en agtergelaat, sou die ruimtevaarders gesterf het,<ref name="LM-ALSEP">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C|title=Apollo 13 Lunar Module/ALSEP|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=October 31, 2009|archive-date=19 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019204208/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C|url-status=dead}}</ref> net soos hulle sou gesterf het na 'n ontploffing in 'n maanbaan, insluitend een terwyl Lovell en Haise op die Maan geloop het.<ref name = "Yahoo 50th" /> 'n Belangrike besluit was die keuse van die terugkeer roete. 'n Direkte stop en omdraai sou die diensmodule se hoofenjin moes gebruik om terug te keer voordat dit die Maan bereik. Die ongeluk kon egter die hoofenjin beskadig het en die brandstofselle sou ten minste nog 'n uur moes hou om aan sy kragbehoeftes te voldoen, so Kranz het eerder op 'n langer roete besluit: die ruimtetuig sou om die Maan swaai (die maan se aantrekkingskrag gebruik) voordat dit na die Aarde sou terugkeer. Apollo 13 was op die hibriede trajek wat dit na Fra Mauro sou neem; dit moes nou teruggebring word na 'n vrye terugkeer. Die maammodule se ''Daalaandrywingstelsel'', hoewel nie so kragtig soos die diensmodule se hoofenjin nie, kon dit doen, maar nuwe sagteware vir Sendingbeheer se rekenaars moes deur tegnici geskryf word, aangesien daar nooit voorsien is dat die beheer-en-diensmoduleruimtetuig vanaf die maanmodule gemanuvreer sou moes word nie. Terwyl die beheermodule afgeskakel word, het Lovell die oriëntasie-inligting van die leidingstelsel oorgeskryf en handberekeninge uitgevoer om dit na die maanmodule se gidsstelsel oor te dra, wat afgeskakel was; op sy versoek het Sendingbeheer sy syfers nagegaan.<ref name = "Cass 2">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Houston, we have a solution, part 2|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution-part-2|date=April 1, 2005|website=IEEE|access-date=August 31, 2019}}</ref>{{sfn|Chaikin|1995|pp=297–298}} Om 61:29:43.49 is die maanmodule se Daalaandrywingstelsel vir 34.23 sekondes ontbrand om Apollo 13 in 'n vrye terugkeertrajek teruggeplaas.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=369}} [[Lêer:Mare Moscoviense AS13-60-8648.jpg|duimnael|Die Apollo&nbsp;13 bemanning het die Maan afgeneem vanuit die Maanmodule.]] Die verandering sou Apollo 13 binne ongeveer vier dae terug na die Aarde kry met 'n landing in die [[Indiese Oseaan]], waar NASA weinige herwinningsmagte gehad het. Jerry Bostick en ander Vlugbeheerders was gretig om beide die reistyd te verkort en om in die Stille Oseaan te land, waar die hoofherwinningsmagte geleë was. Een opsie sou die terugreistyd met 36 uur verminder, maar dit sou vereis dat van die diensmodule ontslae geraak word; dit sou die beheermodule se hitteskild aan die ruimte blootstel tydens die terugreis, iets waarvoor dit nie ontwerp is nie. Die Vlugbeheerders het ook na ander opsies gekyk. Na 'n vergadering met NASA-amptenare en ingenieurs, het die senior persoon teenwoordig, die direkteur van die ''Manned Spaceflight Center'', Robert R. Gilruth, besluit op 'n ontbranding met behulp van die Daalaandrywingstelsel, wat 12 uur sou bespaar en Apollo 13 in die Stille Oseaan sou laat land. Hierdie ontbranding sou plaasvind twee ure nadat die ruimtetuig verby die naaste punt aan die Maan (perisintium) was, genoem PC+2.<ref name = "Cass 2" /> By perisintium het Apollo 13 die rekord (volgens die [[Guinness World Records|Guinness Book of World Records]]) opgestel, wat steeds staan, vir die verste afstand van die Aarde deur 'n bemande ruimtetuig: 400&nbsp;171&nbsp;kilometer vanaf die Aarde om 19:21 OST, 14 April (00:21:00 UTC 15 April).{{sfn|Glenday|2010|p=13}}<!--<ref group="nota">Die rekord is opgestel omdat die Maan tydens die sending amper op sy [[Apside|verste]] van die Aarde af was. Apollo 13 se unieke vrye terugkeerbaan het veroorsaak dat dit ongeveer 100 kilometer verder van die maan se verste kant af gegaan het as ander Apollo-maanmissies, maar dit was 'n geringe bydrae tot die rekord.{{sfn|Adamo|2009|p=37}} 'n Rekonstruksie van die trajek deur die astrodinamikus Daniel Adamo in 2009 teken die verste afstand aan as 400 046 kilometer om 19:34 OST (00:34:13 UTC). Apollo 10 hou die rekord vir die tweede verste afstand op 'n afstand van 399 806 kilometer.{{sfn|Adamo|2009|p=41}}</ref>--> Terwyl hulle vir die ontbranding voorberei het is die bemanning meegedeel dat die S-IVB derde stadium die Maan, soos beplan, getref het, wat Lovell laat spot het met 'n opmerking: "Wel, ten minste het iets op hierdie vlug gewerk."<ref name = "journal leaving" />{{sfn|Cooper|2013|pp=84–86}} Kranz se Witspan-sendingbeheerders, wat die meeste van hul tyd bestee het om ander spanne te ondersteun en die prosedures te ontwikkel wat dringend nodig was om die ruimtevaarders huis toe te bring, het hul konsoles vir die PC+2-prosedure beman.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|pp=221–222}} Normaalweg kon die akkuraatheid van so 'n ontbranding verseker word, deur die belyning wat Lovell na die maanmodule se rekenaar oorgedra het, te kontroleer teen die posisie van een van die sterre wat ruimtevaarders vir navigasie gebruik het, maar die lig wat van die vele stukke puin wat die ruimtetuig vergesel het geglinster het, het dit onprakties gemaak. Die ruimtevaarders het gevolglik die een beskikbare ster gebruik waarvan die posisie nie verberg kon word nie: die Son. Houston het hulle ook meegedeel dat die Maan in die middel van die bevelvoerder se venster van die maanmodule sou wees terwyl hulle die ontbranding maak, wat amper perfek was, minder as 0,3 meter per sekonde af.<ref name = "journal leaving" /> Die ontbranding het om 79:27:38.95 begin en het vier minute en 23 sekondes geduur.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=391}} Die bemanning het toe die meeste maanmodulestelsels afgeskakel om verbruikbare bronne te bespaar.<ref name = "journal leaving">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/13day4-leaving-moon.html|title=Day 4: Leaving the Moon|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> === Terugkeer na die Aarde === [[Lêer:Apollo13 apparatus.jpg|duimnael|Swigert met die toestel wat geïmproviseer is om die beheermodule se [[Litiumhidroksied|litiumhidroksiedhouers]] te gebruik in die maanmodule.]] Die maanmodule het genoeg suurstof gehad, maar daar was steeds die probleem om koolstofdioksied te verwyder, wat deur houers [[Litiumhidroksied|litiumhidroksiedkorreltjies]] geabsorbeer is. Die maanmodule se voorraadhouers, bedoel om twee ruimtevaarders vir 45 uur op die Maan te akkommodeer, was nie genoeg om drie ruimtevaarders vir die terugreis na die Aarde te ondersteun nie.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=224}} Die beheermodule het genoeg houers gehad, maar hulle was van 'n ander vorm en grootte as die maanmodule s'n en kon dus nie in die maanmodule se toerusting gebruik word nie. Ingenieurs op die grond het 'n manier bedink om die gaping te oorbrug deur plastiekdeksels te gebruik wat van prosedurehandleidings geruk is, kleefband en ander items wat op die ruimtetuig beskikbaar was.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/36237422/detroit_free_press/|title=Astronauts Beat Air Crisis By Do-It-Yourself Gadget|newspaper=Detroit Free Press|location=Detroit, Michigan|date=April 16, 1970|page=12–C|last1=Pothier|first1=Richard|via=Newspapers.com}}</ref>{{sfn|Barell|2016|p=154}} NASA-ingenieurs het na die geïmproviseerde toestel as "die posbus" verwys.<ref>{{Cite web|last=Smith|first=Yvette|date=2015-09-24|title=Putting a Square Peg in a Round Hole|url=http://www.nasa.gov/image-feature/putting-a-square-peg-in-a-round-hole|access-date=2021-05-20|website=NASA}}</ref> Die prosedure vir die bou van die toestel is oor die tydperk van 'n uur deur CAPCOM Joseph Kerwin aan die bemanning voorgelees en is deur Swigert en Haise gebou; koolstofdioksiedvlakke het onmiddellik begin daal. Lovell het later hierdie improvisasie beskryf as "'n goeie voorbeeld van samewerking tussen grond en ruimte".{{sfn|Cortright|1975|pp=257–262}} [[Lêer:Apollo 13 Hasselblad image from film magazine 62-JJ (cropped).jpg|duimnael|links|Lovell probeer rus in die ysige ruimtetuig]] Die beheer-en-diensmodule se elektrisiteit het gekom van brandstofselle wat water as 'n neweproduk produseer, maar die maanmodule is aangedryf deur silwersinkbatterye wat nie dit gedoen het nie, dus sou beide elektriese krag en water (wat nodig is vir toerustingverkoeling sowel as om te drink) krities wees. Die maanmodule se kragverbruik is tot die laagste moontlike vlak verminder.{{sfn|Mission Operations Report 1970|pp=III‑17, III-33, III-40}} Swigert kon 'n paar drinksakke met water uit die beheermodule se waterkraan vul,<ref name = "journal leaving" /> maar selfs deur rantsoenering van persoonlike verbruik toe te pas, het Haise aanvanklik bereken dat hulle ongeveer vyf uur voor hul terugkeer sonder water vir verkoeling sou wees. Dit het aanvaarbaar gelyk omdat die stelsels van Apollo 11 se maanmodule, wat eens in 'n maanbaan gelaat is, vir sewe tot agt uur aangehou werk het, selfs met die water afgesny. Uiteindelik het Apollo 13 na die Aarde teruggekeer met slegs 12,8 kilogram water oor.{{sfn|Cortright|1975|pp=254–257}} Die bemanning se rantsoen was 0,2 liter water per persoon per dag; die drie ruimtevaarders het altesaam 14 kilogram verloor en Haise het 'n urienweginfeksie ontwikkel.<ref name = "mission summary">{{cite web|last=Jones|first=Eric M.|date=January 4, 2006|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a13/a13.summary.html|title=The frustrations of Fra Mauro: Part I|work=Apollo Lunar Surface Journal|access-date=August 16, 2025}}</ref>{{sfn|Cortright|1975|pp=262–263}} Hierdie infeksie is waarskynlik veroorsaak deur die verminderde waterinname, maar mikrogravitasie en die gevolge van kosmiese straling kon moontlik sy immuunstelsel se reaksie op die patogeen benadeel het.<ref>{{cite journal |last1=Kennedy |first1=A.R. |date=2014 |title=Biological effects of space radiation and development of effective countermeasures |journal=Life Sciences in Space Research |volume= 1|issue=1 |pages=10–43 |doi=10.1016/j.lssr.2014.02.004|pmid=25258703 |pmc=4170231 |bibcode=2014LSSR....1...10K }}</ref> [[Lêer:Apollo 13 Houston, We've Got a Problem.ogv|duimnael|''Apollo 13: Houston, We've Got a Problem'' (1970)—Dokumentêr oor die sending deur NASA (28:21)]] Binne die donker ruimtetuig het die [[temperatuur]] tot so laag as 3&nbsp;°C gedaal.<ref>{{Cite web|last=Mars|first=Kelli|date=2020-04-16|title=50 Years Ago: Apollo 13 Crew Returns Safely to Earth|url=http://www.nasa.gov/feature/50-years-ago-apollo-13-crew-returns-safely-to-earth|access-date=2021-05-20|website=NASA}}</ref> Lovell het oorweeg om die bemanning hul ruimtepakke te laat aantrek, maar het besluit dat dit te warm sou wees. In plaas daarvan het Lovell en Haise hul maanwandelingstewels gedra en Swigert het 'n ekstra oorpak aangetrek. Al drie ruimtevaarders was koud, veral Swigert, wie se voete nat geword het terwyl hy die watersakke gevul het en geen maanwandelingstewels aangehad het nie aangesien hy nie geskeduleer was om op die Maan te loop nie. Hulle is aangesê om nie hul urine in die ruimte te stort nie aangesien dit die vlugbaan kon versteur en dus moes hulle dit in sakke bêre. Water het op die mure gekondenseer; enige kondensasie wat moontlik agter toerustingpanele was{{sfn|Cortright|1975|pp=257–263}} het geen probleme veroorsaak nie, deels as gevolg van die uitgebreide verbeterings aan elektriese isolasie wat na die Apollo 1-brand ingestel is.<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/A13_panel.html|title=Generation Constellation Learns about Apollo 13|last=Siceloff|first=Steven|date=September 20, 2007|work=[[Constellation program|Constellation Program]]|publisher=NASA|access-date=September 7, 2019}}</ref> Ten spyte van dit alles het die bemanning min klagtes gehad.<ref name = "Cass 3">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Houston, we have a solution, part 3|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution-part-3|date=April 1, 2005|website=IEEE|access-date=September 8, 2019}}</ref> Die Vlugbeheerder John Aaron, saam met Mattingly en verskeie ingenieurs en ontwerpers, het 'n prosedure ontwerp om die beheermodule van volle afgeskakel aan te skakel – iets wat nooit bedoel was om tydens 'n vlug gedoen te word nie, wat nog te sê onder Apollo 13 se streng krag- en tydsbeperkings.<ref>{{cite journal|last=Leopold|first=George|date=March 17, 2009|title=Power engineer: Video interview with Apollo astronaut Ken Mattingly|journal=[[EE Times]]|publisher=UMB Tech|url=https://www.eetimes.com/power-engineer-video-interview-with-apollo-astronaut-ken-mattingly/|access-date=August 14, 2010}}</ref> Die ruimtevaarders het die prosedure sonder ooglopende probleme geïmplementeer: Kranz het later die krediet vir hul oorlewing gegee aan al drie ruimtevaarders wat toetsvlieëniers was, gewoond daaraan om in kritieke situasies met hul lewens op die spel te werk.<ref name = "Cass 3" /> Wetende dat die koue toestande gekombineer met onvoldoende rus die tyd-kritieke aanvang van die beheermodule voor hertoetrede sou belemmer, het sendingbeheer Lovell na 133 uur toestemming gegee om die maanmodule ten volle aan te skakel om die kajuittemperatuur te verhoog, wat die herbegin van die maanmodule se leidingsrekenaar ingesluit het. Deur die maanmodule se rekenaar aan die gang te hê, kon Lovell 'n navigasiewaarneming uitvoer en die maanmodule se Traagheidsmeeteenheid (IMU) kalibreer. Met die maanmodule se rekenaar bekend met sy ligging en oriëntasie, is die beheermodule se rekenaar later gekalibreer in 'n omgekeerde van die normale prosedures wat gebruik word om die maanmodule op te stel, wat stappe uit die herbeginproses afgeskaal het en die akkuraatheid van die PGNCS-beheerde hertoetrede verhoog het.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/25day6-thelastcoursecorrection.html|title=Apollo Flight Journal: Day 6 Part 4|publisher=NASA|access-date=August 16, 2025|archive-date=January 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118020508/https://www.history.nasa.gov/afj/ap13fj/25day6-thelastcoursecorrection.html}}</ref> === Hertoetrede in atmosfeer en neerplons === Ten spyte van die akkuraatheid van die PC+2-prosedure, het die ruimtetuig stadig van koers afgedryf, wat 'n regstelling genoodsaak het. Aangesien die maanmodule se leidingstelsel afgeskakel is na die PC+2-prosedure, is die bemanning aangesê om die [[Ligskadugrens|lyn tussen nag en dag]] op Aarde te gebruik om hulle te lei, 'n tegniek wat op NASA se Aarde-wentelbaan-missies gebruik word, maar nooit op pad terug van die Maan nie.<ref name = "Cass 3" /> Hierdie Daalaandrywingstelselverbranding, om 105:18:42 vir 14 sekondes, het die geprojekteerde ingangsvlugroetehoek terug binne veilige perke gebring. Nietemin was nog 'n verbranding nodig om 137:40:13, met behulp van die maanmodule se reaksiebeheerstelselstuwers, vir 21.5 sekondes. Die diensmodule is minder as 'n halfuur later ontkoppel en losgelaat, wat die bemanning toegelaat het om die skade vir die eerste keer te sien en te fotografeer. Hulle het berig dat 'n hele paneel van die diensmodule se buitekant vermis was, dat die brandstofselle bokant die suurstoftenkrak gekantel het, dat die hoëwins-antenna beskadig was en dat daar 'n aansienlike hoeveelheid wrakstukke orals was.{{sfn|Orloff & Harland|2006|pp=370–371}} Haise kon moontlike skade aan die diensmodule se enjinklok sien, wat Kranz se besluit om die diensmodules se enjin nie te gebruik nie, ondersteun het.<ref name = "Cass 3" /> Die bemanning het toe uit die maanmodule terug in die beheermodule beweeg en die lewensondersteuningstelsels heraktiveer.<ref name="apollo13NASAsdca"/> [[Lêer:Apollo13 splashdown.jpg|duimnael|links|Apollo&nbsp;13 plons neer in die suide van die Stille Oseaan op April 17, 1970]] Die laaste probleem wat opgelos moes word, was hoe om die maanmodule op 'n veilige afstand van die beheermodule te skei net voor hertoetrede in die atmsofeer. Die normale prosedure, in 'n maanbaan, was om die maanmodule vry te stel en dan die diensmodule se reaksiebeheerstelselstuwers te gebruik om die beheer-en-diensmodule weg te trek, maar teen hierdie punt was die diensmodule reeds losgelaat. Die vervaardiger van die maanmodule, Grumman, het 'n span ingenieurs van die Universiteit van Toronto, onder leiding van senior wetenskaplike Bernard Etkin, aangestel om die probleem op te los van hoeveel lugdruk in die doktonnel gelaat moet word (eerder as om dit heeltemal na die ruimte te ventileer) om die modules uitmekaar te stoot. Die ruimtevaarders het die oplossing met sukses toegepas.<ref name="G&M">{{cite news|title=Bernard Etkin helped avert Apollo 13 tragedy|url=https://www.theglobeandmail.com/technology/science/bernard-etkin-helped-avert-apollo-13-tragedy/article19735265/#dashboard/follows/|access-date=September 7, 2019|newspaper=The Globe and Mail}}</ref> Die maanmodule het weer die Aarde se atmosfeer binnegedring en is vernietig, met die oorblywende stukke wat diep in die oseaan geval het. <ref name="LM-ALSEP" /><ref name=impact>{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/apollo_impact.html|title=Impact Sites of Apollo LM Ascent and SIVB Stages|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=August 27, 2019|archive-date= 8 Januarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108152701/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/apollo_impact.html|url-status=dead}}</ref> Apollo 13 se finale middelkoers-korreksie het die bekommernisse van die Atoomenergiekommissie aangespreek, wat wou hê dat die houer met die plutoniumoksied wat vir die SNAP-27 RTG bedoel was, op 'n veilige plek moes land. Die impakpunt was oor die Tonga-trog in die Stille Oseaan, een van sy diepste punte en die houer het 10 kilometer na die bodem gesink. Latere helikopteropnames het geen radioaktiewe lekkasie gevind nie.<ref name = "Cass 3" /> Ionisasie van die lug rondom die beheermodule tydens hertoetreding sal tipies 'n kommunikasieonderbreking van vier minute veroorsaak. Apollo 13 se vlak terugkeerpad het dit tot ses minute verleng, langer as wat verwag is; beheerders het gevrees dat die beheermodule se hitteskild gefaal het..<ref>{{cite magazine|title=Did Ron Howard exaggerate the reentry scene in the movie Apollo 13?|first=Joe|last=Pappalardo|url=http://www.airspacemag.com/need-to-know/did-ron-howard-exaggerate-the-reentry-scene-in-the-movie-apollo-13-17639496/|magazine=[[Air & Space/Smithsonian]]|publisher=[[Smithsonian Institution]]|location=Washington, D.C.|date=May 1, 2007|access-date=September 8, 2019}}</ref> ''Odyssey'' het radiokontak herwin en veilig in die suid-Stille Oseaan neergeplons, 21°38′24″S 165°21′42″W,{{sfn|Apollo 13 Mission Report 1970|p=1-2}} suidoos van Amerikaans-Samoa en 6.5 km vanaf die bergingskip, USS ''Iwo Jima''.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=371}} Alhoewel hulle moeg was, was die bemanning in 'n goeie toestand, behalwe vir Haise, wat 'n ernstige urienweginfeksie ontwikkel het weens onvoldoende waterinname.{{sfn|Cortright|1975|pp=262–263}} Die bemanning het oornag op die skip gebly en die volgende dag na Pago Pago, Amerikaans Samoa, gevlieg. Hulle het na Hawaii gevlieg, waar president Richard Nixon hulle die Presidensiële Medalje van Vryheid, die hoogste burgerlike eerbewys, aan hulle toegeken het.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/39764154/the_philadelphia_inquirer/|title=Heroes of Apollo 13 Welcomed by President and Loved Ones|agency=Associated Press|newspaper=The Philadelphia Inquirer|location=Philadelphia, Pennsylvania|date=April 19, 1970|via=Newspapers.com|page=1}}</ref> Hulle het oornag gebly en is toe terug na Houston gevlieg.{{sfn|Apollo 13 Mission Report 1970|p=10-5}} Op pad na Honolulu het president Nixon in Houston gestop om die Presidensiële Medalje van Vryheid aan die Apollo 13-sendingoperasiespan toe te ken.<ref name="nixon">{{cite web|title=Behind the Scenes of Apollo 13|url=https://www.nixonfoundation.org/2016/04/behind-scenes-apollo-13/|website=Richard Nixon Foundation|access-date=June 27, 2019|date=April 11, 2016}}</ref> Hy het oorspronklik beplan om die toekenning aan NASA-administrateur Thomas O. Paine te gee, maar Paine het die sendingoperasiespan aanbeveel.<ref>{{cite web|url=https://www.presidency.ucsb.edu/node/241054|title=Remarks on Presenting the Presidential Medal of Freedom to Apollo 13 Mission Operations Team in Houston.|publisher=The American Presidency Project|access-date=December 27, 2017}}</ref> == Publieke en media-reaksie == Wêreldwye belangstelling in die Apollo-program is deur die voorval weer aangewakker; televisiedekking is deur miljoene gesien. Vier Sowjet-skepe het na die landingsgebied gegaan om te help indien nodig{{sfn|NASA 1970|p=15}} en ander nasies het hulp aangebied indien die vaartuig elders moes land.{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=489–494}} President Nixon het afsprake gekanselleer, die ruimtevaarders se families gebel en na NASA se Goddard Space Flight Center in Greenbelt, [[Maryland]], gereis, waar Apollo se opsporing en kommunikasie gekoördineer is.{{sfn|NASA 1970|p=15}} Die redding het meer openbare aandag gekry as enige ruimtevlug tot op daardie stadium, behalwe die eerste maanlanding van Apollo 11. Daar was wêreldwye opskrifte en mense het om televisiestelle gesit om die nuutste ontwikkelinge te kry, aangebied deur netwerke wat hul gereelde programmering vir bulletins onderbreek het. [[Pous Paulus VI]] het 'n gemeente van 10 000 mense gelei in gebed vir die ruimtevaarders se veilige terugkeer; tien keer daardie getal mense wat gebede by 'n godsdienstige fees in [[Indië]] doen.{{sfn|Chaikin|1995|p=316}} Die Senaat van die Verenigde State het op 14 April 'n resolusie aangeneem wat besighede versoek om daardie aand om 21:00, plaaslike tyd, tyd aan werknemers toe te laat vir gebede.{{sfn|NASA 1970|p=15}} Na raming het 40 miljoen Amerikaners na Apollo 13 se landing gekyk, wat regstreeks op al drie netwerke uitgesaai is, met nog 30 miljoen wat 'n gedeelte van die 6+1⁄2 uur lange uitsending gekyk het. Selfs mense meer buite die VSA het gekyk. Jack Gould van [[The New York Times]] het gesê dat Apollo 13, "wat so naby aan 'n tragiese ramp gekom het, die wêreld heel waarskynlik meer volledig in wedersydse besorgdheid verenig het as wat 'n ander suksesvolle landing op die Maan sou gedoen het".<ref>{{cite news|last=Gould|first=Jack|author-link=Jack Gould|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/1970/04/18/archives/tv-millions-of-viewers-end-vigil-for-apollo-13-unusual-color.html|date=April 18, 1970|page=59|title=TV: Millions of viewers end vigil for Apollo 13|url-access=subscription}}</ref> == Ondersoek en reaksie == === Hersieningsraad === Onmiddellik na die bemanning se terugkeer het die NASA-administrateur Paine en adjunk-administrateur George Low 'n Hersieningsraad aangestel om die ongeluk te ondersoek. Onder die voorsitterskap van die direkteur van die NASA Langley-navorsingsentrum, Edgar M. Cortright, en insluitend Neil Armstrong en ses ander<ref group=nota>Die ander was Robert F. Allnutt (Assistent van die Administrateur, NASA-hoofkwartier); John F. Clark (Direkteur, Goddard Ruimtevlugsentrum); Brig. Generaal Walter R. Hedrick Jr. (Direkteur van Ruimte, DCS/RED, Hoofkwartier, USAF); Vincent L. Johnson (Adjunk-Mede-Administrateur-Ingenieurswese, Kantoor van Ruimtewetenskap en Toepassings); Milton Klein (Bestuurder, AEC-NASA Ruimtekernaandrywingskantoor); Hans M. Mark (Direkteur, Ames Navorsingsentrum).{{sfn|Accident report|pp=1-1–1-4}}</ref> het die raad sy finale verslag op 15 Junie aan Paine gestuur.{{sfn|Accident report|p=15}} Dit het bevind dat die fout in die diensmodule se suurstoftenk nommer 2 begin het.{{sfn|Accident report|p=4-36}} Beskadigde Teflon-isolasie op die drade na die roerwaaier binne in suurstoftenk 2 het veroorsaak dat die drade kortsluit en hierdie isolasie aan die brand gesteek het. Die gevolglike brand het die druk binne in die tenk verhoog totdat die tenkkoepel gefaal en die brandstofselbaai (Diensmodule sektor 4) met vinnig uitsettende gasvormige suurstof en verbrandingsprodukte gevul het. Die styging in druk was voldoende om die klinknaels wat die [[aluminium]] buitepaneel, wat sektor 4 bedek vas hou, te breek en die sektor aan die ruimte blootgestel en die vuur geblus het. Die losstaande paneel het die nabygeleë hoëwins-antenna getref, wat die smalstraal-kommunikasiemodus gedeaktiveer het en kommunikasie met die Aarde vir 1.8&nbsp;sekondes onderbreek het terwyl die stelsel outomaties na die rugsteun-wyestraalmodus oorgeskakel het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|pp=372–373}} Die sektore van die diensmodule was nie lugdig van mekaar af nie en as daar tyd was vir die hele diensmodule om so onder druk te kom soos sektor 4, sou die krag op die beheermodule se hitteskild die twee modules geskei het. Die verslag het die gebruik van Teflon en ander materiale wat as vlambaar in superkritiese suurstof, soos aluminium, binne die tenk bevraagteken.{{sfn|Accident report|pp=5-6–5-7, 5-12–5-13}} Die raad het geen bewyse gevind wat op enige ander teorie van die ongeluk dui nie.{{sfn|Accident report|p=4-37}} {{multiple image | align = left | direction = vertical | width = 200 | header = | image1 = Honeycomb panel test (S70-41982).jpg | alt1 = | caption1 = Paneel tydens die insident besig om uitgeblaas te word | image2 = Honeycomb panel test (S70-41983).jpg | alt2 = Further along in the process | caption2 = Paneel, soortgelyk aan die diensmodule se sektor 4 bedekking, besig om uit geblaas te word tydens 'n toets as deel van die ondersoek }} Meganiese skok het die suurstofkleppe op die nommer 1 en nommer 3 brandstofselle gedwing om toe te sluit, wat hulle buite werking gestel het.{{sfn|Accident report|p=4-40}} Die skielike faling van suurstoftenk 2 het suurstoftenk 1 gekompromitteer, wat veroorsaak het dat die inhoud daarvan oor die volgende 130&nbsp;minute uitgelek het, moontlik deur 'n beskadigde lyn of klep en die diensmodule se suurstofvoorraad heeltemal uitgeput het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=372}}{{sfn|Accident report|p=4-43}} Met beide die diensmodule se suurstoftenks wat leeg geraak het en met ander skade aan die diensmodule, moes die sending gestaak word.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=375}} Die raad het die reaksie op die krisis geprys: "Die onvolmaaktheid in Apollo 13 het 'n byna-ramp veroorsaak, slegs afgeweer deur uitstekende prestasie van die kant van die bemanning en die grondbeheerspan wat hulle ondersteun het."{{sfn|Accident report|p=ii}} Suurstoftenk 2 is vervaardig deur die Beech Aircraft Company van [[Boulder, Colorado|Boulder]], [[Colorado]], as subkontrakteur van North American Rockwell (NAR) van Downey, [[Kalifornië]], hoofkontrakteur vir die [[Apollo-beheer-en-diensmodule|beheer-en-diensmodule]].{{sfn|Accident report|p=4-2}} Dit het twee termostatiese skakelaars bevat, oorspronklik ontwerp vir die beheermodule se 28-volt [[Gelykstroom|GS-krag]], maar wat kon faal as dit aan die 65-volt onderwerp word wat tydens grondtoetse by Kennedy-ruimtesentrum gebruik was.{{sfn|Accident report|p=4-23}} By NAR se fasiliteit was suurstoftenk 2 oorspronklik geïnstalleer in 'n suurstofrak wat in die Apollo 10-diensmodule, SM-106, geplaas is, maar dit is verwyder om 'n potensiële elektromagnetiese interferensieprobleem op te los en is met 'n ander rak vervang. Tydens die verwydering is die rak per ongeluk met minstens 5 sentimeter laat val, omdat 'n keerbout nie verwyder was nie. Die waarskynlikheid van skade hierdeur was min, maar dit is moontlik dat die aanvullyn-samestelling los was en deur die val vererger is. Na 'n paar hertoetse (wat nie die vul van die tenk met vloeibare suurstof ingesluit het nie), is die rak in November 1968 weer in SM-109 geïnstalleer, bedoel vir Apollo 13, wat in Junie 1969 na die Kennedy-ruimtesentrum verskeep is.{{sfn|Accident report|pp=4-19, 4-21}} Die aftellingsdemonstrasietoets het, met SM-109 in sy plek naby die bokant van die Saturn V, plaasgevind en op 16 Maart 1970 begin. Tydens die toets is die kriogeniese tenks gevul, maar suurstoftenk 2 kon nie deur die normale dreineringslyn leeggemaak word nie en 'n verslag is geskryf om die probleem te dokumenteer. Na 'n bespreking tussen NASA en die kontrakteurs, is pogings om die tenk leeg te maak op 27 Maart hervat. Toe dit nie normaalweg wou leegraak nie, is die verwarmers in die tenk aangeskakel om die suurstof te laat verdamp. Die termostatiese skakelaars was ontwerp om te verhoed dat die verwarmers die temperatuur hoër as 27&nbsp;°C verhoog, maar hulle het gefaal onder die 65-volt kragtoevoer wat gebruik is. Temperature op die verwarmerbuis binne die tenk het moontlik 540&nbsp;°C bereik, wat heel waarskynlik die Teflon-isolasie beskadig het.{{sfn|Accident report|p=4-23}} Die temperatuurmeter was nie ontwerp om hoër as 29 °C (85 °F) te lees nie, dus het die tegnikus wat die prosedure gemonitor het, niks ongewoons opgespoor nie. Hierdie verhitting is goedgekeur deur Lovell en Mattingly van die hoofbemanning, sowel as deur NASA-bestuurders en -ingenieurs.{{sfn|Chaikin|1995|pp=330–331}}<ref>{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|last=Williams|first=David R.|title=The Apollo 13 Accident|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=December 31, 2012|archive-date=12 Augustus 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812132800/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|url-status=dead}}</ref> Vervanging van die tenk sou die sending met ten minste 'n maand vertraag het.<ref name = "mission summary" /> Die tenk is weer met vloeibare suurstof gevul net voor die lansering; sodra die elektriese krag gekoppel is, het dit 'n gevaarlike situasie geskep.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=375}} Die raad het bevind dat Swigert se aktivering van die suurstoftenk 2-waaier op versoek van Sendingbeheer 'n elektriese vonk veroorsaak het wat die tenk aan die brand gesteek het. {{sfn|Chaikin|1995|p=333}} Die raad het 'n toets uitgevoer op 'n suurstoftenk wat met warmdraadontstekers toegerus is wat 'n vinnige temperatuurstyging binne die tenk veroorsaak het, waarna dit gefaal en telemetrie opgelewer het soortgelyk aan dié wat met die Apollo 13 suurstoftenk 2 gesien is.{{sfn|Accident report, appendix F–H|pp=F-48–F-49}} Toetse met panele soortgelyk aan die een wat op SM Sektor 4 vermis is, het veroorsaak dat die paneel in die toetsapparaat losgekom het.{{sfn|Accident report, appendix F–H|pp=F-70–F-82}} === Veranderinge na die ondersoek === [[Lêer:Apollo 14 redesigned oxygen tank (S71-16745).jpg|duimnael|Herontwerpte suurstoftenk vir Apollo{{nbsp}}14]] Vir Apollo 14 en daaropvolgende sendings is die suurstoftenk herontwerp en die termostate is opgegradeer om die korrekte spanning te kan hanteer. Die verwarmers is behou aangesien hulle nodig was om suurstofdruk te handhaaf. Die roerwaaiers, met hul onverseëlde motors, is verwyder, wat beteken het dat die suurstofhoeveelheidsmeter nie meer akkuraat was nie. Dit het vereis dat 'n derde tenk bygevoeg word sodat geen tenk minder as halfleeg sou word nie.{{sfn|Gatland|1976|p=281}} Die derde tenk is in vak 1 van die diensmodule geplaas, aan die teenoorgestelde kant van die ander twee en het 'n isolasieklep gekry wat dit in 'n noodgeval van die brandstofselle en van die ander twee suurstoftenks kon isoleer en dit toelaat om slegs die beheermodule se omgewingbeheer stelsel te voed. Die hoeveelheidsvoelpen is opgegradeer van aluminium na [[vlekvrye staal]].{{sfn|Apollo 14 Press Kit|1971|pp=96–97}} Alle elektriese bedrading in vak 4 was met vlekvrye staal omhul. Die brandstofsel-suurstoftoevoerkleppe is herontwerp om die Teflon-bedekte bedrading van die suurstof te isoleer. Die ruimtetuig en sendingbeheer-moniteringstelsels is aangepas om meer onmiddellike en sigbare waarskuwings van afwykings te gee.{{sfn|Gatland|1976|p=281}} 'n Noodvoorraad van 19 liter water is in die beheermodule gestoor en 'n noodbattery, identies aan dié wat die maanmodule se daalstadium aangedryf het, is in die diensmodule geplaas. Die maanmodule is aangepas om die oordrag van krag van die maanmodule na die beheermodule makliker te maak.{{sfn|Apollo 14 Press Kit|1971|pp=96–98}} == Nadraai == Op 5 Februarie 1971 het Apollo 14 se maanmodule, ''Antares'', op die Maan geland met die ruimtevaarders Alan Shepard en Edgar Mitchell aan boord, naby Fra Mauro, die terrein wat Apollo 13 veronderstel was om te verken.<ref>{{cite web|website=[[Universities Space Research Association|USRA]]|publisher=Lunar and Planetary Institute|title=Apollo 14 mission|url=https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_14/|access-date=September 15, 2019}}</ref> Haise het as CAPCOM gedien tydens die afdaling na die Maan<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a14/a14.landing.html|title=Landing at Far Mauro |editor-last=Jones |editor-first=Eric M. |work=Apollo 14 Lunar Surface Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025|date=January 12, 2016}}</ref> en tydens die tweede EVA, waartydens Shepard en Mitchell naby die Cone-krater verken het.<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a14/a14.tocone.html|title=Climbing Cone Ridge – where are we? |editor-last=Jones |editor-first=Eric M. |work=Apollo 14 Lunar Surface Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025|date=September 29, 2017}}</ref> Geen van die Apollo 13-ruimtevaarders het weer in die ruimte gevlieg nie. Lovell het in 1973 by NASA en die Vloot afgetree en die privaatsektor betree.<ref name="nasabio">{{cite web |url=http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/lovell-ja.html |title=Astronaut Bio: James A. Lovell |access-date=December 16, 2016|publisher=NASA|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112213829/https://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/lovell-ja.html|archive-date=January 12, 2017}}</ref>Hy is in 2025 op die ouderdom van 97 oorlede.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/news-release/acting-nasa-administrator-reflects-on-legacy-of-astronaut-jim-lovell/|title=Acting NASA Administrator Reflects on Legacy of Astronaut Jim Lovell|first=Jessica|last=Taveau|publisher=NASA|date=August 8, 2025|accessdate=August 8, 2025}}</ref> Swigert sou deel gewees het van die 1975 Apollo-[[Sojoes-program|Sojoes]]-toetsprojek (die eerste gesamentlike sending met die Sowjetunie), maar is verwyder as gevolg van sy deelname aan die Apollo 15-koevert voorval. Hy het in 1973 bedank uit NASA en die agentskap verlaat om die politiek te betree en is in 1982 tot die Huis van Verteenwoordigers verkies, maar is aan kanker oorlede voordat hy op 51-jarige ouderdom ingesweer kon word.<ref>{{cite web|title=For Jack Swigert, on his 83rd birthday|last=Carney|first=Emily|url=https://www.americaspace.com/2014/08/29/for-jack-swigert-on-his-83rd-birthday/|publisher=AmericaSpace|date=August 29, 2014|access-date=November 24, 2019}}</ref> Haise sou die bevelvoerder van die gekanselleerde Apollo 19-sending gewees het, en het die Ruimtependeltuig-naderings- en landingstoetse gevlieg voordat hy in 1979 by NASA afgetree het.<ref>{{Cite web |first1=Elizabeth|last1=Howell|last2=Hickok|first2=Kimberly|title=Astronaut Fred Haise: Apollo 13 Crewmember |url=http://www.space.com/20318-fred-haise-apollo-13-biography.html |website=Space.com|publisher=Future US |date=April 10, 2020 |access-date = April 11, 2020}}</ref> Verskeie eksperimente is tydens Apollo 13 voltooi, alhoewel die sending nie op die Maan geland het nie.<ref name="nasabio"/> Een het die lanseervoertuig se S-IVB (die Saturn V se derde stadium) behels, wat op vorige missies in 'n sonbaan gestuur is nadat dit losgemaak is. Die seismometer wat deur Apollo 12 agtergelaat is, het gereelde impakte van klein voorwerpe op die Maan waargeneem, maar groter impakte sou meer inligting oor die Maan se kors oplewer, daarom is besluit dat die S-IVB, beginnende met Apollo 13, op die Maan neerstort sou word. {{sfn|Harland|1999|p=50}} Die impak het om 77:56:40 in die sending plaasgevind en genoeg energie opgelewer sodat die versterking van die seismometer, 117 kilometer vanaf die impak, verminder moes word.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=367}} 'n Eksperiment om die hoeveelheid atmosferiese elektriese verskynsels tydens die opstyg na die wentelbaan te meet, bygevoeg nadat Apollo 12 deur weerlig getref is, het data opgelewer wat 'n verhoogde risiko tydens marginale weer aandui. 'n Reeks foto's van die Aarde, geneem om te toets of wolkhoogte vanaf geosinchrone satelliete bepaal kon word, het die verlangde resultate behaal.<ref name = "13 science">{{cite web|title=Apollo 13 mission: Science experiments|website=[[Universities Space Research Association|USRA]]|publisher=Lunar and Planetary Institute|url=https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_13/experiments/|access-date=August 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915105402/https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_13/experiments/|archive-date=September 15, 2018|url-status=dead}}</ref> As 'n grap het Grumman, vervaardiger van die maanmodule, 'n faktuur aan North American Rockwell, hoofkontrakteur vir die Beheer-en-Diensmodule, uitgereik vir die "sleep" van die Beheer-en-Diensmodule die grootste deel van die pad na die Maan en terug. Die transaksiekoste het 400 001 myl teen $1 elk (plus $4 vir die eerste myl); $536,05 vir batterylaai; suurstof; en vier nagte teen $8 per nag vir 'n "ekstra gas in die kamer" (Swigert) ingesluit. Na 'n 20% "kommersiële afslag" en 'n 2% afslag vir tydige betaling, was die finale totaal $312 421,24. North American het betaling van die hand gewys en opgemerk dat hulle drie vorige Grumman maanmodules na die Maan vervoer het sonder vergoeding.<ref>{{cite web|url=https://www.spaceflightinsider.com/space-centers/kennedy-space-center/the-apollo-13-invoice/|title=The Apollo 13 Invoice...|website=Spaceflight Insider|access-date=September 17, 2019|date=December 8, 2013|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112041957/https://www.spaceflightinsider.com/space-centers/kennedy-space-center/the-apollo-13-invoice/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Tongue-in-Cheek-Bill Asks Space Tow Fee|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1338&dat=19700418&id=Owg0AAAAIBAJ&sjid=O_gDAAAAIBAJ&pg=5822,839543|newspaper=[[The Spokesman-Review|Spokane Daily Chronicle]]|date=April 18, 1970|page=7|access-date=September 17, 2019}}</ref><ref>{{cite news|newspaper=[[The New York Times]]|date=April 18, 1970|access-date=September 17, 2019|title='Towing' Fee Is Asked by Grumman|page=13|url=https://www.nytimes.com/1970/04/18/archives/towing-fee-is-asked-by-grumman.html}}</ref> Die beheermodule is uitmekaar gehaal vir toetsing en die onderdele was jare lank geberg; sommige is gebruik vir 'n opleidingstoestel vir die Skylab-reddingsmissie. Die opleidingstoestel is by die Kentucky Wetenskapsentrum in Louisville, Kentucky, uitgestal. Max Ary van die Cosmosphere het 'n projek voltooi om die ''Odyssey'' te restoureer en dit is te sien by die museum in Hutchinson, Kansas.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35462879/the_manhattan_mercury/|title=Apollo 13 Capsule Headed for Kansas|agency=Associated Press|date=December 29, 1996|page=A2|via=Newspapers.com|location=Manhattan, Kansas|newspaper=The Manhattan Mercury}}</ref> Apollo 13 is deur Lovell 'n ''suksesvolle mislukking'' genoem.{{sfn|Cortright|1975|pp=247–249}} Mike Massimino, 'n [[Pendeltuig]]-ruimtevaarder, het gesê dat Apollo 13 "spanwerk, kameraderie en waarvan NASA regtig gemaak is" getoon het.<ref name = "Yahoo 50th">{{cite news|publisher = [[Yahoo! News]]|url=https://news.yahoo.com/houston-ve-had-problem-remembering-050652323.html|access-date=April 11, 2020|date=April 9, 2020|title='Houston, we've had a problem': Remembering Apollo 13 at 50|last=Dunn|first=Marcia|agency=Associated Press}}</ref> Die reaksie op die ongeluk is herhaaldelik ''NASA se beste uur'' genoem;<ref name="Walt Disney's Honorary Oscars">{{cite web|first=Kim|last=Shiflett|url=https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour|title=Members of Apollo 13 Team Reflect on 'NASA's Finest Hour'|date=April 17, 2015|access-date=June 16, 2018|publisher=[[NASA]]|archive-date=September 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924162717/https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|editor-last1=Foerman |editor-first1=Paul |editor-last2=Thompson |editor-first2=Lacy|date=April 2010|title=Apollo 13 – NASA's 'successful failure'|journal=Lagniappe|volume=5|issue=4|pages=5–7|location=Hancock County, Mississippi|publisher=[[John C. Stennis Space Center]]|access-date=July 4, 2013|url=http://www.nasa.gov/centers/stennis/pdf/445767main_April_10_Lagniappe.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.nasa.gov/centers/stennis/pdf/445767main_April_10_Lagniappe.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cgpublishing.com/Rpdf/Apollo%20EECOM%20Boeing%20News%201(FL)1.pdf|title=NASA's Finest Hour: Sy Liebergot recalls the race to save Apollo 13|last=Seil|first=Bill|date=July 5, 2005|work=Boeing News Now|publisher=[[Boeing|Boeing Company]] |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120409192033/http://www.cgpublishing.com/Rpdf/Apollo%20EECOM%20Boeing%20News%201(FL)1.pdf|archive-date=April 9, 2012}}</ref>{{sfn|Chaikin|1995|p=335}} dit word steeds so beskou.<ref name = "Yahoo 50th" /> Die skrywer Colin Burgess het geskryf, "Die lewe-of-dood vlug van Apollo 13 het die kolossale risiko's wat inherent is aan bemande ruimtevaart, dramaties bewys. Ook, met die bemanning veilig terug op aarde, het die openbare apatie weer ondersteunend geword".{{sfn|Burgess|2019|p=23}} William R. Compton het in sy boek oor die Apollo-program van Apollo 13 gesê: "Slegs 'n heroïese poging van intydse improvisasie deur sendingoperasiespanne het die bemanning gered."{{sfn|Compton|1989|pp=196–199}} Rick Houston en Milt Heflin het in hul geskiedenis van sendingbeheer gesê: "Apollo 13 het bewys dat sendingbeheer daardie ruimtereisigers weer huis toe kon bring toe hul lewens op die spel was."{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=199}} Die voormalige NASA-hoofhistorikus Roger D. Launius het geskryf: "Meer as enige ander voorval in die geskiedenis van ruimtevlug, het herstel van hierdié ongeluk die wêreld se geloof in NASA se vermoëns verstewig".{{sfn|Launius|2019|p=187}} Die ongeluk het egter sommige amptenare, insluitend Gilruth, direkteur van die Manned Spaceflight Center, oortuig dat as NASA aanhou om ruimtevaarders op Apollo-missies te stuur, sommige onvermydelik sou sterf, en hulle het gevra dat die program so gou as moontlik beëindig word.{{sfn|Launius|2019|p=187}} Nixon se adviseurs het aanbeveel dat die oorblywende maansendings gekanselleer word en gesê dat 'n ramp in die ruimte hom politieke kapitaal sou kos.{{sfn|Chaikin|1995|p=336}} Begrotingsbesnoeiings het die besluit makliker gemaak en tydens die pouse na Apollo 13 is twee missies gekanselleer, wat beteken het dat die program met Apollo 17 in Desember 1972 geëindig het.{{sfn|Launius|2019|p=187}}{{sfn|Burgess|2019|pp=22–27}} == Populêre kultuur, media en 50ste herdenking == [[Lêer:Universal Studios Hollywood 2012 58.jpg|duimnael|alt=see caption|Beheermodule replika soos gebruik gedurende die verfilming van ''[[Apollo&nbsp;13 (film)|Apollo&nbsp;13]]'' ]] Die 1974-fliek ''Houston, We've Got a Problem'', hoewel dit rondom die Apollo 13-voorval afspeel, is 'n fiktiewe drama oor die krisisse waarmee grondpersoneel te kampe het wanneer die noodgeval hul werkskedules ontwrig en verdere stres op hul lewens plaas. Lovell het in die openbaar oor die fliek gekla en gesê dit was "fiktief en van swak smaak"..<ref name=irks>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088956/the_south_bend_tribune/|title=Apollo 13 Movie Irks Lovell|agency=Associated Press|newspaper=The South Bend Tribune|location=South Bend, Indiana|date=February 28, 1974|page=5|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2017/04/13/houston-we-have-a-problem-the-amazing-history-of-the-iconic-apollo-13-misquote/|title='Houston, we have a problem': The amazing history of the iconic Apollo 13 misquote|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521183910/https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2017/04/13/houston-we-have-a-problem-the-amazing-history-of-the-iconic-apollo-13-misquote/|archive-date=May 21, 2019|url-status=live|newspaper=The Washington Post|date=April 13, 2017|last1=Rosenwald|first1=Michael S.}}</ref> "'Houston ... We've Got a Problem'" was die titel van 'n episode van die [[BBC]]-dokumentêre reeks A Life At Stake, wat in Maart 1978 uitgesaai is. Dit was 'n akkurate, indien vereenvoudigde, rekonstruksie van die gebeure.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35940813/the_observer/|title=The Week in View|last1=Meades|first1=Jonathan|newspaper=The Observer|location=London, England|date=March 26, 1978|page=29|via=Newspapers.com}}</ref>In 1994, tydens die 25ste herdenking van Apollo 11, het PBS 'n 90-minuut dokumentêr met die titel ''Apollo 13: To the Edge and Back'' vrygestel.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35947551/chicago_tribune/|title=Wednesday Highlights|department=TV Week|newspaper=Chicago Tribune|location=Chicago, Illinois|date=July 17, 1994|page=25|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35947573/florida_today/|title=Space Specials at a Glance|newspaper=Florida Today|department=TV Week|location=Cocoa, Florida|date=July 17, 1994|page=3|via=Newspapers.com}}</ref> Na die vlug het die bemanning beplan om 'n boek te skryf, maar hulle het almal NASA verlaat sonder om dit te begin. Nadat Lovell in 1991 afgetree het, is hy deur die joernalis Jeffrey Kluger genader oor die skryf van 'n nie-fiksieverslag van die sending. Swigert is in 1982 oorlede en Haise het nie meer in so 'n projek belanggestel nie. Die gevolglike boek, ''Lost Moon: The Perilous Voyage of Apollo 13'', is in 1994 gepubliseer.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/39589313/the_postcrescent_11_december_1994/|title=Lovell Describes the Dark Side of Moon Shots|newspaper=The Post-Crescent|location=Appleton, Wisconsin|agency=Associated Press|last1=Dunn|first1=Marcia|date=December 11, 1994|page=F-8|via=Newspapers.com}}</ref> In 1995 is 'n filmaanpassing van die boek, Apollo 13, vrygestel, geregisseer deur [[Ron Howard]] en met Tom Hanks as Lovell, [[Bill Paxton]] as Haise, [[Kevin Bacon]] as Swigert, [[Gary Sinise]] as Mattingly, [[Ed Harris]] as Kranz en [[Kathleen Quinlan]] as Marilyn Lovell in die hoofrolle. James Lovell, Kranz en ander hoofrolspelers het verklaar dat hierdie film die gebeure van die sending met redelike akkuraatheid uitgebeeld het, gegewe dat 'n mate van dramatiese vryheid geneem is. Byvoorbeeld, die film verander die tydsvorm van Lovell se bekende opvolg op Swigert se oorspronklike woorde van "Houston, ons het 'n probleem gehad" na "Houston, ons het 'n probleem".<ref name = "journal Houston" /><ref name = "nasaMembers" /> Gedurende die skepping van die film is die frase "Mislukking is nie 'n opsie nie" geskep, wat deur Harris as Kranz in die film uitgespreek is; die frase het so nou met Kranz geassosieer geraak dat hy dit vir die titel van sy 2000-outobiografie gebruik het.<ref name="nasaMembers">{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour|title=Members of Apollo 13 Team Reflect on 'NASA's Finest Hour'|last=Granath|first=Bob|date=April 17, 2015|website=NASA|access-date=July 1, 2019|archive-date=July 13, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713193613/https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour/|url-status=dead}}</ref> Die film het twee van die nege Oscar-toekennings gewen waarvoor dit genomineer is, naamlik vir Beste Rolprentredigering en Beste Klank.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088898/the_heraldpalladium/|title=The Winners|agency=Associated Press|newspaper=The Herald-Palladium|location=Saint Joseph, Michigan|date=March 26, 1996|page=4B|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088927/st_louis_postdispatch/|title='Braveheart', 'Apollo 13' Lead Oscar Nominees|newspaper=St. Louis Post Dispatch|location=St. Louis, Missouri|date=February 14, 1996|page=4A|via=Newspapers.com|last1=Barnes|first1=Harper}}</ref> In die 1998-minireeks ''From the Earth to the Moon'', medevervaardig deur Hanks en Howard, word die sending gedramatiseer in die episode "We Interrupt This Program". Eerder as om die voorval vanuit die bemanning se perspektief te wys soos in die Apollo 13-speelfilm, word dit eerder aangebied vanuit 'n Aardse perspektief van televisieverslaggewers wat meeding om dekking van die gebeurtenis.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35053645/santa_cruz_sentinel/|title=Tom Hanks Flies us to the Moon via HBO|newspaper=Santa Cruz Sentinel|location=Santa Cruz, California|date=April 5, 1998|page=C-6|agency=The New York Times|via=Newspapers.com|last1=Sterngold|first1=James}}</ref> In 2020 het die BBC World Service begin om ''13 Minutes to the Moon'' uit te saai, radioprogramme wat gebruik maak van NASA-klank van die sending, sowel as argiefmateriaal en onlangse onderhoude met deelnemers. Episodes het begin uitgesaai vir Seisoen 2 vanaf 8 Maart 2020, met episode 1, "Time Bomb: Apollo 13", wat die lansering en die ontploffing verduidelik. Episode 2 beskryf Sendingbeheer se ontkenning en ongeloof oor die ongeluk, met ander episodes wat ander aspekte van die sending dek. Die sewende en laaste episode is vertraag weens die [[Covid-19-pandemie]]. In "Delay to Episode 7" het die BBC verduidelik dat die aanbieder van die reeks, mediese dokter Kevin Fong, diens moes verrig het.<ref>{{Cite web |title=13 minutes to the moon, season 2, BBC podcast |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/w13xttx2/episodes/downloads |access-date=April 14, 2020 |website=BBC}}</ref><ref>{{cite web |date=March 11, 2020 |title=13 Minutes to the moon |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p083wp70 |access-date=December 28, 2022 |website=BBC}}</ref> Voor die 50ste herdenking van die sending in 2020 is 'n Apollo in Real Time-webwerf vir die sending geopen, wat kykers toelaat om die sending te volg terwyl dit ontvou, foto's en video's te besigtig, en te luister na klank van gesprekke tussen Houston en die ruimtevaarders, sowel as tussen sendingbeheerders.<ref>{{cite journal|title=Relive the drama of Apollo 13 in real time, as it happened|date=April 8, 2020|access-date=April 16, 2020|last=Reichhardt|first=Tony|url=https://www.airspacemag.com/daily-planet/relive-drama-apollo-13-real-time-it-happened-180974625/|publisher=[[Smithsonian Institution]]|journal=Air and Space Magazine}}</ref> As gevolg van die COVID-19-pandemie het NASA geen persoonlike geleenthede gedurende April 2020 vir die vlug se 50ste herdenking gehou nie, maar het 'n nuwe dokumentêr ''Apollo 13: Home Safe'' op 10 April 2020 bekendgestel.<ref>{{cite web|title=Celebrate Apollo 13 at 50 with NASA's 'Home Safe' documentary (and much more!)|last=Howell|first=Elizabeth|url=https://www.space.com/apollo-13-50th-anniversary-webcast-digital-celebrations.html|date=April 10, 2020|access-date=April 16, 2020|publisher=space.com}}</ref> 'n Aantal geleenthede is herskeduleer vir later in 2020.<ref>{{cite web|title=Houston, we've had a delay: Apollo 13 50th celebrations rescheduled|last=Pearlman|first=Robert Z.|url=https://www.space.com/apollo13-50th-celebrations-rescheduled.html|date=April 9, 2020|access-date=April 16, 2020|publisher=space.com}}</ref> ==Galery== <gallery widths="200" heights="200"> ALSEP Ap13-70-HC-77.jpg|Lovell oefen ontplooiing van die ALSEP toerusting tydens opleiding. Apollo 13 Saturn V during rollout.jpg|Die Apollo 13 lanseervoertuig word uitgerol, Desember 1969 Apollo 13 Mailbox at Mission Control.jpg|Die "posbus" by Sendingbeheer gedurende die Apollo&nbsp;13 sending Apollo 13 LM undocking (AS13-59-8566) (cropped).jpg|Maanmodule ''Aquarius'' nadat dit losgelaat is bokant die Aarde Mission Control Celebrates - GPN-2000-001313.jpg|Sendingbeheer vier die suksesvolle neerplonsing van die bemanning Apollo 13 Astronauts on the U.S.S. Iwo Jima - GPN-2002-000054.jpg|Die bemanning aanboord van die USS ''Iwo Jima'' nadat hulle neergeplons het Crew on the phone.png|Die bemanning praat met President Nixon kort na hulle terugkering APOLLO 13 LUNAR PLAQUE replica.jpg|Replika van die maan gedenkplaat met Swigert se naam op wat ontwerp was om dié een op die ''Aquarius'', met Mattingly se naam op, te bedek Apollo13-booster-crater.jpg|Die krater veroorsaak deur die S-IVB's se impak, soos gefotografeer deur die [[Lunar Reconnaissance Orbiter]], 2010 </gallery> == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings|3}} == Bronne == * {{cite magazine|title=The Elusive Human Maximum Altitude Record|last1=Adamo|first1=Daniel|magazine=Quest: The History of Spaceflight Quarterly|volume=16|issue=4|year=2009|issn=1065-7738|url=http://www.aiaahouston.org/Horizons/ApolloMaxH.pdf}} * {{cite book|title=Apollo 13 Press Kit|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|year=1970|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a13/A13_PressKit.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/alsj/a13/A13_PressKit.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=70-50K|ref={{sfnRef|Apollo 13 Press Kit|1970}}}} * {{cite book|title=Apollo 14 Press Kit|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|year=1971|url=https://www.nasa.gov/specials/apollo50th/pdf/A14_PressKit.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/specials/apollo50th/pdf/A14_PressKit.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=71-3K|ref={{sfnRef|Apollo 14 Press Kit|1971}}}} *{{cite report|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/APSR-JSC-09423-OCR.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.hq.nasa.gov/alsj/APSR-JSC-09423-OCR.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Apollo Program Summary Report|date=1975|publisher=[[National Aeronautics and Space Administration]]|id=JSC-09423|ref={{sfnRef|Apollo Program Summary Report|1975}}}} * {{cite book|last1=Barell|first1=John|title=Antarctic Adventures: Life Lessons from Polar Explorers|year=2016|publisher=Balboa Press|isbn=978-1-5043-6651-9|url=https://books.google.com/books?id=yJiaDQAAQBAJ&pg=PT154}} * {{cite report |url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19790003956.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19790003956.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Moonport: A History of Apollo Launch Facilities and Operations|first1=Charles D.|last1=Benson|first2=William Barnaby|last2=Faherty|year=1978|location=Washington, D.C.|series=NASA History Series|id=SP-4204|ref={{sfnRef|Benson & Faherty|1979}}}} * {{cite book |last1=Brooks |first1=Courtney G. |last2=Grimwood |first2=James M. |last3=Swenson |first3=Loyd S. Jr. |title=Chariots for Apollo: A History of Manned Lunar Spacecraft |url=https://history.nasa.gov/SP-4205.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4205.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead|series=NASA History Series |date=1979 |publisher=Scientific and Technical Information Branch, NASA |location=Washington, D.C. |isbn=978-0-486-46756-6 |oclc=4664449 |lccn=79001042 |id=NASA SP-4205 |ref={{sfnRef|Brooks, Grimwood, & Swenson|1979}}}} * {{cite book|last=Burgess|first=Colin|year=2019|title=Shattered Dreams: The Lost and Canceled Space Missions|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln, Nebraska|isbn=978-1-4962-1422-5|edition=eBook}} * {{cite book|last=Chaikin|first=Andrew|title=A Man on the Moon: The Voyages of the Apollo Astronauts|location=New York|publisher=Penguin Books|year=1995|orig-year=1994|isbn=978-0-14-024146-4}} *{{cite book|last1=Compton|first1=William David|title=Where No Man has Gone Before: A History of Apollo Lunar Exploration Missions|series=NASA History Series|publisher=NASA|id=SP-4214|year=1989|location=Washington, D.C.|oclc=1045558568}} * {{cite book|last=Cooper|first=Henry S.F.|title=Thirteen: The Apollo Mission that Failed|orig-year=1972|year=2013|publisher=Open Road Integrated Media, Inc.|location=New York|isbn=978-1-4804-6221-2}} * {{cite book|last=Cortright|first=Edgar M.|title=Report of Apollo 13 Review Board|publisher=[[NASA]]|date=June 15, 1970|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/report-of-a13-review-board-19700615-19700076776.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415005711/https://history.nasa.gov/ap13cortright.pdf |archive-date=2023-04-15 |access-date=17 August 2025 |url-status=live|ref={{sfnRef|Accident report}}}} ** {{cite book|title=Report of Apollo 13 Review Board, appendix F–H|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/a13-review-report-app-f-g-h-19700078913.pdf |access-date=17 August 2025 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/afj/ap13fj/pdf/a13-review-report-app-f-g-h-19700078913.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|ref={{sfnRef|Accident report, appendix F–H}}}} * {{cite journal|last=Driscoll|first=Everly|date=April 4, 1970|title=Apollo 13 to the highlands|jstor=3954891|journal=Science News|volume=97|issue=14| pages = 353–355|doi=10.2307/3954891}} * {{cite book|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/a13-mission-report-197007.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/alsj/a13/A13_MissionOpReport.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|author=Flight Control Division|location=Houston, Texas|title=Mission Operations Report|date=April 1970|publisher=NASA Manned Spacecraft Center|access-date=17 August 2025|ref={{sfnRef|Mission Operations Report 1970}}}} * {{cite book|last=Gatland|first=Kenneth|title=Manned Spacecraft|publisher=MacMillan|edition=Second|year=1976|location=New York|isbn=978-0-02-542820-1}} * {{cite book |editor-last=Glenday |editor-first=Craig|title=Guinness World Records 2010|year=2010|publisher=Bantam Books|location=New York|isbn=978-0-553-59337-2|url=https://archive.org/details/guinnessworldrec00vari/page/13}} * {{cite book |last1=Hacker |first1=Barton C. |last2=Grimwood |first2=James M. |title=On the Shoulders of Titans: A History of Project Gemini |url=http://history.nasa.gov/SP-4203.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://history.nasa.gov/SP-4203.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead |access-date=April 8, 2018 |series=NASA History Series |year=2010 |orig-year=1977 |publisher=NASA History Division, Office of Policy and Plans |location=Washington, DC |isbn=978-0-16-067157-9 |id=NASA SP-4203 |oclc=945144787 |ref={{sfnRef|Hacker & Grimwood|2010}}}} * {{cite book|last=Harland|first=David |title=Exploring the Moon: The Apollo Expeditions|location=London; New York|publisher=Springer|year=1999|isbn=978-1-85233-099-6}} * {{cite book|last1=Houston|first1=Rick|last2=Heflin|first2=J. Milt|last3=Aaron|first3=John|title=Go, Flight!: the Unsung Heroes of Mission Control, 1965–1992|year=2015|publisher=University of Nebraska Press|edition=eBook|location=Lincoln, Nebraska|isbn=978-0-8032-8494-4|ref={{sfnRef|Houston, Heflin & Aaron|2015}}}} * {{cite book|title=Houston, We've Got a Problem|publisher=NASA Office of Public Affairs|id=EP-76|year=1970|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19700021741.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19700021741.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|location=Washington, D.C.|ref={{sfnRef|NASA 1970}}}} * {{cite book|year=2000|last=Kranz|first=Gene|title=Failure Is Not an Option: Mission Control from Mercury to Apollo 13 and Beyond|location=New York|url=https://books.google.com/books?id=slQZ3JOUSKQC&pg=PA307|url-access=registration|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-0-7432-0079-0}} * {{cite conference|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20080018689.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20080018689.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=NASA Experience with Pogo in Human Spaceflight Vehicles|conference=NATO RTO Symposium ATV-152 on Limit-Cycle Oscillations and Other Amplitude-Limited, Self-Excited Vibrations|location=Norway|last1=Larsen|first1=Curtis E.|website=NASA Johnson Space Center|date=May 22, 2008|id=RTO-MP-AVT-152}} * {{cite book|last=Lattimer|first=Dick|others=Foreword by James A. Michener|title=All We Did Was Fly to the Moon|edition=2nd|series=History-alive series|volume=1|year=1988|orig-year=1983|publisher=Whispering Eagle Press|location=Gainesville, Florida|isbn=978-0-9611228-0-5|lccn=85222271|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780961122805}} * {{cite book|last=Launius|first=Roger D.|title=Reaching for the Moon: A Short History of the Space Race|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut|edition=eBook|year=2019|isbn=978-0-300-24516-5}} * {{cite book|last=Lovell|first=James A. |editor-last=Cortright |editor-first=Edgar M.|title=Apollo Expeditions to the Moon|url=https://history.nasa.gov/SP-350/cover.html|year=1975|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|id=SP-350|chapter=Chapter 13: "Houston, We've Had a Problem"|chapter-url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19760005868.pdf#page=261 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19760005868.pdf#page=261 |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}} * {{cite book|year=2000|orig-year=1994|last1=Lovell|first1=Jim|last2=Kluger|first2=Jeffrey|title=Lost Moon: The Perilous Voyage of Apollo 13|location=Boston|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0-618-05665-1|ref={{sfnRef|Lovell & Kluger|2000}}}} * {{cite book|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19710003598.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19710003598.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|author=Mission Evaluation Team|id=MSC-02680|location=Houston, Texas|date=September 1970|publisher=NASA Manned Spacecraft Center|title=Apollo 13 Mission Report|ref={{sfnRef|Apollo 13 Mission Report 1970}}}} *{{cite book|last1=Morgan|first1=Clay|year=2001|publisher=[[NASA]]|location=Houston, Texas|title=Shuttle–Mir|url=https://www.nasa.gov/history/history-publications-and-resources/oral-histories/shuttle-mir |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4225.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=SP-4225}} * {{cite book|last1=Orloff|first1=Richard W.|last2=Harland|first2=David M.|title=Apollo: The Definitive Sourcebook|year=2006|publisher=Praxis Publishing Company|location=Chichester, UK|isbn=978-0-387-30043-6|ref={{sfnRef|Orloff & Harland|2006}}}} * {{cite book|last=Orloff|first=Richard W.|title=Apollo by the Numbers: A Statistical Reference|series=NASA History Series|year=2000|publisher=NASA History Division, Office of Policy and Plans|location=Washington, D.C.|isbn=978-0-16-050631-4|oclc=829406439|lccn=00061677|id=NASA SP-2000-4029|url=https://history.nasa.gov/SP-4029.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4029.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead}} * {{cite book|last=Phinney|first=William C.|title=Science Training History of the Apollo Astronauts|publisher=[[NASA]]|year=2015|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20190026783.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20190026783.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=SP-2015-626}} * {{cite book|title=Deke! U.S. Manned Space: From Mercury to the Shuttle|last1=Slayton|first1=Deke|last2=Cassutt|first2=Michael|url=https://books.google.com/books?id=z8vl46GV2JYC&pg=PA236|year=1994|edition=1st|publisher=Tor books|location=New York|isbn=978-0-312-85503-1|ref={{sfnRef|Slayton & Cassutt|1994}}}} * {{cite book|last=Turnill|first=Reginald|year=2003|title=The Moonlandings: An Eyewitness Account|url=https://books.google.com/books?id=ou5ofrRh4-kC&pg=PA316|publisher=Cambridge University Press|location=New York|isbn=978-0-521-03535-4}} {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |----- style="text-align:center;" | width="35%" | '''Voorafgegaan deur ''':<br />[[Apollo 12]] | width="30%" | [[Apollo-program]] | width="35%" | '''Gevolg deur ''':<br />[[Apollo 14]] |} {{Sjabloon:Apollo-program|state=collapsed}} {{Normdata}} [[Kategorie:Apollo-program]] saq1l7r5b986mu3xke51piuvjwc38k4 2891672 2891667 2026-04-08T17:22:03Z Aliwal2012 39067 /* Hertoetrede in atmosfeer en neerplons */ 2891672 wikitext text/x-wiki {{Ruimtevlug | name = Apollo 13 | image = Apollo 13 Service Module (lossless crop).jpg | image_caption = ''Odyssey'' se beskadigde diensmodule, soos gesien vanaf die Apollo maanmodule ''Aquarius'', ure voor hulle die atmosfeer binnegedring het. | image_alt = | insignia = Apollo 13-insignia.png | mission_type = Bemande maanlandingpoging | operator = [[NASA]] | COSPAR_ID = {{Unbulleted list|CSM: 1970-029A|Maanmodule: 1970-029C}} | SATCAT = 4371<ref>{{cite web|url=https://www.n2yo.com/satellite/?s=4371|title=Apollo 13 CM|website=N2YO.com|access-date=August 18, 2019}}</ref> | spacecraft = {{Unbulleted list|[[Apollo-beheer-en-diensmodule|Apollo BDM]]-109 |[[Apollo-maanmodule|Apollo LM]]-7}} | manufacturer = {{Unbulleted list|BDM: North American Rockwell|LM: Grumman}} | launch_mass = 44,069 kg (CSM: 28,881 kg;<ref>{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |title=Apollo 13 Command and Service Module (CSM) |publisher=[[NASA]]<!-- NASA Space Science Data Coordinated Archive --> |access-date=January 9, 2023 |archive-date= 7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407223412/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |url-status=dead }}</ref> LM: 15,188 kg)<ref name="apollo13NASAsdca">{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C |title=Apollo 13 Lunar Module / EASEP |publisher=NASA |access-date=January 9, 2023 |archive-date=19 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019204208/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C |url-status=dead }}</ref> | landing_mass = {{convert|11133|lb|kg|order=flip}}{{sfn|Orloff|2000|p=307}} | launch_date = {{start date text|April 11, 1970, 19:13:00|timezone=yes}}&nbsp;UTC<ref>{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |title=Apollo 13 |publisher=[[NASA]] |access-date=January 9, 2023 |archive-date= 7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407223412/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |url-status=dead }}</ref> | launch_rocket = [[Saturn V]] SA-508 | launch_site = [[Kennedy-ruimtesentrum|Kennedy LC-39A]] | landing_date = {{end date text|April 17, 1970, 18:07:41|timezone=yes}}&nbsp;UTC | landing_site = Suidelike [[Stille Oseaan]]<br />{{Koördinate|21|38|24|S|165|21|42|W|type:event|name=Apollo 13 splashdown}} | recovery_by = USS ''Iwo Jima'' | orbit_epoch = | orbit_reference = | orbit_periapsis = | orbit_apoapsis = | orbit_inclination = | orbit_period = | orbit_rev_number = | apsis = |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP | type = flyby | note = Omwenteling en landing gekanselleer | object = Maan | distance = {{convert|137|nmi|km|order=flip|sp=us}} | arrival_date = April 15, 1970, 00:21:00&nbsp;UTC }} | docking = <!--{{Infobox spaceflight/Dock | docking_target = LM | docking_type = dock | docking_date = April 11, 1970, 22:32:08&nbsp;UTC | undocking_date = April 17, 1970, 16:43:00&nbsp;UTC | time_docked = }}--> | crew_size = 3 | crew_members = {{Unbulleted list|[[Jim Lovell|James A. Lovell Jr.]]|[[Jack Swigert|John L. Swigert Jr.]]|[[Fred Haise|Fred W. Haise Jr.]]}} | crew_callsign = Apollo 8 | crew_photo = Apollo 13 Prime Crew.jpg | crew_photo_caption = Van links na regs: [[Jim Lovell]], [[Jack Swigert]], [[Fred Haise]] | previous_mission = [[Apollo 12]] | next_mission = [[Apollo 14]] | programme = [[Apollo-program]] }} [[Lêer:Apollo program.svg|links|70px]] '''Apollo 13''' (11–17 April 1970) was die sewende bemande sending in die [[Apollo-program|Apollo-ruimteprogram]] en sou die derde maanlanding gewees het. Die ruimtetuig is op 11 April 1970 vanaf die [[Kennedy-ruimtesentrum]] gelanseer, maar die landing is afgelas nadat 'n suurstoftenk in die diensmodule twee dae na die sending ontplof en die elektriese en lewensondersteuningstelsel buite werking gestel het. Die bemanning, ondersteun deur rugsteunstelsels op die [[Apollo-maanmodule]] (LM), het eerder in 'n baan [[Baan om die Maan|om die maan]] gereis en op 17 April veilig na die [[Aarde]] teruggekeer. [[Jim Lovell]] was die bevelvoerder van die sending, met [[Jack Swigert]] as vlieënier van die [[Apollo-beheer-en-diensmodule|beheermodule]] (CM) en [[Fred Haise]] as vlieënier van die maanmodule. Swigert was 'n laat plaasvervanger vir [[Ken Mattingly]], wat onttrek is uit die sending na blootstelling aan [[Duitse masels]]. 'n Roetine-roer van 'n suurstoftenk het beskadigde draadisolasie daarin aan die brand gesteek, wat 'n ontploffing veroorsaak het wat die inhoud van beide die suurstoftenks van die diensmodule die ruimte ingeblaas het.<ref group=nota>{{cite web|title=The Apollo 13 accident|author=Williams, David|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|publisher=NASA|quote=Die Apollo 13-wanfunksie is veroorsaak deur 'n ontploffing en oopbars van suurstoftenk nr. 2 in die diensmodule.|access-date=25 Augustus 2025|archive-date=11 Desember 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211092322/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|url-status=dead}} <!--{{harvnb|Cortright|1975|pp=248–249}}-->: "Ek het natuurlik af en toe gedink aan die moontlikheid dat die ruimtetuigontploffing ons dalk gestrand kon gelaat het...... Dertien minute na die ontploffing het ek toevallig by die linkervenster uitgekyk en die finale bewyse gesien wat op 'n potensiële ramp dui."</ref> Die formele ongeluksverslag vermy egter die gebruik van die term.{{sfn|Accident report|p=143}} Destydse NASA ingenieurs het "tenkfaling" verkies, beide omdat dit meer akkuraat is en om die negatiewe konnotasies rondom die woord "ontploffing" te vermy.<ref>{{harvnb|Cooper|2013|page=21}}: "Later, in describing what happened, NASA engineers avoided using the word "explosion;" they preferred the more delicate and less dramatic term "tank failure," and in a sense it ''was'' the more accurate expression, inasmuch as the tank did not explode in the way a bomb does but broke open under pressure."</ref> Sonder [[suurstof]], wat nodig is vir asemhaling en vir die opwekking van [[elektriese krag]], kon die diensmodule se aandrywing- en lewensondersteuningstelsels nie funksioneer nie. Die beheermodule se stelsels moes afgeskakel word om die oorblywende hulpbronne vir hertoetrede tot die atmosfeer te bewaar, wat die bemanning gedwing het om na die maanmodule oor te kruip en dit as 'n reddingsboot te gebruik. Met die maanlanding gekanselleer, het sendingbeheerders voltyds gewerk om die bemanning lewend terug Aarde toe te bring. Alhoewel die maanmodule ontwerp is om twee mans vir twee dae op die maanoppervlak te ondersteun, het sendingbeheer in [[Houston]] nuwe prosedures geïmproviseer sodat dit drie mense vir vier dae kon ondersteun. Die bemanning het 'n groot ontbering ervaar, veroorsaak deur beperkte krag, 'n koue en klam kajuit en 'n tekort aan drinkbare water. Daar was 'n kritieke behoefte om die beheermodule se patrone aan te pas vir die [[koolstofdioksied]]-suiweraar om in die maanmodule te werk; die bemanning en sendingbeheerders was suksesvol in die improvisasie van 'n oplossing. Die gevaar van die ruimtevaarders het die openbare belangstelling in die Apollo-program kortliks hernu; tientalle miljoene het die neerplonsing in die suid-[[Stille Oseaan]] op televisie dopgehou. 'n Ondersoekraad het foute gevind met die voorvlugtoetsing van die suurstoftenk en die [[Politetrafluoroëtileen|Teflon]] wat daarin geplaas is. Die raad het veranderinge aanbeveel, insluitend die minimalisering van die gebruik van potensieel brandbare items binne die tenk; dit is vir [[Apollo 14]] aangepas. Die storie van Apollo 13 is al verskeie kere gedramatiseer, veral in die 1995-film ''Apollo 13'' gebaseer op ''Lost Moon'', die 1994-memoir wat deur Lovell mede-geskryf is en 'n episode van die 1998-minireeks ''From the Earth to the Moon''. == Agtergrond == In 1961 het die Amerikaanse president [[John F. Kennedy]] sy nasie uitgedaag om teen die einde van die [[dekade]] 'n ruimtevaarder op die Maan te land en veilig terug te bring Aarde toe.<ref name = "mission overview" /> NASA het geleidelik aan hierdie doelwit gewerk deur ruimtevaarders die ruimte in te stuur met die [[Mercury-program|Mercury-]] en [[Gemini-program]]me, wat gelei het tot die Apollo-program.{{sfn|Hacker & Grimwood|2010|p=382}} Die doelwit is bereik met [[Apollo 11]], wat op 20 Julie 1969 op die Maan geland het. Neil Armstrong en Buzz Aldrin het op die maanoppervlakte geloop terwyl Michael Collins om die Maan gewentel het in die Beheermodule Columbia. Die sending het op 24 Julie 1969 na die Aarde teruggekeer en daar is aan pres. Kennedy se uitdaging voldoen.<ref name = "mission overview">{{cite web|title=Apollo 11 Mission Overview|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/apollo/missions/apollo11.html|date=December 21, 2017|access-date=February 14, 2019|publisher=[[NASA]]|first=Sarah A. |last=Loff}}</ref> NASA het kontrakte vir vyftien [[Saturn V]]-vuurpyle gesluit om die doel te bereik; destyds het niemand geweet hoeveel sendings dit sou vereis nie.{{sfn|Chaikin|1995|pp=232–233}} Sedert sukses in 1969 met die sesde Saturn V met Apollo 11 behaal is, het nege vuurpyle beskikbaar gebly vir 'n verwagte totaal van tien landings. Na die opwinding van Apollo 11 het die algemene publiek apaties teenoor die ruimteprogram geword en die Kongres het voortgegaan om NASA se begroting te sny; Apollo 20 is gekanselleer.{{sfn|Chaikin|1995|p=285}} Ten spyte van die suksesvolle maanlanding, is die sendings as so riskant beskou dat ruimtevaarders nie lewensversekering kon bekostig om vir hul gesinne te sorg as hulle in die ruimte sou sterf nie.<ref group=nota>Geen Apollo-ruimtevaarder het sonder lewensversekering gevlieg nie, maar die polisse is betaal deur private derde partye wie se betrokkenheid nie gepubliseer is nie.</ref><ref name="weinberger">{{cite web|last=Weinberger|first=Howard C.|title=Apollo Insurance Covers|publisher=Space Flown Artifacts (Chris Spain)|url=http://www.spaceflownartifacts.com/flown_apollo_insurance_covers.html|access-date=December 11, 2019}}</ref> [[Lêer:1970 Mission Control Apollo 13.jpg|duimnael|links|alt=see caption|Sending-operasiebeheerkamer tydens die TV-uitsending net voor die Apollo 13-ongeluk. Die ruimteman [[Fred Haise]] kan op die skerm gesien word.]] Selfs voordat die eerste Amerikaanse ruimtevaarder in 1961 die ruimte betree het, het die beplanning vir 'n gesentraliseerde fasiliteit om met die ruimtetuie te kommunikeer en die werkverrigting daarvan te monitor, begin. Dit was grotendeels die visie van Christopher C. Kraft Jr., wat NASA se eerste vlugdirekteur geword het. Tydens [[John Glenn]] se [[Mercury-Atlas 6|Mercury Friendship 7-vlug]] in Februarie 1962 (die eerste bemande wentelvlug deur die VSA), is een van Kraft se besluite deur NASA-bestuurders tersyde gestel. Hy is geregverdig deur 'n nasending-analise en het 'n reël geïmplementeer dat die vlugdirekteur se woord tydens die sending absoluut was;<ref name = "mission control history">{{cite web|last=Neufeld|first=Michael J.|title=Remembering Chris Kraft: Pioneer of Mission Control|url=https://airandspace.si.edu/stories/editorial/remembering-chris-kraft-pioneer-mission-control|publisher=Smithsonian Air and Space Museum|date=July 24, 2019|access-date=December 8, 2019}}</ref> om sy besluite te verander, sou NASA hom dadelik moes afdank.<ref name="Cass 1" /> Vlugdirekteure tydens die Apollo-program het 'n eensin posbeskrywing gehad, "Die vlugdirekteur mag enige stappe neem wat nodig is vir bemanningsveiligheid en sendingsukses."<ref>{{cite news|title=A legendary tale, well-told|access-date=October 5, 2019|last=Williams|first=Mike|url=https://news.rice.edu/2012/09/13/a-legendary-tale-well-told/|publisher=Rice University Office of Public Affairs|date=September 13, 2012|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817125432/https://news.rice.edu/2012/09/13/a-legendary-tale-well-told/|url-status=dead}}</ref> Houston se Sendingbeheersentrum is in 1965 geopen. Dit is gedeeltelik deur Kraft ontwerp en is later na hom vernoem.<ref name = "mission control history" /> In Sendingbeheer was elke vlugbeheerder, benewens die monitering van telemetrie vanaf die ruimtetuig, in kommunikasie via stemlus met spesialiste in 'n Personeelondersteuningskamer (of "agterkamer"), wat op spesifieke ruimtetuigstelsels gefokus het.<ref name="Cass 1" /> Apollo 13 was die tweede H-sending, ten doel om presisie-maanlandings te demonstreer en spesifieke plekke op die Maan te verken.{{sfn|Apollo Program Summary Report|1975|p=B-2}} Met Kennedy se doelwit bereik deur Apollo 11, en [[Apollo 12]] wat demonstreer dat die ruimtevaarders 'n presisielanding kon uitvoer, kon sendingbeplanners fokus op meer as net om veilig te land en ruimtevaarders wat minimaal in geologie opgelei is, maanmonsters te laat versamel om terug te neem na die Aarde. Daar was 'n groter rol vir wetenskap op Apollo 13, veral vir [[geologie]], iets wat beklemtoon is deur die sending se leuse, ''Ex luna, scientia'' (Van die Maan, kennis).{{sfn|Launius|2019|p=186}} == Ruimtemanne en die sleutel- sendingbeheerpersoneel == Jim Lovell was Apollo 13 se sendingbevelvoerder en 42 jaar oud ten tyde van die ruimtevlug. Hy was 'n gegradueerde van die Verenigde State se Vlootakademie en was 'n vlootvlieënier en toetsvlieënier voordat hy in 1962 vir die [[Ruimtevaardergroep 2|tweede groep ruimtevaarders]] gekies is. Hy het in 1965 saam met [[Frank Borman]] in [[Gemini 7]] en die volgende jaar saam met [[Buzz Aldrin]] in [[Gemini 12]] gevlieg voordat hy in 1968 in [[Apollo 8]] gevlieg het, die eerste ruimtetuig wat om die Maan gewentel het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=108–109}} Ten tye van Apollo 13 was Lovell die NASA-ruimtevaarder met die meeste tyd in die ruimte, met 'n totaal van 572 uur oor die drie sendings.<ref name = "experience" >{{cite web|title=Apollo 13: The moon-mission that dodged disaster|first1=Elizabeth|last1=Howell|first2=Kimberly|last2=Hickok|url=https://www.space.com/17250-apollo-13-facts.html|website=Space.com|publisher=Future US|date=March 31, 2020|access-date=April 1, 2020}}</ref> Jack Swigert, die beheermodulevlieënier (CMP), was 38 jaar oud en het 'n B.Sc. in meganiese ingenieurswese en 'n M.Sc. in lugvaartwetenskap gehou; hy het in die Amerikaanse Lugmag en in die staat se Lugmag Nasionale Wag gedien en was 'n ingenieurstoetsvlieënier voordat hy in 1966 vir die [[Ruimtevaardergroep 5|vyfde groep ruimtevaarders]] gekies is.<ref name = "swigert bio" /> Fred Haise, die maanmodule-vlieënier (LMP), was 36 jaar oud. Hy het 'n B.Sc. in lugvaartingenieurswese gehad, was 'n vegvlieënier van die Marine Korps, en was 'n burgerlike navorsingsvlieënier vir NASA toe hy as deel van Ruimtevaardergroep 5 gekies is.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=111–112}} {{sfn|Chaikin|1995|pp=589–593}} Volgens die standaard Apollo-bemanningsrotasie sou die hoofbemanning vir Apollo 13 die rugsteunbemanning<ref group=nota>Die rol van die rugsteunbemanning was om op te lei en gereed te wees om te vlieg ingeval iets met die hoofbemanning sou gebeur.{{cite web|publisher=NASA|access-date=December 5, 2019|title=50 years ago: NASA names Apollo 11 crew|url=https://www.nasa.gov/feature/50-years-ago-nasa-names-apollo-11-crew|date=January 30, 2019}} Rugsteunspanne is, volgens die rotasie, drie missies na hul toewysing as rugsteun as die hoofbemanning aangewys.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=137}}</ref>vir [[Apollo 10]] gewees het, met Mercury- en Gemini-veteraan [[Gordon Cooper]] in bevel, [[Donn F. Eisele]] as beheermodule-vlieënier en [[Edgar Mitchell]] as maanmodule-vlieënier. Deke Slayton, NASA se Direkteur van Vlugbemanningsoperasies, het nooit beoog om Cooper en Eisele na 'n primêre bemanningsopdrag te roteer nie, aangesien albei uit die guns was – Cooper vir sy laks houding teenoor opleiding en Eisele vir voorvalle aan boord van [[Apollo 7]] en 'n buite-egtelike verhouding. Hy het hulle aan die rugsteunbemanning toegewys omdat geen ander veteraan-ruimtevaarders beskikbaar was nie.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=236}} Slayton se oorspronklike keuses vir Apollo 13 was [[Alan Shepard]] as bevelvoerder, Stuart Roosa as beheermodulevlieënier, en Mitchell as maanmodulevlieënier. Die bestuur het egter gevoel dat Shepard meer opleidingstyd benodig het, aangesien hy eers onlangs sy aktiewe status hervat het na 'n operasie vir 'n binneoorafwyking en sedert 1961 nie gevlieg het nie. Dus is Lovell se bemanning (homself, Haise en Ken Mattingly), wat almal Apollo 11 ondersteun het en vir Apollo 14 geskeduleer was, met Shepard s'n omgeruil. Swigert was oorspronklik bevelvoerder van Apollo 13 se rugsteunbemanning, met [[John W. Young|John Young]] as bevelvoerder en [[Charles Duke]] as maanmodule-vlieënier.<ref name="backup">{{cite web|url=https://airandspace.si.edu/explore-and-learn/topics/apollo/apollo-program/landing-missions/apollo13-crew.cfm|title=Apollo 13 Crew|website=Smithsonian National Air and Space Museum|access-date=January 6, 2018|archive-date=October 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024155252/https://airandspace.si.edu/explore-and-learn/topics/apollo/apollo-program/landing-missions/apollo13-crew.cfm|url-status=dead}}</ref> Sewe dae voor die lansering het Duke se seun se vriend hom aangesteek met Duitse masels.<ref name="Oral">{{cite web |title=Charles M. Duke, Jr. Oral History |publisher= NASA |url=https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/DukeCM/DukeCM_3-12-99.htm |access-date=December 17, 2019}}</ref> Dit het beide die hoof- en rugsteunspanne, wat saam geoefen het, blootgestel. Van die vyf was slegs Mattingly nie immuun deur vorige blootstelling nie. Normaalweg, as enige lid van die hoofbemanning onttrek moes word, sou die oorblywende bemanning ook vervang word en die rugsteunbemanning sou vervang word maar Duke se siekte het dit nie moontlik gemaak nie,{{sfn|NASA 1970|p=6}} dus twee dae voor die bekendstelling is Mattingly deur Swigert vervang.<ref name = "swigert bio">{{cite web|url=http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/swigert-jl.html|access-date=August 21, 2009|title=Astronaut Bio: John L. Swigert|date=January 1983|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20090731012402/http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/swigert-jl.html|archive-date=July 31, 2009| url-status=dead}}</ref> Mattingly het nooit Duitse masels ontwikkel nie en het later op [[Apollo 16]] gevlieg.<ref>{{cite journal|url=https://www.universetoday.com/62576/13-things-that-saved-apollo-13-part-3-charlie-dukes-measles/|last=Atkinson|first=Nancy|title=13 things that saved Apollo 13, Part 3: Charlie Duke's measles|date=April 12, 2010|access-date=November 13, 2019|journal=[[Universe Today]]}}</ref> Vir Apollo is 'n derde stel bemanning van ruimtevaarders, bekend as die ondersteuningsbemanning, aangewys benewens die hoof- en rugsteunspanne wat op die Mercury- en Gemini-projekte gebruik is. Slayton het die ondersteuningspanne geskep omdat [[James McDivitt]], wat [[Apollo 9]] sou bevel voer, geglo het dat, met voorbereiding wat in fasiliteite regoor die VSA aan die gang was, vergaderings wat 'n lid van die vlugbemanning benodig het, gemis sou word. Ondersteuningsbemanningslede moes help soos deur die sendingbevelvoerder aangedui.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=184}} Gewoonlik laag in senioriteit, het hulle die sending se reëls, vlugplan en kontrolelyste saamgestel en dit op datum gehou, vir Apollo 13 was hulle Vance D. Brand, Jack Lousma en óf William Pogue óf Joseph Kerwin.<ref group=nota>Sommige bronne lys Kerwin{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=251}} en ander lys Pogue as die derde lid.{{sfn|Brooks, Grimwood, & Swenson|1979|p=378}}{{sfn|Orloff|2000|p=137}}</ref> <ref>{{cite interview|url=https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/PogueWR/WRP_7-17-2000.pdf|interviewer=Kevin M. Rusnak|date=July 17, 2000|location=Houston, Texas|title=Oral History Transcript|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501104039/https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/PogueWR/WRP_7-17-2000.pdf|archive-date=May 1, 2019|url-status=dead|publisher=NASA|pages=12-25-12-26|series=Johnson Space Center Oral History Project}}</ref> Die vlugdirekteure vir Apollo 13 was Gene Kranz, '''Witspan''' {{sfn|Mission Operations Report 1970|p=I-1}} (die hoofvlugdirekteur);{{sfn|Kranz|2000|p=307}}{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=79}} Glynn Lunney, '''Swartspan'''; Milton Windler, '''Rooispan''' en Gerry Griffin, '''Gouespan'''.{{sfn|Mission Operations Report 1970|p=I-1}} Die CAPCOM's (''Capsule Communicator'' die persoon in Sendingbeheer, tydens die Apollo-program 'n ruimtevaarder, wat verantwoordelik was vir stemkommunikasie met die bemanning){{sfn|Morgan|2001|p=48}} vir Apollo 13 was Kerwin, Brand, Lousma, Young en Mattingly.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=362}} == Sending kentekens en roeptekens == [[Lêer:Apollo 13 Flown Silver Robbins Medallion (SN-354).jpg|duimnael|alt=see caption|Apollo 13 silwer Robbins gedenkpennings]] Die Apollo 13-sendingkentekens beeld die Griekse god van die [[Son]], [[Apollo]], uit met drie perde wat sy strydwa oor die gesig van die Maan trek, en die Aarde in die verte gesien. Dit is bedoel om die Apollo-vlugte te simboliseer wat die lig van kennis aan alle mense bring. Die sendingleuse, ''Ex luna, scientia'' ("Van die Maan, kennis"), verskyn op die pennings. Deur dit te kies, het Lovell die leuse van sy alma mater, die Vlootakademie, ''Ex scientia, tridens'' ("Uit kennis, seemag") aangepas.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=81}}{{sfn|Orloff|2000|p=283}} Op die kant het die sendingnommer in Romeinse syfers as ''Apollo XIII'' verskyn. Die pennings hoef nie gewysig te word nadat Swigert vir Mattingly vervang het nie, aangesien dit een van slegs twee Apollo-sending-kentekens is, die ander is Apollo 11, wat nie die name van die bemanning insluit nie. Dit is ontwerp deur die kunstenaar Lumen Martin Winter, wat dit gebaseer het op 'n muurskildery wat hy vir die St. Regis Hotel in New York Stad geskilder het.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/36238158/daily_news/|title=Astros Wear Badge of Apollo|last1=Crafton|first1=Jean|date=April 12, 1970|page=105|newspaper=Daily News|location=New York City|via=Newspapers.com}}</ref> Die muurskildery is later gekoop deur akteur [[Tom Hanks]],<ref>{{cite news|url=https://www.chicagotribune.com/suburbs/lake-county-news-sun/ct-lns-moran-lovell-stories-st-1003-20151002-story.html|title=Apollo 13 astronaut Jim Lovell shares stories about Tom Hanks, Ron Howard|last1=Moran|first1=Dan|date=October 2, 2015|newspaper=Chicago Tribune|access-date=April 11, 2020}}</ref> wat Lovell in die fliek Apollo 13 vertolk het, en dit is nou in die Captain James A. Lovell Federal Health Care Center in Illinois.<ref>{{cite news|url=https://chicagotribune.newspapers.com/clip/36239172/chicago_tribune/|title=Namesake Brings Personal Touch to Lovell Center Fete|last1=Moran|first1=Dan|newspaper=Chicago Tribune|date=October 2, 2015|page=1|via=Newspapers.com}}</ref> Die sending se leuse was in Lovell se gedagtes toe hy die roepsein Aquarius vir die maanmodule gekies het, geneem van ''[[Waterdraer (sterrebeeld)|Aquarius]]'', die draer van water.{{sfn|Chaikin|1995|p=291}}{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}} Sommige mense in die media het verkeerdelik berig dat die roepsein geneem is uit 'n liedjie met dié naam uit die musiekblyspel ''Hair''.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}}{{sfn|Lattimer|1988|p=77}} Die beheermodule se roepsein, Odyssey, is nie net gekies vir sy Homeriese assosiasie nie, maar ook om te verwys na die onlangse film, [[2001: A Space Odyssey (rolprent)|2001: A Space Odyssey]], gebaseer op 'n kortverhaal deur wetenskapfiksie-outeur [[Arthur C. Clarke]].{{sfn|Chaikin|1995|p=291}} In sy boek het Lovell aangedui dat hy die naam ''Odyssey'' gekies het omdat hy van die woord en die definisie daarvan gehou het: ‘n lang reis waar daar vele geleenthede hom voordoen om munt te slaan.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}} As gevolg van die ongeluk en die laaste minuut bemanningsverandering van Jack Swigert wat Ken Mattingly drie dae voor die lansering vervang het, is die Apollo 13 Robbins gedenkpennings wat saam aanboord van die ruimtetuig was, gesmelt en na die sending hergebruik om die korrekte bemanning en die afwesigheid van 'n maanlandingsdatum te weerspieël.<ref>{{Cite web |title=Medal, Robbins, Commemorative, Apollo 13 {{!}} National Air and Space Museum |url=https://airandspace.si.edu/collection-objects/medal-robbins-commemorative-apollo-13/nasm_A19850166000 |access-date=2024-06-15 |website=airandspace.si.edu |language=en}}</ref> == Ruimtetuig == [[Lêer:Apollo 13 CSM (Ap13-69-H-1791).jpg|duimnael|links|upright=0.68|CSM-109 ''Odyssey'' in die Operasies en Uitklaargebou]] Die Saturnus V-vuurpyl wat gebruik is om Apollo 13 na die Maan te vervoer was genommer as SA-508 en was amper identies aan dié wat vir Apollo 8 tot 12 gebruik is.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=74}} Die vuurpyl, saam met die ruimtetuig, het 2 949 136 kilogram geweeg.{{sfn|Orloff|2000|p=284}} Die S-IC eerste fase se enjins is gegradeer om 440 000 newton (100 000 lbf) minder totale stukrag te genereer as Apollo 12 s'n, hoewel hulle binne die spesifikasies gebly het.<ref name = "journal launch" /> Om die vloeibare waterstofdryfmiddel koud te hou, was die S-II tweede fase se kriogeniese tenks geïsoleer; op vroeëre Apollo-sendings het dit in die vorm van panele gekom wat vasgemaak is, maar vanaf Apollo 13 is isolasie op die buitekant van die tenks gespuit.<ref name = "ten launch">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap10fj/as10-day1-pt1.html|title=Apollo 10: Day 1, part 1: Countdown, launch and climb to orbit|date=February 6, 2022|access-date=August 16, 2025}}</ref> Ekstra dryfmiddel is as 'n toets saamgedra, aangesien toekomstige J-sendings na die Maan meer dryfmiddel vir hul swaarder vragte sou benodig. Dit het die vuurpyl die swaarste gemaak wat NASA nog gevlieg het en Apollo 13 was sigbaar stadiger om uit die lanseeringstoring te kom as vorige sendings.<ref name = "journal launch">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/02earth_orbit_tli.html|title=Day 1: Earth orbit and translunar injection|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> Die Apollo 13-ruimtetuig het bestaan ​​uit beheermodule 109 en Diensmodule 109 (saam CSM-109), genaamd ''Odyssey'', en Maanmodule 7 (LM-7), genaamd ''Aquarius''. Ook as deel van die ruimtetuig beskou, was die lansering-ontsnappingstelsel, wat die beheermodule (CM) na veiligheid sou dryf in geval van 'n probleem tydens opstyg, en die Ruimtetuig-LM-verbindingstuk, genommer as SLA-16, wat die maanmodule (LM) gedurende die eerste ure van die sending gehuisves het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=364}}{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=78, 81}} Die maanmodule-stadiums, beheermodule en die diensmodule is in Junie 1969 by die Kennedy-ruimtesentrum ontvang; die dele van die Saturn V is in Junie en Julie ontvang. Daarna het toetsing en montering voortgegaan, met die hoogtepunt wat bereik is met die uitrol van die lanseervoertuig, met die ruimtetuig bo-op, op 15 Desember 1969.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=364}} Apollo 13 was oorspronklik geskeduleer vir lansering op 12 Maart 1970, maar daardie Januarie het NASA aangekondig dat die sending tot 11 April uitgestel sou word, beide om meer tyd vir beplanning toe te laat en om die Apollo-sendings oor 'n langer tydperk te versprei.<ref name = "postpone">{{cite press release |title=MSC 70–9 |publisher=[[NASA]] |date=January 8, 1970 |url=https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |access-date=July 27, 2019 |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf }}</ref> Die plan was om twee Apollo-vlugte per jaar te voltooi en was in reaksie op begrotingsbeperkings<ref>{{cite news|title=Apollo's Schedule Shifted by NASA|date=January 9, 1970|newspaper=[[The New York Times]]|page=17|url=https://www.nytimes.com/1970/01/09/archives/apollos-schedule-shifted-by-nasa-next-flight-in-april.html}}</ref> wat die kansellasie van Apollo 20 tot gevolg gehad het.<ref>{{cite news|title=Apollo 13 and 14 may be set back|date=January 6, 1970|newspaper=[[The New York Times]]|page=26|url=https://www.nytimes.com/1970/01/06/archives/apollo-13-and-14-may-be-set-back.html|agency=UPI}}</ref> == Opleiding en voorbereiding == Die Apollo 13-hoofbemanning het meer as 1 000 uur se sendingspesifieke opleiding onderneem, meer as vyf uur vir elke uur van die sending se beplande duur van tien dae. Elke lid van die hoofbemanning het meer as 400 uur in babootsers van die beheermodule en (vir Lovell en Haise) van die Maanmodule by Kennedy-ruimtesentrum en in Houston deurgebring, waarvan sommige die vlugbeheerders by Sendingbeheer betrek het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=104}} Vlugbeheerders het aan baie simulasies van probleme met die ruimtetuig tydens vlug deelgeneem, wat hulle geleer het hoe om in 'n noodgeval te reageer.<ref name = "Cass 1" /> Gespesialiseerde nabootsers op ander plekke is ook deur die bemanningslede gebruik.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=104}} Die ruimtevaarders van Apollo 11 het minimale tyd vir geologie-opleiding gehad, met slegs ses maande tussen die toewysing van die bemanning en die lansering; hoër prioriteite het baie van hul tyd in beslag geneem.{{sfn|Phinney|2015|p=100}} Apollo 12 het meer sulke opleiding gesien, insluitend oefening in die veld, met behulp van 'n CAPCOM en 'n gesimuleerde agterkamer van wetenskaplikes, aan wie die ruimtevaarders moes beskryf wat hulle gesien het.{{sfn|Phinney|2015|pp=103–104}} Wetenskaplike-ruimtevaarder Harrison Schmitt het gesien dat daar beperkte entoesiasme vir geologie-velduitstappies was. Omdat hy geglo het dat 'n inspirerende onderwyser nodig was, het Schmitt gereël dat Lovell en Haise sy ou professor, Caltech se Lee Silver, ontmoet. Die twee ruimtevaarders, en plaasvervangers Young en Duke, het op hul eie tyd en koste saam met Silver op 'n velduitstappie gegaan. Aan die einde van hul week saam het Lovell Silver hul geologie-mentor gemaak, wat breedvoerig betrokke sou wees by die geologiebeplanning vir Apollo 13.{{sfn|Phinney|2015|pp=107–111}} Farouk El-Baz het toesig gehou oor die opleiding van Mattingly en sy plaasvervanger, Swigert, wat die beskrywing en fotografering van gesimuleerde maanlandmerke vanaf vliegtuie behels het.{{sfn|Phinney|2015|p=134}} El-Baz het al drie hoofbemanningslede se ruimtevaarders die geologiese kenmerke laat beskryf wat hulle tydens hul vlugte tussen Houston en KSC gesien het; Mattingly se entoesiasme het veroorsaak dat ander ruimtevaarders, soos Apollo 14 se beheer-en-diensmodule vlieënier, Roosa, El-Baz as 'n onderwyser opgesoek het.{{sfn|Phinney|2015|pp=141–142}} Daar was bekommernis oor hoe naby Apollo 11 se maanmodule, ''Eagle'', daaraan gekom het om sonder dryfmiddel te raak tydens sy maandaling en die sendingbeplanners het besluit dat die beheer-en-diensmodule, vanaf Apollo 13, die maanmodule na 'n laer wentelbaan sou bring vanwaar die maan landingspoging sou begin. Dit was 'n verandering van Apollo 11 en 12, waar die maanmodule sy vuurpyle ontbrand het om dit na die laer wentelbaan te bring. Die verandering was deel van 'n poging om die hoeveelheid vliegtyd wat vir die ruimtevaarders beskikbaar was, te verhoog namate die sendings na rowwe terrein op pad was.{{sfn|Harland|1999|p=53}} Die plan was om die eerste van die twee vier uur lange maanoppervlak [[ruimtewandeling]]s te wy aan die opstel van die ''Apollo Lunar Surface Experiments Package'' (ALSEP) groep wetenskaplike instrumente; gedurende die tweede wandeling sou Lovell en Haise die Cone-krater, naby die beplande landingsplek, ondersoek.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=363}} Die twee ruimtevaarders het hul ruimtepakke gedra vir sowat 20 oefen prosedures van ruimtewandelings, insluitend die insameling van monsters en die gebruik van gereedskap en ander toerusting. Hulle het in die sogenaamde "Vomit Comet" in gesimuleerde mikrogravitasie of maanswaartekrag gevlieg, insluitend oefening met die aan- en uittrek van ruimtepakke. Om voor te berei vir die afdaling na die maan se oppervlak, het Lovell die Maanlanding Opleidingsvoertuig gevlieg nadat hy helikopteropleiding ontvang het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=105}} Ten spyte van die ongelukke van een Maanlanding Opleidingsvoertuig en een soortgelyke Maanlanding Navorsingsvoertuig voor Apollo 13 se lansering, het sendingbevelvoerders die vlieg daarvan as onskatbare ervaring beskou en het hulle dus die huiwerige NASA-bestuur oortuig om hulle te behou.<ref>{{cite web|last=Jones|first=Eric M.|title=Lunar Landing Training Vehicle NASA 952|date=April 29, 2006|access-date=August 16, 2025|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/LLTV-952.html|publisher=[[NASA]]|work=Apollo Lunar Surface Journal}}</ref> == Eksperimente en wetenskaplike doelwitte == [[Lêer:Lovell and Haise geology training (S70-20253).jpg|duimnael|regs|upright|Lovell (links) en Haise tydens geologie opleiding in Hawaii, Januarie 1970]] Apollo 13 se aangewese landingsplek was naby die Fra Mauro-krater; daar is geglo dat die Fra Mauro-formasie baie materiaal bevat het wat deur die impak uitmekaar gespat het en die Imbrium-kom vroeg in die Maan se geskiedenis gevul het. Die datering daarvan sou inligting nie net oor die Maan verskaf nie, maar ook oor die Aarde se vroeë geskiedenis. Sulke materiaal sou waarskynlik beskikbaar wees by die Cone-krater, 'n plek waar 'n impak vermoedelik diep in die maan [[regoliet]] geboor het.{{sfn|Harland|1999|pp=51–53}} Apollo 11 het 'n [[Seismograaf|seismometer]] op die Maan agtergelaat, maar die sonkrag-aangedrewe eenheid het nie sy eerste twee weke lange maannag oorleef nie. Die Apollo 12-ruimtevaarders het ook een agtergelaat as deel van sy ALSEP, wat kernaangedrewe was.{{sfn|Harland|1999|pp=38–39}} Apollo 13 het ook 'n seismometer (bekend as die Passiewe Seismiese Eksperiment), soortgelyk aan Apollo 12 s'n, as deel van sy ALSEP gehad, wat deur die ruimtevaarders op die Maan gelaat sou word.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=29}} Daardie seismometer sou gekalibreer word deur die impak, na die afvuur, van die opstygstadium van Apollo 13 se maanmodule, 'n voorwerp met bekende massa en snelheid wat op 'n bekende plek bots.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=42}} Ander ALSEP-eksperimente op Apollo 13 het 'n hittevloei-eksperiment ingesluit, wat die boor van twee gate van 3 meter diep sou behels het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=33}} Dit was Haise se verantwoordelikheid; hy moes ook 'n derde gat van daardie diepte vir 'n kernmonster boor.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} 'n Gelaaide Deeltjie Maanomgewingseksperiment (GDME) het die [[proton]]e en [[elektron]]e van sonoorsprong gemeet wat die Maan bereik.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=49}} Die pakket het ook 'n Maanatmosfeerdetektor (LAD){{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=51}} en 'n stofdetektor ingesluit om die ophoping van puin te meet.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=62}} Die Hittevloei-eksperiment en die GDME is vir die eerste keer op Apollo 13 gevlieg; die ander eksperimente is al voorheen gevlieg.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} [[Lêer:Haise RTG (Ap13-70-H-103).jpg|duimnael|links|Haise oefen om die brandstofkapsule uit sy vervoervat, wat op die maanmodule gemonteer is, te verwyder. Die regte vat het ongeopend met sy radioaktiewe inhoud in die Stille Oseaan gesink.]] Om die ALSEP aan te dryf, is die SNAP-27 radioisotoop termo-elektriese generator (RTG) gebruik. SNAP-27, wat deur die Amerikaanse Atoomenergiekommissie ontwikkel is, is vir die eerste keer op Apollo 12 gebruik. Die brandstofkapsule het ongeveer 3,79&nbsp;kg plutoniumoksied bevat. Die vat wat rondom die kapsule geplaas is vir vervoer na die Maan, is gebou met hitteskerms van grafiet en berillium en met strukturele dele van titanium en Inconel-materiale. Dus is dit gebou om die hitte van hertoetrede van die Aarde se atmosfeer te weerstaan ​​eerder as om die lug met plutonium te besoedel in die geval van 'n mislukte sending.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=65}} 'n Vlag van die Verenigde State is ook geneem om op die maan se oppervlak opgerig te word.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=33, 65}} Vir Apollo 11 en 12 is die vlag in 'n hittebestande buis op die voorste landingspoot geplaas; dit is vir Apollo 13 na die ''Modularized Equipment Storage Assembly'' (MESA) in die maanmodule-afdaalstadium verskuif. Die struktuur om die vlag op die luglose maan te laat wapper, is verbeter vanaf Apollo 12 s'n.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=73}} Vir die eerste keer is rooi strepe op die helm, arms en bene van die bevelvoerder se A7L-ruimtepak aangebring. Dit is gedoen na Apollo 11, omdat diegene wat die beelde wat geneem is, probleme ondervind het om Armstrong van Aldrin te onderskei. Die verandering is egter te laat vir Apollo 12 goedgekeur.<ref name = "red stripe">{{cite web|title=Commander's stripes|website=Apollo Lunar Surface Journal|publisher=[[NASA]]|access-date=July 20, 2019|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/alsj-CDRStripes.html|last=Jones|first=Eric M.|date=February 20, 2006}}</ref> Nuwe vloeistofsakke wat aan die helms vasgemaak was en waaruit die ruimtevaarders moes drink terwyl hulle op die Maan geloop het, is deur Haise tydens Apollo 13 se laaste televisie-uitsending voor die ongeluk gedemonstreer.{{sfn|Turnill|2003|p=316}}<ref>{{cite web|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/alsj-DrinkFood.html|title=Water Gun, Helmet Feedport, In-Suit Drink Bag, and Food Stick|last1=Jones|first1=Eric M.|date=March 3, 2010|website=Apollo Lunar Surface Journal|publisher=NASA|access-date=November 15, 2019}}</ref> Apollo 13 se primêre sendingdoelwitte was om: "[[Selenografie|Selenologiese]] inspeksie, opname en monsterneming van materiale in 'n vooraf gekose gebied van die Fra Mauro-formasie uit te voer. 'n Apollo-maanoppervlak-eksperimentepakket te ontplooi en te aktiveer. Die mens se vermoë om in die maanomgewing te werk, te ontwikkel. Foto's van kandidaat-verkenningsterreine te verkry."{{sfn|Accident report|p=3-26}} Die ruimtevaarders moes ook ander fotografiese doelwitte bereik, insluitend van die [[Gegenschein]] vanuit 'n maanbaan en van die Maan self op die reis terug na die Aarde. Van hierdie fotografie sou deur Swigert uitgevoer word terwyl Lovell en Haise op die Maan geloop het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=385}} Swigert sou ook foto's neem van die [[Lagrange-punt]]e van die Aarde-Maan-stelsel. Apollo 13 het twaalf kameras aan boord gehad, insluitend dié vir televisie en bewegende beelde.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} Die bemanning moes ook bistatiese radarwaarnemings van die Maan aflaai. Niks hiervan kon weens die ongeluk gedoen word nie.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=385}} == Vlugbaan van Apollo 13 == [[Lêer:Apollo 13 timeline.svg|center|framed|Apollo 13 se vlugbaan om die maan, op skaal geteken. Die ongeluk het ongeveer in die 56ste uur na lansering gebeur.]] === Lansering en maanwentelbaan plasing === [[Lêer:Apollo 13 launch (S70-34852).jpg|duimnael|upright=.8|Apollo&nbsp;13 word gelanseer vanaf die Kennedy-ruimtesentrum, 11 April, 1970]] [[Lêer:Apolo-1. CSM&LM diagram.svg|duimnael|Apollo 13 ruimtetuig konfigurasie vir die grootste gedeelte van die vlug: Kliek op die beeld vir sleutel van genommerde komponente.]] Die sending is op die beplande tyd, 14:13 [[Oos-Amerikaanse Tyd|OST]] (19:13 [[Gekoördineerde Universele Tyd|UTC]]), op 11 April gelanseer. 'n Anomalie het plaasgevind toe die tweede-fase, middelste (binneboord) enjin ongeveer twee minute te vroeg afgeskakel het.<ref name="lver">{{cite book |author= |url=https://archive.org/details/nasa_techdoc_19900066486 |title=Saturn 5 Launch Vehicle Flight Evaluation Report: AS-508 Apollo 13 Mission |date=June 20, 1970 |publisher=[[NASA]] |publication-place=[[Marshall Space Flight Center|George C. Marshall Space Flight Center]], Huntsville, Alabama |id=MPR-SAT-FE-70-2 |access-date=May 30, 2017}}</ref>{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=494–499}} Dit is veroorsaak deur erge pogo-ossillasies. Vanaf Apollo 10 is die voertuig se geleidingstelsel ontwerp om die enjin af te skakel in reaksie op kamerdruk-afwykings.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}} Pogo-ossillasies het op Titan-vuurpyle (gebruik tydens die Gemini-program) en op vorige Apollo-sendings voor gekom, maar op Apollo 13 is dit versterk deur 'n interaksie met turbopompkavitasie.<ref>{{cite journal |last=Dotson |first=Kirk |date=Winter 2003–2004 |title=Mitigating Pogo on Liquid-Fueled Rockets |journal=Crosslink |volume=5 |issue=1 |pages=26–29 |location=El Segundo, California|publisher=[[The Aerospace Corporation]] |access-date=July 3, 2013 |url=http://aerospace.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/crosslink/V5N1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://aerospace.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/crosslink/V5N1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}}</ref><ref name=launch>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/01launch_ascent.html |title=Launch and Reaching Earth Orbit |year=2016 |editor-last=Woods |editor-first=W. David |editor-last2=Turhanov|editor-first2=Alexandr|editor-last3=Waugh|editor-first3=Lennox J. |work=Apollo 13 Flight Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025}}</ref> 'n Oplossing om pogo te voorkom was gereed vir die sending, maar skeduledruk het nie die integrasie van die hardeware in die Apollo 13-ruimtetuig toegelaat nie.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}}<ref>{{cite journal|url=https://www.universetoday.com/62672/13-things-that-saved-apollo-13-part-5-unexplained-shutdown-of-the-saturn-v-center-engine/|last=Atkinson|first=Nancy|title=13 things that saved Apollo 13, Part 5: Unexplained shutdown of the Saturn V center engine|date=April 14, 2010|journal=[[Universe Today]]|access-date=September 16, 2019}}</ref> 'n Na-vlug ondersoek het aan die lig gebring dat die enjin een siklus weg was van katastrofiese faling.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}} Die vier buitenste motors (daar is een in die middel) en die S-IVB derde stadium het langer gevuur om te vergoed en die voertuig het baie naby aan die beplande sirkelvormige [[lae aardwentelbaan]] van 190 kilometer bereik, gevolg deur 'n maanoorgangversnellingontbranding ongeveer twee uur later, wat die sending op koers na die Maan geplaas het.<ref name="lver" />{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=494–499}} Na die maanoorgangversnelling het Swigert die skeidings- en transposisiemaneuvers uitgevoer voordat die beheermodule ''Odyssey'' aan die maanmodule ''Aquarius'' gekoppel is en die ruimtetuig het van die derde stadium weggetrek.<ref name = "journal extraction">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/03tde.html|title=Day 1: Transposition, Docking and Extraction|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025|last1=Woods|first1=W. David |last2=Kemppanen |first2=Johannes|last3=Turhanov|first3=Alexander|last4=Waugh |first4=Lennox J.}}</ref> Grondbeheer personeel het toe die derde fase op 'n koers gestuur om die Maan binne die bereik van die Apollo 12-seismometer te tref, wat dit net meer as drie dae in die sending gedoen het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=367}} Die bemanning het gereed gemaak vir die driedaagse reis na Fra Mauro. Om 30:40:50 na lansering, met die TV-kamera aan, het die bemanning die vuurpyl ontbrand om Apollo 13 op 'n hibriede baan te plaas. Die afwyking van 'n vrye terugkeertrajek het beteken dat as die vuurpyl nie weer ontbrand word nie, Apollo 13 die Aarde op sy terugkeerbaan sou mis, eerder as om dit te wentel, soos met 'n vrye terugkeer.<ref name = "journal midcourse">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/05day2-mcc2-tv.html|title=Day 2: Midcourse correction 2 on TV|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> ’n Vrye terugkeerbaan kon slegs plekke naby die maan se ewenaar bereik; ’n hibriede trajek, wat enige tyd na maanoorgangversnelling begin kon word, het dit moontlik gemaak om plekke met hoër [[Breedtegraad|breedtegrade]], soos Fra Mauro, te bereik.<ref name = "journal hybrid">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/launchwindow/lw1.html|title=Apollo lunar landing launch window: The controlling factors and constraints|year=2009|access-date=August 16, 2025|author=Robin Wheeler}}</ref> Kommunikasie het opgekikker toe Swigert besef het dat hy weens die laaste minuut-haas versuim het om sy federale inkomstebelastingopgawe (wat op 15 April verskuldig is) in te dien,en te midde van gelag van sendingbeheerders gevra het hoe hy 'n uitstel kon kry. Daar is bevind dat hy geregtig was op 'n verlenging van 60 dae omdat hy teen die sperdatum uit die land was.{{sfn|NASA 1970|p=8}} Toegang tot die maanmodule om sy stelsels te toets was geskeduleer vir 58:00:00; toe die bemanning op die derde dag van die sending wakker word is hulle meegedeel dat dit met drie ure vorentoe geskuif is en later weer met nog 'n uur vorentoe geskuif is. 'n Televisie-uitsending was geskeduleer vir 55:00:00; Lovell, wat as seremoniemeester opgetree het, het die gehoor die binnekant van ''Odyssey'' en ''Aquarius'' gewys. <ref name=storm>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/07day3-before-the-storm.html |title=Day 3: Before the storm |year=2016 |editor-last=Woods |editor-first=W. David |editor-last2=Turhanov|editor-first2=Alexandr|editor-last3=Waugh|editor-first3=Lennox J. |work=Apollo 13 Flight Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025}}</ref> Die gehoor was beperk aangesien geeneen van die televisienetwerke die uitsending lewendig uitgesaai het nie,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=206}} wat Marilyn Lovell (Jim Lovell se vrou) gedwing het om na die BBP-kamer by Sendingbeheer te gaan as sy haar man en sy bemanningslede wou sien.{{sfn|Chaikin|1995|pp=285–287}} === Ongeluk === Ongeveer ses en 'n half minute na die TV-uitsending, nader aan 56:00:00, was Apollo 13 ongeveer 330&nbsp;000&nbsp;km van die Aarde af.<ref name = "journal Houston">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/08day3-problem.html|title=Day 3: 'Houston, we've had a problem'|date=May 30, 2017|access-date=August 16, 2025|last1=Woods|first1=W. David|last2=Kemppanen|first2=Johannes|last3=Turhanov|first3=Alexander|last4=Waugh|first4=Lennox J.}}</ref> Haise was besig om die maanmodule af te skakel nadat hy die stelsels getoets het terwyl Lovell die TV-kamera weggepak het. Jack Lousma, die CAPCOM, het minder belangrike instruksies aan Swigert gestuur, insluitend die verandering van die orientasie van die ruimtetuigtuig om fotografie van Komeet Bennett te vergemaklik.<ref name = "journal Houston" />{{sfn|Chaikin|1995|p=292}} Die druksensor in een van die Diensmodule se suurstoftenks het vroeër blykbaar wanfunksioneer, daarom het Sy Liebergot (die Vlugbeheerder, in beheer van die monitering van die Beheer-en-diensmodule se elektriese stelsels) versoek dat die roerwaaiers in die tenks geaktiveer word. Normaalweg is dit een keer per dag gedoen; 'n roering sou die inhoud van die tenks destratifiseer, wat die druklesings meer akkuraat sou maak.<ref name = "journal Houston" /> Die vlugdirekteur, Kranz, het vir Liebergot 'n paar minute laat wag sodat die bemanning rustig kon raak na die televisie uitsending,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=207}} toe het Lousma die versoek aan Swigert oorgedra, wat die skakelaars wat die waaiers beheer, geaktiveer het<ref name = "journal Houston" /> en hulle na 'n paar sekondes weer afgeskakel het.{{sfn|Chaikin|1995|p=292}} {{Listen|filename=Apollo13-wehaveaproblem.ogg|title=Houston, we've had a problem.|description=Swigert and Lovell reporting the incident on April 14, 1970 [2:59] "Houston, we've had a problem"|format=[[Ogg]]}} Vyf-en-negentig sekondes nadat Swigert daardie skakelaars geaktiveer het,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=207}} het die ruimtevaarders 'n "redelik groot knal" gehoor, vergesel van skommelinge in elektriese krag en die afvuur van die orientasiebeheer-stuwers.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=368}}{{sfn|Orloff|2000|pp=152–157}} Kommunikasie en telemetrie na die Aarde was vir 1.8 sekondes buite werking, totdat die stelsel homself outomaties herstel het deur die hoëwins S-band-antenna, wat vir translunêre kommunikasie gebruik word, van smalstraal- na wyestraalmodus oor te skakel.{{sfn|Accident report|p=4-44}} Die ongeluk het om 55:54:53 (03:08 UTC op 14 April; 10:08 NM OST, 13 April) plaasgevind. Swigert het 26 sekondes later berig: "Goed, Houston, ons het 'n probleem hier gehad," en Lovell het dit om 55:55:42 herhaal: "Houston, ons het 'n probleem gehad. Ons het 'n te lae spanning op die Hoof B-geleistam gehad."<ref name = "journal Houston" /> William Fenner was die leidingsbeampte wat die eerste was om 'n probleem in die beheerkamer aan Kranz te rapporteer.<ref name = "journal Houston" /> Lovell se aanvanklike gedagte toe hy die geraas hoor het, was dat Haise die maanmodule se kajuit-herdrukklep geaktiveer het, wat ook 'n knal veroorsaak het (Haise het dit geniet om sy bemanningslede skrik te maak), maar Lovell kon sien dat Haise geen idee gehad het wat gebeur het nie. Swigert het aanvanklik gedink dat 'n [[meteoroïde]] die maanmodule moontlik getref het, maar hy en Lovell het gou besef dat daar geen lek was nie.{{sfn|Chaikin|1995|p=293}} Die "Hoofgeleistam B lae spanning" het beteken dat daar 'n te lae spanning was wat deur die diensmodule se drie [[brandstofsel]]le (aangedryf deur [[waterstof]] en suurstof wat vanaf hul onderskeie tenks gepomp word) na die tweede van die diensmodule se twee elektriese kragverspreidingstelsels verskaf is. Byna alles in die beheer-en-diensmodule het krag benodig om te kan funksioneer. Alhoewel die geleistam tydelik na normale status teruggekeer het, het beide geleistamme A en B se spanning gou begin daal. Haise het die status van die brandstofselle nagegaan en gevind dat twee van hulle dood was. Sendingreëls het ruimtetuie verbied om 'n maanwentelbaan te gaan tensy alle brandstofselle operasioneel was.{{sfn|Chaikin|1995|pp=293–294}} In die minute na die ongeluk was daar verskeie ongewone lesings wat getoon het dat tenk-2 leeg was en tenk-1 se druk stadig gedaal het, dat die rekenaar van die ruimtetuig herset het en dat die hoëwins-antenna nie gewerk het nie. Liebergot het aanvanklik die kommerwekkende tekens van tenk-2 na die roering nie raak gesien nie, aangesien hy op tenk-1 gefokus het, met die gedagte dat die lesing daarvan 'n goeie riglyn sou wees vir wat in tenk 2-teenwoordig was, net soos beheerders wat hom in die "agterkamer" ondersteun het. Toe Kranz vir Liebergot hieroor uitgevra het, het hy aanvanklik geantwoord dat daar moontlik vals lesings kon wees as gevolg van 'n instrumentasieprobleem; hy is dikwels in die jare daarna daaroor geterg.<ref name = "Cass 1">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Apollo 13, we have a solution|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution|date=April 1, 2005|access-date=October 13, 2022|website=IEEE}}</ref> Lovell, wat uit die venster gekyk het, het berig dat "'n gas van een of ander aard" die ruimte instroom, wat dit duidelik maak dat daar 'n ernstige probleem is.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=215}} Aangesien die brandstofselle suurstof nodig gehad het om te werk, sou die oorblywende brandstofsel afskakel wanneer tenk-1 leegloop, wat beteken dat die beheer-en-diensmodule se enigste beduidende bronne van krag en suurstof die beheermodule se batterye en sy suurstof-stutenk sou wees. Hierdie sou normaalweg vir die laaste ure van die sending benodig word, maar die oorblywende brandstofsel, met reeds 'n tekort aan suurstof, het suurstof uit die stustenk getrek. Kranz het beveel dat die stutenk geïsoleer word, wat die suurstof bespaar het, maar dit het beteken dat die oorblywende brandstofsel binne twee uur sou ophou werk, aangesien die suurstof in tenk-1 verbruik of uitgelek het.{{sfn|Chaikin|1995|pp=293–294}} Die gebied rondom die ruimtetuig was gevul met talle klein stukkies puin van die ongeluk, wat enige pogings om die sterre vir navigasie te gebruik, bemoeilik het.{{sfn|Chaikin|1995|p=299}} Die doel van die sending het skielik verander, dit was eenvoudig: om die ruimtevaarders lewend terug na die Aarde te kry.<ref name = "Cass 2" /> === Lus om die Maan === [[Lêer:Direct Abort Trajectory - Lunar Landing Symposium, MSC Jun66.jpg|upright=1.2|duimnael|Die voorstelling van 'n direkte aborteer aksie (van 'n 1966 beplanning verslag) op 'n punt baie vroeër in die sending en nader na die Aarde as wat die Apollo&nbsp;13 ongeluk gebeur het.]] [[Lêer:NASA-Apollo13-ViewsOfMoon-20200224.webm|duimnael|upright=1.18|NASA – Apollo 13 Maan Sending – Aansigte van die Maan (2:24)]] Die maanmodule het gelaaide batterye en vol suurstoftenks gehad vir gebruik op die maanoppervlakte, so Kranz het opdrag gegee dat die ruimtevaarders die maanmodule aanskakel en dit as 'n "reddingsboot"<ref name = "Cass 1" /> gebruik; 'n scenario wat verwag is, maar as onwaarskynlik beskou is.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|pp=83–87}} Prosedures vir die gebruik van die maanmodule op hierdie manier is deur maanmodule-vlugbeheerders ontwikkel na 'n opleidingssimulasie vir Apollo 10 waarin die maanmodule nodig was vir oorlewing, maar nie betyds aangeskakel kon word nie.<ref name = "Cass 2" /> As Apollo 13 se ongeluk op die terugreis plaasgevind het, met die maanmodule reeds gebruik en agtergelaat, sou die ruimtevaarders gesterf het,<ref name="LM-ALSEP">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C|title=Apollo 13 Lunar Module/ALSEP|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=October 31, 2009|archive-date=19 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019204208/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C|url-status=dead}}</ref> net soos hulle sou gesterf het na 'n ontploffing in 'n maanbaan, insluitend een terwyl Lovell en Haise op die Maan geloop het.<ref name = "Yahoo 50th" /> 'n Belangrike besluit was die keuse van die terugkeer roete. 'n Direkte stop en omdraai sou die diensmodule se hoofenjin moes gebruik om terug te keer voordat dit die Maan bereik. Die ongeluk kon egter die hoofenjin beskadig het en die brandstofselle sou ten minste nog 'n uur moes hou om aan sy kragbehoeftes te voldoen, so Kranz het eerder op 'n langer roete besluit: die ruimtetuig sou om die Maan swaai (die maan se aantrekkingskrag gebruik) voordat dit na die Aarde sou terugkeer. Apollo 13 was op die hibriede trajek wat dit na Fra Mauro sou neem; dit moes nou teruggebring word na 'n vrye terugkeer. Die maammodule se ''Daalaandrywingstelsel'', hoewel nie so kragtig soos die diensmodule se hoofenjin nie, kon dit doen, maar nuwe sagteware vir Sendingbeheer se rekenaars moes deur tegnici geskryf word, aangesien daar nooit voorsien is dat die beheer-en-diensmoduleruimtetuig vanaf die maanmodule gemanuvreer sou moes word nie. Terwyl die beheermodule afgeskakel word, het Lovell die oriëntasie-inligting van die leidingstelsel oorgeskryf en handberekeninge uitgevoer om dit na die maanmodule se gidsstelsel oor te dra, wat afgeskakel was; op sy versoek het Sendingbeheer sy syfers nagegaan.<ref name = "Cass 2">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Houston, we have a solution, part 2|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution-part-2|date=April 1, 2005|website=IEEE|access-date=August 31, 2019}}</ref>{{sfn|Chaikin|1995|pp=297–298}} Om 61:29:43.49 is die maanmodule se Daalaandrywingstelsel vir 34.23 sekondes ontbrand om Apollo 13 in 'n vrye terugkeertrajek teruggeplaas.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=369}} [[Lêer:Mare Moscoviense AS13-60-8648.jpg|duimnael|Die Apollo&nbsp;13 bemanning het die Maan afgeneem vanuit die Maanmodule.]] Die verandering sou Apollo 13 binne ongeveer vier dae terug na die Aarde kry met 'n landing in die [[Indiese Oseaan]], waar NASA weinige herwinningsmagte gehad het. Jerry Bostick en ander Vlugbeheerders was gretig om beide die reistyd te verkort en om in die Stille Oseaan te land, waar die hoofherwinningsmagte geleë was. Een opsie sou die terugreistyd met 36 uur verminder, maar dit sou vereis dat van die diensmodule ontslae geraak word; dit sou die beheermodule se hitteskild aan die ruimte blootstel tydens die terugreis, iets waarvoor dit nie ontwerp is nie. Die Vlugbeheerders het ook na ander opsies gekyk. Na 'n vergadering met NASA-amptenare en ingenieurs, het die senior persoon teenwoordig, die direkteur van die ''Manned Spaceflight Center'', Robert R. Gilruth, besluit op 'n ontbranding met behulp van die Daalaandrywingstelsel, wat 12 uur sou bespaar en Apollo 13 in die Stille Oseaan sou laat land. Hierdie ontbranding sou plaasvind twee ure nadat die ruimtetuig verby die naaste punt aan die Maan (perisintium) was, genoem PC+2.<ref name = "Cass 2" /> By perisintium het Apollo 13 die rekord (volgens die [[Guinness World Records|Guinness Book of World Records]]) opgestel, wat steeds staan, vir die verste afstand van die Aarde deur 'n bemande ruimtetuig: 400&nbsp;171&nbsp;kilometer vanaf die Aarde om 19:21 OST, 14 April (00:21:00 UTC 15 April).{{sfn|Glenday|2010|p=13}}<!--<ref group="nota">Die rekord is opgestel omdat die Maan tydens die sending amper op sy [[Apside|verste]] van die Aarde af was. Apollo 13 se unieke vrye terugkeerbaan het veroorsaak dat dit ongeveer 100 kilometer verder van die maan se verste kant af gegaan het as ander Apollo-maanmissies, maar dit was 'n geringe bydrae tot die rekord.{{sfn|Adamo|2009|p=37}} 'n Rekonstruksie van die trajek deur die astrodinamikus Daniel Adamo in 2009 teken die verste afstand aan as 400 046 kilometer om 19:34 OST (00:34:13 UTC). Apollo 10 hou die rekord vir die tweede verste afstand op 'n afstand van 399 806 kilometer.{{sfn|Adamo|2009|p=41}}</ref>--> Terwyl hulle vir die ontbranding voorberei het is die bemanning meegedeel dat die S-IVB derde stadium die Maan, soos beplan, getref het, wat Lovell laat spot het met 'n opmerking: "Wel, ten minste het iets op hierdie vlug gewerk."<ref name = "journal leaving" />{{sfn|Cooper|2013|pp=84–86}} Kranz se Witspan-sendingbeheerders, wat die meeste van hul tyd bestee het om ander spanne te ondersteun en die prosedures te ontwikkel wat dringend nodig was om die ruimtevaarders huis toe te bring, het hul konsoles vir die PC+2-prosedure beman.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|pp=221–222}} Normaalweg kon die akkuraatheid van so 'n ontbranding verseker word, deur die belyning wat Lovell na die maanmodule se rekenaar oorgedra het, te kontroleer teen die posisie van een van die sterre wat ruimtevaarders vir navigasie gebruik het, maar die lig wat van die vele stukke puin wat die ruimtetuig vergesel het geglinster het, het dit onprakties gemaak. Die ruimtevaarders het gevolglik die een beskikbare ster gebruik waarvan die posisie nie verberg kon word nie: die Son. Houston het hulle ook meegedeel dat die Maan in die middel van die bevelvoerder se venster van die maanmodule sou wees terwyl hulle die ontbranding maak, wat amper perfek was, minder as 0,3 meter per sekonde af.<ref name = "journal leaving" /> Die ontbranding het om 79:27:38.95 begin en het vier minute en 23 sekondes geduur.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=391}} Die bemanning het toe die meeste maanmodulestelsels afgeskakel om verbruikbare bronne te bespaar.<ref name = "journal leaving">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/13day4-leaving-moon.html|title=Day 4: Leaving the Moon|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> === Terugkeer na die Aarde === [[Lêer:Apollo13 apparatus.jpg|duimnael|Swigert met die toestel wat geïmproviseer is om die beheermodule se [[Litiumhidroksied|litiumhidroksiedhouers]] te gebruik in die maanmodule.]] Die maanmodule het genoeg suurstof gehad, maar daar was steeds die probleem om koolstofdioksied te verwyder, wat deur houers [[Litiumhidroksied|litiumhidroksiedkorreltjies]] geabsorbeer is. Die maanmodule se voorraadhouers, bedoel om twee ruimtevaarders vir 45 uur op die Maan te akkommodeer, was nie genoeg om drie ruimtevaarders vir die terugreis na die Aarde te ondersteun nie.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=224}} Die beheermodule het genoeg houers gehad, maar hulle was van 'n ander vorm en grootte as die maanmodule s'n en kon dus nie in die maanmodule se toerusting gebruik word nie. Ingenieurs op die grond het 'n manier bedink om die gaping te oorbrug deur plastiekdeksels te gebruik wat van prosedurehandleidings geruk is, kleefband en ander items wat op die ruimtetuig beskikbaar was.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/36237422/detroit_free_press/|title=Astronauts Beat Air Crisis By Do-It-Yourself Gadget|newspaper=Detroit Free Press|location=Detroit, Michigan|date=April 16, 1970|page=12–C|last1=Pothier|first1=Richard|via=Newspapers.com}}</ref>{{sfn|Barell|2016|p=154}} NASA-ingenieurs het na die geïmproviseerde toestel as "die posbus" verwys.<ref>{{Cite web|last=Smith|first=Yvette|date=2015-09-24|title=Putting a Square Peg in a Round Hole|url=http://www.nasa.gov/image-feature/putting-a-square-peg-in-a-round-hole|access-date=2021-05-20|website=NASA}}</ref> Die prosedure vir die bou van die toestel is oor die tydperk van 'n uur deur CAPCOM Joseph Kerwin aan die bemanning voorgelees en is deur Swigert en Haise gebou; koolstofdioksiedvlakke het onmiddellik begin daal. Lovell het later hierdie improvisasie beskryf as "'n goeie voorbeeld van samewerking tussen grond en ruimte".{{sfn|Cortright|1975|pp=257–262}} [[Lêer:Apollo 13 Hasselblad image from film magazine 62-JJ (cropped).jpg|duimnael|links|Lovell probeer rus in die ysige ruimtetuig]] Die beheer-en-diensmodule se elektrisiteit het gekom van brandstofselle wat water as 'n neweproduk produseer, maar die maanmodule is aangedryf deur silwersinkbatterye wat nie dit gedoen het nie, dus sou beide elektriese krag en water (wat nodig is vir toerustingverkoeling sowel as om te drink) krities wees. Die maanmodule se kragverbruik is tot die laagste moontlike vlak verminder.{{sfn|Mission Operations Report 1970|pp=III‑17, III-33, III-40}} Swigert kon 'n paar drinksakke met water uit die beheermodule se waterkraan vul,<ref name = "journal leaving" /> maar selfs deur rantsoenering van persoonlike verbruik toe te pas, het Haise aanvanklik bereken dat hulle ongeveer vyf uur voor hul terugkeer sonder water vir verkoeling sou wees. Dit het aanvaarbaar gelyk omdat die stelsels van Apollo 11 se maanmodule, wat eens in 'n maanbaan gelaat is, vir sewe tot agt uur aangehou werk het, selfs met die water afgesny. Uiteindelik het Apollo 13 na die Aarde teruggekeer met slegs 12,8 kilogram water oor.{{sfn|Cortright|1975|pp=254–257}} Die bemanning se rantsoen was 0,2 liter water per persoon per dag; die drie ruimtevaarders het altesaam 14 kilogram verloor en Haise het 'n urienweginfeksie ontwikkel.<ref name = "mission summary">{{cite web|last=Jones|first=Eric M.|date=January 4, 2006|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a13/a13.summary.html|title=The frustrations of Fra Mauro: Part I|work=Apollo Lunar Surface Journal|access-date=August 16, 2025}}</ref>{{sfn|Cortright|1975|pp=262–263}} Hierdie infeksie is waarskynlik veroorsaak deur die verminderde waterinname, maar mikrogravitasie en die gevolge van kosmiese straling kon moontlik sy immuunstelsel se reaksie op die patogeen benadeel het.<ref>{{cite journal |last1=Kennedy |first1=A.R. |date=2014 |title=Biological effects of space radiation and development of effective countermeasures |journal=Life Sciences in Space Research |volume= 1|issue=1 |pages=10–43 |doi=10.1016/j.lssr.2014.02.004|pmid=25258703 |pmc=4170231 |bibcode=2014LSSR....1...10K }}</ref> [[Lêer:Apollo 13 Houston, We've Got a Problem.ogv|duimnael|''Apollo 13: Houston, We've Got a Problem'' (1970)—Dokumentêr oor die sending deur NASA (28:21)]] Binne die donker ruimtetuig het die [[temperatuur]] tot so laag as 3&nbsp;°C gedaal.<ref>{{Cite web|last=Mars|first=Kelli|date=2020-04-16|title=50 Years Ago: Apollo 13 Crew Returns Safely to Earth|url=http://www.nasa.gov/feature/50-years-ago-apollo-13-crew-returns-safely-to-earth|access-date=2021-05-20|website=NASA}}</ref> Lovell het oorweeg om die bemanning hul ruimtepakke te laat aantrek, maar het besluit dat dit te warm sou wees. In plaas daarvan het Lovell en Haise hul maanwandelingstewels gedra en Swigert het 'n ekstra oorpak aangetrek. Al drie ruimtevaarders was koud, veral Swigert, wie se voete nat geword het terwyl hy die watersakke gevul het en geen maanwandelingstewels aangehad het nie aangesien hy nie geskeduleer was om op die Maan te loop nie. Hulle is aangesê om nie hul urine in die ruimte te stort nie aangesien dit die vlugbaan kon versteur en dus moes hulle dit in sakke bêre. Water het op die mure gekondenseer; enige kondensasie wat moontlik agter toerustingpanele was{{sfn|Cortright|1975|pp=257–263}} het geen probleme veroorsaak nie, deels as gevolg van die uitgebreide verbeterings aan elektriese isolasie wat na die Apollo 1-brand ingestel is.<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/A13_panel.html|title=Generation Constellation Learns about Apollo 13|last=Siceloff|first=Steven|date=September 20, 2007|work=[[Constellation program|Constellation Program]]|publisher=NASA|access-date=September 7, 2019}}</ref> Ten spyte van dit alles het die bemanning min klagtes gehad.<ref name = "Cass 3">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Houston, we have a solution, part 3|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution-part-3|date=April 1, 2005|website=IEEE|access-date=September 8, 2019}}</ref> Die Vlugbeheerder John Aaron, saam met Mattingly en verskeie ingenieurs en ontwerpers, het 'n prosedure ontwerp om die beheermodule van volle afgeskakel aan te skakel – iets wat nooit bedoel was om tydens 'n vlug gedoen te word nie, wat nog te sê onder Apollo 13 se streng krag- en tydsbeperkings.<ref>{{cite journal|last=Leopold|first=George|date=March 17, 2009|title=Power engineer: Video interview with Apollo astronaut Ken Mattingly|journal=[[EE Times]]|publisher=UMB Tech|url=https://www.eetimes.com/power-engineer-video-interview-with-apollo-astronaut-ken-mattingly/|access-date=August 14, 2010}}</ref> Die ruimtevaarders het die prosedure sonder ooglopende probleme geïmplementeer: Kranz het later die krediet vir hul oorlewing gegee aan al drie ruimtevaarders wat toetsvlieëniers was, gewoond daaraan om in kritieke situasies met hul lewens op die spel te werk.<ref name = "Cass 3" /> Wetende dat die koue toestande gekombineer met onvoldoende rus die tyd-kritieke aanvang van die beheermodule voor hertoetrede sou belemmer, het sendingbeheer Lovell na 133 uur toestemming gegee om die maanmodule ten volle aan te skakel om die kajuittemperatuur te verhoog, wat die herbegin van die maanmodule se leidingsrekenaar ingesluit het. Deur die maanmodule se rekenaar aan die gang te hê, kon Lovell 'n navigasiewaarneming uitvoer en die maanmodule se Traagheidsmeeteenheid (IMU) kalibreer. Met die maanmodule se rekenaar bekend met sy ligging en oriëntasie, is die beheermodule se rekenaar later gekalibreer in 'n omgekeerde van die normale prosedures wat gebruik word om die maanmodule op te stel, wat stappe uit die herbeginproses afgeskaal het en die akkuraatheid van die PGNCS-beheerde hertoetrede verhoog het.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/25day6-thelastcoursecorrection.html|title=Apollo Flight Journal: Day 6 Part 4|publisher=NASA|access-date=August 16, 2025|archive-date=January 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118020508/https://www.history.nasa.gov/afj/ap13fj/25day6-thelastcoursecorrection.html}}</ref> === Hertoetrede in atmosfeer en neerplons === Ten spyte van die akkuraatheid van die PC+2-prosedure, het die ruimtetuig stadig van koers afgedryf, wat 'n regstelling genoodsaak het. Aangesien die maanmodule se leidingstelsel afgeskakel is na die PC+2-prosedure, is die bemanning aangesê om die [[Ligskadugrens|lyn tussen nag en dag]] op Aarde te gebruik om hulle te lei, 'n tegniek wat op NASA se Aarde-wentelbaan-missies gebruik word, maar nooit op pad terug van die Maan nie.<ref name = "Cass 3" /> Hierdie Daalaandrywingstelselverbranding, om 105:18:42 vir 14 sekondes, het die geprojekteerde ingangsvlugroetehoek terug binne veilige perke gebring. Nietemin was nog 'n verbranding nodig om 137:40:13, met behulp van die maanmodule se reaksiebeheerstelselstuwers, vir 21.5 sekondes. Die diensmodule is minder as 'n halfuur later ontkoppel en losgelaat, wat die bemanning toegelaat het om die skade vir die eerste keer te sien en te fotografeer. Hulle het berig dat 'n hele paneel van die diensmodule se buitekant vermis was, dat die brandstofselle bokant die suurstoftenkrak gekantel het, dat die hoëwins-antenna beskadig was en dat daar 'n aansienlike hoeveelheid wrakstukke orals was.{{sfn|Orloff & Harland|2006|pp=370–371}} Haise kon moontlike skade aan die diensmodule se enjinklok sien, wat Kranz se besluit om die diensmodules se enjin nie te gebruik nie, ondersteun het.<ref name = "Cass 3" /> Die bemanning het toe uit die maanmodule terug in die beheermodule beweeg en die lewensondersteuningstelsels heraktiveer.<ref name="apollo13NASAsdca"/> [[Lêer:Apollo13 splashdown.jpg|duimnael|links|Apollo&nbsp;13 plons neer in die suide van die Stille Oseaan op April 17, 1970]] Die laaste probleem wat opgelos moes word, was hoe om die maanmodule op 'n veilige afstand van die beheermodule te skei net voor hertoetrede in die atmsofeer. Die normale prosedure, in 'n maanbaan, was om die maanmodule vry te stel en dan die diensmodule se reaksiebeheerstelselstuwers te gebruik om die beheer-en-diensmodule weg te trek, maar teen hierdie punt was die diensmodule reeds losgelaat. Die vervaardiger van die maanmodule, Grumman, het 'n span ingenieurs van die Universiteit van Toronto, onder leiding van senior wetenskaplike Bernard Etkin, aangestel om die probleem op te los van hoeveel lugdruk in die doktonnel gelaat moet word (eerder as om dit heeltemal na die ruimte te ventileer) om die modules uitmekaar te stoot. Die ruimtevaarders het die oplossing met sukses toegepas.<ref name="G&M">{{cite news|title=Bernard Etkin helped avert Apollo 13 tragedy|url=https://www.theglobeandmail.com/technology/science/bernard-etkin-helped-avert-apollo-13-tragedy/article19735265/#dashboard/follows/|access-date=September 7, 2019|newspaper=The Globe and Mail}}</ref> Die maanmodule het weer die Aarde se atmosfeer binnegedring en is vernietig, met die oorblywende stukke wat diep in die oseaan geval het. <ref name="LM-ALSEP" /><ref name=impact>{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/apollo_impact.html|title=Impact Sites of Apollo LM Ascent and SIVB Stages|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=August 27, 2019|archive-date= 8 Januarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108152701/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/apollo_impact.html|url-status=dead}}</ref> Apollo 13 se finale middelkoers-korreksie het die bekommernisse van die Atoomenergiekommissie aangespreek, wat wou hê dat die houer met die plutoniumoksied wat vir die SNAP-27 RTG bedoel was, op 'n veilige plek moes land. Die impakpunt was oor die Tonga-trog in die Stille Oseaan, een van sy diepste punte en die houer het 10 kilometer na die bodem gesink. Latere helikopteropnames het geen radioaktiewe lekkasie gevind nie.<ref name = "Cass 3" /> Ionisasie van die lug rondom die beheermodule tydens hertoetrede sal tipies 'n kommunikasieonderbreking van vier minute veroorsaak. Apollo 13 se vlak terugkeerpad het dit tot ses minute verleng, langer as wat verwag is; beheerders het gevrees dat die beheermodule se hitteskild gefaal het..<ref>{{cite magazine|title=Did Ron Howard exaggerate the reentry scene in the movie Apollo 13?|first=Joe|last=Pappalardo|url=http://www.airspacemag.com/need-to-know/did-ron-howard-exaggerate-the-reentry-scene-in-the-movie-apollo-13-17639496/|magazine=Air & Space/Smithsonian|publisher=Smithsonian Institution|location=Washington, D.C.|date=May 1, 2007|access-date=September 8, 2019}}</ref> ''Odyssey'' het radiokontak herwin en veilig in die suid-Stille Oseaan neergeplons, 21°38′24″S 165°21′42″W,{{sfn|Apollo 13 Mission Report 1970|p=1-2}} suidoos van Amerikaans-Samoa en 6.5 km vanaf die bergingskip, USS ''Iwo Jima''.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=371}} Alhoewel hulle moeg was, was die bemanning in 'n goeie toestand, behalwe vir Haise, wat 'n ernstige urienweginfeksie ontwikkel het weens onvoldoende waterinname.{{sfn|Cortright|1975|pp=262–263}} Die bemanning het oornag op die skip gebly en die volgende dag na Pago Pago, Amerikaans Samoa, gevlieg. Hulle het na Hawaii gevlieg, waar president Richard Nixon hulle die Presidensiële Medalje van Vryheid, die hoogste burgerlike eerbewys, aan hulle toegeken het.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/39764154/the_philadelphia_inquirer/|title=Heroes of Apollo 13 Welcomed by President and Loved Ones|agency=Associated Press|newspaper=The Philadelphia Inquirer|location=Philadelphia, Pennsylvania|date=April 19, 1970|via=Newspapers.com|page=1}}</ref> Hulle het oornag gebly en is toe terug na Houston gevlieg.{{sfn|Apollo 13 Mission Report 1970|p=10-5}} Op pad na Honolulu het president Nixon in Houston gestop om die Presidensiële Medalje van Vryheid aan die Apollo 13-sendingoperasiespan toe te ken.<ref name="nixon">{{cite web|title=Behind the Scenes of Apollo 13|url=https://www.nixonfoundation.org/2016/04/behind-scenes-apollo-13/|website=Richard Nixon Foundation|access-date=June 27, 2019|date=April 11, 2016}}</ref> Hy het oorspronklik beplan om die toekenning aan NASA-administrateur Thomas O. Paine te gee, maar Paine het die sendingoperasiespan aanbeveel.<ref>{{cite web|url=https://www.presidency.ucsb.edu/node/241054|title=Remarks on Presenting the Presidential Medal of Freedom to Apollo 13 Mission Operations Team in Houston.|publisher=The American Presidency Project|access-date=December 27, 2017}}</ref> == Publieke en media-reaksie == Wêreldwye belangstelling in die Apollo-program is deur die voorval weer aangewakker; televisiedekking is deur miljoene gesien. Vier Sowjet-skepe het na die landingsgebied gegaan om te help indien nodig{{sfn|NASA 1970|p=15}} en ander nasies het hulp aangebied indien die vaartuig elders moes land.{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=489–494}} President Nixon het afsprake gekanselleer, die ruimtevaarders se families gebel en na NASA se Goddard Space Flight Center in Greenbelt, [[Maryland]], gereis, waar Apollo se opsporing en kommunikasie gekoördineer is.{{sfn|NASA 1970|p=15}} Die redding het meer openbare aandag gekry as enige ruimtevlug tot op daardie stadium, behalwe die eerste maanlanding van Apollo 11. Daar was wêreldwye opskrifte en mense het om televisiestelle gesit om die nuutste ontwikkelinge te kry, aangebied deur netwerke wat hul gereelde programmering vir bulletins onderbreek het. [[Pous Paulus VI]] het 'n gemeente van 10 000 mense gelei in gebed vir die ruimtevaarders se veilige terugkeer; tien keer daardie getal mense wat gebede by 'n godsdienstige fees in [[Indië]] doen.{{sfn|Chaikin|1995|p=316}} Die Senaat van die Verenigde State het op 14 April 'n resolusie aangeneem wat besighede versoek om daardie aand om 21:00, plaaslike tyd, tyd aan werknemers toe te laat vir gebede.{{sfn|NASA 1970|p=15}} Na raming het 40 miljoen Amerikaners na Apollo 13 se landing gekyk, wat regstreeks op al drie netwerke uitgesaai is, met nog 30 miljoen wat 'n gedeelte van die 6+1⁄2 uur lange uitsending gekyk het. Selfs mense meer buite die VSA het gekyk. Jack Gould van [[The New York Times]] het gesê dat Apollo 13, "wat so naby aan 'n tragiese ramp gekom het, die wêreld heel waarskynlik meer volledig in wedersydse besorgdheid verenig het as wat 'n ander suksesvolle landing op die Maan sou gedoen het".<ref>{{cite news|last=Gould|first=Jack|author-link=Jack Gould|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/1970/04/18/archives/tv-millions-of-viewers-end-vigil-for-apollo-13-unusual-color.html|date=April 18, 1970|page=59|title=TV: Millions of viewers end vigil for Apollo 13|url-access=subscription}}</ref> == Ondersoek en reaksie == === Hersieningsraad === Onmiddellik na die bemanning se terugkeer het die NASA-administrateur Paine en adjunk-administrateur George Low 'n Hersieningsraad aangestel om die ongeluk te ondersoek. Onder die voorsitterskap van die direkteur van die NASA Langley-navorsingsentrum, Edgar M. Cortright, en insluitend Neil Armstrong en ses ander<ref group=nota>Die ander was Robert F. Allnutt (Assistent van die Administrateur, NASA-hoofkwartier); John F. Clark (Direkteur, Goddard Ruimtevlugsentrum); Brig. Generaal Walter R. Hedrick Jr. (Direkteur van Ruimte, DCS/RED, Hoofkwartier, USAF); Vincent L. Johnson (Adjunk-Mede-Administrateur-Ingenieurswese, Kantoor van Ruimtewetenskap en Toepassings); Milton Klein (Bestuurder, AEC-NASA Ruimtekernaandrywingskantoor); Hans M. Mark (Direkteur, Ames Navorsingsentrum).{{sfn|Accident report|pp=1-1–1-4}}</ref> het die raad sy finale verslag op 15 Junie aan Paine gestuur.{{sfn|Accident report|p=15}} Dit het bevind dat die fout in die diensmodule se suurstoftenk nommer 2 begin het.{{sfn|Accident report|p=4-36}} Beskadigde Teflon-isolasie op die drade na die roerwaaier binne in suurstoftenk 2 het veroorsaak dat die drade kortsluit en hierdie isolasie aan die brand gesteek het. Die gevolglike brand het die druk binne in die tenk verhoog totdat die tenkkoepel gefaal en die brandstofselbaai (Diensmodule sektor 4) met vinnig uitsettende gasvormige suurstof en verbrandingsprodukte gevul het. Die styging in druk was voldoende om die klinknaels wat die [[aluminium]] buitepaneel, wat sektor 4 bedek vas hou, te breek en die sektor aan die ruimte blootgestel en die vuur geblus het. Die losstaande paneel het die nabygeleë hoëwins-antenna getref, wat die smalstraal-kommunikasiemodus gedeaktiveer het en kommunikasie met die Aarde vir 1.8&nbsp;sekondes onderbreek het terwyl die stelsel outomaties na die rugsteun-wyestraalmodus oorgeskakel het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|pp=372–373}} Die sektore van die diensmodule was nie lugdig van mekaar af nie en as daar tyd was vir die hele diensmodule om so onder druk te kom soos sektor 4, sou die krag op die beheermodule se hitteskild die twee modules geskei het. Die verslag het die gebruik van Teflon en ander materiale wat as vlambaar in superkritiese suurstof, soos aluminium, binne die tenk bevraagteken.{{sfn|Accident report|pp=5-6–5-7, 5-12–5-13}} Die raad het geen bewyse gevind wat op enige ander teorie van die ongeluk dui nie.{{sfn|Accident report|p=4-37}} {{multiple image | align = left | direction = vertical | width = 200 | header = | image1 = Honeycomb panel test (S70-41982).jpg | alt1 = | caption1 = Paneel tydens die insident besig om uitgeblaas te word | image2 = Honeycomb panel test (S70-41983).jpg | alt2 = Further along in the process | caption2 = Paneel, soortgelyk aan die diensmodule se sektor 4 bedekking, besig om uit geblaas te word tydens 'n toets as deel van die ondersoek }} Meganiese skok het die suurstofkleppe op die nommer 1 en nommer 3 brandstofselle gedwing om toe te sluit, wat hulle buite werking gestel het.{{sfn|Accident report|p=4-40}} Die skielike faling van suurstoftenk 2 het suurstoftenk 1 gekompromitteer, wat veroorsaak het dat die inhoud daarvan oor die volgende 130&nbsp;minute uitgelek het, moontlik deur 'n beskadigde lyn of klep en die diensmodule se suurstofvoorraad heeltemal uitgeput het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=372}}{{sfn|Accident report|p=4-43}} Met beide die diensmodule se suurstoftenks wat leeg geraak het en met ander skade aan die diensmodule, moes die sending gestaak word.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=375}} Die raad het die reaksie op die krisis geprys: "Die onvolmaaktheid in Apollo 13 het 'n byna-ramp veroorsaak, slegs afgeweer deur uitstekende prestasie van die kant van die bemanning en die grondbeheerspan wat hulle ondersteun het."{{sfn|Accident report|p=ii}} Suurstoftenk 2 is vervaardig deur die Beech Aircraft Company van [[Boulder, Colorado|Boulder]], [[Colorado]], as subkontrakteur van North American Rockwell (NAR) van Downey, [[Kalifornië]], hoofkontrakteur vir die [[Apollo-beheer-en-diensmodule|beheer-en-diensmodule]].{{sfn|Accident report|p=4-2}} Dit het twee termostatiese skakelaars bevat, oorspronklik ontwerp vir die beheermodule se 28-volt [[Gelykstroom|GS-krag]], maar wat kon faal as dit aan die 65-volt onderwerp word wat tydens grondtoetse by Kennedy-ruimtesentrum gebruik was.{{sfn|Accident report|p=4-23}} By NAR se fasiliteit was suurstoftenk 2 oorspronklik geïnstalleer in 'n suurstofrak wat in die Apollo 10-diensmodule, SM-106, geplaas is, maar dit is verwyder om 'n potensiële elektromagnetiese interferensieprobleem op te los en is met 'n ander rak vervang. Tydens die verwydering is die rak per ongeluk met minstens 5 sentimeter laat val, omdat 'n keerbout nie verwyder was nie. Die waarskynlikheid van skade hierdeur was min, maar dit is moontlik dat die aanvullyn-samestelling los was en deur die val vererger is. Na 'n paar hertoetse (wat nie die vul van die tenk met vloeibare suurstof ingesluit het nie), is die rak in November 1968 weer in SM-109 geïnstalleer, bedoel vir Apollo 13, wat in Junie 1969 na die Kennedy-ruimtesentrum verskeep is.{{sfn|Accident report|pp=4-19, 4-21}} Die aftellingsdemonstrasietoets het, met SM-109 in sy plek naby die bokant van die Saturn V, plaasgevind en op 16 Maart 1970 begin. Tydens die toets is die kriogeniese tenks gevul, maar suurstoftenk 2 kon nie deur die normale dreineringslyn leeggemaak word nie en 'n verslag is geskryf om die probleem te dokumenteer. Na 'n bespreking tussen NASA en die kontrakteurs, is pogings om die tenk leeg te maak op 27 Maart hervat. Toe dit nie normaalweg wou leegraak nie, is die verwarmers in die tenk aangeskakel om die suurstof te laat verdamp. Die termostatiese skakelaars was ontwerp om te verhoed dat die verwarmers die temperatuur hoër as 27&nbsp;°C verhoog, maar hulle het gefaal onder die 65-volt kragtoevoer wat gebruik is. Temperature op die verwarmerbuis binne die tenk het moontlik 540&nbsp;°C bereik, wat heel waarskynlik die Teflon-isolasie beskadig het.{{sfn|Accident report|p=4-23}} Die temperatuurmeter was nie ontwerp om hoër as 29 °C (85 °F) te lees nie, dus het die tegnikus wat die prosedure gemonitor het, niks ongewoons opgespoor nie. Hierdie verhitting is goedgekeur deur Lovell en Mattingly van die hoofbemanning, sowel as deur NASA-bestuurders en -ingenieurs.{{sfn|Chaikin|1995|pp=330–331}}<ref>{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|last=Williams|first=David R.|title=The Apollo 13 Accident|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=December 31, 2012|archive-date=12 Augustus 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812132800/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|url-status=dead}}</ref> Vervanging van die tenk sou die sending met ten minste 'n maand vertraag het.<ref name = "mission summary" /> Die tenk is weer met vloeibare suurstof gevul net voor die lansering; sodra die elektriese krag gekoppel is, het dit 'n gevaarlike situasie geskep.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=375}} Die raad het bevind dat Swigert se aktivering van die suurstoftenk 2-waaier op versoek van Sendingbeheer 'n elektriese vonk veroorsaak het wat die tenk aan die brand gesteek het. {{sfn|Chaikin|1995|p=333}} Die raad het 'n toets uitgevoer op 'n suurstoftenk wat met warmdraadontstekers toegerus is wat 'n vinnige temperatuurstyging binne die tenk veroorsaak het, waarna dit gefaal en telemetrie opgelewer het soortgelyk aan dié wat met die Apollo 13 suurstoftenk 2 gesien is.{{sfn|Accident report, appendix F–H|pp=F-48–F-49}} Toetse met panele soortgelyk aan die een wat op SM Sektor 4 vermis is, het veroorsaak dat die paneel in die toetsapparaat losgekom het.{{sfn|Accident report, appendix F–H|pp=F-70–F-82}} === Veranderinge na die ondersoek === [[Lêer:Apollo 14 redesigned oxygen tank (S71-16745).jpg|duimnael|Herontwerpte suurstoftenk vir Apollo{{nbsp}}14]] Vir Apollo 14 en daaropvolgende sendings is die suurstoftenk herontwerp en die termostate is opgegradeer om die korrekte spanning te kan hanteer. Die verwarmers is behou aangesien hulle nodig was om suurstofdruk te handhaaf. Die roerwaaiers, met hul onverseëlde motors, is verwyder, wat beteken het dat die suurstofhoeveelheidsmeter nie meer akkuraat was nie. Dit het vereis dat 'n derde tenk bygevoeg word sodat geen tenk minder as halfleeg sou word nie.{{sfn|Gatland|1976|p=281}} Die derde tenk is in vak 1 van die diensmodule geplaas, aan die teenoorgestelde kant van die ander twee en het 'n isolasieklep gekry wat dit in 'n noodgeval van die brandstofselle en van die ander twee suurstoftenks kon isoleer en dit toelaat om slegs die beheermodule se omgewingbeheer stelsel te voed. Die hoeveelheidsvoelpen is opgegradeer van aluminium na [[vlekvrye staal]].{{sfn|Apollo 14 Press Kit|1971|pp=96–97}} Alle elektriese bedrading in vak 4 was met vlekvrye staal omhul. Die brandstofsel-suurstoftoevoerkleppe is herontwerp om die Teflon-bedekte bedrading van die suurstof te isoleer. Die ruimtetuig en sendingbeheer-moniteringstelsels is aangepas om meer onmiddellike en sigbare waarskuwings van afwykings te gee.{{sfn|Gatland|1976|p=281}} 'n Noodvoorraad van 19 liter water is in die beheermodule gestoor en 'n noodbattery, identies aan dié wat die maanmodule se daalstadium aangedryf het, is in die diensmodule geplaas. Die maanmodule is aangepas om die oordrag van krag van die maanmodule na die beheermodule makliker te maak.{{sfn|Apollo 14 Press Kit|1971|pp=96–98}} == Nadraai == Op 5 Februarie 1971 het Apollo 14 se maanmodule, ''Antares'', op die Maan geland met die ruimtevaarders Alan Shepard en Edgar Mitchell aan boord, naby Fra Mauro, die terrein wat Apollo 13 veronderstel was om te verken.<ref>{{cite web|website=[[Universities Space Research Association|USRA]]|publisher=Lunar and Planetary Institute|title=Apollo 14 mission|url=https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_14/|access-date=September 15, 2019}}</ref> Haise het as CAPCOM gedien tydens die afdaling na die Maan<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a14/a14.landing.html|title=Landing at Far Mauro |editor-last=Jones |editor-first=Eric M. |work=Apollo 14 Lunar Surface Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025|date=January 12, 2016}}</ref> en tydens die tweede EVA, waartydens Shepard en Mitchell naby die Cone-krater verken het.<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a14/a14.tocone.html|title=Climbing Cone Ridge – where are we? |editor-last=Jones |editor-first=Eric M. |work=Apollo 14 Lunar Surface Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025|date=September 29, 2017}}</ref> Geen van die Apollo 13-ruimtevaarders het weer in die ruimte gevlieg nie. Lovell het in 1973 by NASA en die Vloot afgetree en die privaatsektor betree.<ref name="nasabio">{{cite web |url=http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/lovell-ja.html |title=Astronaut Bio: James A. Lovell |access-date=December 16, 2016|publisher=NASA|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112213829/https://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/lovell-ja.html|archive-date=January 12, 2017}}</ref>Hy is in 2025 op die ouderdom van 97 oorlede.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/news-release/acting-nasa-administrator-reflects-on-legacy-of-astronaut-jim-lovell/|title=Acting NASA Administrator Reflects on Legacy of Astronaut Jim Lovell|first=Jessica|last=Taveau|publisher=NASA|date=August 8, 2025|accessdate=August 8, 2025}}</ref> Swigert sou deel gewees het van die 1975 Apollo-[[Sojoes-program|Sojoes]]-toetsprojek (die eerste gesamentlike sending met die Sowjetunie), maar is verwyder as gevolg van sy deelname aan die Apollo 15-koevert voorval. Hy het in 1973 bedank uit NASA en die agentskap verlaat om die politiek te betree en is in 1982 tot die Huis van Verteenwoordigers verkies, maar is aan kanker oorlede voordat hy op 51-jarige ouderdom ingesweer kon word.<ref>{{cite web|title=For Jack Swigert, on his 83rd birthday|last=Carney|first=Emily|url=https://www.americaspace.com/2014/08/29/for-jack-swigert-on-his-83rd-birthday/|publisher=AmericaSpace|date=August 29, 2014|access-date=November 24, 2019}}</ref> Haise sou die bevelvoerder van die gekanselleerde Apollo 19-sending gewees het, en het die Ruimtependeltuig-naderings- en landingstoetse gevlieg voordat hy in 1979 by NASA afgetree het.<ref>{{Cite web |first1=Elizabeth|last1=Howell|last2=Hickok|first2=Kimberly|title=Astronaut Fred Haise: Apollo 13 Crewmember |url=http://www.space.com/20318-fred-haise-apollo-13-biography.html |website=Space.com|publisher=Future US |date=April 10, 2020 |access-date = April 11, 2020}}</ref> Verskeie eksperimente is tydens Apollo 13 voltooi, alhoewel die sending nie op die Maan geland het nie.<ref name="nasabio"/> Een het die lanseervoertuig se S-IVB (die Saturn V se derde stadium) behels, wat op vorige missies in 'n sonbaan gestuur is nadat dit losgemaak is. Die seismometer wat deur Apollo 12 agtergelaat is, het gereelde impakte van klein voorwerpe op die Maan waargeneem, maar groter impakte sou meer inligting oor die Maan se kors oplewer, daarom is besluit dat die S-IVB, beginnende met Apollo 13, op die Maan neerstort sou word. {{sfn|Harland|1999|p=50}} Die impak het om 77:56:40 in die sending plaasgevind en genoeg energie opgelewer sodat die versterking van die seismometer, 117 kilometer vanaf die impak, verminder moes word.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=367}} 'n Eksperiment om die hoeveelheid atmosferiese elektriese verskynsels tydens die opstyg na die wentelbaan te meet, bygevoeg nadat Apollo 12 deur weerlig getref is, het data opgelewer wat 'n verhoogde risiko tydens marginale weer aandui. 'n Reeks foto's van die Aarde, geneem om te toets of wolkhoogte vanaf geosinchrone satelliete bepaal kon word, het die verlangde resultate behaal.<ref name = "13 science">{{cite web|title=Apollo 13 mission: Science experiments|website=[[Universities Space Research Association|USRA]]|publisher=Lunar and Planetary Institute|url=https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_13/experiments/|access-date=August 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915105402/https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_13/experiments/|archive-date=September 15, 2018|url-status=dead}}</ref> As 'n grap het Grumman, vervaardiger van die maanmodule, 'n faktuur aan North American Rockwell, hoofkontrakteur vir die Beheer-en-Diensmodule, uitgereik vir die "sleep" van die Beheer-en-Diensmodule die grootste deel van die pad na die Maan en terug. Die transaksiekoste het 400 001 myl teen $1 elk (plus $4 vir die eerste myl); $536,05 vir batterylaai; suurstof; en vier nagte teen $8 per nag vir 'n "ekstra gas in die kamer" (Swigert) ingesluit. Na 'n 20% "kommersiële afslag" en 'n 2% afslag vir tydige betaling, was die finale totaal $312 421,24. North American het betaling van die hand gewys en opgemerk dat hulle drie vorige Grumman maanmodules na die Maan vervoer het sonder vergoeding.<ref>{{cite web|url=https://www.spaceflightinsider.com/space-centers/kennedy-space-center/the-apollo-13-invoice/|title=The Apollo 13 Invoice...|website=Spaceflight Insider|access-date=September 17, 2019|date=December 8, 2013|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112041957/https://www.spaceflightinsider.com/space-centers/kennedy-space-center/the-apollo-13-invoice/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Tongue-in-Cheek-Bill Asks Space Tow Fee|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1338&dat=19700418&id=Owg0AAAAIBAJ&sjid=O_gDAAAAIBAJ&pg=5822,839543|newspaper=[[The Spokesman-Review|Spokane Daily Chronicle]]|date=April 18, 1970|page=7|access-date=September 17, 2019}}</ref><ref>{{cite news|newspaper=[[The New York Times]]|date=April 18, 1970|access-date=September 17, 2019|title='Towing' Fee Is Asked by Grumman|page=13|url=https://www.nytimes.com/1970/04/18/archives/towing-fee-is-asked-by-grumman.html}}</ref> Die beheermodule is uitmekaar gehaal vir toetsing en die onderdele was jare lank geberg; sommige is gebruik vir 'n opleidingstoestel vir die Skylab-reddingsmissie. Die opleidingstoestel is by die Kentucky Wetenskapsentrum in Louisville, Kentucky, uitgestal. Max Ary van die Cosmosphere het 'n projek voltooi om die ''Odyssey'' te restoureer en dit is te sien by die museum in Hutchinson, Kansas.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35462879/the_manhattan_mercury/|title=Apollo 13 Capsule Headed for Kansas|agency=Associated Press|date=December 29, 1996|page=A2|via=Newspapers.com|location=Manhattan, Kansas|newspaper=The Manhattan Mercury}}</ref> Apollo 13 is deur Lovell 'n ''suksesvolle mislukking'' genoem.{{sfn|Cortright|1975|pp=247–249}} Mike Massimino, 'n [[Pendeltuig]]-ruimtevaarder, het gesê dat Apollo 13 "spanwerk, kameraderie en waarvan NASA regtig gemaak is" getoon het.<ref name = "Yahoo 50th">{{cite news|publisher = [[Yahoo! News]]|url=https://news.yahoo.com/houston-ve-had-problem-remembering-050652323.html|access-date=April 11, 2020|date=April 9, 2020|title='Houston, we've had a problem': Remembering Apollo 13 at 50|last=Dunn|first=Marcia|agency=Associated Press}}</ref> Die reaksie op die ongeluk is herhaaldelik ''NASA se beste uur'' genoem;<ref name="Walt Disney's Honorary Oscars">{{cite web|first=Kim|last=Shiflett|url=https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour|title=Members of Apollo 13 Team Reflect on 'NASA's Finest Hour'|date=April 17, 2015|access-date=June 16, 2018|publisher=[[NASA]]|archive-date=September 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924162717/https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|editor-last1=Foerman |editor-first1=Paul |editor-last2=Thompson |editor-first2=Lacy|date=April 2010|title=Apollo 13 – NASA's 'successful failure'|journal=Lagniappe|volume=5|issue=4|pages=5–7|location=Hancock County, Mississippi|publisher=[[John C. Stennis Space Center]]|access-date=July 4, 2013|url=http://www.nasa.gov/centers/stennis/pdf/445767main_April_10_Lagniappe.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.nasa.gov/centers/stennis/pdf/445767main_April_10_Lagniappe.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cgpublishing.com/Rpdf/Apollo%20EECOM%20Boeing%20News%201(FL)1.pdf|title=NASA's Finest Hour: Sy Liebergot recalls the race to save Apollo 13|last=Seil|first=Bill|date=July 5, 2005|work=Boeing News Now|publisher=[[Boeing|Boeing Company]] |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120409192033/http://www.cgpublishing.com/Rpdf/Apollo%20EECOM%20Boeing%20News%201(FL)1.pdf|archive-date=April 9, 2012}}</ref>{{sfn|Chaikin|1995|p=335}} dit word steeds so beskou.<ref name = "Yahoo 50th" /> Die skrywer Colin Burgess het geskryf, "Die lewe-of-dood vlug van Apollo 13 het die kolossale risiko's wat inherent is aan bemande ruimtevaart, dramaties bewys. Ook, met die bemanning veilig terug op aarde, het die openbare apatie weer ondersteunend geword".{{sfn|Burgess|2019|p=23}} William R. Compton het in sy boek oor die Apollo-program van Apollo 13 gesê: "Slegs 'n heroïese poging van intydse improvisasie deur sendingoperasiespanne het die bemanning gered."{{sfn|Compton|1989|pp=196–199}} Rick Houston en Milt Heflin het in hul geskiedenis van sendingbeheer gesê: "Apollo 13 het bewys dat sendingbeheer daardie ruimtereisigers weer huis toe kon bring toe hul lewens op die spel was."{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=199}} Die voormalige NASA-hoofhistorikus Roger D. Launius het geskryf: "Meer as enige ander voorval in die geskiedenis van ruimtevlug, het herstel van hierdié ongeluk die wêreld se geloof in NASA se vermoëns verstewig".{{sfn|Launius|2019|p=187}} Die ongeluk het egter sommige amptenare, insluitend Gilruth, direkteur van die Manned Spaceflight Center, oortuig dat as NASA aanhou om ruimtevaarders op Apollo-missies te stuur, sommige onvermydelik sou sterf, en hulle het gevra dat die program so gou as moontlik beëindig word.{{sfn|Launius|2019|p=187}} Nixon se adviseurs het aanbeveel dat die oorblywende maansendings gekanselleer word en gesê dat 'n ramp in die ruimte hom politieke kapitaal sou kos.{{sfn|Chaikin|1995|p=336}} Begrotingsbesnoeiings het die besluit makliker gemaak en tydens die pouse na Apollo 13 is twee missies gekanselleer, wat beteken het dat die program met Apollo 17 in Desember 1972 geëindig het.{{sfn|Launius|2019|p=187}}{{sfn|Burgess|2019|pp=22–27}} == Populêre kultuur, media en 50ste herdenking == [[Lêer:Universal Studios Hollywood 2012 58.jpg|duimnael|alt=see caption|Beheermodule replika soos gebruik gedurende die verfilming van ''[[Apollo&nbsp;13 (film)|Apollo&nbsp;13]]'' ]] Die 1974-fliek ''Houston, We've Got a Problem'', hoewel dit rondom die Apollo 13-voorval afspeel, is 'n fiktiewe drama oor die krisisse waarmee grondpersoneel te kampe het wanneer die noodgeval hul werkskedules ontwrig en verdere stres op hul lewens plaas. Lovell het in die openbaar oor die fliek gekla en gesê dit was "fiktief en van swak smaak"..<ref name=irks>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088956/the_south_bend_tribune/|title=Apollo 13 Movie Irks Lovell|agency=Associated Press|newspaper=The South Bend Tribune|location=South Bend, Indiana|date=February 28, 1974|page=5|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2017/04/13/houston-we-have-a-problem-the-amazing-history-of-the-iconic-apollo-13-misquote/|title='Houston, we have a problem': The amazing history of the iconic Apollo 13 misquote|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521183910/https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2017/04/13/houston-we-have-a-problem-the-amazing-history-of-the-iconic-apollo-13-misquote/|archive-date=May 21, 2019|url-status=live|newspaper=The Washington Post|date=April 13, 2017|last1=Rosenwald|first1=Michael S.}}</ref> "'Houston ... We've Got a Problem'" was die titel van 'n episode van die [[BBC]]-dokumentêre reeks A Life At Stake, wat in Maart 1978 uitgesaai is. Dit was 'n akkurate, indien vereenvoudigde, rekonstruksie van die gebeure.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35940813/the_observer/|title=The Week in View|last1=Meades|first1=Jonathan|newspaper=The Observer|location=London, England|date=March 26, 1978|page=29|via=Newspapers.com}}</ref>In 1994, tydens die 25ste herdenking van Apollo 11, het PBS 'n 90-minuut dokumentêr met die titel ''Apollo 13: To the Edge and Back'' vrygestel.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35947551/chicago_tribune/|title=Wednesday Highlights|department=TV Week|newspaper=Chicago Tribune|location=Chicago, Illinois|date=July 17, 1994|page=25|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35947573/florida_today/|title=Space Specials at a Glance|newspaper=Florida Today|department=TV Week|location=Cocoa, Florida|date=July 17, 1994|page=3|via=Newspapers.com}}</ref> Na die vlug het die bemanning beplan om 'n boek te skryf, maar hulle het almal NASA verlaat sonder om dit te begin. Nadat Lovell in 1991 afgetree het, is hy deur die joernalis Jeffrey Kluger genader oor die skryf van 'n nie-fiksieverslag van die sending. Swigert is in 1982 oorlede en Haise het nie meer in so 'n projek belanggestel nie. Die gevolglike boek, ''Lost Moon: The Perilous Voyage of Apollo 13'', is in 1994 gepubliseer.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/39589313/the_postcrescent_11_december_1994/|title=Lovell Describes the Dark Side of Moon Shots|newspaper=The Post-Crescent|location=Appleton, Wisconsin|agency=Associated Press|last1=Dunn|first1=Marcia|date=December 11, 1994|page=F-8|via=Newspapers.com}}</ref> In 1995 is 'n filmaanpassing van die boek, Apollo 13, vrygestel, geregisseer deur [[Ron Howard]] en met Tom Hanks as Lovell, [[Bill Paxton]] as Haise, [[Kevin Bacon]] as Swigert, [[Gary Sinise]] as Mattingly, [[Ed Harris]] as Kranz en [[Kathleen Quinlan]] as Marilyn Lovell in die hoofrolle. James Lovell, Kranz en ander hoofrolspelers het verklaar dat hierdie film die gebeure van die sending met redelike akkuraatheid uitgebeeld het, gegewe dat 'n mate van dramatiese vryheid geneem is. Byvoorbeeld, die film verander die tydsvorm van Lovell se bekende opvolg op Swigert se oorspronklike woorde van "Houston, ons het 'n probleem gehad" na "Houston, ons het 'n probleem".<ref name = "journal Houston" /><ref name = "nasaMembers" /> Gedurende die skepping van die film is die frase "Mislukking is nie 'n opsie nie" geskep, wat deur Harris as Kranz in die film uitgespreek is; die frase het so nou met Kranz geassosieer geraak dat hy dit vir die titel van sy 2000-outobiografie gebruik het.<ref name="nasaMembers">{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour|title=Members of Apollo 13 Team Reflect on 'NASA's Finest Hour'|last=Granath|first=Bob|date=April 17, 2015|website=NASA|access-date=July 1, 2019|archive-date=July 13, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713193613/https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour/|url-status=dead}}</ref> Die film het twee van die nege Oscar-toekennings gewen waarvoor dit genomineer is, naamlik vir Beste Rolprentredigering en Beste Klank.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088898/the_heraldpalladium/|title=The Winners|agency=Associated Press|newspaper=The Herald-Palladium|location=Saint Joseph, Michigan|date=March 26, 1996|page=4B|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088927/st_louis_postdispatch/|title='Braveheart', 'Apollo 13' Lead Oscar Nominees|newspaper=St. Louis Post Dispatch|location=St. Louis, Missouri|date=February 14, 1996|page=4A|via=Newspapers.com|last1=Barnes|first1=Harper}}</ref> In die 1998-minireeks ''From the Earth to the Moon'', medevervaardig deur Hanks en Howard, word die sending gedramatiseer in die episode "We Interrupt This Program". Eerder as om die voorval vanuit die bemanning se perspektief te wys soos in die Apollo 13-speelfilm, word dit eerder aangebied vanuit 'n Aardse perspektief van televisieverslaggewers wat meeding om dekking van die gebeurtenis.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35053645/santa_cruz_sentinel/|title=Tom Hanks Flies us to the Moon via HBO|newspaper=Santa Cruz Sentinel|location=Santa Cruz, California|date=April 5, 1998|page=C-6|agency=The New York Times|via=Newspapers.com|last1=Sterngold|first1=James}}</ref> In 2020 het die BBC World Service begin om ''13 Minutes to the Moon'' uit te saai, radioprogramme wat gebruik maak van NASA-klank van die sending, sowel as argiefmateriaal en onlangse onderhoude met deelnemers. Episodes het begin uitgesaai vir Seisoen 2 vanaf 8 Maart 2020, met episode 1, "Time Bomb: Apollo 13", wat die lansering en die ontploffing verduidelik. Episode 2 beskryf Sendingbeheer se ontkenning en ongeloof oor die ongeluk, met ander episodes wat ander aspekte van die sending dek. Die sewende en laaste episode is vertraag weens die [[Covid-19-pandemie]]. In "Delay to Episode 7" het die BBC verduidelik dat die aanbieder van die reeks, mediese dokter Kevin Fong, diens moes verrig het.<ref>{{Cite web |title=13 minutes to the moon, season 2, BBC podcast |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/w13xttx2/episodes/downloads |access-date=April 14, 2020 |website=BBC}}</ref><ref>{{cite web |date=March 11, 2020 |title=13 Minutes to the moon |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p083wp70 |access-date=December 28, 2022 |website=BBC}}</ref> Voor die 50ste herdenking van die sending in 2020 is 'n Apollo in Real Time-webwerf vir die sending geopen, wat kykers toelaat om die sending te volg terwyl dit ontvou, foto's en video's te besigtig, en te luister na klank van gesprekke tussen Houston en die ruimtevaarders, sowel as tussen sendingbeheerders.<ref>{{cite journal|title=Relive the drama of Apollo 13 in real time, as it happened|date=April 8, 2020|access-date=April 16, 2020|last=Reichhardt|first=Tony|url=https://www.airspacemag.com/daily-planet/relive-drama-apollo-13-real-time-it-happened-180974625/|publisher=[[Smithsonian Institution]]|journal=Air and Space Magazine}}</ref> As gevolg van die COVID-19-pandemie het NASA geen persoonlike geleenthede gedurende April 2020 vir die vlug se 50ste herdenking gehou nie, maar het 'n nuwe dokumentêr ''Apollo 13: Home Safe'' op 10 April 2020 bekendgestel.<ref>{{cite web|title=Celebrate Apollo 13 at 50 with NASA's 'Home Safe' documentary (and much more!)|last=Howell|first=Elizabeth|url=https://www.space.com/apollo-13-50th-anniversary-webcast-digital-celebrations.html|date=April 10, 2020|access-date=April 16, 2020|publisher=space.com}}</ref> 'n Aantal geleenthede is herskeduleer vir later in 2020.<ref>{{cite web|title=Houston, we've had a delay: Apollo 13 50th celebrations rescheduled|last=Pearlman|first=Robert Z.|url=https://www.space.com/apollo13-50th-celebrations-rescheduled.html|date=April 9, 2020|access-date=April 16, 2020|publisher=space.com}}</ref> ==Galery== <gallery widths="200" heights="200"> ALSEP Ap13-70-HC-77.jpg|Lovell oefen ontplooiing van die ALSEP toerusting tydens opleiding. Apollo 13 Saturn V during rollout.jpg|Die Apollo 13 lanseervoertuig word uitgerol, Desember 1969 Apollo 13 Mailbox at Mission Control.jpg|Die "posbus" by Sendingbeheer gedurende die Apollo&nbsp;13 sending Apollo 13 LM undocking (AS13-59-8566) (cropped).jpg|Maanmodule ''Aquarius'' nadat dit losgelaat is bokant die Aarde Mission Control Celebrates - GPN-2000-001313.jpg|Sendingbeheer vier die suksesvolle neerplonsing van die bemanning Apollo 13 Astronauts on the U.S.S. Iwo Jima - GPN-2002-000054.jpg|Die bemanning aanboord van die USS ''Iwo Jima'' nadat hulle neergeplons het Crew on the phone.png|Die bemanning praat met President Nixon kort na hulle terugkering APOLLO 13 LUNAR PLAQUE replica.jpg|Replika van die maan gedenkplaat met Swigert se naam op wat ontwerp was om dié een op die ''Aquarius'', met Mattingly se naam op, te bedek Apollo13-booster-crater.jpg|Die krater veroorsaak deur die S-IVB's se impak, soos gefotografeer deur die [[Lunar Reconnaissance Orbiter]], 2010 </gallery> == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings|3}} == Bronne == * {{cite magazine|title=The Elusive Human Maximum Altitude Record|last1=Adamo|first1=Daniel|magazine=Quest: The History of Spaceflight Quarterly|volume=16|issue=4|year=2009|issn=1065-7738|url=http://www.aiaahouston.org/Horizons/ApolloMaxH.pdf}} * {{cite book|title=Apollo 13 Press Kit|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|year=1970|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a13/A13_PressKit.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/alsj/a13/A13_PressKit.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=70-50K|ref={{sfnRef|Apollo 13 Press Kit|1970}}}} * {{cite book|title=Apollo 14 Press Kit|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|year=1971|url=https://www.nasa.gov/specials/apollo50th/pdf/A14_PressKit.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/specials/apollo50th/pdf/A14_PressKit.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=71-3K|ref={{sfnRef|Apollo 14 Press Kit|1971}}}} *{{cite report|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/APSR-JSC-09423-OCR.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.hq.nasa.gov/alsj/APSR-JSC-09423-OCR.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Apollo Program Summary Report|date=1975|publisher=[[National Aeronautics and Space Administration]]|id=JSC-09423|ref={{sfnRef|Apollo Program Summary Report|1975}}}} * {{cite book|last1=Barell|first1=John|title=Antarctic Adventures: Life Lessons from Polar Explorers|year=2016|publisher=Balboa Press|isbn=978-1-5043-6651-9|url=https://books.google.com/books?id=yJiaDQAAQBAJ&pg=PT154}} * {{cite report |url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19790003956.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19790003956.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Moonport: A History of Apollo Launch Facilities and Operations|first1=Charles D.|last1=Benson|first2=William Barnaby|last2=Faherty|year=1978|location=Washington, D.C.|series=NASA History Series|id=SP-4204|ref={{sfnRef|Benson & Faherty|1979}}}} * {{cite book |last1=Brooks |first1=Courtney G. |last2=Grimwood |first2=James M. |last3=Swenson |first3=Loyd S. Jr. |title=Chariots for Apollo: A History of Manned Lunar Spacecraft |url=https://history.nasa.gov/SP-4205.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4205.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead|series=NASA History Series |date=1979 |publisher=Scientific and Technical Information Branch, NASA |location=Washington, D.C. |isbn=978-0-486-46756-6 |oclc=4664449 |lccn=79001042 |id=NASA SP-4205 |ref={{sfnRef|Brooks, Grimwood, & Swenson|1979}}}} * {{cite book|last=Burgess|first=Colin|year=2019|title=Shattered Dreams: The Lost and Canceled Space Missions|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln, Nebraska|isbn=978-1-4962-1422-5|edition=eBook}} * {{cite book|last=Chaikin|first=Andrew|title=A Man on the Moon: The Voyages of the Apollo Astronauts|location=New York|publisher=Penguin Books|year=1995|orig-year=1994|isbn=978-0-14-024146-4}} *{{cite book|last1=Compton|first1=William David|title=Where No Man has Gone Before: A History of Apollo Lunar Exploration Missions|series=NASA History Series|publisher=NASA|id=SP-4214|year=1989|location=Washington, D.C.|oclc=1045558568}} * {{cite book|last=Cooper|first=Henry S.F.|title=Thirteen: The Apollo Mission that Failed|orig-year=1972|year=2013|publisher=Open Road Integrated Media, Inc.|location=New York|isbn=978-1-4804-6221-2}} * {{cite book|last=Cortright|first=Edgar M.|title=Report of Apollo 13 Review Board|publisher=[[NASA]]|date=June 15, 1970|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/report-of-a13-review-board-19700615-19700076776.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415005711/https://history.nasa.gov/ap13cortright.pdf |archive-date=2023-04-15 |access-date=17 August 2025 |url-status=live|ref={{sfnRef|Accident report}}}} ** {{cite book|title=Report of Apollo 13 Review Board, appendix F–H|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/a13-review-report-app-f-g-h-19700078913.pdf |access-date=17 August 2025 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/afj/ap13fj/pdf/a13-review-report-app-f-g-h-19700078913.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|ref={{sfnRef|Accident report, appendix F–H}}}} * {{cite journal|last=Driscoll|first=Everly|date=April 4, 1970|title=Apollo 13 to the highlands|jstor=3954891|journal=Science News|volume=97|issue=14| pages = 353–355|doi=10.2307/3954891}} * {{cite book|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/a13-mission-report-197007.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/alsj/a13/A13_MissionOpReport.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|author=Flight Control Division|location=Houston, Texas|title=Mission Operations Report|date=April 1970|publisher=NASA Manned Spacecraft Center|access-date=17 August 2025|ref={{sfnRef|Mission Operations Report 1970}}}} * {{cite book|last=Gatland|first=Kenneth|title=Manned Spacecraft|publisher=MacMillan|edition=Second|year=1976|location=New York|isbn=978-0-02-542820-1}} * {{cite book |editor-last=Glenday |editor-first=Craig|title=Guinness World Records 2010|year=2010|publisher=Bantam Books|location=New York|isbn=978-0-553-59337-2|url=https://archive.org/details/guinnessworldrec00vari/page/13}} * {{cite book |last1=Hacker |first1=Barton C. |last2=Grimwood |first2=James M. |title=On the Shoulders of Titans: A History of Project Gemini |url=http://history.nasa.gov/SP-4203.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://history.nasa.gov/SP-4203.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead |access-date=April 8, 2018 |series=NASA History Series |year=2010 |orig-year=1977 |publisher=NASA History Division, Office of Policy and Plans |location=Washington, DC |isbn=978-0-16-067157-9 |id=NASA SP-4203 |oclc=945144787 |ref={{sfnRef|Hacker & Grimwood|2010}}}} * {{cite book|last=Harland|first=David |title=Exploring the Moon: The Apollo Expeditions|location=London; New York|publisher=Springer|year=1999|isbn=978-1-85233-099-6}} * {{cite book|last1=Houston|first1=Rick|last2=Heflin|first2=J. Milt|last3=Aaron|first3=John|title=Go, Flight!: the Unsung Heroes of Mission Control, 1965–1992|year=2015|publisher=University of Nebraska Press|edition=eBook|location=Lincoln, Nebraska|isbn=978-0-8032-8494-4|ref={{sfnRef|Houston, Heflin & Aaron|2015}}}} * {{cite book|title=Houston, We've Got a Problem|publisher=NASA Office of Public Affairs|id=EP-76|year=1970|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19700021741.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19700021741.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|location=Washington, D.C.|ref={{sfnRef|NASA 1970}}}} * {{cite book|year=2000|last=Kranz|first=Gene|title=Failure Is Not an Option: Mission Control from Mercury to Apollo 13 and Beyond|location=New York|url=https://books.google.com/books?id=slQZ3JOUSKQC&pg=PA307|url-access=registration|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-0-7432-0079-0}} * {{cite conference|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20080018689.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20080018689.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=NASA Experience with Pogo in Human Spaceflight Vehicles|conference=NATO RTO Symposium ATV-152 on Limit-Cycle Oscillations and Other Amplitude-Limited, Self-Excited Vibrations|location=Norway|last1=Larsen|first1=Curtis E.|website=NASA Johnson Space Center|date=May 22, 2008|id=RTO-MP-AVT-152}} * {{cite book|last=Lattimer|first=Dick|others=Foreword by James A. Michener|title=All We Did Was Fly to the Moon|edition=2nd|series=History-alive series|volume=1|year=1988|orig-year=1983|publisher=Whispering Eagle Press|location=Gainesville, Florida|isbn=978-0-9611228-0-5|lccn=85222271|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780961122805}} * {{cite book|last=Launius|first=Roger D.|title=Reaching for the Moon: A Short History of the Space Race|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut|edition=eBook|year=2019|isbn=978-0-300-24516-5}} * {{cite book|last=Lovell|first=James A. |editor-last=Cortright |editor-first=Edgar M.|title=Apollo Expeditions to the Moon|url=https://history.nasa.gov/SP-350/cover.html|year=1975|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|id=SP-350|chapter=Chapter 13: "Houston, We've Had a Problem"|chapter-url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19760005868.pdf#page=261 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19760005868.pdf#page=261 |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}} * {{cite book|year=2000|orig-year=1994|last1=Lovell|first1=Jim|last2=Kluger|first2=Jeffrey|title=Lost Moon: The Perilous Voyage of Apollo 13|location=Boston|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0-618-05665-1|ref={{sfnRef|Lovell & Kluger|2000}}}} * {{cite book|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19710003598.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19710003598.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|author=Mission Evaluation Team|id=MSC-02680|location=Houston, Texas|date=September 1970|publisher=NASA Manned Spacecraft Center|title=Apollo 13 Mission Report|ref={{sfnRef|Apollo 13 Mission Report 1970}}}} *{{cite book|last1=Morgan|first1=Clay|year=2001|publisher=[[NASA]]|location=Houston, Texas|title=Shuttle–Mir|url=https://www.nasa.gov/history/history-publications-and-resources/oral-histories/shuttle-mir |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4225.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=SP-4225}} * {{cite book|last1=Orloff|first1=Richard W.|last2=Harland|first2=David M.|title=Apollo: The Definitive Sourcebook|year=2006|publisher=Praxis Publishing Company|location=Chichester, UK|isbn=978-0-387-30043-6|ref={{sfnRef|Orloff & Harland|2006}}}} * {{cite book|last=Orloff|first=Richard W.|title=Apollo by the Numbers: A Statistical Reference|series=NASA History Series|year=2000|publisher=NASA History Division, Office of Policy and Plans|location=Washington, D.C.|isbn=978-0-16-050631-4|oclc=829406439|lccn=00061677|id=NASA SP-2000-4029|url=https://history.nasa.gov/SP-4029.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4029.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead}} * {{cite book|last=Phinney|first=William C.|title=Science Training History of the Apollo Astronauts|publisher=[[NASA]]|year=2015|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20190026783.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20190026783.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=SP-2015-626}} * {{cite book|title=Deke! U.S. Manned Space: From Mercury to the Shuttle|last1=Slayton|first1=Deke|last2=Cassutt|first2=Michael|url=https://books.google.com/books?id=z8vl46GV2JYC&pg=PA236|year=1994|edition=1st|publisher=Tor books|location=New York|isbn=978-0-312-85503-1|ref={{sfnRef|Slayton & Cassutt|1994}}}} * {{cite book|last=Turnill|first=Reginald|year=2003|title=The Moonlandings: An Eyewitness Account|url=https://books.google.com/books?id=ou5ofrRh4-kC&pg=PA316|publisher=Cambridge University Press|location=New York|isbn=978-0-521-03535-4}} {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |----- style="text-align:center;" | width="35%" | '''Voorafgegaan deur ''':<br />[[Apollo 12]] | width="30%" | [[Apollo-program]] | width="35%" | '''Gevolg deur ''':<br />[[Apollo 14]] |} {{Sjabloon:Apollo-program|state=collapsed}} {{Normdata}} [[Kategorie:Apollo-program]] 47wffi7h9zo5htiyuzzgf1xm7yiah9y 2891673 2891672 2026-04-08T17:30:07Z Aliwal2012 39067 /* Lansering en maanwentelbaan plasing */ 2891673 wikitext text/x-wiki {{Ruimtevlug | name = Apollo 13 | image = Apollo 13 Service Module (lossless crop).jpg | image_caption = ''Odyssey'' se beskadigde diensmodule, soos gesien vanaf die Apollo maanmodule ''Aquarius'', ure voor hulle die atmosfeer binnegedring het. | image_alt = | insignia = Apollo 13-insignia.png | mission_type = Bemande maanlandingpoging | operator = [[NASA]] | COSPAR_ID = {{Unbulleted list|CSM: 1970-029A|Maanmodule: 1970-029C}} | SATCAT = 4371<ref>{{cite web|url=https://www.n2yo.com/satellite/?s=4371|title=Apollo 13 CM|website=N2YO.com|access-date=August 18, 2019}}</ref> | spacecraft = {{Unbulleted list|[[Apollo-beheer-en-diensmodule|Apollo BDM]]-109 |[[Apollo-maanmodule|Apollo LM]]-7}} | manufacturer = {{Unbulleted list|BDM: North American Rockwell|LM: Grumman}} | launch_mass = 44,069 kg (CSM: 28,881 kg;<ref>{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |title=Apollo 13 Command and Service Module (CSM) |publisher=[[NASA]]<!-- NASA Space Science Data Coordinated Archive --> |access-date=January 9, 2023 |archive-date= 7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407223412/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |url-status=dead }}</ref> LM: 15,188 kg)<ref name="apollo13NASAsdca">{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C |title=Apollo 13 Lunar Module / EASEP |publisher=NASA |access-date=January 9, 2023 |archive-date=19 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019204208/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C |url-status=dead }}</ref> | landing_mass = {{convert|11133|lb|kg|order=flip}}{{sfn|Orloff|2000|p=307}} | launch_date = {{start date text|April 11, 1970, 19:13:00|timezone=yes}}&nbsp;UTC<ref>{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |title=Apollo 13 |publisher=[[NASA]] |access-date=January 9, 2023 |archive-date= 7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407223412/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |url-status=dead }}</ref> | launch_rocket = [[Saturn V]] SA-508 | launch_site = [[Kennedy-ruimtesentrum|Kennedy LC-39A]] | landing_date = {{end date text|April 17, 1970, 18:07:41|timezone=yes}}&nbsp;UTC | landing_site = Suidelike [[Stille Oseaan]]<br />{{Koördinate|21|38|24|S|165|21|42|W|type:event|name=Apollo 13 splashdown}} | recovery_by = USS ''Iwo Jima'' | orbit_epoch = | orbit_reference = | orbit_periapsis = | orbit_apoapsis = | orbit_inclination = | orbit_period = | orbit_rev_number = | apsis = |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP | type = flyby | note = Omwenteling en landing gekanselleer | object = Maan | distance = {{convert|137|nmi|km|order=flip|sp=us}} | arrival_date = April 15, 1970, 00:21:00&nbsp;UTC }} | docking = <!--{{Infobox spaceflight/Dock | docking_target = LM | docking_type = dock | docking_date = April 11, 1970, 22:32:08&nbsp;UTC | undocking_date = April 17, 1970, 16:43:00&nbsp;UTC | time_docked = }}--> | crew_size = 3 | crew_members = {{Unbulleted list|[[Jim Lovell|James A. Lovell Jr.]]|[[Jack Swigert|John L. Swigert Jr.]]|[[Fred Haise|Fred W. Haise Jr.]]}} | crew_callsign = Apollo 8 | crew_photo = Apollo 13 Prime Crew.jpg | crew_photo_caption = Van links na regs: [[Jim Lovell]], [[Jack Swigert]], [[Fred Haise]] | previous_mission = [[Apollo 12]] | next_mission = [[Apollo 14]] | programme = [[Apollo-program]] }} [[Lêer:Apollo program.svg|links|70px]] '''Apollo 13''' (11–17 April 1970) was die sewende bemande sending in die [[Apollo-program|Apollo-ruimteprogram]] en sou die derde maanlanding gewees het. Die ruimtetuig is op 11 April 1970 vanaf die [[Kennedy-ruimtesentrum]] gelanseer, maar die landing is afgelas nadat 'n suurstoftenk in die diensmodule twee dae na die sending ontplof en die elektriese en lewensondersteuningstelsel buite werking gestel het. Die bemanning, ondersteun deur rugsteunstelsels op die [[Apollo-maanmodule]] (LM), het eerder in 'n baan [[Baan om die Maan|om die maan]] gereis en op 17 April veilig na die [[Aarde]] teruggekeer. [[Jim Lovell]] was die bevelvoerder van die sending, met [[Jack Swigert]] as vlieënier van die [[Apollo-beheer-en-diensmodule|beheermodule]] (CM) en [[Fred Haise]] as vlieënier van die maanmodule. Swigert was 'n laat plaasvervanger vir [[Ken Mattingly]], wat onttrek is uit die sending na blootstelling aan [[Duitse masels]]. 'n Roetine-roer van 'n suurstoftenk het beskadigde draadisolasie daarin aan die brand gesteek, wat 'n ontploffing veroorsaak het wat die inhoud van beide die suurstoftenks van die diensmodule die ruimte ingeblaas het.<ref group=nota>{{cite web|title=The Apollo 13 accident|author=Williams, David|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|publisher=NASA|quote=Die Apollo 13-wanfunksie is veroorsaak deur 'n ontploffing en oopbars van suurstoftenk nr. 2 in die diensmodule.|access-date=25 Augustus 2025|archive-date=11 Desember 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211092322/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|url-status=dead}} <!--{{harvnb|Cortright|1975|pp=248–249}}-->: "Ek het natuurlik af en toe gedink aan die moontlikheid dat die ruimtetuigontploffing ons dalk gestrand kon gelaat het...... Dertien minute na die ontploffing het ek toevallig by die linkervenster uitgekyk en die finale bewyse gesien wat op 'n potensiële ramp dui."</ref> Die formele ongeluksverslag vermy egter die gebruik van die term.{{sfn|Accident report|p=143}} Destydse NASA ingenieurs het "tenkfaling" verkies, beide omdat dit meer akkuraat is en om die negatiewe konnotasies rondom die woord "ontploffing" te vermy.<ref>{{harvnb|Cooper|2013|page=21}}: "Later, in describing what happened, NASA engineers avoided using the word "explosion;" they preferred the more delicate and less dramatic term "tank failure," and in a sense it ''was'' the more accurate expression, inasmuch as the tank did not explode in the way a bomb does but broke open under pressure."</ref> Sonder [[suurstof]], wat nodig is vir asemhaling en vir die opwekking van [[elektriese krag]], kon die diensmodule se aandrywing- en lewensondersteuningstelsels nie funksioneer nie. Die beheermodule se stelsels moes afgeskakel word om die oorblywende hulpbronne vir hertoetrede tot die atmosfeer te bewaar, wat die bemanning gedwing het om na die maanmodule oor te kruip en dit as 'n reddingsboot te gebruik. Met die maanlanding gekanselleer, het sendingbeheerders voltyds gewerk om die bemanning lewend terug Aarde toe te bring. Alhoewel die maanmodule ontwerp is om twee mans vir twee dae op die maanoppervlak te ondersteun, het sendingbeheer in [[Houston]] nuwe prosedures geïmproviseer sodat dit drie mense vir vier dae kon ondersteun. Die bemanning het 'n groot ontbering ervaar, veroorsaak deur beperkte krag, 'n koue en klam kajuit en 'n tekort aan drinkbare water. Daar was 'n kritieke behoefte om die beheermodule se patrone aan te pas vir die [[koolstofdioksied]]-suiweraar om in die maanmodule te werk; die bemanning en sendingbeheerders was suksesvol in die improvisasie van 'n oplossing. Die gevaar van die ruimtevaarders het die openbare belangstelling in die Apollo-program kortliks hernu; tientalle miljoene het die neerplonsing in die suid-[[Stille Oseaan]] op televisie dopgehou. 'n Ondersoekraad het foute gevind met die voorvlugtoetsing van die suurstoftenk en die [[Politetrafluoroëtileen|Teflon]] wat daarin geplaas is. Die raad het veranderinge aanbeveel, insluitend die minimalisering van die gebruik van potensieel brandbare items binne die tenk; dit is vir [[Apollo 14]] aangepas. Die storie van Apollo 13 is al verskeie kere gedramatiseer, veral in die 1995-film ''Apollo 13'' gebaseer op ''Lost Moon'', die 1994-memoir wat deur Lovell mede-geskryf is en 'n episode van die 1998-minireeks ''From the Earth to the Moon''. == Agtergrond == In 1961 het die Amerikaanse president [[John F. Kennedy]] sy nasie uitgedaag om teen die einde van die [[dekade]] 'n ruimtevaarder op die Maan te land en veilig terug te bring Aarde toe.<ref name = "mission overview" /> NASA het geleidelik aan hierdie doelwit gewerk deur ruimtevaarders die ruimte in te stuur met die [[Mercury-program|Mercury-]] en [[Gemini-program]]me, wat gelei het tot die Apollo-program.{{sfn|Hacker & Grimwood|2010|p=382}} Die doelwit is bereik met [[Apollo 11]], wat op 20 Julie 1969 op die Maan geland het. Neil Armstrong en Buzz Aldrin het op die maanoppervlakte geloop terwyl Michael Collins om die Maan gewentel het in die Beheermodule Columbia. Die sending het op 24 Julie 1969 na die Aarde teruggekeer en daar is aan pres. Kennedy se uitdaging voldoen.<ref name = "mission overview">{{cite web|title=Apollo 11 Mission Overview|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/apollo/missions/apollo11.html|date=December 21, 2017|access-date=February 14, 2019|publisher=[[NASA]]|first=Sarah A. |last=Loff}}</ref> NASA het kontrakte vir vyftien [[Saturn V]]-vuurpyle gesluit om die doel te bereik; destyds het niemand geweet hoeveel sendings dit sou vereis nie.{{sfn|Chaikin|1995|pp=232–233}} Sedert sukses in 1969 met die sesde Saturn V met Apollo 11 behaal is, het nege vuurpyle beskikbaar gebly vir 'n verwagte totaal van tien landings. Na die opwinding van Apollo 11 het die algemene publiek apaties teenoor die ruimteprogram geword en die Kongres het voortgegaan om NASA se begroting te sny; Apollo 20 is gekanselleer.{{sfn|Chaikin|1995|p=285}} Ten spyte van die suksesvolle maanlanding, is die sendings as so riskant beskou dat ruimtevaarders nie lewensversekering kon bekostig om vir hul gesinne te sorg as hulle in die ruimte sou sterf nie.<ref group=nota>Geen Apollo-ruimtevaarder het sonder lewensversekering gevlieg nie, maar die polisse is betaal deur private derde partye wie se betrokkenheid nie gepubliseer is nie.</ref><ref name="weinberger">{{cite web|last=Weinberger|first=Howard C.|title=Apollo Insurance Covers|publisher=Space Flown Artifacts (Chris Spain)|url=http://www.spaceflownartifacts.com/flown_apollo_insurance_covers.html|access-date=December 11, 2019}}</ref> [[Lêer:1970 Mission Control Apollo 13.jpg|duimnael|links|alt=see caption|Sending-operasiebeheerkamer tydens die TV-uitsending net voor die Apollo 13-ongeluk. Die ruimteman [[Fred Haise]] kan op die skerm gesien word.]] Selfs voordat die eerste Amerikaanse ruimtevaarder in 1961 die ruimte betree het, het die beplanning vir 'n gesentraliseerde fasiliteit om met die ruimtetuie te kommunikeer en die werkverrigting daarvan te monitor, begin. Dit was grotendeels die visie van Christopher C. Kraft Jr., wat NASA se eerste vlugdirekteur geword het. Tydens [[John Glenn]] se [[Mercury-Atlas 6|Mercury Friendship 7-vlug]] in Februarie 1962 (die eerste bemande wentelvlug deur die VSA), is een van Kraft se besluite deur NASA-bestuurders tersyde gestel. Hy is geregverdig deur 'n nasending-analise en het 'n reël geïmplementeer dat die vlugdirekteur se woord tydens die sending absoluut was;<ref name = "mission control history">{{cite web|last=Neufeld|first=Michael J.|title=Remembering Chris Kraft: Pioneer of Mission Control|url=https://airandspace.si.edu/stories/editorial/remembering-chris-kraft-pioneer-mission-control|publisher=Smithsonian Air and Space Museum|date=July 24, 2019|access-date=December 8, 2019}}</ref> om sy besluite te verander, sou NASA hom dadelik moes afdank.<ref name="Cass 1" /> Vlugdirekteure tydens die Apollo-program het 'n eensin posbeskrywing gehad, "Die vlugdirekteur mag enige stappe neem wat nodig is vir bemanningsveiligheid en sendingsukses."<ref>{{cite news|title=A legendary tale, well-told|access-date=October 5, 2019|last=Williams|first=Mike|url=https://news.rice.edu/2012/09/13/a-legendary-tale-well-told/|publisher=Rice University Office of Public Affairs|date=September 13, 2012|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817125432/https://news.rice.edu/2012/09/13/a-legendary-tale-well-told/|url-status=dead}}</ref> Houston se Sendingbeheersentrum is in 1965 geopen. Dit is gedeeltelik deur Kraft ontwerp en is later na hom vernoem.<ref name = "mission control history" /> In Sendingbeheer was elke vlugbeheerder, benewens die monitering van telemetrie vanaf die ruimtetuig, in kommunikasie via stemlus met spesialiste in 'n Personeelondersteuningskamer (of "agterkamer"), wat op spesifieke ruimtetuigstelsels gefokus het.<ref name="Cass 1" /> Apollo 13 was die tweede H-sending, ten doel om presisie-maanlandings te demonstreer en spesifieke plekke op die Maan te verken.{{sfn|Apollo Program Summary Report|1975|p=B-2}} Met Kennedy se doelwit bereik deur Apollo 11, en [[Apollo 12]] wat demonstreer dat die ruimtevaarders 'n presisielanding kon uitvoer, kon sendingbeplanners fokus op meer as net om veilig te land en ruimtevaarders wat minimaal in geologie opgelei is, maanmonsters te laat versamel om terug te neem na die Aarde. Daar was 'n groter rol vir wetenskap op Apollo 13, veral vir [[geologie]], iets wat beklemtoon is deur die sending se leuse, ''Ex luna, scientia'' (Van die Maan, kennis).{{sfn|Launius|2019|p=186}} == Ruimtemanne en die sleutel- sendingbeheerpersoneel == Jim Lovell was Apollo 13 se sendingbevelvoerder en 42 jaar oud ten tyde van die ruimtevlug. Hy was 'n gegradueerde van die Verenigde State se Vlootakademie en was 'n vlootvlieënier en toetsvlieënier voordat hy in 1962 vir die [[Ruimtevaardergroep 2|tweede groep ruimtevaarders]] gekies is. Hy het in 1965 saam met [[Frank Borman]] in [[Gemini 7]] en die volgende jaar saam met [[Buzz Aldrin]] in [[Gemini 12]] gevlieg voordat hy in 1968 in [[Apollo 8]] gevlieg het, die eerste ruimtetuig wat om die Maan gewentel het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=108–109}} Ten tye van Apollo 13 was Lovell die NASA-ruimtevaarder met die meeste tyd in die ruimte, met 'n totaal van 572 uur oor die drie sendings.<ref name = "experience" >{{cite web|title=Apollo 13: The moon-mission that dodged disaster|first1=Elizabeth|last1=Howell|first2=Kimberly|last2=Hickok|url=https://www.space.com/17250-apollo-13-facts.html|website=Space.com|publisher=Future US|date=March 31, 2020|access-date=April 1, 2020}}</ref> Jack Swigert, die beheermodulevlieënier (CMP), was 38 jaar oud en het 'n B.Sc. in meganiese ingenieurswese en 'n M.Sc. in lugvaartwetenskap gehou; hy het in die Amerikaanse Lugmag en in die staat se Lugmag Nasionale Wag gedien en was 'n ingenieurstoetsvlieënier voordat hy in 1966 vir die [[Ruimtevaardergroep 5|vyfde groep ruimtevaarders]] gekies is.<ref name = "swigert bio" /> Fred Haise, die maanmodule-vlieënier (LMP), was 36 jaar oud. Hy het 'n B.Sc. in lugvaartingenieurswese gehad, was 'n vegvlieënier van die Marine Korps, en was 'n burgerlike navorsingsvlieënier vir NASA toe hy as deel van Ruimtevaardergroep 5 gekies is.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=111–112}} {{sfn|Chaikin|1995|pp=589–593}} Volgens die standaard Apollo-bemanningsrotasie sou die hoofbemanning vir Apollo 13 die rugsteunbemanning<ref group=nota>Die rol van die rugsteunbemanning was om op te lei en gereed te wees om te vlieg ingeval iets met die hoofbemanning sou gebeur.{{cite web|publisher=NASA|access-date=December 5, 2019|title=50 years ago: NASA names Apollo 11 crew|url=https://www.nasa.gov/feature/50-years-ago-nasa-names-apollo-11-crew|date=January 30, 2019}} Rugsteunspanne is, volgens die rotasie, drie missies na hul toewysing as rugsteun as die hoofbemanning aangewys.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=137}}</ref>vir [[Apollo 10]] gewees het, met Mercury- en Gemini-veteraan [[Gordon Cooper]] in bevel, [[Donn F. Eisele]] as beheermodule-vlieënier en [[Edgar Mitchell]] as maanmodule-vlieënier. Deke Slayton, NASA se Direkteur van Vlugbemanningsoperasies, het nooit beoog om Cooper en Eisele na 'n primêre bemanningsopdrag te roteer nie, aangesien albei uit die guns was – Cooper vir sy laks houding teenoor opleiding en Eisele vir voorvalle aan boord van [[Apollo 7]] en 'n buite-egtelike verhouding. Hy het hulle aan die rugsteunbemanning toegewys omdat geen ander veteraan-ruimtevaarders beskikbaar was nie.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=236}} Slayton se oorspronklike keuses vir Apollo 13 was [[Alan Shepard]] as bevelvoerder, Stuart Roosa as beheermodulevlieënier, en Mitchell as maanmodulevlieënier. Die bestuur het egter gevoel dat Shepard meer opleidingstyd benodig het, aangesien hy eers onlangs sy aktiewe status hervat het na 'n operasie vir 'n binneoorafwyking en sedert 1961 nie gevlieg het nie. Dus is Lovell se bemanning (homself, Haise en Ken Mattingly), wat almal Apollo 11 ondersteun het en vir Apollo 14 geskeduleer was, met Shepard s'n omgeruil. Swigert was oorspronklik bevelvoerder van Apollo 13 se rugsteunbemanning, met [[John W. Young|John Young]] as bevelvoerder en [[Charles Duke]] as maanmodule-vlieënier.<ref name="backup">{{cite web|url=https://airandspace.si.edu/explore-and-learn/topics/apollo/apollo-program/landing-missions/apollo13-crew.cfm|title=Apollo 13 Crew|website=Smithsonian National Air and Space Museum|access-date=January 6, 2018|archive-date=October 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024155252/https://airandspace.si.edu/explore-and-learn/topics/apollo/apollo-program/landing-missions/apollo13-crew.cfm|url-status=dead}}</ref> Sewe dae voor die lansering het Duke se seun se vriend hom aangesteek met Duitse masels.<ref name="Oral">{{cite web |title=Charles M. Duke, Jr. Oral History |publisher= NASA |url=https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/DukeCM/DukeCM_3-12-99.htm |access-date=December 17, 2019}}</ref> Dit het beide die hoof- en rugsteunspanne, wat saam geoefen het, blootgestel. Van die vyf was slegs Mattingly nie immuun deur vorige blootstelling nie. Normaalweg, as enige lid van die hoofbemanning onttrek moes word, sou die oorblywende bemanning ook vervang word en die rugsteunbemanning sou vervang word maar Duke se siekte het dit nie moontlik gemaak nie,{{sfn|NASA 1970|p=6}} dus twee dae voor die bekendstelling is Mattingly deur Swigert vervang.<ref name = "swigert bio">{{cite web|url=http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/swigert-jl.html|access-date=August 21, 2009|title=Astronaut Bio: John L. Swigert|date=January 1983|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20090731012402/http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/swigert-jl.html|archive-date=July 31, 2009| url-status=dead}}</ref> Mattingly het nooit Duitse masels ontwikkel nie en het later op [[Apollo 16]] gevlieg.<ref>{{cite journal|url=https://www.universetoday.com/62576/13-things-that-saved-apollo-13-part-3-charlie-dukes-measles/|last=Atkinson|first=Nancy|title=13 things that saved Apollo 13, Part 3: Charlie Duke's measles|date=April 12, 2010|access-date=November 13, 2019|journal=[[Universe Today]]}}</ref> Vir Apollo is 'n derde stel bemanning van ruimtevaarders, bekend as die ondersteuningsbemanning, aangewys benewens die hoof- en rugsteunspanne wat op die Mercury- en Gemini-projekte gebruik is. Slayton het die ondersteuningspanne geskep omdat [[James McDivitt]], wat [[Apollo 9]] sou bevel voer, geglo het dat, met voorbereiding wat in fasiliteite regoor die VSA aan die gang was, vergaderings wat 'n lid van die vlugbemanning benodig het, gemis sou word. Ondersteuningsbemanningslede moes help soos deur die sendingbevelvoerder aangedui.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=184}} Gewoonlik laag in senioriteit, het hulle die sending se reëls, vlugplan en kontrolelyste saamgestel en dit op datum gehou, vir Apollo 13 was hulle Vance D. Brand, Jack Lousma en óf William Pogue óf Joseph Kerwin.<ref group=nota>Sommige bronne lys Kerwin{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=251}} en ander lys Pogue as die derde lid.{{sfn|Brooks, Grimwood, & Swenson|1979|p=378}}{{sfn|Orloff|2000|p=137}}</ref> <ref>{{cite interview|url=https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/PogueWR/WRP_7-17-2000.pdf|interviewer=Kevin M. Rusnak|date=July 17, 2000|location=Houston, Texas|title=Oral History Transcript|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501104039/https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/PogueWR/WRP_7-17-2000.pdf|archive-date=May 1, 2019|url-status=dead|publisher=NASA|pages=12-25-12-26|series=Johnson Space Center Oral History Project}}</ref> Die vlugdirekteure vir Apollo 13 was Gene Kranz, '''Witspan''' {{sfn|Mission Operations Report 1970|p=I-1}} (die hoofvlugdirekteur);{{sfn|Kranz|2000|p=307}}{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=79}} Glynn Lunney, '''Swartspan'''; Milton Windler, '''Rooispan''' en Gerry Griffin, '''Gouespan'''.{{sfn|Mission Operations Report 1970|p=I-1}} Die CAPCOM's (''Capsule Communicator'' die persoon in Sendingbeheer, tydens die Apollo-program 'n ruimtevaarder, wat verantwoordelik was vir stemkommunikasie met die bemanning){{sfn|Morgan|2001|p=48}} vir Apollo 13 was Kerwin, Brand, Lousma, Young en Mattingly.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=362}} == Sending kentekens en roeptekens == [[Lêer:Apollo 13 Flown Silver Robbins Medallion (SN-354).jpg|duimnael|alt=see caption|Apollo 13 silwer Robbins gedenkpennings]] Die Apollo 13-sendingkentekens beeld die Griekse god van die [[Son]], [[Apollo]], uit met drie perde wat sy strydwa oor die gesig van die Maan trek, en die Aarde in die verte gesien. Dit is bedoel om die Apollo-vlugte te simboliseer wat die lig van kennis aan alle mense bring. Die sendingleuse, ''Ex luna, scientia'' ("Van die Maan, kennis"), verskyn op die pennings. Deur dit te kies, het Lovell die leuse van sy alma mater, die Vlootakademie, ''Ex scientia, tridens'' ("Uit kennis, seemag") aangepas.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=81}}{{sfn|Orloff|2000|p=283}} Op die kant het die sendingnommer in Romeinse syfers as ''Apollo XIII'' verskyn. Die pennings hoef nie gewysig te word nadat Swigert vir Mattingly vervang het nie, aangesien dit een van slegs twee Apollo-sending-kentekens is, die ander is Apollo 11, wat nie die name van die bemanning insluit nie. Dit is ontwerp deur die kunstenaar Lumen Martin Winter, wat dit gebaseer het op 'n muurskildery wat hy vir die St. Regis Hotel in New York Stad geskilder het.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/36238158/daily_news/|title=Astros Wear Badge of Apollo|last1=Crafton|first1=Jean|date=April 12, 1970|page=105|newspaper=Daily News|location=New York City|via=Newspapers.com}}</ref> Die muurskildery is later gekoop deur akteur [[Tom Hanks]],<ref>{{cite news|url=https://www.chicagotribune.com/suburbs/lake-county-news-sun/ct-lns-moran-lovell-stories-st-1003-20151002-story.html|title=Apollo 13 astronaut Jim Lovell shares stories about Tom Hanks, Ron Howard|last1=Moran|first1=Dan|date=October 2, 2015|newspaper=Chicago Tribune|access-date=April 11, 2020}}</ref> wat Lovell in die fliek Apollo 13 vertolk het, en dit is nou in die Captain James A. Lovell Federal Health Care Center in Illinois.<ref>{{cite news|url=https://chicagotribune.newspapers.com/clip/36239172/chicago_tribune/|title=Namesake Brings Personal Touch to Lovell Center Fete|last1=Moran|first1=Dan|newspaper=Chicago Tribune|date=October 2, 2015|page=1|via=Newspapers.com}}</ref> Die sending se leuse was in Lovell se gedagtes toe hy die roepsein Aquarius vir die maanmodule gekies het, geneem van ''[[Waterdraer (sterrebeeld)|Aquarius]]'', die draer van water.{{sfn|Chaikin|1995|p=291}}{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}} Sommige mense in die media het verkeerdelik berig dat die roepsein geneem is uit 'n liedjie met dié naam uit die musiekblyspel ''Hair''.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}}{{sfn|Lattimer|1988|p=77}} Die beheermodule se roepsein, Odyssey, is nie net gekies vir sy Homeriese assosiasie nie, maar ook om te verwys na die onlangse film, [[2001: A Space Odyssey (rolprent)|2001: A Space Odyssey]], gebaseer op 'n kortverhaal deur wetenskapfiksie-outeur [[Arthur C. Clarke]].{{sfn|Chaikin|1995|p=291}} In sy boek het Lovell aangedui dat hy die naam ''Odyssey'' gekies het omdat hy van die woord en die definisie daarvan gehou het: ‘n lang reis waar daar vele geleenthede hom voordoen om munt te slaan.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}} As gevolg van die ongeluk en die laaste minuut bemanningsverandering van Jack Swigert wat Ken Mattingly drie dae voor die lansering vervang het, is die Apollo 13 Robbins gedenkpennings wat saam aanboord van die ruimtetuig was, gesmelt en na die sending hergebruik om die korrekte bemanning en die afwesigheid van 'n maanlandingsdatum te weerspieël.<ref>{{Cite web |title=Medal, Robbins, Commemorative, Apollo 13 {{!}} National Air and Space Museum |url=https://airandspace.si.edu/collection-objects/medal-robbins-commemorative-apollo-13/nasm_A19850166000 |access-date=2024-06-15 |website=airandspace.si.edu |language=en}}</ref> == Ruimtetuig == [[Lêer:Apollo 13 CSM (Ap13-69-H-1791).jpg|duimnael|links|upright=0.68|CSM-109 ''Odyssey'' in die Operasies en Uitklaargebou]] Die Saturnus V-vuurpyl wat gebruik is om Apollo 13 na die Maan te vervoer was genommer as SA-508 en was amper identies aan dié wat vir Apollo 8 tot 12 gebruik is.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=74}} Die vuurpyl, saam met die ruimtetuig, het 2 949 136 kilogram geweeg.{{sfn|Orloff|2000|p=284}} Die S-IC eerste fase se enjins is gegradeer om 440 000 newton (100 000 lbf) minder totale stukrag te genereer as Apollo 12 s'n, hoewel hulle binne die spesifikasies gebly het.<ref name = "journal launch" /> Om die vloeibare waterstofdryfmiddel koud te hou, was die S-II tweede fase se kriogeniese tenks geïsoleer; op vroeëre Apollo-sendings het dit in die vorm van panele gekom wat vasgemaak is, maar vanaf Apollo 13 is isolasie op die buitekant van die tenks gespuit.<ref name = "ten launch">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap10fj/as10-day1-pt1.html|title=Apollo 10: Day 1, part 1: Countdown, launch and climb to orbit|date=February 6, 2022|access-date=August 16, 2025}}</ref> Ekstra dryfmiddel is as 'n toets saamgedra, aangesien toekomstige J-sendings na die Maan meer dryfmiddel vir hul swaarder vragte sou benodig. Dit het die vuurpyl die swaarste gemaak wat NASA nog gevlieg het en Apollo 13 was sigbaar stadiger om uit die lanseeringstoring te kom as vorige sendings.<ref name = "journal launch">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/02earth_orbit_tli.html|title=Day 1: Earth orbit and translunar injection|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> Die Apollo 13-ruimtetuig het bestaan ​​uit beheermodule 109 en Diensmodule 109 (saam CSM-109), genaamd ''Odyssey'', en Maanmodule 7 (LM-7), genaamd ''Aquarius''. Ook as deel van die ruimtetuig beskou, was die lansering-ontsnappingstelsel, wat die beheermodule (CM) na veiligheid sou dryf in geval van 'n probleem tydens opstyg, en die Ruimtetuig-LM-verbindingstuk, genommer as SLA-16, wat die maanmodule (LM) gedurende die eerste ure van die sending gehuisves het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=364}}{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=78, 81}} Die maanmodule-stadiums, beheermodule en die diensmodule is in Junie 1969 by die Kennedy-ruimtesentrum ontvang; die dele van die Saturn V is in Junie en Julie ontvang. Daarna het toetsing en montering voortgegaan, met die hoogtepunt wat bereik is met die uitrol van die lanseervoertuig, met die ruimtetuig bo-op, op 15 Desember 1969.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=364}} Apollo 13 was oorspronklik geskeduleer vir lansering op 12 Maart 1970, maar daardie Januarie het NASA aangekondig dat die sending tot 11 April uitgestel sou word, beide om meer tyd vir beplanning toe te laat en om die Apollo-sendings oor 'n langer tydperk te versprei.<ref name = "postpone">{{cite press release |title=MSC 70–9 |publisher=[[NASA]] |date=January 8, 1970 |url=https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |access-date=July 27, 2019 |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf }}</ref> Die plan was om twee Apollo-vlugte per jaar te voltooi en was in reaksie op begrotingsbeperkings<ref>{{cite news|title=Apollo's Schedule Shifted by NASA|date=January 9, 1970|newspaper=[[The New York Times]]|page=17|url=https://www.nytimes.com/1970/01/09/archives/apollos-schedule-shifted-by-nasa-next-flight-in-april.html}}</ref> wat die kansellasie van Apollo 20 tot gevolg gehad het.<ref>{{cite news|title=Apollo 13 and 14 may be set back|date=January 6, 1970|newspaper=[[The New York Times]]|page=26|url=https://www.nytimes.com/1970/01/06/archives/apollo-13-and-14-may-be-set-back.html|agency=UPI}}</ref> == Opleiding en voorbereiding == Die Apollo 13-hoofbemanning het meer as 1 000 uur se sendingspesifieke opleiding onderneem, meer as vyf uur vir elke uur van die sending se beplande duur van tien dae. Elke lid van die hoofbemanning het meer as 400 uur in babootsers van die beheermodule en (vir Lovell en Haise) van die Maanmodule by Kennedy-ruimtesentrum en in Houston deurgebring, waarvan sommige die vlugbeheerders by Sendingbeheer betrek het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=104}} Vlugbeheerders het aan baie simulasies van probleme met die ruimtetuig tydens vlug deelgeneem, wat hulle geleer het hoe om in 'n noodgeval te reageer.<ref name = "Cass 1" /> Gespesialiseerde nabootsers op ander plekke is ook deur die bemanningslede gebruik.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=104}} Die ruimtevaarders van Apollo 11 het minimale tyd vir geologie-opleiding gehad, met slegs ses maande tussen die toewysing van die bemanning en die lansering; hoër prioriteite het baie van hul tyd in beslag geneem.{{sfn|Phinney|2015|p=100}} Apollo 12 het meer sulke opleiding gesien, insluitend oefening in die veld, met behulp van 'n CAPCOM en 'n gesimuleerde agterkamer van wetenskaplikes, aan wie die ruimtevaarders moes beskryf wat hulle gesien het.{{sfn|Phinney|2015|pp=103–104}} Wetenskaplike-ruimtevaarder Harrison Schmitt het gesien dat daar beperkte entoesiasme vir geologie-velduitstappies was. Omdat hy geglo het dat 'n inspirerende onderwyser nodig was, het Schmitt gereël dat Lovell en Haise sy ou professor, Caltech se Lee Silver, ontmoet. Die twee ruimtevaarders, en plaasvervangers Young en Duke, het op hul eie tyd en koste saam met Silver op 'n velduitstappie gegaan. Aan die einde van hul week saam het Lovell Silver hul geologie-mentor gemaak, wat breedvoerig betrokke sou wees by die geologiebeplanning vir Apollo 13.{{sfn|Phinney|2015|pp=107–111}} Farouk El-Baz het toesig gehou oor die opleiding van Mattingly en sy plaasvervanger, Swigert, wat die beskrywing en fotografering van gesimuleerde maanlandmerke vanaf vliegtuie behels het.{{sfn|Phinney|2015|p=134}} El-Baz het al drie hoofbemanningslede se ruimtevaarders die geologiese kenmerke laat beskryf wat hulle tydens hul vlugte tussen Houston en KSC gesien het; Mattingly se entoesiasme het veroorsaak dat ander ruimtevaarders, soos Apollo 14 se beheer-en-diensmodule vlieënier, Roosa, El-Baz as 'n onderwyser opgesoek het.{{sfn|Phinney|2015|pp=141–142}} Daar was bekommernis oor hoe naby Apollo 11 se maanmodule, ''Eagle'', daaraan gekom het om sonder dryfmiddel te raak tydens sy maandaling en die sendingbeplanners het besluit dat die beheer-en-diensmodule, vanaf Apollo 13, die maanmodule na 'n laer wentelbaan sou bring vanwaar die maan landingspoging sou begin. Dit was 'n verandering van Apollo 11 en 12, waar die maanmodule sy vuurpyle ontbrand het om dit na die laer wentelbaan te bring. Die verandering was deel van 'n poging om die hoeveelheid vliegtyd wat vir die ruimtevaarders beskikbaar was, te verhoog namate die sendings na rowwe terrein op pad was.{{sfn|Harland|1999|p=53}} Die plan was om die eerste van die twee vier uur lange maanoppervlak [[ruimtewandeling]]s te wy aan die opstel van die ''Apollo Lunar Surface Experiments Package'' (ALSEP) groep wetenskaplike instrumente; gedurende die tweede wandeling sou Lovell en Haise die Cone-krater, naby die beplande landingsplek, ondersoek.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=363}} Die twee ruimtevaarders het hul ruimtepakke gedra vir sowat 20 oefen prosedures van ruimtewandelings, insluitend die insameling van monsters en die gebruik van gereedskap en ander toerusting. Hulle het in die sogenaamde "Vomit Comet" in gesimuleerde mikrogravitasie of maanswaartekrag gevlieg, insluitend oefening met die aan- en uittrek van ruimtepakke. Om voor te berei vir die afdaling na die maan se oppervlak, het Lovell die Maanlanding Opleidingsvoertuig gevlieg nadat hy helikopteropleiding ontvang het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=105}} Ten spyte van die ongelukke van een Maanlanding Opleidingsvoertuig en een soortgelyke Maanlanding Navorsingsvoertuig voor Apollo 13 se lansering, het sendingbevelvoerders die vlieg daarvan as onskatbare ervaring beskou en het hulle dus die huiwerige NASA-bestuur oortuig om hulle te behou.<ref>{{cite web|last=Jones|first=Eric M.|title=Lunar Landing Training Vehicle NASA 952|date=April 29, 2006|access-date=August 16, 2025|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/LLTV-952.html|publisher=[[NASA]]|work=Apollo Lunar Surface Journal}}</ref> == Eksperimente en wetenskaplike doelwitte == [[Lêer:Lovell and Haise geology training (S70-20253).jpg|duimnael|regs|upright|Lovell (links) en Haise tydens geologie opleiding in Hawaii, Januarie 1970]] Apollo 13 se aangewese landingsplek was naby die Fra Mauro-krater; daar is geglo dat die Fra Mauro-formasie baie materiaal bevat het wat deur die impak uitmekaar gespat het en die Imbrium-kom vroeg in die Maan se geskiedenis gevul het. Die datering daarvan sou inligting nie net oor die Maan verskaf nie, maar ook oor die Aarde se vroeë geskiedenis. Sulke materiaal sou waarskynlik beskikbaar wees by die Cone-krater, 'n plek waar 'n impak vermoedelik diep in die maan [[regoliet]] geboor het.{{sfn|Harland|1999|pp=51–53}} Apollo 11 het 'n [[Seismograaf|seismometer]] op die Maan agtergelaat, maar die sonkrag-aangedrewe eenheid het nie sy eerste twee weke lange maannag oorleef nie. Die Apollo 12-ruimtevaarders het ook een agtergelaat as deel van sy ALSEP, wat kernaangedrewe was.{{sfn|Harland|1999|pp=38–39}} Apollo 13 het ook 'n seismometer (bekend as die Passiewe Seismiese Eksperiment), soortgelyk aan Apollo 12 s'n, as deel van sy ALSEP gehad, wat deur die ruimtevaarders op die Maan gelaat sou word.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=29}} Daardie seismometer sou gekalibreer word deur die impak, na die afvuur, van die opstygstadium van Apollo 13 se maanmodule, 'n voorwerp met bekende massa en snelheid wat op 'n bekende plek bots.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=42}} Ander ALSEP-eksperimente op Apollo 13 het 'n hittevloei-eksperiment ingesluit, wat die boor van twee gate van 3 meter diep sou behels het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=33}} Dit was Haise se verantwoordelikheid; hy moes ook 'n derde gat van daardie diepte vir 'n kernmonster boor.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} 'n Gelaaide Deeltjie Maanomgewingseksperiment (GDME) het die [[proton]]e en [[elektron]]e van sonoorsprong gemeet wat die Maan bereik.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=49}} Die pakket het ook 'n Maanatmosfeerdetektor (LAD){{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=51}} en 'n stofdetektor ingesluit om die ophoping van puin te meet.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=62}} Die Hittevloei-eksperiment en die GDME is vir die eerste keer op Apollo 13 gevlieg; die ander eksperimente is al voorheen gevlieg.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} [[Lêer:Haise RTG (Ap13-70-H-103).jpg|duimnael|links|Haise oefen om die brandstofkapsule uit sy vervoervat, wat op die maanmodule gemonteer is, te verwyder. Die regte vat het ongeopend met sy radioaktiewe inhoud in die Stille Oseaan gesink.]] Om die ALSEP aan te dryf, is die SNAP-27 radioisotoop termo-elektriese generator (RTG) gebruik. SNAP-27, wat deur die Amerikaanse Atoomenergiekommissie ontwikkel is, is vir die eerste keer op Apollo 12 gebruik. Die brandstofkapsule het ongeveer 3,79&nbsp;kg plutoniumoksied bevat. Die vat wat rondom die kapsule geplaas is vir vervoer na die Maan, is gebou met hitteskerms van grafiet en berillium en met strukturele dele van titanium en Inconel-materiale. Dus is dit gebou om die hitte van hertoetrede van die Aarde se atmosfeer te weerstaan ​​eerder as om die lug met plutonium te besoedel in die geval van 'n mislukte sending.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=65}} 'n Vlag van die Verenigde State is ook geneem om op die maan se oppervlak opgerig te word.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=33, 65}} Vir Apollo 11 en 12 is die vlag in 'n hittebestande buis op die voorste landingspoot geplaas; dit is vir Apollo 13 na die ''Modularized Equipment Storage Assembly'' (MESA) in die maanmodule-afdaalstadium verskuif. Die struktuur om die vlag op die luglose maan te laat wapper, is verbeter vanaf Apollo 12 s'n.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=73}} Vir die eerste keer is rooi strepe op die helm, arms en bene van die bevelvoerder se A7L-ruimtepak aangebring. Dit is gedoen na Apollo 11, omdat diegene wat die beelde wat geneem is, probleme ondervind het om Armstrong van Aldrin te onderskei. Die verandering is egter te laat vir Apollo 12 goedgekeur.<ref name = "red stripe">{{cite web|title=Commander's stripes|website=Apollo Lunar Surface Journal|publisher=[[NASA]]|access-date=July 20, 2019|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/alsj-CDRStripes.html|last=Jones|first=Eric M.|date=February 20, 2006}}</ref> Nuwe vloeistofsakke wat aan die helms vasgemaak was en waaruit die ruimtevaarders moes drink terwyl hulle op die Maan geloop het, is deur Haise tydens Apollo 13 se laaste televisie-uitsending voor die ongeluk gedemonstreer.{{sfn|Turnill|2003|p=316}}<ref>{{cite web|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/alsj-DrinkFood.html|title=Water Gun, Helmet Feedport, In-Suit Drink Bag, and Food Stick|last1=Jones|first1=Eric M.|date=March 3, 2010|website=Apollo Lunar Surface Journal|publisher=NASA|access-date=November 15, 2019}}</ref> Apollo 13 se primêre sendingdoelwitte was om: "[[Selenografie|Selenologiese]] inspeksie, opname en monsterneming van materiale in 'n vooraf gekose gebied van die Fra Mauro-formasie uit te voer. 'n Apollo-maanoppervlak-eksperimentepakket te ontplooi en te aktiveer. Die mens se vermoë om in die maanomgewing te werk, te ontwikkel. Foto's van kandidaat-verkenningsterreine te verkry."{{sfn|Accident report|p=3-26}} Die ruimtevaarders moes ook ander fotografiese doelwitte bereik, insluitend van die [[Gegenschein]] vanuit 'n maanbaan en van die Maan self op die reis terug na die Aarde. Van hierdie fotografie sou deur Swigert uitgevoer word terwyl Lovell en Haise op die Maan geloop het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=385}} Swigert sou ook foto's neem van die [[Lagrange-punt]]e van die Aarde-Maan-stelsel. Apollo 13 het twaalf kameras aan boord gehad, insluitend dié vir televisie en bewegende beelde.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} Die bemanning moes ook bistatiese radarwaarnemings van die Maan aflaai. Niks hiervan kon weens die ongeluk gedoen word nie.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=385}} == Vlugbaan van Apollo 13 == [[Lêer:Apollo 13 timeline.svg|center|framed|Apollo 13 se vlugbaan om die maan, op skaal geteken. Die ongeluk het ongeveer in die 56ste uur na lansering gebeur.]] === Lansering en maanwentelbaan plasing === [[Lêer:Apollo 13 launch (S70-34852).jpg|duimnael|upright=.8|Apollo&nbsp;13 word gelanseer vanaf die Kennedy-ruimtesentrum, 11 April, 1970]] [[Lêer:Apolo-1. CSM&LM diagram.svg|duimnael|Apollo 13 ruimtetuig konfigurasie vir die grootste gedeelte van die vlug: Kliek op die beeld vir sleutel van genommerde komponente.]] Die sending is op die beplande tyd, 14:13 [[Oos-Amerikaanse Tyd|OST]] (19:13 [[Gekoördineerde Universele Tyd|UTC]]), op 11 April gelanseer. 'n Anomalie het plaasgevind toe die tweede-fase, middelste (binneboord) enjin ongeveer twee minute te vroeg afgeskakel het.<ref name="lver">{{cite book |author= |url=https://archive.org/details/nasa_techdoc_19900066486 |title=Saturn 5 Launch Vehicle Flight Evaluation Report: AS-508 Apollo 13 Mission |date=June 20, 1970 |publisher=[[NASA]] |publication-place=[[George C. Marshall]] Ruimtesentrum, Huntsville, Alabama |id=MPR-SAT-FE-70-2 |access-date=May 30, 2017}}</ref>{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=494–499}} Dit is veroorsaak deur erge pogo-ossillasies. Vanaf Apollo 10 is die voertuig se geleidingstelsel ontwerp om die enjin af te skakel in reaksie op kamerdruk-afwykings.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}} Pogo-ossillasies het op Titan-vuurpyle (gebruik tydens die Gemini-program) en op vorige Apollo-sendings voor gekom, maar op Apollo 13 is dit versterk deur 'n interaksie met turbopompkavitasie.<ref>{{cite journal |last=Dotson |first=Kirk |date=Winter 2003–2004 |title=Mitigating Pogo on Liquid-Fueled Rockets |journal=Crosslink |volume=5 |issue=1 |pages=26–29 |location=El Segundo, Kalifornië |publisher=The Aerospace Corporation |access-date=July 3, 2013 |url=http://aerospace.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/crosslink/V5N1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://aerospace.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/crosslink/V5N1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}}</ref><ref name=launch>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/01launch_ascent.html |title=Launch and Reaching Earth Orbit |year=2016 |editor-last=Woods |editor-first=W. David |editor-last2=Turhanov|editor-first2=Alexandr|editor-last3=Waugh|editor-first3=Lennox J. |work=Apollo 13 Flight Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025}}</ref> 'n Oplossing om pogo te voorkom was gereed vir die sending, maar skeduledruk het nie die integrasie van die hardeware in die Apollo 13-ruimtetuig toegelaat nie.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}}<ref>{{cite journal|url=https://www.universetoday.com/62672/13-things-that-saved-apollo-13-part-5-unexplained-shutdown-of-the-saturn-v-center-engine/|last=Atkinson|first=Nancy|title=13 things that saved Apollo 13, Part 5: Unexplained shutdown of the Saturn V center engine|date=April 14, 2010|journal=Universe Today|access-date=September 16, 2019}}</ref> 'n Na-vlug ondersoek het aan die lig gebring dat die enjin een siklus weg was van katastrofiese faling.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}} Die vier buitenste motors (daar is een in die middel) en die S-IVB derde stadium het langer gevuur om te vergoed en die voertuig het baie naby aan die beplande sirkelvormige [[lae aardwentelbaan]] van 190 kilometer bereik, gevolg deur 'n maanoorgangversnellingontbranding ongeveer twee uur later, wat die sending op koers na die Maan geplaas het.<ref name="lver" />{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=494–499}} Na die maanoorgangversnelling het Swigert die skeidings- en transposisiemaneuvers uitgevoer voordat die beheermodule ''Odyssey'' aan die maanmodule ''Aquarius'' gekoppel is en die ruimtetuig het van die derde stadium weggetrek.<ref name = "journal extraction">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/03tde.html|title=Day 1: Transposition, Docking and Extraction|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025|last1=Woods|first1=W. David |last2=Kemppanen |first2=Johannes|last3=Turhanov|first3=Alexander|last4=Waugh |first4=Lennox J.}}</ref> Grondbeheer personeel het toe die derde fase op 'n koers gestuur om die Maan binne die bereik van die Apollo 12-seismometer te tref, wat dit net meer as drie dae in die sending gedoen het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=367}} Die bemanning het gereed gemaak vir die driedaagse reis na Fra Mauro. Om 30:40:50 na lansering, met die TV-kamera aan, het die bemanning die vuurpyl ontbrand om Apollo 13 op 'n hibriede baan te plaas. Die afwyking van 'n vrye terugkeertrajek het beteken dat as die vuurpyl nie weer ontbrand word nie, Apollo 13 die Aarde op sy terugkeerbaan sou mis, eerder as om dit te wentel, soos met 'n vrye terugkeer.<ref name = "journal midcourse">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/05day2-mcc2-tv.html|title=Day 2: Midcourse correction 2 on TV|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> ’n Vrye terugkeerbaan kon slegs plekke naby die maan se ewenaar bereik; ’n hibriede trajek, wat enige tyd na maanoorgangversnelling begin kon word, het dit moontlik gemaak om plekke met hoër [[Breedtegraad|breedtegrade]], soos Fra Mauro, te bereik.<ref name = "journal hybrid">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/launchwindow/lw1.html|title=Apollo lunar landing launch window: The controlling factors and constraints|year=2009|access-date=August 16, 2025|author=Robin Wheeler}}</ref> Kommunikasie het opgekikker toe Swigert besef het dat hy weens die laaste minuut-haas versuim het om sy federale inkomstebelastingopgawe (wat op 15 April verskuldig is) in te dien,en te midde van gelag van sendingbeheerders gevra het hoe hy 'n uitstel kon kry. Daar is bevind dat hy geregtig was op 'n verlenging van 60 dae omdat hy teen die sperdatum uit die land was.{{sfn|NASA 1970|p=8}} Toegang tot die maanmodule om sy stelsels te toets was geskeduleer vir 58:00:00; toe die bemanning op die derde dag van die sending wakker word is hulle meegedeel dat dit met drie ure vorentoe geskuif is en later weer met nog 'n uur vorentoe geskuif is. 'n Televisie-uitsending was geskeduleer vir 55:00:00; Lovell, wat as seremoniemeester opgetree het, het die gehoor die binnekant van ''Odyssey'' en ''Aquarius'' gewys. <ref name=storm>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/07day3-before-the-storm.html |title=Day 3: Before the storm |year=2016 |editor-last=Woods |editor-first=W. David |editor-last2=Turhanov|editor-first2=Alexandr|editor-last3=Waugh|editor-first3=Lennox J. |work=Apollo 13 Flight Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025}}</ref> Die gehoor was beperk aangesien geeneen van die televisienetwerke die uitsending lewendig uitgesaai het nie,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=206}} wat Marilyn Lovell (Jim Lovell se vrou) gedwing het om na die BBP-kamer by Sendingbeheer te gaan as sy haar man en sy bemanningslede wou sien.{{sfn|Chaikin|1995|pp=285–287}} === Ongeluk === Ongeveer ses en 'n half minute na die TV-uitsending, nader aan 56:00:00, was Apollo 13 ongeveer 330&nbsp;000&nbsp;km van die Aarde af.<ref name = "journal Houston">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/08day3-problem.html|title=Day 3: 'Houston, we've had a problem'|date=May 30, 2017|access-date=August 16, 2025|last1=Woods|first1=W. David|last2=Kemppanen|first2=Johannes|last3=Turhanov|first3=Alexander|last4=Waugh|first4=Lennox J.}}</ref> Haise was besig om die maanmodule af te skakel nadat hy die stelsels getoets het terwyl Lovell die TV-kamera weggepak het. Jack Lousma, die CAPCOM, het minder belangrike instruksies aan Swigert gestuur, insluitend die verandering van die orientasie van die ruimtetuigtuig om fotografie van Komeet Bennett te vergemaklik.<ref name = "journal Houston" />{{sfn|Chaikin|1995|p=292}} Die druksensor in een van die Diensmodule se suurstoftenks het vroeër blykbaar wanfunksioneer, daarom het Sy Liebergot (die Vlugbeheerder, in beheer van die monitering van die Beheer-en-diensmodule se elektriese stelsels) versoek dat die roerwaaiers in die tenks geaktiveer word. Normaalweg is dit een keer per dag gedoen; 'n roering sou die inhoud van die tenks destratifiseer, wat die druklesings meer akkuraat sou maak.<ref name = "journal Houston" /> Die vlugdirekteur, Kranz, het vir Liebergot 'n paar minute laat wag sodat die bemanning rustig kon raak na die televisie uitsending,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=207}} toe het Lousma die versoek aan Swigert oorgedra, wat die skakelaars wat die waaiers beheer, geaktiveer het<ref name = "journal Houston" /> en hulle na 'n paar sekondes weer afgeskakel het.{{sfn|Chaikin|1995|p=292}} {{Listen|filename=Apollo13-wehaveaproblem.ogg|title=Houston, we've had a problem.|description=Swigert and Lovell reporting the incident on April 14, 1970 [2:59] "Houston, we've had a problem"|format=[[Ogg]]}} Vyf-en-negentig sekondes nadat Swigert daardie skakelaars geaktiveer het,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=207}} het die ruimtevaarders 'n "redelik groot knal" gehoor, vergesel van skommelinge in elektriese krag en die afvuur van die orientasiebeheer-stuwers.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=368}}{{sfn|Orloff|2000|pp=152–157}} Kommunikasie en telemetrie na die Aarde was vir 1.8 sekondes buite werking, totdat die stelsel homself outomaties herstel het deur die hoëwins S-band-antenna, wat vir translunêre kommunikasie gebruik word, van smalstraal- na wyestraalmodus oor te skakel.{{sfn|Accident report|p=4-44}} Die ongeluk het om 55:54:53 (03:08 UTC op 14 April; 10:08 NM OST, 13 April) plaasgevind. Swigert het 26 sekondes later berig: "Goed, Houston, ons het 'n probleem hier gehad," en Lovell het dit om 55:55:42 herhaal: "Houston, ons het 'n probleem gehad. Ons het 'n te lae spanning op die Hoof B-geleistam gehad."<ref name = "journal Houston" /> William Fenner was die leidingsbeampte wat die eerste was om 'n probleem in die beheerkamer aan Kranz te rapporteer.<ref name = "journal Houston" /> Lovell se aanvanklike gedagte toe hy die geraas hoor het, was dat Haise die maanmodule se kajuit-herdrukklep geaktiveer het, wat ook 'n knal veroorsaak het (Haise het dit geniet om sy bemanningslede skrik te maak), maar Lovell kon sien dat Haise geen idee gehad het wat gebeur het nie. Swigert het aanvanklik gedink dat 'n [[meteoroïde]] die maanmodule moontlik getref het, maar hy en Lovell het gou besef dat daar geen lek was nie.{{sfn|Chaikin|1995|p=293}} Die "Hoofgeleistam B lae spanning" het beteken dat daar 'n te lae spanning was wat deur die diensmodule se drie [[brandstofsel]]le (aangedryf deur [[waterstof]] en suurstof wat vanaf hul onderskeie tenks gepomp word) na die tweede van die diensmodule se twee elektriese kragverspreidingstelsels verskaf is. Byna alles in die beheer-en-diensmodule het krag benodig om te kan funksioneer. Alhoewel die geleistam tydelik na normale status teruggekeer het, het beide geleistamme A en B se spanning gou begin daal. Haise het die status van die brandstofselle nagegaan en gevind dat twee van hulle dood was. Sendingreëls het ruimtetuie verbied om 'n maanwentelbaan te gaan tensy alle brandstofselle operasioneel was.{{sfn|Chaikin|1995|pp=293–294}} In die minute na die ongeluk was daar verskeie ongewone lesings wat getoon het dat tenk-2 leeg was en tenk-1 se druk stadig gedaal het, dat die rekenaar van die ruimtetuig herset het en dat die hoëwins-antenna nie gewerk het nie. Liebergot het aanvanklik die kommerwekkende tekens van tenk-2 na die roering nie raak gesien nie, aangesien hy op tenk-1 gefokus het, met die gedagte dat die lesing daarvan 'n goeie riglyn sou wees vir wat in tenk 2-teenwoordig was, net soos beheerders wat hom in die "agterkamer" ondersteun het. Toe Kranz vir Liebergot hieroor uitgevra het, het hy aanvanklik geantwoord dat daar moontlik vals lesings kon wees as gevolg van 'n instrumentasieprobleem; hy is dikwels in die jare daarna daaroor geterg.<ref name = "Cass 1">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Apollo 13, we have a solution|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution|date=April 1, 2005|access-date=October 13, 2022|website=IEEE}}</ref> Lovell, wat uit die venster gekyk het, het berig dat "'n gas van een of ander aard" die ruimte instroom, wat dit duidelik maak dat daar 'n ernstige probleem is.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=215}} Aangesien die brandstofselle suurstof nodig gehad het om te werk, sou die oorblywende brandstofsel afskakel wanneer tenk-1 leegloop, wat beteken dat die beheer-en-diensmodule se enigste beduidende bronne van krag en suurstof die beheermodule se batterye en sy suurstof-stutenk sou wees. Hierdie sou normaalweg vir die laaste ure van die sending benodig word, maar die oorblywende brandstofsel, met reeds 'n tekort aan suurstof, het suurstof uit die stustenk getrek. Kranz het beveel dat die stutenk geïsoleer word, wat die suurstof bespaar het, maar dit het beteken dat die oorblywende brandstofsel binne twee uur sou ophou werk, aangesien die suurstof in tenk-1 verbruik of uitgelek het.{{sfn|Chaikin|1995|pp=293–294}} Die gebied rondom die ruimtetuig was gevul met talle klein stukkies puin van die ongeluk, wat enige pogings om die sterre vir navigasie te gebruik, bemoeilik het.{{sfn|Chaikin|1995|p=299}} Die doel van die sending het skielik verander, dit was eenvoudig: om die ruimtevaarders lewend terug na die Aarde te kry.<ref name = "Cass 2" /> === Lus om die Maan === [[Lêer:Direct Abort Trajectory - Lunar Landing Symposium, MSC Jun66.jpg|upright=1.2|duimnael|Die voorstelling van 'n direkte aborteer aksie (van 'n 1966 beplanning verslag) op 'n punt baie vroeër in die sending en nader na die Aarde as wat die Apollo&nbsp;13 ongeluk gebeur het.]] [[Lêer:NASA-Apollo13-ViewsOfMoon-20200224.webm|duimnael|upright=1.18|NASA – Apollo 13 Maan Sending – Aansigte van die Maan (2:24)]] Die maanmodule het gelaaide batterye en vol suurstoftenks gehad vir gebruik op die maanoppervlakte, so Kranz het opdrag gegee dat die ruimtevaarders die maanmodule aanskakel en dit as 'n "reddingsboot"<ref name = "Cass 1" /> gebruik; 'n scenario wat verwag is, maar as onwaarskynlik beskou is.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|pp=83–87}} Prosedures vir die gebruik van die maanmodule op hierdie manier is deur maanmodule-vlugbeheerders ontwikkel na 'n opleidingssimulasie vir Apollo 10 waarin die maanmodule nodig was vir oorlewing, maar nie betyds aangeskakel kon word nie.<ref name = "Cass 2" /> As Apollo 13 se ongeluk op die terugreis plaasgevind het, met die maanmodule reeds gebruik en agtergelaat, sou die ruimtevaarders gesterf het,<ref name="LM-ALSEP">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C|title=Apollo 13 Lunar Module/ALSEP|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=October 31, 2009|archive-date=19 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019204208/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C|url-status=dead}}</ref> net soos hulle sou gesterf het na 'n ontploffing in 'n maanbaan, insluitend een terwyl Lovell en Haise op die Maan geloop het.<ref name = "Yahoo 50th" /> 'n Belangrike besluit was die keuse van die terugkeer roete. 'n Direkte stop en omdraai sou die diensmodule se hoofenjin moes gebruik om terug te keer voordat dit die Maan bereik. Die ongeluk kon egter die hoofenjin beskadig het en die brandstofselle sou ten minste nog 'n uur moes hou om aan sy kragbehoeftes te voldoen, so Kranz het eerder op 'n langer roete besluit: die ruimtetuig sou om die Maan swaai (die maan se aantrekkingskrag gebruik) voordat dit na die Aarde sou terugkeer. Apollo 13 was op die hibriede trajek wat dit na Fra Mauro sou neem; dit moes nou teruggebring word na 'n vrye terugkeer. Die maammodule se ''Daalaandrywingstelsel'', hoewel nie so kragtig soos die diensmodule se hoofenjin nie, kon dit doen, maar nuwe sagteware vir Sendingbeheer se rekenaars moes deur tegnici geskryf word, aangesien daar nooit voorsien is dat die beheer-en-diensmoduleruimtetuig vanaf die maanmodule gemanuvreer sou moes word nie. Terwyl die beheermodule afgeskakel word, het Lovell die oriëntasie-inligting van die leidingstelsel oorgeskryf en handberekeninge uitgevoer om dit na die maanmodule se gidsstelsel oor te dra, wat afgeskakel was; op sy versoek het Sendingbeheer sy syfers nagegaan.<ref name = "Cass 2">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Houston, we have a solution, part 2|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution-part-2|date=April 1, 2005|website=IEEE|access-date=August 31, 2019}}</ref>{{sfn|Chaikin|1995|pp=297–298}} Om 61:29:43.49 is die maanmodule se Daalaandrywingstelsel vir 34.23 sekondes ontbrand om Apollo 13 in 'n vrye terugkeertrajek teruggeplaas.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=369}} [[Lêer:Mare Moscoviense AS13-60-8648.jpg|duimnael|Die Apollo&nbsp;13 bemanning het die Maan afgeneem vanuit die Maanmodule.]] Die verandering sou Apollo 13 binne ongeveer vier dae terug na die Aarde kry met 'n landing in die [[Indiese Oseaan]], waar NASA weinige herwinningsmagte gehad het. Jerry Bostick en ander Vlugbeheerders was gretig om beide die reistyd te verkort en om in die Stille Oseaan te land, waar die hoofherwinningsmagte geleë was. Een opsie sou die terugreistyd met 36 uur verminder, maar dit sou vereis dat van die diensmodule ontslae geraak word; dit sou die beheermodule se hitteskild aan die ruimte blootstel tydens die terugreis, iets waarvoor dit nie ontwerp is nie. Die Vlugbeheerders het ook na ander opsies gekyk. Na 'n vergadering met NASA-amptenare en ingenieurs, het die senior persoon teenwoordig, die direkteur van die ''Manned Spaceflight Center'', Robert R. Gilruth, besluit op 'n ontbranding met behulp van die Daalaandrywingstelsel, wat 12 uur sou bespaar en Apollo 13 in die Stille Oseaan sou laat land. Hierdie ontbranding sou plaasvind twee ure nadat die ruimtetuig verby die naaste punt aan die Maan (perisintium) was, genoem PC+2.<ref name = "Cass 2" /> By perisintium het Apollo 13 die rekord (volgens die [[Guinness World Records|Guinness Book of World Records]]) opgestel, wat steeds staan, vir die verste afstand van die Aarde deur 'n bemande ruimtetuig: 400&nbsp;171&nbsp;kilometer vanaf die Aarde om 19:21 OST, 14 April (00:21:00 UTC 15 April).{{sfn|Glenday|2010|p=13}}<!--<ref group="nota">Die rekord is opgestel omdat die Maan tydens die sending amper op sy [[Apside|verste]] van die Aarde af was. Apollo 13 se unieke vrye terugkeerbaan het veroorsaak dat dit ongeveer 100 kilometer verder van die maan se verste kant af gegaan het as ander Apollo-maanmissies, maar dit was 'n geringe bydrae tot die rekord.{{sfn|Adamo|2009|p=37}} 'n Rekonstruksie van die trajek deur die astrodinamikus Daniel Adamo in 2009 teken die verste afstand aan as 400 046 kilometer om 19:34 OST (00:34:13 UTC). Apollo 10 hou die rekord vir die tweede verste afstand op 'n afstand van 399 806 kilometer.{{sfn|Adamo|2009|p=41}}</ref>--> Terwyl hulle vir die ontbranding voorberei het is die bemanning meegedeel dat die S-IVB derde stadium die Maan, soos beplan, getref het, wat Lovell laat spot het met 'n opmerking: "Wel, ten minste het iets op hierdie vlug gewerk."<ref name = "journal leaving" />{{sfn|Cooper|2013|pp=84–86}} Kranz se Witspan-sendingbeheerders, wat die meeste van hul tyd bestee het om ander spanne te ondersteun en die prosedures te ontwikkel wat dringend nodig was om die ruimtevaarders huis toe te bring, het hul konsoles vir die PC+2-prosedure beman.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|pp=221–222}} Normaalweg kon die akkuraatheid van so 'n ontbranding verseker word, deur die belyning wat Lovell na die maanmodule se rekenaar oorgedra het, te kontroleer teen die posisie van een van die sterre wat ruimtevaarders vir navigasie gebruik het, maar die lig wat van die vele stukke puin wat die ruimtetuig vergesel het geglinster het, het dit onprakties gemaak. Die ruimtevaarders het gevolglik die een beskikbare ster gebruik waarvan die posisie nie verberg kon word nie: die Son. Houston het hulle ook meegedeel dat die Maan in die middel van die bevelvoerder se venster van die maanmodule sou wees terwyl hulle die ontbranding maak, wat amper perfek was, minder as 0,3 meter per sekonde af.<ref name = "journal leaving" /> Die ontbranding het om 79:27:38.95 begin en het vier minute en 23 sekondes geduur.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=391}} Die bemanning het toe die meeste maanmodulestelsels afgeskakel om verbruikbare bronne te bespaar.<ref name = "journal leaving">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/13day4-leaving-moon.html|title=Day 4: Leaving the Moon|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> === Terugkeer na die Aarde === [[Lêer:Apollo13 apparatus.jpg|duimnael|Swigert met die toestel wat geïmproviseer is om die beheermodule se [[Litiumhidroksied|litiumhidroksiedhouers]] te gebruik in die maanmodule.]] Die maanmodule het genoeg suurstof gehad, maar daar was steeds die probleem om koolstofdioksied te verwyder, wat deur houers [[Litiumhidroksied|litiumhidroksiedkorreltjies]] geabsorbeer is. Die maanmodule se voorraadhouers, bedoel om twee ruimtevaarders vir 45 uur op die Maan te akkommodeer, was nie genoeg om drie ruimtevaarders vir die terugreis na die Aarde te ondersteun nie.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=224}} Die beheermodule het genoeg houers gehad, maar hulle was van 'n ander vorm en grootte as die maanmodule s'n en kon dus nie in die maanmodule se toerusting gebruik word nie. Ingenieurs op die grond het 'n manier bedink om die gaping te oorbrug deur plastiekdeksels te gebruik wat van prosedurehandleidings geruk is, kleefband en ander items wat op die ruimtetuig beskikbaar was.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/36237422/detroit_free_press/|title=Astronauts Beat Air Crisis By Do-It-Yourself Gadget|newspaper=Detroit Free Press|location=Detroit, Michigan|date=April 16, 1970|page=12–C|last1=Pothier|first1=Richard|via=Newspapers.com}}</ref>{{sfn|Barell|2016|p=154}} NASA-ingenieurs het na die geïmproviseerde toestel as "die posbus" verwys.<ref>{{Cite web|last=Smith|first=Yvette|date=2015-09-24|title=Putting a Square Peg in a Round Hole|url=http://www.nasa.gov/image-feature/putting-a-square-peg-in-a-round-hole|access-date=2021-05-20|website=NASA}}</ref> Die prosedure vir die bou van die toestel is oor die tydperk van 'n uur deur CAPCOM Joseph Kerwin aan die bemanning voorgelees en is deur Swigert en Haise gebou; koolstofdioksiedvlakke het onmiddellik begin daal. Lovell het later hierdie improvisasie beskryf as "'n goeie voorbeeld van samewerking tussen grond en ruimte".{{sfn|Cortright|1975|pp=257–262}} [[Lêer:Apollo 13 Hasselblad image from film magazine 62-JJ (cropped).jpg|duimnael|links|Lovell probeer rus in die ysige ruimtetuig]] Die beheer-en-diensmodule se elektrisiteit het gekom van brandstofselle wat water as 'n neweproduk produseer, maar die maanmodule is aangedryf deur silwersinkbatterye wat nie dit gedoen het nie, dus sou beide elektriese krag en water (wat nodig is vir toerustingverkoeling sowel as om te drink) krities wees. Die maanmodule se kragverbruik is tot die laagste moontlike vlak verminder.{{sfn|Mission Operations Report 1970|pp=III‑17, III-33, III-40}} Swigert kon 'n paar drinksakke met water uit die beheermodule se waterkraan vul,<ref name = "journal leaving" /> maar selfs deur rantsoenering van persoonlike verbruik toe te pas, het Haise aanvanklik bereken dat hulle ongeveer vyf uur voor hul terugkeer sonder water vir verkoeling sou wees. Dit het aanvaarbaar gelyk omdat die stelsels van Apollo 11 se maanmodule, wat eens in 'n maanbaan gelaat is, vir sewe tot agt uur aangehou werk het, selfs met die water afgesny. Uiteindelik het Apollo 13 na die Aarde teruggekeer met slegs 12,8 kilogram water oor.{{sfn|Cortright|1975|pp=254–257}} Die bemanning se rantsoen was 0,2 liter water per persoon per dag; die drie ruimtevaarders het altesaam 14 kilogram verloor en Haise het 'n urienweginfeksie ontwikkel.<ref name = "mission summary">{{cite web|last=Jones|first=Eric M.|date=January 4, 2006|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a13/a13.summary.html|title=The frustrations of Fra Mauro: Part I|work=Apollo Lunar Surface Journal|access-date=August 16, 2025}}</ref>{{sfn|Cortright|1975|pp=262–263}} Hierdie infeksie is waarskynlik veroorsaak deur die verminderde waterinname, maar mikrogravitasie en die gevolge van kosmiese straling kon moontlik sy immuunstelsel se reaksie op die patogeen benadeel het.<ref>{{cite journal |last1=Kennedy |first1=A.R. |date=2014 |title=Biological effects of space radiation and development of effective countermeasures |journal=Life Sciences in Space Research |volume= 1|issue=1 |pages=10–43 |doi=10.1016/j.lssr.2014.02.004|pmid=25258703 |pmc=4170231 |bibcode=2014LSSR....1...10K }}</ref> [[Lêer:Apollo 13 Houston, We've Got a Problem.ogv|duimnael|''Apollo 13: Houston, We've Got a Problem'' (1970)—Dokumentêr oor die sending deur NASA (28:21)]] Binne die donker ruimtetuig het die [[temperatuur]] tot so laag as 3&nbsp;°C gedaal.<ref>{{Cite web|last=Mars|first=Kelli|date=2020-04-16|title=50 Years Ago: Apollo 13 Crew Returns Safely to Earth|url=http://www.nasa.gov/feature/50-years-ago-apollo-13-crew-returns-safely-to-earth|access-date=2021-05-20|website=NASA}}</ref> Lovell het oorweeg om die bemanning hul ruimtepakke te laat aantrek, maar het besluit dat dit te warm sou wees. In plaas daarvan het Lovell en Haise hul maanwandelingstewels gedra en Swigert het 'n ekstra oorpak aangetrek. Al drie ruimtevaarders was koud, veral Swigert, wie se voete nat geword het terwyl hy die watersakke gevul het en geen maanwandelingstewels aangehad het nie aangesien hy nie geskeduleer was om op die Maan te loop nie. Hulle is aangesê om nie hul urine in die ruimte te stort nie aangesien dit die vlugbaan kon versteur en dus moes hulle dit in sakke bêre. Water het op die mure gekondenseer; enige kondensasie wat moontlik agter toerustingpanele was{{sfn|Cortright|1975|pp=257–263}} het geen probleme veroorsaak nie, deels as gevolg van die uitgebreide verbeterings aan elektriese isolasie wat na die Apollo 1-brand ingestel is.<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/A13_panel.html|title=Generation Constellation Learns about Apollo 13|last=Siceloff|first=Steven|date=September 20, 2007|work=[[Constellation program|Constellation Program]]|publisher=NASA|access-date=September 7, 2019}}</ref> Ten spyte van dit alles het die bemanning min klagtes gehad.<ref name = "Cass 3">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Houston, we have a solution, part 3|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution-part-3|date=April 1, 2005|website=IEEE|access-date=September 8, 2019}}</ref> Die Vlugbeheerder John Aaron, saam met Mattingly en verskeie ingenieurs en ontwerpers, het 'n prosedure ontwerp om die beheermodule van volle afgeskakel aan te skakel – iets wat nooit bedoel was om tydens 'n vlug gedoen te word nie, wat nog te sê onder Apollo 13 se streng krag- en tydsbeperkings.<ref>{{cite journal|last=Leopold|first=George|date=March 17, 2009|title=Power engineer: Video interview with Apollo astronaut Ken Mattingly|journal=[[EE Times]]|publisher=UMB Tech|url=https://www.eetimes.com/power-engineer-video-interview-with-apollo-astronaut-ken-mattingly/|access-date=August 14, 2010}}</ref> Die ruimtevaarders het die prosedure sonder ooglopende probleme geïmplementeer: Kranz het later die krediet vir hul oorlewing gegee aan al drie ruimtevaarders wat toetsvlieëniers was, gewoond daaraan om in kritieke situasies met hul lewens op die spel te werk.<ref name = "Cass 3" /> Wetende dat die koue toestande gekombineer met onvoldoende rus die tyd-kritieke aanvang van die beheermodule voor hertoetrede sou belemmer, het sendingbeheer Lovell na 133 uur toestemming gegee om die maanmodule ten volle aan te skakel om die kajuittemperatuur te verhoog, wat die herbegin van die maanmodule se leidingsrekenaar ingesluit het. Deur die maanmodule se rekenaar aan die gang te hê, kon Lovell 'n navigasiewaarneming uitvoer en die maanmodule se Traagheidsmeeteenheid (IMU) kalibreer. Met die maanmodule se rekenaar bekend met sy ligging en oriëntasie, is die beheermodule se rekenaar later gekalibreer in 'n omgekeerde van die normale prosedures wat gebruik word om die maanmodule op te stel, wat stappe uit die herbeginproses afgeskaal het en die akkuraatheid van die PGNCS-beheerde hertoetrede verhoog het.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/25day6-thelastcoursecorrection.html|title=Apollo Flight Journal: Day 6 Part 4|publisher=NASA|access-date=August 16, 2025|archive-date=January 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118020508/https://www.history.nasa.gov/afj/ap13fj/25day6-thelastcoursecorrection.html}}</ref> === Hertoetrede in atmosfeer en neerplons === Ten spyte van die akkuraatheid van die PC+2-prosedure, het die ruimtetuig stadig van koers afgedryf, wat 'n regstelling genoodsaak het. Aangesien die maanmodule se leidingstelsel afgeskakel is na die PC+2-prosedure, is die bemanning aangesê om die [[Ligskadugrens|lyn tussen nag en dag]] op Aarde te gebruik om hulle te lei, 'n tegniek wat op NASA se Aarde-wentelbaan-missies gebruik word, maar nooit op pad terug van die Maan nie.<ref name = "Cass 3" /> Hierdie Daalaandrywingstelselverbranding, om 105:18:42 vir 14 sekondes, het die geprojekteerde ingangsvlugroetehoek terug binne veilige perke gebring. Nietemin was nog 'n verbranding nodig om 137:40:13, met behulp van die maanmodule se reaksiebeheerstelselstuwers, vir 21.5 sekondes. Die diensmodule is minder as 'n halfuur later ontkoppel en losgelaat, wat die bemanning toegelaat het om die skade vir die eerste keer te sien en te fotografeer. Hulle het berig dat 'n hele paneel van die diensmodule se buitekant vermis was, dat die brandstofselle bokant die suurstoftenkrak gekantel het, dat die hoëwins-antenna beskadig was en dat daar 'n aansienlike hoeveelheid wrakstukke orals was.{{sfn|Orloff & Harland|2006|pp=370–371}} Haise kon moontlike skade aan die diensmodule se enjinklok sien, wat Kranz se besluit om die diensmodules se enjin nie te gebruik nie, ondersteun het.<ref name = "Cass 3" /> Die bemanning het toe uit die maanmodule terug in die beheermodule beweeg en die lewensondersteuningstelsels heraktiveer.<ref name="apollo13NASAsdca"/> [[Lêer:Apollo13 splashdown.jpg|duimnael|links|Apollo&nbsp;13 plons neer in die suide van die Stille Oseaan op April 17, 1970]] Die laaste probleem wat opgelos moes word, was hoe om die maanmodule op 'n veilige afstand van die beheermodule te skei net voor hertoetrede in die atmsofeer. Die normale prosedure, in 'n maanbaan, was om die maanmodule vry te stel en dan die diensmodule se reaksiebeheerstelselstuwers te gebruik om die beheer-en-diensmodule weg te trek, maar teen hierdie punt was die diensmodule reeds losgelaat. Die vervaardiger van die maanmodule, Grumman, het 'n span ingenieurs van die Universiteit van Toronto, onder leiding van senior wetenskaplike Bernard Etkin, aangestel om die probleem op te los van hoeveel lugdruk in die doktonnel gelaat moet word (eerder as om dit heeltemal na die ruimte te ventileer) om die modules uitmekaar te stoot. Die ruimtevaarders het die oplossing met sukses toegepas.<ref name="G&M">{{cite news|title=Bernard Etkin helped avert Apollo 13 tragedy|url=https://www.theglobeandmail.com/technology/science/bernard-etkin-helped-avert-apollo-13-tragedy/article19735265/#dashboard/follows/|access-date=September 7, 2019|newspaper=The Globe and Mail}}</ref> Die maanmodule het weer die Aarde se atmosfeer binnegedring en is vernietig, met die oorblywende stukke wat diep in die oseaan geval het. <ref name="LM-ALSEP" /><ref name=impact>{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/apollo_impact.html|title=Impact Sites of Apollo LM Ascent and SIVB Stages|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=August 27, 2019|archive-date= 8 Januarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108152701/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/apollo_impact.html|url-status=dead}}</ref> Apollo 13 se finale middelkoers-korreksie het die bekommernisse van die Atoomenergiekommissie aangespreek, wat wou hê dat die houer met die plutoniumoksied wat vir die SNAP-27 RTG bedoel was, op 'n veilige plek moes land. Die impakpunt was oor die Tonga-trog in die Stille Oseaan, een van sy diepste punte en die houer het 10 kilometer na die bodem gesink. Latere helikopteropnames het geen radioaktiewe lekkasie gevind nie.<ref name = "Cass 3" /> Ionisasie van die lug rondom die beheermodule tydens hertoetrede sal tipies 'n kommunikasieonderbreking van vier minute veroorsaak. Apollo 13 se vlak terugkeerpad het dit tot ses minute verleng, langer as wat verwag is; beheerders het gevrees dat die beheermodule se hitteskild gefaal het..<ref>{{cite magazine|title=Did Ron Howard exaggerate the reentry scene in the movie Apollo 13?|first=Joe|last=Pappalardo|url=http://www.airspacemag.com/need-to-know/did-ron-howard-exaggerate-the-reentry-scene-in-the-movie-apollo-13-17639496/|magazine=Air & Space/Smithsonian|publisher=Smithsonian Institution|location=Washington, D.C.|date=May 1, 2007|access-date=September 8, 2019}}</ref> ''Odyssey'' het radiokontak herwin en veilig in die suid-Stille Oseaan neergeplons, 21°38′24″S 165°21′42″W,{{sfn|Apollo 13 Mission Report 1970|p=1-2}} suidoos van Amerikaans-Samoa en 6.5 km vanaf die bergingskip, USS ''Iwo Jima''.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=371}} Alhoewel hulle moeg was, was die bemanning in 'n goeie toestand, behalwe vir Haise, wat 'n ernstige urienweginfeksie ontwikkel het weens onvoldoende waterinname.{{sfn|Cortright|1975|pp=262–263}} Die bemanning het oornag op die skip gebly en die volgende dag na Pago Pago, Amerikaans Samoa, gevlieg. Hulle het na Hawaii gevlieg, waar president Richard Nixon hulle die Presidensiële Medalje van Vryheid, die hoogste burgerlike eerbewys, aan hulle toegeken het.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/39764154/the_philadelphia_inquirer/|title=Heroes of Apollo 13 Welcomed by President and Loved Ones|agency=Associated Press|newspaper=The Philadelphia Inquirer|location=Philadelphia, Pennsylvania|date=April 19, 1970|via=Newspapers.com|page=1}}</ref> Hulle het oornag gebly en is toe terug na Houston gevlieg.{{sfn|Apollo 13 Mission Report 1970|p=10-5}} Op pad na Honolulu het president Nixon in Houston gestop om die Presidensiële Medalje van Vryheid aan die Apollo 13-sendingoperasiespan toe te ken.<ref name="nixon">{{cite web|title=Behind the Scenes of Apollo 13|url=https://www.nixonfoundation.org/2016/04/behind-scenes-apollo-13/|website=Richard Nixon Foundation|access-date=June 27, 2019|date=April 11, 2016}}</ref> Hy het oorspronklik beplan om die toekenning aan NASA-administrateur Thomas O. Paine te gee, maar Paine het die sendingoperasiespan aanbeveel.<ref>{{cite web|url=https://www.presidency.ucsb.edu/node/241054|title=Remarks on Presenting the Presidential Medal of Freedom to Apollo 13 Mission Operations Team in Houston.|publisher=The American Presidency Project|access-date=December 27, 2017}}</ref> == Publieke en media-reaksie == Wêreldwye belangstelling in die Apollo-program is deur die voorval weer aangewakker; televisiedekking is deur miljoene gesien. Vier Sowjet-skepe het na die landingsgebied gegaan om te help indien nodig{{sfn|NASA 1970|p=15}} en ander nasies het hulp aangebied indien die vaartuig elders moes land.{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=489–494}} President Nixon het afsprake gekanselleer, die ruimtevaarders se families gebel en na NASA se Goddard Space Flight Center in Greenbelt, [[Maryland]], gereis, waar Apollo se opsporing en kommunikasie gekoördineer is.{{sfn|NASA 1970|p=15}} Die redding het meer openbare aandag gekry as enige ruimtevlug tot op daardie stadium, behalwe die eerste maanlanding van Apollo 11. Daar was wêreldwye opskrifte en mense het om televisiestelle gesit om die nuutste ontwikkelinge te kry, aangebied deur netwerke wat hul gereelde programmering vir bulletins onderbreek het. [[Pous Paulus VI]] het 'n gemeente van 10 000 mense gelei in gebed vir die ruimtevaarders se veilige terugkeer; tien keer daardie getal mense wat gebede by 'n godsdienstige fees in [[Indië]] doen.{{sfn|Chaikin|1995|p=316}} Die Senaat van die Verenigde State het op 14 April 'n resolusie aangeneem wat besighede versoek om daardie aand om 21:00, plaaslike tyd, tyd aan werknemers toe te laat vir gebede.{{sfn|NASA 1970|p=15}} Na raming het 40 miljoen Amerikaners na Apollo 13 se landing gekyk, wat regstreeks op al drie netwerke uitgesaai is, met nog 30 miljoen wat 'n gedeelte van die 6+1⁄2 uur lange uitsending gekyk het. Selfs mense meer buite die VSA het gekyk. Jack Gould van [[The New York Times]] het gesê dat Apollo 13, "wat so naby aan 'n tragiese ramp gekom het, die wêreld heel waarskynlik meer volledig in wedersydse besorgdheid verenig het as wat 'n ander suksesvolle landing op die Maan sou gedoen het".<ref>{{cite news|last=Gould|first=Jack|author-link=Jack Gould|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/1970/04/18/archives/tv-millions-of-viewers-end-vigil-for-apollo-13-unusual-color.html|date=April 18, 1970|page=59|title=TV: Millions of viewers end vigil for Apollo 13|url-access=subscription}}</ref> == Ondersoek en reaksie == === Hersieningsraad === Onmiddellik na die bemanning se terugkeer het die NASA-administrateur Paine en adjunk-administrateur George Low 'n Hersieningsraad aangestel om die ongeluk te ondersoek. Onder die voorsitterskap van die direkteur van die NASA Langley-navorsingsentrum, Edgar M. Cortright, en insluitend Neil Armstrong en ses ander<ref group=nota>Die ander was Robert F. Allnutt (Assistent van die Administrateur, NASA-hoofkwartier); John F. Clark (Direkteur, Goddard Ruimtevlugsentrum); Brig. Generaal Walter R. Hedrick Jr. (Direkteur van Ruimte, DCS/RED, Hoofkwartier, USAF); Vincent L. Johnson (Adjunk-Mede-Administrateur-Ingenieurswese, Kantoor van Ruimtewetenskap en Toepassings); Milton Klein (Bestuurder, AEC-NASA Ruimtekernaandrywingskantoor); Hans M. Mark (Direkteur, Ames Navorsingsentrum).{{sfn|Accident report|pp=1-1–1-4}}</ref> het die raad sy finale verslag op 15 Junie aan Paine gestuur.{{sfn|Accident report|p=15}} Dit het bevind dat die fout in die diensmodule se suurstoftenk nommer 2 begin het.{{sfn|Accident report|p=4-36}} Beskadigde Teflon-isolasie op die drade na die roerwaaier binne in suurstoftenk 2 het veroorsaak dat die drade kortsluit en hierdie isolasie aan die brand gesteek het. Die gevolglike brand het die druk binne in die tenk verhoog totdat die tenkkoepel gefaal en die brandstofselbaai (Diensmodule sektor 4) met vinnig uitsettende gasvormige suurstof en verbrandingsprodukte gevul het. Die styging in druk was voldoende om die klinknaels wat die [[aluminium]] buitepaneel, wat sektor 4 bedek vas hou, te breek en die sektor aan die ruimte blootgestel en die vuur geblus het. Die losstaande paneel het die nabygeleë hoëwins-antenna getref, wat die smalstraal-kommunikasiemodus gedeaktiveer het en kommunikasie met die Aarde vir 1.8&nbsp;sekondes onderbreek het terwyl die stelsel outomaties na die rugsteun-wyestraalmodus oorgeskakel het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|pp=372–373}} Die sektore van die diensmodule was nie lugdig van mekaar af nie en as daar tyd was vir die hele diensmodule om so onder druk te kom soos sektor 4, sou die krag op die beheermodule se hitteskild die twee modules geskei het. Die verslag het die gebruik van Teflon en ander materiale wat as vlambaar in superkritiese suurstof, soos aluminium, binne die tenk bevraagteken.{{sfn|Accident report|pp=5-6–5-7, 5-12–5-13}} Die raad het geen bewyse gevind wat op enige ander teorie van die ongeluk dui nie.{{sfn|Accident report|p=4-37}} {{multiple image | align = left | direction = vertical | width = 200 | header = | image1 = Honeycomb panel test (S70-41982).jpg | alt1 = | caption1 = Paneel tydens die insident besig om uitgeblaas te word | image2 = Honeycomb panel test (S70-41983).jpg | alt2 = Further along in the process | caption2 = Paneel, soortgelyk aan die diensmodule se sektor 4 bedekking, besig om uit geblaas te word tydens 'n toets as deel van die ondersoek }} Meganiese skok het die suurstofkleppe op die nommer 1 en nommer 3 brandstofselle gedwing om toe te sluit, wat hulle buite werking gestel het.{{sfn|Accident report|p=4-40}} Die skielike faling van suurstoftenk 2 het suurstoftenk 1 gekompromitteer, wat veroorsaak het dat die inhoud daarvan oor die volgende 130&nbsp;minute uitgelek het, moontlik deur 'n beskadigde lyn of klep en die diensmodule se suurstofvoorraad heeltemal uitgeput het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=372}}{{sfn|Accident report|p=4-43}} Met beide die diensmodule se suurstoftenks wat leeg geraak het en met ander skade aan die diensmodule, moes die sending gestaak word.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=375}} Die raad het die reaksie op die krisis geprys: "Die onvolmaaktheid in Apollo 13 het 'n byna-ramp veroorsaak, slegs afgeweer deur uitstekende prestasie van die kant van die bemanning en die grondbeheerspan wat hulle ondersteun het."{{sfn|Accident report|p=ii}} Suurstoftenk 2 is vervaardig deur die Beech Aircraft Company van [[Boulder, Colorado|Boulder]], [[Colorado]], as subkontrakteur van North American Rockwell (NAR) van Downey, [[Kalifornië]], hoofkontrakteur vir die [[Apollo-beheer-en-diensmodule|beheer-en-diensmodule]].{{sfn|Accident report|p=4-2}} Dit het twee termostatiese skakelaars bevat, oorspronklik ontwerp vir die beheermodule se 28-volt [[Gelykstroom|GS-krag]], maar wat kon faal as dit aan die 65-volt onderwerp word wat tydens grondtoetse by Kennedy-ruimtesentrum gebruik was.{{sfn|Accident report|p=4-23}} By NAR se fasiliteit was suurstoftenk 2 oorspronklik geïnstalleer in 'n suurstofrak wat in die Apollo 10-diensmodule, SM-106, geplaas is, maar dit is verwyder om 'n potensiële elektromagnetiese interferensieprobleem op te los en is met 'n ander rak vervang. Tydens die verwydering is die rak per ongeluk met minstens 5 sentimeter laat val, omdat 'n keerbout nie verwyder was nie. Die waarskynlikheid van skade hierdeur was min, maar dit is moontlik dat die aanvullyn-samestelling los was en deur die val vererger is. Na 'n paar hertoetse (wat nie die vul van die tenk met vloeibare suurstof ingesluit het nie), is die rak in November 1968 weer in SM-109 geïnstalleer, bedoel vir Apollo 13, wat in Junie 1969 na die Kennedy-ruimtesentrum verskeep is.{{sfn|Accident report|pp=4-19, 4-21}} Die aftellingsdemonstrasietoets het, met SM-109 in sy plek naby die bokant van die Saturn V, plaasgevind en op 16 Maart 1970 begin. Tydens die toets is die kriogeniese tenks gevul, maar suurstoftenk 2 kon nie deur die normale dreineringslyn leeggemaak word nie en 'n verslag is geskryf om die probleem te dokumenteer. Na 'n bespreking tussen NASA en die kontrakteurs, is pogings om die tenk leeg te maak op 27 Maart hervat. Toe dit nie normaalweg wou leegraak nie, is die verwarmers in die tenk aangeskakel om die suurstof te laat verdamp. Die termostatiese skakelaars was ontwerp om te verhoed dat die verwarmers die temperatuur hoër as 27&nbsp;°C verhoog, maar hulle het gefaal onder die 65-volt kragtoevoer wat gebruik is. Temperature op die verwarmerbuis binne die tenk het moontlik 540&nbsp;°C bereik, wat heel waarskynlik die Teflon-isolasie beskadig het.{{sfn|Accident report|p=4-23}} Die temperatuurmeter was nie ontwerp om hoër as 29 °C (85 °F) te lees nie, dus het die tegnikus wat die prosedure gemonitor het, niks ongewoons opgespoor nie. Hierdie verhitting is goedgekeur deur Lovell en Mattingly van die hoofbemanning, sowel as deur NASA-bestuurders en -ingenieurs.{{sfn|Chaikin|1995|pp=330–331}}<ref>{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|last=Williams|first=David R.|title=The Apollo 13 Accident|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=December 31, 2012|archive-date=12 Augustus 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812132800/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|url-status=dead}}</ref> Vervanging van die tenk sou die sending met ten minste 'n maand vertraag het.<ref name = "mission summary" /> Die tenk is weer met vloeibare suurstof gevul net voor die lansering; sodra die elektriese krag gekoppel is, het dit 'n gevaarlike situasie geskep.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=375}} Die raad het bevind dat Swigert se aktivering van die suurstoftenk 2-waaier op versoek van Sendingbeheer 'n elektriese vonk veroorsaak het wat die tenk aan die brand gesteek het. {{sfn|Chaikin|1995|p=333}} Die raad het 'n toets uitgevoer op 'n suurstoftenk wat met warmdraadontstekers toegerus is wat 'n vinnige temperatuurstyging binne die tenk veroorsaak het, waarna dit gefaal en telemetrie opgelewer het soortgelyk aan dié wat met die Apollo 13 suurstoftenk 2 gesien is.{{sfn|Accident report, appendix F–H|pp=F-48–F-49}} Toetse met panele soortgelyk aan die een wat op SM Sektor 4 vermis is, het veroorsaak dat die paneel in die toetsapparaat losgekom het.{{sfn|Accident report, appendix F–H|pp=F-70–F-82}} === Veranderinge na die ondersoek === [[Lêer:Apollo 14 redesigned oxygen tank (S71-16745).jpg|duimnael|Herontwerpte suurstoftenk vir Apollo{{nbsp}}14]] Vir Apollo 14 en daaropvolgende sendings is die suurstoftenk herontwerp en die termostate is opgegradeer om die korrekte spanning te kan hanteer. Die verwarmers is behou aangesien hulle nodig was om suurstofdruk te handhaaf. Die roerwaaiers, met hul onverseëlde motors, is verwyder, wat beteken het dat die suurstofhoeveelheidsmeter nie meer akkuraat was nie. Dit het vereis dat 'n derde tenk bygevoeg word sodat geen tenk minder as halfleeg sou word nie.{{sfn|Gatland|1976|p=281}} Die derde tenk is in vak 1 van die diensmodule geplaas, aan die teenoorgestelde kant van die ander twee en het 'n isolasieklep gekry wat dit in 'n noodgeval van die brandstofselle en van die ander twee suurstoftenks kon isoleer en dit toelaat om slegs die beheermodule se omgewingbeheer stelsel te voed. Die hoeveelheidsvoelpen is opgegradeer van aluminium na [[vlekvrye staal]].{{sfn|Apollo 14 Press Kit|1971|pp=96–97}} Alle elektriese bedrading in vak 4 was met vlekvrye staal omhul. Die brandstofsel-suurstoftoevoerkleppe is herontwerp om die Teflon-bedekte bedrading van die suurstof te isoleer. Die ruimtetuig en sendingbeheer-moniteringstelsels is aangepas om meer onmiddellike en sigbare waarskuwings van afwykings te gee.{{sfn|Gatland|1976|p=281}} 'n Noodvoorraad van 19 liter water is in die beheermodule gestoor en 'n noodbattery, identies aan dié wat die maanmodule se daalstadium aangedryf het, is in die diensmodule geplaas. Die maanmodule is aangepas om die oordrag van krag van die maanmodule na die beheermodule makliker te maak.{{sfn|Apollo 14 Press Kit|1971|pp=96–98}} == Nadraai == Op 5 Februarie 1971 het Apollo 14 se maanmodule, ''Antares'', op die Maan geland met die ruimtevaarders Alan Shepard en Edgar Mitchell aan boord, naby Fra Mauro, die terrein wat Apollo 13 veronderstel was om te verken.<ref>{{cite web|website=[[Universities Space Research Association|USRA]]|publisher=Lunar and Planetary Institute|title=Apollo 14 mission|url=https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_14/|access-date=September 15, 2019}}</ref> Haise het as CAPCOM gedien tydens die afdaling na die Maan<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a14/a14.landing.html|title=Landing at Far Mauro |editor-last=Jones |editor-first=Eric M. |work=Apollo 14 Lunar Surface Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025|date=January 12, 2016}}</ref> en tydens die tweede EVA, waartydens Shepard en Mitchell naby die Cone-krater verken het.<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a14/a14.tocone.html|title=Climbing Cone Ridge – where are we? |editor-last=Jones |editor-first=Eric M. |work=Apollo 14 Lunar Surface Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025|date=September 29, 2017}}</ref> Geen van die Apollo 13-ruimtevaarders het weer in die ruimte gevlieg nie. Lovell het in 1973 by NASA en die Vloot afgetree en die privaatsektor betree.<ref name="nasabio">{{cite web |url=http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/lovell-ja.html |title=Astronaut Bio: James A. Lovell |access-date=December 16, 2016|publisher=NASA|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112213829/https://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/lovell-ja.html|archive-date=January 12, 2017}}</ref>Hy is in 2025 op die ouderdom van 97 oorlede.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/news-release/acting-nasa-administrator-reflects-on-legacy-of-astronaut-jim-lovell/|title=Acting NASA Administrator Reflects on Legacy of Astronaut Jim Lovell|first=Jessica|last=Taveau|publisher=NASA|date=August 8, 2025|accessdate=August 8, 2025}}</ref> Swigert sou deel gewees het van die 1975 Apollo-[[Sojoes-program|Sojoes]]-toetsprojek (die eerste gesamentlike sending met die Sowjetunie), maar is verwyder as gevolg van sy deelname aan die Apollo 15-koevert voorval. Hy het in 1973 bedank uit NASA en die agentskap verlaat om die politiek te betree en is in 1982 tot die Huis van Verteenwoordigers verkies, maar is aan kanker oorlede voordat hy op 51-jarige ouderdom ingesweer kon word.<ref>{{cite web|title=For Jack Swigert, on his 83rd birthday|last=Carney|first=Emily|url=https://www.americaspace.com/2014/08/29/for-jack-swigert-on-his-83rd-birthday/|publisher=AmericaSpace|date=August 29, 2014|access-date=November 24, 2019}}</ref> Haise sou die bevelvoerder van die gekanselleerde Apollo 19-sending gewees het, en het die Ruimtependeltuig-naderings- en landingstoetse gevlieg voordat hy in 1979 by NASA afgetree het.<ref>{{Cite web |first1=Elizabeth|last1=Howell|last2=Hickok|first2=Kimberly|title=Astronaut Fred Haise: Apollo 13 Crewmember |url=http://www.space.com/20318-fred-haise-apollo-13-biography.html |website=Space.com|publisher=Future US |date=April 10, 2020 |access-date = April 11, 2020}}</ref> Verskeie eksperimente is tydens Apollo 13 voltooi, alhoewel die sending nie op die Maan geland het nie.<ref name="nasabio"/> Een het die lanseervoertuig se S-IVB (die Saturn V se derde stadium) behels, wat op vorige missies in 'n sonbaan gestuur is nadat dit losgemaak is. Die seismometer wat deur Apollo 12 agtergelaat is, het gereelde impakte van klein voorwerpe op die Maan waargeneem, maar groter impakte sou meer inligting oor die Maan se kors oplewer, daarom is besluit dat die S-IVB, beginnende met Apollo 13, op die Maan neerstort sou word. {{sfn|Harland|1999|p=50}} Die impak het om 77:56:40 in die sending plaasgevind en genoeg energie opgelewer sodat die versterking van die seismometer, 117 kilometer vanaf die impak, verminder moes word.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=367}} 'n Eksperiment om die hoeveelheid atmosferiese elektriese verskynsels tydens die opstyg na die wentelbaan te meet, bygevoeg nadat Apollo 12 deur weerlig getref is, het data opgelewer wat 'n verhoogde risiko tydens marginale weer aandui. 'n Reeks foto's van die Aarde, geneem om te toets of wolkhoogte vanaf geosinchrone satelliete bepaal kon word, het die verlangde resultate behaal.<ref name = "13 science">{{cite web|title=Apollo 13 mission: Science experiments|website=[[Universities Space Research Association|USRA]]|publisher=Lunar and Planetary Institute|url=https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_13/experiments/|access-date=August 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915105402/https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_13/experiments/|archive-date=September 15, 2018|url-status=dead}}</ref> As 'n grap het Grumman, vervaardiger van die maanmodule, 'n faktuur aan North American Rockwell, hoofkontrakteur vir die Beheer-en-Diensmodule, uitgereik vir die "sleep" van die Beheer-en-Diensmodule die grootste deel van die pad na die Maan en terug. Die transaksiekoste het 400 001 myl teen $1 elk (plus $4 vir die eerste myl); $536,05 vir batterylaai; suurstof; en vier nagte teen $8 per nag vir 'n "ekstra gas in die kamer" (Swigert) ingesluit. Na 'n 20% "kommersiële afslag" en 'n 2% afslag vir tydige betaling, was die finale totaal $312 421,24. North American het betaling van die hand gewys en opgemerk dat hulle drie vorige Grumman maanmodules na die Maan vervoer het sonder vergoeding.<ref>{{cite web|url=https://www.spaceflightinsider.com/space-centers/kennedy-space-center/the-apollo-13-invoice/|title=The Apollo 13 Invoice...|website=Spaceflight Insider|access-date=September 17, 2019|date=December 8, 2013|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112041957/https://www.spaceflightinsider.com/space-centers/kennedy-space-center/the-apollo-13-invoice/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Tongue-in-Cheek-Bill Asks Space Tow Fee|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1338&dat=19700418&id=Owg0AAAAIBAJ&sjid=O_gDAAAAIBAJ&pg=5822,839543|newspaper=[[The Spokesman-Review|Spokane Daily Chronicle]]|date=April 18, 1970|page=7|access-date=September 17, 2019}}</ref><ref>{{cite news|newspaper=[[The New York Times]]|date=April 18, 1970|access-date=September 17, 2019|title='Towing' Fee Is Asked by Grumman|page=13|url=https://www.nytimes.com/1970/04/18/archives/towing-fee-is-asked-by-grumman.html}}</ref> Die beheermodule is uitmekaar gehaal vir toetsing en die onderdele was jare lank geberg; sommige is gebruik vir 'n opleidingstoestel vir die Skylab-reddingsmissie. Die opleidingstoestel is by die Kentucky Wetenskapsentrum in Louisville, Kentucky, uitgestal. Max Ary van die Cosmosphere het 'n projek voltooi om die ''Odyssey'' te restoureer en dit is te sien by die museum in Hutchinson, Kansas.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35462879/the_manhattan_mercury/|title=Apollo 13 Capsule Headed for Kansas|agency=Associated Press|date=December 29, 1996|page=A2|via=Newspapers.com|location=Manhattan, Kansas|newspaper=The Manhattan Mercury}}</ref> Apollo 13 is deur Lovell 'n ''suksesvolle mislukking'' genoem.{{sfn|Cortright|1975|pp=247–249}} Mike Massimino, 'n [[Pendeltuig]]-ruimtevaarder, het gesê dat Apollo 13 "spanwerk, kameraderie en waarvan NASA regtig gemaak is" getoon het.<ref name = "Yahoo 50th">{{cite news|publisher = [[Yahoo! News]]|url=https://news.yahoo.com/houston-ve-had-problem-remembering-050652323.html|access-date=April 11, 2020|date=April 9, 2020|title='Houston, we've had a problem': Remembering Apollo 13 at 50|last=Dunn|first=Marcia|agency=Associated Press}}</ref> Die reaksie op die ongeluk is herhaaldelik ''NASA se beste uur'' genoem;<ref name="Walt Disney's Honorary Oscars">{{cite web|first=Kim|last=Shiflett|url=https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour|title=Members of Apollo 13 Team Reflect on 'NASA's Finest Hour'|date=April 17, 2015|access-date=June 16, 2018|publisher=[[NASA]]|archive-date=September 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924162717/https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|editor-last1=Foerman |editor-first1=Paul |editor-last2=Thompson |editor-first2=Lacy|date=April 2010|title=Apollo 13 – NASA's 'successful failure'|journal=Lagniappe|volume=5|issue=4|pages=5–7|location=Hancock County, Mississippi|publisher=[[John C. Stennis Space Center]]|access-date=July 4, 2013|url=http://www.nasa.gov/centers/stennis/pdf/445767main_April_10_Lagniappe.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.nasa.gov/centers/stennis/pdf/445767main_April_10_Lagniappe.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cgpublishing.com/Rpdf/Apollo%20EECOM%20Boeing%20News%201(FL)1.pdf|title=NASA's Finest Hour: Sy Liebergot recalls the race to save Apollo 13|last=Seil|first=Bill|date=July 5, 2005|work=Boeing News Now|publisher=[[Boeing|Boeing Company]] |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120409192033/http://www.cgpublishing.com/Rpdf/Apollo%20EECOM%20Boeing%20News%201(FL)1.pdf|archive-date=April 9, 2012}}</ref>{{sfn|Chaikin|1995|p=335}} dit word steeds so beskou.<ref name = "Yahoo 50th" /> Die skrywer Colin Burgess het geskryf, "Die lewe-of-dood vlug van Apollo 13 het die kolossale risiko's wat inherent is aan bemande ruimtevaart, dramaties bewys. Ook, met die bemanning veilig terug op aarde, het die openbare apatie weer ondersteunend geword".{{sfn|Burgess|2019|p=23}} William R. Compton het in sy boek oor die Apollo-program van Apollo 13 gesê: "Slegs 'n heroïese poging van intydse improvisasie deur sendingoperasiespanne het die bemanning gered."{{sfn|Compton|1989|pp=196–199}} Rick Houston en Milt Heflin het in hul geskiedenis van sendingbeheer gesê: "Apollo 13 het bewys dat sendingbeheer daardie ruimtereisigers weer huis toe kon bring toe hul lewens op die spel was."{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=199}} Die voormalige NASA-hoofhistorikus Roger D. Launius het geskryf: "Meer as enige ander voorval in die geskiedenis van ruimtevlug, het herstel van hierdié ongeluk die wêreld se geloof in NASA se vermoëns verstewig".{{sfn|Launius|2019|p=187}} Die ongeluk het egter sommige amptenare, insluitend Gilruth, direkteur van die Manned Spaceflight Center, oortuig dat as NASA aanhou om ruimtevaarders op Apollo-missies te stuur, sommige onvermydelik sou sterf, en hulle het gevra dat die program so gou as moontlik beëindig word.{{sfn|Launius|2019|p=187}} Nixon se adviseurs het aanbeveel dat die oorblywende maansendings gekanselleer word en gesê dat 'n ramp in die ruimte hom politieke kapitaal sou kos.{{sfn|Chaikin|1995|p=336}} Begrotingsbesnoeiings het die besluit makliker gemaak en tydens die pouse na Apollo 13 is twee missies gekanselleer, wat beteken het dat die program met Apollo 17 in Desember 1972 geëindig het.{{sfn|Launius|2019|p=187}}{{sfn|Burgess|2019|pp=22–27}} == Populêre kultuur, media en 50ste herdenking == [[Lêer:Universal Studios Hollywood 2012 58.jpg|duimnael|alt=see caption|Beheermodule replika soos gebruik gedurende die verfilming van ''[[Apollo&nbsp;13 (film)|Apollo&nbsp;13]]'' ]] Die 1974-fliek ''Houston, We've Got a Problem'', hoewel dit rondom die Apollo 13-voorval afspeel, is 'n fiktiewe drama oor die krisisse waarmee grondpersoneel te kampe het wanneer die noodgeval hul werkskedules ontwrig en verdere stres op hul lewens plaas. Lovell het in die openbaar oor die fliek gekla en gesê dit was "fiktief en van swak smaak"..<ref name=irks>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088956/the_south_bend_tribune/|title=Apollo 13 Movie Irks Lovell|agency=Associated Press|newspaper=The South Bend Tribune|location=South Bend, Indiana|date=February 28, 1974|page=5|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2017/04/13/houston-we-have-a-problem-the-amazing-history-of-the-iconic-apollo-13-misquote/|title='Houston, we have a problem': The amazing history of the iconic Apollo 13 misquote|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521183910/https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2017/04/13/houston-we-have-a-problem-the-amazing-history-of-the-iconic-apollo-13-misquote/|archive-date=May 21, 2019|url-status=live|newspaper=The Washington Post|date=April 13, 2017|last1=Rosenwald|first1=Michael S.}}</ref> "'Houston ... We've Got a Problem'" was die titel van 'n episode van die [[BBC]]-dokumentêre reeks A Life At Stake, wat in Maart 1978 uitgesaai is. Dit was 'n akkurate, indien vereenvoudigde, rekonstruksie van die gebeure.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35940813/the_observer/|title=The Week in View|last1=Meades|first1=Jonathan|newspaper=The Observer|location=London, England|date=March 26, 1978|page=29|via=Newspapers.com}}</ref>In 1994, tydens die 25ste herdenking van Apollo 11, het PBS 'n 90-minuut dokumentêr met die titel ''Apollo 13: To the Edge and Back'' vrygestel.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35947551/chicago_tribune/|title=Wednesday Highlights|department=TV Week|newspaper=Chicago Tribune|location=Chicago, Illinois|date=July 17, 1994|page=25|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35947573/florida_today/|title=Space Specials at a Glance|newspaper=Florida Today|department=TV Week|location=Cocoa, Florida|date=July 17, 1994|page=3|via=Newspapers.com}}</ref> Na die vlug het die bemanning beplan om 'n boek te skryf, maar hulle het almal NASA verlaat sonder om dit te begin. Nadat Lovell in 1991 afgetree het, is hy deur die joernalis Jeffrey Kluger genader oor die skryf van 'n nie-fiksieverslag van die sending. Swigert is in 1982 oorlede en Haise het nie meer in so 'n projek belanggestel nie. Die gevolglike boek, ''Lost Moon: The Perilous Voyage of Apollo 13'', is in 1994 gepubliseer.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/39589313/the_postcrescent_11_december_1994/|title=Lovell Describes the Dark Side of Moon Shots|newspaper=The Post-Crescent|location=Appleton, Wisconsin|agency=Associated Press|last1=Dunn|first1=Marcia|date=December 11, 1994|page=F-8|via=Newspapers.com}}</ref> In 1995 is 'n filmaanpassing van die boek, Apollo 13, vrygestel, geregisseer deur [[Ron Howard]] en met Tom Hanks as Lovell, [[Bill Paxton]] as Haise, [[Kevin Bacon]] as Swigert, [[Gary Sinise]] as Mattingly, [[Ed Harris]] as Kranz en [[Kathleen Quinlan]] as Marilyn Lovell in die hoofrolle. James Lovell, Kranz en ander hoofrolspelers het verklaar dat hierdie film die gebeure van die sending met redelike akkuraatheid uitgebeeld het, gegewe dat 'n mate van dramatiese vryheid geneem is. Byvoorbeeld, die film verander die tydsvorm van Lovell se bekende opvolg op Swigert se oorspronklike woorde van "Houston, ons het 'n probleem gehad" na "Houston, ons het 'n probleem".<ref name = "journal Houston" /><ref name = "nasaMembers" /> Gedurende die skepping van die film is die frase "Mislukking is nie 'n opsie nie" geskep, wat deur Harris as Kranz in die film uitgespreek is; die frase het so nou met Kranz geassosieer geraak dat hy dit vir die titel van sy 2000-outobiografie gebruik het.<ref name="nasaMembers">{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour|title=Members of Apollo 13 Team Reflect on 'NASA's Finest Hour'|last=Granath|first=Bob|date=April 17, 2015|website=NASA|access-date=July 1, 2019|archive-date=July 13, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713193613/https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour/|url-status=dead}}</ref> Die film het twee van die nege Oscar-toekennings gewen waarvoor dit genomineer is, naamlik vir Beste Rolprentredigering en Beste Klank.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088898/the_heraldpalladium/|title=The Winners|agency=Associated Press|newspaper=The Herald-Palladium|location=Saint Joseph, Michigan|date=March 26, 1996|page=4B|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088927/st_louis_postdispatch/|title='Braveheart', 'Apollo 13' Lead Oscar Nominees|newspaper=St. Louis Post Dispatch|location=St. Louis, Missouri|date=February 14, 1996|page=4A|via=Newspapers.com|last1=Barnes|first1=Harper}}</ref> In die 1998-minireeks ''From the Earth to the Moon'', medevervaardig deur Hanks en Howard, word die sending gedramatiseer in die episode "We Interrupt This Program". Eerder as om die voorval vanuit die bemanning se perspektief te wys soos in die Apollo 13-speelfilm, word dit eerder aangebied vanuit 'n Aardse perspektief van televisieverslaggewers wat meeding om dekking van die gebeurtenis.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35053645/santa_cruz_sentinel/|title=Tom Hanks Flies us to the Moon via HBO|newspaper=Santa Cruz Sentinel|location=Santa Cruz, California|date=April 5, 1998|page=C-6|agency=The New York Times|via=Newspapers.com|last1=Sterngold|first1=James}}</ref> In 2020 het die BBC World Service begin om ''13 Minutes to the Moon'' uit te saai, radioprogramme wat gebruik maak van NASA-klank van die sending, sowel as argiefmateriaal en onlangse onderhoude met deelnemers. Episodes het begin uitgesaai vir Seisoen 2 vanaf 8 Maart 2020, met episode 1, "Time Bomb: Apollo 13", wat die lansering en die ontploffing verduidelik. Episode 2 beskryf Sendingbeheer se ontkenning en ongeloof oor die ongeluk, met ander episodes wat ander aspekte van die sending dek. Die sewende en laaste episode is vertraag weens die [[Covid-19-pandemie]]. In "Delay to Episode 7" het die BBC verduidelik dat die aanbieder van die reeks, mediese dokter Kevin Fong, diens moes verrig het.<ref>{{Cite web |title=13 minutes to the moon, season 2, BBC podcast |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/w13xttx2/episodes/downloads |access-date=April 14, 2020 |website=BBC}}</ref><ref>{{cite web |date=March 11, 2020 |title=13 Minutes to the moon |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p083wp70 |access-date=December 28, 2022 |website=BBC}}</ref> Voor die 50ste herdenking van die sending in 2020 is 'n Apollo in Real Time-webwerf vir die sending geopen, wat kykers toelaat om die sending te volg terwyl dit ontvou, foto's en video's te besigtig, en te luister na klank van gesprekke tussen Houston en die ruimtevaarders, sowel as tussen sendingbeheerders.<ref>{{cite journal|title=Relive the drama of Apollo 13 in real time, as it happened|date=April 8, 2020|access-date=April 16, 2020|last=Reichhardt|first=Tony|url=https://www.airspacemag.com/daily-planet/relive-drama-apollo-13-real-time-it-happened-180974625/|publisher=[[Smithsonian Institution]]|journal=Air and Space Magazine}}</ref> As gevolg van die COVID-19-pandemie het NASA geen persoonlike geleenthede gedurende April 2020 vir die vlug se 50ste herdenking gehou nie, maar het 'n nuwe dokumentêr ''Apollo 13: Home Safe'' op 10 April 2020 bekendgestel.<ref>{{cite web|title=Celebrate Apollo 13 at 50 with NASA's 'Home Safe' documentary (and much more!)|last=Howell|first=Elizabeth|url=https://www.space.com/apollo-13-50th-anniversary-webcast-digital-celebrations.html|date=April 10, 2020|access-date=April 16, 2020|publisher=space.com}}</ref> 'n Aantal geleenthede is herskeduleer vir later in 2020.<ref>{{cite web|title=Houston, we've had a delay: Apollo 13 50th celebrations rescheduled|last=Pearlman|first=Robert Z.|url=https://www.space.com/apollo13-50th-celebrations-rescheduled.html|date=April 9, 2020|access-date=April 16, 2020|publisher=space.com}}</ref> ==Galery== <gallery widths="200" heights="200"> ALSEP Ap13-70-HC-77.jpg|Lovell oefen ontplooiing van die ALSEP toerusting tydens opleiding. Apollo 13 Saturn V during rollout.jpg|Die Apollo 13 lanseervoertuig word uitgerol, Desember 1969 Apollo 13 Mailbox at Mission Control.jpg|Die "posbus" by Sendingbeheer gedurende die Apollo&nbsp;13 sending Apollo 13 LM undocking (AS13-59-8566) (cropped).jpg|Maanmodule ''Aquarius'' nadat dit losgelaat is bokant die Aarde Mission Control Celebrates - GPN-2000-001313.jpg|Sendingbeheer vier die suksesvolle neerplonsing van die bemanning Apollo 13 Astronauts on the U.S.S. Iwo Jima - GPN-2002-000054.jpg|Die bemanning aanboord van die USS ''Iwo Jima'' nadat hulle neergeplons het Crew on the phone.png|Die bemanning praat met President Nixon kort na hulle terugkering APOLLO 13 LUNAR PLAQUE replica.jpg|Replika van die maan gedenkplaat met Swigert se naam op wat ontwerp was om dié een op die ''Aquarius'', met Mattingly se naam op, te bedek Apollo13-booster-crater.jpg|Die krater veroorsaak deur die S-IVB's se impak, soos gefotografeer deur die [[Lunar Reconnaissance Orbiter]], 2010 </gallery> == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings|3}} == Bronne == * {{cite magazine|title=The Elusive Human Maximum Altitude Record|last1=Adamo|first1=Daniel|magazine=Quest: The History of Spaceflight Quarterly|volume=16|issue=4|year=2009|issn=1065-7738|url=http://www.aiaahouston.org/Horizons/ApolloMaxH.pdf}} * {{cite book|title=Apollo 13 Press Kit|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|year=1970|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a13/A13_PressKit.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/alsj/a13/A13_PressKit.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=70-50K|ref={{sfnRef|Apollo 13 Press Kit|1970}}}} * {{cite book|title=Apollo 14 Press Kit|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|year=1971|url=https://www.nasa.gov/specials/apollo50th/pdf/A14_PressKit.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/specials/apollo50th/pdf/A14_PressKit.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=71-3K|ref={{sfnRef|Apollo 14 Press Kit|1971}}}} *{{cite report|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/APSR-JSC-09423-OCR.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.hq.nasa.gov/alsj/APSR-JSC-09423-OCR.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Apollo Program Summary Report|date=1975|publisher=[[National Aeronautics and Space Administration]]|id=JSC-09423|ref={{sfnRef|Apollo Program Summary Report|1975}}}} * {{cite book|last1=Barell|first1=John|title=Antarctic Adventures: Life Lessons from Polar Explorers|year=2016|publisher=Balboa Press|isbn=978-1-5043-6651-9|url=https://books.google.com/books?id=yJiaDQAAQBAJ&pg=PT154}} * {{cite report |url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19790003956.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19790003956.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Moonport: A History of Apollo Launch Facilities and Operations|first1=Charles D.|last1=Benson|first2=William Barnaby|last2=Faherty|year=1978|location=Washington, D.C.|series=NASA History Series|id=SP-4204|ref={{sfnRef|Benson & Faherty|1979}}}} * {{cite book |last1=Brooks |first1=Courtney G. |last2=Grimwood |first2=James M. |last3=Swenson |first3=Loyd S. Jr. |title=Chariots for Apollo: A History of Manned Lunar Spacecraft |url=https://history.nasa.gov/SP-4205.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4205.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead|series=NASA History Series |date=1979 |publisher=Scientific and Technical Information Branch, NASA |location=Washington, D.C. |isbn=978-0-486-46756-6 |oclc=4664449 |lccn=79001042 |id=NASA SP-4205 |ref={{sfnRef|Brooks, Grimwood, & Swenson|1979}}}} * {{cite book|last=Burgess|first=Colin|year=2019|title=Shattered Dreams: The Lost and Canceled Space Missions|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln, Nebraska|isbn=978-1-4962-1422-5|edition=eBook}} * {{cite book|last=Chaikin|first=Andrew|title=A Man on the Moon: The Voyages of the Apollo Astronauts|location=New York|publisher=Penguin Books|year=1995|orig-year=1994|isbn=978-0-14-024146-4}} *{{cite book|last1=Compton|first1=William David|title=Where No Man has Gone Before: A History of Apollo Lunar Exploration Missions|series=NASA History Series|publisher=NASA|id=SP-4214|year=1989|location=Washington, D.C.|oclc=1045558568}} * {{cite book|last=Cooper|first=Henry S.F.|title=Thirteen: The Apollo Mission that Failed|orig-year=1972|year=2013|publisher=Open Road Integrated Media, Inc.|location=New York|isbn=978-1-4804-6221-2}} * {{cite book|last=Cortright|first=Edgar M.|title=Report of Apollo 13 Review Board|publisher=[[NASA]]|date=June 15, 1970|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/report-of-a13-review-board-19700615-19700076776.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415005711/https://history.nasa.gov/ap13cortright.pdf |archive-date=2023-04-15 |access-date=17 August 2025 |url-status=live|ref={{sfnRef|Accident report}}}} ** {{cite book|title=Report of Apollo 13 Review Board, appendix F–H|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/a13-review-report-app-f-g-h-19700078913.pdf |access-date=17 August 2025 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/afj/ap13fj/pdf/a13-review-report-app-f-g-h-19700078913.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|ref={{sfnRef|Accident report, appendix F–H}}}} * {{cite journal|last=Driscoll|first=Everly|date=April 4, 1970|title=Apollo 13 to the highlands|jstor=3954891|journal=Science News|volume=97|issue=14| pages = 353–355|doi=10.2307/3954891}} * {{cite book|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/a13-mission-report-197007.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/alsj/a13/A13_MissionOpReport.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|author=Flight Control Division|location=Houston, Texas|title=Mission Operations Report|date=April 1970|publisher=NASA Manned Spacecraft Center|access-date=17 August 2025|ref={{sfnRef|Mission Operations Report 1970}}}} * {{cite book|last=Gatland|first=Kenneth|title=Manned Spacecraft|publisher=MacMillan|edition=Second|year=1976|location=New York|isbn=978-0-02-542820-1}} * {{cite book |editor-last=Glenday |editor-first=Craig|title=Guinness World Records 2010|year=2010|publisher=Bantam Books|location=New York|isbn=978-0-553-59337-2|url=https://archive.org/details/guinnessworldrec00vari/page/13}} * {{cite book |last1=Hacker |first1=Barton C. |last2=Grimwood |first2=James M. |title=On the Shoulders of Titans: A History of Project Gemini |url=http://history.nasa.gov/SP-4203.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://history.nasa.gov/SP-4203.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead |access-date=April 8, 2018 |series=NASA History Series |year=2010 |orig-year=1977 |publisher=NASA History Division, Office of Policy and Plans |location=Washington, DC |isbn=978-0-16-067157-9 |id=NASA SP-4203 |oclc=945144787 |ref={{sfnRef|Hacker & Grimwood|2010}}}} * {{cite book|last=Harland|first=David |title=Exploring the Moon: The Apollo Expeditions|location=London; New York|publisher=Springer|year=1999|isbn=978-1-85233-099-6}} * {{cite book|last1=Houston|first1=Rick|last2=Heflin|first2=J. Milt|last3=Aaron|first3=John|title=Go, Flight!: the Unsung Heroes of Mission Control, 1965–1992|year=2015|publisher=University of Nebraska Press|edition=eBook|location=Lincoln, Nebraska|isbn=978-0-8032-8494-4|ref={{sfnRef|Houston, Heflin & Aaron|2015}}}} * {{cite book|title=Houston, We've Got a Problem|publisher=NASA Office of Public Affairs|id=EP-76|year=1970|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19700021741.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19700021741.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|location=Washington, D.C.|ref={{sfnRef|NASA 1970}}}} * {{cite book|year=2000|last=Kranz|first=Gene|title=Failure Is Not an Option: Mission Control from Mercury to Apollo 13 and Beyond|location=New York|url=https://books.google.com/books?id=slQZ3JOUSKQC&pg=PA307|url-access=registration|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-0-7432-0079-0}} * {{cite conference|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20080018689.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20080018689.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=NASA Experience with Pogo in Human Spaceflight Vehicles|conference=NATO RTO Symposium ATV-152 on Limit-Cycle Oscillations and Other Amplitude-Limited, Self-Excited Vibrations|location=Norway|last1=Larsen|first1=Curtis E.|website=NASA Johnson Space Center|date=May 22, 2008|id=RTO-MP-AVT-152}} * {{cite book|last=Lattimer|first=Dick|others=Foreword by James A. Michener|title=All We Did Was Fly to the Moon|edition=2nd|series=History-alive series|volume=1|year=1988|orig-year=1983|publisher=Whispering Eagle Press|location=Gainesville, Florida|isbn=978-0-9611228-0-5|lccn=85222271|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780961122805}} * {{cite book|last=Launius|first=Roger D.|title=Reaching for the Moon: A Short History of the Space Race|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut|edition=eBook|year=2019|isbn=978-0-300-24516-5}} * {{cite book|last=Lovell|first=James A. |editor-last=Cortright |editor-first=Edgar M.|title=Apollo Expeditions to the Moon|url=https://history.nasa.gov/SP-350/cover.html|year=1975|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|id=SP-350|chapter=Chapter 13: "Houston, We've Had a Problem"|chapter-url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19760005868.pdf#page=261 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19760005868.pdf#page=261 |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}} * {{cite book|year=2000|orig-year=1994|last1=Lovell|first1=Jim|last2=Kluger|first2=Jeffrey|title=Lost Moon: The Perilous Voyage of Apollo 13|location=Boston|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0-618-05665-1|ref={{sfnRef|Lovell & Kluger|2000}}}} * {{cite book|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19710003598.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19710003598.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|author=Mission Evaluation Team|id=MSC-02680|location=Houston, Texas|date=September 1970|publisher=NASA Manned Spacecraft Center|title=Apollo 13 Mission Report|ref={{sfnRef|Apollo 13 Mission Report 1970}}}} *{{cite book|last1=Morgan|first1=Clay|year=2001|publisher=[[NASA]]|location=Houston, Texas|title=Shuttle–Mir|url=https://www.nasa.gov/history/history-publications-and-resources/oral-histories/shuttle-mir |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4225.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=SP-4225}} * {{cite book|last1=Orloff|first1=Richard W.|last2=Harland|first2=David M.|title=Apollo: The Definitive Sourcebook|year=2006|publisher=Praxis Publishing Company|location=Chichester, UK|isbn=978-0-387-30043-6|ref={{sfnRef|Orloff & Harland|2006}}}} * {{cite book|last=Orloff|first=Richard W.|title=Apollo by the Numbers: A Statistical Reference|series=NASA History Series|year=2000|publisher=NASA History Division, Office of Policy and Plans|location=Washington, D.C.|isbn=978-0-16-050631-4|oclc=829406439|lccn=00061677|id=NASA SP-2000-4029|url=https://history.nasa.gov/SP-4029.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4029.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead}} * {{cite book|last=Phinney|first=William C.|title=Science Training History of the Apollo Astronauts|publisher=[[NASA]]|year=2015|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20190026783.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20190026783.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=SP-2015-626}} * {{cite book|title=Deke! U.S. Manned Space: From Mercury to the Shuttle|last1=Slayton|first1=Deke|last2=Cassutt|first2=Michael|url=https://books.google.com/books?id=z8vl46GV2JYC&pg=PA236|year=1994|edition=1st|publisher=Tor books|location=New York|isbn=978-0-312-85503-1|ref={{sfnRef|Slayton & Cassutt|1994}}}} * {{cite book|last=Turnill|first=Reginald|year=2003|title=The Moonlandings: An Eyewitness Account|url=https://books.google.com/books?id=ou5ofrRh4-kC&pg=PA316|publisher=Cambridge University Press|location=New York|isbn=978-0-521-03535-4}} {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |----- style="text-align:center;" | width="35%" | '''Voorafgegaan deur ''':<br />[[Apollo 12]] | width="30%" | [[Apollo-program]] | width="35%" | '''Gevolg deur ''':<br />[[Apollo 14]] |} {{Sjabloon:Apollo-program|state=collapsed}} {{Normdata}} [[Kategorie:Apollo-program]] kccenwop5984kh7azoe1pgli17ockzv 2891674 2891673 2026-04-08T17:34:39Z Aliwal2012 39067 /* Terugkeer na die Aarde */ 2891674 wikitext text/x-wiki {{Ruimtevlug | name = Apollo 13 | image = Apollo 13 Service Module (lossless crop).jpg | image_caption = ''Odyssey'' se beskadigde diensmodule, soos gesien vanaf die Apollo maanmodule ''Aquarius'', ure voor hulle die atmosfeer binnegedring het. | image_alt = | insignia = Apollo 13-insignia.png | mission_type = Bemande maanlandingpoging | operator = [[NASA]] | COSPAR_ID = {{Unbulleted list|CSM: 1970-029A|Maanmodule: 1970-029C}} | SATCAT = 4371<ref>{{cite web|url=https://www.n2yo.com/satellite/?s=4371|title=Apollo 13 CM|website=N2YO.com|access-date=August 18, 2019}}</ref> | spacecraft = {{Unbulleted list|[[Apollo-beheer-en-diensmodule|Apollo BDM]]-109 |[[Apollo-maanmodule|Apollo LM]]-7}} | manufacturer = {{Unbulleted list|BDM: North American Rockwell|LM: Grumman}} | launch_mass = 44,069 kg (CSM: 28,881 kg;<ref>{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |title=Apollo 13 Command and Service Module (CSM) |publisher=[[NASA]]<!-- NASA Space Science Data Coordinated Archive --> |access-date=January 9, 2023 |archive-date= 7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407223412/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |url-status=dead }}</ref> LM: 15,188 kg)<ref name="apollo13NASAsdca">{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C |title=Apollo 13 Lunar Module / EASEP |publisher=NASA |access-date=January 9, 2023 |archive-date=19 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019204208/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C |url-status=dead }}</ref> | landing_mass = {{convert|11133|lb|kg|order=flip}}{{sfn|Orloff|2000|p=307}} | launch_date = {{start date text|April 11, 1970, 19:13:00|timezone=yes}}&nbsp;UTC<ref>{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |title=Apollo 13 |publisher=[[NASA]] |access-date=January 9, 2023 |archive-date= 7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407223412/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |url-status=dead }}</ref> | launch_rocket = [[Saturn V]] SA-508 | launch_site = [[Kennedy-ruimtesentrum|Kennedy LC-39A]] | landing_date = {{end date text|April 17, 1970, 18:07:41|timezone=yes}}&nbsp;UTC | landing_site = Suidelike [[Stille Oseaan]]<br />{{Koördinate|21|38|24|S|165|21|42|W|type:event|name=Apollo 13 splashdown}} | recovery_by = USS ''Iwo Jima'' | orbit_epoch = | orbit_reference = | orbit_periapsis = | orbit_apoapsis = | orbit_inclination = | orbit_period = | orbit_rev_number = | apsis = |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP | type = flyby | note = Omwenteling en landing gekanselleer | object = Maan | distance = {{convert|137|nmi|km|order=flip|sp=us}} | arrival_date = April 15, 1970, 00:21:00&nbsp;UTC }} | docking = <!--{{Infobox spaceflight/Dock | docking_target = LM | docking_type = dock | docking_date = April 11, 1970, 22:32:08&nbsp;UTC | undocking_date = April 17, 1970, 16:43:00&nbsp;UTC | time_docked = }}--> | crew_size = 3 | crew_members = {{Unbulleted list|[[Jim Lovell|James A. Lovell Jr.]]|[[Jack Swigert|John L. Swigert Jr.]]|[[Fred Haise|Fred W. Haise Jr.]]}} | crew_callsign = Apollo 8 | crew_photo = Apollo 13 Prime Crew.jpg | crew_photo_caption = Van links na regs: [[Jim Lovell]], [[Jack Swigert]], [[Fred Haise]] | previous_mission = [[Apollo 12]] | next_mission = [[Apollo 14]] | programme = [[Apollo-program]] }} [[Lêer:Apollo program.svg|links|70px]] '''Apollo 13''' (11–17 April 1970) was die sewende bemande sending in die [[Apollo-program|Apollo-ruimteprogram]] en sou die derde maanlanding gewees het. Die ruimtetuig is op 11 April 1970 vanaf die [[Kennedy-ruimtesentrum]] gelanseer, maar die landing is afgelas nadat 'n suurstoftenk in die diensmodule twee dae na die sending ontplof en die elektriese en lewensondersteuningstelsel buite werking gestel het. Die bemanning, ondersteun deur rugsteunstelsels op die [[Apollo-maanmodule]] (LM), het eerder in 'n baan [[Baan om die Maan|om die maan]] gereis en op 17 April veilig na die [[Aarde]] teruggekeer. [[Jim Lovell]] was die bevelvoerder van die sending, met [[Jack Swigert]] as vlieënier van die [[Apollo-beheer-en-diensmodule|beheermodule]] (CM) en [[Fred Haise]] as vlieënier van die maanmodule. Swigert was 'n laat plaasvervanger vir [[Ken Mattingly]], wat onttrek is uit die sending na blootstelling aan [[Duitse masels]]. 'n Roetine-roer van 'n suurstoftenk het beskadigde draadisolasie daarin aan die brand gesteek, wat 'n ontploffing veroorsaak het wat die inhoud van beide die suurstoftenks van die diensmodule die ruimte ingeblaas het.<ref group=nota>{{cite web|title=The Apollo 13 accident|author=Williams, David|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|publisher=NASA|quote=Die Apollo 13-wanfunksie is veroorsaak deur 'n ontploffing en oopbars van suurstoftenk nr. 2 in die diensmodule.|access-date=25 Augustus 2025|archive-date=11 Desember 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211092322/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|url-status=dead}} <!--{{harvnb|Cortright|1975|pp=248–249}}-->: "Ek het natuurlik af en toe gedink aan die moontlikheid dat die ruimtetuigontploffing ons dalk gestrand kon gelaat het...... Dertien minute na die ontploffing het ek toevallig by die linkervenster uitgekyk en die finale bewyse gesien wat op 'n potensiële ramp dui."</ref> Die formele ongeluksverslag vermy egter die gebruik van die term.{{sfn|Accident report|p=143}} Destydse NASA ingenieurs het "tenkfaling" verkies, beide omdat dit meer akkuraat is en om die negatiewe konnotasies rondom die woord "ontploffing" te vermy.<ref>{{harvnb|Cooper|2013|page=21}}: "Later, in describing what happened, NASA engineers avoided using the word "explosion;" they preferred the more delicate and less dramatic term "tank failure," and in a sense it ''was'' the more accurate expression, inasmuch as the tank did not explode in the way a bomb does but broke open under pressure."</ref> Sonder [[suurstof]], wat nodig is vir asemhaling en vir die opwekking van [[elektriese krag]], kon die diensmodule se aandrywing- en lewensondersteuningstelsels nie funksioneer nie. Die beheermodule se stelsels moes afgeskakel word om die oorblywende hulpbronne vir hertoetrede tot die atmosfeer te bewaar, wat die bemanning gedwing het om na die maanmodule oor te kruip en dit as 'n reddingsboot te gebruik. Met die maanlanding gekanselleer, het sendingbeheerders voltyds gewerk om die bemanning lewend terug Aarde toe te bring. Alhoewel die maanmodule ontwerp is om twee mans vir twee dae op die maanoppervlak te ondersteun, het sendingbeheer in [[Houston]] nuwe prosedures geïmproviseer sodat dit drie mense vir vier dae kon ondersteun. Die bemanning het 'n groot ontbering ervaar, veroorsaak deur beperkte krag, 'n koue en klam kajuit en 'n tekort aan drinkbare water. Daar was 'n kritieke behoefte om die beheermodule se patrone aan te pas vir die [[koolstofdioksied]]-suiweraar om in die maanmodule te werk; die bemanning en sendingbeheerders was suksesvol in die improvisasie van 'n oplossing. Die gevaar van die ruimtevaarders het die openbare belangstelling in die Apollo-program kortliks hernu; tientalle miljoene het die neerplonsing in die suid-[[Stille Oseaan]] op televisie dopgehou. 'n Ondersoekraad het foute gevind met die voorvlugtoetsing van die suurstoftenk en die [[Politetrafluoroëtileen|Teflon]] wat daarin geplaas is. Die raad het veranderinge aanbeveel, insluitend die minimalisering van die gebruik van potensieel brandbare items binne die tenk; dit is vir [[Apollo 14]] aangepas. Die storie van Apollo 13 is al verskeie kere gedramatiseer, veral in die 1995-film ''Apollo 13'' gebaseer op ''Lost Moon'', die 1994-memoir wat deur Lovell mede-geskryf is en 'n episode van die 1998-minireeks ''From the Earth to the Moon''. == Agtergrond == In 1961 het die Amerikaanse president [[John F. Kennedy]] sy nasie uitgedaag om teen die einde van die [[dekade]] 'n ruimtevaarder op die Maan te land en veilig terug te bring Aarde toe.<ref name = "mission overview" /> NASA het geleidelik aan hierdie doelwit gewerk deur ruimtevaarders die ruimte in te stuur met die [[Mercury-program|Mercury-]] en [[Gemini-program]]me, wat gelei het tot die Apollo-program.{{sfn|Hacker & Grimwood|2010|p=382}} Die doelwit is bereik met [[Apollo 11]], wat op 20 Julie 1969 op die Maan geland het. Neil Armstrong en Buzz Aldrin het op die maanoppervlakte geloop terwyl Michael Collins om die Maan gewentel het in die Beheermodule Columbia. Die sending het op 24 Julie 1969 na die Aarde teruggekeer en daar is aan pres. Kennedy se uitdaging voldoen.<ref name = "mission overview">{{cite web|title=Apollo 11 Mission Overview|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/apollo/missions/apollo11.html|date=December 21, 2017|access-date=February 14, 2019|publisher=[[NASA]]|first=Sarah A. |last=Loff}}</ref> NASA het kontrakte vir vyftien [[Saturn V]]-vuurpyle gesluit om die doel te bereik; destyds het niemand geweet hoeveel sendings dit sou vereis nie.{{sfn|Chaikin|1995|pp=232–233}} Sedert sukses in 1969 met die sesde Saturn V met Apollo 11 behaal is, het nege vuurpyle beskikbaar gebly vir 'n verwagte totaal van tien landings. Na die opwinding van Apollo 11 het die algemene publiek apaties teenoor die ruimteprogram geword en die Kongres het voortgegaan om NASA se begroting te sny; Apollo 20 is gekanselleer.{{sfn|Chaikin|1995|p=285}} Ten spyte van die suksesvolle maanlanding, is die sendings as so riskant beskou dat ruimtevaarders nie lewensversekering kon bekostig om vir hul gesinne te sorg as hulle in die ruimte sou sterf nie.<ref group=nota>Geen Apollo-ruimtevaarder het sonder lewensversekering gevlieg nie, maar die polisse is betaal deur private derde partye wie se betrokkenheid nie gepubliseer is nie.</ref><ref name="weinberger">{{cite web|last=Weinberger|first=Howard C.|title=Apollo Insurance Covers|publisher=Space Flown Artifacts (Chris Spain)|url=http://www.spaceflownartifacts.com/flown_apollo_insurance_covers.html|access-date=December 11, 2019}}</ref> [[Lêer:1970 Mission Control Apollo 13.jpg|duimnael|links|alt=see caption|Sending-operasiebeheerkamer tydens die TV-uitsending net voor die Apollo 13-ongeluk. Die ruimteman [[Fred Haise]] kan op die skerm gesien word.]] Selfs voordat die eerste Amerikaanse ruimtevaarder in 1961 die ruimte betree het, het die beplanning vir 'n gesentraliseerde fasiliteit om met die ruimtetuie te kommunikeer en die werkverrigting daarvan te monitor, begin. Dit was grotendeels die visie van Christopher C. Kraft Jr., wat NASA se eerste vlugdirekteur geword het. Tydens [[John Glenn]] se [[Mercury-Atlas 6|Mercury Friendship 7-vlug]] in Februarie 1962 (die eerste bemande wentelvlug deur die VSA), is een van Kraft se besluite deur NASA-bestuurders tersyde gestel. Hy is geregverdig deur 'n nasending-analise en het 'n reël geïmplementeer dat die vlugdirekteur se woord tydens die sending absoluut was;<ref name = "mission control history">{{cite web|last=Neufeld|first=Michael J.|title=Remembering Chris Kraft: Pioneer of Mission Control|url=https://airandspace.si.edu/stories/editorial/remembering-chris-kraft-pioneer-mission-control|publisher=Smithsonian Air and Space Museum|date=July 24, 2019|access-date=December 8, 2019}}</ref> om sy besluite te verander, sou NASA hom dadelik moes afdank.<ref name="Cass 1" /> Vlugdirekteure tydens die Apollo-program het 'n eensin posbeskrywing gehad, "Die vlugdirekteur mag enige stappe neem wat nodig is vir bemanningsveiligheid en sendingsukses."<ref>{{cite news|title=A legendary tale, well-told|access-date=October 5, 2019|last=Williams|first=Mike|url=https://news.rice.edu/2012/09/13/a-legendary-tale-well-told/|publisher=Rice University Office of Public Affairs|date=September 13, 2012|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817125432/https://news.rice.edu/2012/09/13/a-legendary-tale-well-told/|url-status=dead}}</ref> Houston se Sendingbeheersentrum is in 1965 geopen. Dit is gedeeltelik deur Kraft ontwerp en is later na hom vernoem.<ref name = "mission control history" /> In Sendingbeheer was elke vlugbeheerder, benewens die monitering van telemetrie vanaf die ruimtetuig, in kommunikasie via stemlus met spesialiste in 'n Personeelondersteuningskamer (of "agterkamer"), wat op spesifieke ruimtetuigstelsels gefokus het.<ref name="Cass 1" /> Apollo 13 was die tweede H-sending, ten doel om presisie-maanlandings te demonstreer en spesifieke plekke op die Maan te verken.{{sfn|Apollo Program Summary Report|1975|p=B-2}} Met Kennedy se doelwit bereik deur Apollo 11, en [[Apollo 12]] wat demonstreer dat die ruimtevaarders 'n presisielanding kon uitvoer, kon sendingbeplanners fokus op meer as net om veilig te land en ruimtevaarders wat minimaal in geologie opgelei is, maanmonsters te laat versamel om terug te neem na die Aarde. Daar was 'n groter rol vir wetenskap op Apollo 13, veral vir [[geologie]], iets wat beklemtoon is deur die sending se leuse, ''Ex luna, scientia'' (Van die Maan, kennis).{{sfn|Launius|2019|p=186}} == Ruimtemanne en die sleutel- sendingbeheerpersoneel == Jim Lovell was Apollo 13 se sendingbevelvoerder en 42 jaar oud ten tyde van die ruimtevlug. Hy was 'n gegradueerde van die Verenigde State se Vlootakademie en was 'n vlootvlieënier en toetsvlieënier voordat hy in 1962 vir die [[Ruimtevaardergroep 2|tweede groep ruimtevaarders]] gekies is. Hy het in 1965 saam met [[Frank Borman]] in [[Gemini 7]] en die volgende jaar saam met [[Buzz Aldrin]] in [[Gemini 12]] gevlieg voordat hy in 1968 in [[Apollo 8]] gevlieg het, die eerste ruimtetuig wat om die Maan gewentel het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=108–109}} Ten tye van Apollo 13 was Lovell die NASA-ruimtevaarder met die meeste tyd in die ruimte, met 'n totaal van 572 uur oor die drie sendings.<ref name = "experience" >{{cite web|title=Apollo 13: The moon-mission that dodged disaster|first1=Elizabeth|last1=Howell|first2=Kimberly|last2=Hickok|url=https://www.space.com/17250-apollo-13-facts.html|website=Space.com|publisher=Future US|date=March 31, 2020|access-date=April 1, 2020}}</ref> Jack Swigert, die beheermodulevlieënier (CMP), was 38 jaar oud en het 'n B.Sc. in meganiese ingenieurswese en 'n M.Sc. in lugvaartwetenskap gehou; hy het in die Amerikaanse Lugmag en in die staat se Lugmag Nasionale Wag gedien en was 'n ingenieurstoetsvlieënier voordat hy in 1966 vir die [[Ruimtevaardergroep 5|vyfde groep ruimtevaarders]] gekies is.<ref name = "swigert bio" /> Fred Haise, die maanmodule-vlieënier (LMP), was 36 jaar oud. Hy het 'n B.Sc. in lugvaartingenieurswese gehad, was 'n vegvlieënier van die Marine Korps, en was 'n burgerlike navorsingsvlieënier vir NASA toe hy as deel van Ruimtevaardergroep 5 gekies is.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=111–112}} {{sfn|Chaikin|1995|pp=589–593}} Volgens die standaard Apollo-bemanningsrotasie sou die hoofbemanning vir Apollo 13 die rugsteunbemanning<ref group=nota>Die rol van die rugsteunbemanning was om op te lei en gereed te wees om te vlieg ingeval iets met die hoofbemanning sou gebeur.{{cite web|publisher=NASA|access-date=December 5, 2019|title=50 years ago: NASA names Apollo 11 crew|url=https://www.nasa.gov/feature/50-years-ago-nasa-names-apollo-11-crew|date=January 30, 2019}} Rugsteunspanne is, volgens die rotasie, drie missies na hul toewysing as rugsteun as die hoofbemanning aangewys.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=137}}</ref>vir [[Apollo 10]] gewees het, met Mercury- en Gemini-veteraan [[Gordon Cooper]] in bevel, [[Donn F. Eisele]] as beheermodule-vlieënier en [[Edgar Mitchell]] as maanmodule-vlieënier. Deke Slayton, NASA se Direkteur van Vlugbemanningsoperasies, het nooit beoog om Cooper en Eisele na 'n primêre bemanningsopdrag te roteer nie, aangesien albei uit die guns was – Cooper vir sy laks houding teenoor opleiding en Eisele vir voorvalle aan boord van [[Apollo 7]] en 'n buite-egtelike verhouding. Hy het hulle aan die rugsteunbemanning toegewys omdat geen ander veteraan-ruimtevaarders beskikbaar was nie.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=236}} Slayton se oorspronklike keuses vir Apollo 13 was [[Alan Shepard]] as bevelvoerder, Stuart Roosa as beheermodulevlieënier, en Mitchell as maanmodulevlieënier. Die bestuur het egter gevoel dat Shepard meer opleidingstyd benodig het, aangesien hy eers onlangs sy aktiewe status hervat het na 'n operasie vir 'n binneoorafwyking en sedert 1961 nie gevlieg het nie. Dus is Lovell se bemanning (homself, Haise en Ken Mattingly), wat almal Apollo 11 ondersteun het en vir Apollo 14 geskeduleer was, met Shepard s'n omgeruil. Swigert was oorspronklik bevelvoerder van Apollo 13 se rugsteunbemanning, met [[John W. Young|John Young]] as bevelvoerder en [[Charles Duke]] as maanmodule-vlieënier.<ref name="backup">{{cite web|url=https://airandspace.si.edu/explore-and-learn/topics/apollo/apollo-program/landing-missions/apollo13-crew.cfm|title=Apollo 13 Crew|website=Smithsonian National Air and Space Museum|access-date=January 6, 2018|archive-date=October 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024155252/https://airandspace.si.edu/explore-and-learn/topics/apollo/apollo-program/landing-missions/apollo13-crew.cfm|url-status=dead}}</ref> Sewe dae voor die lansering het Duke se seun se vriend hom aangesteek met Duitse masels.<ref name="Oral">{{cite web |title=Charles M. Duke, Jr. Oral History |publisher= NASA |url=https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/DukeCM/DukeCM_3-12-99.htm |access-date=December 17, 2019}}</ref> Dit het beide die hoof- en rugsteunspanne, wat saam geoefen het, blootgestel. Van die vyf was slegs Mattingly nie immuun deur vorige blootstelling nie. Normaalweg, as enige lid van die hoofbemanning onttrek moes word, sou die oorblywende bemanning ook vervang word en die rugsteunbemanning sou vervang word maar Duke se siekte het dit nie moontlik gemaak nie,{{sfn|NASA 1970|p=6}} dus twee dae voor die bekendstelling is Mattingly deur Swigert vervang.<ref name = "swigert bio">{{cite web|url=http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/swigert-jl.html|access-date=August 21, 2009|title=Astronaut Bio: John L. Swigert|date=January 1983|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20090731012402/http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/swigert-jl.html|archive-date=July 31, 2009| url-status=dead}}</ref> Mattingly het nooit Duitse masels ontwikkel nie en het later op [[Apollo 16]] gevlieg.<ref>{{cite journal|url=https://www.universetoday.com/62576/13-things-that-saved-apollo-13-part-3-charlie-dukes-measles/|last=Atkinson|first=Nancy|title=13 things that saved Apollo 13, Part 3: Charlie Duke's measles|date=April 12, 2010|access-date=November 13, 2019|journal=[[Universe Today]]}}</ref> Vir Apollo is 'n derde stel bemanning van ruimtevaarders, bekend as die ondersteuningsbemanning, aangewys benewens die hoof- en rugsteunspanne wat op die Mercury- en Gemini-projekte gebruik is. Slayton het die ondersteuningspanne geskep omdat [[James McDivitt]], wat [[Apollo 9]] sou bevel voer, geglo het dat, met voorbereiding wat in fasiliteite regoor die VSA aan die gang was, vergaderings wat 'n lid van die vlugbemanning benodig het, gemis sou word. Ondersteuningsbemanningslede moes help soos deur die sendingbevelvoerder aangedui.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=184}} Gewoonlik laag in senioriteit, het hulle die sending se reëls, vlugplan en kontrolelyste saamgestel en dit op datum gehou, vir Apollo 13 was hulle Vance D. Brand, Jack Lousma en óf William Pogue óf Joseph Kerwin.<ref group=nota>Sommige bronne lys Kerwin{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=251}} en ander lys Pogue as die derde lid.{{sfn|Brooks, Grimwood, & Swenson|1979|p=378}}{{sfn|Orloff|2000|p=137}}</ref> <ref>{{cite interview|url=https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/PogueWR/WRP_7-17-2000.pdf|interviewer=Kevin M. Rusnak|date=July 17, 2000|location=Houston, Texas|title=Oral History Transcript|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501104039/https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/PogueWR/WRP_7-17-2000.pdf|archive-date=May 1, 2019|url-status=dead|publisher=NASA|pages=12-25-12-26|series=Johnson Space Center Oral History Project}}</ref> Die vlugdirekteure vir Apollo 13 was Gene Kranz, '''Witspan''' {{sfn|Mission Operations Report 1970|p=I-1}} (die hoofvlugdirekteur);{{sfn|Kranz|2000|p=307}}{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=79}} Glynn Lunney, '''Swartspan'''; Milton Windler, '''Rooispan''' en Gerry Griffin, '''Gouespan'''.{{sfn|Mission Operations Report 1970|p=I-1}} Die CAPCOM's (''Capsule Communicator'' die persoon in Sendingbeheer, tydens die Apollo-program 'n ruimtevaarder, wat verantwoordelik was vir stemkommunikasie met die bemanning){{sfn|Morgan|2001|p=48}} vir Apollo 13 was Kerwin, Brand, Lousma, Young en Mattingly.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=362}} == Sending kentekens en roeptekens == [[Lêer:Apollo 13 Flown Silver Robbins Medallion (SN-354).jpg|duimnael|alt=see caption|Apollo 13 silwer Robbins gedenkpennings]] Die Apollo 13-sendingkentekens beeld die Griekse god van die [[Son]], [[Apollo]], uit met drie perde wat sy strydwa oor die gesig van die Maan trek, en die Aarde in die verte gesien. Dit is bedoel om die Apollo-vlugte te simboliseer wat die lig van kennis aan alle mense bring. Die sendingleuse, ''Ex luna, scientia'' ("Van die Maan, kennis"), verskyn op die pennings. Deur dit te kies, het Lovell die leuse van sy alma mater, die Vlootakademie, ''Ex scientia, tridens'' ("Uit kennis, seemag") aangepas.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=81}}{{sfn|Orloff|2000|p=283}} Op die kant het die sendingnommer in Romeinse syfers as ''Apollo XIII'' verskyn. Die pennings hoef nie gewysig te word nadat Swigert vir Mattingly vervang het nie, aangesien dit een van slegs twee Apollo-sending-kentekens is, die ander is Apollo 11, wat nie die name van die bemanning insluit nie. Dit is ontwerp deur die kunstenaar Lumen Martin Winter, wat dit gebaseer het op 'n muurskildery wat hy vir die St. Regis Hotel in New York Stad geskilder het.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/36238158/daily_news/|title=Astros Wear Badge of Apollo|last1=Crafton|first1=Jean|date=April 12, 1970|page=105|newspaper=Daily News|location=New York City|via=Newspapers.com}}</ref> Die muurskildery is later gekoop deur akteur [[Tom Hanks]],<ref>{{cite news|url=https://www.chicagotribune.com/suburbs/lake-county-news-sun/ct-lns-moran-lovell-stories-st-1003-20151002-story.html|title=Apollo 13 astronaut Jim Lovell shares stories about Tom Hanks, Ron Howard|last1=Moran|first1=Dan|date=October 2, 2015|newspaper=Chicago Tribune|access-date=April 11, 2020}}</ref> wat Lovell in die fliek Apollo 13 vertolk het, en dit is nou in die Captain James A. Lovell Federal Health Care Center in Illinois.<ref>{{cite news|url=https://chicagotribune.newspapers.com/clip/36239172/chicago_tribune/|title=Namesake Brings Personal Touch to Lovell Center Fete|last1=Moran|first1=Dan|newspaper=Chicago Tribune|date=October 2, 2015|page=1|via=Newspapers.com}}</ref> Die sending se leuse was in Lovell se gedagtes toe hy die roepsein Aquarius vir die maanmodule gekies het, geneem van ''[[Waterdraer (sterrebeeld)|Aquarius]]'', die draer van water.{{sfn|Chaikin|1995|p=291}}{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}} Sommige mense in die media het verkeerdelik berig dat die roepsein geneem is uit 'n liedjie met dié naam uit die musiekblyspel ''Hair''.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}}{{sfn|Lattimer|1988|p=77}} Die beheermodule se roepsein, Odyssey, is nie net gekies vir sy Homeriese assosiasie nie, maar ook om te verwys na die onlangse film, [[2001: A Space Odyssey (rolprent)|2001: A Space Odyssey]], gebaseer op 'n kortverhaal deur wetenskapfiksie-outeur [[Arthur C. Clarke]].{{sfn|Chaikin|1995|p=291}} In sy boek het Lovell aangedui dat hy die naam ''Odyssey'' gekies het omdat hy van die woord en die definisie daarvan gehou het: ‘n lang reis waar daar vele geleenthede hom voordoen om munt te slaan.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}} As gevolg van die ongeluk en die laaste minuut bemanningsverandering van Jack Swigert wat Ken Mattingly drie dae voor die lansering vervang het, is die Apollo 13 Robbins gedenkpennings wat saam aanboord van die ruimtetuig was, gesmelt en na die sending hergebruik om die korrekte bemanning en die afwesigheid van 'n maanlandingsdatum te weerspieël.<ref>{{Cite web |title=Medal, Robbins, Commemorative, Apollo 13 {{!}} National Air and Space Museum |url=https://airandspace.si.edu/collection-objects/medal-robbins-commemorative-apollo-13/nasm_A19850166000 |access-date=2024-06-15 |website=airandspace.si.edu |language=en}}</ref> == Ruimtetuig == [[Lêer:Apollo 13 CSM (Ap13-69-H-1791).jpg|duimnael|links|upright=0.68|CSM-109 ''Odyssey'' in die Operasies en Uitklaargebou]] Die Saturnus V-vuurpyl wat gebruik is om Apollo 13 na die Maan te vervoer was genommer as SA-508 en was amper identies aan dié wat vir Apollo 8 tot 12 gebruik is.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=74}} Die vuurpyl, saam met die ruimtetuig, het 2 949 136 kilogram geweeg.{{sfn|Orloff|2000|p=284}} Die S-IC eerste fase se enjins is gegradeer om 440 000 newton (100 000 lbf) minder totale stukrag te genereer as Apollo 12 s'n, hoewel hulle binne die spesifikasies gebly het.<ref name = "journal launch" /> Om die vloeibare waterstofdryfmiddel koud te hou, was die S-II tweede fase se kriogeniese tenks geïsoleer; op vroeëre Apollo-sendings het dit in die vorm van panele gekom wat vasgemaak is, maar vanaf Apollo 13 is isolasie op die buitekant van die tenks gespuit.<ref name = "ten launch">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap10fj/as10-day1-pt1.html|title=Apollo 10: Day 1, part 1: Countdown, launch and climb to orbit|date=February 6, 2022|access-date=August 16, 2025}}</ref> Ekstra dryfmiddel is as 'n toets saamgedra, aangesien toekomstige J-sendings na die Maan meer dryfmiddel vir hul swaarder vragte sou benodig. Dit het die vuurpyl die swaarste gemaak wat NASA nog gevlieg het en Apollo 13 was sigbaar stadiger om uit die lanseeringstoring te kom as vorige sendings.<ref name = "journal launch">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/02earth_orbit_tli.html|title=Day 1: Earth orbit and translunar injection|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> Die Apollo 13-ruimtetuig het bestaan ​​uit beheermodule 109 en Diensmodule 109 (saam CSM-109), genaamd ''Odyssey'', en Maanmodule 7 (LM-7), genaamd ''Aquarius''. Ook as deel van die ruimtetuig beskou, was die lansering-ontsnappingstelsel, wat die beheermodule (CM) na veiligheid sou dryf in geval van 'n probleem tydens opstyg, en die Ruimtetuig-LM-verbindingstuk, genommer as SLA-16, wat die maanmodule (LM) gedurende die eerste ure van die sending gehuisves het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=364}}{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=78, 81}} Die maanmodule-stadiums, beheermodule en die diensmodule is in Junie 1969 by die Kennedy-ruimtesentrum ontvang; die dele van die Saturn V is in Junie en Julie ontvang. Daarna het toetsing en montering voortgegaan, met die hoogtepunt wat bereik is met die uitrol van die lanseervoertuig, met die ruimtetuig bo-op, op 15 Desember 1969.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=364}} Apollo 13 was oorspronklik geskeduleer vir lansering op 12 Maart 1970, maar daardie Januarie het NASA aangekondig dat die sending tot 11 April uitgestel sou word, beide om meer tyd vir beplanning toe te laat en om die Apollo-sendings oor 'n langer tydperk te versprei.<ref name = "postpone">{{cite press release |title=MSC 70–9 |publisher=[[NASA]] |date=January 8, 1970 |url=https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |access-date=July 27, 2019 |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf }}</ref> Die plan was om twee Apollo-vlugte per jaar te voltooi en was in reaksie op begrotingsbeperkings<ref>{{cite news|title=Apollo's Schedule Shifted by NASA|date=January 9, 1970|newspaper=[[The New York Times]]|page=17|url=https://www.nytimes.com/1970/01/09/archives/apollos-schedule-shifted-by-nasa-next-flight-in-april.html}}</ref> wat die kansellasie van Apollo 20 tot gevolg gehad het.<ref>{{cite news|title=Apollo 13 and 14 may be set back|date=January 6, 1970|newspaper=[[The New York Times]]|page=26|url=https://www.nytimes.com/1970/01/06/archives/apollo-13-and-14-may-be-set-back.html|agency=UPI}}</ref> == Opleiding en voorbereiding == Die Apollo 13-hoofbemanning het meer as 1 000 uur se sendingspesifieke opleiding onderneem, meer as vyf uur vir elke uur van die sending se beplande duur van tien dae. Elke lid van die hoofbemanning het meer as 400 uur in babootsers van die beheermodule en (vir Lovell en Haise) van die Maanmodule by Kennedy-ruimtesentrum en in Houston deurgebring, waarvan sommige die vlugbeheerders by Sendingbeheer betrek het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=104}} Vlugbeheerders het aan baie simulasies van probleme met die ruimtetuig tydens vlug deelgeneem, wat hulle geleer het hoe om in 'n noodgeval te reageer.<ref name = "Cass 1" /> Gespesialiseerde nabootsers op ander plekke is ook deur die bemanningslede gebruik.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=104}} Die ruimtevaarders van Apollo 11 het minimale tyd vir geologie-opleiding gehad, met slegs ses maande tussen die toewysing van die bemanning en die lansering; hoër prioriteite het baie van hul tyd in beslag geneem.{{sfn|Phinney|2015|p=100}} Apollo 12 het meer sulke opleiding gesien, insluitend oefening in die veld, met behulp van 'n CAPCOM en 'n gesimuleerde agterkamer van wetenskaplikes, aan wie die ruimtevaarders moes beskryf wat hulle gesien het.{{sfn|Phinney|2015|pp=103–104}} Wetenskaplike-ruimtevaarder Harrison Schmitt het gesien dat daar beperkte entoesiasme vir geologie-velduitstappies was. Omdat hy geglo het dat 'n inspirerende onderwyser nodig was, het Schmitt gereël dat Lovell en Haise sy ou professor, Caltech se Lee Silver, ontmoet. Die twee ruimtevaarders, en plaasvervangers Young en Duke, het op hul eie tyd en koste saam met Silver op 'n velduitstappie gegaan. Aan die einde van hul week saam het Lovell Silver hul geologie-mentor gemaak, wat breedvoerig betrokke sou wees by die geologiebeplanning vir Apollo 13.{{sfn|Phinney|2015|pp=107–111}} Farouk El-Baz het toesig gehou oor die opleiding van Mattingly en sy plaasvervanger, Swigert, wat die beskrywing en fotografering van gesimuleerde maanlandmerke vanaf vliegtuie behels het.{{sfn|Phinney|2015|p=134}} El-Baz het al drie hoofbemanningslede se ruimtevaarders die geologiese kenmerke laat beskryf wat hulle tydens hul vlugte tussen Houston en KSC gesien het; Mattingly se entoesiasme het veroorsaak dat ander ruimtevaarders, soos Apollo 14 se beheer-en-diensmodule vlieënier, Roosa, El-Baz as 'n onderwyser opgesoek het.{{sfn|Phinney|2015|pp=141–142}} Daar was bekommernis oor hoe naby Apollo 11 se maanmodule, ''Eagle'', daaraan gekom het om sonder dryfmiddel te raak tydens sy maandaling en die sendingbeplanners het besluit dat die beheer-en-diensmodule, vanaf Apollo 13, die maanmodule na 'n laer wentelbaan sou bring vanwaar die maan landingspoging sou begin. Dit was 'n verandering van Apollo 11 en 12, waar die maanmodule sy vuurpyle ontbrand het om dit na die laer wentelbaan te bring. Die verandering was deel van 'n poging om die hoeveelheid vliegtyd wat vir die ruimtevaarders beskikbaar was, te verhoog namate die sendings na rowwe terrein op pad was.{{sfn|Harland|1999|p=53}} Die plan was om die eerste van die twee vier uur lange maanoppervlak [[ruimtewandeling]]s te wy aan die opstel van die ''Apollo Lunar Surface Experiments Package'' (ALSEP) groep wetenskaplike instrumente; gedurende die tweede wandeling sou Lovell en Haise die Cone-krater, naby die beplande landingsplek, ondersoek.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=363}} Die twee ruimtevaarders het hul ruimtepakke gedra vir sowat 20 oefen prosedures van ruimtewandelings, insluitend die insameling van monsters en die gebruik van gereedskap en ander toerusting. Hulle het in die sogenaamde "Vomit Comet" in gesimuleerde mikrogravitasie of maanswaartekrag gevlieg, insluitend oefening met die aan- en uittrek van ruimtepakke. Om voor te berei vir die afdaling na die maan se oppervlak, het Lovell die Maanlanding Opleidingsvoertuig gevlieg nadat hy helikopteropleiding ontvang het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=105}} Ten spyte van die ongelukke van een Maanlanding Opleidingsvoertuig en een soortgelyke Maanlanding Navorsingsvoertuig voor Apollo 13 se lansering, het sendingbevelvoerders die vlieg daarvan as onskatbare ervaring beskou en het hulle dus die huiwerige NASA-bestuur oortuig om hulle te behou.<ref>{{cite web|last=Jones|first=Eric M.|title=Lunar Landing Training Vehicle NASA 952|date=April 29, 2006|access-date=August 16, 2025|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/LLTV-952.html|publisher=[[NASA]]|work=Apollo Lunar Surface Journal}}</ref> == Eksperimente en wetenskaplike doelwitte == [[Lêer:Lovell and Haise geology training (S70-20253).jpg|duimnael|regs|upright|Lovell (links) en Haise tydens geologie opleiding in Hawaii, Januarie 1970]] Apollo 13 se aangewese landingsplek was naby die Fra Mauro-krater; daar is geglo dat die Fra Mauro-formasie baie materiaal bevat het wat deur die impak uitmekaar gespat het en die Imbrium-kom vroeg in die Maan se geskiedenis gevul het. Die datering daarvan sou inligting nie net oor die Maan verskaf nie, maar ook oor die Aarde se vroeë geskiedenis. Sulke materiaal sou waarskynlik beskikbaar wees by die Cone-krater, 'n plek waar 'n impak vermoedelik diep in die maan [[regoliet]] geboor het.{{sfn|Harland|1999|pp=51–53}} Apollo 11 het 'n [[Seismograaf|seismometer]] op die Maan agtergelaat, maar die sonkrag-aangedrewe eenheid het nie sy eerste twee weke lange maannag oorleef nie. Die Apollo 12-ruimtevaarders het ook een agtergelaat as deel van sy ALSEP, wat kernaangedrewe was.{{sfn|Harland|1999|pp=38–39}} Apollo 13 het ook 'n seismometer (bekend as die Passiewe Seismiese Eksperiment), soortgelyk aan Apollo 12 s'n, as deel van sy ALSEP gehad, wat deur die ruimtevaarders op die Maan gelaat sou word.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=29}} Daardie seismometer sou gekalibreer word deur die impak, na die afvuur, van die opstygstadium van Apollo 13 se maanmodule, 'n voorwerp met bekende massa en snelheid wat op 'n bekende plek bots.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=42}} Ander ALSEP-eksperimente op Apollo 13 het 'n hittevloei-eksperiment ingesluit, wat die boor van twee gate van 3 meter diep sou behels het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=33}} Dit was Haise se verantwoordelikheid; hy moes ook 'n derde gat van daardie diepte vir 'n kernmonster boor.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} 'n Gelaaide Deeltjie Maanomgewingseksperiment (GDME) het die [[proton]]e en [[elektron]]e van sonoorsprong gemeet wat die Maan bereik.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=49}} Die pakket het ook 'n Maanatmosfeerdetektor (LAD){{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=51}} en 'n stofdetektor ingesluit om die ophoping van puin te meet.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=62}} Die Hittevloei-eksperiment en die GDME is vir die eerste keer op Apollo 13 gevlieg; die ander eksperimente is al voorheen gevlieg.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} [[Lêer:Haise RTG (Ap13-70-H-103).jpg|duimnael|links|Haise oefen om die brandstofkapsule uit sy vervoervat, wat op die maanmodule gemonteer is, te verwyder. Die regte vat het ongeopend met sy radioaktiewe inhoud in die Stille Oseaan gesink.]] Om die ALSEP aan te dryf, is die SNAP-27 radioisotoop termo-elektriese generator (RTG) gebruik. SNAP-27, wat deur die Amerikaanse Atoomenergiekommissie ontwikkel is, is vir die eerste keer op Apollo 12 gebruik. Die brandstofkapsule het ongeveer 3,79&nbsp;kg plutoniumoksied bevat. Die vat wat rondom die kapsule geplaas is vir vervoer na die Maan, is gebou met hitteskerms van grafiet en berillium en met strukturele dele van titanium en Inconel-materiale. Dus is dit gebou om die hitte van hertoetrede van die Aarde se atmosfeer te weerstaan ​​eerder as om die lug met plutonium te besoedel in die geval van 'n mislukte sending.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=65}} 'n Vlag van die Verenigde State is ook geneem om op die maan se oppervlak opgerig te word.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=33, 65}} Vir Apollo 11 en 12 is die vlag in 'n hittebestande buis op die voorste landingspoot geplaas; dit is vir Apollo 13 na die ''Modularized Equipment Storage Assembly'' (MESA) in die maanmodule-afdaalstadium verskuif. Die struktuur om die vlag op die luglose maan te laat wapper, is verbeter vanaf Apollo 12 s'n.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=73}} Vir die eerste keer is rooi strepe op die helm, arms en bene van die bevelvoerder se A7L-ruimtepak aangebring. Dit is gedoen na Apollo 11, omdat diegene wat die beelde wat geneem is, probleme ondervind het om Armstrong van Aldrin te onderskei. Die verandering is egter te laat vir Apollo 12 goedgekeur.<ref name = "red stripe">{{cite web|title=Commander's stripes|website=Apollo Lunar Surface Journal|publisher=[[NASA]]|access-date=July 20, 2019|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/alsj-CDRStripes.html|last=Jones|first=Eric M.|date=February 20, 2006}}</ref> Nuwe vloeistofsakke wat aan die helms vasgemaak was en waaruit die ruimtevaarders moes drink terwyl hulle op die Maan geloop het, is deur Haise tydens Apollo 13 se laaste televisie-uitsending voor die ongeluk gedemonstreer.{{sfn|Turnill|2003|p=316}}<ref>{{cite web|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/alsj-DrinkFood.html|title=Water Gun, Helmet Feedport, In-Suit Drink Bag, and Food Stick|last1=Jones|first1=Eric M.|date=March 3, 2010|website=Apollo Lunar Surface Journal|publisher=NASA|access-date=November 15, 2019}}</ref> Apollo 13 se primêre sendingdoelwitte was om: "[[Selenografie|Selenologiese]] inspeksie, opname en monsterneming van materiale in 'n vooraf gekose gebied van die Fra Mauro-formasie uit te voer. 'n Apollo-maanoppervlak-eksperimentepakket te ontplooi en te aktiveer. Die mens se vermoë om in die maanomgewing te werk, te ontwikkel. Foto's van kandidaat-verkenningsterreine te verkry."{{sfn|Accident report|p=3-26}} Die ruimtevaarders moes ook ander fotografiese doelwitte bereik, insluitend van die [[Gegenschein]] vanuit 'n maanbaan en van die Maan self op die reis terug na die Aarde. Van hierdie fotografie sou deur Swigert uitgevoer word terwyl Lovell en Haise op die Maan geloop het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=385}} Swigert sou ook foto's neem van die [[Lagrange-punt]]e van die Aarde-Maan-stelsel. Apollo 13 het twaalf kameras aan boord gehad, insluitend dié vir televisie en bewegende beelde.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} Die bemanning moes ook bistatiese radarwaarnemings van die Maan aflaai. Niks hiervan kon weens die ongeluk gedoen word nie.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=385}} == Vlugbaan van Apollo 13 == [[Lêer:Apollo 13 timeline.svg|center|framed|Apollo 13 se vlugbaan om die maan, op skaal geteken. Die ongeluk het ongeveer in die 56ste uur na lansering gebeur.]] === Lansering en maanwentelbaan plasing === [[Lêer:Apollo 13 launch (S70-34852).jpg|duimnael|upright=.8|Apollo&nbsp;13 word gelanseer vanaf die Kennedy-ruimtesentrum, 11 April, 1970]] [[Lêer:Apolo-1. CSM&LM diagram.svg|duimnael|Apollo 13 ruimtetuig konfigurasie vir die grootste gedeelte van die vlug: Kliek op die beeld vir sleutel van genommerde komponente.]] Die sending is op die beplande tyd, 14:13 [[Oos-Amerikaanse Tyd|OST]] (19:13 [[Gekoördineerde Universele Tyd|UTC]]), op 11 April gelanseer. 'n Anomalie het plaasgevind toe die tweede-fase, middelste (binneboord) enjin ongeveer twee minute te vroeg afgeskakel het.<ref name="lver">{{cite book |author= |url=https://archive.org/details/nasa_techdoc_19900066486 |title=Saturn 5 Launch Vehicle Flight Evaluation Report: AS-508 Apollo 13 Mission |date=June 20, 1970 |publisher=[[NASA]] |publication-place=[[George C. Marshall]] Ruimtesentrum, Huntsville, Alabama |id=MPR-SAT-FE-70-2 |access-date=May 30, 2017}}</ref>{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=494–499}} Dit is veroorsaak deur erge pogo-ossillasies. Vanaf Apollo 10 is die voertuig se geleidingstelsel ontwerp om die enjin af te skakel in reaksie op kamerdruk-afwykings.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}} Pogo-ossillasies het op Titan-vuurpyle (gebruik tydens die Gemini-program) en op vorige Apollo-sendings voor gekom, maar op Apollo 13 is dit versterk deur 'n interaksie met turbopompkavitasie.<ref>{{cite journal |last=Dotson |first=Kirk |date=Winter 2003–2004 |title=Mitigating Pogo on Liquid-Fueled Rockets |journal=Crosslink |volume=5 |issue=1 |pages=26–29 |location=El Segundo, Kalifornië |publisher=The Aerospace Corporation |access-date=July 3, 2013 |url=http://aerospace.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/crosslink/V5N1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://aerospace.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/crosslink/V5N1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}}</ref><ref name=launch>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/01launch_ascent.html |title=Launch and Reaching Earth Orbit |year=2016 |editor-last=Woods |editor-first=W. David |editor-last2=Turhanov|editor-first2=Alexandr|editor-last3=Waugh|editor-first3=Lennox J. |work=Apollo 13 Flight Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025}}</ref> 'n Oplossing om pogo te voorkom was gereed vir die sending, maar skeduledruk het nie die integrasie van die hardeware in die Apollo 13-ruimtetuig toegelaat nie.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}}<ref>{{cite journal|url=https://www.universetoday.com/62672/13-things-that-saved-apollo-13-part-5-unexplained-shutdown-of-the-saturn-v-center-engine/|last=Atkinson|first=Nancy|title=13 things that saved Apollo 13, Part 5: Unexplained shutdown of the Saturn V center engine|date=April 14, 2010|journal=Universe Today|access-date=September 16, 2019}}</ref> 'n Na-vlug ondersoek het aan die lig gebring dat die enjin een siklus weg was van katastrofiese faling.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}} Die vier buitenste motors (daar is een in die middel) en die S-IVB derde stadium het langer gevuur om te vergoed en die voertuig het baie naby aan die beplande sirkelvormige [[lae aardwentelbaan]] van 190 kilometer bereik, gevolg deur 'n maanoorgangversnellingontbranding ongeveer twee uur later, wat die sending op koers na die Maan geplaas het.<ref name="lver" />{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=494–499}} Na die maanoorgangversnelling het Swigert die skeidings- en transposisiemaneuvers uitgevoer voordat die beheermodule ''Odyssey'' aan die maanmodule ''Aquarius'' gekoppel is en die ruimtetuig het van die derde stadium weggetrek.<ref name = "journal extraction">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/03tde.html|title=Day 1: Transposition, Docking and Extraction|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025|last1=Woods|first1=W. David |last2=Kemppanen |first2=Johannes|last3=Turhanov|first3=Alexander|last4=Waugh |first4=Lennox J.}}</ref> Grondbeheer personeel het toe die derde fase op 'n koers gestuur om die Maan binne die bereik van die Apollo 12-seismometer te tref, wat dit net meer as drie dae in die sending gedoen het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=367}} Die bemanning het gereed gemaak vir die driedaagse reis na Fra Mauro. Om 30:40:50 na lansering, met die TV-kamera aan, het die bemanning die vuurpyl ontbrand om Apollo 13 op 'n hibriede baan te plaas. Die afwyking van 'n vrye terugkeertrajek het beteken dat as die vuurpyl nie weer ontbrand word nie, Apollo 13 die Aarde op sy terugkeerbaan sou mis, eerder as om dit te wentel, soos met 'n vrye terugkeer.<ref name = "journal midcourse">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/05day2-mcc2-tv.html|title=Day 2: Midcourse correction 2 on TV|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> ’n Vrye terugkeerbaan kon slegs plekke naby die maan se ewenaar bereik; ’n hibriede trajek, wat enige tyd na maanoorgangversnelling begin kon word, het dit moontlik gemaak om plekke met hoër [[Breedtegraad|breedtegrade]], soos Fra Mauro, te bereik.<ref name = "journal hybrid">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/launchwindow/lw1.html|title=Apollo lunar landing launch window: The controlling factors and constraints|year=2009|access-date=August 16, 2025|author=Robin Wheeler}}</ref> Kommunikasie het opgekikker toe Swigert besef het dat hy weens die laaste minuut-haas versuim het om sy federale inkomstebelastingopgawe (wat op 15 April verskuldig is) in te dien,en te midde van gelag van sendingbeheerders gevra het hoe hy 'n uitstel kon kry. Daar is bevind dat hy geregtig was op 'n verlenging van 60 dae omdat hy teen die sperdatum uit die land was.{{sfn|NASA 1970|p=8}} Toegang tot die maanmodule om sy stelsels te toets was geskeduleer vir 58:00:00; toe die bemanning op die derde dag van die sending wakker word is hulle meegedeel dat dit met drie ure vorentoe geskuif is en later weer met nog 'n uur vorentoe geskuif is. 'n Televisie-uitsending was geskeduleer vir 55:00:00; Lovell, wat as seremoniemeester opgetree het, het die gehoor die binnekant van ''Odyssey'' en ''Aquarius'' gewys. <ref name=storm>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/07day3-before-the-storm.html |title=Day 3: Before the storm |year=2016 |editor-last=Woods |editor-first=W. David |editor-last2=Turhanov|editor-first2=Alexandr|editor-last3=Waugh|editor-first3=Lennox J. |work=Apollo 13 Flight Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025}}</ref> Die gehoor was beperk aangesien geeneen van die televisienetwerke die uitsending lewendig uitgesaai het nie,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=206}} wat Marilyn Lovell (Jim Lovell se vrou) gedwing het om na die BBP-kamer by Sendingbeheer te gaan as sy haar man en sy bemanningslede wou sien.{{sfn|Chaikin|1995|pp=285–287}} === Ongeluk === Ongeveer ses en 'n half minute na die TV-uitsending, nader aan 56:00:00, was Apollo 13 ongeveer 330&nbsp;000&nbsp;km van die Aarde af.<ref name = "journal Houston">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/08day3-problem.html|title=Day 3: 'Houston, we've had a problem'|date=May 30, 2017|access-date=August 16, 2025|last1=Woods|first1=W. David|last2=Kemppanen|first2=Johannes|last3=Turhanov|first3=Alexander|last4=Waugh|first4=Lennox J.}}</ref> Haise was besig om die maanmodule af te skakel nadat hy die stelsels getoets het terwyl Lovell die TV-kamera weggepak het. Jack Lousma, die CAPCOM, het minder belangrike instruksies aan Swigert gestuur, insluitend die verandering van die orientasie van die ruimtetuigtuig om fotografie van Komeet Bennett te vergemaklik.<ref name = "journal Houston" />{{sfn|Chaikin|1995|p=292}} Die druksensor in een van die Diensmodule se suurstoftenks het vroeër blykbaar wanfunksioneer, daarom het Sy Liebergot (die Vlugbeheerder, in beheer van die monitering van die Beheer-en-diensmodule se elektriese stelsels) versoek dat die roerwaaiers in die tenks geaktiveer word. Normaalweg is dit een keer per dag gedoen; 'n roering sou die inhoud van die tenks destratifiseer, wat die druklesings meer akkuraat sou maak.<ref name = "journal Houston" /> Die vlugdirekteur, Kranz, het vir Liebergot 'n paar minute laat wag sodat die bemanning rustig kon raak na die televisie uitsending,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=207}} toe het Lousma die versoek aan Swigert oorgedra, wat die skakelaars wat die waaiers beheer, geaktiveer het<ref name = "journal Houston" /> en hulle na 'n paar sekondes weer afgeskakel het.{{sfn|Chaikin|1995|p=292}} {{Listen|filename=Apollo13-wehaveaproblem.ogg|title=Houston, we've had a problem.|description=Swigert and Lovell reporting the incident on April 14, 1970 [2:59] "Houston, we've had a problem"|format=[[Ogg]]}} Vyf-en-negentig sekondes nadat Swigert daardie skakelaars geaktiveer het,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=207}} het die ruimtevaarders 'n "redelik groot knal" gehoor, vergesel van skommelinge in elektriese krag en die afvuur van die orientasiebeheer-stuwers.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=368}}{{sfn|Orloff|2000|pp=152–157}} Kommunikasie en telemetrie na die Aarde was vir 1.8 sekondes buite werking, totdat die stelsel homself outomaties herstel het deur die hoëwins S-band-antenna, wat vir translunêre kommunikasie gebruik word, van smalstraal- na wyestraalmodus oor te skakel.{{sfn|Accident report|p=4-44}} Die ongeluk het om 55:54:53 (03:08 UTC op 14 April; 10:08 NM OST, 13 April) plaasgevind. Swigert het 26 sekondes later berig: "Goed, Houston, ons het 'n probleem hier gehad," en Lovell het dit om 55:55:42 herhaal: "Houston, ons het 'n probleem gehad. Ons het 'n te lae spanning op die Hoof B-geleistam gehad."<ref name = "journal Houston" /> William Fenner was die leidingsbeampte wat die eerste was om 'n probleem in die beheerkamer aan Kranz te rapporteer.<ref name = "journal Houston" /> Lovell se aanvanklike gedagte toe hy die geraas hoor het, was dat Haise die maanmodule se kajuit-herdrukklep geaktiveer het, wat ook 'n knal veroorsaak het (Haise het dit geniet om sy bemanningslede skrik te maak), maar Lovell kon sien dat Haise geen idee gehad het wat gebeur het nie. Swigert het aanvanklik gedink dat 'n [[meteoroïde]] die maanmodule moontlik getref het, maar hy en Lovell het gou besef dat daar geen lek was nie.{{sfn|Chaikin|1995|p=293}} Die "Hoofgeleistam B lae spanning" het beteken dat daar 'n te lae spanning was wat deur die diensmodule se drie [[brandstofsel]]le (aangedryf deur [[waterstof]] en suurstof wat vanaf hul onderskeie tenks gepomp word) na die tweede van die diensmodule se twee elektriese kragverspreidingstelsels verskaf is. Byna alles in die beheer-en-diensmodule het krag benodig om te kan funksioneer. Alhoewel die geleistam tydelik na normale status teruggekeer het, het beide geleistamme A en B se spanning gou begin daal. Haise het die status van die brandstofselle nagegaan en gevind dat twee van hulle dood was. Sendingreëls het ruimtetuie verbied om 'n maanwentelbaan te gaan tensy alle brandstofselle operasioneel was.{{sfn|Chaikin|1995|pp=293–294}} In die minute na die ongeluk was daar verskeie ongewone lesings wat getoon het dat tenk-2 leeg was en tenk-1 se druk stadig gedaal het, dat die rekenaar van die ruimtetuig herset het en dat die hoëwins-antenna nie gewerk het nie. Liebergot het aanvanklik die kommerwekkende tekens van tenk-2 na die roering nie raak gesien nie, aangesien hy op tenk-1 gefokus het, met die gedagte dat die lesing daarvan 'n goeie riglyn sou wees vir wat in tenk 2-teenwoordig was, net soos beheerders wat hom in die "agterkamer" ondersteun het. Toe Kranz vir Liebergot hieroor uitgevra het, het hy aanvanklik geantwoord dat daar moontlik vals lesings kon wees as gevolg van 'n instrumentasieprobleem; hy is dikwels in die jare daarna daaroor geterg.<ref name = "Cass 1">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Apollo 13, we have a solution|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution|date=April 1, 2005|access-date=October 13, 2022|website=IEEE}}</ref> Lovell, wat uit die venster gekyk het, het berig dat "'n gas van een of ander aard" die ruimte instroom, wat dit duidelik maak dat daar 'n ernstige probleem is.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=215}} Aangesien die brandstofselle suurstof nodig gehad het om te werk, sou die oorblywende brandstofsel afskakel wanneer tenk-1 leegloop, wat beteken dat die beheer-en-diensmodule se enigste beduidende bronne van krag en suurstof die beheermodule se batterye en sy suurstof-stutenk sou wees. Hierdie sou normaalweg vir die laaste ure van die sending benodig word, maar die oorblywende brandstofsel, met reeds 'n tekort aan suurstof, het suurstof uit die stustenk getrek. Kranz het beveel dat die stutenk geïsoleer word, wat die suurstof bespaar het, maar dit het beteken dat die oorblywende brandstofsel binne twee uur sou ophou werk, aangesien die suurstof in tenk-1 verbruik of uitgelek het.{{sfn|Chaikin|1995|pp=293–294}} Die gebied rondom die ruimtetuig was gevul met talle klein stukkies puin van die ongeluk, wat enige pogings om die sterre vir navigasie te gebruik, bemoeilik het.{{sfn|Chaikin|1995|p=299}} Die doel van die sending het skielik verander, dit was eenvoudig: om die ruimtevaarders lewend terug na die Aarde te kry.<ref name = "Cass 2" /> === Lus om die Maan === [[Lêer:Direct Abort Trajectory - Lunar Landing Symposium, MSC Jun66.jpg|upright=1.2|duimnael|Die voorstelling van 'n direkte aborteer aksie (van 'n 1966 beplanning verslag) op 'n punt baie vroeër in die sending en nader na die Aarde as wat die Apollo&nbsp;13 ongeluk gebeur het.]] [[Lêer:NASA-Apollo13-ViewsOfMoon-20200224.webm|duimnael|upright=1.18|NASA – Apollo 13 Maan Sending – Aansigte van die Maan (2:24)]] Die maanmodule het gelaaide batterye en vol suurstoftenks gehad vir gebruik op die maanoppervlakte, so Kranz het opdrag gegee dat die ruimtevaarders die maanmodule aanskakel en dit as 'n "reddingsboot"<ref name = "Cass 1" /> gebruik; 'n scenario wat verwag is, maar as onwaarskynlik beskou is.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|pp=83–87}} Prosedures vir die gebruik van die maanmodule op hierdie manier is deur maanmodule-vlugbeheerders ontwikkel na 'n opleidingssimulasie vir Apollo 10 waarin die maanmodule nodig was vir oorlewing, maar nie betyds aangeskakel kon word nie.<ref name = "Cass 2" /> As Apollo 13 se ongeluk op die terugreis plaasgevind het, met die maanmodule reeds gebruik en agtergelaat, sou die ruimtevaarders gesterf het,<ref name="LM-ALSEP">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C|title=Apollo 13 Lunar Module/ALSEP|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=October 31, 2009|archive-date=19 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019204208/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C|url-status=dead}}</ref> net soos hulle sou gesterf het na 'n ontploffing in 'n maanbaan, insluitend een terwyl Lovell en Haise op die Maan geloop het.<ref name = "Yahoo 50th" /> 'n Belangrike besluit was die keuse van die terugkeer roete. 'n Direkte stop en omdraai sou die diensmodule se hoofenjin moes gebruik om terug te keer voordat dit die Maan bereik. Die ongeluk kon egter die hoofenjin beskadig het en die brandstofselle sou ten minste nog 'n uur moes hou om aan sy kragbehoeftes te voldoen, so Kranz het eerder op 'n langer roete besluit: die ruimtetuig sou om die Maan swaai (die maan se aantrekkingskrag gebruik) voordat dit na die Aarde sou terugkeer. Apollo 13 was op die hibriede trajek wat dit na Fra Mauro sou neem; dit moes nou teruggebring word na 'n vrye terugkeer. Die maammodule se ''Daalaandrywingstelsel'', hoewel nie so kragtig soos die diensmodule se hoofenjin nie, kon dit doen, maar nuwe sagteware vir Sendingbeheer se rekenaars moes deur tegnici geskryf word, aangesien daar nooit voorsien is dat die beheer-en-diensmoduleruimtetuig vanaf die maanmodule gemanuvreer sou moes word nie. Terwyl die beheermodule afgeskakel word, het Lovell die oriëntasie-inligting van die leidingstelsel oorgeskryf en handberekeninge uitgevoer om dit na die maanmodule se gidsstelsel oor te dra, wat afgeskakel was; op sy versoek het Sendingbeheer sy syfers nagegaan.<ref name = "Cass 2">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Houston, we have a solution, part 2|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution-part-2|date=April 1, 2005|website=IEEE|access-date=August 31, 2019}}</ref>{{sfn|Chaikin|1995|pp=297–298}} Om 61:29:43.49 is die maanmodule se Daalaandrywingstelsel vir 34.23 sekondes ontbrand om Apollo 13 in 'n vrye terugkeertrajek teruggeplaas.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=369}} [[Lêer:Mare Moscoviense AS13-60-8648.jpg|duimnael|Die Apollo&nbsp;13 bemanning het die Maan afgeneem vanuit die Maanmodule.]] Die verandering sou Apollo 13 binne ongeveer vier dae terug na die Aarde kry met 'n landing in die [[Indiese Oseaan]], waar NASA weinige herwinningsmagte gehad het. Jerry Bostick en ander Vlugbeheerders was gretig om beide die reistyd te verkort en om in die Stille Oseaan te land, waar die hoofherwinningsmagte geleë was. Een opsie sou die terugreistyd met 36 uur verminder, maar dit sou vereis dat van die diensmodule ontslae geraak word; dit sou die beheermodule se hitteskild aan die ruimte blootstel tydens die terugreis, iets waarvoor dit nie ontwerp is nie. Die Vlugbeheerders het ook na ander opsies gekyk. Na 'n vergadering met NASA-amptenare en ingenieurs, het die senior persoon teenwoordig, die direkteur van die ''Manned Spaceflight Center'', Robert R. Gilruth, besluit op 'n ontbranding met behulp van die Daalaandrywingstelsel, wat 12 uur sou bespaar en Apollo 13 in die Stille Oseaan sou laat land. Hierdie ontbranding sou plaasvind twee ure nadat die ruimtetuig verby die naaste punt aan die Maan (perisintium) was, genoem PC+2.<ref name = "Cass 2" /> By perisintium het Apollo 13 die rekord (volgens die [[Guinness World Records|Guinness Book of World Records]]) opgestel, wat steeds staan, vir die verste afstand van die Aarde deur 'n bemande ruimtetuig: 400&nbsp;171&nbsp;kilometer vanaf die Aarde om 19:21 OST, 14 April (00:21:00 UTC 15 April).{{sfn|Glenday|2010|p=13}}<!--<ref group="nota">Die rekord is opgestel omdat die Maan tydens die sending amper op sy [[Apside|verste]] van die Aarde af was. Apollo 13 se unieke vrye terugkeerbaan het veroorsaak dat dit ongeveer 100 kilometer verder van die maan se verste kant af gegaan het as ander Apollo-maanmissies, maar dit was 'n geringe bydrae tot die rekord.{{sfn|Adamo|2009|p=37}} 'n Rekonstruksie van die trajek deur die astrodinamikus Daniel Adamo in 2009 teken die verste afstand aan as 400 046 kilometer om 19:34 OST (00:34:13 UTC). Apollo 10 hou die rekord vir die tweede verste afstand op 'n afstand van 399 806 kilometer.{{sfn|Adamo|2009|p=41}}</ref>--> Terwyl hulle vir die ontbranding voorberei het is die bemanning meegedeel dat die S-IVB derde stadium die Maan, soos beplan, getref het, wat Lovell laat spot het met 'n opmerking: "Wel, ten minste het iets op hierdie vlug gewerk."<ref name = "journal leaving" />{{sfn|Cooper|2013|pp=84–86}} Kranz se Witspan-sendingbeheerders, wat die meeste van hul tyd bestee het om ander spanne te ondersteun en die prosedures te ontwikkel wat dringend nodig was om die ruimtevaarders huis toe te bring, het hul konsoles vir die PC+2-prosedure beman.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|pp=221–222}} Normaalweg kon die akkuraatheid van so 'n ontbranding verseker word, deur die belyning wat Lovell na die maanmodule se rekenaar oorgedra het, te kontroleer teen die posisie van een van die sterre wat ruimtevaarders vir navigasie gebruik het, maar die lig wat van die vele stukke puin wat die ruimtetuig vergesel het geglinster het, het dit onprakties gemaak. Die ruimtevaarders het gevolglik die een beskikbare ster gebruik waarvan die posisie nie verberg kon word nie: die Son. Houston het hulle ook meegedeel dat die Maan in die middel van die bevelvoerder se venster van die maanmodule sou wees terwyl hulle die ontbranding maak, wat amper perfek was, minder as 0,3 meter per sekonde af.<ref name = "journal leaving" /> Die ontbranding het om 79:27:38.95 begin en het vier minute en 23 sekondes geduur.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=391}} Die bemanning het toe die meeste maanmodulestelsels afgeskakel om verbruikbare bronne te bespaar.<ref name = "journal leaving">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/13day4-leaving-moon.html|title=Day 4: Leaving the Moon|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> === Terugkeer na die Aarde === [[Lêer:Apollo13 apparatus.jpg|duimnael|Swigert met die toestel wat geïmproviseer is om die beheermodule se [[Litiumhidroksied|litiumhidroksiedhouers]] te gebruik in die maanmodule.]] Die maanmodule het genoeg suurstof gehad, maar daar was steeds die probleem om koolstofdioksied te verwyder, wat deur houers [[Litiumhidroksied|litiumhidroksiedkorreltjies]] geabsorbeer is. Die maanmodule se voorraadhouers, bedoel om twee ruimtevaarders vir 45 uur op die Maan te akkommodeer, was nie genoeg om drie ruimtevaarders vir die terugreis na die Aarde te ondersteun nie.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=224}} Die beheermodule het genoeg houers gehad, maar hulle was van 'n ander vorm en grootte as die maanmodule s'n en kon dus nie in die maanmodule se toerusting gebruik word nie. Ingenieurs op die grond het 'n manier bedink om die gaping te oorbrug deur plastiekdeksels te gebruik wat van prosedurehandleidings geruk is, kleefband en ander items wat op die ruimtetuig beskikbaar was.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/36237422/detroit_free_press/|title=Astronauts Beat Air Crisis By Do-It-Yourself Gadget|newspaper=Detroit Free Press|location=Detroit, Michigan|date=April 16, 1970|page=12–C|last1=Pothier|first1=Richard|via=Newspapers.com}}</ref>{{sfn|Barell|2016|p=154}} NASA-ingenieurs het na die geïmproviseerde toestel as "die posbus" verwys.<ref>{{Cite web|last=Smith|first=Yvette|date=2015-09-24|title=Putting a Square Peg in a Round Hole|url=http://www.nasa.gov/image-feature/putting-a-square-peg-in-a-round-hole|access-date=2021-05-20|website=NASA}}</ref> Die prosedure vir die bou van die toestel is oor die tydperk van 'n uur deur CAPCOM Joseph Kerwin aan die bemanning voorgelees en is deur Swigert en Haise gebou; koolstofdioksiedvlakke het onmiddellik begin daal. Lovell het later hierdie improvisasie beskryf as "'n goeie voorbeeld van samewerking tussen grond en ruimte".{{sfn|Cortright|1975|pp=257–262}} [[Lêer:Apollo 13 Hasselblad image from film magazine 62-JJ (cropped).jpg|duimnael|links|Lovell probeer rus in die ysige ruimtetuig]] Die beheer-en-diensmodule se elektrisiteit het gekom van brandstofselle wat water as 'n neweproduk produseer, maar die maanmodule is aangedryf deur silwersinkbatterye wat nie dit gedoen het nie, dus sou beide elektriese krag en water (wat nodig is vir toerustingverkoeling sowel as om te drink) krities wees. Die maanmodule se kragverbruik is tot die laagste moontlike vlak verminder.{{sfn|Mission Operations Report 1970|pp=III‑17, III-33, III-40}} Swigert kon 'n paar drinksakke met water uit die beheermodule se waterkraan vul,<ref name = "journal leaving" /> maar selfs deur rantsoenering van persoonlike verbruik toe te pas, het Haise aanvanklik bereken dat hulle ongeveer vyf uur voor hul terugkeer sonder water vir verkoeling sou wees. Dit het aanvaarbaar gelyk omdat die stelsels van Apollo 11 se maanmodule, wat eens in 'n maanbaan gelaat is, vir sewe tot agt uur aangehou werk het, selfs met die water afgesny. Uiteindelik het Apollo 13 na die Aarde teruggekeer met slegs 12,8 kilogram water oor.{{sfn|Cortright|1975|pp=254–257}} Die bemanning se rantsoen was 0,2 liter water per persoon per dag; die drie ruimtevaarders het altesaam 14 kilogram verloor en Haise het 'n urienweginfeksie ontwikkel.<ref name = "mission summary">{{cite web|last=Jones|first=Eric M.|date=January 4, 2006|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a13/a13.summary.html|title=The frustrations of Fra Mauro: Part I|work=Apollo Lunar Surface Journal|access-date=August 16, 2025}}</ref>{{sfn|Cortright|1975|pp=262–263}} Hierdie infeksie is waarskynlik veroorsaak deur die verminderde waterinname, maar mikrogravitasie en die gevolge van kosmiese straling kon moontlik sy immuunstelsel se reaksie op die patogeen benadeel het.<ref>{{cite journal |last1=Kennedy |first1=A.R. |date=2014 |title=Biological effects of space radiation and development of effective countermeasures |journal=Life Sciences in Space Research |volume= 1|issue=1 |pages=10–43 |doi=10.1016/j.lssr.2014.02.004|pmid=25258703 |pmc=4170231 |bibcode=2014LSSR....1...10K }}</ref> [[Lêer:Apollo 13 Houston, We've Got a Problem.ogv|duimnael|''Apollo 13: Houston, We've Got a Problem'' (1970)—Dokumentêr oor die sending deur NASA (28:21)]] Binne die donker ruimtetuig het die [[temperatuur]] tot so laag as 3&nbsp;°C gedaal.<ref>{{Cite web|last=Mars|first=Kelli|date=2020-04-16|title=50 Years Ago: Apollo 13 Crew Returns Safely to Earth|url=http://www.nasa.gov/feature/50-years-ago-apollo-13-crew-returns-safely-to-earth|access-date=2021-05-20|website=NASA}}</ref> Lovell het oorweeg om die bemanning hul ruimtepakke te laat aantrek, maar het besluit dat dit te warm sou wees. In plaas daarvan het Lovell en Haise hul maanwandelingstewels gedra en Swigert het 'n ekstra oorpak aangetrek. Al drie ruimtevaarders was koud, veral Swigert, wie se voete nat geword het terwyl hy die watersakke gevul het en geen maanwandelingstewels aangehad het nie aangesien hy nie geskeduleer was om op die Maan te loop nie. Hulle is aangesê om nie hul urine in die ruimte te stort nie ingeval dit die vlugbaan kon versteur en dus moes hulle dit in sakke bêre. Water het op die mure gekondenseer; enige kondensasie wat moontlik agter toerustingpanele was{{sfn|Cortright|1975|pp=257–263}} het geen probleme veroorsaak nie, deels as gevolg van die uitgebreide verbeterings aan elektriese isolasie wat na die Apollo 1-brand ingestel is.<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/A13_panel.html|title=Generation Constellation learns about Apollo 13|last=Siceloff|first=Steven|date=September 20, 2007|work=Constellation program|publisher=NASA|access-date=September 7, 2019}}</ref> Ten spyte van dit alles het die bemanning min klagtes gehad.<ref name = "Cass 3">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Houston, we have a solution, part 3|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution-part-3|date=April 1, 2005|website=IEEE|access-date=September 8, 2019}}</ref> Die Vlugbeheerder John Aaron, saam met Mattingly en verskeie ingenieurs en ontwerpers, het 'n prosedure ontwerp om die beheermodule van volle afgeskakel aan te skakel – iets wat nooit bedoel was om tydens 'n vlug gedoen te word nie, wat nog te sê onder Apollo 13 se streng krag- en tydsbeperkings.<ref>{{cite journal|last=Leopold|first=George|date=March 17, 2009|title=Power engineer: Video interview with Apollo astronaut Ken Mattingly|journal=EE Times|publisher=UMB Tech|url=https://www.eetimes.com/power-engineer-video-interview-with-apollo-astronaut-ken-mattingly/|access-date=August 14, 2010}}</ref> Die ruimtevaarders het die prosedure sonder ooglopende probleme geïmplementeer: Kranz het later die krediet vir hul oorlewing gegee aan al drie ruimtevaarders wat toetsvlieëniers was, gewoond daaraan om in kritieke situasies met hul lewens op die spel te werk.<ref name="Cass 3" /> Wetende dat die koue toestande gekombineer met onvoldoende rus die tyd-kritieke aanvang van die beheermodule voor hertoetrede sou belemmer, het sendingbeheer Lovell na 133 uur toestemming gegee om die maanmodule ten volle aan te skakel om die kajuittemperatuur te verhoog, wat die herbegin van die maanmodule se leidingsrekenaar ingesluit het. Deur die maanmodule se rekenaar aan die gang te hê, kon Lovell 'n navigasiewaarneming uitvoer en die maanmodule se Traagheidsmeeteenheid (IMU) kalibreer. Met die maanmodule se rekenaar bekend met sy ligging en oriëntasie, is die beheermodule se rekenaar later gekalibreer in 'n omgekeerde van die normale prosedures wat gebruik word om die maanmodule op te stel, wat stappe uit die herbeginproses afgeskaal het en die akkuraatheid van die PGNCS-beheerde hertoetrede verhoog het.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/25day6-thelastcoursecorrection.html|title=Apollo Flight Journal: Day 6 Part 4|publisher=NASA|access-date=August 16, 2025|archive-date=January 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118020508/https://www.history.nasa.gov/afj/ap13fj/25day6-thelastcoursecorrection.html}}</ref> === Hertoetrede in atmosfeer en neerplons === Ten spyte van die akkuraatheid van die PC+2-prosedure, het die ruimtetuig stadig van koers afgedryf, wat 'n regstelling genoodsaak het. Aangesien die maanmodule se leidingstelsel afgeskakel is na die PC+2-prosedure, is die bemanning aangesê om die [[Ligskadugrens|lyn tussen nag en dag]] op Aarde te gebruik om hulle te lei, 'n tegniek wat op NASA se Aarde-wentelbaan-missies gebruik word, maar nooit op pad terug van die Maan nie.<ref name = "Cass 3" /> Hierdie Daalaandrywingstelselverbranding, om 105:18:42 vir 14 sekondes, het die geprojekteerde ingangsvlugroetehoek terug binne veilige perke gebring. Nietemin was nog 'n verbranding nodig om 137:40:13, met behulp van die maanmodule se reaksiebeheerstelselstuwers, vir 21.5 sekondes. Die diensmodule is minder as 'n halfuur later ontkoppel en losgelaat, wat die bemanning toegelaat het om die skade vir die eerste keer te sien en te fotografeer. Hulle het berig dat 'n hele paneel van die diensmodule se buitekant vermis was, dat die brandstofselle bokant die suurstoftenkrak gekantel het, dat die hoëwins-antenna beskadig was en dat daar 'n aansienlike hoeveelheid wrakstukke orals was.{{sfn|Orloff & Harland|2006|pp=370–371}} Haise kon moontlike skade aan die diensmodule se enjinklok sien, wat Kranz se besluit om die diensmodules se enjin nie te gebruik nie, ondersteun het.<ref name = "Cass 3" /> Die bemanning het toe uit die maanmodule terug in die beheermodule beweeg en die lewensondersteuningstelsels heraktiveer.<ref name="apollo13NASAsdca"/> [[Lêer:Apollo13 splashdown.jpg|duimnael|links|Apollo&nbsp;13 plons neer in die suide van die Stille Oseaan op April 17, 1970]] Die laaste probleem wat opgelos moes word, was hoe om die maanmodule op 'n veilige afstand van die beheermodule te skei net voor hertoetrede in die atmsofeer. Die normale prosedure, in 'n maanbaan, was om die maanmodule vry te stel en dan die diensmodule se reaksiebeheerstelselstuwers te gebruik om die beheer-en-diensmodule weg te trek, maar teen hierdie punt was die diensmodule reeds losgelaat. Die vervaardiger van die maanmodule, Grumman, het 'n span ingenieurs van die Universiteit van Toronto, onder leiding van senior wetenskaplike Bernard Etkin, aangestel om die probleem op te los van hoeveel lugdruk in die doktonnel gelaat moet word (eerder as om dit heeltemal na die ruimte te ventileer) om die modules uitmekaar te stoot. Die ruimtevaarders het die oplossing met sukses toegepas.<ref name="G&M">{{cite news|title=Bernard Etkin helped avert Apollo 13 tragedy|url=https://www.theglobeandmail.com/technology/science/bernard-etkin-helped-avert-apollo-13-tragedy/article19735265/#dashboard/follows/|access-date=September 7, 2019|newspaper=The Globe and Mail}}</ref> Die maanmodule het weer die Aarde se atmosfeer binnegedring en is vernietig, met die oorblywende stukke wat diep in die oseaan geval het. <ref name="LM-ALSEP" /><ref name=impact>{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/apollo_impact.html|title=Impact Sites of Apollo LM Ascent and SIVB Stages|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=August 27, 2019|archive-date= 8 Januarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108152701/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/apollo_impact.html|url-status=dead}}</ref> Apollo 13 se finale middelkoers-korreksie het die bekommernisse van die Atoomenergiekommissie aangespreek, wat wou hê dat die houer met die plutoniumoksied wat vir die SNAP-27 RTG bedoel was, op 'n veilige plek moes land. Die impakpunt was oor die Tonga-trog in die Stille Oseaan, een van sy diepste punte en die houer het 10 kilometer na die bodem gesink. Latere helikopteropnames het geen radioaktiewe lekkasie gevind nie.<ref name = "Cass 3" /> Ionisasie van die lug rondom die beheermodule tydens hertoetrede sal tipies 'n kommunikasieonderbreking van vier minute veroorsaak. Apollo 13 se vlak terugkeerpad het dit tot ses minute verleng, langer as wat verwag is; beheerders het gevrees dat die beheermodule se hitteskild gefaal het..<ref>{{cite magazine|title=Did Ron Howard exaggerate the reentry scene in the movie Apollo 13?|first=Joe|last=Pappalardo|url=http://www.airspacemag.com/need-to-know/did-ron-howard-exaggerate-the-reentry-scene-in-the-movie-apollo-13-17639496/|magazine=Air & Space/Smithsonian|publisher=Smithsonian Institution|location=Washington, D.C.|date=May 1, 2007|access-date=September 8, 2019}}</ref> ''Odyssey'' het radiokontak herwin en veilig in die suid-Stille Oseaan neergeplons, 21°38′24″S 165°21′42″W,{{sfn|Apollo 13 Mission Report 1970|p=1-2}} suidoos van Amerikaans-Samoa en 6.5 km vanaf die bergingskip, USS ''Iwo Jima''.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=371}} Alhoewel hulle moeg was, was die bemanning in 'n goeie toestand, behalwe vir Haise, wat 'n ernstige urienweginfeksie ontwikkel het weens onvoldoende waterinname.{{sfn|Cortright|1975|pp=262–263}} Die bemanning het oornag op die skip gebly en die volgende dag na Pago Pago, Amerikaans Samoa, gevlieg. Hulle het na Hawaii gevlieg, waar president Richard Nixon hulle die Presidensiële Medalje van Vryheid, die hoogste burgerlike eerbewys, aan hulle toegeken het.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/39764154/the_philadelphia_inquirer/|title=Heroes of Apollo 13 Welcomed by President and Loved Ones|agency=Associated Press|newspaper=The Philadelphia Inquirer|location=Philadelphia, Pennsylvania|date=April 19, 1970|via=Newspapers.com|page=1}}</ref> Hulle het oornag gebly en is toe terug na Houston gevlieg.{{sfn|Apollo 13 Mission Report 1970|p=10-5}} Op pad na Honolulu het president Nixon in Houston gestop om die Presidensiële Medalje van Vryheid aan die Apollo 13-sendingoperasiespan toe te ken.<ref name="nixon">{{cite web|title=Behind the Scenes of Apollo 13|url=https://www.nixonfoundation.org/2016/04/behind-scenes-apollo-13/|website=Richard Nixon Foundation|access-date=June 27, 2019|date=April 11, 2016}}</ref> Hy het oorspronklik beplan om die toekenning aan NASA-administrateur Thomas O. Paine te gee, maar Paine het die sendingoperasiespan aanbeveel.<ref>{{cite web|url=https://www.presidency.ucsb.edu/node/241054|title=Remarks on Presenting the Presidential Medal of Freedom to Apollo 13 Mission Operations Team in Houston.|publisher=The American Presidency Project|access-date=December 27, 2017}}</ref> == Publieke en media-reaksie == Wêreldwye belangstelling in die Apollo-program is deur die voorval weer aangewakker; televisiedekking is deur miljoene gesien. Vier Sowjet-skepe het na die landingsgebied gegaan om te help indien nodig{{sfn|NASA 1970|p=15}} en ander nasies het hulp aangebied indien die vaartuig elders moes land.{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=489–494}} President Nixon het afsprake gekanselleer, die ruimtevaarders se families gebel en na NASA se Goddard Space Flight Center in Greenbelt, [[Maryland]], gereis, waar Apollo se opsporing en kommunikasie gekoördineer is.{{sfn|NASA 1970|p=15}} Die redding het meer openbare aandag gekry as enige ruimtevlug tot op daardie stadium, behalwe die eerste maanlanding van Apollo 11. Daar was wêreldwye opskrifte en mense het om televisiestelle gesit om die nuutste ontwikkelinge te kry, aangebied deur netwerke wat hul gereelde programmering vir bulletins onderbreek het. [[Pous Paulus VI]] het 'n gemeente van 10 000 mense gelei in gebed vir die ruimtevaarders se veilige terugkeer; tien keer daardie getal mense wat gebede by 'n godsdienstige fees in [[Indië]] doen.{{sfn|Chaikin|1995|p=316}} Die Senaat van die Verenigde State het op 14 April 'n resolusie aangeneem wat besighede versoek om daardie aand om 21:00, plaaslike tyd, tyd aan werknemers toe te laat vir gebede.{{sfn|NASA 1970|p=15}} Na raming het 40 miljoen Amerikaners na Apollo 13 se landing gekyk, wat regstreeks op al drie netwerke uitgesaai is, met nog 30 miljoen wat 'n gedeelte van die 6+1⁄2 uur lange uitsending gekyk het. Selfs mense meer buite die VSA het gekyk. Jack Gould van [[The New York Times]] het gesê dat Apollo 13, "wat so naby aan 'n tragiese ramp gekom het, die wêreld heel waarskynlik meer volledig in wedersydse besorgdheid verenig het as wat 'n ander suksesvolle landing op die Maan sou gedoen het".<ref>{{cite news|last=Gould|first=Jack|author-link=Jack Gould|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/1970/04/18/archives/tv-millions-of-viewers-end-vigil-for-apollo-13-unusual-color.html|date=April 18, 1970|page=59|title=TV: Millions of viewers end vigil for Apollo 13|url-access=subscription}}</ref> == Ondersoek en reaksie == === Hersieningsraad === Onmiddellik na die bemanning se terugkeer het die NASA-administrateur Paine en adjunk-administrateur George Low 'n Hersieningsraad aangestel om die ongeluk te ondersoek. Onder die voorsitterskap van die direkteur van die NASA Langley-navorsingsentrum, Edgar M. Cortright, en insluitend Neil Armstrong en ses ander<ref group=nota>Die ander was Robert F. Allnutt (Assistent van die Administrateur, NASA-hoofkwartier); John F. Clark (Direkteur, Goddard Ruimtevlugsentrum); Brig. Generaal Walter R. Hedrick Jr. (Direkteur van Ruimte, DCS/RED, Hoofkwartier, USAF); Vincent L. Johnson (Adjunk-Mede-Administrateur-Ingenieurswese, Kantoor van Ruimtewetenskap en Toepassings); Milton Klein (Bestuurder, AEC-NASA Ruimtekernaandrywingskantoor); Hans M. Mark (Direkteur, Ames Navorsingsentrum).{{sfn|Accident report|pp=1-1–1-4}}</ref> het die raad sy finale verslag op 15 Junie aan Paine gestuur.{{sfn|Accident report|p=15}} Dit het bevind dat die fout in die diensmodule se suurstoftenk nommer 2 begin het.{{sfn|Accident report|p=4-36}} Beskadigde Teflon-isolasie op die drade na die roerwaaier binne in suurstoftenk 2 het veroorsaak dat die drade kortsluit en hierdie isolasie aan die brand gesteek het. Die gevolglike brand het die druk binne in die tenk verhoog totdat die tenkkoepel gefaal en die brandstofselbaai (Diensmodule sektor 4) met vinnig uitsettende gasvormige suurstof en verbrandingsprodukte gevul het. Die styging in druk was voldoende om die klinknaels wat die [[aluminium]] buitepaneel, wat sektor 4 bedek vas hou, te breek en die sektor aan die ruimte blootgestel en die vuur geblus het. Die losstaande paneel het die nabygeleë hoëwins-antenna getref, wat die smalstraal-kommunikasiemodus gedeaktiveer het en kommunikasie met die Aarde vir 1.8&nbsp;sekondes onderbreek het terwyl die stelsel outomaties na die rugsteun-wyestraalmodus oorgeskakel het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|pp=372–373}} Die sektore van die diensmodule was nie lugdig van mekaar af nie en as daar tyd was vir die hele diensmodule om so onder druk te kom soos sektor 4, sou die krag op die beheermodule se hitteskild die twee modules geskei het. Die verslag het die gebruik van Teflon en ander materiale wat as vlambaar in superkritiese suurstof, soos aluminium, binne die tenk bevraagteken.{{sfn|Accident report|pp=5-6–5-7, 5-12–5-13}} Die raad het geen bewyse gevind wat op enige ander teorie van die ongeluk dui nie.{{sfn|Accident report|p=4-37}} {{multiple image | align = left | direction = vertical | width = 200 | header = | image1 = Honeycomb panel test (S70-41982).jpg | alt1 = | caption1 = Paneel tydens die insident besig om uitgeblaas te word | image2 = Honeycomb panel test (S70-41983).jpg | alt2 = Further along in the process | caption2 = Paneel, soortgelyk aan die diensmodule se sektor 4 bedekking, besig om uit geblaas te word tydens 'n toets as deel van die ondersoek }} Meganiese skok het die suurstofkleppe op die nommer 1 en nommer 3 brandstofselle gedwing om toe te sluit, wat hulle buite werking gestel het.{{sfn|Accident report|p=4-40}} Die skielike faling van suurstoftenk 2 het suurstoftenk 1 gekompromitteer, wat veroorsaak het dat die inhoud daarvan oor die volgende 130&nbsp;minute uitgelek het, moontlik deur 'n beskadigde lyn of klep en die diensmodule se suurstofvoorraad heeltemal uitgeput het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=372}}{{sfn|Accident report|p=4-43}} Met beide die diensmodule se suurstoftenks wat leeg geraak het en met ander skade aan die diensmodule, moes die sending gestaak word.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=375}} Die raad het die reaksie op die krisis geprys: "Die onvolmaaktheid in Apollo 13 het 'n byna-ramp veroorsaak, slegs afgeweer deur uitstekende prestasie van die kant van die bemanning en die grondbeheerspan wat hulle ondersteun het."{{sfn|Accident report|p=ii}} Suurstoftenk 2 is vervaardig deur die Beech Aircraft Company van [[Boulder, Colorado|Boulder]], [[Colorado]], as subkontrakteur van North American Rockwell (NAR) van Downey, [[Kalifornië]], hoofkontrakteur vir die [[Apollo-beheer-en-diensmodule|beheer-en-diensmodule]].{{sfn|Accident report|p=4-2}} Dit het twee termostatiese skakelaars bevat, oorspronklik ontwerp vir die beheermodule se 28-volt [[Gelykstroom|GS-krag]], maar wat kon faal as dit aan die 65-volt onderwerp word wat tydens grondtoetse by Kennedy-ruimtesentrum gebruik was.{{sfn|Accident report|p=4-23}} By NAR se fasiliteit was suurstoftenk 2 oorspronklik geïnstalleer in 'n suurstofrak wat in die Apollo 10-diensmodule, SM-106, geplaas is, maar dit is verwyder om 'n potensiële elektromagnetiese interferensieprobleem op te los en is met 'n ander rak vervang. Tydens die verwydering is die rak per ongeluk met minstens 5 sentimeter laat val, omdat 'n keerbout nie verwyder was nie. Die waarskynlikheid van skade hierdeur was min, maar dit is moontlik dat die aanvullyn-samestelling los was en deur die val vererger is. Na 'n paar hertoetse (wat nie die vul van die tenk met vloeibare suurstof ingesluit het nie), is die rak in November 1968 weer in SM-109 geïnstalleer, bedoel vir Apollo 13, wat in Junie 1969 na die Kennedy-ruimtesentrum verskeep is.{{sfn|Accident report|pp=4-19, 4-21}} Die aftellingsdemonstrasietoets het, met SM-109 in sy plek naby die bokant van die Saturn V, plaasgevind en op 16 Maart 1970 begin. Tydens die toets is die kriogeniese tenks gevul, maar suurstoftenk 2 kon nie deur die normale dreineringslyn leeggemaak word nie en 'n verslag is geskryf om die probleem te dokumenteer. Na 'n bespreking tussen NASA en die kontrakteurs, is pogings om die tenk leeg te maak op 27 Maart hervat. Toe dit nie normaalweg wou leegraak nie, is die verwarmers in die tenk aangeskakel om die suurstof te laat verdamp. Die termostatiese skakelaars was ontwerp om te verhoed dat die verwarmers die temperatuur hoër as 27&nbsp;°C verhoog, maar hulle het gefaal onder die 65-volt kragtoevoer wat gebruik is. Temperature op die verwarmerbuis binne die tenk het moontlik 540&nbsp;°C bereik, wat heel waarskynlik die Teflon-isolasie beskadig het.{{sfn|Accident report|p=4-23}} Die temperatuurmeter was nie ontwerp om hoër as 29 °C (85 °F) te lees nie, dus het die tegnikus wat die prosedure gemonitor het, niks ongewoons opgespoor nie. Hierdie verhitting is goedgekeur deur Lovell en Mattingly van die hoofbemanning, sowel as deur NASA-bestuurders en -ingenieurs.{{sfn|Chaikin|1995|pp=330–331}}<ref>{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|last=Williams|first=David R.|title=The Apollo 13 Accident|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=December 31, 2012|archive-date=12 Augustus 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812132800/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|url-status=dead}}</ref> Vervanging van die tenk sou die sending met ten minste 'n maand vertraag het.<ref name = "mission summary" /> Die tenk is weer met vloeibare suurstof gevul net voor die lansering; sodra die elektriese krag gekoppel is, het dit 'n gevaarlike situasie geskep.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=375}} Die raad het bevind dat Swigert se aktivering van die suurstoftenk 2-waaier op versoek van Sendingbeheer 'n elektriese vonk veroorsaak het wat die tenk aan die brand gesteek het. {{sfn|Chaikin|1995|p=333}} Die raad het 'n toets uitgevoer op 'n suurstoftenk wat met warmdraadontstekers toegerus is wat 'n vinnige temperatuurstyging binne die tenk veroorsaak het, waarna dit gefaal en telemetrie opgelewer het soortgelyk aan dié wat met die Apollo 13 suurstoftenk 2 gesien is.{{sfn|Accident report, appendix F–H|pp=F-48–F-49}} Toetse met panele soortgelyk aan die een wat op SM Sektor 4 vermis is, het veroorsaak dat die paneel in die toetsapparaat losgekom het.{{sfn|Accident report, appendix F–H|pp=F-70–F-82}} === Veranderinge na die ondersoek === [[Lêer:Apollo 14 redesigned oxygen tank (S71-16745).jpg|duimnael|Herontwerpte suurstoftenk vir Apollo{{nbsp}}14]] Vir Apollo 14 en daaropvolgende sendings is die suurstoftenk herontwerp en die termostate is opgegradeer om die korrekte spanning te kan hanteer. Die verwarmers is behou aangesien hulle nodig was om suurstofdruk te handhaaf. Die roerwaaiers, met hul onverseëlde motors, is verwyder, wat beteken het dat die suurstofhoeveelheidsmeter nie meer akkuraat was nie. Dit het vereis dat 'n derde tenk bygevoeg word sodat geen tenk minder as halfleeg sou word nie.{{sfn|Gatland|1976|p=281}} Die derde tenk is in vak 1 van die diensmodule geplaas, aan die teenoorgestelde kant van die ander twee en het 'n isolasieklep gekry wat dit in 'n noodgeval van die brandstofselle en van die ander twee suurstoftenks kon isoleer en dit toelaat om slegs die beheermodule se omgewingbeheer stelsel te voed. Die hoeveelheidsvoelpen is opgegradeer van aluminium na [[vlekvrye staal]].{{sfn|Apollo 14 Press Kit|1971|pp=96–97}} Alle elektriese bedrading in vak 4 was met vlekvrye staal omhul. Die brandstofsel-suurstoftoevoerkleppe is herontwerp om die Teflon-bedekte bedrading van die suurstof te isoleer. Die ruimtetuig en sendingbeheer-moniteringstelsels is aangepas om meer onmiddellike en sigbare waarskuwings van afwykings te gee.{{sfn|Gatland|1976|p=281}} 'n Noodvoorraad van 19 liter water is in die beheermodule gestoor en 'n noodbattery, identies aan dié wat die maanmodule se daalstadium aangedryf het, is in die diensmodule geplaas. Die maanmodule is aangepas om die oordrag van krag van die maanmodule na die beheermodule makliker te maak.{{sfn|Apollo 14 Press Kit|1971|pp=96–98}} == Nadraai == Op 5 Februarie 1971 het Apollo 14 se maanmodule, ''Antares'', op die Maan geland met die ruimtevaarders Alan Shepard en Edgar Mitchell aan boord, naby Fra Mauro, die terrein wat Apollo 13 veronderstel was om te verken.<ref>{{cite web|website=[[Universities Space Research Association|USRA]]|publisher=Lunar and Planetary Institute|title=Apollo 14 mission|url=https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_14/|access-date=September 15, 2019}}</ref> Haise het as CAPCOM gedien tydens die afdaling na die Maan<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a14/a14.landing.html|title=Landing at Far Mauro |editor-last=Jones |editor-first=Eric M. |work=Apollo 14 Lunar Surface Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025|date=January 12, 2016}}</ref> en tydens die tweede EVA, waartydens Shepard en Mitchell naby die Cone-krater verken het.<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a14/a14.tocone.html|title=Climbing Cone Ridge – where are we? |editor-last=Jones |editor-first=Eric M. |work=Apollo 14 Lunar Surface Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025|date=September 29, 2017}}</ref> Geen van die Apollo 13-ruimtevaarders het weer in die ruimte gevlieg nie. Lovell het in 1973 by NASA en die Vloot afgetree en die privaatsektor betree.<ref name="nasabio">{{cite web |url=http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/lovell-ja.html |title=Astronaut Bio: James A. Lovell |access-date=December 16, 2016|publisher=NASA|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112213829/https://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/lovell-ja.html|archive-date=January 12, 2017}}</ref>Hy is in 2025 op die ouderdom van 97 oorlede.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/news-release/acting-nasa-administrator-reflects-on-legacy-of-astronaut-jim-lovell/|title=Acting NASA Administrator Reflects on Legacy of Astronaut Jim Lovell|first=Jessica|last=Taveau|publisher=NASA|date=August 8, 2025|accessdate=August 8, 2025}}</ref> Swigert sou deel gewees het van die 1975 Apollo-[[Sojoes-program|Sojoes]]-toetsprojek (die eerste gesamentlike sending met die Sowjetunie), maar is verwyder as gevolg van sy deelname aan die Apollo 15-koevert voorval. Hy het in 1973 bedank uit NASA en die agentskap verlaat om die politiek te betree en is in 1982 tot die Huis van Verteenwoordigers verkies, maar is aan kanker oorlede voordat hy op 51-jarige ouderdom ingesweer kon word.<ref>{{cite web|title=For Jack Swigert, on his 83rd birthday|last=Carney|first=Emily|url=https://www.americaspace.com/2014/08/29/for-jack-swigert-on-his-83rd-birthday/|publisher=AmericaSpace|date=August 29, 2014|access-date=November 24, 2019}}</ref> Haise sou die bevelvoerder van die gekanselleerde Apollo 19-sending gewees het, en het die Ruimtependeltuig-naderings- en landingstoetse gevlieg voordat hy in 1979 by NASA afgetree het.<ref>{{Cite web |first1=Elizabeth|last1=Howell|last2=Hickok|first2=Kimberly|title=Astronaut Fred Haise: Apollo 13 Crewmember |url=http://www.space.com/20318-fred-haise-apollo-13-biography.html |website=Space.com|publisher=Future US |date=April 10, 2020 |access-date = April 11, 2020}}</ref> Verskeie eksperimente is tydens Apollo 13 voltooi, alhoewel die sending nie op die Maan geland het nie.<ref name="nasabio"/> Een het die lanseervoertuig se S-IVB (die Saturn V se derde stadium) behels, wat op vorige missies in 'n sonbaan gestuur is nadat dit losgemaak is. Die seismometer wat deur Apollo 12 agtergelaat is, het gereelde impakte van klein voorwerpe op die Maan waargeneem, maar groter impakte sou meer inligting oor die Maan se kors oplewer, daarom is besluit dat die S-IVB, beginnende met Apollo 13, op die Maan neerstort sou word. {{sfn|Harland|1999|p=50}} Die impak het om 77:56:40 in die sending plaasgevind en genoeg energie opgelewer sodat die versterking van die seismometer, 117 kilometer vanaf die impak, verminder moes word.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=367}} 'n Eksperiment om die hoeveelheid atmosferiese elektriese verskynsels tydens die opstyg na die wentelbaan te meet, bygevoeg nadat Apollo 12 deur weerlig getref is, het data opgelewer wat 'n verhoogde risiko tydens marginale weer aandui. 'n Reeks foto's van die Aarde, geneem om te toets of wolkhoogte vanaf geosinchrone satelliete bepaal kon word, het die verlangde resultate behaal.<ref name = "13 science">{{cite web|title=Apollo 13 mission: Science experiments|website=[[Universities Space Research Association|USRA]]|publisher=Lunar and Planetary Institute|url=https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_13/experiments/|access-date=August 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915105402/https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_13/experiments/|archive-date=September 15, 2018|url-status=dead}}</ref> As 'n grap het Grumman, vervaardiger van die maanmodule, 'n faktuur aan North American Rockwell, hoofkontrakteur vir die Beheer-en-Diensmodule, uitgereik vir die "sleep" van die Beheer-en-Diensmodule die grootste deel van die pad na die Maan en terug. Die transaksiekoste het 400 001 myl teen $1 elk (plus $4 vir die eerste myl); $536,05 vir batterylaai; suurstof; en vier nagte teen $8 per nag vir 'n "ekstra gas in die kamer" (Swigert) ingesluit. Na 'n 20% "kommersiële afslag" en 'n 2% afslag vir tydige betaling, was die finale totaal $312 421,24. North American het betaling van die hand gewys en opgemerk dat hulle drie vorige Grumman maanmodules na die Maan vervoer het sonder vergoeding.<ref>{{cite web|url=https://www.spaceflightinsider.com/space-centers/kennedy-space-center/the-apollo-13-invoice/|title=The Apollo 13 Invoice...|website=Spaceflight Insider|access-date=September 17, 2019|date=December 8, 2013|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112041957/https://www.spaceflightinsider.com/space-centers/kennedy-space-center/the-apollo-13-invoice/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Tongue-in-Cheek-Bill Asks Space Tow Fee|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1338&dat=19700418&id=Owg0AAAAIBAJ&sjid=O_gDAAAAIBAJ&pg=5822,839543|newspaper=[[The Spokesman-Review|Spokane Daily Chronicle]]|date=April 18, 1970|page=7|access-date=September 17, 2019}}</ref><ref>{{cite news|newspaper=[[The New York Times]]|date=April 18, 1970|access-date=September 17, 2019|title='Towing' Fee Is Asked by Grumman|page=13|url=https://www.nytimes.com/1970/04/18/archives/towing-fee-is-asked-by-grumman.html}}</ref> Die beheermodule is uitmekaar gehaal vir toetsing en die onderdele was jare lank geberg; sommige is gebruik vir 'n opleidingstoestel vir die Skylab-reddingsmissie. Die opleidingstoestel is by die Kentucky Wetenskapsentrum in Louisville, Kentucky, uitgestal. Max Ary van die Cosmosphere het 'n projek voltooi om die ''Odyssey'' te restoureer en dit is te sien by die museum in Hutchinson, Kansas.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35462879/the_manhattan_mercury/|title=Apollo 13 Capsule Headed for Kansas|agency=Associated Press|date=December 29, 1996|page=A2|via=Newspapers.com|location=Manhattan, Kansas|newspaper=The Manhattan Mercury}}</ref> Apollo 13 is deur Lovell 'n ''suksesvolle mislukking'' genoem.{{sfn|Cortright|1975|pp=247–249}} Mike Massimino, 'n [[Pendeltuig]]-ruimtevaarder, het gesê dat Apollo 13 "spanwerk, kameraderie en waarvan NASA regtig gemaak is" getoon het.<ref name = "Yahoo 50th">{{cite news|publisher = [[Yahoo! News]]|url=https://news.yahoo.com/houston-ve-had-problem-remembering-050652323.html|access-date=April 11, 2020|date=April 9, 2020|title='Houston, we've had a problem': Remembering Apollo 13 at 50|last=Dunn|first=Marcia|agency=Associated Press}}</ref> Die reaksie op die ongeluk is herhaaldelik ''NASA se beste uur'' genoem;<ref name="Walt Disney's Honorary Oscars">{{cite web|first=Kim|last=Shiflett|url=https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour|title=Members of Apollo 13 Team Reflect on 'NASA's Finest Hour'|date=April 17, 2015|access-date=June 16, 2018|publisher=[[NASA]]|archive-date=September 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924162717/https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|editor-last1=Foerman |editor-first1=Paul |editor-last2=Thompson |editor-first2=Lacy|date=April 2010|title=Apollo 13 – NASA's 'successful failure'|journal=Lagniappe|volume=5|issue=4|pages=5–7|location=Hancock County, Mississippi|publisher=[[John C. Stennis Space Center]]|access-date=July 4, 2013|url=http://www.nasa.gov/centers/stennis/pdf/445767main_April_10_Lagniappe.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.nasa.gov/centers/stennis/pdf/445767main_April_10_Lagniappe.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cgpublishing.com/Rpdf/Apollo%20EECOM%20Boeing%20News%201(FL)1.pdf|title=NASA's Finest Hour: Sy Liebergot recalls the race to save Apollo 13|last=Seil|first=Bill|date=July 5, 2005|work=Boeing News Now|publisher=[[Boeing|Boeing Company]] |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120409192033/http://www.cgpublishing.com/Rpdf/Apollo%20EECOM%20Boeing%20News%201(FL)1.pdf|archive-date=April 9, 2012}}</ref>{{sfn|Chaikin|1995|p=335}} dit word steeds so beskou.<ref name = "Yahoo 50th" /> Die skrywer Colin Burgess het geskryf, "Die lewe-of-dood vlug van Apollo 13 het die kolossale risiko's wat inherent is aan bemande ruimtevaart, dramaties bewys. Ook, met die bemanning veilig terug op aarde, het die openbare apatie weer ondersteunend geword".{{sfn|Burgess|2019|p=23}} William R. Compton het in sy boek oor die Apollo-program van Apollo 13 gesê: "Slegs 'n heroïese poging van intydse improvisasie deur sendingoperasiespanne het die bemanning gered."{{sfn|Compton|1989|pp=196–199}} Rick Houston en Milt Heflin het in hul geskiedenis van sendingbeheer gesê: "Apollo 13 het bewys dat sendingbeheer daardie ruimtereisigers weer huis toe kon bring toe hul lewens op die spel was."{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=199}} Die voormalige NASA-hoofhistorikus Roger D. Launius het geskryf: "Meer as enige ander voorval in die geskiedenis van ruimtevlug, het herstel van hierdié ongeluk die wêreld se geloof in NASA se vermoëns verstewig".{{sfn|Launius|2019|p=187}} Die ongeluk het egter sommige amptenare, insluitend Gilruth, direkteur van die Manned Spaceflight Center, oortuig dat as NASA aanhou om ruimtevaarders op Apollo-missies te stuur, sommige onvermydelik sou sterf, en hulle het gevra dat die program so gou as moontlik beëindig word.{{sfn|Launius|2019|p=187}} Nixon se adviseurs het aanbeveel dat die oorblywende maansendings gekanselleer word en gesê dat 'n ramp in die ruimte hom politieke kapitaal sou kos.{{sfn|Chaikin|1995|p=336}} Begrotingsbesnoeiings het die besluit makliker gemaak en tydens die pouse na Apollo 13 is twee missies gekanselleer, wat beteken het dat die program met Apollo 17 in Desember 1972 geëindig het.{{sfn|Launius|2019|p=187}}{{sfn|Burgess|2019|pp=22–27}} == Populêre kultuur, media en 50ste herdenking == [[Lêer:Universal Studios Hollywood 2012 58.jpg|duimnael|alt=see caption|Beheermodule replika soos gebruik gedurende die verfilming van ''[[Apollo&nbsp;13 (film)|Apollo&nbsp;13]]'' ]] Die 1974-fliek ''Houston, We've Got a Problem'', hoewel dit rondom die Apollo 13-voorval afspeel, is 'n fiktiewe drama oor die krisisse waarmee grondpersoneel te kampe het wanneer die noodgeval hul werkskedules ontwrig en verdere stres op hul lewens plaas. Lovell het in die openbaar oor die fliek gekla en gesê dit was "fiktief en van swak smaak"..<ref name=irks>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088956/the_south_bend_tribune/|title=Apollo 13 Movie Irks Lovell|agency=Associated Press|newspaper=The South Bend Tribune|location=South Bend, Indiana|date=February 28, 1974|page=5|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2017/04/13/houston-we-have-a-problem-the-amazing-history-of-the-iconic-apollo-13-misquote/|title='Houston, we have a problem': The amazing history of the iconic Apollo 13 misquote|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521183910/https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2017/04/13/houston-we-have-a-problem-the-amazing-history-of-the-iconic-apollo-13-misquote/|archive-date=May 21, 2019|url-status=live|newspaper=The Washington Post|date=April 13, 2017|last1=Rosenwald|first1=Michael S.}}</ref> "'Houston ... We've Got a Problem'" was die titel van 'n episode van die [[BBC]]-dokumentêre reeks A Life At Stake, wat in Maart 1978 uitgesaai is. Dit was 'n akkurate, indien vereenvoudigde, rekonstruksie van die gebeure.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35940813/the_observer/|title=The Week in View|last1=Meades|first1=Jonathan|newspaper=The Observer|location=London, England|date=March 26, 1978|page=29|via=Newspapers.com}}</ref>In 1994, tydens die 25ste herdenking van Apollo 11, het PBS 'n 90-minuut dokumentêr met die titel ''Apollo 13: To the Edge and Back'' vrygestel.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35947551/chicago_tribune/|title=Wednesday Highlights|department=TV Week|newspaper=Chicago Tribune|location=Chicago, Illinois|date=July 17, 1994|page=25|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35947573/florida_today/|title=Space Specials at a Glance|newspaper=Florida Today|department=TV Week|location=Cocoa, Florida|date=July 17, 1994|page=3|via=Newspapers.com}}</ref> Na die vlug het die bemanning beplan om 'n boek te skryf, maar hulle het almal NASA verlaat sonder om dit te begin. Nadat Lovell in 1991 afgetree het, is hy deur die joernalis Jeffrey Kluger genader oor die skryf van 'n nie-fiksieverslag van die sending. Swigert is in 1982 oorlede en Haise het nie meer in so 'n projek belanggestel nie. Die gevolglike boek, ''Lost Moon: The Perilous Voyage of Apollo 13'', is in 1994 gepubliseer.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/39589313/the_postcrescent_11_december_1994/|title=Lovell Describes the Dark Side of Moon Shots|newspaper=The Post-Crescent|location=Appleton, Wisconsin|agency=Associated Press|last1=Dunn|first1=Marcia|date=December 11, 1994|page=F-8|via=Newspapers.com}}</ref> In 1995 is 'n filmaanpassing van die boek, Apollo 13, vrygestel, geregisseer deur [[Ron Howard]] en met Tom Hanks as Lovell, [[Bill Paxton]] as Haise, [[Kevin Bacon]] as Swigert, [[Gary Sinise]] as Mattingly, [[Ed Harris]] as Kranz en [[Kathleen Quinlan]] as Marilyn Lovell in die hoofrolle. James Lovell, Kranz en ander hoofrolspelers het verklaar dat hierdie film die gebeure van die sending met redelike akkuraatheid uitgebeeld het, gegewe dat 'n mate van dramatiese vryheid geneem is. Byvoorbeeld, die film verander die tydsvorm van Lovell se bekende opvolg op Swigert se oorspronklike woorde van "Houston, ons het 'n probleem gehad" na "Houston, ons het 'n probleem".<ref name = "journal Houston" /><ref name = "nasaMembers" /> Gedurende die skepping van die film is die frase "Mislukking is nie 'n opsie nie" geskep, wat deur Harris as Kranz in die film uitgespreek is; die frase het so nou met Kranz geassosieer geraak dat hy dit vir die titel van sy 2000-outobiografie gebruik het.<ref name="nasaMembers">{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour|title=Members of Apollo 13 Team Reflect on 'NASA's Finest Hour'|last=Granath|first=Bob|date=April 17, 2015|website=NASA|access-date=July 1, 2019|archive-date=July 13, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713193613/https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour/|url-status=dead}}</ref> Die film het twee van die nege Oscar-toekennings gewen waarvoor dit genomineer is, naamlik vir Beste Rolprentredigering en Beste Klank.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088898/the_heraldpalladium/|title=The Winners|agency=Associated Press|newspaper=The Herald-Palladium|location=Saint Joseph, Michigan|date=March 26, 1996|page=4B|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088927/st_louis_postdispatch/|title='Braveheart', 'Apollo 13' Lead Oscar Nominees|newspaper=St. Louis Post Dispatch|location=St. Louis, Missouri|date=February 14, 1996|page=4A|via=Newspapers.com|last1=Barnes|first1=Harper}}</ref> In die 1998-minireeks ''From the Earth to the Moon'', medevervaardig deur Hanks en Howard, word die sending gedramatiseer in die episode "We Interrupt This Program". Eerder as om die voorval vanuit die bemanning se perspektief te wys soos in die Apollo 13-speelfilm, word dit eerder aangebied vanuit 'n Aardse perspektief van televisieverslaggewers wat meeding om dekking van die gebeurtenis.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35053645/santa_cruz_sentinel/|title=Tom Hanks Flies us to the Moon via HBO|newspaper=Santa Cruz Sentinel|location=Santa Cruz, California|date=April 5, 1998|page=C-6|agency=The New York Times|via=Newspapers.com|last1=Sterngold|first1=James}}</ref> In 2020 het die BBC World Service begin om ''13 Minutes to the Moon'' uit te saai, radioprogramme wat gebruik maak van NASA-klank van die sending, sowel as argiefmateriaal en onlangse onderhoude met deelnemers. Episodes het begin uitgesaai vir Seisoen 2 vanaf 8 Maart 2020, met episode 1, "Time Bomb: Apollo 13", wat die lansering en die ontploffing verduidelik. Episode 2 beskryf Sendingbeheer se ontkenning en ongeloof oor die ongeluk, met ander episodes wat ander aspekte van die sending dek. Die sewende en laaste episode is vertraag weens die [[Covid-19-pandemie]]. In "Delay to Episode 7" het die BBC verduidelik dat die aanbieder van die reeks, mediese dokter Kevin Fong, diens moes verrig het.<ref>{{Cite web |title=13 minutes to the moon, season 2, BBC podcast |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/w13xttx2/episodes/downloads |access-date=April 14, 2020 |website=BBC}}</ref><ref>{{cite web |date=March 11, 2020 |title=13 Minutes to the moon |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p083wp70 |access-date=December 28, 2022 |website=BBC}}</ref> Voor die 50ste herdenking van die sending in 2020 is 'n Apollo in Real Time-webwerf vir die sending geopen, wat kykers toelaat om die sending te volg terwyl dit ontvou, foto's en video's te besigtig, en te luister na klank van gesprekke tussen Houston en die ruimtevaarders, sowel as tussen sendingbeheerders.<ref>{{cite journal|title=Relive the drama of Apollo 13 in real time, as it happened|date=April 8, 2020|access-date=April 16, 2020|last=Reichhardt|first=Tony|url=https://www.airspacemag.com/daily-planet/relive-drama-apollo-13-real-time-it-happened-180974625/|publisher=[[Smithsonian Institution]]|journal=Air and Space Magazine}}</ref> As gevolg van die COVID-19-pandemie het NASA geen persoonlike geleenthede gedurende April 2020 vir die vlug se 50ste herdenking gehou nie, maar het 'n nuwe dokumentêr ''Apollo 13: Home Safe'' op 10 April 2020 bekendgestel.<ref>{{cite web|title=Celebrate Apollo 13 at 50 with NASA's 'Home Safe' documentary (and much more!)|last=Howell|first=Elizabeth|url=https://www.space.com/apollo-13-50th-anniversary-webcast-digital-celebrations.html|date=April 10, 2020|access-date=April 16, 2020|publisher=space.com}}</ref> 'n Aantal geleenthede is herskeduleer vir later in 2020.<ref>{{cite web|title=Houston, we've had a delay: Apollo 13 50th celebrations rescheduled|last=Pearlman|first=Robert Z.|url=https://www.space.com/apollo13-50th-celebrations-rescheduled.html|date=April 9, 2020|access-date=April 16, 2020|publisher=space.com}}</ref> ==Galery== <gallery widths="200" heights="200"> ALSEP Ap13-70-HC-77.jpg|Lovell oefen ontplooiing van die ALSEP toerusting tydens opleiding. Apollo 13 Saturn V during rollout.jpg|Die Apollo 13 lanseervoertuig word uitgerol, Desember 1969 Apollo 13 Mailbox at Mission Control.jpg|Die "posbus" by Sendingbeheer gedurende die Apollo&nbsp;13 sending Apollo 13 LM undocking (AS13-59-8566) (cropped).jpg|Maanmodule ''Aquarius'' nadat dit losgelaat is bokant die Aarde Mission Control Celebrates - GPN-2000-001313.jpg|Sendingbeheer vier die suksesvolle neerplonsing van die bemanning Apollo 13 Astronauts on the U.S.S. Iwo Jima - GPN-2002-000054.jpg|Die bemanning aanboord van die USS ''Iwo Jima'' nadat hulle neergeplons het Crew on the phone.png|Die bemanning praat met President Nixon kort na hulle terugkering APOLLO 13 LUNAR PLAQUE replica.jpg|Replika van die maan gedenkplaat met Swigert se naam op wat ontwerp was om dié een op die ''Aquarius'', met Mattingly se naam op, te bedek Apollo13-booster-crater.jpg|Die krater veroorsaak deur die S-IVB's se impak, soos gefotografeer deur die [[Lunar Reconnaissance Orbiter]], 2010 </gallery> == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings|3}} == Bronne == * {{cite magazine|title=The Elusive Human Maximum Altitude Record|last1=Adamo|first1=Daniel|magazine=Quest: The History of Spaceflight Quarterly|volume=16|issue=4|year=2009|issn=1065-7738|url=http://www.aiaahouston.org/Horizons/ApolloMaxH.pdf}} * {{cite book|title=Apollo 13 Press Kit|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|year=1970|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a13/A13_PressKit.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/alsj/a13/A13_PressKit.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=70-50K|ref={{sfnRef|Apollo 13 Press Kit|1970}}}} * {{cite book|title=Apollo 14 Press Kit|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|year=1971|url=https://www.nasa.gov/specials/apollo50th/pdf/A14_PressKit.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/specials/apollo50th/pdf/A14_PressKit.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=71-3K|ref={{sfnRef|Apollo 14 Press Kit|1971}}}} *{{cite report|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/APSR-JSC-09423-OCR.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.hq.nasa.gov/alsj/APSR-JSC-09423-OCR.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Apollo Program Summary Report|date=1975|publisher=[[National Aeronautics and Space Administration]]|id=JSC-09423|ref={{sfnRef|Apollo Program Summary Report|1975}}}} * {{cite book|last1=Barell|first1=John|title=Antarctic Adventures: Life Lessons from Polar Explorers|year=2016|publisher=Balboa Press|isbn=978-1-5043-6651-9|url=https://books.google.com/books?id=yJiaDQAAQBAJ&pg=PT154}} * {{cite report |url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19790003956.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19790003956.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Moonport: A History of Apollo Launch Facilities and Operations|first1=Charles D.|last1=Benson|first2=William Barnaby|last2=Faherty|year=1978|location=Washington, D.C.|series=NASA History Series|id=SP-4204|ref={{sfnRef|Benson & Faherty|1979}}}} * {{cite book |last1=Brooks |first1=Courtney G. |last2=Grimwood |first2=James M. |last3=Swenson |first3=Loyd S. Jr. |title=Chariots for Apollo: A History of Manned Lunar Spacecraft |url=https://history.nasa.gov/SP-4205.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4205.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead|series=NASA History Series |date=1979 |publisher=Scientific and Technical Information Branch, NASA |location=Washington, D.C. |isbn=978-0-486-46756-6 |oclc=4664449 |lccn=79001042 |id=NASA SP-4205 |ref={{sfnRef|Brooks, Grimwood, & Swenson|1979}}}} * {{cite book|last=Burgess|first=Colin|year=2019|title=Shattered Dreams: The Lost and Canceled Space Missions|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln, Nebraska|isbn=978-1-4962-1422-5|edition=eBook}} * {{cite book|last=Chaikin|first=Andrew|title=A Man on the Moon: The Voyages of the Apollo Astronauts|location=New York|publisher=Penguin Books|year=1995|orig-year=1994|isbn=978-0-14-024146-4}} *{{cite book|last1=Compton|first1=William David|title=Where No Man has Gone Before: A History of Apollo Lunar Exploration Missions|series=NASA History Series|publisher=NASA|id=SP-4214|year=1989|location=Washington, D.C.|oclc=1045558568}} * {{cite book|last=Cooper|first=Henry S.F.|title=Thirteen: The Apollo Mission that Failed|orig-year=1972|year=2013|publisher=Open Road Integrated Media, Inc.|location=New York|isbn=978-1-4804-6221-2}} * {{cite book|last=Cortright|first=Edgar M.|title=Report of Apollo 13 Review Board|publisher=[[NASA]]|date=June 15, 1970|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/report-of-a13-review-board-19700615-19700076776.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415005711/https://history.nasa.gov/ap13cortright.pdf |archive-date=2023-04-15 |access-date=17 August 2025 |url-status=live|ref={{sfnRef|Accident report}}}} ** {{cite book|title=Report of Apollo 13 Review Board, appendix F–H|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/a13-review-report-app-f-g-h-19700078913.pdf |access-date=17 August 2025 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/afj/ap13fj/pdf/a13-review-report-app-f-g-h-19700078913.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|ref={{sfnRef|Accident report, appendix F–H}}}} * {{cite journal|last=Driscoll|first=Everly|date=April 4, 1970|title=Apollo 13 to the highlands|jstor=3954891|journal=Science News|volume=97|issue=14| pages = 353–355|doi=10.2307/3954891}} * {{cite book|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/a13-mission-report-197007.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/alsj/a13/A13_MissionOpReport.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|author=Flight Control Division|location=Houston, Texas|title=Mission Operations Report|date=April 1970|publisher=NASA Manned Spacecraft Center|access-date=17 August 2025|ref={{sfnRef|Mission Operations Report 1970}}}} * {{cite book|last=Gatland|first=Kenneth|title=Manned Spacecraft|publisher=MacMillan|edition=Second|year=1976|location=New York|isbn=978-0-02-542820-1}} * {{cite book |editor-last=Glenday |editor-first=Craig|title=Guinness World Records 2010|year=2010|publisher=Bantam Books|location=New York|isbn=978-0-553-59337-2|url=https://archive.org/details/guinnessworldrec00vari/page/13}} * {{cite book |last1=Hacker |first1=Barton C. |last2=Grimwood |first2=James M. |title=On the Shoulders of Titans: A History of Project Gemini |url=http://history.nasa.gov/SP-4203.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://history.nasa.gov/SP-4203.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead |access-date=April 8, 2018 |series=NASA History Series |year=2010 |orig-year=1977 |publisher=NASA History Division, Office of Policy and Plans |location=Washington, DC |isbn=978-0-16-067157-9 |id=NASA SP-4203 |oclc=945144787 |ref={{sfnRef|Hacker & Grimwood|2010}}}} * {{cite book|last=Harland|first=David |title=Exploring the Moon: The Apollo Expeditions|location=London; New York|publisher=Springer|year=1999|isbn=978-1-85233-099-6}} * {{cite book|last1=Houston|first1=Rick|last2=Heflin|first2=J. Milt|last3=Aaron|first3=John|title=Go, Flight!: the Unsung Heroes of Mission Control, 1965–1992|year=2015|publisher=University of Nebraska Press|edition=eBook|location=Lincoln, Nebraska|isbn=978-0-8032-8494-4|ref={{sfnRef|Houston, Heflin & Aaron|2015}}}} * {{cite book|title=Houston, We've Got a Problem|publisher=NASA Office of Public Affairs|id=EP-76|year=1970|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19700021741.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19700021741.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|location=Washington, D.C.|ref={{sfnRef|NASA 1970}}}} * {{cite book|year=2000|last=Kranz|first=Gene|title=Failure Is Not an Option: Mission Control from Mercury to Apollo 13 and Beyond|location=New York|url=https://books.google.com/books?id=slQZ3JOUSKQC&pg=PA307|url-access=registration|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-0-7432-0079-0}} * {{cite conference|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20080018689.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20080018689.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=NASA Experience with Pogo in Human Spaceflight Vehicles|conference=NATO RTO Symposium ATV-152 on Limit-Cycle Oscillations and Other Amplitude-Limited, Self-Excited Vibrations|location=Norway|last1=Larsen|first1=Curtis E.|website=NASA Johnson Space Center|date=May 22, 2008|id=RTO-MP-AVT-152}} * {{cite book|last=Lattimer|first=Dick|others=Foreword by James A. Michener|title=All We Did Was Fly to the Moon|edition=2nd|series=History-alive series|volume=1|year=1988|orig-year=1983|publisher=Whispering Eagle Press|location=Gainesville, Florida|isbn=978-0-9611228-0-5|lccn=85222271|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780961122805}} * {{cite book|last=Launius|first=Roger D.|title=Reaching for the Moon: A Short History of the Space Race|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut|edition=eBook|year=2019|isbn=978-0-300-24516-5}} * {{cite book|last=Lovell|first=James A. |editor-last=Cortright |editor-first=Edgar M.|title=Apollo Expeditions to the Moon|url=https://history.nasa.gov/SP-350/cover.html|year=1975|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|id=SP-350|chapter=Chapter 13: "Houston, We've Had a Problem"|chapter-url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19760005868.pdf#page=261 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19760005868.pdf#page=261 |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}} * {{cite book|year=2000|orig-year=1994|last1=Lovell|first1=Jim|last2=Kluger|first2=Jeffrey|title=Lost Moon: The Perilous Voyage of Apollo 13|location=Boston|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0-618-05665-1|ref={{sfnRef|Lovell & Kluger|2000}}}} * {{cite book|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19710003598.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19710003598.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|author=Mission Evaluation Team|id=MSC-02680|location=Houston, Texas|date=September 1970|publisher=NASA Manned Spacecraft Center|title=Apollo 13 Mission Report|ref={{sfnRef|Apollo 13 Mission Report 1970}}}} *{{cite book|last1=Morgan|first1=Clay|year=2001|publisher=[[NASA]]|location=Houston, Texas|title=Shuttle–Mir|url=https://www.nasa.gov/history/history-publications-and-resources/oral-histories/shuttle-mir |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4225.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=SP-4225}} * {{cite book|last1=Orloff|first1=Richard W.|last2=Harland|first2=David M.|title=Apollo: The Definitive Sourcebook|year=2006|publisher=Praxis Publishing Company|location=Chichester, UK|isbn=978-0-387-30043-6|ref={{sfnRef|Orloff & Harland|2006}}}} * {{cite book|last=Orloff|first=Richard W.|title=Apollo by the Numbers: A Statistical Reference|series=NASA History Series|year=2000|publisher=NASA History Division, Office of Policy and Plans|location=Washington, D.C.|isbn=978-0-16-050631-4|oclc=829406439|lccn=00061677|id=NASA SP-2000-4029|url=https://history.nasa.gov/SP-4029.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4029.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead}} * {{cite book|last=Phinney|first=William C.|title=Science Training History of the Apollo Astronauts|publisher=[[NASA]]|year=2015|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20190026783.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20190026783.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=SP-2015-626}} * {{cite book|title=Deke! U.S. Manned Space: From Mercury to the Shuttle|last1=Slayton|first1=Deke|last2=Cassutt|first2=Michael|url=https://books.google.com/books?id=z8vl46GV2JYC&pg=PA236|year=1994|edition=1st|publisher=Tor books|location=New York|isbn=978-0-312-85503-1|ref={{sfnRef|Slayton & Cassutt|1994}}}} * {{cite book|last=Turnill|first=Reginald|year=2003|title=The Moonlandings: An Eyewitness Account|url=https://books.google.com/books?id=ou5ofrRh4-kC&pg=PA316|publisher=Cambridge University Press|location=New York|isbn=978-0-521-03535-4}} {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |----- style="text-align:center;" | width="35%" | '''Voorafgegaan deur ''':<br />[[Apollo 12]] | width="30%" | [[Apollo-program]] | width="35%" | '''Gevolg deur ''':<br />[[Apollo 14]] |} {{Sjabloon:Apollo-program|state=collapsed}} {{Normdata}} [[Kategorie:Apollo-program]] myi2kz34cyhvzd8n7au42pc6hj0orml 2891676 2891674 2026-04-08T17:50:06Z Aliwal2012 39067 /* Nadraai */ 2891676 wikitext text/x-wiki {{Ruimtevlug | name = Apollo 13 | image = Apollo 13 Service Module (lossless crop).jpg | image_caption = ''Odyssey'' se beskadigde diensmodule, soos gesien vanaf die Apollo maanmodule ''Aquarius'', ure voor hulle die atmosfeer binnegedring het. | image_alt = | insignia = Apollo 13-insignia.png | mission_type = Bemande maanlandingpoging | operator = [[NASA]] | COSPAR_ID = {{Unbulleted list|CSM: 1970-029A|Maanmodule: 1970-029C}} | SATCAT = 4371<ref>{{cite web|url=https://www.n2yo.com/satellite/?s=4371|title=Apollo 13 CM|website=N2YO.com|access-date=August 18, 2019}}</ref> | spacecraft = {{Unbulleted list|[[Apollo-beheer-en-diensmodule|Apollo BDM]]-109 |[[Apollo-maanmodule|Apollo LM]]-7}} | manufacturer = {{Unbulleted list|BDM: North American Rockwell|LM: Grumman}} | launch_mass = 44,069 kg (CSM: 28,881 kg;<ref>{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |title=Apollo 13 Command and Service Module (CSM) |publisher=[[NASA]]<!-- NASA Space Science Data Coordinated Archive --> |access-date=January 9, 2023 |archive-date= 7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407223412/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |url-status=dead }}</ref> LM: 15,188 kg)<ref name="apollo13NASAsdca">{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C |title=Apollo 13 Lunar Module / EASEP |publisher=NASA |access-date=January 9, 2023 |archive-date=19 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019204208/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C |url-status=dead }}</ref> | landing_mass = {{convert|11133|lb|kg|order=flip}}{{sfn|Orloff|2000|p=307}} | launch_date = {{start date text|April 11, 1970, 19:13:00|timezone=yes}}&nbsp;UTC<ref>{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |title=Apollo 13 |publisher=[[NASA]] |access-date=January 9, 2023 |archive-date= 7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407223412/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |url-status=dead }}</ref> | launch_rocket = [[Saturn V]] SA-508 | launch_site = [[Kennedy-ruimtesentrum|Kennedy LC-39A]] | landing_date = {{end date text|April 17, 1970, 18:07:41|timezone=yes}}&nbsp;UTC | landing_site = Suidelike [[Stille Oseaan]]<br />{{Koördinate|21|38|24|S|165|21|42|W|type:event|name=Apollo 13 splashdown}} | recovery_by = USS ''Iwo Jima'' | orbit_epoch = | orbit_reference = | orbit_periapsis = | orbit_apoapsis = | orbit_inclination = | orbit_period = | orbit_rev_number = | apsis = |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP | type = flyby | note = Omwenteling en landing gekanselleer | object = Maan | distance = {{convert|137|nmi|km|order=flip|sp=us}} | arrival_date = April 15, 1970, 00:21:00&nbsp;UTC }} | docking = <!--{{Infobox spaceflight/Dock | docking_target = LM | docking_type = dock | docking_date = April 11, 1970, 22:32:08&nbsp;UTC | undocking_date = April 17, 1970, 16:43:00&nbsp;UTC | time_docked = }}--> | crew_size = 3 | crew_members = {{Unbulleted list|[[Jim Lovell|James A. Lovell Jr.]]|[[Jack Swigert|John L. Swigert Jr.]]|[[Fred Haise|Fred W. Haise Jr.]]}} | crew_callsign = Apollo 8 | crew_photo = Apollo 13 Prime Crew.jpg | crew_photo_caption = Van links na regs: [[Jim Lovell]], [[Jack Swigert]], [[Fred Haise]] | previous_mission = [[Apollo 12]] | next_mission = [[Apollo 14]] | programme = [[Apollo-program]] }} [[Lêer:Apollo program.svg|links|70px]] '''Apollo 13''' (11–17 April 1970) was die sewende bemande sending in die [[Apollo-program|Apollo-ruimteprogram]] en sou die derde maanlanding gewees het. Die ruimtetuig is op 11 April 1970 vanaf die [[Kennedy-ruimtesentrum]] gelanseer, maar die landing is afgelas nadat 'n suurstoftenk in die diensmodule twee dae na die sending ontplof en die elektriese en lewensondersteuningstelsel buite werking gestel het. Die bemanning, ondersteun deur rugsteunstelsels op die [[Apollo-maanmodule]] (LM), het eerder in 'n baan [[Baan om die Maan|om die maan]] gereis en op 17 April veilig na die [[Aarde]] teruggekeer. [[Jim Lovell]] was die bevelvoerder van die sending, met [[Jack Swigert]] as vlieënier van die [[Apollo-beheer-en-diensmodule|beheermodule]] (CM) en [[Fred Haise]] as vlieënier van die maanmodule. Swigert was 'n laat plaasvervanger vir [[Ken Mattingly]], wat onttrek is uit die sending na blootstelling aan [[Duitse masels]]. 'n Roetine-roer van 'n suurstoftenk het beskadigde draadisolasie daarin aan die brand gesteek, wat 'n ontploffing veroorsaak het wat die inhoud van beide die suurstoftenks van die diensmodule die ruimte ingeblaas het.<ref group=nota>{{cite web|title=The Apollo 13 accident|author=Williams, David|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|publisher=NASA|quote=Die Apollo 13-wanfunksie is veroorsaak deur 'n ontploffing en oopbars van suurstoftenk nr. 2 in die diensmodule.|access-date=25 Augustus 2025|archive-date=11 Desember 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211092322/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|url-status=dead}} <!--{{harvnb|Cortright|1975|pp=248–249}}-->: "Ek het natuurlik af en toe gedink aan die moontlikheid dat die ruimtetuigontploffing ons dalk gestrand kon gelaat het...... Dertien minute na die ontploffing het ek toevallig by die linkervenster uitgekyk en die finale bewyse gesien wat op 'n potensiële ramp dui."</ref> Die formele ongeluksverslag vermy egter die gebruik van die term.{{sfn|Accident report|p=143}} Destydse NASA ingenieurs het "tenkfaling" verkies, beide omdat dit meer akkuraat is en om die negatiewe konnotasies rondom die woord "ontploffing" te vermy.<ref>{{harvnb|Cooper|2013|page=21}}: "Later, in describing what happened, NASA engineers avoided using the word "explosion;" they preferred the more delicate and less dramatic term "tank failure," and in a sense it ''was'' the more accurate expression, inasmuch as the tank did not explode in the way a bomb does but broke open under pressure."</ref> Sonder [[suurstof]], wat nodig is vir asemhaling en vir die opwekking van [[elektriese krag]], kon die diensmodule se aandrywing- en lewensondersteuningstelsels nie funksioneer nie. Die beheermodule se stelsels moes afgeskakel word om die oorblywende hulpbronne vir hertoetrede tot die atmosfeer te bewaar, wat die bemanning gedwing het om na die maanmodule oor te kruip en dit as 'n reddingsboot te gebruik. Met die maanlanding gekanselleer, het sendingbeheerders voltyds gewerk om die bemanning lewend terug Aarde toe te bring. Alhoewel die maanmodule ontwerp is om twee mans vir twee dae op die maanoppervlak te ondersteun, het sendingbeheer in [[Houston]] nuwe prosedures geïmproviseer sodat dit drie mense vir vier dae kon ondersteun. Die bemanning het 'n groot ontbering ervaar, veroorsaak deur beperkte krag, 'n koue en klam kajuit en 'n tekort aan drinkbare water. Daar was 'n kritieke behoefte om die beheermodule se patrone aan te pas vir die [[koolstofdioksied]]-suiweraar om in die maanmodule te werk; die bemanning en sendingbeheerders was suksesvol in die improvisasie van 'n oplossing. Die gevaar van die ruimtevaarders het die openbare belangstelling in die Apollo-program kortliks hernu; tientalle miljoene het die neerplonsing in die suid-[[Stille Oseaan]] op televisie dopgehou. 'n Ondersoekraad het foute gevind met die voorvlugtoetsing van die suurstoftenk en die [[Politetrafluoroëtileen|Teflon]] wat daarin geplaas is. Die raad het veranderinge aanbeveel, insluitend die minimalisering van die gebruik van potensieel brandbare items binne die tenk; dit is vir [[Apollo 14]] aangepas. Die storie van Apollo 13 is al verskeie kere gedramatiseer, veral in die 1995-film ''Apollo 13'' gebaseer op ''Lost Moon'', die 1994-memoir wat deur Lovell mede-geskryf is en 'n episode van die 1998-minireeks ''From the Earth to the Moon''. == Agtergrond == In 1961 het die Amerikaanse president [[John F. Kennedy]] sy nasie uitgedaag om teen die einde van die [[dekade]] 'n ruimtevaarder op die Maan te land en veilig terug te bring Aarde toe.<ref name = "mission overview" /> NASA het geleidelik aan hierdie doelwit gewerk deur ruimtevaarders die ruimte in te stuur met die [[Mercury-program|Mercury-]] en [[Gemini-program]]me, wat gelei het tot die Apollo-program.{{sfn|Hacker & Grimwood|2010|p=382}} Die doelwit is bereik met [[Apollo 11]], wat op 20 Julie 1969 op die Maan geland het. Neil Armstrong en Buzz Aldrin het op die maanoppervlakte geloop terwyl Michael Collins om die Maan gewentel het in die Beheermodule Columbia. Die sending het op 24 Julie 1969 na die Aarde teruggekeer en daar is aan pres. Kennedy se uitdaging voldoen.<ref name = "mission overview">{{cite web|title=Apollo 11 Mission Overview|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/apollo/missions/apollo11.html|date=December 21, 2017|access-date=February 14, 2019|publisher=[[NASA]]|first=Sarah A. |last=Loff}}</ref> NASA het kontrakte vir vyftien [[Saturn V]]-vuurpyle gesluit om die doel te bereik; destyds het niemand geweet hoeveel sendings dit sou vereis nie.{{sfn|Chaikin|1995|pp=232–233}} Sedert sukses in 1969 met die sesde Saturn V met Apollo 11 behaal is, het nege vuurpyle beskikbaar gebly vir 'n verwagte totaal van tien landings. Na die opwinding van Apollo 11 het die algemene publiek apaties teenoor die ruimteprogram geword en die Kongres het voortgegaan om NASA se begroting te sny; Apollo 20 is gekanselleer.{{sfn|Chaikin|1995|p=285}} Ten spyte van die suksesvolle maanlanding, is die sendings as so riskant beskou dat ruimtevaarders nie lewensversekering kon bekostig om vir hul gesinne te sorg as hulle in die ruimte sou sterf nie.<ref group=nota>Geen Apollo-ruimtevaarder het sonder lewensversekering gevlieg nie, maar die polisse is betaal deur private derde partye wie se betrokkenheid nie gepubliseer is nie.</ref><ref name="weinberger">{{cite web|last=Weinberger|first=Howard C.|title=Apollo Insurance Covers|publisher=Space Flown Artifacts (Chris Spain)|url=http://www.spaceflownartifacts.com/flown_apollo_insurance_covers.html|access-date=December 11, 2019}}</ref> [[Lêer:1970 Mission Control Apollo 13.jpg|duimnael|links|alt=see caption|Sending-operasiebeheerkamer tydens die TV-uitsending net voor die Apollo 13-ongeluk. Die ruimteman [[Fred Haise]] kan op die skerm gesien word.]] Selfs voordat die eerste Amerikaanse ruimtevaarder in 1961 die ruimte betree het, het die beplanning vir 'n gesentraliseerde fasiliteit om met die ruimtetuie te kommunikeer en die werkverrigting daarvan te monitor, begin. Dit was grotendeels die visie van Christopher C. Kraft Jr., wat NASA se eerste vlugdirekteur geword het. Tydens [[John Glenn]] se [[Mercury-Atlas 6|Mercury Friendship 7-vlug]] in Februarie 1962 (die eerste bemande wentelvlug deur die VSA), is een van Kraft se besluite deur NASA-bestuurders tersyde gestel. Hy is geregverdig deur 'n nasending-analise en het 'n reël geïmplementeer dat die vlugdirekteur se woord tydens die sending absoluut was;<ref name = "mission control history">{{cite web|last=Neufeld|first=Michael J.|title=Remembering Chris Kraft: Pioneer of Mission Control|url=https://airandspace.si.edu/stories/editorial/remembering-chris-kraft-pioneer-mission-control|publisher=Smithsonian Air and Space Museum|date=July 24, 2019|access-date=December 8, 2019}}</ref> om sy besluite te verander, sou NASA hom dadelik moes afdank.<ref name="Cass 1" /> Vlugdirekteure tydens die Apollo-program het 'n eensin posbeskrywing gehad, "Die vlugdirekteur mag enige stappe neem wat nodig is vir bemanningsveiligheid en sendingsukses."<ref>{{cite news|title=A legendary tale, well-told|access-date=October 5, 2019|last=Williams|first=Mike|url=https://news.rice.edu/2012/09/13/a-legendary-tale-well-told/|publisher=Rice University Office of Public Affairs|date=September 13, 2012|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817125432/https://news.rice.edu/2012/09/13/a-legendary-tale-well-told/|url-status=dead}}</ref> Houston se Sendingbeheersentrum is in 1965 geopen. Dit is gedeeltelik deur Kraft ontwerp en is later na hom vernoem.<ref name = "mission control history" /> In Sendingbeheer was elke vlugbeheerder, benewens die monitering van telemetrie vanaf die ruimtetuig, in kommunikasie via stemlus met spesialiste in 'n Personeelondersteuningskamer (of "agterkamer"), wat op spesifieke ruimtetuigstelsels gefokus het.<ref name="Cass 1" /> Apollo 13 was die tweede H-sending, ten doel om presisie-maanlandings te demonstreer en spesifieke plekke op die Maan te verken.{{sfn|Apollo Program Summary Report|1975|p=B-2}} Met Kennedy se doelwit bereik deur Apollo 11, en [[Apollo 12]] wat demonstreer dat die ruimtevaarders 'n presisielanding kon uitvoer, kon sendingbeplanners fokus op meer as net om veilig te land en ruimtevaarders wat minimaal in geologie opgelei is, maanmonsters te laat versamel om terug te neem na die Aarde. Daar was 'n groter rol vir wetenskap op Apollo 13, veral vir [[geologie]], iets wat beklemtoon is deur die sending se leuse, ''Ex luna, scientia'' (Van die Maan, kennis).{{sfn|Launius|2019|p=186}} == Ruimtemanne en die sleutel- sendingbeheerpersoneel == Jim Lovell was Apollo 13 se sendingbevelvoerder en 42 jaar oud ten tyde van die ruimtevlug. Hy was 'n gegradueerde van die Verenigde State se Vlootakademie en was 'n vlootvlieënier en toetsvlieënier voordat hy in 1962 vir die [[Ruimtevaardergroep 2|tweede groep ruimtevaarders]] gekies is. Hy het in 1965 saam met [[Frank Borman]] in [[Gemini 7]] en die volgende jaar saam met [[Buzz Aldrin]] in [[Gemini 12]] gevlieg voordat hy in 1968 in [[Apollo 8]] gevlieg het, die eerste ruimtetuig wat om die Maan gewentel het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=108–109}} Ten tye van Apollo 13 was Lovell die NASA-ruimtevaarder met die meeste tyd in die ruimte, met 'n totaal van 572 uur oor die drie sendings.<ref name = "experience" >{{cite web|title=Apollo 13: The moon-mission that dodged disaster|first1=Elizabeth|last1=Howell|first2=Kimberly|last2=Hickok|url=https://www.space.com/17250-apollo-13-facts.html|website=Space.com|publisher=Future US|date=March 31, 2020|access-date=April 1, 2020}}</ref> Jack Swigert, die beheermodulevlieënier (CMP), was 38 jaar oud en het 'n B.Sc. in meganiese ingenieurswese en 'n M.Sc. in lugvaartwetenskap gehou; hy het in die Amerikaanse Lugmag en in die staat se Lugmag Nasionale Wag gedien en was 'n ingenieurstoetsvlieënier voordat hy in 1966 vir die [[Ruimtevaardergroep 5|vyfde groep ruimtevaarders]] gekies is.<ref name = "swigert bio" /> Fred Haise, die maanmodule-vlieënier (LMP), was 36 jaar oud. Hy het 'n B.Sc. in lugvaartingenieurswese gehad, was 'n vegvlieënier van die Marine Korps, en was 'n burgerlike navorsingsvlieënier vir NASA toe hy as deel van Ruimtevaardergroep 5 gekies is.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=111–112}} {{sfn|Chaikin|1995|pp=589–593}} Volgens die standaard Apollo-bemanningsrotasie sou die hoofbemanning vir Apollo 13 die rugsteunbemanning<ref group=nota>Die rol van die rugsteunbemanning was om op te lei en gereed te wees om te vlieg ingeval iets met die hoofbemanning sou gebeur.{{cite web|publisher=NASA|access-date=December 5, 2019|title=50 years ago: NASA names Apollo 11 crew|url=https://www.nasa.gov/feature/50-years-ago-nasa-names-apollo-11-crew|date=January 30, 2019}} Rugsteunspanne is, volgens die rotasie, drie missies na hul toewysing as rugsteun as die hoofbemanning aangewys.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=137}}</ref>vir [[Apollo 10]] gewees het, met Mercury- en Gemini-veteraan [[Gordon Cooper]] in bevel, [[Donn F. Eisele]] as beheermodule-vlieënier en [[Edgar Mitchell]] as maanmodule-vlieënier. Deke Slayton, NASA se Direkteur van Vlugbemanningsoperasies, het nooit beoog om Cooper en Eisele na 'n primêre bemanningsopdrag te roteer nie, aangesien albei uit die guns was – Cooper vir sy laks houding teenoor opleiding en Eisele vir voorvalle aan boord van [[Apollo 7]] en 'n buite-egtelike verhouding. Hy het hulle aan die rugsteunbemanning toegewys omdat geen ander veteraan-ruimtevaarders beskikbaar was nie.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=236}} Slayton se oorspronklike keuses vir Apollo 13 was [[Alan Shepard]] as bevelvoerder, Stuart Roosa as beheermodulevlieënier, en Mitchell as maanmodulevlieënier. Die bestuur het egter gevoel dat Shepard meer opleidingstyd benodig het, aangesien hy eers onlangs sy aktiewe status hervat het na 'n operasie vir 'n binneoorafwyking en sedert 1961 nie gevlieg het nie. Dus is Lovell se bemanning (homself, Haise en Ken Mattingly), wat almal Apollo 11 ondersteun het en vir Apollo 14 geskeduleer was, met Shepard s'n omgeruil. Swigert was oorspronklik bevelvoerder van Apollo 13 se rugsteunbemanning, met [[John W. Young|John Young]] as bevelvoerder en [[Charles Duke]] as maanmodule-vlieënier.<ref name="backup">{{cite web|url=https://airandspace.si.edu/explore-and-learn/topics/apollo/apollo-program/landing-missions/apollo13-crew.cfm|title=Apollo 13 Crew|website=Smithsonian National Air and Space Museum|access-date=January 6, 2018|archive-date=October 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024155252/https://airandspace.si.edu/explore-and-learn/topics/apollo/apollo-program/landing-missions/apollo13-crew.cfm|url-status=dead}}</ref> Sewe dae voor die lansering het Duke se seun se vriend hom aangesteek met Duitse masels.<ref name="Oral">{{cite web |title=Charles M. Duke, Jr. Oral History |publisher= NASA |url=https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/DukeCM/DukeCM_3-12-99.htm |access-date=December 17, 2019}}</ref> Dit het beide die hoof- en rugsteunspanne, wat saam geoefen het, blootgestel. Van die vyf was slegs Mattingly nie immuun deur vorige blootstelling nie. Normaalweg, as enige lid van die hoofbemanning onttrek moes word, sou die oorblywende bemanning ook vervang word en die rugsteunbemanning sou vervang word maar Duke se siekte het dit nie moontlik gemaak nie,{{sfn|NASA 1970|p=6}} dus twee dae voor die bekendstelling is Mattingly deur Swigert vervang.<ref name = "swigert bio">{{cite web|url=http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/swigert-jl.html|access-date=August 21, 2009|title=Astronaut Bio: John L. Swigert|date=January 1983|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20090731012402/http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/swigert-jl.html|archive-date=July 31, 2009| url-status=dead}}</ref> Mattingly het nooit Duitse masels ontwikkel nie en het later op [[Apollo 16]] gevlieg.<ref>{{cite journal|url=https://www.universetoday.com/62576/13-things-that-saved-apollo-13-part-3-charlie-dukes-measles/|last=Atkinson|first=Nancy|title=13 things that saved Apollo 13, Part 3: Charlie Duke's measles|date=April 12, 2010|access-date=November 13, 2019|journal=[[Universe Today]]}}</ref> Vir Apollo is 'n derde stel bemanning van ruimtevaarders, bekend as die ondersteuningsbemanning, aangewys benewens die hoof- en rugsteunspanne wat op die Mercury- en Gemini-projekte gebruik is. Slayton het die ondersteuningspanne geskep omdat [[James McDivitt]], wat [[Apollo 9]] sou bevel voer, geglo het dat, met voorbereiding wat in fasiliteite regoor die VSA aan die gang was, vergaderings wat 'n lid van die vlugbemanning benodig het, gemis sou word. Ondersteuningsbemanningslede moes help soos deur die sendingbevelvoerder aangedui.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=184}} Gewoonlik laag in senioriteit, het hulle die sending se reëls, vlugplan en kontrolelyste saamgestel en dit op datum gehou, vir Apollo 13 was hulle Vance D. Brand, Jack Lousma en óf William Pogue óf Joseph Kerwin.<ref group=nota>Sommige bronne lys Kerwin{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=251}} en ander lys Pogue as die derde lid.{{sfn|Brooks, Grimwood, & Swenson|1979|p=378}}{{sfn|Orloff|2000|p=137}}</ref> <ref>{{cite interview|url=https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/PogueWR/WRP_7-17-2000.pdf|interviewer=Kevin M. Rusnak|date=July 17, 2000|location=Houston, Texas|title=Oral History Transcript|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501104039/https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/PogueWR/WRP_7-17-2000.pdf|archive-date=May 1, 2019|url-status=dead|publisher=NASA|pages=12-25-12-26|series=Johnson Space Center Oral History Project}}</ref> Die vlugdirekteure vir Apollo 13 was Gene Kranz, '''Witspan''' {{sfn|Mission Operations Report 1970|p=I-1}} (die hoofvlugdirekteur);{{sfn|Kranz|2000|p=307}}{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=79}} Glynn Lunney, '''Swartspan'''; Milton Windler, '''Rooispan''' en Gerry Griffin, '''Gouespan'''.{{sfn|Mission Operations Report 1970|p=I-1}} Die CAPCOM's (''Capsule Communicator'' die persoon in Sendingbeheer, tydens die Apollo-program 'n ruimtevaarder, wat verantwoordelik was vir stemkommunikasie met die bemanning){{sfn|Morgan|2001|p=48}} vir Apollo 13 was Kerwin, Brand, Lousma, Young en Mattingly.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=362}} == Sending kentekens en roeptekens == [[Lêer:Apollo 13 Flown Silver Robbins Medallion (SN-354).jpg|duimnael|alt=see caption|Apollo 13 silwer Robbins gedenkpennings]] Die Apollo 13-sendingkentekens beeld die Griekse god van die [[Son]], [[Apollo]], uit met drie perde wat sy strydwa oor die gesig van die Maan trek, en die Aarde in die verte gesien. Dit is bedoel om die Apollo-vlugte te simboliseer wat die lig van kennis aan alle mense bring. Die sendingleuse, ''Ex luna, scientia'' ("Van die Maan, kennis"), verskyn op die pennings. Deur dit te kies, het Lovell die leuse van sy alma mater, die Vlootakademie, ''Ex scientia, tridens'' ("Uit kennis, seemag") aangepas.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=81}}{{sfn|Orloff|2000|p=283}} Op die kant het die sendingnommer in Romeinse syfers as ''Apollo XIII'' verskyn. Die pennings hoef nie gewysig te word nadat Swigert vir Mattingly vervang het nie, aangesien dit een van slegs twee Apollo-sending-kentekens is, die ander is Apollo 11, wat nie die name van die bemanning insluit nie. Dit is ontwerp deur die kunstenaar Lumen Martin Winter, wat dit gebaseer het op 'n muurskildery wat hy vir die St. Regis Hotel in New York Stad geskilder het.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/36238158/daily_news/|title=Astros Wear Badge of Apollo|last1=Crafton|first1=Jean|date=April 12, 1970|page=105|newspaper=Daily News|location=New York City|via=Newspapers.com}}</ref> Die muurskildery is later gekoop deur akteur [[Tom Hanks]],<ref>{{cite news|url=https://www.chicagotribune.com/suburbs/lake-county-news-sun/ct-lns-moran-lovell-stories-st-1003-20151002-story.html|title=Apollo 13 astronaut Jim Lovell shares stories about Tom Hanks, Ron Howard|last1=Moran|first1=Dan|date=October 2, 2015|newspaper=Chicago Tribune|access-date=April 11, 2020}}</ref> wat Lovell in die fliek Apollo 13 vertolk het, en dit is nou in die Captain James A. Lovell Federal Health Care Center in Illinois.<ref>{{cite news|url=https://chicagotribune.newspapers.com/clip/36239172/chicago_tribune/|title=Namesake Brings Personal Touch to Lovell Center Fete|last1=Moran|first1=Dan|newspaper=Chicago Tribune|date=October 2, 2015|page=1|via=Newspapers.com}}</ref> Die sending se leuse was in Lovell se gedagtes toe hy die roepsein Aquarius vir die maanmodule gekies het, geneem van ''[[Waterdraer (sterrebeeld)|Aquarius]]'', die draer van water.{{sfn|Chaikin|1995|p=291}}{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}} Sommige mense in die media het verkeerdelik berig dat die roepsein geneem is uit 'n liedjie met dié naam uit die musiekblyspel ''Hair''.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}}{{sfn|Lattimer|1988|p=77}} Die beheermodule se roepsein, Odyssey, is nie net gekies vir sy Homeriese assosiasie nie, maar ook om te verwys na die onlangse film, [[2001: A Space Odyssey (rolprent)|2001: A Space Odyssey]], gebaseer op 'n kortverhaal deur wetenskapfiksie-outeur [[Arthur C. Clarke]].{{sfn|Chaikin|1995|p=291}} In sy boek het Lovell aangedui dat hy die naam ''Odyssey'' gekies het omdat hy van die woord en die definisie daarvan gehou het: ‘n lang reis waar daar vele geleenthede hom voordoen om munt te slaan.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}} As gevolg van die ongeluk en die laaste minuut bemanningsverandering van Jack Swigert wat Ken Mattingly drie dae voor die lansering vervang het, is die Apollo 13 Robbins gedenkpennings wat saam aanboord van die ruimtetuig was, gesmelt en na die sending hergebruik om die korrekte bemanning en die afwesigheid van 'n maanlandingsdatum te weerspieël.<ref>{{Cite web |title=Medal, Robbins, Commemorative, Apollo 13 {{!}} National Air and Space Museum |url=https://airandspace.si.edu/collection-objects/medal-robbins-commemorative-apollo-13/nasm_A19850166000 |access-date=2024-06-15 |website=airandspace.si.edu |language=en}}</ref> == Ruimtetuig == [[Lêer:Apollo 13 CSM (Ap13-69-H-1791).jpg|duimnael|links|upright=0.68|CSM-109 ''Odyssey'' in die Operasies en Uitklaargebou]] Die Saturnus V-vuurpyl wat gebruik is om Apollo 13 na die Maan te vervoer was genommer as SA-508 en was amper identies aan dié wat vir Apollo 8 tot 12 gebruik is.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=74}} Die vuurpyl, saam met die ruimtetuig, het 2 949 136 kilogram geweeg.{{sfn|Orloff|2000|p=284}} Die S-IC eerste fase se enjins is gegradeer om 440 000 newton (100 000 lbf) minder totale stukrag te genereer as Apollo 12 s'n, hoewel hulle binne die spesifikasies gebly het.<ref name = "journal launch" /> Om die vloeibare waterstofdryfmiddel koud te hou, was die S-II tweede fase se kriogeniese tenks geïsoleer; op vroeëre Apollo-sendings het dit in die vorm van panele gekom wat vasgemaak is, maar vanaf Apollo 13 is isolasie op die buitekant van die tenks gespuit.<ref name = "ten launch">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap10fj/as10-day1-pt1.html|title=Apollo 10: Day 1, part 1: Countdown, launch and climb to orbit|date=February 6, 2022|access-date=August 16, 2025}}</ref> Ekstra dryfmiddel is as 'n toets saamgedra, aangesien toekomstige J-sendings na die Maan meer dryfmiddel vir hul swaarder vragte sou benodig. Dit het die vuurpyl die swaarste gemaak wat NASA nog gevlieg het en Apollo 13 was sigbaar stadiger om uit die lanseeringstoring te kom as vorige sendings.<ref name = "journal launch">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/02earth_orbit_tli.html|title=Day 1: Earth orbit and translunar injection|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> Die Apollo 13-ruimtetuig het bestaan ​​uit beheermodule 109 en Diensmodule 109 (saam CSM-109), genaamd ''Odyssey'', en Maanmodule 7 (LM-7), genaamd ''Aquarius''. Ook as deel van die ruimtetuig beskou, was die lansering-ontsnappingstelsel, wat die beheermodule (CM) na veiligheid sou dryf in geval van 'n probleem tydens opstyg, en die Ruimtetuig-LM-verbindingstuk, genommer as SLA-16, wat die maanmodule (LM) gedurende die eerste ure van die sending gehuisves het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=364}}{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=78, 81}} Die maanmodule-stadiums, beheermodule en die diensmodule is in Junie 1969 by die Kennedy-ruimtesentrum ontvang; die dele van die Saturn V is in Junie en Julie ontvang. Daarna het toetsing en montering voortgegaan, met die hoogtepunt wat bereik is met die uitrol van die lanseervoertuig, met die ruimtetuig bo-op, op 15 Desember 1969.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=364}} Apollo 13 was oorspronklik geskeduleer vir lansering op 12 Maart 1970, maar daardie Januarie het NASA aangekondig dat die sending tot 11 April uitgestel sou word, beide om meer tyd vir beplanning toe te laat en om die Apollo-sendings oor 'n langer tydperk te versprei.<ref name = "postpone">{{cite press release |title=MSC 70–9 |publisher=[[NASA]] |date=January 8, 1970 |url=https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |access-date=July 27, 2019 |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf }}</ref> Die plan was om twee Apollo-vlugte per jaar te voltooi en was in reaksie op begrotingsbeperkings<ref>{{cite news|title=Apollo's Schedule Shifted by NASA|date=January 9, 1970|newspaper=[[The New York Times]]|page=17|url=https://www.nytimes.com/1970/01/09/archives/apollos-schedule-shifted-by-nasa-next-flight-in-april.html}}</ref> wat die kansellasie van Apollo 20 tot gevolg gehad het.<ref>{{cite news|title=Apollo 13 and 14 may be set back|date=January 6, 1970|newspaper=[[The New York Times]]|page=26|url=https://www.nytimes.com/1970/01/06/archives/apollo-13-and-14-may-be-set-back.html|agency=UPI}}</ref> == Opleiding en voorbereiding == Die Apollo 13-hoofbemanning het meer as 1 000 uur se sendingspesifieke opleiding onderneem, meer as vyf uur vir elke uur van die sending se beplande duur van tien dae. Elke lid van die hoofbemanning het meer as 400 uur in babootsers van die beheermodule en (vir Lovell en Haise) van die Maanmodule by Kennedy-ruimtesentrum en in Houston deurgebring, waarvan sommige die vlugbeheerders by Sendingbeheer betrek het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=104}} Vlugbeheerders het aan baie simulasies van probleme met die ruimtetuig tydens vlug deelgeneem, wat hulle geleer het hoe om in 'n noodgeval te reageer.<ref name = "Cass 1" /> Gespesialiseerde nabootsers op ander plekke is ook deur die bemanningslede gebruik.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=104}} Die ruimtevaarders van Apollo 11 het minimale tyd vir geologie-opleiding gehad, met slegs ses maande tussen die toewysing van die bemanning en die lansering; hoër prioriteite het baie van hul tyd in beslag geneem.{{sfn|Phinney|2015|p=100}} Apollo 12 het meer sulke opleiding gesien, insluitend oefening in die veld, met behulp van 'n CAPCOM en 'n gesimuleerde agterkamer van wetenskaplikes, aan wie die ruimtevaarders moes beskryf wat hulle gesien het.{{sfn|Phinney|2015|pp=103–104}} Wetenskaplike-ruimtevaarder Harrison Schmitt het gesien dat daar beperkte entoesiasme vir geologie-velduitstappies was. Omdat hy geglo het dat 'n inspirerende onderwyser nodig was, het Schmitt gereël dat Lovell en Haise sy ou professor, Caltech se Lee Silver, ontmoet. Die twee ruimtevaarders, en plaasvervangers Young en Duke, het op hul eie tyd en koste saam met Silver op 'n velduitstappie gegaan. Aan die einde van hul week saam het Lovell Silver hul geologie-mentor gemaak, wat breedvoerig betrokke sou wees by die geologiebeplanning vir Apollo 13.{{sfn|Phinney|2015|pp=107–111}} Farouk El-Baz het toesig gehou oor die opleiding van Mattingly en sy plaasvervanger, Swigert, wat die beskrywing en fotografering van gesimuleerde maanlandmerke vanaf vliegtuie behels het.{{sfn|Phinney|2015|p=134}} El-Baz het al drie hoofbemanningslede se ruimtevaarders die geologiese kenmerke laat beskryf wat hulle tydens hul vlugte tussen Houston en KSC gesien het; Mattingly se entoesiasme het veroorsaak dat ander ruimtevaarders, soos Apollo 14 se beheer-en-diensmodule vlieënier, Roosa, El-Baz as 'n onderwyser opgesoek het.{{sfn|Phinney|2015|pp=141–142}} Daar was bekommernis oor hoe naby Apollo 11 se maanmodule, ''Eagle'', daaraan gekom het om sonder dryfmiddel te raak tydens sy maandaling en die sendingbeplanners het besluit dat die beheer-en-diensmodule, vanaf Apollo 13, die maanmodule na 'n laer wentelbaan sou bring vanwaar die maan landingspoging sou begin. Dit was 'n verandering van Apollo 11 en 12, waar die maanmodule sy vuurpyle ontbrand het om dit na die laer wentelbaan te bring. Die verandering was deel van 'n poging om die hoeveelheid vliegtyd wat vir die ruimtevaarders beskikbaar was, te verhoog namate die sendings na rowwe terrein op pad was.{{sfn|Harland|1999|p=53}} Die plan was om die eerste van die twee vier uur lange maanoppervlak [[ruimtewandeling]]s te wy aan die opstel van die ''Apollo Lunar Surface Experiments Package'' (ALSEP) groep wetenskaplike instrumente; gedurende die tweede wandeling sou Lovell en Haise die Cone-krater, naby die beplande landingsplek, ondersoek.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=363}} Die twee ruimtevaarders het hul ruimtepakke gedra vir sowat 20 oefen prosedures van ruimtewandelings, insluitend die insameling van monsters en die gebruik van gereedskap en ander toerusting. Hulle het in die sogenaamde "Vomit Comet" in gesimuleerde mikrogravitasie of maanswaartekrag gevlieg, insluitend oefening met die aan- en uittrek van ruimtepakke. Om voor te berei vir die afdaling na die maan se oppervlak, het Lovell die Maanlanding Opleidingsvoertuig gevlieg nadat hy helikopteropleiding ontvang het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=105}} Ten spyte van die ongelukke van een Maanlanding Opleidingsvoertuig en een soortgelyke Maanlanding Navorsingsvoertuig voor Apollo 13 se lansering, het sendingbevelvoerders die vlieg daarvan as onskatbare ervaring beskou en het hulle dus die huiwerige NASA-bestuur oortuig om hulle te behou.<ref>{{cite web|last=Jones|first=Eric M.|title=Lunar Landing Training Vehicle NASA 952|date=April 29, 2006|access-date=August 16, 2025|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/LLTV-952.html|publisher=[[NASA]]|work=Apollo Lunar Surface Journal}}</ref> == Eksperimente en wetenskaplike doelwitte == [[Lêer:Lovell and Haise geology training (S70-20253).jpg|duimnael|regs|upright|Lovell (links) en Haise tydens geologie opleiding in Hawaii, Januarie 1970]] Apollo 13 se aangewese landingsplek was naby die Fra Mauro-krater; daar is geglo dat die Fra Mauro-formasie baie materiaal bevat het wat deur die impak uitmekaar gespat het en die Imbrium-kom vroeg in die Maan se geskiedenis gevul het. Die datering daarvan sou inligting nie net oor die Maan verskaf nie, maar ook oor die Aarde se vroeë geskiedenis. Sulke materiaal sou waarskynlik beskikbaar wees by die Cone-krater, 'n plek waar 'n impak vermoedelik diep in die maan [[regoliet]] geboor het.{{sfn|Harland|1999|pp=51–53}} Apollo 11 het 'n [[Seismograaf|seismometer]] op die Maan agtergelaat, maar die sonkrag-aangedrewe eenheid het nie sy eerste twee weke lange maannag oorleef nie. Die Apollo 12-ruimtevaarders het ook een agtergelaat as deel van sy ALSEP, wat kernaangedrewe was.{{sfn|Harland|1999|pp=38–39}} Apollo 13 het ook 'n seismometer (bekend as die Passiewe Seismiese Eksperiment), soortgelyk aan Apollo 12 s'n, as deel van sy ALSEP gehad, wat deur die ruimtevaarders op die Maan gelaat sou word.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=29}} Daardie seismometer sou gekalibreer word deur die impak, na die afvuur, van die opstygstadium van Apollo 13 se maanmodule, 'n voorwerp met bekende massa en snelheid wat op 'n bekende plek bots.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=42}} Ander ALSEP-eksperimente op Apollo 13 het 'n hittevloei-eksperiment ingesluit, wat die boor van twee gate van 3 meter diep sou behels het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=33}} Dit was Haise se verantwoordelikheid; hy moes ook 'n derde gat van daardie diepte vir 'n kernmonster boor.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} 'n Gelaaide Deeltjie Maanomgewingseksperiment (GDME) het die [[proton]]e en [[elektron]]e van sonoorsprong gemeet wat die Maan bereik.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=49}} Die pakket het ook 'n Maanatmosfeerdetektor (LAD){{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=51}} en 'n stofdetektor ingesluit om die ophoping van puin te meet.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=62}} Die Hittevloei-eksperiment en die GDME is vir die eerste keer op Apollo 13 gevlieg; die ander eksperimente is al voorheen gevlieg.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} [[Lêer:Haise RTG (Ap13-70-H-103).jpg|duimnael|links|Haise oefen om die brandstofkapsule uit sy vervoervat, wat op die maanmodule gemonteer is, te verwyder. Die regte vat het ongeopend met sy radioaktiewe inhoud in die Stille Oseaan gesink.]] Om die ALSEP aan te dryf, is die SNAP-27 radioisotoop termo-elektriese generator (RTG) gebruik. SNAP-27, wat deur die Amerikaanse Atoomenergiekommissie ontwikkel is, is vir die eerste keer op Apollo 12 gebruik. Die brandstofkapsule het ongeveer 3,79&nbsp;kg plutoniumoksied bevat. Die vat wat rondom die kapsule geplaas is vir vervoer na die Maan, is gebou met hitteskerms van grafiet en berillium en met strukturele dele van titanium en Inconel-materiale. Dus is dit gebou om die hitte van hertoetrede van die Aarde se atmosfeer te weerstaan ​​eerder as om die lug met plutonium te besoedel in die geval van 'n mislukte sending.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=65}} 'n Vlag van die Verenigde State is ook geneem om op die maan se oppervlak opgerig te word.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=33, 65}} Vir Apollo 11 en 12 is die vlag in 'n hittebestande buis op die voorste landingspoot geplaas; dit is vir Apollo 13 na die ''Modularized Equipment Storage Assembly'' (MESA) in die maanmodule-afdaalstadium verskuif. Die struktuur om die vlag op die luglose maan te laat wapper, is verbeter vanaf Apollo 12 s'n.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=73}} Vir die eerste keer is rooi strepe op die helm, arms en bene van die bevelvoerder se A7L-ruimtepak aangebring. Dit is gedoen na Apollo 11, omdat diegene wat die beelde wat geneem is, probleme ondervind het om Armstrong van Aldrin te onderskei. Die verandering is egter te laat vir Apollo 12 goedgekeur.<ref name = "red stripe">{{cite web|title=Commander's stripes|website=Apollo Lunar Surface Journal|publisher=[[NASA]]|access-date=July 20, 2019|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/alsj-CDRStripes.html|last=Jones|first=Eric M.|date=February 20, 2006}}</ref> Nuwe vloeistofsakke wat aan die helms vasgemaak was en waaruit die ruimtevaarders moes drink terwyl hulle op die Maan geloop het, is deur Haise tydens Apollo 13 se laaste televisie-uitsending voor die ongeluk gedemonstreer.{{sfn|Turnill|2003|p=316}}<ref>{{cite web|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/alsj-DrinkFood.html|title=Water Gun, Helmet Feedport, In-Suit Drink Bag, and Food Stick|last1=Jones|first1=Eric M.|date=March 3, 2010|website=Apollo Lunar Surface Journal|publisher=NASA|access-date=November 15, 2019}}</ref> Apollo 13 se primêre sendingdoelwitte was om: "[[Selenografie|Selenologiese]] inspeksie, opname en monsterneming van materiale in 'n vooraf gekose gebied van die Fra Mauro-formasie uit te voer. 'n Apollo-maanoppervlak-eksperimentepakket te ontplooi en te aktiveer. Die mens se vermoë om in die maanomgewing te werk, te ontwikkel. Foto's van kandidaat-verkenningsterreine te verkry."{{sfn|Accident report|p=3-26}} Die ruimtevaarders moes ook ander fotografiese doelwitte bereik, insluitend van die [[Gegenschein]] vanuit 'n maanbaan en van die Maan self op die reis terug na die Aarde. Van hierdie fotografie sou deur Swigert uitgevoer word terwyl Lovell en Haise op die Maan geloop het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=385}} Swigert sou ook foto's neem van die [[Lagrange-punt]]e van die Aarde-Maan-stelsel. Apollo 13 het twaalf kameras aan boord gehad, insluitend dié vir televisie en bewegende beelde.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} Die bemanning moes ook bistatiese radarwaarnemings van die Maan aflaai. Niks hiervan kon weens die ongeluk gedoen word nie.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=385}} == Vlugbaan van Apollo 13 == [[Lêer:Apollo 13 timeline.svg|center|framed|Apollo 13 se vlugbaan om die maan, op skaal geteken. Die ongeluk het ongeveer in die 56ste uur na lansering gebeur.]] === Lansering en maanwentelbaan plasing === [[Lêer:Apollo 13 launch (S70-34852).jpg|duimnael|upright=.8|Apollo&nbsp;13 word gelanseer vanaf die Kennedy-ruimtesentrum, 11 April, 1970]] [[Lêer:Apolo-1. CSM&LM diagram.svg|duimnael|Apollo 13 ruimtetuig konfigurasie vir die grootste gedeelte van die vlug: Kliek op die beeld vir sleutel van genommerde komponente.]] Die sending is op die beplande tyd, 14:13 [[Oos-Amerikaanse Tyd|OST]] (19:13 [[Gekoördineerde Universele Tyd|UTC]]), op 11 April gelanseer. 'n Anomalie het plaasgevind toe die tweede-fase, middelste (binneboord) enjin ongeveer twee minute te vroeg afgeskakel het.<ref name="lver">{{cite book |author= |url=https://archive.org/details/nasa_techdoc_19900066486 |title=Saturn 5 Launch Vehicle Flight Evaluation Report: AS-508 Apollo 13 Mission |date=June 20, 1970 |publisher=[[NASA]] |publication-place=[[George C. Marshall]] Ruimtesentrum, Huntsville, Alabama |id=MPR-SAT-FE-70-2 |access-date=May 30, 2017}}</ref>{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=494–499}} Dit is veroorsaak deur erge pogo-ossillasies. Vanaf Apollo 10 is die voertuig se geleidingstelsel ontwerp om die enjin af te skakel in reaksie op kamerdruk-afwykings.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}} Pogo-ossillasies het op Titan-vuurpyle (gebruik tydens die Gemini-program) en op vorige Apollo-sendings voor gekom, maar op Apollo 13 is dit versterk deur 'n interaksie met turbopompkavitasie.<ref>{{cite journal |last=Dotson |first=Kirk |date=Winter 2003–2004 |title=Mitigating Pogo on Liquid-Fueled Rockets |journal=Crosslink |volume=5 |issue=1 |pages=26–29 |location=El Segundo, Kalifornië |publisher=The Aerospace Corporation |access-date=July 3, 2013 |url=http://aerospace.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/crosslink/V5N1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://aerospace.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/crosslink/V5N1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}}</ref><ref name=launch>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/01launch_ascent.html |title=Launch and Reaching Earth Orbit |year=2016 |editor-last=Woods |editor-first=W. David |editor-last2=Turhanov|editor-first2=Alexandr|editor-last3=Waugh|editor-first3=Lennox J. |work=Apollo 13 Flight Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025}}</ref> 'n Oplossing om pogo te voorkom was gereed vir die sending, maar skeduledruk het nie die integrasie van die hardeware in die Apollo 13-ruimtetuig toegelaat nie.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}}<ref>{{cite journal|url=https://www.universetoday.com/62672/13-things-that-saved-apollo-13-part-5-unexplained-shutdown-of-the-saturn-v-center-engine/|last=Atkinson|first=Nancy|title=13 things that saved Apollo 13, Part 5: Unexplained shutdown of the Saturn V center engine|date=April 14, 2010|journal=Universe Today|access-date=September 16, 2019}}</ref> 'n Na-vlug ondersoek het aan die lig gebring dat die enjin een siklus weg was van katastrofiese faling.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}} Die vier buitenste motors (daar is een in die middel) en die S-IVB derde stadium het langer gevuur om te vergoed en die voertuig het baie naby aan die beplande sirkelvormige [[lae aardwentelbaan]] van 190 kilometer bereik, gevolg deur 'n maanoorgangversnellingontbranding ongeveer twee uur later, wat die sending op koers na die Maan geplaas het.<ref name="lver" />{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=494–499}} Na die maanoorgangversnelling het Swigert die skeidings- en transposisiemaneuvers uitgevoer voordat die beheermodule ''Odyssey'' aan die maanmodule ''Aquarius'' gekoppel is en die ruimtetuig het van die derde stadium weggetrek.<ref name = "journal extraction">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/03tde.html|title=Day 1: Transposition, Docking and Extraction|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025|last1=Woods|first1=W. David |last2=Kemppanen |first2=Johannes|last3=Turhanov|first3=Alexander|last4=Waugh |first4=Lennox J.}}</ref> Grondbeheer personeel het toe die derde fase op 'n koers gestuur om die Maan binne die bereik van die Apollo 12-seismometer te tref, wat dit net meer as drie dae in die sending gedoen het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=367}} Die bemanning het gereed gemaak vir die driedaagse reis na Fra Mauro. Om 30:40:50 na lansering, met die TV-kamera aan, het die bemanning die vuurpyl ontbrand om Apollo 13 op 'n hibriede baan te plaas. Die afwyking van 'n vrye terugkeertrajek het beteken dat as die vuurpyl nie weer ontbrand word nie, Apollo 13 die Aarde op sy terugkeerbaan sou mis, eerder as om dit te wentel, soos met 'n vrye terugkeer.<ref name = "journal midcourse">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/05day2-mcc2-tv.html|title=Day 2: Midcourse correction 2 on TV|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> ’n Vrye terugkeerbaan kon slegs plekke naby die maan se ewenaar bereik; ’n hibriede trajek, wat enige tyd na maanoorgangversnelling begin kon word, het dit moontlik gemaak om plekke met hoër [[Breedtegraad|breedtegrade]], soos Fra Mauro, te bereik.<ref name = "journal hybrid">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/launchwindow/lw1.html|title=Apollo lunar landing launch window: The controlling factors and constraints|year=2009|access-date=August 16, 2025|author=Robin Wheeler}}</ref> Kommunikasie het opgekikker toe Swigert besef het dat hy weens die laaste minuut-haas versuim het om sy federale inkomstebelastingopgawe (wat op 15 April verskuldig is) in te dien,en te midde van gelag van sendingbeheerders gevra het hoe hy 'n uitstel kon kry. Daar is bevind dat hy geregtig was op 'n verlenging van 60 dae omdat hy teen die sperdatum uit die land was.{{sfn|NASA 1970|p=8}} Toegang tot die maanmodule om sy stelsels te toets was geskeduleer vir 58:00:00; toe die bemanning op die derde dag van die sending wakker word is hulle meegedeel dat dit met drie ure vorentoe geskuif is en later weer met nog 'n uur vorentoe geskuif is. 'n Televisie-uitsending was geskeduleer vir 55:00:00; Lovell, wat as seremoniemeester opgetree het, het die gehoor die binnekant van ''Odyssey'' en ''Aquarius'' gewys. <ref name=storm>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/07day3-before-the-storm.html |title=Day 3: Before the storm |year=2016 |editor-last=Woods |editor-first=W. David |editor-last2=Turhanov|editor-first2=Alexandr|editor-last3=Waugh|editor-first3=Lennox J. |work=Apollo 13 Flight Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025}}</ref> Die gehoor was beperk aangesien geeneen van die televisienetwerke die uitsending lewendig uitgesaai het nie,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=206}} wat Marilyn Lovell (Jim Lovell se vrou) gedwing het om na die BBP-kamer by Sendingbeheer te gaan as sy haar man en sy bemanningslede wou sien.{{sfn|Chaikin|1995|pp=285–287}} === Ongeluk === Ongeveer ses en 'n half minute na die TV-uitsending, nader aan 56:00:00, was Apollo 13 ongeveer 330&nbsp;000&nbsp;km van die Aarde af.<ref name = "journal Houston">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/08day3-problem.html|title=Day 3: 'Houston, we've had a problem'|date=May 30, 2017|access-date=August 16, 2025|last1=Woods|first1=W. David|last2=Kemppanen|first2=Johannes|last3=Turhanov|first3=Alexander|last4=Waugh|first4=Lennox J.}}</ref> Haise was besig om die maanmodule af te skakel nadat hy die stelsels getoets het terwyl Lovell die TV-kamera weggepak het. Jack Lousma, die CAPCOM, het minder belangrike instruksies aan Swigert gestuur, insluitend die verandering van die orientasie van die ruimtetuigtuig om fotografie van Komeet Bennett te vergemaklik.<ref name = "journal Houston" />{{sfn|Chaikin|1995|p=292}} Die druksensor in een van die Diensmodule se suurstoftenks het vroeër blykbaar wanfunksioneer, daarom het Sy Liebergot (die Vlugbeheerder, in beheer van die monitering van die Beheer-en-diensmodule se elektriese stelsels) versoek dat die roerwaaiers in die tenks geaktiveer word. Normaalweg is dit een keer per dag gedoen; 'n roering sou die inhoud van die tenks destratifiseer, wat die druklesings meer akkuraat sou maak.<ref name = "journal Houston" /> Die vlugdirekteur, Kranz, het vir Liebergot 'n paar minute laat wag sodat die bemanning rustig kon raak na die televisie uitsending,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=207}} toe het Lousma die versoek aan Swigert oorgedra, wat die skakelaars wat die waaiers beheer, geaktiveer het<ref name = "journal Houston" /> en hulle na 'n paar sekondes weer afgeskakel het.{{sfn|Chaikin|1995|p=292}} {{Listen|filename=Apollo13-wehaveaproblem.ogg|title=Houston, we've had a problem.|description=Swigert and Lovell reporting the incident on April 14, 1970 [2:59] "Houston, we've had a problem"|format=[[Ogg]]}} Vyf-en-negentig sekondes nadat Swigert daardie skakelaars geaktiveer het,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=207}} het die ruimtevaarders 'n "redelik groot knal" gehoor, vergesel van skommelinge in elektriese krag en die afvuur van die orientasiebeheer-stuwers.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=368}}{{sfn|Orloff|2000|pp=152–157}} Kommunikasie en telemetrie na die Aarde was vir 1.8 sekondes buite werking, totdat die stelsel homself outomaties herstel het deur die hoëwins S-band-antenna, wat vir translunêre kommunikasie gebruik word, van smalstraal- na wyestraalmodus oor te skakel.{{sfn|Accident report|p=4-44}} Die ongeluk het om 55:54:53 (03:08 UTC op 14 April; 10:08 NM OST, 13 April) plaasgevind. Swigert het 26 sekondes later berig: "Goed, Houston, ons het 'n probleem hier gehad," en Lovell het dit om 55:55:42 herhaal: "Houston, ons het 'n probleem gehad. Ons het 'n te lae spanning op die Hoof B-geleistam gehad."<ref name = "journal Houston" /> William Fenner was die leidingsbeampte wat die eerste was om 'n probleem in die beheerkamer aan Kranz te rapporteer.<ref name = "journal Houston" /> Lovell se aanvanklike gedagte toe hy die geraas hoor het, was dat Haise die maanmodule se kajuit-herdrukklep geaktiveer het, wat ook 'n knal veroorsaak het (Haise het dit geniet om sy bemanningslede skrik te maak), maar Lovell kon sien dat Haise geen idee gehad het wat gebeur het nie. Swigert het aanvanklik gedink dat 'n [[meteoroïde]] die maanmodule moontlik getref het, maar hy en Lovell het gou besef dat daar geen lek was nie.{{sfn|Chaikin|1995|p=293}} Die "Hoofgeleistam B lae spanning" het beteken dat daar 'n te lae spanning was wat deur die diensmodule se drie [[brandstofsel]]le (aangedryf deur [[waterstof]] en suurstof wat vanaf hul onderskeie tenks gepomp word) na die tweede van die diensmodule se twee elektriese kragverspreidingstelsels verskaf is. Byna alles in die beheer-en-diensmodule het krag benodig om te kan funksioneer. Alhoewel die geleistam tydelik na normale status teruggekeer het, het beide geleistamme A en B se spanning gou begin daal. Haise het die status van die brandstofselle nagegaan en gevind dat twee van hulle dood was. Sendingreëls het ruimtetuie verbied om 'n maanwentelbaan te gaan tensy alle brandstofselle operasioneel was.{{sfn|Chaikin|1995|pp=293–294}} In die minute na die ongeluk was daar verskeie ongewone lesings wat getoon het dat tenk-2 leeg was en tenk-1 se druk stadig gedaal het, dat die rekenaar van die ruimtetuig herset het en dat die hoëwins-antenna nie gewerk het nie. Liebergot het aanvanklik die kommerwekkende tekens van tenk-2 na die roering nie raak gesien nie, aangesien hy op tenk-1 gefokus het, met die gedagte dat die lesing daarvan 'n goeie riglyn sou wees vir wat in tenk 2-teenwoordig was, net soos beheerders wat hom in die "agterkamer" ondersteun het. Toe Kranz vir Liebergot hieroor uitgevra het, het hy aanvanklik geantwoord dat daar moontlik vals lesings kon wees as gevolg van 'n instrumentasieprobleem; hy is dikwels in die jare daarna daaroor geterg.<ref name = "Cass 1">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Apollo 13, we have a solution|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution|date=April 1, 2005|access-date=October 13, 2022|website=IEEE}}</ref> Lovell, wat uit die venster gekyk het, het berig dat "'n gas van een of ander aard" die ruimte instroom, wat dit duidelik maak dat daar 'n ernstige probleem is.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=215}} Aangesien die brandstofselle suurstof nodig gehad het om te werk, sou die oorblywende brandstofsel afskakel wanneer tenk-1 leegloop, wat beteken dat die beheer-en-diensmodule se enigste beduidende bronne van krag en suurstof die beheermodule se batterye en sy suurstof-stutenk sou wees. Hierdie sou normaalweg vir die laaste ure van die sending benodig word, maar die oorblywende brandstofsel, met reeds 'n tekort aan suurstof, het suurstof uit die stustenk getrek. Kranz het beveel dat die stutenk geïsoleer word, wat die suurstof bespaar het, maar dit het beteken dat die oorblywende brandstofsel binne twee uur sou ophou werk, aangesien die suurstof in tenk-1 verbruik of uitgelek het.{{sfn|Chaikin|1995|pp=293–294}} Die gebied rondom die ruimtetuig was gevul met talle klein stukkies puin van die ongeluk, wat enige pogings om die sterre vir navigasie te gebruik, bemoeilik het.{{sfn|Chaikin|1995|p=299}} Die doel van die sending het skielik verander, dit was eenvoudig: om die ruimtevaarders lewend terug na die Aarde te kry.<ref name = "Cass 2" /> === Lus om die Maan === [[Lêer:Direct Abort Trajectory - Lunar Landing Symposium, MSC Jun66.jpg|upright=1.2|duimnael|Die voorstelling van 'n direkte aborteer aksie (van 'n 1966 beplanning verslag) op 'n punt baie vroeër in die sending en nader na die Aarde as wat die Apollo&nbsp;13 ongeluk gebeur het.]] [[Lêer:NASA-Apollo13-ViewsOfMoon-20200224.webm|duimnael|upright=1.18|NASA – Apollo 13 Maan Sending – Aansigte van die Maan (2:24)]] Die maanmodule het gelaaide batterye en vol suurstoftenks gehad vir gebruik op die maanoppervlakte, so Kranz het opdrag gegee dat die ruimtevaarders die maanmodule aanskakel en dit as 'n "reddingsboot"<ref name = "Cass 1" /> gebruik; 'n scenario wat verwag is, maar as onwaarskynlik beskou is.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|pp=83–87}} Prosedures vir die gebruik van die maanmodule op hierdie manier is deur maanmodule-vlugbeheerders ontwikkel na 'n opleidingssimulasie vir Apollo 10 waarin die maanmodule nodig was vir oorlewing, maar nie betyds aangeskakel kon word nie.<ref name = "Cass 2" /> As Apollo 13 se ongeluk op die terugreis plaasgevind het, met die maanmodule reeds gebruik en agtergelaat, sou die ruimtevaarders gesterf het,<ref name="LM-ALSEP">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C|title=Apollo 13 Lunar Module/ALSEP|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=October 31, 2009|archive-date=19 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019204208/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C|url-status=dead}}</ref> net soos hulle sou gesterf het na 'n ontploffing in 'n maanbaan, insluitend een terwyl Lovell en Haise op die Maan geloop het.<ref name = "Yahoo 50th" /> 'n Belangrike besluit was die keuse van die terugkeer roete. 'n Direkte stop en omdraai sou die diensmodule se hoofenjin moes gebruik om terug te keer voordat dit die Maan bereik. Die ongeluk kon egter die hoofenjin beskadig het en die brandstofselle sou ten minste nog 'n uur moes hou om aan sy kragbehoeftes te voldoen, so Kranz het eerder op 'n langer roete besluit: die ruimtetuig sou om die Maan swaai (die maan se aantrekkingskrag gebruik) voordat dit na die Aarde sou terugkeer. Apollo 13 was op die hibriede trajek wat dit na Fra Mauro sou neem; dit moes nou teruggebring word na 'n vrye terugkeer. Die maammodule se ''Daalaandrywingstelsel'', hoewel nie so kragtig soos die diensmodule se hoofenjin nie, kon dit doen, maar nuwe sagteware vir Sendingbeheer se rekenaars moes deur tegnici geskryf word, aangesien daar nooit voorsien is dat die beheer-en-diensmoduleruimtetuig vanaf die maanmodule gemanuvreer sou moes word nie. Terwyl die beheermodule afgeskakel word, het Lovell die oriëntasie-inligting van die leidingstelsel oorgeskryf en handberekeninge uitgevoer om dit na die maanmodule se gidsstelsel oor te dra, wat afgeskakel was; op sy versoek het Sendingbeheer sy syfers nagegaan.<ref name = "Cass 2">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Houston, we have a solution, part 2|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution-part-2|date=April 1, 2005|website=IEEE|access-date=August 31, 2019}}</ref>{{sfn|Chaikin|1995|pp=297–298}} Om 61:29:43.49 is die maanmodule se Daalaandrywingstelsel vir 34.23 sekondes ontbrand om Apollo 13 in 'n vrye terugkeertrajek teruggeplaas.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=369}} [[Lêer:Mare Moscoviense AS13-60-8648.jpg|duimnael|Die Apollo&nbsp;13 bemanning het die Maan afgeneem vanuit die Maanmodule.]] Die verandering sou Apollo 13 binne ongeveer vier dae terug na die Aarde kry met 'n landing in die [[Indiese Oseaan]], waar NASA weinige herwinningsmagte gehad het. Jerry Bostick en ander Vlugbeheerders was gretig om beide die reistyd te verkort en om in die Stille Oseaan te land, waar die hoofherwinningsmagte geleë was. Een opsie sou die terugreistyd met 36 uur verminder, maar dit sou vereis dat van die diensmodule ontslae geraak word; dit sou die beheermodule se hitteskild aan die ruimte blootstel tydens die terugreis, iets waarvoor dit nie ontwerp is nie. Die Vlugbeheerders het ook na ander opsies gekyk. Na 'n vergadering met NASA-amptenare en ingenieurs, het die senior persoon teenwoordig, die direkteur van die ''Manned Spaceflight Center'', Robert R. Gilruth, besluit op 'n ontbranding met behulp van die Daalaandrywingstelsel, wat 12 uur sou bespaar en Apollo 13 in die Stille Oseaan sou laat land. Hierdie ontbranding sou plaasvind twee ure nadat die ruimtetuig verby die naaste punt aan die Maan (perisintium) was, genoem PC+2.<ref name = "Cass 2" /> By perisintium het Apollo 13 die rekord (volgens die [[Guinness World Records|Guinness Book of World Records]]) opgestel, wat steeds staan, vir die verste afstand van die Aarde deur 'n bemande ruimtetuig: 400&nbsp;171&nbsp;kilometer vanaf die Aarde om 19:21 OST, 14 April (00:21:00 UTC 15 April).{{sfn|Glenday|2010|p=13}}<!--<ref group="nota">Die rekord is opgestel omdat die Maan tydens die sending amper op sy [[Apside|verste]] van die Aarde af was. Apollo 13 se unieke vrye terugkeerbaan het veroorsaak dat dit ongeveer 100 kilometer verder van die maan se verste kant af gegaan het as ander Apollo-maanmissies, maar dit was 'n geringe bydrae tot die rekord.{{sfn|Adamo|2009|p=37}} 'n Rekonstruksie van die trajek deur die astrodinamikus Daniel Adamo in 2009 teken die verste afstand aan as 400 046 kilometer om 19:34 OST (00:34:13 UTC). Apollo 10 hou die rekord vir die tweede verste afstand op 'n afstand van 399 806 kilometer.{{sfn|Adamo|2009|p=41}}</ref>--> Terwyl hulle vir die ontbranding voorberei het is die bemanning meegedeel dat die S-IVB derde stadium die Maan, soos beplan, getref het, wat Lovell laat spot het met 'n opmerking: "Wel, ten minste het iets op hierdie vlug gewerk."<ref name = "journal leaving" />{{sfn|Cooper|2013|pp=84–86}} Kranz se Witspan-sendingbeheerders, wat die meeste van hul tyd bestee het om ander spanne te ondersteun en die prosedures te ontwikkel wat dringend nodig was om die ruimtevaarders huis toe te bring, het hul konsoles vir die PC+2-prosedure beman.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|pp=221–222}} Normaalweg kon die akkuraatheid van so 'n ontbranding verseker word, deur die belyning wat Lovell na die maanmodule se rekenaar oorgedra het, te kontroleer teen die posisie van een van die sterre wat ruimtevaarders vir navigasie gebruik het, maar die lig wat van die vele stukke puin wat die ruimtetuig vergesel het geglinster het, het dit onprakties gemaak. Die ruimtevaarders het gevolglik die een beskikbare ster gebruik waarvan die posisie nie verberg kon word nie: die Son. Houston het hulle ook meegedeel dat die Maan in die middel van die bevelvoerder se venster van die maanmodule sou wees terwyl hulle die ontbranding maak, wat amper perfek was, minder as 0,3 meter per sekonde af.<ref name = "journal leaving" /> Die ontbranding het om 79:27:38.95 begin en het vier minute en 23 sekondes geduur.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=391}} Die bemanning het toe die meeste maanmodulestelsels afgeskakel om verbruikbare bronne te bespaar.<ref name = "journal leaving">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/13day4-leaving-moon.html|title=Day 4: Leaving the Moon|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> === Terugkeer na die Aarde === [[Lêer:Apollo13 apparatus.jpg|duimnael|Swigert met die toestel wat geïmproviseer is om die beheermodule se [[Litiumhidroksied|litiumhidroksiedhouers]] te gebruik in die maanmodule.]] Die maanmodule het genoeg suurstof gehad, maar daar was steeds die probleem om koolstofdioksied te verwyder, wat deur houers [[Litiumhidroksied|litiumhidroksiedkorreltjies]] geabsorbeer is. Die maanmodule se voorraadhouers, bedoel om twee ruimtevaarders vir 45 uur op die Maan te akkommodeer, was nie genoeg om drie ruimtevaarders vir die terugreis na die Aarde te ondersteun nie.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=224}} Die beheermodule het genoeg houers gehad, maar hulle was van 'n ander vorm en grootte as die maanmodule s'n en kon dus nie in die maanmodule se toerusting gebruik word nie. Ingenieurs op die grond het 'n manier bedink om die gaping te oorbrug deur plastiekdeksels te gebruik wat van prosedurehandleidings geruk is, kleefband en ander items wat op die ruimtetuig beskikbaar was.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/36237422/detroit_free_press/|title=Astronauts Beat Air Crisis By Do-It-Yourself Gadget|newspaper=Detroit Free Press|location=Detroit, Michigan|date=April 16, 1970|page=12–C|last1=Pothier|first1=Richard|via=Newspapers.com}}</ref>{{sfn|Barell|2016|p=154}} NASA-ingenieurs het na die geïmproviseerde toestel as "die posbus" verwys.<ref>{{Cite web|last=Smith|first=Yvette|date=2015-09-24|title=Putting a Square Peg in a Round Hole|url=http://www.nasa.gov/image-feature/putting-a-square-peg-in-a-round-hole|access-date=2021-05-20|website=NASA}}</ref> Die prosedure vir die bou van die toestel is oor die tydperk van 'n uur deur CAPCOM Joseph Kerwin aan die bemanning voorgelees en is deur Swigert en Haise gebou; koolstofdioksiedvlakke het onmiddellik begin daal. Lovell het later hierdie improvisasie beskryf as "'n goeie voorbeeld van samewerking tussen grond en ruimte".{{sfn|Cortright|1975|pp=257–262}} [[Lêer:Apollo 13 Hasselblad image from film magazine 62-JJ (cropped).jpg|duimnael|links|Lovell probeer rus in die ysige ruimtetuig]] Die beheer-en-diensmodule se elektrisiteit het gekom van brandstofselle wat water as 'n neweproduk produseer, maar die maanmodule is aangedryf deur silwersinkbatterye wat nie dit gedoen het nie, dus sou beide elektriese krag en water (wat nodig is vir toerustingverkoeling sowel as om te drink) krities wees. Die maanmodule se kragverbruik is tot die laagste moontlike vlak verminder.{{sfn|Mission Operations Report 1970|pp=III‑17, III-33, III-40}} Swigert kon 'n paar drinksakke met water uit die beheermodule se waterkraan vul,<ref name = "journal leaving" /> maar selfs deur rantsoenering van persoonlike verbruik toe te pas, het Haise aanvanklik bereken dat hulle ongeveer vyf uur voor hul terugkeer sonder water vir verkoeling sou wees. Dit het aanvaarbaar gelyk omdat die stelsels van Apollo 11 se maanmodule, wat eens in 'n maanbaan gelaat is, vir sewe tot agt uur aangehou werk het, selfs met die water afgesny. Uiteindelik het Apollo 13 na die Aarde teruggekeer met slegs 12,8 kilogram water oor.{{sfn|Cortright|1975|pp=254–257}} Die bemanning se rantsoen was 0,2 liter water per persoon per dag; die drie ruimtevaarders het altesaam 14 kilogram verloor en Haise het 'n urienweginfeksie ontwikkel.<ref name = "mission summary">{{cite web|last=Jones|first=Eric M.|date=January 4, 2006|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a13/a13.summary.html|title=The frustrations of Fra Mauro: Part I|work=Apollo Lunar Surface Journal|access-date=August 16, 2025}}</ref>{{sfn|Cortright|1975|pp=262–263}} Hierdie infeksie is waarskynlik veroorsaak deur die verminderde waterinname, maar mikrogravitasie en die gevolge van kosmiese straling kon moontlik sy immuunstelsel se reaksie op die patogeen benadeel het.<ref>{{cite journal |last1=Kennedy |first1=A.R. |date=2014 |title=Biological effects of space radiation and development of effective countermeasures |journal=Life Sciences in Space Research |volume= 1|issue=1 |pages=10–43 |doi=10.1016/j.lssr.2014.02.004|pmid=25258703 |pmc=4170231 |bibcode=2014LSSR....1...10K }}</ref> [[Lêer:Apollo 13 Houston, We've Got a Problem.ogv|duimnael|''Apollo 13: Houston, We've Got a Problem'' (1970)—Dokumentêr oor die sending deur NASA (28:21)]] Binne die donker ruimtetuig het die [[temperatuur]] tot so laag as 3&nbsp;°C gedaal.<ref>{{Cite web|last=Mars|first=Kelli|date=2020-04-16|title=50 Years Ago: Apollo 13 Crew Returns Safely to Earth|url=http://www.nasa.gov/feature/50-years-ago-apollo-13-crew-returns-safely-to-earth|access-date=2021-05-20|website=NASA}}</ref> Lovell het oorweeg om die bemanning hul ruimtepakke te laat aantrek, maar het besluit dat dit te warm sou wees. In plaas daarvan het Lovell en Haise hul maanwandelingstewels gedra en Swigert het 'n ekstra oorpak aangetrek. Al drie ruimtevaarders was koud, veral Swigert, wie se voete nat geword het terwyl hy die watersakke gevul het en geen maanwandelingstewels aangehad het nie aangesien hy nie geskeduleer was om op die Maan te loop nie. Hulle is aangesê om nie hul urine in die ruimte te stort nie ingeval dit die vlugbaan kon versteur en dus moes hulle dit in sakke bêre. Water het op die mure gekondenseer; enige kondensasie wat moontlik agter toerustingpanele was{{sfn|Cortright|1975|pp=257–263}} het geen probleme veroorsaak nie, deels as gevolg van die uitgebreide verbeterings aan elektriese isolasie wat na die Apollo 1-brand ingestel is.<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/A13_panel.html|title=Generation Constellation learns about Apollo 13|last=Siceloff|first=Steven|date=September 20, 2007|work=Constellation program|publisher=NASA|access-date=September 7, 2019}}</ref> Ten spyte van dit alles het die bemanning min klagtes gehad.<ref name = "Cass 3">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Houston, we have a solution, part 3|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution-part-3|date=April 1, 2005|website=IEEE|access-date=September 8, 2019}}</ref> Die Vlugbeheerder John Aaron, saam met Mattingly en verskeie ingenieurs en ontwerpers, het 'n prosedure ontwerp om die beheermodule van volle afgeskakel aan te skakel – iets wat nooit bedoel was om tydens 'n vlug gedoen te word nie, wat nog te sê onder Apollo 13 se streng krag- en tydsbeperkings.<ref>{{cite journal|last=Leopold|first=George|date=March 17, 2009|title=Power engineer: Video interview with Apollo astronaut Ken Mattingly|journal=EE Times|publisher=UMB Tech|url=https://www.eetimes.com/power-engineer-video-interview-with-apollo-astronaut-ken-mattingly/|access-date=August 14, 2010}}</ref> Die ruimtevaarders het die prosedure sonder ooglopende probleme geïmplementeer: Kranz het later die krediet vir hul oorlewing gegee aan al drie ruimtevaarders wat toetsvlieëniers was, gewoond daaraan om in kritieke situasies met hul lewens op die spel te werk.<ref name="Cass 3" /> Wetende dat die koue toestande gekombineer met onvoldoende rus die tyd-kritieke aanvang van die beheermodule voor hertoetrede sou belemmer, het sendingbeheer Lovell na 133 uur toestemming gegee om die maanmodule ten volle aan te skakel om die kajuittemperatuur te verhoog, wat die herbegin van die maanmodule se leidingsrekenaar ingesluit het. Deur die maanmodule se rekenaar aan die gang te hê, kon Lovell 'n navigasiewaarneming uitvoer en die maanmodule se Traagheidsmeeteenheid (IMU) kalibreer. Met die maanmodule se rekenaar bekend met sy ligging en oriëntasie, is die beheermodule se rekenaar later gekalibreer in 'n omgekeerde van die normale prosedures wat gebruik word om die maanmodule op te stel, wat stappe uit die herbeginproses afgeskaal het en die akkuraatheid van die PGNCS-beheerde hertoetrede verhoog het.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/25day6-thelastcoursecorrection.html|title=Apollo Flight Journal: Day 6 Part 4|publisher=NASA|access-date=August 16, 2025|archive-date=January 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118020508/https://www.history.nasa.gov/afj/ap13fj/25day6-thelastcoursecorrection.html}}</ref> === Hertoetrede in atmosfeer en neerplons === Ten spyte van die akkuraatheid van die PC+2-prosedure, het die ruimtetuig stadig van koers afgedryf, wat 'n regstelling genoodsaak het. Aangesien die maanmodule se leidingstelsel afgeskakel is na die PC+2-prosedure, is die bemanning aangesê om die [[Ligskadugrens|lyn tussen nag en dag]] op Aarde te gebruik om hulle te lei, 'n tegniek wat op NASA se Aarde-wentelbaan-missies gebruik word, maar nooit op pad terug van die Maan nie.<ref name = "Cass 3" /> Hierdie Daalaandrywingstelselverbranding, om 105:18:42 vir 14 sekondes, het die geprojekteerde ingangsvlugroetehoek terug binne veilige perke gebring. Nietemin was nog 'n verbranding nodig om 137:40:13, met behulp van die maanmodule se reaksiebeheerstelselstuwers, vir 21.5 sekondes. Die diensmodule is minder as 'n halfuur later ontkoppel en losgelaat, wat die bemanning toegelaat het om die skade vir die eerste keer te sien en te fotografeer. Hulle het berig dat 'n hele paneel van die diensmodule se buitekant vermis was, dat die brandstofselle bokant die suurstoftenkrak gekantel het, dat die hoëwins-antenna beskadig was en dat daar 'n aansienlike hoeveelheid wrakstukke orals was.{{sfn|Orloff & Harland|2006|pp=370–371}} Haise kon moontlike skade aan die diensmodule se enjinklok sien, wat Kranz se besluit om die diensmodules se enjin nie te gebruik nie, ondersteun het.<ref name = "Cass 3" /> Die bemanning het toe uit die maanmodule terug in die beheermodule beweeg en die lewensondersteuningstelsels heraktiveer.<ref name="apollo13NASAsdca"/> [[Lêer:Apollo13 splashdown.jpg|duimnael|links|Apollo&nbsp;13 plons neer in die suide van die Stille Oseaan op April 17, 1970]] Die laaste probleem wat opgelos moes word, was hoe om die maanmodule op 'n veilige afstand van die beheermodule te skei net voor hertoetrede in die atmsofeer. Die normale prosedure, in 'n maanbaan, was om die maanmodule vry te stel en dan die diensmodule se reaksiebeheerstelselstuwers te gebruik om die beheer-en-diensmodule weg te trek, maar teen hierdie punt was die diensmodule reeds losgelaat. Die vervaardiger van die maanmodule, Grumman, het 'n span ingenieurs van die Universiteit van Toronto, onder leiding van senior wetenskaplike Bernard Etkin, aangestel om die probleem op te los van hoeveel lugdruk in die doktonnel gelaat moet word (eerder as om dit heeltemal na die ruimte te ventileer) om die modules uitmekaar te stoot. Die ruimtevaarders het die oplossing met sukses toegepas.<ref name="G&M">{{cite news|title=Bernard Etkin helped avert Apollo 13 tragedy|url=https://www.theglobeandmail.com/technology/science/bernard-etkin-helped-avert-apollo-13-tragedy/article19735265/#dashboard/follows/|access-date=September 7, 2019|newspaper=The Globe and Mail}}</ref> Die maanmodule het weer die Aarde se atmosfeer binnegedring en is vernietig, met die oorblywende stukke wat diep in die oseaan geval het. <ref name="LM-ALSEP" /><ref name=impact>{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/apollo_impact.html|title=Impact Sites of Apollo LM Ascent and SIVB Stages|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=August 27, 2019|archive-date= 8 Januarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108152701/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/apollo_impact.html|url-status=dead}}</ref> Apollo 13 se finale middelkoers-korreksie het die bekommernisse van die Atoomenergiekommissie aangespreek, wat wou hê dat die houer met die plutoniumoksied wat vir die SNAP-27 RTG bedoel was, op 'n veilige plek moes land. Die impakpunt was oor die Tonga-trog in die Stille Oseaan, een van sy diepste punte en die houer het 10 kilometer na die bodem gesink. Latere helikopteropnames het geen radioaktiewe lekkasie gevind nie.<ref name = "Cass 3" /> Ionisasie van die lug rondom die beheermodule tydens hertoetrede sal tipies 'n kommunikasieonderbreking van vier minute veroorsaak. Apollo 13 se vlak terugkeerpad het dit tot ses minute verleng, langer as wat verwag is; beheerders het gevrees dat die beheermodule se hitteskild gefaal het..<ref>{{cite magazine|title=Did Ron Howard exaggerate the reentry scene in the movie Apollo 13?|first=Joe|last=Pappalardo|url=http://www.airspacemag.com/need-to-know/did-ron-howard-exaggerate-the-reentry-scene-in-the-movie-apollo-13-17639496/|magazine=Air & Space/Smithsonian|publisher=Smithsonian Institution|location=Washington, D.C.|date=May 1, 2007|access-date=September 8, 2019}}</ref> ''Odyssey'' het radiokontak herwin en veilig in die suid-Stille Oseaan neergeplons, 21°38′24″S 165°21′42″W,{{sfn|Apollo 13 Mission Report 1970|p=1-2}} suidoos van Amerikaans-Samoa en 6.5 km vanaf die bergingskip, USS ''Iwo Jima''.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=371}} Alhoewel hulle moeg was, was die bemanning in 'n goeie toestand, behalwe vir Haise, wat 'n ernstige urienweginfeksie ontwikkel het weens onvoldoende waterinname.{{sfn|Cortright|1975|pp=262–263}} Die bemanning het oornag op die skip gebly en die volgende dag na Pago Pago, Amerikaans Samoa, gevlieg. Hulle het na Hawaii gevlieg, waar president Richard Nixon hulle die Presidensiële Medalje van Vryheid, die hoogste burgerlike eerbewys, aan hulle toegeken het.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/39764154/the_philadelphia_inquirer/|title=Heroes of Apollo 13 Welcomed by President and Loved Ones|agency=Associated Press|newspaper=The Philadelphia Inquirer|location=Philadelphia, Pennsylvania|date=April 19, 1970|via=Newspapers.com|page=1}}</ref> Hulle het oornag gebly en is toe terug na Houston gevlieg.{{sfn|Apollo 13 Mission Report 1970|p=10-5}} Op pad na Honolulu het president Nixon in Houston gestop om die Presidensiële Medalje van Vryheid aan die Apollo 13-sendingoperasiespan toe te ken.<ref name="nixon">{{cite web|title=Behind the Scenes of Apollo 13|url=https://www.nixonfoundation.org/2016/04/behind-scenes-apollo-13/|website=Richard Nixon Foundation|access-date=June 27, 2019|date=April 11, 2016}}</ref> Hy het oorspronklik beplan om die toekenning aan NASA-administrateur Thomas O. Paine te gee, maar Paine het die sendingoperasiespan aanbeveel.<ref>{{cite web|url=https://www.presidency.ucsb.edu/node/241054|title=Remarks on Presenting the Presidential Medal of Freedom to Apollo 13 Mission Operations Team in Houston.|publisher=The American Presidency Project|access-date=December 27, 2017}}</ref> == Publieke en media-reaksie == Wêreldwye belangstelling in die Apollo-program is deur die voorval weer aangewakker; televisiedekking is deur miljoene gesien. Vier Sowjet-skepe het na die landingsgebied gegaan om te help indien nodig{{sfn|NASA 1970|p=15}} en ander nasies het hulp aangebied indien die vaartuig elders moes land.{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=489–494}} President Nixon het afsprake gekanselleer, die ruimtevaarders se families gebel en na NASA se Goddard Space Flight Center in Greenbelt, [[Maryland]], gereis, waar Apollo se opsporing en kommunikasie gekoördineer is.{{sfn|NASA 1970|p=15}} Die redding het meer openbare aandag gekry as enige ruimtevlug tot op daardie stadium, behalwe die eerste maanlanding van Apollo 11. Daar was wêreldwye opskrifte en mense het om televisiestelle gesit om die nuutste ontwikkelinge te kry, aangebied deur netwerke wat hul gereelde programmering vir bulletins onderbreek het. [[Pous Paulus VI]] het 'n gemeente van 10 000 mense gelei in gebed vir die ruimtevaarders se veilige terugkeer; tien keer daardie getal mense wat gebede by 'n godsdienstige fees in [[Indië]] doen.{{sfn|Chaikin|1995|p=316}} Die Senaat van die Verenigde State het op 14 April 'n resolusie aangeneem wat besighede versoek om daardie aand om 21:00, plaaslike tyd, tyd aan werknemers toe te laat vir gebede.{{sfn|NASA 1970|p=15}} Na raming het 40 miljoen Amerikaners na Apollo 13 se landing gekyk, wat regstreeks op al drie netwerke uitgesaai is, met nog 30 miljoen wat 'n gedeelte van die 6+1⁄2 uur lange uitsending gekyk het. Selfs mense meer buite die VSA het gekyk. Jack Gould van [[The New York Times]] het gesê dat Apollo 13, "wat so naby aan 'n tragiese ramp gekom het, die wêreld heel waarskynlik meer volledig in wedersydse besorgdheid verenig het as wat 'n ander suksesvolle landing op die Maan sou gedoen het".<ref>{{cite news|last=Gould|first=Jack|author-link=Jack Gould|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/1970/04/18/archives/tv-millions-of-viewers-end-vigil-for-apollo-13-unusual-color.html|date=April 18, 1970|page=59|title=TV: Millions of viewers end vigil for Apollo 13|url-access=subscription}}</ref> == Ondersoek en reaksie == === Hersieningsraad === Onmiddellik na die bemanning se terugkeer het die NASA-administrateur Paine en adjunk-administrateur George Low 'n Hersieningsraad aangestel om die ongeluk te ondersoek. Onder die voorsitterskap van die direkteur van die NASA Langley-navorsingsentrum, Edgar M. Cortright, en insluitend Neil Armstrong en ses ander<ref group=nota>Die ander was Robert F. Allnutt (Assistent van die Administrateur, NASA-hoofkwartier); John F. Clark (Direkteur, Goddard Ruimtevlugsentrum); Brig. Generaal Walter R. Hedrick Jr. (Direkteur van Ruimte, DCS/RED, Hoofkwartier, USAF); Vincent L. Johnson (Adjunk-Mede-Administrateur-Ingenieurswese, Kantoor van Ruimtewetenskap en Toepassings); Milton Klein (Bestuurder, AEC-NASA Ruimtekernaandrywingskantoor); Hans M. Mark (Direkteur, Ames Navorsingsentrum).{{sfn|Accident report|pp=1-1–1-4}}</ref> het die raad sy finale verslag op 15 Junie aan Paine gestuur.{{sfn|Accident report|p=15}} Dit het bevind dat die fout in die diensmodule se suurstoftenk nommer 2 begin het.{{sfn|Accident report|p=4-36}} Beskadigde Teflon-isolasie op die drade na die roerwaaier binne in suurstoftenk 2 het veroorsaak dat die drade kortsluit en hierdie isolasie aan die brand gesteek het. Die gevolglike brand het die druk binne in die tenk verhoog totdat die tenkkoepel gefaal en die brandstofselbaai (Diensmodule sektor 4) met vinnig uitsettende gasvormige suurstof en verbrandingsprodukte gevul het. Die styging in druk was voldoende om die klinknaels wat die [[aluminium]] buitepaneel, wat sektor 4 bedek vas hou, te breek en die sektor aan die ruimte blootgestel en die vuur geblus het. Die losstaande paneel het die nabygeleë hoëwins-antenna getref, wat die smalstraal-kommunikasiemodus gedeaktiveer het en kommunikasie met die Aarde vir 1.8&nbsp;sekondes onderbreek het terwyl die stelsel outomaties na die rugsteun-wyestraalmodus oorgeskakel het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|pp=372–373}} Die sektore van die diensmodule was nie lugdig van mekaar af nie en as daar tyd was vir die hele diensmodule om so onder druk te kom soos sektor 4, sou die krag op die beheermodule se hitteskild die twee modules geskei het. Die verslag het die gebruik van Teflon en ander materiale wat as vlambaar in superkritiese suurstof, soos aluminium, binne die tenk bevraagteken.{{sfn|Accident report|pp=5-6–5-7, 5-12–5-13}} Die raad het geen bewyse gevind wat op enige ander teorie van die ongeluk dui nie.{{sfn|Accident report|p=4-37}} {{multiple image | align = left | direction = vertical | width = 200 | header = | image1 = Honeycomb panel test (S70-41982).jpg | alt1 = | caption1 = Paneel tydens die insident besig om uitgeblaas te word | image2 = Honeycomb panel test (S70-41983).jpg | alt2 = Further along in the process | caption2 = Paneel, soortgelyk aan die diensmodule se sektor 4 bedekking, besig om uit geblaas te word tydens 'n toets as deel van die ondersoek }} Meganiese skok het die suurstofkleppe op die nommer 1 en nommer 3 brandstofselle gedwing om toe te sluit, wat hulle buite werking gestel het.{{sfn|Accident report|p=4-40}} Die skielike faling van suurstoftenk 2 het suurstoftenk 1 gekompromitteer, wat veroorsaak het dat die inhoud daarvan oor die volgende 130&nbsp;minute uitgelek het, moontlik deur 'n beskadigde lyn of klep en die diensmodule se suurstofvoorraad heeltemal uitgeput het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=372}}{{sfn|Accident report|p=4-43}} Met beide die diensmodule se suurstoftenks wat leeg geraak het en met ander skade aan die diensmodule, moes die sending gestaak word.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=375}} Die raad het die reaksie op die krisis geprys: "Die onvolmaaktheid in Apollo 13 het 'n byna-ramp veroorsaak, slegs afgeweer deur uitstekende prestasie van die kant van die bemanning en die grondbeheerspan wat hulle ondersteun het."{{sfn|Accident report|p=ii}} Suurstoftenk 2 is vervaardig deur die Beech Aircraft Company van [[Boulder, Colorado|Boulder]], [[Colorado]], as subkontrakteur van North American Rockwell (NAR) van Downey, [[Kalifornië]], hoofkontrakteur vir die [[Apollo-beheer-en-diensmodule|beheer-en-diensmodule]].{{sfn|Accident report|p=4-2}} Dit het twee termostatiese skakelaars bevat, oorspronklik ontwerp vir die beheermodule se 28-volt [[Gelykstroom|GS-krag]], maar wat kon faal as dit aan die 65-volt onderwerp word wat tydens grondtoetse by Kennedy-ruimtesentrum gebruik was.{{sfn|Accident report|p=4-23}} By NAR se fasiliteit was suurstoftenk 2 oorspronklik geïnstalleer in 'n suurstofrak wat in die Apollo 10-diensmodule, SM-106, geplaas is, maar dit is verwyder om 'n potensiële elektromagnetiese interferensieprobleem op te los en is met 'n ander rak vervang. Tydens die verwydering is die rak per ongeluk met minstens 5 sentimeter laat val, omdat 'n keerbout nie verwyder was nie. Die waarskynlikheid van skade hierdeur was min, maar dit is moontlik dat die aanvullyn-samestelling los was en deur die val vererger is. Na 'n paar hertoetse (wat nie die vul van die tenk met vloeibare suurstof ingesluit het nie), is die rak in November 1968 weer in SM-109 geïnstalleer, bedoel vir Apollo 13, wat in Junie 1969 na die Kennedy-ruimtesentrum verskeep is.{{sfn|Accident report|pp=4-19, 4-21}} Die aftellingsdemonstrasietoets het, met SM-109 in sy plek naby die bokant van die Saturn V, plaasgevind en op 16 Maart 1970 begin. Tydens die toets is die kriogeniese tenks gevul, maar suurstoftenk 2 kon nie deur die normale dreineringslyn leeggemaak word nie en 'n verslag is geskryf om die probleem te dokumenteer. Na 'n bespreking tussen NASA en die kontrakteurs, is pogings om die tenk leeg te maak op 27 Maart hervat. Toe dit nie normaalweg wou leegraak nie, is die verwarmers in die tenk aangeskakel om die suurstof te laat verdamp. Die termostatiese skakelaars was ontwerp om te verhoed dat die verwarmers die temperatuur hoër as 27&nbsp;°C verhoog, maar hulle het gefaal onder die 65-volt kragtoevoer wat gebruik is. Temperature op die verwarmerbuis binne die tenk het moontlik 540&nbsp;°C bereik, wat heel waarskynlik die Teflon-isolasie beskadig het.{{sfn|Accident report|p=4-23}} Die temperatuurmeter was nie ontwerp om hoër as 29 °C (85 °F) te lees nie, dus het die tegnikus wat die prosedure gemonitor het, niks ongewoons opgespoor nie. Hierdie verhitting is goedgekeur deur Lovell en Mattingly van die hoofbemanning, sowel as deur NASA-bestuurders en -ingenieurs.{{sfn|Chaikin|1995|pp=330–331}}<ref>{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|last=Williams|first=David R.|title=The Apollo 13 Accident|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=December 31, 2012|archive-date=12 Augustus 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812132800/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|url-status=dead}}</ref> Vervanging van die tenk sou die sending met ten minste 'n maand vertraag het.<ref name = "mission summary" /> Die tenk is weer met vloeibare suurstof gevul net voor die lansering; sodra die elektriese krag gekoppel is, het dit 'n gevaarlike situasie geskep.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=375}} Die raad het bevind dat Swigert se aktivering van die suurstoftenk 2-waaier op versoek van Sendingbeheer 'n elektriese vonk veroorsaak het wat die tenk aan die brand gesteek het. {{sfn|Chaikin|1995|p=333}} Die raad het 'n toets uitgevoer op 'n suurstoftenk wat met warmdraadontstekers toegerus is wat 'n vinnige temperatuurstyging binne die tenk veroorsaak het, waarna dit gefaal en telemetrie opgelewer het soortgelyk aan dié wat met die Apollo 13 suurstoftenk 2 gesien is.{{sfn|Accident report, appendix F–H|pp=F-48–F-49}} Toetse met panele soortgelyk aan die een wat op SM Sektor 4 vermis is, het veroorsaak dat die paneel in die toetsapparaat losgekom het.{{sfn|Accident report, appendix F–H|pp=F-70–F-82}} === Veranderinge na die ondersoek === [[Lêer:Apollo 14 redesigned oxygen tank (S71-16745).jpg|duimnael|Herontwerpte suurstoftenk vir Apollo{{nbsp}}14]] Vir Apollo 14 en daaropvolgende sendings is die suurstoftenk herontwerp en die termostate is opgegradeer om die korrekte spanning te kan hanteer. Die verwarmers is behou aangesien hulle nodig was om suurstofdruk te handhaaf. Die roerwaaiers, met hul onverseëlde motors, is verwyder, wat beteken het dat die suurstofhoeveelheidsmeter nie meer akkuraat was nie. Dit het vereis dat 'n derde tenk bygevoeg word sodat geen tenk minder as halfleeg sou word nie.{{sfn|Gatland|1976|p=281}} Die derde tenk is in vak 1 van die diensmodule geplaas, aan die teenoorgestelde kant van die ander twee en het 'n isolasieklep gekry wat dit in 'n noodgeval van die brandstofselle en van die ander twee suurstoftenks kon isoleer en dit toelaat om slegs die beheermodule se omgewingbeheer stelsel te voed. Die hoeveelheidsvoelpen is opgegradeer van aluminium na [[vlekvrye staal]].{{sfn|Apollo 14 Press Kit|1971|pp=96–97}} Alle elektriese bedrading in vak 4 was met vlekvrye staal omhul. Die brandstofsel-suurstoftoevoerkleppe is herontwerp om die Teflon-bedekte bedrading van die suurstof te isoleer. Die ruimtetuig en sendingbeheer-moniteringstelsels is aangepas om meer onmiddellike en sigbare waarskuwings van afwykings te gee.{{sfn|Gatland|1976|p=281}} 'n Noodvoorraad van 19 liter water is in die beheermodule gestoor en 'n noodbattery, identies aan dié wat die maanmodule se daalstadium aangedryf het, is in die diensmodule geplaas. Die maanmodule is aangepas om die oordrag van krag van die maanmodule na die beheermodule makliker te maak.{{sfn|Apollo 14 Press Kit|1971|pp=96–98}} == Nadraai == Op 5 Februarie 1971 het Apollo 14 se maanmodule, ''Antares'', op die Maan geland met die ruimtevaarders Alan Shepard en Edgar Mitchell aan boord, naby Fra Mauro, die terrein wat Apollo 13 veronderstel was om te verken.<ref>{{cite web|website=Universities Space Research Association|publisher=Lunar and Planetary Institute|title=Apollo 14 mission|url=https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_14/|access-date=September 15, 2019}}</ref> Haise het as CAPCOM gedien tydens die afdaling na die Maan<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a14/a14.landing.html|title=Landing at Far Mauro |editor-last=Jones |editor-first=Eric M. |work=Apollo 14 Lunar Surface Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025|date=January 12, 2016}}</ref> en tydens die tweede EVA, waartydens Shepard en Mitchell naby die Cone-krater verken het.<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a14/a14.tocone.html|title=Climbing Cone Ridge – where are we? |editor-last=Jones |editor-first=Eric M. |work=Apollo 14 Lunar Surface Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025|date=September 29, 2017}}</ref> Geen van die Apollo 13-ruimtevaarders het weer in die ruimte gevlieg nie. Lovell het in 1973 by NASA en die Vloot afgetree en die privaatsektor betree.<ref name="nasabio">{{cite web |url=http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/lovell-ja.html |title=Astronaut Bio: James A. Lovell |access-date=December 16, 2016|publisher=NASA|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112213829/https://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/lovell-ja.html|archive-date=January 12, 2017}}</ref>Hy is in 2025 op die ouderdom van 97 oorlede.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/news-release/acting-nasa-administrator-reflects-on-legacy-of-astronaut-jim-lovell/|title=Acting NASA Administrator Reflects on Legacy of Astronaut Jim Lovell|first=Jessica|last=Taveau|publisher=NASA|date=August 8, 2025|accessdate=August 8, 2025}}</ref> Swigert sou deel gewees het van die 1975 Apollo-[[Sojoes-program|Sojoes]]-toetsprojek (die eerste gesamentlike sending met die Sowjetunie), maar is verwyder as gevolg van sy deelname aan die Apollo 15-koevert voorval. Hy het in 1973 bedank uit NASA en die agentskap verlaat om die politiek te betree en is in 1982 tot die Huis van Verteenwoordigers verkies, maar is aan kanker oorlede voordat hy op 51-jarige ouderdom ingesweer kon word.<ref>{{cite web|title=For Jack Swigert, on his 83rd birthday|last=Carney|first=Emily|url=https://www.americaspace.com/2014/08/29/for-jack-swigert-on-his-83rd-birthday/|publisher=AmericaSpace|date=August 29, 2014|access-date=November 24, 2019}}</ref> Haise sou die bevelvoerder van die gekanselleerde Apollo 19-sending gewees het, en het die Ruimtependeltuig-naderings- en landingstoetse gevlieg voordat hy in 1979 by NASA afgetree het.<ref>{{Cite web |first1=Elizabeth|last1=Howell|last2=Hickok|first2=Kimberly|title=Astronaut Fred Haise: Apollo 13 Crewmember |url=http://www.space.com/20318-fred-haise-apollo-13-biography.html |website=Space.com|publisher=Future US |date=April 10, 2020 |access-date = April 11, 2020}}</ref> Verskeie eksperimente is tydens Apollo 13 voltooi, alhoewel die sending nie op die Maan geland het nie.<ref name="nasabio"/> Een het die lanseervoertuig se S-IVB (die Saturn V se derde stadium) behels, wat op vorige missies in 'n sonbaan gestuur is nadat dit losgemaak is. Die seismometer wat deur Apollo 12 agtergelaat is, het gereelde impakte van klein voorwerpe op die Maan waargeneem, maar groter impakte sou meer inligting oor die Maan se kors oplewer, daarom is besluit dat die S-IVB, beginnende met Apollo 13, op die Maan neerstort sou word. {{sfn|Harland|1999|p=50}} Die impak het om 77:56:40 in die sending plaasgevind en genoeg energie opgelewer sodat die versterking van die seismometer, 117 kilometer vanaf die impak, verminder moes word.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=367}} 'n Eksperiment om die hoeveelheid atmosferiese elektriese verskynsels tydens die opstyg na die wentelbaan te meet, bygevoeg nadat Apollo 12 deur weerlig getref is, het data opgelewer wat 'n verhoogde risiko tydens marginale weer aandui. 'n Reeks foto's van die Aarde, geneem om te toets of wolkhoogte vanaf geosinchrone satelliete bepaal kon word, het die verlangde resultate gelewer.<ref name = "13 science">{{cite web|title=Apollo 13 mission: Science experiments|website=[[Universities Space Research Association|USRA]]|publisher=Lunar and Planetary Institute|url=https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_13/experiments/|access-date=August 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915105402/https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_13/experiments/|archive-date=September 15, 2018|url-status=dead}}</ref> As 'n grap het Grumman, vervaardiger van die maanmodule, 'n faktuur aan North American Rockwell, hoofkontrakteur vir die Beheer-en-Diensmodule, uitgereik vir die "sleep" van die Beheer-en-Diensmodule die grootste deel van die pad na die Maan en terug. Die transaksiekoste het 400 001 myl teen $1 elk (plus $4 vir die eerste myl); $536,05 vir batterylaai; suurstof; en vier nagte teen $8 per nag vir 'n "ekstra gas in die kamer" (Swigert) ingesluit. Na 'n 20% "kommersiële afslag" en 'n 2% afslag vir tydige betaling, was die finale totaal $312 421,24. North American het betaling van die hand gewys en opgemerk dat hulle drie vorige Grumman maanmodules na die Maan vervoer het sonder vergoeding.<ref>{{cite web|url=https://www.spaceflightinsider.com/space-centers/kennedy-space-center/the-apollo-13-invoice/|title=The Apollo 13 Invoice...|website=Spaceflight Insider|access-date=September 17, 2019|date=December 8, 2013|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112041957/https://www.spaceflightinsider.com/space-centers/kennedy-space-center/the-apollo-13-invoice/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Tongue-in-Cheek-Bill Asks Space Tow Fee|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1338&dat=19700418&id=Owg0AAAAIBAJ&sjid=O_gDAAAAIBAJ&pg=5822,839543|newspaper=Spokane Daily Chronicle|date=April 18, 1970|page=7|access-date=September 17, 2019}}</ref><ref>{{cite news|newspaper=[[The New York Times]]|date=April 18, 1970|access-date=September 17, 2019|title='Towing' Fee is asked by Grumman|page=13|url=https://www.nytimes.com/1970/04/18/archives/towing-fee-is-asked-by-grumman.html}}</ref> Die beheermodule is uitmekaar gehaal vir toetsing en die onderdele was jare lank geberg; sommige is gebruik vir 'n opleidingstoestel vir die Skylab-reddingsmissie. Die opleidingstoestel is by die Kentucky Wetenskapsentrum in Louisville, Kentucky, uitgestal. Max Ary van die Cosmosphere het 'n projek voltooi om die ''Odyssey'' te restoureer en dit is te sien by die museum in Hutchinson, Kansas.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35462879/the_manhattan_mercury/|title=Apollo 13 Capsule Headed for Kansas|agency=Associated Press|date=December 29, 1996|page=A2|via=Newspapers.com|location=Manhattan, Kansas|newspaper=The Manhattan Mercury}}</ref> Apollo 13 is deur Lovell 'n ''suksesvolle mislukking'' genoem.{{sfn|Cortright|1975|pp=247–249}} Mike Massimino, 'n [[pendeltuig]]-ruimtevaarder, het gesê dat Apollo 13 "spanwerk, kameraderie en waarvan NASA regtig gemaak is" getoon het.<ref name="Yahoo 50th">{{cite news|publisher = Yahoo! News|url=https://news.yahoo.com/houston-ve-had-problem-remembering-050652323.html|access-date=April 11, 2020|date=April 9, 2020|title='Houston, we've had a problem': Remembering Apollo 13 at 50|last=Dunn|first=Marcia|agency=Associated Press}}</ref> Die reaksie op die ongeluk is herhaaldelik ''NASA se beste uur'' genoem;<ref name="Walt Disney's Honorary Oscars">{{cite web|first=Kim|last=Shiflett|url=https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour|title=Members of Apollo 13 Team Reflect on 'NASA's Finest Hour'|date=April 17, 2015|access-date=June 16, 2018|publisher=[[NASA]]|archive-date=September 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924162717/https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|editor-last1=Foerman |editor-first1=Paul |editor-last2=Thompson |editor-first2=Lacy|date=April 2010|title=Apollo 13 – NASA's 'successful failure'|journal=Lagniappe|volume=5|issue=4|pages=5–7|location=Hancock County, Mississippi|publisher=John C. Stennis Space Center|access-date=July 4, 2013|url=http://www.nasa.gov/centers/stennis/pdf/445767main_April_10_Lagniappe.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.nasa.gov/centers/stennis/pdf/445767main_April_10_Lagniappe.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cgpublishing.com/Rpdf/Apollo%20EECOM%20Boeing%20News%201(FL)1.pdf|title=NASA's Finest Hour: Sy Liebergot recalls the race to save Apollo 13|last=Seil|first=Bill|date=July 5, 2005|work=Boeing News Now|publisher=[[Boeing|Boeing-maatskappy]] |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120409192033/http://www.cgpublishing.com/Rpdf/Apollo%20EECOM%20Boeing%20News%201(FL)1.pdf|archive-date=April 9, 2012}}</ref>{{sfn|Chaikin|1995|p=335}} dit word steeds so beskou.<ref name = "Yahoo 50th" /> Die skrywer Colin Burgess het geskryf, "Die lewe-of-dood vlug van Apollo 13 het die kolossale risiko's wat inherent is aan bemande ruimtevaart, dramaties bewys. Ook, met die bemanning veilig terug op aarde, het die openbare apatie weer ondersteunend geword".{{sfn|Burgess|2019|p=23}} William R. Compton het in sy boek oor die Apollo-program van Apollo 13 gesê: "Slegs 'n heroïese poging van intydse improvisasie deur sendingoperasiespanne het die bemanning gered."{{sfn|Compton|1989|pp=196–199}} Rick Houston en Milt Heflin het in hul geskiedenis van sendingbeheer gesê: "Apollo 13 het bewys dat sendingbeheer daardie ruimtereisigers weer huis toe kon bring toe hul lewens op die spel was."{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=199}} Die voormalige NASA-hoofhistorikus Roger D. Launius het geskryf: "Meer as enige ander voorval in die geskiedenis van ruimtevlug, het herstel van hierdié ongeluk die wêreld se geloof in NASA se vermoëns verstewig".{{sfn|Launius|2019|p=187}} Die ongeluk het egter sommige amptenare, insluitend Gilruth, direkteur van die Manned Spaceflight Center, oortuig dat as NASA aanhou om ruimtevaarders op Apollo-missies te stuur, sommige onvermydelik sou sterf, en hulle het gevra dat die program so gou as moontlik beëindig word.{{sfn|Launius|2019|p=187}} Nixon se adviseurs het aanbeveel dat die oorblywende maansendings gekanselleer word en gesê dat 'n ramp in die ruimte hom politieke kapitaal sou kos.{{sfn|Chaikin|1995|p=336}} Begrotingsbesnoeiings het die besluit makliker gemaak en tydens die pouse na Apollo 13 is twee missies gekanselleer, wat beteken het dat die program met Apollo 17 in Desember 1972 geëindig het.{{sfn|Launius|2019|p=187}}{{sfn|Burgess|2019|pp=22–27}} == Populêre kultuur, media en 50ste herdenking == [[Lêer:Universal Studios Hollywood 2012 58.jpg|duimnael|alt=see caption|Beheermodule replika soos gebruik gedurende die verfilming van ''[[Apollo&nbsp;13 (film)|Apollo&nbsp;13]]'' ]] Die 1974-fliek ''Houston, We've Got a Problem'', hoewel dit rondom die Apollo 13-voorval afspeel, is 'n fiktiewe drama oor die krisisse waarmee grondpersoneel te kampe het wanneer die noodgeval hul werkskedules ontwrig en verdere stres op hul lewens plaas. Lovell het in die openbaar oor die fliek gekla en gesê dit was "fiktief en van swak smaak"..<ref name=irks>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088956/the_south_bend_tribune/|title=Apollo 13 Movie Irks Lovell|agency=Associated Press|newspaper=The South Bend Tribune|location=South Bend, Indiana|date=February 28, 1974|page=5|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2017/04/13/houston-we-have-a-problem-the-amazing-history-of-the-iconic-apollo-13-misquote/|title='Houston, we have a problem': The amazing history of the iconic Apollo 13 misquote|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521183910/https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2017/04/13/houston-we-have-a-problem-the-amazing-history-of-the-iconic-apollo-13-misquote/|archive-date=May 21, 2019|url-status=live|newspaper=The Washington Post|date=April 13, 2017|last1=Rosenwald|first1=Michael S.}}</ref> "'Houston ... We've Got a Problem'" was die titel van 'n episode van die [[BBC]]-dokumentêre reeks A Life At Stake, wat in Maart 1978 uitgesaai is. Dit was 'n akkurate, indien vereenvoudigde, rekonstruksie van die gebeure.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35940813/the_observer/|title=The Week in View|last1=Meades|first1=Jonathan|newspaper=The Observer|location=London, England|date=March 26, 1978|page=29|via=Newspapers.com}}</ref>In 1994, tydens die 25ste herdenking van Apollo 11, het PBS 'n 90-minuut dokumentêr met die titel ''Apollo 13: To the Edge and Back'' vrygestel.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35947551/chicago_tribune/|title=Wednesday Highlights|department=TV Week|newspaper=Chicago Tribune|location=Chicago, Illinois|date=July 17, 1994|page=25|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35947573/florida_today/|title=Space Specials at a Glance|newspaper=Florida Today|department=TV Week|location=Cocoa, Florida|date=July 17, 1994|page=3|via=Newspapers.com}}</ref> Na die vlug het die bemanning beplan om 'n boek te skryf, maar hulle het almal NASA verlaat sonder om dit te begin. Nadat Lovell in 1991 afgetree het, is hy deur die joernalis Jeffrey Kluger genader oor die skryf van 'n nie-fiksieverslag van die sending. Swigert is in 1982 oorlede en Haise het nie meer in so 'n projek belanggestel nie. Die gevolglike boek, ''Lost Moon: The Perilous Voyage of Apollo 13'', is in 1994 gepubliseer.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/39589313/the_postcrescent_11_december_1994/|title=Lovell Describes the Dark Side of Moon Shots|newspaper=The Post-Crescent|location=Appleton, Wisconsin|agency=Associated Press|last1=Dunn|first1=Marcia|date=December 11, 1994|page=F-8|via=Newspapers.com}}</ref> In 1995 is 'n filmaanpassing van die boek, Apollo 13, vrygestel, geregisseer deur [[Ron Howard]] en met Tom Hanks as Lovell, [[Bill Paxton]] as Haise, [[Kevin Bacon]] as Swigert, [[Gary Sinise]] as Mattingly, [[Ed Harris]] as Kranz en [[Kathleen Quinlan]] as Marilyn Lovell in die hoofrolle. James Lovell, Kranz en ander hoofrolspelers het verklaar dat hierdie film die gebeure van die sending met redelike akkuraatheid uitgebeeld het, gegewe dat 'n mate van dramatiese vryheid geneem is. Byvoorbeeld, die film verander die tydsvorm van Lovell se bekende opvolg op Swigert se oorspronklike woorde van "Houston, ons het 'n probleem gehad" na "Houston, ons het 'n probleem".<ref name = "journal Houston" /><ref name = "nasaMembers" /> Gedurende die skepping van die film is die frase "Mislukking is nie 'n opsie nie" geskep, wat deur Harris as Kranz in die film uitgespreek is; die frase het so nou met Kranz geassosieer geraak dat hy dit vir die titel van sy 2000-outobiografie gebruik het.<ref name="nasaMembers">{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour|title=Members of Apollo 13 Team Reflect on 'NASA's Finest Hour'|last=Granath|first=Bob|date=April 17, 2015|website=NASA|access-date=July 1, 2019|archive-date=July 13, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713193613/https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour/|url-status=dead}}</ref> Die film het twee van die nege Oscar-toekennings gewen waarvoor dit genomineer is, naamlik vir Beste Rolprentredigering en Beste Klank.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088898/the_heraldpalladium/|title=The Winners|agency=Associated Press|newspaper=The Herald-Palladium|location=Saint Joseph, Michigan|date=March 26, 1996|page=4B|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088927/st_louis_postdispatch/|title='Braveheart', 'Apollo 13' Lead Oscar Nominees|newspaper=St. Louis Post Dispatch|location=St. Louis, Missouri|date=February 14, 1996|page=4A|via=Newspapers.com|last1=Barnes|first1=Harper}}</ref> In die 1998-minireeks ''From the Earth to the Moon'', medevervaardig deur Hanks en Howard, word die sending gedramatiseer in die episode "We Interrupt This Program". Eerder as om die voorval vanuit die bemanning se perspektief te wys soos in die Apollo 13-speelfilm, word dit eerder aangebied vanuit 'n Aardse perspektief van televisieverslaggewers wat meeding om dekking van die gebeurtenis.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35053645/santa_cruz_sentinel/|title=Tom Hanks Flies us to the Moon via HBO|newspaper=Santa Cruz Sentinel|location=Santa Cruz, California|date=April 5, 1998|page=C-6|agency=The New York Times|via=Newspapers.com|last1=Sterngold|first1=James}}</ref> In 2020 het die BBC World Service begin om ''13 Minutes to the Moon'' uit te saai, radioprogramme wat gebruik maak van NASA-klank van die sending, sowel as argiefmateriaal en onlangse onderhoude met deelnemers. Episodes het begin uitgesaai vir Seisoen 2 vanaf 8 Maart 2020, met episode 1, "Time Bomb: Apollo 13", wat die lansering en die ontploffing verduidelik. Episode 2 beskryf Sendingbeheer se ontkenning en ongeloof oor die ongeluk, met ander episodes wat ander aspekte van die sending dek. Die sewende en laaste episode is vertraag weens die [[Covid-19-pandemie]]. In "Delay to Episode 7" het die BBC verduidelik dat die aanbieder van die reeks, mediese dokter Kevin Fong, diens moes verrig het.<ref>{{Cite web |title=13 minutes to the moon, season 2, BBC podcast |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/w13xttx2/episodes/downloads |access-date=April 14, 2020 |website=BBC}}</ref><ref>{{cite web |date=March 11, 2020 |title=13 Minutes to the moon |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p083wp70 |access-date=December 28, 2022 |website=BBC}}</ref> Voor die 50ste herdenking van die sending in 2020 is 'n Apollo in Real Time-webwerf vir die sending geopen, wat kykers toelaat om die sending te volg terwyl dit ontvou, foto's en video's te besigtig, en te luister na klank van gesprekke tussen Houston en die ruimtevaarders, sowel as tussen sendingbeheerders.<ref>{{cite journal|title=Relive the drama of Apollo 13 in real time, as it happened|date=April 8, 2020|access-date=April 16, 2020|last=Reichhardt|first=Tony|url=https://www.airspacemag.com/daily-planet/relive-drama-apollo-13-real-time-it-happened-180974625/|publisher=[[Smithsonian Institution]]|journal=Air and Space Magazine}}</ref> As gevolg van die COVID-19-pandemie het NASA geen persoonlike geleenthede gedurende April 2020 vir die vlug se 50ste herdenking gehou nie, maar het 'n nuwe dokumentêr ''Apollo 13: Home Safe'' op 10 April 2020 bekendgestel.<ref>{{cite web|title=Celebrate Apollo 13 at 50 with NASA's 'Home Safe' documentary (and much more!)|last=Howell|first=Elizabeth|url=https://www.space.com/apollo-13-50th-anniversary-webcast-digital-celebrations.html|date=April 10, 2020|access-date=April 16, 2020|publisher=space.com}}</ref> 'n Aantal geleenthede is herskeduleer vir later in 2020.<ref>{{cite web|title=Houston, we've had a delay: Apollo 13 50th celebrations rescheduled|last=Pearlman|first=Robert Z.|url=https://www.space.com/apollo13-50th-celebrations-rescheduled.html|date=April 9, 2020|access-date=April 16, 2020|publisher=space.com}}</ref> ==Galery== <gallery widths="200" heights="200"> ALSEP Ap13-70-HC-77.jpg|Lovell oefen ontplooiing van die ALSEP toerusting tydens opleiding. Apollo 13 Saturn V during rollout.jpg|Die Apollo 13 lanseervoertuig word uitgerol, Desember 1969 Apollo 13 Mailbox at Mission Control.jpg|Die "posbus" by Sendingbeheer gedurende die Apollo&nbsp;13 sending Apollo 13 LM undocking (AS13-59-8566) (cropped).jpg|Maanmodule ''Aquarius'' nadat dit losgelaat is bokant die Aarde Mission Control Celebrates - GPN-2000-001313.jpg|Sendingbeheer vier die suksesvolle neerplonsing van die bemanning Apollo 13 Astronauts on the U.S.S. Iwo Jima - GPN-2002-000054.jpg|Die bemanning aanboord van die USS ''Iwo Jima'' nadat hulle neergeplons het Crew on the phone.png|Die bemanning praat met President Nixon kort na hulle terugkering APOLLO 13 LUNAR PLAQUE replica.jpg|Replika van die maan gedenkplaat met Swigert se naam op wat ontwerp was om dié een op die ''Aquarius'', met Mattingly se naam op, te bedek Apollo13-booster-crater.jpg|Die krater veroorsaak deur die S-IVB's se impak, soos gefotografeer deur die [[Lunar Reconnaissance Orbiter]], 2010 </gallery> == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings|3}} == Bronne == * {{cite magazine|title=The Elusive Human Maximum Altitude Record|last1=Adamo|first1=Daniel|magazine=Quest: The History of Spaceflight Quarterly|volume=16|issue=4|year=2009|issn=1065-7738|url=http://www.aiaahouston.org/Horizons/ApolloMaxH.pdf}} * {{cite book|title=Apollo 13 Press Kit|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|year=1970|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a13/A13_PressKit.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/alsj/a13/A13_PressKit.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=70-50K|ref={{sfnRef|Apollo 13 Press Kit|1970}}}} * {{cite book|title=Apollo 14 Press Kit|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|year=1971|url=https://www.nasa.gov/specials/apollo50th/pdf/A14_PressKit.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/specials/apollo50th/pdf/A14_PressKit.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=71-3K|ref={{sfnRef|Apollo 14 Press Kit|1971}}}} *{{cite report|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/APSR-JSC-09423-OCR.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.hq.nasa.gov/alsj/APSR-JSC-09423-OCR.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Apollo Program Summary Report|date=1975|publisher=[[National Aeronautics and Space Administration]]|id=JSC-09423|ref={{sfnRef|Apollo Program Summary Report|1975}}}} * {{cite book|last1=Barell|first1=John|title=Antarctic Adventures: Life Lessons from Polar Explorers|year=2016|publisher=Balboa Press|isbn=978-1-5043-6651-9|url=https://books.google.com/books?id=yJiaDQAAQBAJ&pg=PT154}} * {{cite report |url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19790003956.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19790003956.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Moonport: A History of Apollo Launch Facilities and Operations|first1=Charles D.|last1=Benson|first2=William Barnaby|last2=Faherty|year=1978|location=Washington, D.C.|series=NASA History Series|id=SP-4204|ref={{sfnRef|Benson & Faherty|1979}}}} * {{cite book |last1=Brooks |first1=Courtney G. |last2=Grimwood |first2=James M. |last3=Swenson |first3=Loyd S. Jr. |title=Chariots for Apollo: A History of Manned Lunar Spacecraft |url=https://history.nasa.gov/SP-4205.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4205.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead|series=NASA History Series |date=1979 |publisher=Scientific and Technical Information Branch, NASA |location=Washington, D.C. |isbn=978-0-486-46756-6 |oclc=4664449 |lccn=79001042 |id=NASA SP-4205 |ref={{sfnRef|Brooks, Grimwood, & Swenson|1979}}}} * {{cite book|last=Burgess|first=Colin|year=2019|title=Shattered Dreams: The Lost and Canceled Space Missions|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln, Nebraska|isbn=978-1-4962-1422-5|edition=eBook}} * {{cite book|last=Chaikin|first=Andrew|title=A Man on the Moon: The Voyages of the Apollo Astronauts|location=New York|publisher=Penguin Books|year=1995|orig-year=1994|isbn=978-0-14-024146-4}} *{{cite book|last1=Compton|first1=William David|title=Where No Man has Gone Before: A History of Apollo Lunar Exploration Missions|series=NASA History Series|publisher=NASA|id=SP-4214|year=1989|location=Washington, D.C.|oclc=1045558568}} * {{cite book|last=Cooper|first=Henry S.F.|title=Thirteen: The Apollo Mission that Failed|orig-year=1972|year=2013|publisher=Open Road Integrated Media, Inc.|location=New York|isbn=978-1-4804-6221-2}} * {{cite book|last=Cortright|first=Edgar M.|title=Report of Apollo 13 Review Board|publisher=[[NASA]]|date=June 15, 1970|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/report-of-a13-review-board-19700615-19700076776.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415005711/https://history.nasa.gov/ap13cortright.pdf |archive-date=2023-04-15 |access-date=17 August 2025 |url-status=live|ref={{sfnRef|Accident report}}}} ** {{cite book|title=Report of Apollo 13 Review Board, appendix F–H|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/a13-review-report-app-f-g-h-19700078913.pdf |access-date=17 August 2025 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/afj/ap13fj/pdf/a13-review-report-app-f-g-h-19700078913.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|ref={{sfnRef|Accident report, appendix F–H}}}} * {{cite journal|last=Driscoll|first=Everly|date=April 4, 1970|title=Apollo 13 to the highlands|jstor=3954891|journal=Science News|volume=97|issue=14| pages = 353–355|doi=10.2307/3954891}} * {{cite book|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/a13-mission-report-197007.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/alsj/a13/A13_MissionOpReport.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|author=Flight Control Division|location=Houston, Texas|title=Mission Operations Report|date=April 1970|publisher=NASA Manned Spacecraft Center|access-date=17 August 2025|ref={{sfnRef|Mission Operations Report 1970}}}} * {{cite book|last=Gatland|first=Kenneth|title=Manned Spacecraft|publisher=MacMillan|edition=Second|year=1976|location=New York|isbn=978-0-02-542820-1}} * {{cite book |editor-last=Glenday |editor-first=Craig|title=Guinness World Records 2010|year=2010|publisher=Bantam Books|location=New York|isbn=978-0-553-59337-2|url=https://archive.org/details/guinnessworldrec00vari/page/13}} * {{cite book |last1=Hacker |first1=Barton C. |last2=Grimwood |first2=James M. |title=On the Shoulders of Titans: A History of Project Gemini |url=http://history.nasa.gov/SP-4203.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://history.nasa.gov/SP-4203.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead |access-date=April 8, 2018 |series=NASA History Series |year=2010 |orig-year=1977 |publisher=NASA History Division, Office of Policy and Plans |location=Washington, DC |isbn=978-0-16-067157-9 |id=NASA SP-4203 |oclc=945144787 |ref={{sfnRef|Hacker & Grimwood|2010}}}} * {{cite book|last=Harland|first=David |title=Exploring the Moon: The Apollo Expeditions|location=London; New York|publisher=Springer|year=1999|isbn=978-1-85233-099-6}} * {{cite book|last1=Houston|first1=Rick|last2=Heflin|first2=J. Milt|last3=Aaron|first3=John|title=Go, Flight!: the Unsung Heroes of Mission Control, 1965–1992|year=2015|publisher=University of Nebraska Press|edition=eBook|location=Lincoln, Nebraska|isbn=978-0-8032-8494-4|ref={{sfnRef|Houston, Heflin & Aaron|2015}}}} * {{cite book|title=Houston, We've Got a Problem|publisher=NASA Office of Public Affairs|id=EP-76|year=1970|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19700021741.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19700021741.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|location=Washington, D.C.|ref={{sfnRef|NASA 1970}}}} * {{cite book|year=2000|last=Kranz|first=Gene|title=Failure Is Not an Option: Mission Control from Mercury to Apollo 13 and Beyond|location=New York|url=https://books.google.com/books?id=slQZ3JOUSKQC&pg=PA307|url-access=registration|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-0-7432-0079-0}} * {{cite conference|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20080018689.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20080018689.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=NASA Experience with Pogo in Human Spaceflight Vehicles|conference=NATO RTO Symposium ATV-152 on Limit-Cycle Oscillations and Other Amplitude-Limited, Self-Excited Vibrations|location=Norway|last1=Larsen|first1=Curtis E.|website=NASA Johnson Space Center|date=May 22, 2008|id=RTO-MP-AVT-152}} * {{cite book|last=Lattimer|first=Dick|others=Foreword by James A. Michener|title=All We Did Was Fly to the Moon|edition=2nd|series=History-alive series|volume=1|year=1988|orig-year=1983|publisher=Whispering Eagle Press|location=Gainesville, Florida|isbn=978-0-9611228-0-5|lccn=85222271|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780961122805}} * {{cite book|last=Launius|first=Roger D.|title=Reaching for the Moon: A Short History of the Space Race|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut|edition=eBook|year=2019|isbn=978-0-300-24516-5}} * {{cite book|last=Lovell|first=James A. |editor-last=Cortright |editor-first=Edgar M.|title=Apollo Expeditions to the Moon|url=https://history.nasa.gov/SP-350/cover.html|year=1975|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|id=SP-350|chapter=Chapter 13: "Houston, We've Had a Problem"|chapter-url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19760005868.pdf#page=261 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19760005868.pdf#page=261 |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}} * {{cite book|year=2000|orig-year=1994|last1=Lovell|first1=Jim|last2=Kluger|first2=Jeffrey|title=Lost Moon: The Perilous Voyage of Apollo 13|location=Boston|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0-618-05665-1|ref={{sfnRef|Lovell & Kluger|2000}}}} * {{cite book|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19710003598.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19710003598.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|author=Mission Evaluation Team|id=MSC-02680|location=Houston, Texas|date=September 1970|publisher=NASA Manned Spacecraft Center|title=Apollo 13 Mission Report|ref={{sfnRef|Apollo 13 Mission Report 1970}}}} *{{cite book|last1=Morgan|first1=Clay|year=2001|publisher=[[NASA]]|location=Houston, Texas|title=Shuttle–Mir|url=https://www.nasa.gov/history/history-publications-and-resources/oral-histories/shuttle-mir |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4225.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=SP-4225}} * {{cite book|last1=Orloff|first1=Richard W.|last2=Harland|first2=David M.|title=Apollo: The Definitive Sourcebook|year=2006|publisher=Praxis Publishing Company|location=Chichester, UK|isbn=978-0-387-30043-6|ref={{sfnRef|Orloff & Harland|2006}}}} * {{cite book|last=Orloff|first=Richard W.|title=Apollo by the Numbers: A Statistical Reference|series=NASA History Series|year=2000|publisher=NASA History Division, Office of Policy and Plans|location=Washington, D.C.|isbn=978-0-16-050631-4|oclc=829406439|lccn=00061677|id=NASA SP-2000-4029|url=https://history.nasa.gov/SP-4029.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4029.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead}} * {{cite book|last=Phinney|first=William C.|title=Science Training History of the Apollo Astronauts|publisher=[[NASA]]|year=2015|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20190026783.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20190026783.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=SP-2015-626}} * {{cite book|title=Deke! U.S. Manned Space: From Mercury to the Shuttle|last1=Slayton|first1=Deke|last2=Cassutt|first2=Michael|url=https://books.google.com/books?id=z8vl46GV2JYC&pg=PA236|year=1994|edition=1st|publisher=Tor books|location=New York|isbn=978-0-312-85503-1|ref={{sfnRef|Slayton & Cassutt|1994}}}} * {{cite book|last=Turnill|first=Reginald|year=2003|title=The Moonlandings: An Eyewitness Account|url=https://books.google.com/books?id=ou5ofrRh4-kC&pg=PA316|publisher=Cambridge University Press|location=New York|isbn=978-0-521-03535-4}} {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |----- style="text-align:center;" | width="35%" | '''Voorafgegaan deur ''':<br />[[Apollo 12]] | width="30%" | [[Apollo-program]] | width="35%" | '''Gevolg deur ''':<br />[[Apollo 14]] |} {{Sjabloon:Apollo-program|state=collapsed}} {{Normdata}} [[Kategorie:Apollo-program]] jf9u7tvmhl0quuq4fnp7jly5zh7416v 2891677 2891676 2026-04-08T17:53:23Z Aliwal2012 39067 /* Publieke en media-reaksie */ 2891677 wikitext text/x-wiki {{Ruimtevlug | name = Apollo 13 | image = Apollo 13 Service Module (lossless crop).jpg | image_caption = ''Odyssey'' se beskadigde diensmodule, soos gesien vanaf die Apollo maanmodule ''Aquarius'', ure voor hulle die atmosfeer binnegedring het. | image_alt = | insignia = Apollo 13-insignia.png | mission_type = Bemande maanlandingpoging | operator = [[NASA]] | COSPAR_ID = {{Unbulleted list|CSM: 1970-029A|Maanmodule: 1970-029C}} | SATCAT = 4371<ref>{{cite web|url=https://www.n2yo.com/satellite/?s=4371|title=Apollo 13 CM|website=N2YO.com|access-date=August 18, 2019}}</ref> | spacecraft = {{Unbulleted list|[[Apollo-beheer-en-diensmodule|Apollo BDM]]-109 |[[Apollo-maanmodule|Apollo LM]]-7}} | manufacturer = {{Unbulleted list|BDM: North American Rockwell|LM: Grumman}} | launch_mass = 44,069 kg (CSM: 28,881 kg;<ref>{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |title=Apollo 13 Command and Service Module (CSM) |publisher=[[NASA]]<!-- NASA Space Science Data Coordinated Archive --> |access-date=January 9, 2023 |archive-date= 7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407223412/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |url-status=dead }}</ref> LM: 15,188 kg)<ref name="apollo13NASAsdca">{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C |title=Apollo 13 Lunar Module / EASEP |publisher=NASA |access-date=January 9, 2023 |archive-date=19 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019204208/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C |url-status=dead }}</ref> | landing_mass = {{convert|11133|lb|kg|order=flip}}{{sfn|Orloff|2000|p=307}} | launch_date = {{start date text|April 11, 1970, 19:13:00|timezone=yes}}&nbsp;UTC<ref>{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |title=Apollo 13 |publisher=[[NASA]] |access-date=January 9, 2023 |archive-date= 7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407223412/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |url-status=dead }}</ref> | launch_rocket = [[Saturn V]] SA-508 | launch_site = [[Kennedy-ruimtesentrum|Kennedy LC-39A]] | landing_date = {{end date text|April 17, 1970, 18:07:41|timezone=yes}}&nbsp;UTC | landing_site = Suidelike [[Stille Oseaan]]<br />{{Koördinate|21|38|24|S|165|21|42|W|type:event|name=Apollo 13 splashdown}} | recovery_by = USS ''Iwo Jima'' | orbit_epoch = | orbit_reference = | orbit_periapsis = | orbit_apoapsis = | orbit_inclination = | orbit_period = | orbit_rev_number = | apsis = |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP | type = flyby | note = Omwenteling en landing gekanselleer | object = Maan | distance = {{convert|137|nmi|km|order=flip|sp=us}} | arrival_date = April 15, 1970, 00:21:00&nbsp;UTC }} | docking = <!--{{Infobox spaceflight/Dock | docking_target = LM | docking_type = dock | docking_date = April 11, 1970, 22:32:08&nbsp;UTC | undocking_date = April 17, 1970, 16:43:00&nbsp;UTC | time_docked = }}--> | crew_size = 3 | crew_members = {{Unbulleted list|[[Jim Lovell|James A. Lovell Jr.]]|[[Jack Swigert|John L. Swigert Jr.]]|[[Fred Haise|Fred W. Haise Jr.]]}} | crew_callsign = Apollo 8 | crew_photo = Apollo 13 Prime Crew.jpg | crew_photo_caption = Van links na regs: [[Jim Lovell]], [[Jack Swigert]], [[Fred Haise]] | previous_mission = [[Apollo 12]] | next_mission = [[Apollo 14]] | programme = [[Apollo-program]] }} [[Lêer:Apollo program.svg|links|70px]] '''Apollo 13''' (11–17 April 1970) was die sewende bemande sending in die [[Apollo-program|Apollo-ruimteprogram]] en sou die derde maanlanding gewees het. Die ruimtetuig is op 11 April 1970 vanaf die [[Kennedy-ruimtesentrum]] gelanseer, maar die landing is afgelas nadat 'n suurstoftenk in die diensmodule twee dae na die sending ontplof en die elektriese en lewensondersteuningstelsel buite werking gestel het. Die bemanning, ondersteun deur rugsteunstelsels op die [[Apollo-maanmodule]] (LM), het eerder in 'n baan [[Baan om die Maan|om die maan]] gereis en op 17 April veilig na die [[Aarde]] teruggekeer. [[Jim Lovell]] was die bevelvoerder van die sending, met [[Jack Swigert]] as vlieënier van die [[Apollo-beheer-en-diensmodule|beheermodule]] (CM) en [[Fred Haise]] as vlieënier van die maanmodule. Swigert was 'n laat plaasvervanger vir [[Ken Mattingly]], wat onttrek is uit die sending na blootstelling aan [[Duitse masels]]. 'n Roetine-roer van 'n suurstoftenk het beskadigde draadisolasie daarin aan die brand gesteek, wat 'n ontploffing veroorsaak het wat die inhoud van beide die suurstoftenks van die diensmodule die ruimte ingeblaas het.<ref group=nota>{{cite web|title=The Apollo 13 accident|author=Williams, David|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|publisher=NASA|quote=Die Apollo 13-wanfunksie is veroorsaak deur 'n ontploffing en oopbars van suurstoftenk nr. 2 in die diensmodule.|access-date=25 Augustus 2025|archive-date=11 Desember 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211092322/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|url-status=dead}} <!--{{harvnb|Cortright|1975|pp=248–249}}-->: "Ek het natuurlik af en toe gedink aan die moontlikheid dat die ruimtetuigontploffing ons dalk gestrand kon gelaat het...... Dertien minute na die ontploffing het ek toevallig by die linkervenster uitgekyk en die finale bewyse gesien wat op 'n potensiële ramp dui."</ref> Die formele ongeluksverslag vermy egter die gebruik van die term.{{sfn|Accident report|p=143}} Destydse NASA ingenieurs het "tenkfaling" verkies, beide omdat dit meer akkuraat is en om die negatiewe konnotasies rondom die woord "ontploffing" te vermy.<ref>{{harvnb|Cooper|2013|page=21}}: "Later, in describing what happened, NASA engineers avoided using the word "explosion;" they preferred the more delicate and less dramatic term "tank failure," and in a sense it ''was'' the more accurate expression, inasmuch as the tank did not explode in the way a bomb does but broke open under pressure."</ref> Sonder [[suurstof]], wat nodig is vir asemhaling en vir die opwekking van [[elektriese krag]], kon die diensmodule se aandrywing- en lewensondersteuningstelsels nie funksioneer nie. Die beheermodule se stelsels moes afgeskakel word om die oorblywende hulpbronne vir hertoetrede tot die atmosfeer te bewaar, wat die bemanning gedwing het om na die maanmodule oor te kruip en dit as 'n reddingsboot te gebruik. Met die maanlanding gekanselleer, het sendingbeheerders voltyds gewerk om die bemanning lewend terug Aarde toe te bring. Alhoewel die maanmodule ontwerp is om twee mans vir twee dae op die maanoppervlak te ondersteun, het sendingbeheer in [[Houston]] nuwe prosedures geïmproviseer sodat dit drie mense vir vier dae kon ondersteun. Die bemanning het 'n groot ontbering ervaar, veroorsaak deur beperkte krag, 'n koue en klam kajuit en 'n tekort aan drinkbare water. Daar was 'n kritieke behoefte om die beheermodule se patrone aan te pas vir die [[koolstofdioksied]]-suiweraar om in die maanmodule te werk; die bemanning en sendingbeheerders was suksesvol in die improvisasie van 'n oplossing. Die gevaar van die ruimtevaarders het die openbare belangstelling in die Apollo-program kortliks hernu; tientalle miljoene het die neerplonsing in die suid-[[Stille Oseaan]] op televisie dopgehou. 'n Ondersoekraad het foute gevind met die voorvlugtoetsing van die suurstoftenk en die [[Politetrafluoroëtileen|Teflon]] wat daarin geplaas is. Die raad het veranderinge aanbeveel, insluitend die minimalisering van die gebruik van potensieel brandbare items binne die tenk; dit is vir [[Apollo 14]] aangepas. Die storie van Apollo 13 is al verskeie kere gedramatiseer, veral in die 1995-film ''Apollo 13'' gebaseer op ''Lost Moon'', die 1994-memoir wat deur Lovell mede-geskryf is en 'n episode van die 1998-minireeks ''From the Earth to the Moon''. == Agtergrond == In 1961 het die Amerikaanse president [[John F. Kennedy]] sy nasie uitgedaag om teen die einde van die [[dekade]] 'n ruimtevaarder op die Maan te land en veilig terug te bring Aarde toe.<ref name = "mission overview" /> NASA het geleidelik aan hierdie doelwit gewerk deur ruimtevaarders die ruimte in te stuur met die [[Mercury-program|Mercury-]] en [[Gemini-program]]me, wat gelei het tot die Apollo-program.{{sfn|Hacker & Grimwood|2010|p=382}} Die doelwit is bereik met [[Apollo 11]], wat op 20 Julie 1969 op die Maan geland het. Neil Armstrong en Buzz Aldrin het op die maanoppervlakte geloop terwyl Michael Collins om die Maan gewentel het in die Beheermodule Columbia. Die sending het op 24 Julie 1969 na die Aarde teruggekeer en daar is aan pres. Kennedy se uitdaging voldoen.<ref name = "mission overview">{{cite web|title=Apollo 11 Mission Overview|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/apollo/missions/apollo11.html|date=December 21, 2017|access-date=February 14, 2019|publisher=[[NASA]]|first=Sarah A. |last=Loff}}</ref> NASA het kontrakte vir vyftien [[Saturn V]]-vuurpyle gesluit om die doel te bereik; destyds het niemand geweet hoeveel sendings dit sou vereis nie.{{sfn|Chaikin|1995|pp=232–233}} Sedert sukses in 1969 met die sesde Saturn V met Apollo 11 behaal is, het nege vuurpyle beskikbaar gebly vir 'n verwagte totaal van tien landings. Na die opwinding van Apollo 11 het die algemene publiek apaties teenoor die ruimteprogram geword en die Kongres het voortgegaan om NASA se begroting te sny; Apollo 20 is gekanselleer.{{sfn|Chaikin|1995|p=285}} Ten spyte van die suksesvolle maanlanding, is die sendings as so riskant beskou dat ruimtevaarders nie lewensversekering kon bekostig om vir hul gesinne te sorg as hulle in die ruimte sou sterf nie.<ref group=nota>Geen Apollo-ruimtevaarder het sonder lewensversekering gevlieg nie, maar die polisse is betaal deur private derde partye wie se betrokkenheid nie gepubliseer is nie.</ref><ref name="weinberger">{{cite web|last=Weinberger|first=Howard C.|title=Apollo Insurance Covers|publisher=Space Flown Artifacts (Chris Spain)|url=http://www.spaceflownartifacts.com/flown_apollo_insurance_covers.html|access-date=December 11, 2019}}</ref> [[Lêer:1970 Mission Control Apollo 13.jpg|duimnael|links|alt=see caption|Sending-operasiebeheerkamer tydens die TV-uitsending net voor die Apollo 13-ongeluk. Die ruimteman [[Fred Haise]] kan op die skerm gesien word.]] Selfs voordat die eerste Amerikaanse ruimtevaarder in 1961 die ruimte betree het, het die beplanning vir 'n gesentraliseerde fasiliteit om met die ruimtetuie te kommunikeer en die werkverrigting daarvan te monitor, begin. Dit was grotendeels die visie van Christopher C. Kraft Jr., wat NASA se eerste vlugdirekteur geword het. Tydens [[John Glenn]] se [[Mercury-Atlas 6|Mercury Friendship 7-vlug]] in Februarie 1962 (die eerste bemande wentelvlug deur die VSA), is een van Kraft se besluite deur NASA-bestuurders tersyde gestel. Hy is geregverdig deur 'n nasending-analise en het 'n reël geïmplementeer dat die vlugdirekteur se woord tydens die sending absoluut was;<ref name = "mission control history">{{cite web|last=Neufeld|first=Michael J.|title=Remembering Chris Kraft: Pioneer of Mission Control|url=https://airandspace.si.edu/stories/editorial/remembering-chris-kraft-pioneer-mission-control|publisher=Smithsonian Air and Space Museum|date=July 24, 2019|access-date=December 8, 2019}}</ref> om sy besluite te verander, sou NASA hom dadelik moes afdank.<ref name="Cass 1" /> Vlugdirekteure tydens die Apollo-program het 'n eensin posbeskrywing gehad, "Die vlugdirekteur mag enige stappe neem wat nodig is vir bemanningsveiligheid en sendingsukses."<ref>{{cite news|title=A legendary tale, well-told|access-date=October 5, 2019|last=Williams|first=Mike|url=https://news.rice.edu/2012/09/13/a-legendary-tale-well-told/|publisher=Rice University Office of Public Affairs|date=September 13, 2012|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817125432/https://news.rice.edu/2012/09/13/a-legendary-tale-well-told/|url-status=dead}}</ref> Houston se Sendingbeheersentrum is in 1965 geopen. Dit is gedeeltelik deur Kraft ontwerp en is later na hom vernoem.<ref name = "mission control history" /> In Sendingbeheer was elke vlugbeheerder, benewens die monitering van telemetrie vanaf die ruimtetuig, in kommunikasie via stemlus met spesialiste in 'n Personeelondersteuningskamer (of "agterkamer"), wat op spesifieke ruimtetuigstelsels gefokus het.<ref name="Cass 1" /> Apollo 13 was die tweede H-sending, ten doel om presisie-maanlandings te demonstreer en spesifieke plekke op die Maan te verken.{{sfn|Apollo Program Summary Report|1975|p=B-2}} Met Kennedy se doelwit bereik deur Apollo 11, en [[Apollo 12]] wat demonstreer dat die ruimtevaarders 'n presisielanding kon uitvoer, kon sendingbeplanners fokus op meer as net om veilig te land en ruimtevaarders wat minimaal in geologie opgelei is, maanmonsters te laat versamel om terug te neem na die Aarde. Daar was 'n groter rol vir wetenskap op Apollo 13, veral vir [[geologie]], iets wat beklemtoon is deur die sending se leuse, ''Ex luna, scientia'' (Van die Maan, kennis).{{sfn|Launius|2019|p=186}} == Ruimtemanne en die sleutel- sendingbeheerpersoneel == Jim Lovell was Apollo 13 se sendingbevelvoerder en 42 jaar oud ten tyde van die ruimtevlug. Hy was 'n gegradueerde van die Verenigde State se Vlootakademie en was 'n vlootvlieënier en toetsvlieënier voordat hy in 1962 vir die [[Ruimtevaardergroep 2|tweede groep ruimtevaarders]] gekies is. Hy het in 1965 saam met [[Frank Borman]] in [[Gemini 7]] en die volgende jaar saam met [[Buzz Aldrin]] in [[Gemini 12]] gevlieg voordat hy in 1968 in [[Apollo 8]] gevlieg het, die eerste ruimtetuig wat om die Maan gewentel het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=108–109}} Ten tye van Apollo 13 was Lovell die NASA-ruimtevaarder met die meeste tyd in die ruimte, met 'n totaal van 572 uur oor die drie sendings.<ref name = "experience" >{{cite web|title=Apollo 13: The moon-mission that dodged disaster|first1=Elizabeth|last1=Howell|first2=Kimberly|last2=Hickok|url=https://www.space.com/17250-apollo-13-facts.html|website=Space.com|publisher=Future US|date=March 31, 2020|access-date=April 1, 2020}}</ref> Jack Swigert, die beheermodulevlieënier (CMP), was 38 jaar oud en het 'n B.Sc. in meganiese ingenieurswese en 'n M.Sc. in lugvaartwetenskap gehou; hy het in die Amerikaanse Lugmag en in die staat se Lugmag Nasionale Wag gedien en was 'n ingenieurstoetsvlieënier voordat hy in 1966 vir die [[Ruimtevaardergroep 5|vyfde groep ruimtevaarders]] gekies is.<ref name = "swigert bio" /> Fred Haise, die maanmodule-vlieënier (LMP), was 36 jaar oud. Hy het 'n B.Sc. in lugvaartingenieurswese gehad, was 'n vegvlieënier van die Marine Korps, en was 'n burgerlike navorsingsvlieënier vir NASA toe hy as deel van Ruimtevaardergroep 5 gekies is.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=111–112}} {{sfn|Chaikin|1995|pp=589–593}} Volgens die standaard Apollo-bemanningsrotasie sou die hoofbemanning vir Apollo 13 die rugsteunbemanning<ref group=nota>Die rol van die rugsteunbemanning was om op te lei en gereed te wees om te vlieg ingeval iets met die hoofbemanning sou gebeur.{{cite web|publisher=NASA|access-date=December 5, 2019|title=50 years ago: NASA names Apollo 11 crew|url=https://www.nasa.gov/feature/50-years-ago-nasa-names-apollo-11-crew|date=January 30, 2019}} Rugsteunspanne is, volgens die rotasie, drie missies na hul toewysing as rugsteun as die hoofbemanning aangewys.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=137}}</ref>vir [[Apollo 10]] gewees het, met Mercury- en Gemini-veteraan [[Gordon Cooper]] in bevel, [[Donn F. Eisele]] as beheermodule-vlieënier en [[Edgar Mitchell]] as maanmodule-vlieënier. Deke Slayton, NASA se Direkteur van Vlugbemanningsoperasies, het nooit beoog om Cooper en Eisele na 'n primêre bemanningsopdrag te roteer nie, aangesien albei uit die guns was – Cooper vir sy laks houding teenoor opleiding en Eisele vir voorvalle aan boord van [[Apollo 7]] en 'n buite-egtelike verhouding. Hy het hulle aan die rugsteunbemanning toegewys omdat geen ander veteraan-ruimtevaarders beskikbaar was nie.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=236}} Slayton se oorspronklike keuses vir Apollo 13 was [[Alan Shepard]] as bevelvoerder, Stuart Roosa as beheermodulevlieënier, en Mitchell as maanmodulevlieënier. Die bestuur het egter gevoel dat Shepard meer opleidingstyd benodig het, aangesien hy eers onlangs sy aktiewe status hervat het na 'n operasie vir 'n binneoorafwyking en sedert 1961 nie gevlieg het nie. Dus is Lovell se bemanning (homself, Haise en Ken Mattingly), wat almal Apollo 11 ondersteun het en vir Apollo 14 geskeduleer was, met Shepard s'n omgeruil. Swigert was oorspronklik bevelvoerder van Apollo 13 se rugsteunbemanning, met [[John W. Young|John Young]] as bevelvoerder en [[Charles Duke]] as maanmodule-vlieënier.<ref name="backup">{{cite web|url=https://airandspace.si.edu/explore-and-learn/topics/apollo/apollo-program/landing-missions/apollo13-crew.cfm|title=Apollo 13 Crew|website=Smithsonian National Air and Space Museum|access-date=January 6, 2018|archive-date=October 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024155252/https://airandspace.si.edu/explore-and-learn/topics/apollo/apollo-program/landing-missions/apollo13-crew.cfm|url-status=dead}}</ref> Sewe dae voor die lansering het Duke se seun se vriend hom aangesteek met Duitse masels.<ref name="Oral">{{cite web |title=Charles M. Duke, Jr. Oral History |publisher= NASA |url=https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/DukeCM/DukeCM_3-12-99.htm |access-date=December 17, 2019}}</ref> Dit het beide die hoof- en rugsteunspanne, wat saam geoefen het, blootgestel. Van die vyf was slegs Mattingly nie immuun deur vorige blootstelling nie. Normaalweg, as enige lid van die hoofbemanning onttrek moes word, sou die oorblywende bemanning ook vervang word en die rugsteunbemanning sou vervang word maar Duke se siekte het dit nie moontlik gemaak nie,{{sfn|NASA 1970|p=6}} dus twee dae voor die bekendstelling is Mattingly deur Swigert vervang.<ref name = "swigert bio">{{cite web|url=http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/swigert-jl.html|access-date=August 21, 2009|title=Astronaut Bio: John L. Swigert|date=January 1983|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20090731012402/http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/swigert-jl.html|archive-date=July 31, 2009| url-status=dead}}</ref> Mattingly het nooit Duitse masels ontwikkel nie en het later op [[Apollo 16]] gevlieg.<ref>{{cite journal|url=https://www.universetoday.com/62576/13-things-that-saved-apollo-13-part-3-charlie-dukes-measles/|last=Atkinson|first=Nancy|title=13 things that saved Apollo 13, Part 3: Charlie Duke's measles|date=April 12, 2010|access-date=November 13, 2019|journal=[[Universe Today]]}}</ref> Vir Apollo is 'n derde stel bemanning van ruimtevaarders, bekend as die ondersteuningsbemanning, aangewys benewens die hoof- en rugsteunspanne wat op die Mercury- en Gemini-projekte gebruik is. Slayton het die ondersteuningspanne geskep omdat [[James McDivitt]], wat [[Apollo 9]] sou bevel voer, geglo het dat, met voorbereiding wat in fasiliteite regoor die VSA aan die gang was, vergaderings wat 'n lid van die vlugbemanning benodig het, gemis sou word. Ondersteuningsbemanningslede moes help soos deur die sendingbevelvoerder aangedui.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=184}} Gewoonlik laag in senioriteit, het hulle die sending se reëls, vlugplan en kontrolelyste saamgestel en dit op datum gehou, vir Apollo 13 was hulle Vance D. Brand, Jack Lousma en óf William Pogue óf Joseph Kerwin.<ref group=nota>Sommige bronne lys Kerwin{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=251}} en ander lys Pogue as die derde lid.{{sfn|Brooks, Grimwood, & Swenson|1979|p=378}}{{sfn|Orloff|2000|p=137}}</ref> <ref>{{cite interview|url=https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/PogueWR/WRP_7-17-2000.pdf|interviewer=Kevin M. Rusnak|date=July 17, 2000|location=Houston, Texas|title=Oral History Transcript|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501104039/https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/PogueWR/WRP_7-17-2000.pdf|archive-date=May 1, 2019|url-status=dead|publisher=NASA|pages=12-25-12-26|series=Johnson Space Center Oral History Project}}</ref> Die vlugdirekteure vir Apollo 13 was Gene Kranz, '''Witspan''' {{sfn|Mission Operations Report 1970|p=I-1}} (die hoofvlugdirekteur);{{sfn|Kranz|2000|p=307}}{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=79}} Glynn Lunney, '''Swartspan'''; Milton Windler, '''Rooispan''' en Gerry Griffin, '''Gouespan'''.{{sfn|Mission Operations Report 1970|p=I-1}} Die CAPCOM's (''Capsule Communicator'' die persoon in Sendingbeheer, tydens die Apollo-program 'n ruimtevaarder, wat verantwoordelik was vir stemkommunikasie met die bemanning){{sfn|Morgan|2001|p=48}} vir Apollo 13 was Kerwin, Brand, Lousma, Young en Mattingly.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=362}} == Sending kentekens en roeptekens == [[Lêer:Apollo 13 Flown Silver Robbins Medallion (SN-354).jpg|duimnael|alt=see caption|Apollo 13 silwer Robbins gedenkpennings]] Die Apollo 13-sendingkentekens beeld die Griekse god van die [[Son]], [[Apollo]], uit met drie perde wat sy strydwa oor die gesig van die Maan trek, en die Aarde in die verte gesien. Dit is bedoel om die Apollo-vlugte te simboliseer wat die lig van kennis aan alle mense bring. Die sendingleuse, ''Ex luna, scientia'' ("Van die Maan, kennis"), verskyn op die pennings. Deur dit te kies, het Lovell die leuse van sy alma mater, die Vlootakademie, ''Ex scientia, tridens'' ("Uit kennis, seemag") aangepas.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=81}}{{sfn|Orloff|2000|p=283}} Op die kant het die sendingnommer in Romeinse syfers as ''Apollo XIII'' verskyn. Die pennings hoef nie gewysig te word nadat Swigert vir Mattingly vervang het nie, aangesien dit een van slegs twee Apollo-sending-kentekens is, die ander is Apollo 11, wat nie die name van die bemanning insluit nie. Dit is ontwerp deur die kunstenaar Lumen Martin Winter, wat dit gebaseer het op 'n muurskildery wat hy vir die St. Regis Hotel in New York Stad geskilder het.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/36238158/daily_news/|title=Astros Wear Badge of Apollo|last1=Crafton|first1=Jean|date=April 12, 1970|page=105|newspaper=Daily News|location=New York City|via=Newspapers.com}}</ref> Die muurskildery is later gekoop deur akteur [[Tom Hanks]],<ref>{{cite news|url=https://www.chicagotribune.com/suburbs/lake-county-news-sun/ct-lns-moran-lovell-stories-st-1003-20151002-story.html|title=Apollo 13 astronaut Jim Lovell shares stories about Tom Hanks, Ron Howard|last1=Moran|first1=Dan|date=October 2, 2015|newspaper=Chicago Tribune|access-date=April 11, 2020}}</ref> wat Lovell in die fliek Apollo 13 vertolk het, en dit is nou in die Captain James A. Lovell Federal Health Care Center in Illinois.<ref>{{cite news|url=https://chicagotribune.newspapers.com/clip/36239172/chicago_tribune/|title=Namesake Brings Personal Touch to Lovell Center Fete|last1=Moran|first1=Dan|newspaper=Chicago Tribune|date=October 2, 2015|page=1|via=Newspapers.com}}</ref> Die sending se leuse was in Lovell se gedagtes toe hy die roepsein Aquarius vir die maanmodule gekies het, geneem van ''[[Waterdraer (sterrebeeld)|Aquarius]]'', die draer van water.{{sfn|Chaikin|1995|p=291}}{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}} Sommige mense in die media het verkeerdelik berig dat die roepsein geneem is uit 'n liedjie met dié naam uit die musiekblyspel ''Hair''.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}}{{sfn|Lattimer|1988|p=77}} Die beheermodule se roepsein, Odyssey, is nie net gekies vir sy Homeriese assosiasie nie, maar ook om te verwys na die onlangse film, [[2001: A Space Odyssey (rolprent)|2001: A Space Odyssey]], gebaseer op 'n kortverhaal deur wetenskapfiksie-outeur [[Arthur C. Clarke]].{{sfn|Chaikin|1995|p=291}} In sy boek het Lovell aangedui dat hy die naam ''Odyssey'' gekies het omdat hy van die woord en die definisie daarvan gehou het: ‘n lang reis waar daar vele geleenthede hom voordoen om munt te slaan.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}} As gevolg van die ongeluk en die laaste minuut bemanningsverandering van Jack Swigert wat Ken Mattingly drie dae voor die lansering vervang het, is die Apollo 13 Robbins gedenkpennings wat saam aanboord van die ruimtetuig was, gesmelt en na die sending hergebruik om die korrekte bemanning en die afwesigheid van 'n maanlandingsdatum te weerspieël.<ref>{{Cite web |title=Medal, Robbins, Commemorative, Apollo 13 {{!}} National Air and Space Museum |url=https://airandspace.si.edu/collection-objects/medal-robbins-commemorative-apollo-13/nasm_A19850166000 |access-date=2024-06-15 |website=airandspace.si.edu |language=en}}</ref> == Ruimtetuig == [[Lêer:Apollo 13 CSM (Ap13-69-H-1791).jpg|duimnael|links|upright=0.68|CSM-109 ''Odyssey'' in die Operasies en Uitklaargebou]] Die Saturnus V-vuurpyl wat gebruik is om Apollo 13 na die Maan te vervoer was genommer as SA-508 en was amper identies aan dié wat vir Apollo 8 tot 12 gebruik is.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=74}} Die vuurpyl, saam met die ruimtetuig, het 2 949 136 kilogram geweeg.{{sfn|Orloff|2000|p=284}} Die S-IC eerste fase se enjins is gegradeer om 440 000 newton (100 000 lbf) minder totale stukrag te genereer as Apollo 12 s'n, hoewel hulle binne die spesifikasies gebly het.<ref name = "journal launch" /> Om die vloeibare waterstofdryfmiddel koud te hou, was die S-II tweede fase se kriogeniese tenks geïsoleer; op vroeëre Apollo-sendings het dit in die vorm van panele gekom wat vasgemaak is, maar vanaf Apollo 13 is isolasie op die buitekant van die tenks gespuit.<ref name = "ten launch">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap10fj/as10-day1-pt1.html|title=Apollo 10: Day 1, part 1: Countdown, launch and climb to orbit|date=February 6, 2022|access-date=August 16, 2025}}</ref> Ekstra dryfmiddel is as 'n toets saamgedra, aangesien toekomstige J-sendings na die Maan meer dryfmiddel vir hul swaarder vragte sou benodig. Dit het die vuurpyl die swaarste gemaak wat NASA nog gevlieg het en Apollo 13 was sigbaar stadiger om uit die lanseeringstoring te kom as vorige sendings.<ref name = "journal launch">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/02earth_orbit_tli.html|title=Day 1: Earth orbit and translunar injection|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> Die Apollo 13-ruimtetuig het bestaan ​​uit beheermodule 109 en Diensmodule 109 (saam CSM-109), genaamd ''Odyssey'', en Maanmodule 7 (LM-7), genaamd ''Aquarius''. Ook as deel van die ruimtetuig beskou, was die lansering-ontsnappingstelsel, wat die beheermodule (CM) na veiligheid sou dryf in geval van 'n probleem tydens opstyg, en die Ruimtetuig-LM-verbindingstuk, genommer as SLA-16, wat die maanmodule (LM) gedurende die eerste ure van die sending gehuisves het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=364}}{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=78, 81}} Die maanmodule-stadiums, beheermodule en die diensmodule is in Junie 1969 by die Kennedy-ruimtesentrum ontvang; die dele van die Saturn V is in Junie en Julie ontvang. Daarna het toetsing en montering voortgegaan, met die hoogtepunt wat bereik is met die uitrol van die lanseervoertuig, met die ruimtetuig bo-op, op 15 Desember 1969.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=364}} Apollo 13 was oorspronklik geskeduleer vir lansering op 12 Maart 1970, maar daardie Januarie het NASA aangekondig dat die sending tot 11 April uitgestel sou word, beide om meer tyd vir beplanning toe te laat en om die Apollo-sendings oor 'n langer tydperk te versprei.<ref name = "postpone">{{cite press release |title=MSC 70–9 |publisher=[[NASA]] |date=January 8, 1970 |url=https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |access-date=July 27, 2019 |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf }}</ref> Die plan was om twee Apollo-vlugte per jaar te voltooi en was in reaksie op begrotingsbeperkings<ref>{{cite news|title=Apollo's Schedule Shifted by NASA|date=January 9, 1970|newspaper=[[The New York Times]]|page=17|url=https://www.nytimes.com/1970/01/09/archives/apollos-schedule-shifted-by-nasa-next-flight-in-april.html}}</ref> wat die kansellasie van Apollo 20 tot gevolg gehad het.<ref>{{cite news|title=Apollo 13 and 14 may be set back|date=January 6, 1970|newspaper=[[The New York Times]]|page=26|url=https://www.nytimes.com/1970/01/06/archives/apollo-13-and-14-may-be-set-back.html|agency=UPI}}</ref> == Opleiding en voorbereiding == Die Apollo 13-hoofbemanning het meer as 1 000 uur se sendingspesifieke opleiding onderneem, meer as vyf uur vir elke uur van die sending se beplande duur van tien dae. Elke lid van die hoofbemanning het meer as 400 uur in babootsers van die beheermodule en (vir Lovell en Haise) van die Maanmodule by Kennedy-ruimtesentrum en in Houston deurgebring, waarvan sommige die vlugbeheerders by Sendingbeheer betrek het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=104}} Vlugbeheerders het aan baie simulasies van probleme met die ruimtetuig tydens vlug deelgeneem, wat hulle geleer het hoe om in 'n noodgeval te reageer.<ref name = "Cass 1" /> Gespesialiseerde nabootsers op ander plekke is ook deur die bemanningslede gebruik.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=104}} Die ruimtevaarders van Apollo 11 het minimale tyd vir geologie-opleiding gehad, met slegs ses maande tussen die toewysing van die bemanning en die lansering; hoër prioriteite het baie van hul tyd in beslag geneem.{{sfn|Phinney|2015|p=100}} Apollo 12 het meer sulke opleiding gesien, insluitend oefening in die veld, met behulp van 'n CAPCOM en 'n gesimuleerde agterkamer van wetenskaplikes, aan wie die ruimtevaarders moes beskryf wat hulle gesien het.{{sfn|Phinney|2015|pp=103–104}} Wetenskaplike-ruimtevaarder Harrison Schmitt het gesien dat daar beperkte entoesiasme vir geologie-velduitstappies was. Omdat hy geglo het dat 'n inspirerende onderwyser nodig was, het Schmitt gereël dat Lovell en Haise sy ou professor, Caltech se Lee Silver, ontmoet. Die twee ruimtevaarders, en plaasvervangers Young en Duke, het op hul eie tyd en koste saam met Silver op 'n velduitstappie gegaan. Aan die einde van hul week saam het Lovell Silver hul geologie-mentor gemaak, wat breedvoerig betrokke sou wees by die geologiebeplanning vir Apollo 13.{{sfn|Phinney|2015|pp=107–111}} Farouk El-Baz het toesig gehou oor die opleiding van Mattingly en sy plaasvervanger, Swigert, wat die beskrywing en fotografering van gesimuleerde maanlandmerke vanaf vliegtuie behels het.{{sfn|Phinney|2015|p=134}} El-Baz het al drie hoofbemanningslede se ruimtevaarders die geologiese kenmerke laat beskryf wat hulle tydens hul vlugte tussen Houston en KSC gesien het; Mattingly se entoesiasme het veroorsaak dat ander ruimtevaarders, soos Apollo 14 se beheer-en-diensmodule vlieënier, Roosa, El-Baz as 'n onderwyser opgesoek het.{{sfn|Phinney|2015|pp=141–142}} Daar was bekommernis oor hoe naby Apollo 11 se maanmodule, ''Eagle'', daaraan gekom het om sonder dryfmiddel te raak tydens sy maandaling en die sendingbeplanners het besluit dat die beheer-en-diensmodule, vanaf Apollo 13, die maanmodule na 'n laer wentelbaan sou bring vanwaar die maan landingspoging sou begin. Dit was 'n verandering van Apollo 11 en 12, waar die maanmodule sy vuurpyle ontbrand het om dit na die laer wentelbaan te bring. Die verandering was deel van 'n poging om die hoeveelheid vliegtyd wat vir die ruimtevaarders beskikbaar was, te verhoog namate die sendings na rowwe terrein op pad was.{{sfn|Harland|1999|p=53}} Die plan was om die eerste van die twee vier uur lange maanoppervlak [[ruimtewandeling]]s te wy aan die opstel van die ''Apollo Lunar Surface Experiments Package'' (ALSEP) groep wetenskaplike instrumente; gedurende die tweede wandeling sou Lovell en Haise die Cone-krater, naby die beplande landingsplek, ondersoek.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=363}} Die twee ruimtevaarders het hul ruimtepakke gedra vir sowat 20 oefen prosedures van ruimtewandelings, insluitend die insameling van monsters en die gebruik van gereedskap en ander toerusting. Hulle het in die sogenaamde "Vomit Comet" in gesimuleerde mikrogravitasie of maanswaartekrag gevlieg, insluitend oefening met die aan- en uittrek van ruimtepakke. Om voor te berei vir die afdaling na die maan se oppervlak, het Lovell die Maanlanding Opleidingsvoertuig gevlieg nadat hy helikopteropleiding ontvang het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=105}} Ten spyte van die ongelukke van een Maanlanding Opleidingsvoertuig en een soortgelyke Maanlanding Navorsingsvoertuig voor Apollo 13 se lansering, het sendingbevelvoerders die vlieg daarvan as onskatbare ervaring beskou en het hulle dus die huiwerige NASA-bestuur oortuig om hulle te behou.<ref>{{cite web|last=Jones|first=Eric M.|title=Lunar Landing Training Vehicle NASA 952|date=April 29, 2006|access-date=August 16, 2025|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/LLTV-952.html|publisher=[[NASA]]|work=Apollo Lunar Surface Journal}}</ref> == Eksperimente en wetenskaplike doelwitte == [[Lêer:Lovell and Haise geology training (S70-20253).jpg|duimnael|regs|upright|Lovell (links) en Haise tydens geologie opleiding in Hawaii, Januarie 1970]] Apollo 13 se aangewese landingsplek was naby die Fra Mauro-krater; daar is geglo dat die Fra Mauro-formasie baie materiaal bevat het wat deur die impak uitmekaar gespat het en die Imbrium-kom vroeg in die Maan se geskiedenis gevul het. Die datering daarvan sou inligting nie net oor die Maan verskaf nie, maar ook oor die Aarde se vroeë geskiedenis. Sulke materiaal sou waarskynlik beskikbaar wees by die Cone-krater, 'n plek waar 'n impak vermoedelik diep in die maan [[regoliet]] geboor het.{{sfn|Harland|1999|pp=51–53}} Apollo 11 het 'n [[Seismograaf|seismometer]] op die Maan agtergelaat, maar die sonkrag-aangedrewe eenheid het nie sy eerste twee weke lange maannag oorleef nie. Die Apollo 12-ruimtevaarders het ook een agtergelaat as deel van sy ALSEP, wat kernaangedrewe was.{{sfn|Harland|1999|pp=38–39}} Apollo 13 het ook 'n seismometer (bekend as die Passiewe Seismiese Eksperiment), soortgelyk aan Apollo 12 s'n, as deel van sy ALSEP gehad, wat deur die ruimtevaarders op die Maan gelaat sou word.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=29}} Daardie seismometer sou gekalibreer word deur die impak, na die afvuur, van die opstygstadium van Apollo 13 se maanmodule, 'n voorwerp met bekende massa en snelheid wat op 'n bekende plek bots.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=42}} Ander ALSEP-eksperimente op Apollo 13 het 'n hittevloei-eksperiment ingesluit, wat die boor van twee gate van 3 meter diep sou behels het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=33}} Dit was Haise se verantwoordelikheid; hy moes ook 'n derde gat van daardie diepte vir 'n kernmonster boor.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} 'n Gelaaide Deeltjie Maanomgewingseksperiment (GDME) het die [[proton]]e en [[elektron]]e van sonoorsprong gemeet wat die Maan bereik.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=49}} Die pakket het ook 'n Maanatmosfeerdetektor (LAD){{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=51}} en 'n stofdetektor ingesluit om die ophoping van puin te meet.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=62}} Die Hittevloei-eksperiment en die GDME is vir die eerste keer op Apollo 13 gevlieg; die ander eksperimente is al voorheen gevlieg.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} [[Lêer:Haise RTG (Ap13-70-H-103).jpg|duimnael|links|Haise oefen om die brandstofkapsule uit sy vervoervat, wat op die maanmodule gemonteer is, te verwyder. Die regte vat het ongeopend met sy radioaktiewe inhoud in die Stille Oseaan gesink.]] Om die ALSEP aan te dryf, is die SNAP-27 radioisotoop termo-elektriese generator (RTG) gebruik. SNAP-27, wat deur die Amerikaanse Atoomenergiekommissie ontwikkel is, is vir die eerste keer op Apollo 12 gebruik. Die brandstofkapsule het ongeveer 3,79&nbsp;kg plutoniumoksied bevat. Die vat wat rondom die kapsule geplaas is vir vervoer na die Maan, is gebou met hitteskerms van grafiet en berillium en met strukturele dele van titanium en Inconel-materiale. Dus is dit gebou om die hitte van hertoetrede van die Aarde se atmosfeer te weerstaan ​​eerder as om die lug met plutonium te besoedel in die geval van 'n mislukte sending.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=65}} 'n Vlag van die Verenigde State is ook geneem om op die maan se oppervlak opgerig te word.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=33, 65}} Vir Apollo 11 en 12 is die vlag in 'n hittebestande buis op die voorste landingspoot geplaas; dit is vir Apollo 13 na die ''Modularized Equipment Storage Assembly'' (MESA) in die maanmodule-afdaalstadium verskuif. Die struktuur om die vlag op die luglose maan te laat wapper, is verbeter vanaf Apollo 12 s'n.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=73}} Vir die eerste keer is rooi strepe op die helm, arms en bene van die bevelvoerder se A7L-ruimtepak aangebring. Dit is gedoen na Apollo 11, omdat diegene wat die beelde wat geneem is, probleme ondervind het om Armstrong van Aldrin te onderskei. Die verandering is egter te laat vir Apollo 12 goedgekeur.<ref name = "red stripe">{{cite web|title=Commander's stripes|website=Apollo Lunar Surface Journal|publisher=[[NASA]]|access-date=July 20, 2019|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/alsj-CDRStripes.html|last=Jones|first=Eric M.|date=February 20, 2006}}</ref> Nuwe vloeistofsakke wat aan die helms vasgemaak was en waaruit die ruimtevaarders moes drink terwyl hulle op die Maan geloop het, is deur Haise tydens Apollo 13 se laaste televisie-uitsending voor die ongeluk gedemonstreer.{{sfn|Turnill|2003|p=316}}<ref>{{cite web|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/alsj-DrinkFood.html|title=Water Gun, Helmet Feedport, In-Suit Drink Bag, and Food Stick|last1=Jones|first1=Eric M.|date=March 3, 2010|website=Apollo Lunar Surface Journal|publisher=NASA|access-date=November 15, 2019}}</ref> Apollo 13 se primêre sendingdoelwitte was om: "[[Selenografie|Selenologiese]] inspeksie, opname en monsterneming van materiale in 'n vooraf gekose gebied van die Fra Mauro-formasie uit te voer. 'n Apollo-maanoppervlak-eksperimentepakket te ontplooi en te aktiveer. Die mens se vermoë om in die maanomgewing te werk, te ontwikkel. Foto's van kandidaat-verkenningsterreine te verkry."{{sfn|Accident report|p=3-26}} Die ruimtevaarders moes ook ander fotografiese doelwitte bereik, insluitend van die [[Gegenschein]] vanuit 'n maanbaan en van die Maan self op die reis terug na die Aarde. Van hierdie fotografie sou deur Swigert uitgevoer word terwyl Lovell en Haise op die Maan geloop het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=385}} Swigert sou ook foto's neem van die [[Lagrange-punt]]e van die Aarde-Maan-stelsel. Apollo 13 het twaalf kameras aan boord gehad, insluitend dié vir televisie en bewegende beelde.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} Die bemanning moes ook bistatiese radarwaarnemings van die Maan aflaai. Niks hiervan kon weens die ongeluk gedoen word nie.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=385}} == Vlugbaan van Apollo 13 == [[Lêer:Apollo 13 timeline.svg|center|framed|Apollo 13 se vlugbaan om die maan, op skaal geteken. Die ongeluk het ongeveer in die 56ste uur na lansering gebeur.]] === Lansering en maanwentelbaan plasing === [[Lêer:Apollo 13 launch (S70-34852).jpg|duimnael|upright=.8|Apollo&nbsp;13 word gelanseer vanaf die Kennedy-ruimtesentrum, 11 April, 1970]] [[Lêer:Apolo-1. CSM&LM diagram.svg|duimnael|Apollo 13 ruimtetuig konfigurasie vir die grootste gedeelte van die vlug: Kliek op die beeld vir sleutel van genommerde komponente.]] Die sending is op die beplande tyd, 14:13 [[Oos-Amerikaanse Tyd|OST]] (19:13 [[Gekoördineerde Universele Tyd|UTC]]), op 11 April gelanseer. 'n Anomalie het plaasgevind toe die tweede-fase, middelste (binneboord) enjin ongeveer twee minute te vroeg afgeskakel het.<ref name="lver">{{cite book |author= |url=https://archive.org/details/nasa_techdoc_19900066486 |title=Saturn 5 Launch Vehicle Flight Evaluation Report: AS-508 Apollo 13 Mission |date=June 20, 1970 |publisher=[[NASA]] |publication-place=[[George C. Marshall]] Ruimtesentrum, Huntsville, Alabama |id=MPR-SAT-FE-70-2 |access-date=May 30, 2017}}</ref>{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=494–499}} Dit is veroorsaak deur erge pogo-ossillasies. Vanaf Apollo 10 is die voertuig se geleidingstelsel ontwerp om die enjin af te skakel in reaksie op kamerdruk-afwykings.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}} Pogo-ossillasies het op Titan-vuurpyle (gebruik tydens die Gemini-program) en op vorige Apollo-sendings voor gekom, maar op Apollo 13 is dit versterk deur 'n interaksie met turbopompkavitasie.<ref>{{cite journal |last=Dotson |first=Kirk |date=Winter 2003–2004 |title=Mitigating Pogo on Liquid-Fueled Rockets |journal=Crosslink |volume=5 |issue=1 |pages=26–29 |location=El Segundo, Kalifornië |publisher=The Aerospace Corporation |access-date=July 3, 2013 |url=http://aerospace.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/crosslink/V5N1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://aerospace.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/crosslink/V5N1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}}</ref><ref name=launch>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/01launch_ascent.html |title=Launch and Reaching Earth Orbit |year=2016 |editor-last=Woods |editor-first=W. David |editor-last2=Turhanov|editor-first2=Alexandr|editor-last3=Waugh|editor-first3=Lennox J. |work=Apollo 13 Flight Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025}}</ref> 'n Oplossing om pogo te voorkom was gereed vir die sending, maar skeduledruk het nie die integrasie van die hardeware in die Apollo 13-ruimtetuig toegelaat nie.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}}<ref>{{cite journal|url=https://www.universetoday.com/62672/13-things-that-saved-apollo-13-part-5-unexplained-shutdown-of-the-saturn-v-center-engine/|last=Atkinson|first=Nancy|title=13 things that saved Apollo 13, Part 5: Unexplained shutdown of the Saturn V center engine|date=April 14, 2010|journal=Universe Today|access-date=September 16, 2019}}</ref> 'n Na-vlug ondersoek het aan die lig gebring dat die enjin een siklus weg was van katastrofiese faling.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}} Die vier buitenste motors (daar is een in die middel) en die S-IVB derde stadium het langer gevuur om te vergoed en die voertuig het baie naby aan die beplande sirkelvormige [[lae aardwentelbaan]] van 190 kilometer bereik, gevolg deur 'n maanoorgangversnellingontbranding ongeveer twee uur later, wat die sending op koers na die Maan geplaas het.<ref name="lver" />{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=494–499}} Na die maanoorgangversnelling het Swigert die skeidings- en transposisiemaneuvers uitgevoer voordat die beheermodule ''Odyssey'' aan die maanmodule ''Aquarius'' gekoppel is en die ruimtetuig het van die derde stadium weggetrek.<ref name = "journal extraction">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/03tde.html|title=Day 1: Transposition, Docking and Extraction|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025|last1=Woods|first1=W. David |last2=Kemppanen |first2=Johannes|last3=Turhanov|first3=Alexander|last4=Waugh |first4=Lennox J.}}</ref> Grondbeheer personeel het toe die derde fase op 'n koers gestuur om die Maan binne die bereik van die Apollo 12-seismometer te tref, wat dit net meer as drie dae in die sending gedoen het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=367}} Die bemanning het gereed gemaak vir die driedaagse reis na Fra Mauro. Om 30:40:50 na lansering, met die TV-kamera aan, het die bemanning die vuurpyl ontbrand om Apollo 13 op 'n hibriede baan te plaas. Die afwyking van 'n vrye terugkeertrajek het beteken dat as die vuurpyl nie weer ontbrand word nie, Apollo 13 die Aarde op sy terugkeerbaan sou mis, eerder as om dit te wentel, soos met 'n vrye terugkeer.<ref name = "journal midcourse">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/05day2-mcc2-tv.html|title=Day 2: Midcourse correction 2 on TV|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> ’n Vrye terugkeerbaan kon slegs plekke naby die maan se ewenaar bereik; ’n hibriede trajek, wat enige tyd na maanoorgangversnelling begin kon word, het dit moontlik gemaak om plekke met hoër [[Breedtegraad|breedtegrade]], soos Fra Mauro, te bereik.<ref name = "journal hybrid">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/launchwindow/lw1.html|title=Apollo lunar landing launch window: The controlling factors and constraints|year=2009|access-date=August 16, 2025|author=Robin Wheeler}}</ref> Kommunikasie het opgekikker toe Swigert besef het dat hy weens die laaste minuut-haas versuim het om sy federale inkomstebelastingopgawe (wat op 15 April verskuldig is) in te dien,en te midde van gelag van sendingbeheerders gevra het hoe hy 'n uitstel kon kry. Daar is bevind dat hy geregtig was op 'n verlenging van 60 dae omdat hy teen die sperdatum uit die land was.{{sfn|NASA 1970|p=8}} Toegang tot die maanmodule om sy stelsels te toets was geskeduleer vir 58:00:00; toe die bemanning op die derde dag van die sending wakker word is hulle meegedeel dat dit met drie ure vorentoe geskuif is en later weer met nog 'n uur vorentoe geskuif is. 'n Televisie-uitsending was geskeduleer vir 55:00:00; Lovell, wat as seremoniemeester opgetree het, het die gehoor die binnekant van ''Odyssey'' en ''Aquarius'' gewys. <ref name=storm>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/07day3-before-the-storm.html |title=Day 3: Before the storm |year=2016 |editor-last=Woods |editor-first=W. David |editor-last2=Turhanov|editor-first2=Alexandr|editor-last3=Waugh|editor-first3=Lennox J. |work=Apollo 13 Flight Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025}}</ref> Die gehoor was beperk aangesien geeneen van die televisienetwerke die uitsending lewendig uitgesaai het nie,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=206}} wat Marilyn Lovell (Jim Lovell se vrou) gedwing het om na die BBP-kamer by Sendingbeheer te gaan as sy haar man en sy bemanningslede wou sien.{{sfn|Chaikin|1995|pp=285–287}} === Ongeluk === Ongeveer ses en 'n half minute na die TV-uitsending, nader aan 56:00:00, was Apollo 13 ongeveer 330&nbsp;000&nbsp;km van die Aarde af.<ref name = "journal Houston">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/08day3-problem.html|title=Day 3: 'Houston, we've had a problem'|date=May 30, 2017|access-date=August 16, 2025|last1=Woods|first1=W. David|last2=Kemppanen|first2=Johannes|last3=Turhanov|first3=Alexander|last4=Waugh|first4=Lennox J.}}</ref> Haise was besig om die maanmodule af te skakel nadat hy die stelsels getoets het terwyl Lovell die TV-kamera weggepak het. Jack Lousma, die CAPCOM, het minder belangrike instruksies aan Swigert gestuur, insluitend die verandering van die orientasie van die ruimtetuigtuig om fotografie van Komeet Bennett te vergemaklik.<ref name = "journal Houston" />{{sfn|Chaikin|1995|p=292}} Die druksensor in een van die Diensmodule se suurstoftenks het vroeër blykbaar wanfunksioneer, daarom het Sy Liebergot (die Vlugbeheerder, in beheer van die monitering van die Beheer-en-diensmodule se elektriese stelsels) versoek dat die roerwaaiers in die tenks geaktiveer word. Normaalweg is dit een keer per dag gedoen; 'n roering sou die inhoud van die tenks destratifiseer, wat die druklesings meer akkuraat sou maak.<ref name = "journal Houston" /> Die vlugdirekteur, Kranz, het vir Liebergot 'n paar minute laat wag sodat die bemanning rustig kon raak na die televisie uitsending,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=207}} toe het Lousma die versoek aan Swigert oorgedra, wat die skakelaars wat die waaiers beheer, geaktiveer het<ref name = "journal Houston" /> en hulle na 'n paar sekondes weer afgeskakel het.{{sfn|Chaikin|1995|p=292}} {{Listen|filename=Apollo13-wehaveaproblem.ogg|title=Houston, we've had a problem.|description=Swigert and Lovell reporting the incident on April 14, 1970 [2:59] "Houston, we've had a problem"|format=[[Ogg]]}} Vyf-en-negentig sekondes nadat Swigert daardie skakelaars geaktiveer het,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=207}} het die ruimtevaarders 'n "redelik groot knal" gehoor, vergesel van skommelinge in elektriese krag en die afvuur van die orientasiebeheer-stuwers.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=368}}{{sfn|Orloff|2000|pp=152–157}} Kommunikasie en telemetrie na die Aarde was vir 1.8 sekondes buite werking, totdat die stelsel homself outomaties herstel het deur die hoëwins S-band-antenna, wat vir translunêre kommunikasie gebruik word, van smalstraal- na wyestraalmodus oor te skakel.{{sfn|Accident report|p=4-44}} Die ongeluk het om 55:54:53 (03:08 UTC op 14 April; 10:08 NM OST, 13 April) plaasgevind. Swigert het 26 sekondes later berig: "Goed, Houston, ons het 'n probleem hier gehad," en Lovell het dit om 55:55:42 herhaal: "Houston, ons het 'n probleem gehad. Ons het 'n te lae spanning op die Hoof B-geleistam gehad."<ref name = "journal Houston" /> William Fenner was die leidingsbeampte wat die eerste was om 'n probleem in die beheerkamer aan Kranz te rapporteer.<ref name = "journal Houston" /> Lovell se aanvanklike gedagte toe hy die geraas hoor het, was dat Haise die maanmodule se kajuit-herdrukklep geaktiveer het, wat ook 'n knal veroorsaak het (Haise het dit geniet om sy bemanningslede skrik te maak), maar Lovell kon sien dat Haise geen idee gehad het wat gebeur het nie. Swigert het aanvanklik gedink dat 'n [[meteoroïde]] die maanmodule moontlik getref het, maar hy en Lovell het gou besef dat daar geen lek was nie.{{sfn|Chaikin|1995|p=293}} Die "Hoofgeleistam B lae spanning" het beteken dat daar 'n te lae spanning was wat deur die diensmodule se drie [[brandstofsel]]le (aangedryf deur [[waterstof]] en suurstof wat vanaf hul onderskeie tenks gepomp word) na die tweede van die diensmodule se twee elektriese kragverspreidingstelsels verskaf is. Byna alles in die beheer-en-diensmodule het krag benodig om te kan funksioneer. Alhoewel die geleistam tydelik na normale status teruggekeer het, het beide geleistamme A en B se spanning gou begin daal. Haise het die status van die brandstofselle nagegaan en gevind dat twee van hulle dood was. Sendingreëls het ruimtetuie verbied om 'n maanwentelbaan te gaan tensy alle brandstofselle operasioneel was.{{sfn|Chaikin|1995|pp=293–294}} In die minute na die ongeluk was daar verskeie ongewone lesings wat getoon het dat tenk-2 leeg was en tenk-1 se druk stadig gedaal het, dat die rekenaar van die ruimtetuig herset het en dat die hoëwins-antenna nie gewerk het nie. Liebergot het aanvanklik die kommerwekkende tekens van tenk-2 na die roering nie raak gesien nie, aangesien hy op tenk-1 gefokus het, met die gedagte dat die lesing daarvan 'n goeie riglyn sou wees vir wat in tenk 2-teenwoordig was, net soos beheerders wat hom in die "agterkamer" ondersteun het. Toe Kranz vir Liebergot hieroor uitgevra het, het hy aanvanklik geantwoord dat daar moontlik vals lesings kon wees as gevolg van 'n instrumentasieprobleem; hy is dikwels in die jare daarna daaroor geterg.<ref name = "Cass 1">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Apollo 13, we have a solution|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution|date=April 1, 2005|access-date=October 13, 2022|website=IEEE}}</ref> Lovell, wat uit die venster gekyk het, het berig dat "'n gas van een of ander aard" die ruimte instroom, wat dit duidelik maak dat daar 'n ernstige probleem is.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=215}} Aangesien die brandstofselle suurstof nodig gehad het om te werk, sou die oorblywende brandstofsel afskakel wanneer tenk-1 leegloop, wat beteken dat die beheer-en-diensmodule se enigste beduidende bronne van krag en suurstof die beheermodule se batterye en sy suurstof-stutenk sou wees. Hierdie sou normaalweg vir die laaste ure van die sending benodig word, maar die oorblywende brandstofsel, met reeds 'n tekort aan suurstof, het suurstof uit die stustenk getrek. Kranz het beveel dat die stutenk geïsoleer word, wat die suurstof bespaar het, maar dit het beteken dat die oorblywende brandstofsel binne twee uur sou ophou werk, aangesien die suurstof in tenk-1 verbruik of uitgelek het.{{sfn|Chaikin|1995|pp=293–294}} Die gebied rondom die ruimtetuig was gevul met talle klein stukkies puin van die ongeluk, wat enige pogings om die sterre vir navigasie te gebruik, bemoeilik het.{{sfn|Chaikin|1995|p=299}} Die doel van die sending het skielik verander, dit was eenvoudig: om die ruimtevaarders lewend terug na die Aarde te kry.<ref name = "Cass 2" /> === Lus om die Maan === [[Lêer:Direct Abort Trajectory - Lunar Landing Symposium, MSC Jun66.jpg|upright=1.2|duimnael|Die voorstelling van 'n direkte aborteer aksie (van 'n 1966 beplanning verslag) op 'n punt baie vroeër in die sending en nader na die Aarde as wat die Apollo&nbsp;13 ongeluk gebeur het.]] [[Lêer:NASA-Apollo13-ViewsOfMoon-20200224.webm|duimnael|upright=1.18|NASA – Apollo 13 Maan Sending – Aansigte van die Maan (2:24)]] Die maanmodule het gelaaide batterye en vol suurstoftenks gehad vir gebruik op die maanoppervlakte, so Kranz het opdrag gegee dat die ruimtevaarders die maanmodule aanskakel en dit as 'n "reddingsboot"<ref name = "Cass 1" /> gebruik; 'n scenario wat verwag is, maar as onwaarskynlik beskou is.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|pp=83–87}} Prosedures vir die gebruik van die maanmodule op hierdie manier is deur maanmodule-vlugbeheerders ontwikkel na 'n opleidingssimulasie vir Apollo 10 waarin die maanmodule nodig was vir oorlewing, maar nie betyds aangeskakel kon word nie.<ref name = "Cass 2" /> As Apollo 13 se ongeluk op die terugreis plaasgevind het, met die maanmodule reeds gebruik en agtergelaat, sou die ruimtevaarders gesterf het,<ref name="LM-ALSEP">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C|title=Apollo 13 Lunar Module/ALSEP|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=October 31, 2009|archive-date=19 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019204208/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C|url-status=dead}}</ref> net soos hulle sou gesterf het na 'n ontploffing in 'n maanbaan, insluitend een terwyl Lovell en Haise op die Maan geloop het.<ref name = "Yahoo 50th" /> 'n Belangrike besluit was die keuse van die terugkeer roete. 'n Direkte stop en omdraai sou die diensmodule se hoofenjin moes gebruik om terug te keer voordat dit die Maan bereik. Die ongeluk kon egter die hoofenjin beskadig het en die brandstofselle sou ten minste nog 'n uur moes hou om aan sy kragbehoeftes te voldoen, so Kranz het eerder op 'n langer roete besluit: die ruimtetuig sou om die Maan swaai (die maan se aantrekkingskrag gebruik) voordat dit na die Aarde sou terugkeer. Apollo 13 was op die hibriede trajek wat dit na Fra Mauro sou neem; dit moes nou teruggebring word na 'n vrye terugkeer. Die maammodule se ''Daalaandrywingstelsel'', hoewel nie so kragtig soos die diensmodule se hoofenjin nie, kon dit doen, maar nuwe sagteware vir Sendingbeheer se rekenaars moes deur tegnici geskryf word, aangesien daar nooit voorsien is dat die beheer-en-diensmoduleruimtetuig vanaf die maanmodule gemanuvreer sou moes word nie. Terwyl die beheermodule afgeskakel word, het Lovell die oriëntasie-inligting van die leidingstelsel oorgeskryf en handberekeninge uitgevoer om dit na die maanmodule se gidsstelsel oor te dra, wat afgeskakel was; op sy versoek het Sendingbeheer sy syfers nagegaan.<ref name = "Cass 2">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Houston, we have a solution, part 2|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution-part-2|date=April 1, 2005|website=IEEE|access-date=August 31, 2019}}</ref>{{sfn|Chaikin|1995|pp=297–298}} Om 61:29:43.49 is die maanmodule se Daalaandrywingstelsel vir 34.23 sekondes ontbrand om Apollo 13 in 'n vrye terugkeertrajek teruggeplaas.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=369}} [[Lêer:Mare Moscoviense AS13-60-8648.jpg|duimnael|Die Apollo&nbsp;13 bemanning het die Maan afgeneem vanuit die Maanmodule.]] Die verandering sou Apollo 13 binne ongeveer vier dae terug na die Aarde kry met 'n landing in die [[Indiese Oseaan]], waar NASA weinige herwinningsmagte gehad het. Jerry Bostick en ander Vlugbeheerders was gretig om beide die reistyd te verkort en om in die Stille Oseaan te land, waar die hoofherwinningsmagte geleë was. Een opsie sou die terugreistyd met 36 uur verminder, maar dit sou vereis dat van die diensmodule ontslae geraak word; dit sou die beheermodule se hitteskild aan die ruimte blootstel tydens die terugreis, iets waarvoor dit nie ontwerp is nie. Die Vlugbeheerders het ook na ander opsies gekyk. Na 'n vergadering met NASA-amptenare en ingenieurs, het die senior persoon teenwoordig, die direkteur van die ''Manned Spaceflight Center'', Robert R. Gilruth, besluit op 'n ontbranding met behulp van die Daalaandrywingstelsel, wat 12 uur sou bespaar en Apollo 13 in die Stille Oseaan sou laat land. Hierdie ontbranding sou plaasvind twee ure nadat die ruimtetuig verby die naaste punt aan die Maan (perisintium) was, genoem PC+2.<ref name = "Cass 2" /> By perisintium het Apollo 13 die rekord (volgens die [[Guinness World Records|Guinness Book of World Records]]) opgestel, wat steeds staan, vir die verste afstand van die Aarde deur 'n bemande ruimtetuig: 400&nbsp;171&nbsp;kilometer vanaf die Aarde om 19:21 OST, 14 April (00:21:00 UTC 15 April).{{sfn|Glenday|2010|p=13}}<!--<ref group="nota">Die rekord is opgestel omdat die Maan tydens die sending amper op sy [[Apside|verste]] van die Aarde af was. Apollo 13 se unieke vrye terugkeerbaan het veroorsaak dat dit ongeveer 100 kilometer verder van die maan se verste kant af gegaan het as ander Apollo-maanmissies, maar dit was 'n geringe bydrae tot die rekord.{{sfn|Adamo|2009|p=37}} 'n Rekonstruksie van die trajek deur die astrodinamikus Daniel Adamo in 2009 teken die verste afstand aan as 400 046 kilometer om 19:34 OST (00:34:13 UTC). Apollo 10 hou die rekord vir die tweede verste afstand op 'n afstand van 399 806 kilometer.{{sfn|Adamo|2009|p=41}}</ref>--> Terwyl hulle vir die ontbranding voorberei het is die bemanning meegedeel dat die S-IVB derde stadium die Maan, soos beplan, getref het, wat Lovell laat spot het met 'n opmerking: "Wel, ten minste het iets op hierdie vlug gewerk."<ref name = "journal leaving" />{{sfn|Cooper|2013|pp=84–86}} Kranz se Witspan-sendingbeheerders, wat die meeste van hul tyd bestee het om ander spanne te ondersteun en die prosedures te ontwikkel wat dringend nodig was om die ruimtevaarders huis toe te bring, het hul konsoles vir die PC+2-prosedure beman.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|pp=221–222}} Normaalweg kon die akkuraatheid van so 'n ontbranding verseker word, deur die belyning wat Lovell na die maanmodule se rekenaar oorgedra het, te kontroleer teen die posisie van een van die sterre wat ruimtevaarders vir navigasie gebruik het, maar die lig wat van die vele stukke puin wat die ruimtetuig vergesel het geglinster het, het dit onprakties gemaak. Die ruimtevaarders het gevolglik die een beskikbare ster gebruik waarvan die posisie nie verberg kon word nie: die Son. Houston het hulle ook meegedeel dat die Maan in die middel van die bevelvoerder se venster van die maanmodule sou wees terwyl hulle die ontbranding maak, wat amper perfek was, minder as 0,3 meter per sekonde af.<ref name = "journal leaving" /> Die ontbranding het om 79:27:38.95 begin en het vier minute en 23 sekondes geduur.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=391}} Die bemanning het toe die meeste maanmodulestelsels afgeskakel om verbruikbare bronne te bespaar.<ref name = "journal leaving">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/13day4-leaving-moon.html|title=Day 4: Leaving the Moon|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> === Terugkeer na die Aarde === [[Lêer:Apollo13 apparatus.jpg|duimnael|Swigert met die toestel wat geïmproviseer is om die beheermodule se [[Litiumhidroksied|litiumhidroksiedhouers]] te gebruik in die maanmodule.]] Die maanmodule het genoeg suurstof gehad, maar daar was steeds die probleem om koolstofdioksied te verwyder, wat deur houers [[Litiumhidroksied|litiumhidroksiedkorreltjies]] geabsorbeer is. Die maanmodule se voorraadhouers, bedoel om twee ruimtevaarders vir 45 uur op die Maan te akkommodeer, was nie genoeg om drie ruimtevaarders vir die terugreis na die Aarde te ondersteun nie.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=224}} Die beheermodule het genoeg houers gehad, maar hulle was van 'n ander vorm en grootte as die maanmodule s'n en kon dus nie in die maanmodule se toerusting gebruik word nie. Ingenieurs op die grond het 'n manier bedink om die gaping te oorbrug deur plastiekdeksels te gebruik wat van prosedurehandleidings geruk is, kleefband en ander items wat op die ruimtetuig beskikbaar was.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/36237422/detroit_free_press/|title=Astronauts Beat Air Crisis By Do-It-Yourself Gadget|newspaper=Detroit Free Press|location=Detroit, Michigan|date=April 16, 1970|page=12–C|last1=Pothier|first1=Richard|via=Newspapers.com}}</ref>{{sfn|Barell|2016|p=154}} NASA-ingenieurs het na die geïmproviseerde toestel as "die posbus" verwys.<ref>{{Cite web|last=Smith|first=Yvette|date=2015-09-24|title=Putting a Square Peg in a Round Hole|url=http://www.nasa.gov/image-feature/putting-a-square-peg-in-a-round-hole|access-date=2021-05-20|website=NASA}}</ref> Die prosedure vir die bou van die toestel is oor die tydperk van 'n uur deur CAPCOM Joseph Kerwin aan die bemanning voorgelees en is deur Swigert en Haise gebou; koolstofdioksiedvlakke het onmiddellik begin daal. Lovell het later hierdie improvisasie beskryf as "'n goeie voorbeeld van samewerking tussen grond en ruimte".{{sfn|Cortright|1975|pp=257–262}} [[Lêer:Apollo 13 Hasselblad image from film magazine 62-JJ (cropped).jpg|duimnael|links|Lovell probeer rus in die ysige ruimtetuig]] Die beheer-en-diensmodule se elektrisiteit het gekom van brandstofselle wat water as 'n neweproduk produseer, maar die maanmodule is aangedryf deur silwersinkbatterye wat nie dit gedoen het nie, dus sou beide elektriese krag en water (wat nodig is vir toerustingverkoeling sowel as om te drink) krities wees. Die maanmodule se kragverbruik is tot die laagste moontlike vlak verminder.{{sfn|Mission Operations Report 1970|pp=III‑17, III-33, III-40}} Swigert kon 'n paar drinksakke met water uit die beheermodule se waterkraan vul,<ref name = "journal leaving" /> maar selfs deur rantsoenering van persoonlike verbruik toe te pas, het Haise aanvanklik bereken dat hulle ongeveer vyf uur voor hul terugkeer sonder water vir verkoeling sou wees. Dit het aanvaarbaar gelyk omdat die stelsels van Apollo 11 se maanmodule, wat eens in 'n maanbaan gelaat is, vir sewe tot agt uur aangehou werk het, selfs met die water afgesny. Uiteindelik het Apollo 13 na die Aarde teruggekeer met slegs 12,8 kilogram water oor.{{sfn|Cortright|1975|pp=254–257}} Die bemanning se rantsoen was 0,2 liter water per persoon per dag; die drie ruimtevaarders het altesaam 14 kilogram verloor en Haise het 'n urienweginfeksie ontwikkel.<ref name = "mission summary">{{cite web|last=Jones|first=Eric M.|date=January 4, 2006|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a13/a13.summary.html|title=The frustrations of Fra Mauro: Part I|work=Apollo Lunar Surface Journal|access-date=August 16, 2025}}</ref>{{sfn|Cortright|1975|pp=262–263}} Hierdie infeksie is waarskynlik veroorsaak deur die verminderde waterinname, maar mikrogravitasie en die gevolge van kosmiese straling kon moontlik sy immuunstelsel se reaksie op die patogeen benadeel het.<ref>{{cite journal |last1=Kennedy |first1=A.R. |date=2014 |title=Biological effects of space radiation and development of effective countermeasures |journal=Life Sciences in Space Research |volume= 1|issue=1 |pages=10–43 |doi=10.1016/j.lssr.2014.02.004|pmid=25258703 |pmc=4170231 |bibcode=2014LSSR....1...10K }}</ref> [[Lêer:Apollo 13 Houston, We've Got a Problem.ogv|duimnael|''Apollo 13: Houston, We've Got a Problem'' (1970)—Dokumentêr oor die sending deur NASA (28:21)]] Binne die donker ruimtetuig het die [[temperatuur]] tot so laag as 3&nbsp;°C gedaal.<ref>{{Cite web|last=Mars|first=Kelli|date=2020-04-16|title=50 Years Ago: Apollo 13 Crew Returns Safely to Earth|url=http://www.nasa.gov/feature/50-years-ago-apollo-13-crew-returns-safely-to-earth|access-date=2021-05-20|website=NASA}}</ref> Lovell het oorweeg om die bemanning hul ruimtepakke te laat aantrek, maar het besluit dat dit te warm sou wees. In plaas daarvan het Lovell en Haise hul maanwandelingstewels gedra en Swigert het 'n ekstra oorpak aangetrek. Al drie ruimtevaarders was koud, veral Swigert, wie se voete nat geword het terwyl hy die watersakke gevul het en geen maanwandelingstewels aangehad het nie aangesien hy nie geskeduleer was om op die Maan te loop nie. Hulle is aangesê om nie hul urine in die ruimte te stort nie ingeval dit die vlugbaan kon versteur en dus moes hulle dit in sakke bêre. Water het op die mure gekondenseer; enige kondensasie wat moontlik agter toerustingpanele was{{sfn|Cortright|1975|pp=257–263}} het geen probleme veroorsaak nie, deels as gevolg van die uitgebreide verbeterings aan elektriese isolasie wat na die Apollo 1-brand ingestel is.<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/A13_panel.html|title=Generation Constellation learns about Apollo 13|last=Siceloff|first=Steven|date=September 20, 2007|work=Constellation program|publisher=NASA|access-date=September 7, 2019}}</ref> Ten spyte van dit alles het die bemanning min klagtes gehad.<ref name = "Cass 3">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Houston, we have a solution, part 3|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution-part-3|date=April 1, 2005|website=IEEE|access-date=September 8, 2019}}</ref> Die Vlugbeheerder John Aaron, saam met Mattingly en verskeie ingenieurs en ontwerpers, het 'n prosedure ontwerp om die beheermodule van volle afgeskakel aan te skakel – iets wat nooit bedoel was om tydens 'n vlug gedoen te word nie, wat nog te sê onder Apollo 13 se streng krag- en tydsbeperkings.<ref>{{cite journal|last=Leopold|first=George|date=March 17, 2009|title=Power engineer: Video interview with Apollo astronaut Ken Mattingly|journal=EE Times|publisher=UMB Tech|url=https://www.eetimes.com/power-engineer-video-interview-with-apollo-astronaut-ken-mattingly/|access-date=August 14, 2010}}</ref> Die ruimtevaarders het die prosedure sonder ooglopende probleme geïmplementeer: Kranz het later die krediet vir hul oorlewing gegee aan al drie ruimtevaarders wat toetsvlieëniers was, gewoond daaraan om in kritieke situasies met hul lewens op die spel te werk.<ref name="Cass 3" /> Wetende dat die koue toestande gekombineer met onvoldoende rus die tyd-kritieke aanvang van die beheermodule voor hertoetrede sou belemmer, het sendingbeheer Lovell na 133 uur toestemming gegee om die maanmodule ten volle aan te skakel om die kajuittemperatuur te verhoog, wat die herbegin van die maanmodule se leidingsrekenaar ingesluit het. Deur die maanmodule se rekenaar aan die gang te hê, kon Lovell 'n navigasiewaarneming uitvoer en die maanmodule se Traagheidsmeeteenheid (IMU) kalibreer. Met die maanmodule se rekenaar bekend met sy ligging en oriëntasie, is die beheermodule se rekenaar later gekalibreer in 'n omgekeerde van die normale prosedures wat gebruik word om die maanmodule op te stel, wat stappe uit die herbeginproses afgeskaal het en die akkuraatheid van die PGNCS-beheerde hertoetrede verhoog het.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/25day6-thelastcoursecorrection.html|title=Apollo Flight Journal: Day 6 Part 4|publisher=NASA|access-date=August 16, 2025|archive-date=January 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118020508/https://www.history.nasa.gov/afj/ap13fj/25day6-thelastcoursecorrection.html}}</ref> === Hertoetrede in atmosfeer en neerplons === Ten spyte van die akkuraatheid van die PC+2-prosedure, het die ruimtetuig stadig van koers afgedryf, wat 'n regstelling genoodsaak het. Aangesien die maanmodule se leidingstelsel afgeskakel is na die PC+2-prosedure, is die bemanning aangesê om die [[Ligskadugrens|lyn tussen nag en dag]] op Aarde te gebruik om hulle te lei, 'n tegniek wat op NASA se Aarde-wentelbaan-missies gebruik word, maar nooit op pad terug van die Maan nie.<ref name = "Cass 3" /> Hierdie Daalaandrywingstelselverbranding, om 105:18:42 vir 14 sekondes, het die geprojekteerde ingangsvlugroetehoek terug binne veilige perke gebring. Nietemin was nog 'n verbranding nodig om 137:40:13, met behulp van die maanmodule se reaksiebeheerstelselstuwers, vir 21.5 sekondes. Die diensmodule is minder as 'n halfuur later ontkoppel en losgelaat, wat die bemanning toegelaat het om die skade vir die eerste keer te sien en te fotografeer. Hulle het berig dat 'n hele paneel van die diensmodule se buitekant vermis was, dat die brandstofselle bokant die suurstoftenkrak gekantel het, dat die hoëwins-antenna beskadig was en dat daar 'n aansienlike hoeveelheid wrakstukke orals was.{{sfn|Orloff & Harland|2006|pp=370–371}} Haise kon moontlike skade aan die diensmodule se enjinklok sien, wat Kranz se besluit om die diensmodules se enjin nie te gebruik nie, ondersteun het.<ref name = "Cass 3" /> Die bemanning het toe uit die maanmodule terug in die beheermodule beweeg en die lewensondersteuningstelsels heraktiveer.<ref name="apollo13NASAsdca"/> [[Lêer:Apollo13 splashdown.jpg|duimnael|links|Apollo&nbsp;13 plons neer in die suide van die Stille Oseaan op April 17, 1970]] Die laaste probleem wat opgelos moes word, was hoe om die maanmodule op 'n veilige afstand van die beheermodule te skei net voor hertoetrede in die atmsofeer. Die normale prosedure, in 'n maanbaan, was om die maanmodule vry te stel en dan die diensmodule se reaksiebeheerstelselstuwers te gebruik om die beheer-en-diensmodule weg te trek, maar teen hierdie punt was die diensmodule reeds losgelaat. Die vervaardiger van die maanmodule, Grumman, het 'n span ingenieurs van die Universiteit van Toronto, onder leiding van senior wetenskaplike Bernard Etkin, aangestel om die probleem op te los van hoeveel lugdruk in die doktonnel gelaat moet word (eerder as om dit heeltemal na die ruimte te ventileer) om die modules uitmekaar te stoot. Die ruimtevaarders het die oplossing met sukses toegepas.<ref name="G&M">{{cite news|title=Bernard Etkin helped avert Apollo 13 tragedy|url=https://www.theglobeandmail.com/technology/science/bernard-etkin-helped-avert-apollo-13-tragedy/article19735265/#dashboard/follows/|access-date=September 7, 2019|newspaper=The Globe and Mail}}</ref> Die maanmodule het weer die Aarde se atmosfeer binnegedring en is vernietig, met die oorblywende stukke wat diep in die oseaan geval het. <ref name="LM-ALSEP" /><ref name=impact>{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/apollo_impact.html|title=Impact Sites of Apollo LM Ascent and SIVB Stages|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=August 27, 2019|archive-date= 8 Januarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108152701/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/apollo_impact.html|url-status=dead}}</ref> Apollo 13 se finale middelkoers-korreksie het die bekommernisse van die Atoomenergiekommissie aangespreek, wat wou hê dat die houer met die plutoniumoksied wat vir die SNAP-27 RTG bedoel was, op 'n veilige plek moes land. Die impakpunt was oor die Tonga-trog in die Stille Oseaan, een van sy diepste punte en die houer het 10 kilometer na die bodem gesink. Latere helikopteropnames het geen radioaktiewe lekkasie gevind nie.<ref name = "Cass 3" /> Ionisasie van die lug rondom die beheermodule tydens hertoetrede sal tipies 'n kommunikasieonderbreking van vier minute veroorsaak. Apollo 13 se vlak terugkeerpad het dit tot ses minute verleng, langer as wat verwag is; beheerders het gevrees dat die beheermodule se hitteskild gefaal het..<ref>{{cite magazine|title=Did Ron Howard exaggerate the reentry scene in the movie Apollo 13?|first=Joe|last=Pappalardo|url=http://www.airspacemag.com/need-to-know/did-ron-howard-exaggerate-the-reentry-scene-in-the-movie-apollo-13-17639496/|magazine=Air & Space/Smithsonian|publisher=Smithsonian Institution|location=Washington, D.C.|date=May 1, 2007|access-date=September 8, 2019}}</ref> ''Odyssey'' het radiokontak herwin en veilig in die suid-Stille Oseaan neergeplons, 21°38′24″S 165°21′42″W,{{sfn|Apollo 13 Mission Report 1970|p=1-2}} suidoos van Amerikaans-Samoa en 6.5 km vanaf die bergingskip, USS ''Iwo Jima''.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=371}} Alhoewel hulle moeg was, was die bemanning in 'n goeie toestand, behalwe vir Haise, wat 'n ernstige urienweginfeksie ontwikkel het weens onvoldoende waterinname.{{sfn|Cortright|1975|pp=262–263}} Die bemanning het oornag op die skip gebly en die volgende dag na Pago Pago, Amerikaans Samoa, gevlieg. Hulle het na Hawaii gevlieg, waar president Richard Nixon hulle die Presidensiële Medalje van Vryheid, die hoogste burgerlike eerbewys, aan hulle toegeken het.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/39764154/the_philadelphia_inquirer/|title=Heroes of Apollo 13 Welcomed by President and Loved Ones|agency=Associated Press|newspaper=The Philadelphia Inquirer|location=Philadelphia, Pennsylvania|date=April 19, 1970|via=Newspapers.com|page=1}}</ref> Hulle het oornag gebly en is toe terug na Houston gevlieg.{{sfn|Apollo 13 Mission Report 1970|p=10-5}} Op pad na Honolulu het president Nixon in Houston gestop om die Presidensiële Medalje van Vryheid aan die Apollo 13-sendingoperasiespan toe te ken.<ref name="nixon">{{cite web|title=Behind the Scenes of Apollo 13|url=https://www.nixonfoundation.org/2016/04/behind-scenes-apollo-13/|website=Richard Nixon Foundation|access-date=June 27, 2019|date=April 11, 2016}}</ref> Hy het oorspronklik beplan om die toekenning aan NASA-administrateur Thomas O. Paine te gee, maar Paine het die sendingoperasiespan aanbeveel.<ref>{{cite web|url=https://www.presidency.ucsb.edu/node/241054|title=Remarks on Presenting the Presidential Medal of Freedom to Apollo 13 Mission Operations Team in Houston.|publisher=The American Presidency Project|access-date=December 27, 2017}}</ref> == Publieke en mediareaksie == Wêreldwye belangstelling in die Apollo-program is deur die voorval weer aangewakker; televisiedekking is deur miljoene gesien. Vier Sowjet-skepe het na die landingsgebied gegaan om te help indien nodig{{sfn|NASA 1970|p=15}} en ander nasies het hulp aangebied indien die vaartuig elders moes land.{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=489–494}} President Nixon het afsprake gekanselleer, die ruimtevaarders se families gebel en na NASA se Goddard Space Flight Center in Greenbelt, [[Maryland]], gereis, waar Apollo se opsporing en kommunikasie gekoördineer is.{{sfn|NASA 1970|p=15}} Die redding het meer openbare aandag gekry as enige ruimtevlug tot op daardie stadium, behalwe die eerste maanlanding van Apollo 11. Daar was wêreldwye opskrifte en mense het om televisiestelle gesit om die nuutste ontwikkelinge te kry, aangebied deur netwerke wat hul gereelde programmering vir bulletins onderbreek het. [[Pous Paulus VI]] het 'n byeenkoms van 10 000 mense in gebed gelei vir die ruimtevaarders se veilige terugkeer; tien keer daardie getal mense wat gebede by 'n godsdienstige fees in [[Indië]] doen.{{sfn|Chaikin|1995|p=316}} Die Senaat van die Verenigde State het op 14 April 'n resolusie aangeneem wat besighede versoek om daardie aand om 21:00, plaaslike tyd, tyd aan werknemers toe te laat vir gebede.{{sfn|NASA 1970|p=15}} Na raming het 40 miljoen Amerikaners na Apollo 13 se landing gekyk, wat regstreeks op al drie netwerke uitgesaai is, met nog 30 miljoen wat 'n gedeelte van die 6+1⁄2 uur lange uitsending gekyk het. Selfs mense meer buite die VSA het gekyk. Jack Gould van [[The New York Times]] het gesê dat Apollo 13, "wat so naby aan 'n tragiese ramp gekom het, die wêreld heel waarskynlik meer volledig in wedersydse besorgdheid verenig het as wat 'n ander suksesvolle landing op die Maan sou gedoen het".<ref>{{cite news|last=Gould|first=Jack|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1970/04/18/archives/tv-millions-of-viewers-end-vigil-for-apollo-13-unusual-color.html|date=April 18, 1970|page=59|title=TV: Millions of viewers end vigil for Apollo 13|url-access=subscription}}</ref> == Ondersoek en reaksie == === Hersieningsraad === Onmiddellik na die bemanning se terugkeer het die NASA-administrateur Paine en adjunk-administrateur George Low 'n Hersieningsraad aangestel om die ongeluk te ondersoek. Onder die voorsitterskap van die direkteur van die NASA Langley-navorsingsentrum, Edgar M. Cortright, en insluitend Neil Armstrong en ses ander<ref group=nota>Die ander was Robert F. Allnutt (Assistent van die Administrateur, NASA-hoofkwartier); John F. Clark (Direkteur, Goddard Ruimtevlugsentrum); Brig. Generaal Walter R. Hedrick Jr. (Direkteur van Ruimte, DCS/RED, Hoofkwartier, USAF); Vincent L. Johnson (Adjunk-Mede-Administrateur-Ingenieurswese, Kantoor van Ruimtewetenskap en Toepassings); Milton Klein (Bestuurder, AEC-NASA Ruimtekernaandrywingskantoor); Hans M. Mark (Direkteur, Ames Navorsingsentrum).{{sfn|Accident report|pp=1-1–1-4}}</ref> het die raad sy finale verslag op 15 Junie aan Paine gestuur.{{sfn|Accident report|p=15}} Dit het bevind dat die fout in die diensmodule se suurstoftenk nommer 2 begin het.{{sfn|Accident report|p=4-36}} Beskadigde Teflon-isolasie op die drade na die roerwaaier binne in suurstoftenk 2 het veroorsaak dat die drade kortsluit en hierdie isolasie aan die brand gesteek het. Die gevolglike brand het die druk binne in die tenk verhoog totdat die tenkkoepel gefaal en die brandstofselbaai (Diensmodule sektor 4) met vinnig uitsettende gasvormige suurstof en verbrandingsprodukte gevul het. Die styging in druk was voldoende om die klinknaels wat die [[aluminium]] buitepaneel, wat sektor 4 bedek vas hou, te breek en die sektor aan die ruimte blootgestel en die vuur geblus het. Die losstaande paneel het die nabygeleë hoëwins-antenna getref, wat die smalstraal-kommunikasiemodus gedeaktiveer het en kommunikasie met die Aarde vir 1.8&nbsp;sekondes onderbreek het terwyl die stelsel outomaties na die rugsteun-wyestraalmodus oorgeskakel het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|pp=372–373}} Die sektore van die diensmodule was nie lugdig van mekaar af nie en as daar tyd was vir die hele diensmodule om so onder druk te kom soos sektor 4, sou die krag op die beheermodule se hitteskild die twee modules geskei het. Die verslag het die gebruik van Teflon en ander materiale wat as vlambaar in superkritiese suurstof, soos aluminium, binne die tenk bevraagteken.{{sfn|Accident report|pp=5-6–5-7, 5-12–5-13}} Die raad het geen bewyse gevind wat op enige ander teorie van die ongeluk dui nie.{{sfn|Accident report|p=4-37}} {{multiple image | align = left | direction = vertical | width = 200 | header = | image1 = Honeycomb panel test (S70-41982).jpg | alt1 = | caption1 = Paneel tydens die insident besig om uitgeblaas te word | image2 = Honeycomb panel test (S70-41983).jpg | alt2 = Further along in the process | caption2 = Paneel, soortgelyk aan die diensmodule se sektor 4 bedekking, besig om uit geblaas te word tydens 'n toets as deel van die ondersoek }} Meganiese skok het die suurstofkleppe op die nommer 1 en nommer 3 brandstofselle gedwing om toe te sluit, wat hulle buite werking gestel het.{{sfn|Accident report|p=4-40}} Die skielike faling van suurstoftenk 2 het suurstoftenk 1 gekompromitteer, wat veroorsaak het dat die inhoud daarvan oor die volgende 130&nbsp;minute uitgelek het, moontlik deur 'n beskadigde lyn of klep en die diensmodule se suurstofvoorraad heeltemal uitgeput het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=372}}{{sfn|Accident report|p=4-43}} Met beide die diensmodule se suurstoftenks wat leeg geraak het en met ander skade aan die diensmodule, moes die sending gestaak word.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=375}} Die raad het die reaksie op die krisis geprys: "Die onvolmaaktheid in Apollo 13 het 'n byna-ramp veroorsaak, slegs afgeweer deur uitstekende prestasie van die kant van die bemanning en die grondbeheerspan wat hulle ondersteun het."{{sfn|Accident report|p=ii}} Suurstoftenk 2 is vervaardig deur die Beech Aircraft Company van [[Boulder, Colorado|Boulder]], [[Colorado]], as subkontrakteur van North American Rockwell (NAR) van Downey, [[Kalifornië]], hoofkontrakteur vir die [[Apollo-beheer-en-diensmodule|beheer-en-diensmodule]].{{sfn|Accident report|p=4-2}} Dit het twee termostatiese skakelaars bevat, oorspronklik ontwerp vir die beheermodule se 28-volt [[Gelykstroom|GS-krag]], maar wat kon faal as dit aan die 65-volt onderwerp word wat tydens grondtoetse by Kennedy-ruimtesentrum gebruik was.{{sfn|Accident report|p=4-23}} By NAR se fasiliteit was suurstoftenk 2 oorspronklik geïnstalleer in 'n suurstofrak wat in die Apollo 10-diensmodule, SM-106, geplaas is, maar dit is verwyder om 'n potensiële elektromagnetiese interferensieprobleem op te los en is met 'n ander rak vervang. Tydens die verwydering is die rak per ongeluk met minstens 5 sentimeter laat val, omdat 'n keerbout nie verwyder was nie. Die waarskynlikheid van skade hierdeur was min, maar dit is moontlik dat die aanvullyn-samestelling los was en deur die val vererger is. Na 'n paar hertoetse (wat nie die vul van die tenk met vloeibare suurstof ingesluit het nie), is die rak in November 1968 weer in SM-109 geïnstalleer, bedoel vir Apollo 13, wat in Junie 1969 na die Kennedy-ruimtesentrum verskeep is.{{sfn|Accident report|pp=4-19, 4-21}} Die aftellingsdemonstrasietoets het, met SM-109 in sy plek naby die bokant van die Saturn V, plaasgevind en op 16 Maart 1970 begin. Tydens die toets is die kriogeniese tenks gevul, maar suurstoftenk 2 kon nie deur die normale dreineringslyn leeggemaak word nie en 'n verslag is geskryf om die probleem te dokumenteer. Na 'n bespreking tussen NASA en die kontrakteurs, is pogings om die tenk leeg te maak op 27 Maart hervat. Toe dit nie normaalweg wou leegraak nie, is die verwarmers in die tenk aangeskakel om die suurstof te laat verdamp. Die termostatiese skakelaars was ontwerp om te verhoed dat die verwarmers die temperatuur hoër as 27&nbsp;°C verhoog, maar hulle het gefaal onder die 65-volt kragtoevoer wat gebruik is. Temperature op die verwarmerbuis binne die tenk het moontlik 540&nbsp;°C bereik, wat heel waarskynlik die Teflon-isolasie beskadig het.{{sfn|Accident report|p=4-23}} Die temperatuurmeter was nie ontwerp om hoër as 29 °C (85 °F) te lees nie, dus het die tegnikus wat die prosedure gemonitor het, niks ongewoons opgespoor nie. Hierdie verhitting is goedgekeur deur Lovell en Mattingly van die hoofbemanning, sowel as deur NASA-bestuurders en -ingenieurs.{{sfn|Chaikin|1995|pp=330–331}}<ref>{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|last=Williams|first=David R.|title=The Apollo 13 Accident|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=December 31, 2012|archive-date=12 Augustus 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812132800/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|url-status=dead}}</ref> Vervanging van die tenk sou die sending met ten minste 'n maand vertraag het.<ref name = "mission summary" /> Die tenk is weer met vloeibare suurstof gevul net voor die lansering; sodra die elektriese krag gekoppel is, het dit 'n gevaarlike situasie geskep.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=375}} Die raad het bevind dat Swigert se aktivering van die suurstoftenk 2-waaier op versoek van Sendingbeheer 'n elektriese vonk veroorsaak het wat die tenk aan die brand gesteek het. {{sfn|Chaikin|1995|p=333}} Die raad het 'n toets uitgevoer op 'n suurstoftenk wat met warmdraadontstekers toegerus is wat 'n vinnige temperatuurstyging binne die tenk veroorsaak het, waarna dit gefaal en telemetrie opgelewer het soortgelyk aan dié wat met die Apollo 13 suurstoftenk 2 gesien is.{{sfn|Accident report, appendix F–H|pp=F-48–F-49}} Toetse met panele soortgelyk aan die een wat op SM Sektor 4 vermis is, het veroorsaak dat die paneel in die toetsapparaat losgekom het.{{sfn|Accident report, appendix F–H|pp=F-70–F-82}} === Veranderinge na die ondersoek === [[Lêer:Apollo 14 redesigned oxygen tank (S71-16745).jpg|duimnael|Herontwerpte suurstoftenk vir Apollo{{nbsp}}14]] Vir Apollo 14 en daaropvolgende sendings is die suurstoftenk herontwerp en die termostate is opgegradeer om die korrekte spanning te kan hanteer. Die verwarmers is behou aangesien hulle nodig was om suurstofdruk te handhaaf. Die roerwaaiers, met hul onverseëlde motors, is verwyder, wat beteken het dat die suurstofhoeveelheidsmeter nie meer akkuraat was nie. Dit het vereis dat 'n derde tenk bygevoeg word sodat geen tenk minder as halfleeg sou word nie.{{sfn|Gatland|1976|p=281}} Die derde tenk is in vak 1 van die diensmodule geplaas, aan die teenoorgestelde kant van die ander twee en het 'n isolasieklep gekry wat dit in 'n noodgeval van die brandstofselle en van die ander twee suurstoftenks kon isoleer en dit toelaat om slegs die beheermodule se omgewingbeheer stelsel te voed. Die hoeveelheidsvoelpen is opgegradeer van aluminium na [[vlekvrye staal]].{{sfn|Apollo 14 Press Kit|1971|pp=96–97}} Alle elektriese bedrading in vak 4 was met vlekvrye staal omhul. Die brandstofsel-suurstoftoevoerkleppe is herontwerp om die Teflon-bedekte bedrading van die suurstof te isoleer. Die ruimtetuig en sendingbeheer-moniteringstelsels is aangepas om meer onmiddellike en sigbare waarskuwings van afwykings te gee.{{sfn|Gatland|1976|p=281}} 'n Noodvoorraad van 19 liter water is in die beheermodule gestoor en 'n noodbattery, identies aan dié wat die maanmodule se daalstadium aangedryf het, is in die diensmodule geplaas. Die maanmodule is aangepas om die oordrag van krag van die maanmodule na die beheermodule makliker te maak.{{sfn|Apollo 14 Press Kit|1971|pp=96–98}} == Nadraai == Op 5 Februarie 1971 het Apollo 14 se maanmodule, ''Antares'', op die Maan geland met die ruimtevaarders Alan Shepard en Edgar Mitchell aan boord, naby Fra Mauro, die terrein wat Apollo 13 veronderstel was om te verken.<ref>{{cite web|website=Universities Space Research Association|publisher=Lunar and Planetary Institute|title=Apollo 14 mission|url=https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_14/|access-date=September 15, 2019}}</ref> Haise het as CAPCOM gedien tydens die afdaling na die Maan<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a14/a14.landing.html|title=Landing at Far Mauro |editor-last=Jones |editor-first=Eric M. |work=Apollo 14 Lunar Surface Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025|date=January 12, 2016}}</ref> en tydens die tweede EVA, waartydens Shepard en Mitchell naby die Cone-krater verken het.<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a14/a14.tocone.html|title=Climbing Cone Ridge – where are we? |editor-last=Jones |editor-first=Eric M. |work=Apollo 14 Lunar Surface Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025|date=September 29, 2017}}</ref> Geen van die Apollo 13-ruimtevaarders het weer in die ruimte gevlieg nie. Lovell het in 1973 by NASA en die Vloot afgetree en die privaatsektor betree.<ref name="nasabio">{{cite web |url=http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/lovell-ja.html |title=Astronaut Bio: James A. Lovell |access-date=December 16, 2016|publisher=NASA|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112213829/https://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/lovell-ja.html|archive-date=January 12, 2017}}</ref>Hy is in 2025 op die ouderdom van 97 oorlede.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/news-release/acting-nasa-administrator-reflects-on-legacy-of-astronaut-jim-lovell/|title=Acting NASA Administrator Reflects on Legacy of Astronaut Jim Lovell|first=Jessica|last=Taveau|publisher=NASA|date=August 8, 2025|accessdate=August 8, 2025}}</ref> Swigert sou deel gewees het van die 1975 Apollo-[[Sojoes-program|Sojoes]]-toetsprojek (die eerste gesamentlike sending met die Sowjetunie), maar is verwyder as gevolg van sy deelname aan die Apollo 15-koevert voorval. Hy het in 1973 bedank uit NASA en die agentskap verlaat om die politiek te betree en is in 1982 tot die Huis van Verteenwoordigers verkies, maar is aan kanker oorlede voordat hy op 51-jarige ouderdom ingesweer kon word.<ref>{{cite web|title=For Jack Swigert, on his 83rd birthday|last=Carney|first=Emily|url=https://www.americaspace.com/2014/08/29/for-jack-swigert-on-his-83rd-birthday/|publisher=AmericaSpace|date=August 29, 2014|access-date=November 24, 2019}}</ref> Haise sou die bevelvoerder van die gekanselleerde Apollo 19-sending gewees het, en het die Ruimtependeltuig-naderings- en landingstoetse gevlieg voordat hy in 1979 by NASA afgetree het.<ref>{{Cite web |first1=Elizabeth|last1=Howell|last2=Hickok|first2=Kimberly|title=Astronaut Fred Haise: Apollo 13 Crewmember |url=http://www.space.com/20318-fred-haise-apollo-13-biography.html |website=Space.com|publisher=Future US |date=April 10, 2020 |access-date = April 11, 2020}}</ref> Verskeie eksperimente is tydens Apollo 13 voltooi, alhoewel die sending nie op die Maan geland het nie.<ref name="nasabio"/> Een het die lanseervoertuig se S-IVB (die Saturn V se derde stadium) behels, wat op vorige missies in 'n sonbaan gestuur is nadat dit losgemaak is. Die seismometer wat deur Apollo 12 agtergelaat is, het gereelde impakte van klein voorwerpe op die Maan waargeneem, maar groter impakte sou meer inligting oor die Maan se kors oplewer, daarom is besluit dat die S-IVB, beginnende met Apollo 13, op die Maan neerstort sou word. {{sfn|Harland|1999|p=50}} Die impak het om 77:56:40 in die sending plaasgevind en genoeg energie opgelewer sodat die versterking van die seismometer, 117 kilometer vanaf die impak, verminder moes word.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=367}} 'n Eksperiment om die hoeveelheid atmosferiese elektriese verskynsels tydens die opstyg na die wentelbaan te meet, bygevoeg nadat Apollo 12 deur weerlig getref is, het data opgelewer wat 'n verhoogde risiko tydens marginale weer aandui. 'n Reeks foto's van die Aarde, geneem om te toets of wolkhoogte vanaf geosinchrone satelliete bepaal kon word, het die verlangde resultate gelewer.<ref name = "13 science">{{cite web|title=Apollo 13 mission: Science experiments|website=[[Universities Space Research Association|USRA]]|publisher=Lunar and Planetary Institute|url=https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_13/experiments/|access-date=August 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915105402/https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_13/experiments/|archive-date=September 15, 2018|url-status=dead}}</ref> As 'n grap het Grumman, vervaardiger van die maanmodule, 'n faktuur aan North American Rockwell, hoofkontrakteur vir die Beheer-en-Diensmodule, uitgereik vir die "sleep" van die Beheer-en-Diensmodule die grootste deel van die pad na die Maan en terug. Die transaksiekoste het 400 001 myl teen $1 elk (plus $4 vir die eerste myl); $536,05 vir batterylaai; suurstof; en vier nagte teen $8 per nag vir 'n "ekstra gas in die kamer" (Swigert) ingesluit. Na 'n 20% "kommersiële afslag" en 'n 2% afslag vir tydige betaling, was die finale totaal $312 421,24. North American het betaling van die hand gewys en opgemerk dat hulle drie vorige Grumman maanmodules na die Maan vervoer het sonder vergoeding.<ref>{{cite web|url=https://www.spaceflightinsider.com/space-centers/kennedy-space-center/the-apollo-13-invoice/|title=The Apollo 13 Invoice...|website=Spaceflight Insider|access-date=September 17, 2019|date=December 8, 2013|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112041957/https://www.spaceflightinsider.com/space-centers/kennedy-space-center/the-apollo-13-invoice/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Tongue-in-Cheek-Bill Asks Space Tow Fee|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1338&dat=19700418&id=Owg0AAAAIBAJ&sjid=O_gDAAAAIBAJ&pg=5822,839543|newspaper=Spokane Daily Chronicle|date=April 18, 1970|page=7|access-date=September 17, 2019}}</ref><ref>{{cite news|newspaper=[[The New York Times]]|date=April 18, 1970|access-date=September 17, 2019|title='Towing' Fee is asked by Grumman|page=13|url=https://www.nytimes.com/1970/04/18/archives/towing-fee-is-asked-by-grumman.html}}</ref> Die beheermodule is uitmekaar gehaal vir toetsing en die onderdele was jare lank geberg; sommige is gebruik vir 'n opleidingstoestel vir die Skylab-reddingsmissie. Die opleidingstoestel is by die Kentucky Wetenskapsentrum in Louisville, Kentucky, uitgestal. Max Ary van die Cosmosphere het 'n projek voltooi om die ''Odyssey'' te restoureer en dit is te sien by die museum in Hutchinson, Kansas.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35462879/the_manhattan_mercury/|title=Apollo 13 Capsule Headed for Kansas|agency=Associated Press|date=December 29, 1996|page=A2|via=Newspapers.com|location=Manhattan, Kansas|newspaper=The Manhattan Mercury}}</ref> Apollo 13 is deur Lovell 'n ''suksesvolle mislukking'' genoem.{{sfn|Cortright|1975|pp=247–249}} Mike Massimino, 'n [[pendeltuig]]-ruimtevaarder, het gesê dat Apollo 13 "spanwerk, kameraderie en waarvan NASA regtig gemaak is" getoon het.<ref name="Yahoo 50th">{{cite news|publisher = Yahoo! News|url=https://news.yahoo.com/houston-ve-had-problem-remembering-050652323.html|access-date=April 11, 2020|date=April 9, 2020|title='Houston, we've had a problem': Remembering Apollo 13 at 50|last=Dunn|first=Marcia|agency=Associated Press}}</ref> Die reaksie op die ongeluk is herhaaldelik ''NASA se beste uur'' genoem;<ref name="Walt Disney's Honorary Oscars">{{cite web|first=Kim|last=Shiflett|url=https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour|title=Members of Apollo 13 Team Reflect on 'NASA's Finest Hour'|date=April 17, 2015|access-date=June 16, 2018|publisher=[[NASA]]|archive-date=September 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924162717/https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|editor-last1=Foerman |editor-first1=Paul |editor-last2=Thompson |editor-first2=Lacy|date=April 2010|title=Apollo 13 – NASA's 'successful failure'|journal=Lagniappe|volume=5|issue=4|pages=5–7|location=Hancock County, Mississippi|publisher=John C. Stennis Space Center|access-date=July 4, 2013|url=http://www.nasa.gov/centers/stennis/pdf/445767main_April_10_Lagniappe.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.nasa.gov/centers/stennis/pdf/445767main_April_10_Lagniappe.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cgpublishing.com/Rpdf/Apollo%20EECOM%20Boeing%20News%201(FL)1.pdf|title=NASA's Finest Hour: Sy Liebergot recalls the race to save Apollo 13|last=Seil|first=Bill|date=July 5, 2005|work=Boeing News Now|publisher=[[Boeing|Boeing-maatskappy]] |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120409192033/http://www.cgpublishing.com/Rpdf/Apollo%20EECOM%20Boeing%20News%201(FL)1.pdf|archive-date=April 9, 2012}}</ref>{{sfn|Chaikin|1995|p=335}} dit word steeds so beskou.<ref name = "Yahoo 50th" /> Die skrywer Colin Burgess het geskryf, "Die lewe-of-dood vlug van Apollo 13 het die kolossale risiko's wat inherent is aan bemande ruimtevaart, dramaties bewys. Ook, met die bemanning veilig terug op aarde, het die openbare apatie weer ondersteunend geword".{{sfn|Burgess|2019|p=23}} William R. Compton het in sy boek oor die Apollo-program van Apollo 13 gesê: "Slegs 'n heroïese poging van intydse improvisasie deur sendingoperasiespanne het die bemanning gered."{{sfn|Compton|1989|pp=196–199}} Rick Houston en Milt Heflin het in hul geskiedenis van sendingbeheer gesê: "Apollo 13 het bewys dat sendingbeheer daardie ruimtereisigers weer huis toe kon bring toe hul lewens op die spel was."{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=199}} Die voormalige NASA-hoofhistorikus Roger D. Launius het geskryf: "Meer as enige ander voorval in die geskiedenis van ruimtevlug, het herstel van hierdié ongeluk die wêreld se geloof in NASA se vermoëns verstewig".{{sfn|Launius|2019|p=187}} Die ongeluk het egter sommige amptenare, insluitend Gilruth, direkteur van die Manned Spaceflight Center, oortuig dat as NASA aanhou om ruimtevaarders op Apollo-missies te stuur, sommige onvermydelik sou sterf, en hulle het gevra dat die program so gou as moontlik beëindig word.{{sfn|Launius|2019|p=187}} Nixon se adviseurs het aanbeveel dat die oorblywende maansendings gekanselleer word en gesê dat 'n ramp in die ruimte hom politieke kapitaal sou kos.{{sfn|Chaikin|1995|p=336}} Begrotingsbesnoeiings het die besluit makliker gemaak en tydens die pouse na Apollo 13 is twee missies gekanselleer, wat beteken het dat die program met Apollo 17 in Desember 1972 geëindig het.{{sfn|Launius|2019|p=187}}{{sfn|Burgess|2019|pp=22–27}} == Populêre kultuur, media en 50ste herdenking == [[Lêer:Universal Studios Hollywood 2012 58.jpg|duimnael|alt=see caption|Beheermodule replika soos gebruik gedurende die verfilming van ''[[Apollo&nbsp;13 (film)|Apollo&nbsp;13]]'' ]] Die 1974-fliek ''Houston, We've Got a Problem'', hoewel dit rondom die Apollo 13-voorval afspeel, is 'n fiktiewe drama oor die krisisse waarmee grondpersoneel te kampe het wanneer die noodgeval hul werkskedules ontwrig en verdere stres op hul lewens plaas. Lovell het in die openbaar oor die fliek gekla en gesê dit was "fiktief en van swak smaak"..<ref name=irks>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088956/the_south_bend_tribune/|title=Apollo 13 Movie Irks Lovell|agency=Associated Press|newspaper=The South Bend Tribune|location=South Bend, Indiana|date=February 28, 1974|page=5|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2017/04/13/houston-we-have-a-problem-the-amazing-history-of-the-iconic-apollo-13-misquote/|title='Houston, we have a problem': The amazing history of the iconic Apollo 13 misquote|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521183910/https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2017/04/13/houston-we-have-a-problem-the-amazing-history-of-the-iconic-apollo-13-misquote/|archive-date=May 21, 2019|url-status=live|newspaper=The Washington Post|date=April 13, 2017|last1=Rosenwald|first1=Michael S.}}</ref> "'Houston ... We've Got a Problem'" was die titel van 'n episode van die [[BBC]]-dokumentêre reeks A Life At Stake, wat in Maart 1978 uitgesaai is. Dit was 'n akkurate, indien vereenvoudigde, rekonstruksie van die gebeure.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35940813/the_observer/|title=The Week in View|last1=Meades|first1=Jonathan|newspaper=The Observer|location=London, England|date=March 26, 1978|page=29|via=Newspapers.com}}</ref>In 1994, tydens die 25ste herdenking van Apollo 11, het PBS 'n 90-minuut dokumentêr met die titel ''Apollo 13: To the Edge and Back'' vrygestel.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35947551/chicago_tribune/|title=Wednesday Highlights|department=TV Week|newspaper=Chicago Tribune|location=Chicago, Illinois|date=July 17, 1994|page=25|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35947573/florida_today/|title=Space Specials at a Glance|newspaper=Florida Today|department=TV Week|location=Cocoa, Florida|date=July 17, 1994|page=3|via=Newspapers.com}}</ref> Na die vlug het die bemanning beplan om 'n boek te skryf, maar hulle het almal NASA verlaat sonder om dit te begin. Nadat Lovell in 1991 afgetree het, is hy deur die joernalis Jeffrey Kluger genader oor die skryf van 'n nie-fiksieverslag van die sending. Swigert is in 1982 oorlede en Haise het nie meer in so 'n projek belanggestel nie. Die gevolglike boek, ''Lost Moon: The Perilous Voyage of Apollo 13'', is in 1994 gepubliseer.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/39589313/the_postcrescent_11_december_1994/|title=Lovell Describes the Dark Side of Moon Shots|newspaper=The Post-Crescent|location=Appleton, Wisconsin|agency=Associated Press|last1=Dunn|first1=Marcia|date=December 11, 1994|page=F-8|via=Newspapers.com}}</ref> In 1995 is 'n filmaanpassing van die boek, Apollo 13, vrygestel, geregisseer deur [[Ron Howard]] en met Tom Hanks as Lovell, [[Bill Paxton]] as Haise, [[Kevin Bacon]] as Swigert, [[Gary Sinise]] as Mattingly, [[Ed Harris]] as Kranz en [[Kathleen Quinlan]] as Marilyn Lovell in die hoofrolle. James Lovell, Kranz en ander hoofrolspelers het verklaar dat hierdie film die gebeure van die sending met redelike akkuraatheid uitgebeeld het, gegewe dat 'n mate van dramatiese vryheid geneem is. Byvoorbeeld, die film verander die tydsvorm van Lovell se bekende opvolg op Swigert se oorspronklike woorde van "Houston, ons het 'n probleem gehad" na "Houston, ons het 'n probleem".<ref name = "journal Houston" /><ref name = "nasaMembers" /> Gedurende die skepping van die film is die frase "Mislukking is nie 'n opsie nie" geskep, wat deur Harris as Kranz in die film uitgespreek is; die frase het so nou met Kranz geassosieer geraak dat hy dit vir die titel van sy 2000-outobiografie gebruik het.<ref name="nasaMembers">{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour|title=Members of Apollo 13 Team Reflect on 'NASA's Finest Hour'|last=Granath|first=Bob|date=April 17, 2015|website=NASA|access-date=July 1, 2019|archive-date=July 13, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713193613/https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour/|url-status=dead}}</ref> Die film het twee van die nege Oscar-toekennings gewen waarvoor dit genomineer is, naamlik vir Beste Rolprentredigering en Beste Klank.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088898/the_heraldpalladium/|title=The Winners|agency=Associated Press|newspaper=The Herald-Palladium|location=Saint Joseph, Michigan|date=March 26, 1996|page=4B|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088927/st_louis_postdispatch/|title='Braveheart', 'Apollo 13' Lead Oscar Nominees|newspaper=St. Louis Post Dispatch|location=St. Louis, Missouri|date=February 14, 1996|page=4A|via=Newspapers.com|last1=Barnes|first1=Harper}}</ref> In die 1998-minireeks ''From the Earth to the Moon'', medevervaardig deur Hanks en Howard, word die sending gedramatiseer in die episode "We Interrupt This Program". Eerder as om die voorval vanuit die bemanning se perspektief te wys soos in die Apollo 13-speelfilm, word dit eerder aangebied vanuit 'n Aardse perspektief van televisieverslaggewers wat meeding om dekking van die gebeurtenis.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35053645/santa_cruz_sentinel/|title=Tom Hanks Flies us to the Moon via HBO|newspaper=Santa Cruz Sentinel|location=Santa Cruz, California|date=April 5, 1998|page=C-6|agency=The New York Times|via=Newspapers.com|last1=Sterngold|first1=James}}</ref> In 2020 het die BBC World Service begin om ''13 Minutes to the Moon'' uit te saai, radioprogramme wat gebruik maak van NASA-klank van die sending, sowel as argiefmateriaal en onlangse onderhoude met deelnemers. Episodes het begin uitgesaai vir Seisoen 2 vanaf 8 Maart 2020, met episode 1, "Time Bomb: Apollo 13", wat die lansering en die ontploffing verduidelik. Episode 2 beskryf Sendingbeheer se ontkenning en ongeloof oor die ongeluk, met ander episodes wat ander aspekte van die sending dek. Die sewende en laaste episode is vertraag weens die [[Covid-19-pandemie]]. In "Delay to Episode 7" het die BBC verduidelik dat die aanbieder van die reeks, mediese dokter Kevin Fong, diens moes verrig het.<ref>{{Cite web |title=13 minutes to the moon, season 2, BBC podcast |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/w13xttx2/episodes/downloads |access-date=April 14, 2020 |website=BBC}}</ref><ref>{{cite web |date=March 11, 2020 |title=13 Minutes to the moon |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p083wp70 |access-date=December 28, 2022 |website=BBC}}</ref> Voor die 50ste herdenking van die sending in 2020 is 'n Apollo in Real Time-webwerf vir die sending geopen, wat kykers toelaat om die sending te volg terwyl dit ontvou, foto's en video's te besigtig, en te luister na klank van gesprekke tussen Houston en die ruimtevaarders, sowel as tussen sendingbeheerders.<ref>{{cite journal|title=Relive the drama of Apollo 13 in real time, as it happened|date=April 8, 2020|access-date=April 16, 2020|last=Reichhardt|first=Tony|url=https://www.airspacemag.com/daily-planet/relive-drama-apollo-13-real-time-it-happened-180974625/|publisher=[[Smithsonian Institution]]|journal=Air and Space Magazine}}</ref> As gevolg van die COVID-19-pandemie het NASA geen persoonlike geleenthede gedurende April 2020 vir die vlug se 50ste herdenking gehou nie, maar het 'n nuwe dokumentêr ''Apollo 13: Home Safe'' op 10 April 2020 bekendgestel.<ref>{{cite web|title=Celebrate Apollo 13 at 50 with NASA's 'Home Safe' documentary (and much more!)|last=Howell|first=Elizabeth|url=https://www.space.com/apollo-13-50th-anniversary-webcast-digital-celebrations.html|date=April 10, 2020|access-date=April 16, 2020|publisher=space.com}}</ref> 'n Aantal geleenthede is herskeduleer vir later in 2020.<ref>{{cite web|title=Houston, we've had a delay: Apollo 13 50th celebrations rescheduled|last=Pearlman|first=Robert Z.|url=https://www.space.com/apollo13-50th-celebrations-rescheduled.html|date=April 9, 2020|access-date=April 16, 2020|publisher=space.com}}</ref> ==Galery== <gallery widths="200" heights="200"> ALSEP Ap13-70-HC-77.jpg|Lovell oefen ontplooiing van die ALSEP toerusting tydens opleiding. Apollo 13 Saturn V during rollout.jpg|Die Apollo 13 lanseervoertuig word uitgerol, Desember 1969 Apollo 13 Mailbox at Mission Control.jpg|Die "posbus" by Sendingbeheer gedurende die Apollo&nbsp;13 sending Apollo 13 LM undocking (AS13-59-8566) (cropped).jpg|Maanmodule ''Aquarius'' nadat dit losgelaat is bokant die Aarde Mission Control Celebrates - GPN-2000-001313.jpg|Sendingbeheer vier die suksesvolle neerplonsing van die bemanning Apollo 13 Astronauts on the U.S.S. Iwo Jima - GPN-2002-000054.jpg|Die bemanning aanboord van die USS ''Iwo Jima'' nadat hulle neergeplons het Crew on the phone.png|Die bemanning praat met President Nixon kort na hulle terugkering APOLLO 13 LUNAR PLAQUE replica.jpg|Replika van die maan gedenkplaat met Swigert se naam op wat ontwerp was om dié een op die ''Aquarius'', met Mattingly se naam op, te bedek Apollo13-booster-crater.jpg|Die krater veroorsaak deur die S-IVB's se impak, soos gefotografeer deur die [[Lunar Reconnaissance Orbiter]], 2010 </gallery> == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings|3}} == Bronne == * {{cite magazine|title=The Elusive Human Maximum Altitude Record|last1=Adamo|first1=Daniel|magazine=Quest: The History of Spaceflight Quarterly|volume=16|issue=4|year=2009|issn=1065-7738|url=http://www.aiaahouston.org/Horizons/ApolloMaxH.pdf}} * {{cite book|title=Apollo 13 Press Kit|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|year=1970|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a13/A13_PressKit.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/alsj/a13/A13_PressKit.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=70-50K|ref={{sfnRef|Apollo 13 Press Kit|1970}}}} * {{cite book|title=Apollo 14 Press Kit|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|year=1971|url=https://www.nasa.gov/specials/apollo50th/pdf/A14_PressKit.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/specials/apollo50th/pdf/A14_PressKit.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=71-3K|ref={{sfnRef|Apollo 14 Press Kit|1971}}}} *{{cite report|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/APSR-JSC-09423-OCR.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.hq.nasa.gov/alsj/APSR-JSC-09423-OCR.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Apollo Program Summary Report|date=1975|publisher=[[National Aeronautics and Space Administration]]|id=JSC-09423|ref={{sfnRef|Apollo Program Summary Report|1975}}}} * {{cite book|last1=Barell|first1=John|title=Antarctic Adventures: Life Lessons from Polar Explorers|year=2016|publisher=Balboa Press|isbn=978-1-5043-6651-9|url=https://books.google.com/books?id=yJiaDQAAQBAJ&pg=PT154}} * {{cite report |url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19790003956.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19790003956.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Moonport: A History of Apollo Launch Facilities and Operations|first1=Charles D.|last1=Benson|first2=William Barnaby|last2=Faherty|year=1978|location=Washington, D.C.|series=NASA History Series|id=SP-4204|ref={{sfnRef|Benson & Faherty|1979}}}} * {{cite book |last1=Brooks |first1=Courtney G. |last2=Grimwood |first2=James M. |last3=Swenson |first3=Loyd S. Jr. |title=Chariots for Apollo: A History of Manned Lunar Spacecraft |url=https://history.nasa.gov/SP-4205.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4205.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead|series=NASA History Series |date=1979 |publisher=Scientific and Technical Information Branch, NASA |location=Washington, D.C. |isbn=978-0-486-46756-6 |oclc=4664449 |lccn=79001042 |id=NASA SP-4205 |ref={{sfnRef|Brooks, Grimwood, & Swenson|1979}}}} * {{cite book|last=Burgess|first=Colin|year=2019|title=Shattered Dreams: The Lost and Canceled Space Missions|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln, Nebraska|isbn=978-1-4962-1422-5|edition=eBook}} * {{cite book|last=Chaikin|first=Andrew|title=A Man on the Moon: The Voyages of the Apollo Astronauts|location=New York|publisher=Penguin Books|year=1995|orig-year=1994|isbn=978-0-14-024146-4}} *{{cite book|last1=Compton|first1=William David|title=Where No Man has Gone Before: A History of Apollo Lunar Exploration Missions|series=NASA History Series|publisher=NASA|id=SP-4214|year=1989|location=Washington, D.C.|oclc=1045558568}} * {{cite book|last=Cooper|first=Henry S.F.|title=Thirteen: The Apollo Mission that Failed|orig-year=1972|year=2013|publisher=Open Road Integrated Media, Inc.|location=New York|isbn=978-1-4804-6221-2}} * {{cite book|last=Cortright|first=Edgar M.|title=Report of Apollo 13 Review Board|publisher=[[NASA]]|date=June 15, 1970|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/report-of-a13-review-board-19700615-19700076776.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415005711/https://history.nasa.gov/ap13cortright.pdf |archive-date=2023-04-15 |access-date=17 August 2025 |url-status=live|ref={{sfnRef|Accident report}}}} ** {{cite book|title=Report of Apollo 13 Review Board, appendix F–H|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/a13-review-report-app-f-g-h-19700078913.pdf |access-date=17 August 2025 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/afj/ap13fj/pdf/a13-review-report-app-f-g-h-19700078913.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|ref={{sfnRef|Accident report, appendix F–H}}}} * {{cite journal|last=Driscoll|first=Everly|date=April 4, 1970|title=Apollo 13 to the highlands|jstor=3954891|journal=Science News|volume=97|issue=14| pages = 353–355|doi=10.2307/3954891}} * {{cite book|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/a13-mission-report-197007.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/alsj/a13/A13_MissionOpReport.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|author=Flight Control Division|location=Houston, Texas|title=Mission Operations Report|date=April 1970|publisher=NASA Manned Spacecraft Center|access-date=17 August 2025|ref={{sfnRef|Mission Operations Report 1970}}}} * {{cite book|last=Gatland|first=Kenneth|title=Manned Spacecraft|publisher=MacMillan|edition=Second|year=1976|location=New York|isbn=978-0-02-542820-1}} * {{cite book |editor-last=Glenday |editor-first=Craig|title=Guinness World Records 2010|year=2010|publisher=Bantam Books|location=New York|isbn=978-0-553-59337-2|url=https://archive.org/details/guinnessworldrec00vari/page/13}} * {{cite book |last1=Hacker |first1=Barton C. |last2=Grimwood |first2=James M. |title=On the Shoulders of Titans: A History of Project Gemini |url=http://history.nasa.gov/SP-4203.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://history.nasa.gov/SP-4203.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead |access-date=April 8, 2018 |series=NASA History Series |year=2010 |orig-year=1977 |publisher=NASA History Division, Office of Policy and Plans |location=Washington, DC |isbn=978-0-16-067157-9 |id=NASA SP-4203 |oclc=945144787 |ref={{sfnRef|Hacker & Grimwood|2010}}}} * {{cite book|last=Harland|first=David |title=Exploring the Moon: The Apollo Expeditions|location=London; New York|publisher=Springer|year=1999|isbn=978-1-85233-099-6}} * {{cite book|last1=Houston|first1=Rick|last2=Heflin|first2=J. Milt|last3=Aaron|first3=John|title=Go, Flight!: the Unsung Heroes of Mission Control, 1965–1992|year=2015|publisher=University of Nebraska Press|edition=eBook|location=Lincoln, Nebraska|isbn=978-0-8032-8494-4|ref={{sfnRef|Houston, Heflin & Aaron|2015}}}} * {{cite book|title=Houston, We've Got a Problem|publisher=NASA Office of Public Affairs|id=EP-76|year=1970|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19700021741.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19700021741.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|location=Washington, D.C.|ref={{sfnRef|NASA 1970}}}} * {{cite book|year=2000|last=Kranz|first=Gene|title=Failure Is Not an Option: Mission Control from Mercury to Apollo 13 and Beyond|location=New York|url=https://books.google.com/books?id=slQZ3JOUSKQC&pg=PA307|url-access=registration|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-0-7432-0079-0}} * {{cite conference|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20080018689.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20080018689.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=NASA Experience with Pogo in Human Spaceflight Vehicles|conference=NATO RTO Symposium ATV-152 on Limit-Cycle Oscillations and Other Amplitude-Limited, Self-Excited Vibrations|location=Norway|last1=Larsen|first1=Curtis E.|website=NASA Johnson Space Center|date=May 22, 2008|id=RTO-MP-AVT-152}} * {{cite book|last=Lattimer|first=Dick|others=Foreword by James A. Michener|title=All We Did Was Fly to the Moon|edition=2nd|series=History-alive series|volume=1|year=1988|orig-year=1983|publisher=Whispering Eagle Press|location=Gainesville, Florida|isbn=978-0-9611228-0-5|lccn=85222271|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780961122805}} * {{cite book|last=Launius|first=Roger D.|title=Reaching for the Moon: A Short History of the Space Race|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut|edition=eBook|year=2019|isbn=978-0-300-24516-5}} * {{cite book|last=Lovell|first=James A. |editor-last=Cortright |editor-first=Edgar M.|title=Apollo Expeditions to the Moon|url=https://history.nasa.gov/SP-350/cover.html|year=1975|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|id=SP-350|chapter=Chapter 13: "Houston, We've Had a Problem"|chapter-url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19760005868.pdf#page=261 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19760005868.pdf#page=261 |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}} * {{cite book|year=2000|orig-year=1994|last1=Lovell|first1=Jim|last2=Kluger|first2=Jeffrey|title=Lost Moon: The Perilous Voyage of Apollo 13|location=Boston|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0-618-05665-1|ref={{sfnRef|Lovell & Kluger|2000}}}} * {{cite book|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19710003598.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19710003598.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|author=Mission Evaluation Team|id=MSC-02680|location=Houston, Texas|date=September 1970|publisher=NASA Manned Spacecraft Center|title=Apollo 13 Mission Report|ref={{sfnRef|Apollo 13 Mission Report 1970}}}} *{{cite book|last1=Morgan|first1=Clay|year=2001|publisher=[[NASA]]|location=Houston, Texas|title=Shuttle–Mir|url=https://www.nasa.gov/history/history-publications-and-resources/oral-histories/shuttle-mir |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4225.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=SP-4225}} * {{cite book|last1=Orloff|first1=Richard W.|last2=Harland|first2=David M.|title=Apollo: The Definitive Sourcebook|year=2006|publisher=Praxis Publishing Company|location=Chichester, UK|isbn=978-0-387-30043-6|ref={{sfnRef|Orloff & Harland|2006}}}} * {{cite book|last=Orloff|first=Richard W.|title=Apollo by the Numbers: A Statistical Reference|series=NASA History Series|year=2000|publisher=NASA History Division, Office of Policy and Plans|location=Washington, D.C.|isbn=978-0-16-050631-4|oclc=829406439|lccn=00061677|id=NASA SP-2000-4029|url=https://history.nasa.gov/SP-4029.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4029.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead}} * {{cite book|last=Phinney|first=William C.|title=Science Training History of the Apollo Astronauts|publisher=[[NASA]]|year=2015|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20190026783.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20190026783.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=SP-2015-626}} * {{cite book|title=Deke! U.S. Manned Space: From Mercury to the Shuttle|last1=Slayton|first1=Deke|last2=Cassutt|first2=Michael|url=https://books.google.com/books?id=z8vl46GV2JYC&pg=PA236|year=1994|edition=1st|publisher=Tor books|location=New York|isbn=978-0-312-85503-1|ref={{sfnRef|Slayton & Cassutt|1994}}}} * {{cite book|last=Turnill|first=Reginald|year=2003|title=The Moonlandings: An Eyewitness Account|url=https://books.google.com/books?id=ou5ofrRh4-kC&pg=PA316|publisher=Cambridge University Press|location=New York|isbn=978-0-521-03535-4}} {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |----- style="text-align:center;" | width="35%" | '''Voorafgegaan deur ''':<br />[[Apollo 12]] | width="30%" | [[Apollo-program]] | width="35%" | '''Gevolg deur ''':<br />[[Apollo 14]] |} {{Sjabloon:Apollo-program|state=collapsed}} {{Normdata}} [[Kategorie:Apollo-program]] r9k4vshw433fby70sgpi111kcguvmup 2891679 2891677 2026-04-08T18:04:44Z Aliwal2012 39067 /* Publieke en mediareaksie */ 2891679 wikitext text/x-wiki {{Ruimtevlug | name = Apollo 13 | image = Apollo 13 Service Module (lossless crop).jpg | image_caption = ''Odyssey'' se beskadigde diensmodule, soos gesien vanaf die Apollo maanmodule ''Aquarius'', ure voor hulle die atmosfeer binnegedring het. | image_alt = | insignia = Apollo 13-insignia.png | mission_type = Bemande maanlandingpoging | operator = [[NASA]] | COSPAR_ID = {{Unbulleted list|CSM: 1970-029A|Maanmodule: 1970-029C}} | SATCAT = 4371<ref>{{cite web|url=https://www.n2yo.com/satellite/?s=4371|title=Apollo 13 CM|website=N2YO.com|access-date=August 18, 2019}}</ref> | spacecraft = {{Unbulleted list|[[Apollo-beheer-en-diensmodule|Apollo BDM]]-109 |[[Apollo-maanmodule|Apollo LM]]-7}} | manufacturer = {{Unbulleted list|BDM: North American Rockwell|LM: Grumman}} | launch_mass = 44,069 kg (CSM: 28,881 kg;<ref>{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |title=Apollo 13 Command and Service Module (CSM) |publisher=[[NASA]]<!-- NASA Space Science Data Coordinated Archive --> |access-date=January 9, 2023 |archive-date= 7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407223412/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |url-status=dead }}</ref> LM: 15,188 kg)<ref name="apollo13NASAsdca">{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C |title=Apollo 13 Lunar Module / EASEP |publisher=NASA |access-date=January 9, 2023 |archive-date=19 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019204208/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C |url-status=dead }}</ref> | landing_mass = {{convert|11133|lb|kg|order=flip}}{{sfn|Orloff|2000|p=307}} | launch_date = {{start date text|April 11, 1970, 19:13:00|timezone=yes}}&nbsp;UTC<ref>{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |title=Apollo 13 |publisher=[[NASA]] |access-date=January 9, 2023 |archive-date= 7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407223412/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |url-status=dead }}</ref> | launch_rocket = [[Saturn V]] SA-508 | launch_site = [[Kennedy-ruimtesentrum|Kennedy LC-39A]] | landing_date = {{end date text|April 17, 1970, 18:07:41|timezone=yes}}&nbsp;UTC | landing_site = Suidelike [[Stille Oseaan]]<br />{{Koördinate|21|38|24|S|165|21|42|W|type:event|name=Apollo 13 splashdown}} | recovery_by = USS ''Iwo Jima'' | orbit_epoch = | orbit_reference = | orbit_periapsis = | orbit_apoapsis = | orbit_inclination = | orbit_period = | orbit_rev_number = | apsis = |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP | type = flyby | note = Omwenteling en landing gekanselleer | object = Maan | distance = {{convert|137|nmi|km|order=flip|sp=us}} | arrival_date = April 15, 1970, 00:21:00&nbsp;UTC }} | docking = <!--{{Infobox spaceflight/Dock | docking_target = LM | docking_type = dock | docking_date = April 11, 1970, 22:32:08&nbsp;UTC | undocking_date = April 17, 1970, 16:43:00&nbsp;UTC | time_docked = }}--> | crew_size = 3 | crew_members = {{Unbulleted list|[[Jim Lovell|James A. Lovell Jr.]]|[[Jack Swigert|John L. Swigert Jr.]]|[[Fred Haise|Fred W. Haise Jr.]]}} | crew_callsign = Apollo 8 | crew_photo = Apollo 13 Prime Crew.jpg | crew_photo_caption = Van links na regs: [[Jim Lovell]], [[Jack Swigert]], [[Fred Haise]] | previous_mission = [[Apollo 12]] | next_mission = [[Apollo 14]] | programme = [[Apollo-program]] }} [[Lêer:Apollo program.svg|links|70px]] '''Apollo 13''' (11–17 April 1970) was die sewende bemande sending in die [[Apollo-program|Apollo-ruimteprogram]] en sou die derde maanlanding gewees het. Die ruimtetuig is op 11 April 1970 vanaf die [[Kennedy-ruimtesentrum]] gelanseer, maar die landing is afgelas nadat 'n suurstoftenk in die diensmodule twee dae na die sending ontplof en die elektriese en lewensondersteuningstelsel buite werking gestel het. Die bemanning, ondersteun deur rugsteunstelsels op die [[Apollo-maanmodule]] (LM), het eerder in 'n baan [[Baan om die Maan|om die maan]] gereis en op 17 April veilig na die [[Aarde]] teruggekeer. [[Jim Lovell]] was die bevelvoerder van die sending, met [[Jack Swigert]] as vlieënier van die [[Apollo-beheer-en-diensmodule|beheermodule]] (CM) en [[Fred Haise]] as vlieënier van die maanmodule. Swigert was 'n laat plaasvervanger vir [[Ken Mattingly]], wat onttrek is uit die sending na blootstelling aan [[Duitse masels]]. 'n Roetine-roer van 'n suurstoftenk het beskadigde draadisolasie daarin aan die brand gesteek, wat 'n ontploffing veroorsaak het wat die inhoud van beide die suurstoftenks van die diensmodule die ruimte ingeblaas het.<ref group=nota>{{cite web|title=The Apollo 13 accident|author=Williams, David|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|publisher=NASA|quote=Die Apollo 13-wanfunksie is veroorsaak deur 'n ontploffing en oopbars van suurstoftenk nr. 2 in die diensmodule.|access-date=25 Augustus 2025|archive-date=11 Desember 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211092322/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|url-status=dead}} <!--{{harvnb|Cortright|1975|pp=248–249}}-->: "Ek het natuurlik af en toe gedink aan die moontlikheid dat die ruimtetuigontploffing ons dalk gestrand kon gelaat het...... Dertien minute na die ontploffing het ek toevallig by die linkervenster uitgekyk en die finale bewyse gesien wat op 'n potensiële ramp dui."</ref> Die formele ongeluksverslag vermy egter die gebruik van die term.{{sfn|Accident report|p=143}} Destydse NASA ingenieurs het "tenkfaling" verkies, beide omdat dit meer akkuraat is en om die negatiewe konnotasies rondom die woord "ontploffing" te vermy.<ref>{{harvnb|Cooper|2013|page=21}}: "Later, in describing what happened, NASA engineers avoided using the word "explosion;" they preferred the more delicate and less dramatic term "tank failure," and in a sense it ''was'' the more accurate expression, inasmuch as the tank did not explode in the way a bomb does but broke open under pressure."</ref> Sonder [[suurstof]], wat nodig is vir asemhaling en vir die opwekking van [[elektriese krag]], kon die diensmodule se aandrywing- en lewensondersteuningstelsels nie funksioneer nie. Die beheermodule se stelsels moes afgeskakel word om die oorblywende hulpbronne vir hertoetrede tot die atmosfeer te bewaar, wat die bemanning gedwing het om na die maanmodule oor te kruip en dit as 'n reddingsboot te gebruik. Met die maanlanding gekanselleer, het sendingbeheerders voltyds gewerk om die bemanning lewend terug Aarde toe te bring. Alhoewel die maanmodule ontwerp is om twee mans vir twee dae op die maanoppervlak te ondersteun, het sendingbeheer in [[Houston]] nuwe prosedures geïmproviseer sodat dit drie mense vir vier dae kon ondersteun. Die bemanning het 'n groot ontbering ervaar, veroorsaak deur beperkte krag, 'n koue en klam kajuit en 'n tekort aan drinkbare water. Daar was 'n kritieke behoefte om die beheermodule se patrone aan te pas vir die [[koolstofdioksied]]-suiweraar om in die maanmodule te werk; die bemanning en sendingbeheerders was suksesvol in die improvisasie van 'n oplossing. Die gevaar van die ruimtevaarders het die openbare belangstelling in die Apollo-program kortliks hernu; tientalle miljoene het die neerplonsing in die suid-[[Stille Oseaan]] op televisie dopgehou. 'n Ondersoekraad het foute gevind met die voorvlugtoetsing van die suurstoftenk en die [[Politetrafluoroëtileen|Teflon]] wat daarin geplaas is. Die raad het veranderinge aanbeveel, insluitend die minimalisering van die gebruik van potensieel brandbare items binne die tenk; dit is vir [[Apollo 14]] aangepas. Die storie van Apollo 13 is al verskeie kere gedramatiseer, veral in die 1995-film ''Apollo 13'' gebaseer op ''Lost Moon'', die 1994-memoir wat deur Lovell mede-geskryf is en 'n episode van die 1998-minireeks ''From the Earth to the Moon''. == Agtergrond == In 1961 het die Amerikaanse president [[John F. Kennedy]] sy nasie uitgedaag om teen die einde van die [[dekade]] 'n ruimtevaarder op die Maan te land en veilig terug te bring Aarde toe.<ref name = "mission overview" /> NASA het geleidelik aan hierdie doelwit gewerk deur ruimtevaarders die ruimte in te stuur met die [[Mercury-program|Mercury-]] en [[Gemini-program]]me, wat gelei het tot die Apollo-program.{{sfn|Hacker & Grimwood|2010|p=382}} Die doelwit is bereik met [[Apollo 11]], wat op 20 Julie 1969 op die Maan geland het. Neil Armstrong en Buzz Aldrin het op die maanoppervlakte geloop terwyl Michael Collins om die Maan gewentel het in die Beheermodule Columbia. Die sending het op 24 Julie 1969 na die Aarde teruggekeer en daar is aan pres. Kennedy se uitdaging voldoen.<ref name = "mission overview">{{cite web|title=Apollo 11 Mission Overview|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/apollo/missions/apollo11.html|date=December 21, 2017|access-date=February 14, 2019|publisher=[[NASA]]|first=Sarah A. |last=Loff}}</ref> NASA het kontrakte vir vyftien [[Saturn V]]-vuurpyle gesluit om die doel te bereik; destyds het niemand geweet hoeveel sendings dit sou vereis nie.{{sfn|Chaikin|1995|pp=232–233}} Sedert sukses in 1969 met die sesde Saturn V met Apollo 11 behaal is, het nege vuurpyle beskikbaar gebly vir 'n verwagte totaal van tien landings. Na die opwinding van Apollo 11 het die algemene publiek apaties teenoor die ruimteprogram geword en die Kongres het voortgegaan om NASA se begroting te sny; Apollo 20 is gekanselleer.{{sfn|Chaikin|1995|p=285}} Ten spyte van die suksesvolle maanlanding, is die sendings as so riskant beskou dat ruimtevaarders nie lewensversekering kon bekostig om vir hul gesinne te sorg as hulle in die ruimte sou sterf nie.<ref group=nota>Geen Apollo-ruimtevaarder het sonder lewensversekering gevlieg nie, maar die polisse is betaal deur private derde partye wie se betrokkenheid nie gepubliseer is nie.</ref><ref name="weinberger">{{cite web|last=Weinberger|first=Howard C.|title=Apollo Insurance Covers|publisher=Space Flown Artifacts (Chris Spain)|url=http://www.spaceflownartifacts.com/flown_apollo_insurance_covers.html|access-date=December 11, 2019}}</ref> [[Lêer:1970 Mission Control Apollo 13.jpg|duimnael|links|alt=see caption|Sending-operasiebeheerkamer tydens die TV-uitsending net voor die Apollo 13-ongeluk. Die ruimteman [[Fred Haise]] kan op die skerm gesien word.]] Selfs voordat die eerste Amerikaanse ruimtevaarder in 1961 die ruimte betree het, het die beplanning vir 'n gesentraliseerde fasiliteit om met die ruimtetuie te kommunikeer en die werkverrigting daarvan te monitor, begin. Dit was grotendeels die visie van Christopher C. Kraft Jr., wat NASA se eerste vlugdirekteur geword het. Tydens [[John Glenn]] se [[Mercury-Atlas 6|Mercury Friendship 7-vlug]] in Februarie 1962 (die eerste bemande wentelvlug deur die VSA), is een van Kraft se besluite deur NASA-bestuurders tersyde gestel. Hy is geregverdig deur 'n nasending-analise en het 'n reël geïmplementeer dat die vlugdirekteur se woord tydens die sending absoluut was;<ref name = "mission control history">{{cite web|last=Neufeld|first=Michael J.|title=Remembering Chris Kraft: Pioneer of Mission Control|url=https://airandspace.si.edu/stories/editorial/remembering-chris-kraft-pioneer-mission-control|publisher=Smithsonian Air and Space Museum|date=July 24, 2019|access-date=December 8, 2019}}</ref> om sy besluite te verander, sou NASA hom dadelik moes afdank.<ref name="Cass 1" /> Vlugdirekteure tydens die Apollo-program het 'n eensin posbeskrywing gehad, "Die vlugdirekteur mag enige stappe neem wat nodig is vir bemanningsveiligheid en sendingsukses."<ref>{{cite news|title=A legendary tale, well-told|access-date=October 5, 2019|last=Williams|first=Mike|url=https://news.rice.edu/2012/09/13/a-legendary-tale-well-told/|publisher=Rice University Office of Public Affairs|date=September 13, 2012|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817125432/https://news.rice.edu/2012/09/13/a-legendary-tale-well-told/|url-status=dead}}</ref> Houston se Sendingbeheersentrum is in 1965 geopen. Dit is gedeeltelik deur Kraft ontwerp en is later na hom vernoem.<ref name = "mission control history" /> In Sendingbeheer was elke vlugbeheerder, benewens die monitering van telemetrie vanaf die ruimtetuig, in kommunikasie via stemlus met spesialiste in 'n Personeelondersteuningskamer (of "agterkamer"), wat op spesifieke ruimtetuigstelsels gefokus het.<ref name="Cass 1" /> Apollo 13 was die tweede H-sending, ten doel om presisie-maanlandings te demonstreer en spesifieke plekke op die Maan te verken.{{sfn|Apollo Program Summary Report|1975|p=B-2}} Met Kennedy se doelwit bereik deur Apollo 11, en [[Apollo 12]] wat demonstreer dat die ruimtevaarders 'n presisielanding kon uitvoer, kon sendingbeplanners fokus op meer as net om veilig te land en ruimtevaarders wat minimaal in geologie opgelei is, maanmonsters te laat versamel om terug te neem na die Aarde. Daar was 'n groter rol vir wetenskap op Apollo 13, veral vir [[geologie]], iets wat beklemtoon is deur die sending se leuse, ''Ex luna, scientia'' (Van die Maan, kennis).{{sfn|Launius|2019|p=186}} == Ruimtemanne en die sleutel- sendingbeheerpersoneel == Jim Lovell was Apollo 13 se sendingbevelvoerder en 42 jaar oud ten tyde van die ruimtevlug. Hy was 'n gegradueerde van die Verenigde State se Vlootakademie en was 'n vlootvlieënier en toetsvlieënier voordat hy in 1962 vir die [[Ruimtevaardergroep 2|tweede groep ruimtevaarders]] gekies is. Hy het in 1965 saam met [[Frank Borman]] in [[Gemini 7]] en die volgende jaar saam met [[Buzz Aldrin]] in [[Gemini 12]] gevlieg voordat hy in 1968 in [[Apollo 8]] gevlieg het, die eerste ruimtetuig wat om die Maan gewentel het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=108–109}} Ten tye van Apollo 13 was Lovell die NASA-ruimtevaarder met die meeste tyd in die ruimte, met 'n totaal van 572 uur oor die drie sendings.<ref name = "experience" >{{cite web|title=Apollo 13: The moon-mission that dodged disaster|first1=Elizabeth|last1=Howell|first2=Kimberly|last2=Hickok|url=https://www.space.com/17250-apollo-13-facts.html|website=Space.com|publisher=Future US|date=March 31, 2020|access-date=April 1, 2020}}</ref> Jack Swigert, die beheermodulevlieënier (CMP), was 38 jaar oud en het 'n B.Sc. in meganiese ingenieurswese en 'n M.Sc. in lugvaartwetenskap gehou; hy het in die Amerikaanse Lugmag en in die staat se Lugmag Nasionale Wag gedien en was 'n ingenieurstoetsvlieënier voordat hy in 1966 vir die [[Ruimtevaardergroep 5|vyfde groep ruimtevaarders]] gekies is.<ref name = "swigert bio" /> Fred Haise, die maanmodule-vlieënier (LMP), was 36 jaar oud. Hy het 'n B.Sc. in lugvaartingenieurswese gehad, was 'n vegvlieënier van die Marine Korps, en was 'n burgerlike navorsingsvlieënier vir NASA toe hy as deel van Ruimtevaardergroep 5 gekies is.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=111–112}} {{sfn|Chaikin|1995|pp=589–593}} Volgens die standaard Apollo-bemanningsrotasie sou die hoofbemanning vir Apollo 13 die rugsteunbemanning<ref group=nota>Die rol van die rugsteunbemanning was om op te lei en gereed te wees om te vlieg ingeval iets met die hoofbemanning sou gebeur.{{cite web|publisher=NASA|access-date=December 5, 2019|title=50 years ago: NASA names Apollo 11 crew|url=https://www.nasa.gov/feature/50-years-ago-nasa-names-apollo-11-crew|date=January 30, 2019}} Rugsteunspanne is, volgens die rotasie, drie missies na hul toewysing as rugsteun as die hoofbemanning aangewys.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=137}}</ref>vir [[Apollo 10]] gewees het, met Mercury- en Gemini-veteraan [[Gordon Cooper]] in bevel, [[Donn F. Eisele]] as beheermodule-vlieënier en [[Edgar Mitchell]] as maanmodule-vlieënier. Deke Slayton, NASA se Direkteur van Vlugbemanningsoperasies, het nooit beoog om Cooper en Eisele na 'n primêre bemanningsopdrag te roteer nie, aangesien albei uit die guns was – Cooper vir sy laks houding teenoor opleiding en Eisele vir voorvalle aan boord van [[Apollo 7]] en 'n buite-egtelike verhouding. Hy het hulle aan die rugsteunbemanning toegewys omdat geen ander veteraan-ruimtevaarders beskikbaar was nie.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=236}} Slayton se oorspronklike keuses vir Apollo 13 was [[Alan Shepard]] as bevelvoerder, Stuart Roosa as beheermodulevlieënier, en Mitchell as maanmodulevlieënier. Die bestuur het egter gevoel dat Shepard meer opleidingstyd benodig het, aangesien hy eers onlangs sy aktiewe status hervat het na 'n operasie vir 'n binneoorafwyking en sedert 1961 nie gevlieg het nie. Dus is Lovell se bemanning (homself, Haise en Ken Mattingly), wat almal Apollo 11 ondersteun het en vir Apollo 14 geskeduleer was, met Shepard s'n omgeruil. Swigert was oorspronklik bevelvoerder van Apollo 13 se rugsteunbemanning, met [[John W. Young|John Young]] as bevelvoerder en [[Charles Duke]] as maanmodule-vlieënier.<ref name="backup">{{cite web|url=https://airandspace.si.edu/explore-and-learn/topics/apollo/apollo-program/landing-missions/apollo13-crew.cfm|title=Apollo 13 Crew|website=Smithsonian National Air and Space Museum|access-date=January 6, 2018|archive-date=October 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024155252/https://airandspace.si.edu/explore-and-learn/topics/apollo/apollo-program/landing-missions/apollo13-crew.cfm|url-status=dead}}</ref> Sewe dae voor die lansering het Duke se seun se vriend hom aangesteek met Duitse masels.<ref name="Oral">{{cite web |title=Charles M. Duke, Jr. Oral History |publisher= NASA |url=https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/DukeCM/DukeCM_3-12-99.htm |access-date=December 17, 2019}}</ref> Dit het beide die hoof- en rugsteunspanne, wat saam geoefen het, blootgestel. Van die vyf was slegs Mattingly nie immuun deur vorige blootstelling nie. Normaalweg, as enige lid van die hoofbemanning onttrek moes word, sou die oorblywende bemanning ook vervang word en die rugsteunbemanning sou vervang word maar Duke se siekte het dit nie moontlik gemaak nie,{{sfn|NASA 1970|p=6}} dus twee dae voor die bekendstelling is Mattingly deur Swigert vervang.<ref name = "swigert bio">{{cite web|url=http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/swigert-jl.html|access-date=August 21, 2009|title=Astronaut Bio: John L. Swigert|date=January 1983|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20090731012402/http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/swigert-jl.html|archive-date=July 31, 2009| url-status=dead}}</ref> Mattingly het nooit Duitse masels ontwikkel nie en het later op [[Apollo 16]] gevlieg.<ref>{{cite journal|url=https://www.universetoday.com/62576/13-things-that-saved-apollo-13-part-3-charlie-dukes-measles/|last=Atkinson|first=Nancy|title=13 things that saved Apollo 13, Part 3: Charlie Duke's measles|date=April 12, 2010|access-date=November 13, 2019|journal=Universe Today}}</ref> Vir Apollo is 'n derde stel bemanning van ruimtevaarders, bekend as die ondersteuningsbemanning, aangewys benewens die hoof- en rugsteunspanne wat op die Mercury- en Gemini-projekte gebruik is. Slayton het die ondersteuningspanne geskep omdat [[James McDivitt]], wat [[Apollo 9]] sou bevel voer, geglo het dat, met voorbereiding wat in fasiliteite regoor die VSA aan die gang was, vergaderings wat 'n lid van die vlugbemanning benodig het, gemis sou word. Ondersteuningsbemanningslede moes help soos deur die sendingbevelvoerder aangedui.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=184}} Gewoonlik laag in senioriteit, het hulle die sending se reëls, vlugplan en kontrolelyste saamgestel en dit op datum gehou, vir Apollo 13 was hulle Vance D. Brand, Jack Lousma en óf William Pogue óf Joseph Kerwin.<ref group=nota>Sommige bronne lys Kerwin{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=251}} en ander lys Pogue as die derde lid.{{sfn|Brooks, Grimwood, & Swenson|1979|p=378}}{{sfn|Orloff|2000|p=137}}</ref> <ref>{{cite interview|url=https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/PogueWR/WRP_7-17-2000.pdf|interviewer=Kevin M. Rusnak|date=July 17, 2000|location=Houston, Texas|title=Oral History Transcript|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501104039/https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/PogueWR/WRP_7-17-2000.pdf|archive-date=May 1, 2019|url-status=dead|publisher=NASA|pages=12-25-12-26|series=Johnson Space Center Oral History Project}}</ref> Die vlugdirekteure vir Apollo 13 was Gene Kranz, '''Witspan''' {{sfn|Mission Operations Report 1970|p=I-1}} (die hoofvlugdirekteur);{{sfn|Kranz|2000|p=307}}{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=79}} Glynn Lunney, '''Swartspan'''; Milton Windler, '''Rooispan''' en Gerry Griffin, '''Gouespan'''.{{sfn|Mission Operations Report 1970|p=I-1}} Die CAPCOM's (''Capsule Communicator'' die persoon in Sendingbeheer, tydens die Apollo-program 'n ruimtevaarder, wat verantwoordelik was vir stemkommunikasie met die bemanning){{sfn|Morgan|2001|p=48}} vir Apollo 13 was Kerwin, Brand, Lousma, Young en Mattingly.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=362}} == Sending kentekens en roeptekens == [[Lêer:Apollo 13 Flown Silver Robbins Medallion (SN-354).jpg|duimnael|alt=see caption|Apollo 13 silwer Robbins gedenkpennings]] Die Apollo 13-sendingkentekens beeld die Griekse god van die [[Son]], [[Apollo]], uit met drie perde wat sy strydwa oor die gesig van die Maan trek, en die Aarde in die verte gesien. Dit is bedoel om die Apollo-vlugte te simboliseer wat die lig van kennis aan alle mense bring. Die sendingleuse, ''Ex luna, scientia'' ("Van die Maan, kennis"), verskyn op die pennings. Deur dit te kies, het Lovell die leuse van sy alma mater, die Vlootakademie, ''Ex scientia, tridens'' ("Uit kennis, seemag") aangepas.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=81}}{{sfn|Orloff|2000|p=283}} Op die kant het die sendingnommer in Romeinse syfers as ''Apollo XIII'' verskyn. Die pennings hoef nie gewysig te word nadat Swigert vir Mattingly vervang het nie, aangesien dit een van slegs twee Apollo-sending-kentekens is, die ander is Apollo 11, wat nie die name van die bemanning insluit nie. Dit is ontwerp deur die kunstenaar Lumen Martin Winter, wat dit gebaseer het op 'n muurskildery wat hy vir die St. Regis Hotel in New York Stad geskilder het.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/36238158/daily_news/|title=Astros Wear Badge of Apollo|last1=Crafton|first1=Jean|date=April 12, 1970|page=105|newspaper=Daily News|location=New York City|via=Newspapers.com}}</ref> Die muurskildery is later gekoop deur akteur [[Tom Hanks]],<ref>{{cite news|url=https://www.chicagotribune.com/suburbs/lake-county-news-sun/ct-lns-moran-lovell-stories-st-1003-20151002-story.html|title=Apollo 13 astronaut Jim Lovell shares stories about Tom Hanks, Ron Howard|last1=Moran|first1=Dan|date=October 2, 2015|newspaper=Chicago Tribune|access-date=April 11, 2020}}</ref> wat Lovell in die fliek Apollo 13 vertolk het, en dit is nou in die Captain James A. Lovell Federal Health Care Center in Illinois.<ref>{{cite news|url=https://chicagotribune.newspapers.com/clip/36239172/chicago_tribune/|title=Namesake Brings Personal Touch to Lovell Center Fete|last1=Moran|first1=Dan|newspaper=Chicago Tribune|date=October 2, 2015|page=1|via=Newspapers.com}}</ref> Die sending se leuse was in Lovell se gedagtes toe hy die roepsein Aquarius vir die maanmodule gekies het, geneem van ''[[Waterdraer (sterrebeeld)|Aquarius]]'', die draer van water.{{sfn|Chaikin|1995|p=291}}{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}} Sommige mense in die media het verkeerdelik berig dat die roepsein geneem is uit 'n liedjie met dié naam uit die musiekblyspel ''Hair''.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}}{{sfn|Lattimer|1988|p=77}} Die beheermodule se roepsein, Odyssey, is nie net gekies vir sy Homeriese assosiasie nie, maar ook om te verwys na die onlangse film, [[2001: A Space Odyssey (rolprent)|2001: A Space Odyssey]], gebaseer op 'n kortverhaal deur wetenskapfiksie-outeur [[Arthur C. Clarke]].{{sfn|Chaikin|1995|p=291}} In sy boek het Lovell aangedui dat hy die naam ''Odyssey'' gekies het omdat hy van die woord en die definisie daarvan gehou het: ‘n lang reis waar daar vele geleenthede hom voordoen om munt te slaan.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}} As gevolg van die ongeluk en die laaste minuut bemanningsverandering van Jack Swigert wat Ken Mattingly drie dae voor die lansering vervang het, is die Apollo 13 Robbins gedenkpennings wat saam aanboord van die ruimtetuig was, gesmelt en na die sending hergebruik om die korrekte bemanning en die afwesigheid van 'n maanlandingsdatum te weerspieël.<ref>{{Cite web |title=Medal, Robbins, Commemorative, Apollo 13 {{!}} National Air and Space Museum |url=https://airandspace.si.edu/collection-objects/medal-robbins-commemorative-apollo-13/nasm_A19850166000 |access-date=2024-06-15 |website=airandspace.si.edu |language=en}}</ref> == Ruimtetuig == [[Lêer:Apollo 13 CSM (Ap13-69-H-1791).jpg|duimnael|links|upright=0.68|CSM-109 ''Odyssey'' in die Operasies en Uitklaargebou]] Die Saturnus V-vuurpyl wat gebruik is om Apollo 13 na die Maan te vervoer was genommer as SA-508 en was amper identies aan dié wat vir Apollo 8 tot 12 gebruik is.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=74}} Die vuurpyl, saam met die ruimtetuig, het 2 949 136 kilogram geweeg.{{sfn|Orloff|2000|p=284}} Die S-IC eerste fase se enjins is gegradeer om 440 000 newton (100 000 lbf) minder totale stukrag te genereer as Apollo 12 s'n, hoewel hulle binne die spesifikasies gebly het.<ref name = "journal launch" /> Om die vloeibare waterstofdryfmiddel koud te hou, was die S-II tweede fase se kriogeniese tenks geïsoleer; op vroeëre Apollo-sendings het dit in die vorm van panele gekom wat vasgemaak is, maar vanaf Apollo 13 is isolasie op die buitekant van die tenks gespuit.<ref name = "ten launch">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap10fj/as10-day1-pt1.html|title=Apollo 10: Day 1, part 1: Countdown, launch and climb to orbit|date=February 6, 2022|access-date=August 16, 2025}}</ref> Ekstra dryfmiddel is as 'n toets saamgedra, aangesien toekomstige J-sendings na die Maan meer dryfmiddel vir hul swaarder vragte sou benodig. Dit het die vuurpyl die swaarste gemaak wat NASA nog gevlieg het en Apollo 13 was sigbaar stadiger om uit die lanseeringstoring te kom as vorige sendings.<ref name = "journal launch">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/02earth_orbit_tli.html|title=Day 1: Earth orbit and translunar injection|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> Die Apollo 13-ruimtetuig het bestaan ​​uit beheermodule 109 en Diensmodule 109 (saam CSM-109), genaamd ''Odyssey'', en Maanmodule 7 (LM-7), genaamd ''Aquarius''. Ook as deel van die ruimtetuig beskou, was die lansering-ontsnappingstelsel, wat die beheermodule (CM) na veiligheid sou dryf in geval van 'n probleem tydens opstyg, en die Ruimtetuig-LM-verbindingstuk, genommer as SLA-16, wat die maanmodule (LM) gedurende die eerste ure van die sending gehuisves het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=364}}{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=78, 81}} Die maanmodule-stadiums, beheermodule en die diensmodule is in Junie 1969 by die Kennedy-ruimtesentrum ontvang; die dele van die Saturn V is in Junie en Julie ontvang. Daarna het toetsing en montering voortgegaan, met die hoogtepunt wat bereik is met die uitrol van die lanseervoertuig, met die ruimtetuig bo-op, op 15 Desember 1969.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=364}} Apollo 13 was oorspronklik geskeduleer vir lansering op 12 Maart 1970, maar daardie Januarie het NASA aangekondig dat die sending tot 11 April uitgestel sou word, beide om meer tyd vir beplanning toe te laat en om die Apollo-sendings oor 'n langer tydperk te versprei.<ref name = "postpone">{{cite press release |title=MSC 70–9 |publisher=[[NASA]] |date=January 8, 1970 |url=https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |access-date=July 27, 2019 |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf }}</ref> Die plan was om twee Apollo-vlugte per jaar te voltooi en was in reaksie op begrotingsbeperkings<ref>{{cite news|title=Apollo's Schedule Shifted by NASA|date=January 9, 1970|newspaper=[[The New York Times]]|page=17|url=https://www.nytimes.com/1970/01/09/archives/apollos-schedule-shifted-by-nasa-next-flight-in-april.html}}</ref> wat die kansellasie van Apollo 20 tot gevolg gehad het.<ref>{{cite news|title=Apollo 13 and 14 may be set back|date=January 6, 1970|newspaper=[[The New York Times]]|page=26|url=https://www.nytimes.com/1970/01/06/archives/apollo-13-and-14-may-be-set-back.html|agency=UPI}}</ref> == Opleiding en voorbereiding == Die Apollo 13-hoofbemanning het meer as 1 000 uur se sendingspesifieke opleiding onderneem, meer as vyf uur vir elke uur van die sending se beplande duur van tien dae. Elke lid van die hoofbemanning het meer as 400 uur in babootsers van die beheermodule en (vir Lovell en Haise) van die Maanmodule by Kennedy-ruimtesentrum en in Houston deurgebring, waarvan sommige die vlugbeheerders by Sendingbeheer betrek het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=104}} Vlugbeheerders het aan baie simulasies van probleme met die ruimtetuig tydens vlug deelgeneem, wat hulle geleer het hoe om in 'n noodgeval te reageer.<ref name = "Cass 1" /> Gespesialiseerde nabootsers op ander plekke is ook deur die bemanningslede gebruik.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=104}} Die ruimtevaarders van Apollo 11 het minimale tyd vir geologie-opleiding gehad, met slegs ses maande tussen die toewysing van die bemanning en die lansering; hoër prioriteite het baie van hul tyd in beslag geneem.{{sfn|Phinney|2015|p=100}} Apollo 12 het meer sulke opleiding gesien, insluitend oefening in die veld, met behulp van 'n CAPCOM en 'n gesimuleerde agterkamer van wetenskaplikes, aan wie die ruimtevaarders moes beskryf wat hulle gesien het.{{sfn|Phinney|2015|pp=103–104}} Wetenskaplike-ruimtevaarder Harrison Schmitt het gesien dat daar beperkte entoesiasme vir geologie-velduitstappies was. Omdat hy geglo het dat 'n inspirerende onderwyser nodig was, het Schmitt gereël dat Lovell en Haise sy ou professor, Caltech se Lee Silver, ontmoet. Die twee ruimtevaarders, en plaasvervangers Young en Duke, het op hul eie tyd en koste saam met Silver op 'n velduitstappie gegaan. Aan die einde van hul week saam het Lovell Silver hul geologie-mentor gemaak, wat breedvoerig betrokke sou wees by die geologiebeplanning vir Apollo 13.{{sfn|Phinney|2015|pp=107–111}} Farouk El-Baz het toesig gehou oor die opleiding van Mattingly en sy plaasvervanger, Swigert, wat die beskrywing en fotografering van gesimuleerde maanlandmerke vanaf vliegtuie behels het.{{sfn|Phinney|2015|p=134}} El-Baz het al drie hoofbemanningslede se ruimtevaarders die geologiese kenmerke laat beskryf wat hulle tydens hul vlugte tussen Houston en KSC gesien het; Mattingly se entoesiasme het veroorsaak dat ander ruimtevaarders, soos Apollo 14 se beheer-en-diensmodule vlieënier, Roosa, El-Baz as 'n onderwyser opgesoek het.{{sfn|Phinney|2015|pp=141–142}} Daar was bekommernis oor hoe naby Apollo 11 se maanmodule, ''Eagle'', daaraan gekom het om sonder dryfmiddel te raak tydens sy maandaling en die sendingbeplanners het besluit dat die beheer-en-diensmodule, vanaf Apollo 13, die maanmodule na 'n laer wentelbaan sou bring vanwaar die maan landingspoging sou begin. Dit was 'n verandering van Apollo 11 en 12, waar die maanmodule sy vuurpyle ontbrand het om dit na die laer wentelbaan te bring. Die verandering was deel van 'n poging om die hoeveelheid vliegtyd wat vir die ruimtevaarders beskikbaar was, te verhoog namate die sendings na rowwe terrein op pad was.{{sfn|Harland|1999|p=53}} Die plan was om die eerste van die twee vier uur lange maanoppervlak [[ruimtewandeling]]s te wy aan die opstel van die ''Apollo Lunar Surface Experiments Package'' (ALSEP) groep wetenskaplike instrumente; gedurende die tweede wandeling sou Lovell en Haise die Cone-krater, naby die beplande landingsplek, ondersoek.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=363}} Die twee ruimtevaarders het hul ruimtepakke gedra vir sowat 20 oefen prosedures van ruimtewandelings, insluitend die insameling van monsters en die gebruik van gereedskap en ander toerusting. Hulle het in die sogenaamde "Vomit Comet" in gesimuleerde mikrogravitasie of maanswaartekrag gevlieg, insluitend oefening met die aan- en uittrek van ruimtepakke. Om voor te berei vir die afdaling na die maan se oppervlak, het Lovell die Maanlanding Opleidingsvoertuig gevlieg nadat hy helikopteropleiding ontvang het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=105}} Ten spyte van die ongelukke van een Maanlanding Opleidingsvoertuig en een soortgelyke Maanlanding Navorsingsvoertuig voor Apollo 13 se lansering, het sendingbevelvoerders die vlieg daarvan as onskatbare ervaring beskou en het hulle dus die huiwerige NASA-bestuur oortuig om hulle te behou.<ref>{{cite web|last=Jones|first=Eric M.|title=Lunar Landing Training Vehicle NASA 952|date=April 29, 2006|access-date=August 16, 2025|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/LLTV-952.html|publisher=[[NASA]]|work=Apollo Lunar Surface Journal}}</ref> == Eksperimente en wetenskaplike doelwitte == [[Lêer:Lovell and Haise geology training (S70-20253).jpg|duimnael|regs|upright|Lovell (links) en Haise tydens geologie opleiding in Hawaii, Januarie 1970]] Apollo 13 se aangewese landingsplek was naby die Fra Mauro-krater; daar is geglo dat die Fra Mauro-formasie baie materiaal bevat het wat deur die impak uitmekaar gespat het en die Imbrium-kom vroeg in die Maan se geskiedenis gevul het. Die datering daarvan sou inligting nie net oor die Maan verskaf nie, maar ook oor die Aarde se vroeë geskiedenis. Sulke materiaal sou waarskynlik beskikbaar wees by die Cone-krater, 'n plek waar 'n impak vermoedelik diep in die maan [[regoliet]] geboor het.{{sfn|Harland|1999|pp=51–53}} Apollo 11 het 'n [[Seismograaf|seismometer]] op die Maan agtergelaat, maar die sonkrag-aangedrewe eenheid het nie sy eerste twee weke lange maannag oorleef nie. Die Apollo 12-ruimtevaarders het ook een agtergelaat as deel van sy ALSEP, wat kernaangedrewe was.{{sfn|Harland|1999|pp=38–39}} Apollo 13 het ook 'n seismometer (bekend as die Passiewe Seismiese Eksperiment), soortgelyk aan Apollo 12 s'n, as deel van sy ALSEP gehad, wat deur die ruimtevaarders op die Maan gelaat sou word.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=29}} Daardie seismometer sou gekalibreer word deur die impak, na die afvuur, van die opstygstadium van Apollo 13 se maanmodule, 'n voorwerp met bekende massa en snelheid wat op 'n bekende plek bots.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=42}} Ander ALSEP-eksperimente op Apollo 13 het 'n hittevloei-eksperiment ingesluit, wat die boor van twee gate van 3 meter diep sou behels het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=33}} Dit was Haise se verantwoordelikheid; hy moes ook 'n derde gat van daardie diepte vir 'n kernmonster boor.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} 'n Gelaaide Deeltjie Maanomgewingseksperiment (GDME) het die [[proton]]e en [[elektron]]e van sonoorsprong gemeet wat die Maan bereik.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=49}} Die pakket het ook 'n Maanatmosfeerdetektor (LAD){{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=51}} en 'n stofdetektor ingesluit om die ophoping van puin te meet.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=62}} Die Hittevloei-eksperiment en die GDME is vir die eerste keer op Apollo 13 gevlieg; die ander eksperimente is al voorheen gevlieg.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} [[Lêer:Haise RTG (Ap13-70-H-103).jpg|duimnael|links|Haise oefen om die brandstofkapsule uit sy vervoervat, wat op die maanmodule gemonteer is, te verwyder. Die regte vat het ongeopend met sy radioaktiewe inhoud in die Stille Oseaan gesink.]] Om die ALSEP aan te dryf, is die SNAP-27 radioisotoop termo-elektriese generator (RTG) gebruik. SNAP-27, wat deur die Amerikaanse Atoomenergiekommissie ontwikkel is, is vir die eerste keer op Apollo 12 gebruik. Die brandstofkapsule het ongeveer 3,79&nbsp;kg plutoniumoksied bevat. Die vat wat rondom die kapsule geplaas is vir vervoer na die Maan, is gebou met hitteskerms van grafiet en berillium en met strukturele dele van titanium en Inconel-materiale. Dus is dit gebou om die hitte van hertoetrede van die Aarde se atmosfeer te weerstaan ​​eerder as om die lug met plutonium te besoedel in die geval van 'n mislukte sending.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=65}} 'n Vlag van die Verenigde State is ook geneem om op die maan se oppervlak opgerig te word.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=33, 65}} Vir Apollo 11 en 12 is die vlag in 'n hittebestande buis op die voorste landingspoot geplaas; dit is vir Apollo 13 na die ''Modularized Equipment Storage Assembly'' (MESA) in die maanmodule-afdaalstadium verskuif. Die struktuur om die vlag op die luglose maan te laat wapper, is verbeter vanaf Apollo 12 s'n.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=73}} Vir die eerste keer is rooi strepe op die helm, arms en bene van die bevelvoerder se A7L-ruimtepak aangebring. Dit is gedoen na Apollo 11, omdat diegene wat die beelde wat geneem is, probleme ondervind het om Armstrong van Aldrin te onderskei. Die verandering is egter te laat vir Apollo 12 goedgekeur.<ref name = "red stripe">{{cite web|title=Commander's stripes|website=Apollo Lunar Surface Journal|publisher=[[NASA]]|access-date=July 20, 2019|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/alsj-CDRStripes.html|last=Jones|first=Eric M.|date=February 20, 2006}}</ref> Nuwe vloeistofsakke wat aan die helms vasgemaak was en waaruit die ruimtevaarders moes drink terwyl hulle op die Maan geloop het, is deur Haise tydens Apollo 13 se laaste televisie-uitsending voor die ongeluk gedemonstreer.{{sfn|Turnill|2003|p=316}}<ref>{{cite web|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/alsj-DrinkFood.html|title=Water Gun, Helmet Feedport, In-Suit Drink Bag, and Food Stick|last1=Jones|first1=Eric M.|date=March 3, 2010|website=Apollo Lunar Surface Journal|publisher=NASA|access-date=November 15, 2019}}</ref> Apollo 13 se primêre sendingdoelwitte was om: "[[Selenografie|Selenologiese]] inspeksie, opname en monsterneming van materiale in 'n vooraf gekose gebied van die Fra Mauro-formasie uit te voer. 'n Apollo-maanoppervlak-eksperimentepakket te ontplooi en te aktiveer. Die mens se vermoë om in die maanomgewing te werk, te ontwikkel. Foto's van kandidaat-verkenningsterreine te verkry."{{sfn|Accident report|p=3-26}} Die ruimtevaarders moes ook ander fotografiese doelwitte bereik, insluitend van die [[Gegenschein]] vanuit 'n maanbaan en van die Maan self op die reis terug na die Aarde. Van hierdie fotografie sou deur Swigert uitgevoer word terwyl Lovell en Haise op die Maan geloop het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=385}} Swigert sou ook foto's neem van die [[Lagrange-punt]]e van die Aarde-Maan-stelsel. Apollo 13 het twaalf kameras aan boord gehad, insluitend dié vir televisie en bewegende beelde.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} Die bemanning moes ook bistatiese radarwaarnemings van die Maan aflaai. Niks hiervan kon weens die ongeluk gedoen word nie.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=385}} == Vlugbaan van Apollo 13 == [[Lêer:Apollo 13 timeline.svg|center|framed|Apollo 13 se vlugbaan om die maan, op skaal geteken. Die ongeluk het ongeveer in die 56ste uur na lansering gebeur.]] === Lansering en maanwentelbaan plasing === [[Lêer:Apollo 13 launch (S70-34852).jpg|duimnael|upright=.8|Apollo&nbsp;13 word gelanseer vanaf die Kennedy-ruimtesentrum, 11 April, 1970]] [[Lêer:Apolo-1. CSM&LM diagram.svg|duimnael|Apollo 13 ruimtetuig konfigurasie vir die grootste gedeelte van die vlug: Kliek op die beeld vir sleutel van genommerde komponente.]] Die sending is op die beplande tyd, 14:13 [[Oos-Amerikaanse Tyd|OST]] (19:13 [[Gekoördineerde Universele Tyd|UTC]]), op 11 April gelanseer. 'n Anomalie het plaasgevind toe die tweede-fase, middelste (binneboord) enjin ongeveer twee minute te vroeg afgeskakel het.<ref name="lver">{{cite book |author= |url=https://archive.org/details/nasa_techdoc_19900066486 |title=Saturn 5 Launch Vehicle Flight Evaluation Report: AS-508 Apollo 13 Mission |date=June 20, 1970 |publisher=[[NASA]] |publication-place=[[George C. Marshall]] Ruimtesentrum, Huntsville, Alabama |id=MPR-SAT-FE-70-2 |access-date=May 30, 2017}}</ref>{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=494–499}} Dit is veroorsaak deur erge pogo-ossillasies. Vanaf Apollo 10 is die voertuig se geleidingstelsel ontwerp om die enjin af te skakel in reaksie op kamerdruk-afwykings.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}} Pogo-ossillasies het op Titan-vuurpyle (gebruik tydens die Gemini-program) en op vorige Apollo-sendings voor gekom, maar op Apollo 13 is dit versterk deur 'n interaksie met turbopompkavitasie.<ref>{{cite journal |last=Dotson |first=Kirk |date=Winter 2003–2004 |title=Mitigating Pogo on Liquid-Fueled Rockets |journal=Crosslink |volume=5 |issue=1 |pages=26–29 |location=El Segundo, Kalifornië |publisher=The Aerospace Corporation |access-date=July 3, 2013 |url=http://aerospace.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/crosslink/V5N1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://aerospace.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/crosslink/V5N1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}}</ref><ref name=launch>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/01launch_ascent.html |title=Launch and Reaching Earth Orbit |year=2016 |editor-last=Woods |editor-first=W. David |editor-last2=Turhanov|editor-first2=Alexandr|editor-last3=Waugh|editor-first3=Lennox J. |work=Apollo 13 Flight Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025}}</ref> 'n Oplossing om pogo te voorkom was gereed vir die sending, maar skeduledruk het nie die integrasie van die hardeware in die Apollo 13-ruimtetuig toegelaat nie.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}}<ref>{{cite journal|url=https://www.universetoday.com/62672/13-things-that-saved-apollo-13-part-5-unexplained-shutdown-of-the-saturn-v-center-engine/|last=Atkinson|first=Nancy|title=13 things that saved Apollo 13, Part 5: Unexplained shutdown of the Saturn V center engine|date=April 14, 2010|journal=Universe Today|access-date=September 16, 2019}}</ref> 'n Na-vlug ondersoek het aan die lig gebring dat die enjin een siklus weg was van katastrofiese faling.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}} Die vier buitenste motors (daar is een in die middel) en die S-IVB derde stadium het langer gevuur om te vergoed en die voertuig het baie naby aan die beplande sirkelvormige [[lae aardwentelbaan]] van 190 kilometer bereik, gevolg deur 'n maanoorgangversnellingontbranding ongeveer twee uur later, wat die sending op koers na die Maan geplaas het.<ref name="lver" />{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=494–499}} Na die maanoorgangversnelling het Swigert die skeidings- en transposisiemaneuvers uitgevoer voordat die beheermodule ''Odyssey'' aan die maanmodule ''Aquarius'' gekoppel is en die ruimtetuig het van die derde stadium weggetrek.<ref name = "journal extraction">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/03tde.html|title=Day 1: Transposition, Docking and Extraction|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025|last1=Woods|first1=W. David |last2=Kemppanen |first2=Johannes|last3=Turhanov|first3=Alexander|last4=Waugh |first4=Lennox J.}}</ref> Grondbeheer personeel het toe die derde fase op 'n koers gestuur om die Maan binne die bereik van die Apollo 12-seismometer te tref, wat dit net meer as drie dae in die sending gedoen het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=367}} Die bemanning het gereed gemaak vir die driedaagse reis na Fra Mauro. Om 30:40:50 na lansering, met die TV-kamera aan, het die bemanning die vuurpyl ontbrand om Apollo 13 op 'n hibriede baan te plaas. Die afwyking van 'n vrye terugkeertrajek het beteken dat as die vuurpyl nie weer ontbrand word nie, Apollo 13 die Aarde op sy terugkeerbaan sou mis, eerder as om dit te wentel, soos met 'n vrye terugkeer.<ref name = "journal midcourse">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/05day2-mcc2-tv.html|title=Day 2: Midcourse correction 2 on TV|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> ’n Vrye terugkeerbaan kon slegs plekke naby die maan se ewenaar bereik; ’n hibriede trajek, wat enige tyd na maanoorgangversnelling begin kon word, het dit moontlik gemaak om plekke met hoër [[Breedtegraad|breedtegrade]], soos Fra Mauro, te bereik.<ref name = "journal hybrid">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/launchwindow/lw1.html|title=Apollo lunar landing launch window: The controlling factors and constraints|year=2009|access-date=August 16, 2025|author=Robin Wheeler}}</ref> Kommunikasie het opgekikker toe Swigert besef het dat hy weens die laaste minuut-haas versuim het om sy federale inkomstebelastingopgawe (wat op 15 April verskuldig is) in te dien,en te midde van gelag van sendingbeheerders gevra het hoe hy 'n uitstel kon kry. Daar is bevind dat hy geregtig was op 'n verlenging van 60 dae omdat hy teen die sperdatum uit die land was.{{sfn|NASA 1970|p=8}} Toegang tot die maanmodule om sy stelsels te toets was geskeduleer vir 58:00:00; toe die bemanning op die derde dag van die sending wakker word is hulle meegedeel dat dit met drie ure vorentoe geskuif is en later weer met nog 'n uur vorentoe geskuif is. 'n Televisie-uitsending was geskeduleer vir 55:00:00; Lovell, wat as seremoniemeester opgetree het, het die gehoor die binnekant van ''Odyssey'' en ''Aquarius'' gewys. <ref name=storm>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/07day3-before-the-storm.html |title=Day 3: Before the storm |year=2016 |editor-last=Woods |editor-first=W. David |editor-last2=Turhanov|editor-first2=Alexandr|editor-last3=Waugh|editor-first3=Lennox J. |work=Apollo 13 Flight Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025}}</ref> Die gehoor was beperk aangesien geeneen van die televisienetwerke die uitsending lewendig uitgesaai het nie,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=206}} wat Marilyn Lovell (Jim Lovell se vrou) gedwing het om na die BBP-kamer by Sendingbeheer te gaan as sy haar man en sy bemanningslede wou sien.{{sfn|Chaikin|1995|pp=285–287}} === Ongeluk === Ongeveer ses en 'n half minute na die TV-uitsending, nader aan 56:00:00, was Apollo 13 ongeveer 330&nbsp;000&nbsp;km van die Aarde af.<ref name = "journal Houston">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/08day3-problem.html|title=Day 3: 'Houston, we've had a problem'|date=May 30, 2017|access-date=August 16, 2025|last1=Woods|first1=W. David|last2=Kemppanen|first2=Johannes|last3=Turhanov|first3=Alexander|last4=Waugh|first4=Lennox J.}}</ref> Haise was besig om die maanmodule af te skakel nadat hy die stelsels getoets het terwyl Lovell die TV-kamera weggepak het. Jack Lousma, die CAPCOM, het minder belangrike instruksies aan Swigert gestuur, insluitend die verandering van die orientasie van die ruimtetuigtuig om fotografie van Komeet Bennett te vergemaklik.<ref name = "journal Houston" />{{sfn|Chaikin|1995|p=292}} Die druksensor in een van die Diensmodule se suurstoftenks het vroeër blykbaar wanfunksioneer, daarom het Sy Liebergot (die Vlugbeheerder, in beheer van die monitering van die Beheer-en-diensmodule se elektriese stelsels) versoek dat die roerwaaiers in die tenks geaktiveer word. Normaalweg is dit een keer per dag gedoen; 'n roering sou die inhoud van die tenks destratifiseer, wat die druklesings meer akkuraat sou maak.<ref name = "journal Houston" /> Die vlugdirekteur, Kranz, het vir Liebergot 'n paar minute laat wag sodat die bemanning rustig kon raak na die televisie uitsending,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=207}} toe het Lousma die versoek aan Swigert oorgedra, wat die skakelaars wat die waaiers beheer, geaktiveer het<ref name = "journal Houston" /> en hulle na 'n paar sekondes weer afgeskakel het.{{sfn|Chaikin|1995|p=292}} {{Listen|filename=Apollo13-wehaveaproblem.ogg|title=Houston, we've had a problem.|description=Swigert and Lovell reporting the incident on April 14, 1970 [2:59] "Houston, we've had a problem"|format=[[Ogg]]}} Vyf-en-negentig sekondes nadat Swigert daardie skakelaars geaktiveer het,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=207}} het die ruimtevaarders 'n "redelik groot knal" gehoor, vergesel van skommelinge in elektriese krag en die afvuur van die orientasiebeheer-stuwers.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=368}}{{sfn|Orloff|2000|pp=152–157}} Kommunikasie en telemetrie na die Aarde was vir 1.8 sekondes buite werking, totdat die stelsel homself outomaties herstel het deur die hoëwins S-band-antenna, wat vir translunêre kommunikasie gebruik word, van smalstraal- na wyestraalmodus oor te skakel.{{sfn|Accident report|p=4-44}} Die ongeluk het om 55:54:53 (03:08 UTC op 14 April; 10:08 NM OST, 13 April) plaasgevind. Swigert het 26 sekondes later berig: "Goed, Houston, ons het 'n probleem hier gehad," en Lovell het dit om 55:55:42 herhaal: "Houston, ons het 'n probleem gehad. Ons het 'n te lae spanning op die Hoof B-geleistam gehad."<ref name = "journal Houston" /> William Fenner was die leidingsbeampte wat die eerste was om 'n probleem in die beheerkamer aan Kranz te rapporteer.<ref name = "journal Houston" /> Lovell se aanvanklike gedagte toe hy die geraas hoor het, was dat Haise die maanmodule se kajuit-herdrukklep geaktiveer het, wat ook 'n knal veroorsaak het (Haise het dit geniet om sy bemanningslede skrik te maak), maar Lovell kon sien dat Haise geen idee gehad het wat gebeur het nie. Swigert het aanvanklik gedink dat 'n [[meteoroïde]] die maanmodule moontlik getref het, maar hy en Lovell het gou besef dat daar geen lek was nie.{{sfn|Chaikin|1995|p=293}} Die "Hoofgeleistam B lae spanning" het beteken dat daar 'n te lae spanning was wat deur die diensmodule se drie [[brandstofsel]]le (aangedryf deur [[waterstof]] en suurstof wat vanaf hul onderskeie tenks gepomp word) na die tweede van die diensmodule se twee elektriese kragverspreidingstelsels verskaf is. Byna alles in die beheer-en-diensmodule het krag benodig om te kan funksioneer. Alhoewel die geleistam tydelik na normale status teruggekeer het, het beide geleistamme A en B se spanning gou begin daal. Haise het die status van die brandstofselle nagegaan en gevind dat twee van hulle dood was. Sendingreëls het ruimtetuie verbied om 'n maanwentelbaan te gaan tensy alle brandstofselle operasioneel was.{{sfn|Chaikin|1995|pp=293–294}} In die minute na die ongeluk was daar verskeie ongewone lesings wat getoon het dat tenk-2 leeg was en tenk-1 se druk stadig gedaal het, dat die rekenaar van die ruimtetuig herset het en dat die hoëwins-antenna nie gewerk het nie. Liebergot het aanvanklik die kommerwekkende tekens van tenk-2 na die roering nie raak gesien nie, aangesien hy op tenk-1 gefokus het, met die gedagte dat die lesing daarvan 'n goeie riglyn sou wees vir wat in tenk 2-teenwoordig was, net soos beheerders wat hom in die "agterkamer" ondersteun het. Toe Kranz vir Liebergot hieroor uitgevra het, het hy aanvanklik geantwoord dat daar moontlik vals lesings kon wees as gevolg van 'n instrumentasieprobleem; hy is dikwels in die jare daarna daaroor geterg.<ref name = "Cass 1">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Apollo 13, we have a solution|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution|date=April 1, 2005|access-date=October 13, 2022|website=IEEE}}</ref> Lovell, wat uit die venster gekyk het, het berig dat "'n gas van een of ander aard" die ruimte instroom, wat dit duidelik maak dat daar 'n ernstige probleem is.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=215}} Aangesien die brandstofselle suurstof nodig gehad het om te werk, sou die oorblywende brandstofsel afskakel wanneer tenk-1 leegloop, wat beteken dat die beheer-en-diensmodule se enigste beduidende bronne van krag en suurstof die beheermodule se batterye en sy suurstof-stutenk sou wees. Hierdie sou normaalweg vir die laaste ure van die sending benodig word, maar die oorblywende brandstofsel, met reeds 'n tekort aan suurstof, het suurstof uit die stustenk getrek. Kranz het beveel dat die stutenk geïsoleer word, wat die suurstof bespaar het, maar dit het beteken dat die oorblywende brandstofsel binne twee uur sou ophou werk, aangesien die suurstof in tenk-1 verbruik of uitgelek het.{{sfn|Chaikin|1995|pp=293–294}} Die gebied rondom die ruimtetuig was gevul met talle klein stukkies puin van die ongeluk, wat enige pogings om die sterre vir navigasie te gebruik, bemoeilik het.{{sfn|Chaikin|1995|p=299}} Die doel van die sending het skielik verander, dit was eenvoudig: om die ruimtevaarders lewend terug na die Aarde te kry.<ref name = "Cass 2" /> === Lus om die Maan === [[Lêer:Direct Abort Trajectory - Lunar Landing Symposium, MSC Jun66.jpg|upright=1.2|duimnael|Die voorstelling van 'n direkte aborteer aksie (van 'n 1966 beplanning verslag) op 'n punt baie vroeër in die sending en nader na die Aarde as wat die Apollo&nbsp;13 ongeluk gebeur het.]] [[Lêer:NASA-Apollo13-ViewsOfMoon-20200224.webm|duimnael|upright=1.18|NASA – Apollo 13 Maan Sending – Aansigte van die Maan (2:24)]] Die maanmodule het gelaaide batterye en vol suurstoftenks gehad vir gebruik op die maanoppervlakte, so Kranz het opdrag gegee dat die ruimtevaarders die maanmodule aanskakel en dit as 'n "reddingsboot"<ref name = "Cass 1" /> gebruik; 'n scenario wat verwag is, maar as onwaarskynlik beskou is.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|pp=83–87}} Prosedures vir die gebruik van die maanmodule op hierdie manier is deur maanmodule-vlugbeheerders ontwikkel na 'n opleidingssimulasie vir Apollo 10 waarin die maanmodule nodig was vir oorlewing, maar nie betyds aangeskakel kon word nie.<ref name = "Cass 2" /> As Apollo 13 se ongeluk op die terugreis plaasgevind het, met die maanmodule reeds gebruik en agtergelaat, sou die ruimtevaarders gesterf het,<ref name="LM-ALSEP">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C|title=Apollo 13 Lunar Module/ALSEP|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=October 31, 2009|archive-date=19 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019204208/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C|url-status=dead}}</ref> net soos hulle sou gesterf het na 'n ontploffing in 'n maanbaan, insluitend een terwyl Lovell en Haise op die Maan geloop het.<ref name = "Yahoo 50th" /> 'n Belangrike besluit was die keuse van die terugkeer roete. 'n Direkte stop en omdraai sou die diensmodule se hoofenjin moes gebruik om terug te keer voordat dit die Maan bereik. Die ongeluk kon egter die hoofenjin beskadig het en die brandstofselle sou ten minste nog 'n uur moes hou om aan sy kragbehoeftes te voldoen, so Kranz het eerder op 'n langer roete besluit: die ruimtetuig sou om die Maan swaai (die maan se aantrekkingskrag gebruik) voordat dit na die Aarde sou terugkeer. Apollo 13 was op die hibriede trajek wat dit na Fra Mauro sou neem; dit moes nou teruggebring word na 'n vrye terugkeer. Die maammodule se ''Daalaandrywingstelsel'', hoewel nie so kragtig soos die diensmodule se hoofenjin nie, kon dit doen, maar nuwe sagteware vir Sendingbeheer se rekenaars moes deur tegnici geskryf word, aangesien daar nooit voorsien is dat die beheer-en-diensmoduleruimtetuig vanaf die maanmodule gemanuvreer sou moes word nie. Terwyl die beheermodule afgeskakel word, het Lovell die oriëntasie-inligting van die leidingstelsel oorgeskryf en handberekeninge uitgevoer om dit na die maanmodule se gidsstelsel oor te dra, wat afgeskakel was; op sy versoek het Sendingbeheer sy syfers nagegaan.<ref name = "Cass 2">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Houston, we have a solution, part 2|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution-part-2|date=April 1, 2005|website=IEEE|access-date=August 31, 2019}}</ref>{{sfn|Chaikin|1995|pp=297–298}} Om 61:29:43.49 is die maanmodule se Daalaandrywingstelsel vir 34.23 sekondes ontbrand om Apollo 13 in 'n vrye terugkeertrajek teruggeplaas.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=369}} [[Lêer:Mare Moscoviense AS13-60-8648.jpg|duimnael|Die Apollo&nbsp;13 bemanning het die Maan afgeneem vanuit die Maanmodule.]] Die verandering sou Apollo 13 binne ongeveer vier dae terug na die Aarde kry met 'n landing in die [[Indiese Oseaan]], waar NASA weinige herwinningsmagte gehad het. Jerry Bostick en ander Vlugbeheerders was gretig om beide die reistyd te verkort en om in die Stille Oseaan te land, waar die hoofherwinningsmagte geleë was. Een opsie sou die terugreistyd met 36 uur verminder, maar dit sou vereis dat van die diensmodule ontslae geraak word; dit sou die beheermodule se hitteskild aan die ruimte blootstel tydens die terugreis, iets waarvoor dit nie ontwerp is nie. Die Vlugbeheerders het ook na ander opsies gekyk. Na 'n vergadering met NASA-amptenare en ingenieurs, het die senior persoon teenwoordig, die direkteur van die ''Manned Spaceflight Center'', Robert R. Gilruth, besluit op 'n ontbranding met behulp van die Daalaandrywingstelsel, wat 12 uur sou bespaar en Apollo 13 in die Stille Oseaan sou laat land. Hierdie ontbranding sou plaasvind twee ure nadat die ruimtetuig verby die naaste punt aan die Maan (perisintium) was, genoem PC+2.<ref name = "Cass 2" /> By perisintium het Apollo 13 die rekord (volgens die [[Guinness World Records|Guinness Book of World Records]]) opgestel, wat steeds staan, vir die verste afstand van die Aarde deur 'n bemande ruimtetuig: 400&nbsp;171&nbsp;kilometer vanaf die Aarde om 19:21 OST, 14 April (00:21:00 UTC 15 April).{{sfn|Glenday|2010|p=13}}<!--<ref group="nota">Die rekord is opgestel omdat die Maan tydens die sending amper op sy [[Apside|verste]] van die Aarde af was. Apollo 13 se unieke vrye terugkeerbaan het veroorsaak dat dit ongeveer 100 kilometer verder van die maan se verste kant af gegaan het as ander Apollo-maanmissies, maar dit was 'n geringe bydrae tot die rekord.{{sfn|Adamo|2009|p=37}} 'n Rekonstruksie van die trajek deur die astrodinamikus Daniel Adamo in 2009 teken die verste afstand aan as 400 046 kilometer om 19:34 OST (00:34:13 UTC). Apollo 10 hou die rekord vir die tweede verste afstand op 'n afstand van 399 806 kilometer.{{sfn|Adamo|2009|p=41}}</ref>--> Terwyl hulle vir die ontbranding voorberei het is die bemanning meegedeel dat die S-IVB derde stadium die Maan, soos beplan, getref het, wat Lovell laat spot het met 'n opmerking: "Wel, ten minste het iets op hierdie vlug gewerk."<ref name = "journal leaving" />{{sfn|Cooper|2013|pp=84–86}} Kranz se Witspan-sendingbeheerders, wat die meeste van hul tyd bestee het om ander spanne te ondersteun en die prosedures te ontwikkel wat dringend nodig was om die ruimtevaarders huis toe te bring, het hul konsoles vir die PC+2-prosedure beman.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|pp=221–222}} Normaalweg kon die akkuraatheid van so 'n ontbranding verseker word, deur die belyning wat Lovell na die maanmodule se rekenaar oorgedra het, te kontroleer teen die posisie van een van die sterre wat ruimtevaarders vir navigasie gebruik het, maar die lig wat van die vele stukke puin wat die ruimtetuig vergesel het geglinster het, het dit onprakties gemaak. Die ruimtevaarders het gevolglik die een beskikbare ster gebruik waarvan die posisie nie verberg kon word nie: die Son. Houston het hulle ook meegedeel dat die Maan in die middel van die bevelvoerder se venster van die maanmodule sou wees terwyl hulle die ontbranding maak, wat amper perfek was, minder as 0,3 meter per sekonde af.<ref name = "journal leaving" /> Die ontbranding het om 79:27:38.95 begin en het vier minute en 23 sekondes geduur.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=391}} Die bemanning het toe die meeste maanmodulestelsels afgeskakel om verbruikbare bronne te bespaar.<ref name = "journal leaving">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/13day4-leaving-moon.html|title=Day 4: Leaving the Moon|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> === Terugkeer na die Aarde === [[Lêer:Apollo13 apparatus.jpg|duimnael|Swigert met die toestel wat geïmproviseer is om die beheermodule se [[Litiumhidroksied|litiumhidroksiedhouers]] te gebruik in die maanmodule.]] Die maanmodule het genoeg suurstof gehad, maar daar was steeds die probleem om koolstofdioksied te verwyder, wat deur houers [[Litiumhidroksied|litiumhidroksiedkorreltjies]] geabsorbeer is. Die maanmodule se voorraadhouers, bedoel om twee ruimtevaarders vir 45 uur op die Maan te akkommodeer, was nie genoeg om drie ruimtevaarders vir die terugreis na die Aarde te ondersteun nie.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=224}} Die beheermodule het genoeg houers gehad, maar hulle was van 'n ander vorm en grootte as die maanmodule s'n en kon dus nie in die maanmodule se toerusting gebruik word nie. Ingenieurs op die grond het 'n manier bedink om die gaping te oorbrug deur plastiekdeksels te gebruik wat van prosedurehandleidings geruk is, kleefband en ander items wat op die ruimtetuig beskikbaar was.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/36237422/detroit_free_press/|title=Astronauts Beat Air Crisis By Do-It-Yourself Gadget|newspaper=Detroit Free Press|location=Detroit, Michigan|date=April 16, 1970|page=12–C|last1=Pothier|first1=Richard|via=Newspapers.com}}</ref>{{sfn|Barell|2016|p=154}} NASA-ingenieurs het na die geïmproviseerde toestel as "die posbus" verwys.<ref>{{Cite web|last=Smith|first=Yvette|date=2015-09-24|title=Putting a Square Peg in a Round Hole|url=http://www.nasa.gov/image-feature/putting-a-square-peg-in-a-round-hole|access-date=2021-05-20|website=NASA}}</ref> Die prosedure vir die bou van die toestel is oor die tydperk van 'n uur deur CAPCOM Joseph Kerwin aan die bemanning voorgelees en is deur Swigert en Haise gebou; koolstofdioksiedvlakke het onmiddellik begin daal. Lovell het later hierdie improvisasie beskryf as "'n goeie voorbeeld van samewerking tussen grond en ruimte".{{sfn|Cortright|1975|pp=257–262}} [[Lêer:Apollo 13 Hasselblad image from film magazine 62-JJ (cropped).jpg|duimnael|links|Lovell probeer rus in die ysige ruimtetuig]] Die beheer-en-diensmodule se elektrisiteit het gekom van brandstofselle wat water as 'n neweproduk produseer, maar die maanmodule is aangedryf deur silwersinkbatterye wat nie dit gedoen het nie, dus sou beide elektriese krag en water (wat nodig is vir toerustingverkoeling sowel as om te drink) krities wees. Die maanmodule se kragverbruik is tot die laagste moontlike vlak verminder.{{sfn|Mission Operations Report 1970|pp=III‑17, III-33, III-40}} Swigert kon 'n paar drinksakke met water uit die beheermodule se waterkraan vul,<ref name = "journal leaving" /> maar selfs deur rantsoenering van persoonlike verbruik toe te pas, het Haise aanvanklik bereken dat hulle ongeveer vyf uur voor hul terugkeer sonder water vir verkoeling sou wees. Dit het aanvaarbaar gelyk omdat die stelsels van Apollo 11 se maanmodule, wat eens in 'n maanbaan gelaat is, vir sewe tot agt uur aangehou werk het, selfs met die water afgesny. Uiteindelik het Apollo 13 na die Aarde teruggekeer met slegs 12,8 kilogram water oor.{{sfn|Cortright|1975|pp=254–257}} Die bemanning se rantsoen was 0,2 liter water per persoon per dag; die drie ruimtevaarders het altesaam 14 kilogram verloor en Haise het 'n urienweginfeksie ontwikkel.<ref name = "mission summary">{{cite web|last=Jones|first=Eric M.|date=January 4, 2006|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a13/a13.summary.html|title=The frustrations of Fra Mauro: Part I|work=Apollo Lunar Surface Journal|access-date=August 16, 2025}}</ref>{{sfn|Cortright|1975|pp=262–263}} Hierdie infeksie is waarskynlik veroorsaak deur die verminderde waterinname, maar mikrogravitasie en die gevolge van kosmiese straling kon moontlik sy immuunstelsel se reaksie op die patogeen benadeel het.<ref>{{cite journal |last1=Kennedy |first1=A.R. |date=2014 |title=Biological effects of space radiation and development of effective countermeasures |journal=Life Sciences in Space Research |volume= 1|issue=1 |pages=10–43 |doi=10.1016/j.lssr.2014.02.004|pmid=25258703 |pmc=4170231 |bibcode=2014LSSR....1...10K }}</ref> [[Lêer:Apollo 13 Houston, We've Got a Problem.ogv|duimnael|''Apollo 13: Houston, We've Got a Problem'' (1970)—Dokumentêr oor die sending deur NASA (28:21)]] Binne die donker ruimtetuig het die [[temperatuur]] tot so laag as 3&nbsp;°C gedaal.<ref>{{Cite web|last=Mars|first=Kelli|date=2020-04-16|title=50 Years Ago: Apollo 13 Crew Returns Safely to Earth|url=http://www.nasa.gov/feature/50-years-ago-apollo-13-crew-returns-safely-to-earth|access-date=2021-05-20|website=NASA}}</ref> Lovell het oorweeg om die bemanning hul ruimtepakke te laat aantrek, maar het besluit dat dit te warm sou wees. In plaas daarvan het Lovell en Haise hul maanwandelingstewels gedra en Swigert het 'n ekstra oorpak aangetrek. Al drie ruimtevaarders was koud, veral Swigert, wie se voete nat geword het terwyl hy die watersakke gevul het en geen maanwandelingstewels aangehad het nie aangesien hy nie geskeduleer was om op die Maan te loop nie. Hulle is aangesê om nie hul urine in die ruimte te stort nie ingeval dit die vlugbaan kon versteur en dus moes hulle dit in sakke bêre. Water het op die mure gekondenseer; enige kondensasie wat moontlik agter toerustingpanele was{{sfn|Cortright|1975|pp=257–263}} het geen probleme veroorsaak nie, deels as gevolg van die uitgebreide verbeterings aan elektriese isolasie wat na die Apollo 1-brand ingestel is.<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/A13_panel.html|title=Generation Constellation learns about Apollo 13|last=Siceloff|first=Steven|date=September 20, 2007|work=Constellation program|publisher=NASA|access-date=September 7, 2019}}</ref> Ten spyte van dit alles het die bemanning min klagtes gehad.<ref name = "Cass 3">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Houston, we have a solution, part 3|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution-part-3|date=April 1, 2005|website=IEEE|access-date=September 8, 2019}}</ref> Die Vlugbeheerder John Aaron, saam met Mattingly en verskeie ingenieurs en ontwerpers, het 'n prosedure ontwerp om die beheermodule van volle afgeskakel aan te skakel – iets wat nooit bedoel was om tydens 'n vlug gedoen te word nie, wat nog te sê onder Apollo 13 se streng krag- en tydsbeperkings.<ref>{{cite journal|last=Leopold|first=George|date=March 17, 2009|title=Power engineer: Video interview with Apollo astronaut Ken Mattingly|journal=EE Times|publisher=UMB Tech|url=https://www.eetimes.com/power-engineer-video-interview-with-apollo-astronaut-ken-mattingly/|access-date=August 14, 2010}}</ref> Die ruimtevaarders het die prosedure sonder ooglopende probleme geïmplementeer: Kranz het later die krediet vir hul oorlewing gegee aan al drie ruimtevaarders wat toetsvlieëniers was, gewoond daaraan om in kritieke situasies met hul lewens op die spel te werk.<ref name="Cass 3" /> Wetende dat die koue toestande gekombineer met onvoldoende rus die tyd-kritieke aanvang van die beheermodule voor hertoetrede sou belemmer, het sendingbeheer Lovell na 133 uur toestemming gegee om die maanmodule ten volle aan te skakel om die kajuittemperatuur te verhoog, wat die herbegin van die maanmodule se leidingsrekenaar ingesluit het. Deur die maanmodule se rekenaar aan die gang te hê, kon Lovell 'n navigasiewaarneming uitvoer en die maanmodule se Traagheidsmeeteenheid (IMU) kalibreer. Met die maanmodule se rekenaar bekend met sy ligging en oriëntasie, is die beheermodule se rekenaar later gekalibreer in 'n omgekeerde van die normale prosedures wat gebruik word om die maanmodule op te stel, wat stappe uit die herbeginproses afgeskaal het en die akkuraatheid van die PGNCS-beheerde hertoetrede verhoog het.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/25day6-thelastcoursecorrection.html|title=Apollo Flight Journal: Day 6 Part 4|publisher=NASA|access-date=August 16, 2025|archive-date=January 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118020508/https://www.history.nasa.gov/afj/ap13fj/25day6-thelastcoursecorrection.html}}</ref> === Hertoetrede in atmosfeer en neerplons === Ten spyte van die akkuraatheid van die PC+2-prosedure, het die ruimtetuig stadig van koers afgedryf, wat 'n regstelling genoodsaak het. Aangesien die maanmodule se leidingstelsel afgeskakel is na die PC+2-prosedure, is die bemanning aangesê om die [[Ligskadugrens|lyn tussen nag en dag]] op Aarde te gebruik om hulle te lei, 'n tegniek wat op NASA se Aarde-wentelbaan-missies gebruik word, maar nooit op pad terug van die Maan nie.<ref name = "Cass 3" /> Hierdie Daalaandrywingstelselverbranding, om 105:18:42 vir 14 sekondes, het die geprojekteerde ingangsvlugroetehoek terug binne veilige perke gebring. Nietemin was nog 'n verbranding nodig om 137:40:13, met behulp van die maanmodule se reaksiebeheerstelselstuwers, vir 21.5 sekondes. Die diensmodule is minder as 'n halfuur later ontkoppel en losgelaat, wat die bemanning toegelaat het om die skade vir die eerste keer te sien en te fotografeer. Hulle het berig dat 'n hele paneel van die diensmodule se buitekant vermis was, dat die brandstofselle bokant die suurstoftenkrak gekantel het, dat die hoëwins-antenna beskadig was en dat daar 'n aansienlike hoeveelheid wrakstukke orals was.{{sfn|Orloff & Harland|2006|pp=370–371}} Haise kon moontlike skade aan die diensmodule se enjinklok sien, wat Kranz se besluit om die diensmodules se enjin nie te gebruik nie, ondersteun het.<ref name = "Cass 3" /> Die bemanning het toe uit die maanmodule terug in die beheermodule beweeg en die lewensondersteuningstelsels heraktiveer.<ref name="apollo13NASAsdca"/> [[Lêer:Apollo13 splashdown.jpg|duimnael|links|Apollo&nbsp;13 plons neer in die suide van die Stille Oseaan op April 17, 1970]] Die laaste probleem wat opgelos moes word, was hoe om die maanmodule op 'n veilige afstand van die beheermodule te skei net voor hertoetrede in die atmsofeer. Die normale prosedure, in 'n maanbaan, was om die maanmodule vry te stel en dan die diensmodule se reaksiebeheerstelselstuwers te gebruik om die beheer-en-diensmodule weg te trek, maar teen hierdie punt was die diensmodule reeds losgelaat. Die vervaardiger van die maanmodule, Grumman, het 'n span ingenieurs van die Universiteit van Toronto, onder leiding van senior wetenskaplike Bernard Etkin, aangestel om die probleem op te los van hoeveel lugdruk in die doktonnel gelaat moet word (eerder as om dit heeltemal na die ruimte te ventileer) om die modules uitmekaar te stoot. Die ruimtevaarders het die oplossing met sukses toegepas.<ref name="G&M">{{cite news|title=Bernard Etkin helped avert Apollo 13 tragedy|url=https://www.theglobeandmail.com/technology/science/bernard-etkin-helped-avert-apollo-13-tragedy/article19735265/#dashboard/follows/|access-date=September 7, 2019|newspaper=The Globe and Mail}}</ref> Die maanmodule het weer die Aarde se atmosfeer binnegedring en is vernietig, met die oorblywende stukke wat diep in die oseaan geval het. <ref name="LM-ALSEP" /><ref name=impact>{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/apollo_impact.html|title=Impact Sites of Apollo LM Ascent and SIVB Stages|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=August 27, 2019|archive-date= 8 Januarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108152701/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/apollo_impact.html|url-status=dead}}</ref> Apollo 13 se finale middelkoers-korreksie het die bekommernisse van die Atoomenergiekommissie aangespreek, wat wou hê dat die houer met die plutoniumoksied wat vir die SNAP-27 RTG bedoel was, op 'n veilige plek moes land. Die impakpunt was oor die Tonga-trog in die Stille Oseaan, een van sy diepste punte en die houer het 10 kilometer na die bodem gesink. Latere helikopteropnames het geen radioaktiewe lekkasie gevind nie.<ref name = "Cass 3" /> Ionisasie van die lug rondom die beheermodule tydens hertoetrede sal tipies 'n kommunikasieonderbreking van vier minute veroorsaak. Apollo 13 se vlak terugkeerpad het dit tot ses minute verleng, langer as wat verwag is; beheerders het gevrees dat die beheermodule se hitteskild gefaal het..<ref>{{cite magazine|title=Did Ron Howard exaggerate the reentry scene in the movie Apollo 13?|first=Joe|last=Pappalardo|url=http://www.airspacemag.com/need-to-know/did-ron-howard-exaggerate-the-reentry-scene-in-the-movie-apollo-13-17639496/|magazine=Air & Space/Smithsonian|publisher=Smithsonian Institution|location=Washington, D.C.|date=May 1, 2007|access-date=September 8, 2019}}</ref> ''Odyssey'' het radiokontak herwin en veilig in die suid-Stille Oseaan neergeplons, 21°38′24″S 165°21′42″W,{{sfn|Apollo 13 Mission Report 1970|p=1-2}} suidoos van Amerikaans-Samoa en 6.5 km vanaf die bergingskip, USS ''Iwo Jima''.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=371}} Alhoewel hulle moeg was, was die bemanning in 'n goeie toestand, behalwe vir Haise, wat 'n ernstige urienweginfeksie ontwikkel het weens onvoldoende waterinname.{{sfn|Cortright|1975|pp=262–263}} Die bemanning het oornag op die skip gebly en die volgende dag na Pago Pago, Amerikaans Samoa, gevlieg. Hulle het na Hawaii gevlieg, waar president Richard Nixon hulle die Presidensiële Medalje van Vryheid, die hoogste burgerlike eerbewys, aan hulle toegeken het.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/39764154/the_philadelphia_inquirer/|title=Heroes of Apollo 13 Welcomed by President and Loved Ones|agency=Associated Press|newspaper=The Philadelphia Inquirer|location=Philadelphia, Pennsylvania|date=April 19, 1970|via=Newspapers.com|page=1}}</ref> Hulle het oornag gebly en is toe terug na Houston gevlieg.{{sfn|Apollo 13 Mission Report 1970|p=10-5}} Op pad na Honolulu het president Nixon in Houston gestop om die Presidensiële Medalje van Vryheid aan die Apollo 13-sendingoperasiespan toe te ken.<ref name="nixon">{{cite web|title=Behind the Scenes of Apollo 13|url=https://www.nixonfoundation.org/2016/04/behind-scenes-apollo-13/|website=Richard Nixon Foundation|access-date=June 27, 2019|date=April 11, 2016}}</ref> Hy het oorspronklik beplan om die toekenning aan NASA-administrateur Thomas O. Paine te gee, maar Paine het die sendingoperasiespan aanbeveel.<ref>{{cite web|url=https://www.presidency.ucsb.edu/node/241054|title=Remarks on Presenting the Presidential Medal of Freedom to Apollo 13 Mission Operations Team in Houston.|publisher=The American Presidency Project|access-date=December 27, 2017}}</ref> == Publieke en mediareaksie == Wêreldwye belangstelling in die Apollo-program is deur die voorval weer aangewakker; televisiedekking is deur miljoene gesien. Vier Sowjet-skepe het na die landingsgebied gegaan om te help indien nodig{{sfn|NASA 1970|p=15}} en ander nasies het hulp aangebied indien die vaartuig elders moes land.{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=489–494}} President Nixon het afsprake gekanselleer, die ruimtevaarders se families gebel en na NASA se Goddard Space Flight Center in Greenbelt, [[Maryland]], gereis, waar Apollo se opsporing en kommunikasie gekoördineer is.{{sfn|NASA 1970|p=15}} Die redding het meer openbare aandag gekry as enige ruimtevlug tot op daardie stadium, behalwe die eerste maanlanding van Apollo 11. Daar was wêreldwye opskrifte en mense het om televisiestelle gesit om die nuutste ontwikkelinge te kry, aangebied deur netwerke wat hul gereelde programmering vir bulletins onderbreek het. [[Pous Paulus VI]] het 'n byeenkoms van 10 000 mense in gebed gelei vir die ruimtevaarders se veilige terugkeer; tien keer daardie getal mense wat gebede by 'n godsdienstige fees in [[Indië]] doen.{{sfn|Chaikin|1995|p=316}} Die Senaat van die Verenigde State het op 14 April 'n resolusie aangeneem wat besighede versoek om daardie aand om 21:00, plaaslike tyd, tyd aan werknemers toe te laat vir gebede.{{sfn|NASA 1970|p=15}} Na raming het 40 miljoen Amerikaners na Apollo 13 se landing gekyk, wat regstreeks op al drie netwerke uitgesaai is, met nog 30 miljoen wat 'n gedeelte van die 6+1⁄2 uur lange uitsending gekyk het. Selfs meer mense buite die VSA het gekyk. Jack Gould van [[The New York Times]] het gesê dat Apollo 13, "wat so naby aan 'n tragiese ramp gekom het, die wêreld heel waarskynlik meer volledig in wedersydse besorgdheid verenig het as wat nog 'n suksesvolle landing op die Maan sou gedoen het".<ref>{{cite news|last=Gould|first=Jack|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1970/04/18/archives/tv-millions-of-viewers-end-vigil-for-apollo-13-unusual-color.html|date=April 18, 1970|page=59|title=TV: Millions of viewers end vigil for Apollo 13|url-access=subscription}}</ref> == Ondersoek en reaksie == === Hersieningsraad === Onmiddellik na die bemanning se terugkeer het die NASA-administrateur Paine en adjunk-administrateur George Low 'n Hersieningsraad aangestel om die ongeluk te ondersoek. Onder die voorsitterskap van die direkteur van die NASA Langley-navorsingsentrum, Edgar M. Cortright, en insluitend Neil Armstrong en ses ander<ref group=nota>Die ander was Robert F. Allnutt (Assistent van die Administrateur, NASA-hoofkwartier); John F. Clark (Direkteur, Goddard Ruimtevlugsentrum); Brig. Generaal Walter R. Hedrick Jr. (Direkteur van Ruimte, DCS/RED, Hoofkwartier, USAF); Vincent L. Johnson (Adjunk-Mede-Administrateur-Ingenieurswese, Kantoor van Ruimtewetenskap en Toepassings); Milton Klein (Bestuurder, AEC-NASA Ruimtekernaandrywingskantoor); Hans M. Mark (Direkteur, Ames Navorsingsentrum).{{sfn|Accident report|pp=1-1–1-4}}</ref> het die raad sy finale verslag op 15 Junie aan Paine gestuur.{{sfn|Accident report|p=15}} Dit het bevind dat die fout in die diensmodule se suurstoftenk nommer 2 begin het.{{sfn|Accident report|p=4-36}} Beskadigde Teflon-isolasie op die drade na die roerwaaier binne in suurstoftenk 2 het veroorsaak dat die drade kortsluit en hierdie isolasie aan die brand gesteek het. Die gevolglike brand het die druk binne in die tenk verhoog totdat die tenkkoepel gefaal en die brandstofselbaai (Diensmodule sektor 4) met vinnig uitsettende gasvormige suurstof en verbrandingsprodukte gevul het. Die styging in druk was voldoende om die klinknaels wat die [[aluminium]] buitepaneel, wat sektor 4 bedek vas hou, te breek en die sektor aan die ruimte blootgestel en die vuur geblus het. Die losstaande paneel het die nabygeleë hoëwins-antenna getref, wat die smalstraal-kommunikasiemodus gedeaktiveer het en kommunikasie met die Aarde vir 1.8&nbsp;sekondes onderbreek het terwyl die stelsel outomaties na die rugsteun-wyestraalmodus oorgeskakel het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|pp=372–373}} Die sektore van die diensmodule was nie lugdig van mekaar af nie en as daar tyd was vir die hele diensmodule om so onder druk te kom soos sektor 4, sou die krag op die beheermodule se hitteskild die twee modules geskei het. Die verslag het die gebruik van Teflon en ander materiale wat as vlambaar in superkritiese suurstof, soos aluminium, binne die tenk bevraagteken.{{sfn|Accident report|pp=5-6–5-7, 5-12–5-13}} Die raad het geen bewyse gevind wat op enige ander teorie van die ongeluk dui nie.{{sfn|Accident report|p=4-37}} {{multiple image | align = left | direction = vertical | width = 200 | header = | image1 = Honeycomb panel test (S70-41982).jpg | alt1 = | caption1 = Paneel tydens die insident besig om uitgeblaas te word | image2 = Honeycomb panel test (S70-41983).jpg | alt2 = Further along in the process | caption2 = Paneel, soortgelyk aan die diensmodule se sektor 4 bedekking, besig om uit geblaas te word tydens 'n toets as deel van die ondersoek }} Meganiese skok het die suurstofkleppe op die nommer 1 en nommer 3 brandstofselle gedwing om toe te sluit, wat hulle buite werking gestel het.{{sfn|Accident report|p=4-40}} Die skielike faling van suurstoftenk 2 het suurstoftenk 1 gekompromitteer, wat veroorsaak het dat die inhoud daarvan oor die volgende 130&nbsp;minute uitgelek het, moontlik deur 'n beskadigde lyn of klep en die diensmodule se suurstofvoorraad heeltemal uitgeput het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=372}}{{sfn|Accident report|p=4-43}} Met beide die diensmodule se suurstoftenks wat leeg geraak het en met ander skade aan die diensmodule, moes die sending gestaak word.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=375}} Die raad het die reaksie op die krisis geprys: "Die onvolmaaktheid in Apollo 13 het 'n byna-ramp veroorsaak, slegs afgeweer deur uitstekende prestasie van die kant van die bemanning en die grondbeheerspan wat hulle ondersteun het."{{sfn|Accident report|p=ii}} Suurstoftenk 2 is vervaardig deur die Beech Aircraft Company van [[Boulder, Colorado|Boulder]], [[Colorado]], as subkontrakteur van North American Rockwell (NAR) van Downey, [[Kalifornië]], hoofkontrakteur vir die [[Apollo-beheer-en-diensmodule|beheer-en-diensmodule]].{{sfn|Accident report|p=4-2}} Dit het twee termostatiese skakelaars bevat, oorspronklik ontwerp vir die beheermodule se 28-volt [[Gelykstroom|GS-krag]], maar wat kon faal as dit aan die 65-volt onderwerp word wat tydens grondtoetse by Kennedy-ruimtesentrum gebruik was.{{sfn|Accident report|p=4-23}} By NAR se fasiliteit was suurstoftenk 2 oorspronklik geïnstalleer in 'n suurstofrak wat in die Apollo 10-diensmodule, SM-106, geplaas is, maar dit is verwyder om 'n potensiële elektromagnetiese interferensieprobleem op te los en is met 'n ander rak vervang. Tydens die verwydering is die rak per ongeluk met minstens 5 sentimeter laat val, omdat 'n keerbout nie verwyder was nie. Die waarskynlikheid van skade hierdeur was min, maar dit is moontlik dat die aanvullyn-samestelling los was en deur die val vererger is. Na 'n paar hertoetse (wat nie die vul van die tenk met vloeibare suurstof ingesluit het nie), is die rak in November 1968 weer in SM-109 geïnstalleer, bedoel vir Apollo 13, wat in Junie 1969 na die Kennedy-ruimtesentrum verskeep is.{{sfn|Accident report|pp=4-19, 4-21}} Die aftellingsdemonstrasietoets het, met SM-109 in sy plek naby die bokant van die Saturn V, plaasgevind en op 16 Maart 1970 begin. Tydens die toets is die kriogeniese tenks gevul, maar suurstoftenk 2 kon nie deur die normale dreineringslyn leeggemaak word nie en 'n verslag is geskryf om die probleem te dokumenteer. Na 'n bespreking tussen NASA en die kontrakteurs, is pogings om die tenk leeg te maak op 27 Maart hervat. Toe dit nie normaalweg wou leegraak nie, is die verwarmers in die tenk aangeskakel om die suurstof te laat verdamp. Die termostatiese skakelaars was ontwerp om te verhoed dat die verwarmers die temperatuur hoër as 27&nbsp;°C verhoog, maar hulle het gefaal onder die 65-volt kragtoevoer wat gebruik is. Temperature op die verwarmerbuis binne die tenk het moontlik 540&nbsp;°C bereik, wat heel waarskynlik die Teflon-isolasie beskadig het.{{sfn|Accident report|p=4-23}} Die temperatuurmeter was nie ontwerp om hoër as 29 °C (85 °F) te lees nie, dus het die tegnikus wat die prosedure gemonitor het, niks ongewoons opgespoor nie. Hierdie verhitting is goedgekeur deur Lovell en Mattingly van die hoofbemanning, sowel as deur NASA-bestuurders en -ingenieurs.{{sfn|Chaikin|1995|pp=330–331}}<ref>{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|last=Williams|first=David R.|title=The Apollo 13 Accident|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=December 31, 2012|archive-date=12 Augustus 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812132800/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|url-status=dead}}</ref> Vervanging van die tenk sou die sending met ten minste 'n maand vertraag het.<ref name = "mission summary" /> Die tenk is weer met vloeibare suurstof gevul net voor die lansering; sodra die elektriese krag gekoppel is, het dit 'n gevaarlike situasie geskep.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=375}} Die raad het bevind dat Swigert se aktivering van die suurstoftenk 2-waaier op versoek van Sendingbeheer 'n elektriese vonk veroorsaak het wat die tenk aan die brand gesteek het. {{sfn|Chaikin|1995|p=333}} Die raad het 'n toets uitgevoer op 'n suurstoftenk wat met warmdraadontstekers toegerus is wat 'n vinnige temperatuurstyging binne die tenk veroorsaak het, waarna dit gefaal en telemetrie opgelewer het soortgelyk aan dié wat met die Apollo 13 suurstoftenk 2 gesien is.{{sfn|Accident report, appendix F–H|pp=F-48–F-49}} Toetse met panele soortgelyk aan die een wat op SM Sektor 4 vermis is, het veroorsaak dat die paneel in die toetsapparaat losgekom het.{{sfn|Accident report, appendix F–H|pp=F-70–F-82}} === Veranderinge na die ondersoek === [[Lêer:Apollo 14 redesigned oxygen tank (S71-16745).jpg|duimnael|Herontwerpte suurstoftenk vir Apollo{{nbsp}}14]] Vir Apollo 14 en daaropvolgende sendings is die suurstoftenk herontwerp en die termostate is opgegradeer om die korrekte spanning te kan hanteer. Die verwarmers is behou aangesien hulle nodig was om suurstofdruk te handhaaf. Die roerwaaiers, met hul onverseëlde motors, is verwyder, wat beteken het dat die suurstofhoeveelheidsmeter nie meer akkuraat was nie. Dit het vereis dat 'n derde tenk bygevoeg word sodat geen tenk minder as halfleeg sou word nie.{{sfn|Gatland|1976|p=281}} Die derde tenk is in vak 1 van die diensmodule geplaas, aan die teenoorgestelde kant van die ander twee en het 'n isolasieklep gekry wat dit in 'n noodgeval van die brandstofselle en van die ander twee suurstoftenks kon isoleer en dit toelaat om slegs die beheermodule se omgewingbeheer stelsel te voed. Die hoeveelheidsvoelpen is opgegradeer van aluminium na [[vlekvrye staal]].{{sfn|Apollo 14 Press Kit|1971|pp=96–97}} Alle elektriese bedrading in vak 4 was met vlekvrye staal omhul. Die brandstofsel-suurstoftoevoerkleppe is herontwerp om die Teflon-bedekte bedrading van die suurstof te isoleer. Die ruimtetuig en sendingbeheer-moniteringstelsels is aangepas om meer onmiddellike en sigbare waarskuwings van afwykings te gee.{{sfn|Gatland|1976|p=281}} 'n Noodvoorraad van 19 liter water is in die beheermodule gestoor en 'n noodbattery, identies aan dié wat die maanmodule se daalstadium aangedryf het, is in die diensmodule geplaas. Die maanmodule is aangepas om die oordrag van krag van die maanmodule na die beheermodule makliker te maak.{{sfn|Apollo 14 Press Kit|1971|pp=96–98}} == Nadraai == Op 5 Februarie 1971 het Apollo 14 se maanmodule, ''Antares'', op die Maan geland met die ruimtevaarders Alan Shepard en Edgar Mitchell aan boord, naby Fra Mauro, die terrein wat Apollo 13 veronderstel was om te verken.<ref>{{cite web|website=Universities Space Research Association|publisher=Lunar and Planetary Institute|title=Apollo 14 mission|url=https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_14/|access-date=September 15, 2019}}</ref> Haise het as CAPCOM gedien tydens die afdaling na die Maan<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a14/a14.landing.html|title=Landing at Far Mauro |editor-last=Jones |editor-first=Eric M. |work=Apollo 14 Lunar Surface Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025|date=January 12, 2016}}</ref> en tydens die tweede EVA, waartydens Shepard en Mitchell naby die Cone-krater verken het.<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a14/a14.tocone.html|title=Climbing Cone Ridge – where are we? |editor-last=Jones |editor-first=Eric M. |work=Apollo 14 Lunar Surface Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025|date=September 29, 2017}}</ref> Geen van die Apollo 13-ruimtevaarders het weer in die ruimte gevlieg nie. Lovell het in 1973 by NASA en die Vloot afgetree en die privaatsektor betree.<ref name="nasabio">{{cite web |url=http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/lovell-ja.html |title=Astronaut Bio: James A. Lovell |access-date=December 16, 2016|publisher=NASA|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112213829/https://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/lovell-ja.html|archive-date=January 12, 2017}}</ref>Hy is in 2025 op die ouderdom van 97 oorlede.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/news-release/acting-nasa-administrator-reflects-on-legacy-of-astronaut-jim-lovell/|title=Acting NASA Administrator Reflects on Legacy of Astronaut Jim Lovell|first=Jessica|last=Taveau|publisher=NASA|date=August 8, 2025|accessdate=August 8, 2025}}</ref> Swigert sou deel gewees het van die 1975 Apollo-[[Sojoes-program|Sojoes]]-toetsprojek (die eerste gesamentlike sending met die Sowjetunie), maar is verwyder as gevolg van sy deelname aan die Apollo 15-koevert voorval. Hy het in 1973 bedank uit NASA en die agentskap verlaat om die politiek te betree en is in 1982 tot die Huis van Verteenwoordigers verkies, maar is aan kanker oorlede voordat hy op 51-jarige ouderdom ingesweer kon word.<ref>{{cite web|title=For Jack Swigert, on his 83rd birthday|last=Carney|first=Emily|url=https://www.americaspace.com/2014/08/29/for-jack-swigert-on-his-83rd-birthday/|publisher=AmericaSpace|date=August 29, 2014|access-date=November 24, 2019}}</ref> Haise sou die bevelvoerder van die gekanselleerde Apollo 19-sending gewees het, en het die Ruimtependeltuig-naderings- en landingstoetse gevlieg voordat hy in 1979 by NASA afgetree het.<ref>{{Cite web |first1=Elizabeth|last1=Howell|last2=Hickok|first2=Kimberly|title=Astronaut Fred Haise: Apollo 13 Crewmember |url=http://www.space.com/20318-fred-haise-apollo-13-biography.html |website=Space.com|publisher=Future US |date=April 10, 2020 |access-date = April 11, 2020}}</ref> Verskeie eksperimente is tydens Apollo 13 voltooi, alhoewel die sending nie op die Maan geland het nie.<ref name="nasabio"/> Een het die lanseervoertuig se S-IVB (die Saturn V se derde stadium) behels, wat op vorige missies in 'n sonbaan gestuur is nadat dit losgemaak is. Die seismometer wat deur Apollo 12 agtergelaat is, het gereelde impakte van klein voorwerpe op die Maan waargeneem, maar groter impakte sou meer inligting oor die Maan se kors oplewer, daarom is besluit dat die S-IVB, beginnende met Apollo 13, op die Maan neerstort sou word. {{sfn|Harland|1999|p=50}} Die impak het om 77:56:40 in die sending plaasgevind en genoeg energie opgelewer sodat die versterking van die seismometer, 117 kilometer vanaf die impak, verminder moes word.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=367}} 'n Eksperiment om die hoeveelheid atmosferiese elektriese verskynsels tydens die opstyg na die wentelbaan te meet, bygevoeg nadat Apollo 12 deur weerlig getref is, het data opgelewer wat 'n verhoogde risiko tydens marginale weer aandui. 'n Reeks foto's van die Aarde, geneem om te toets of wolkhoogte vanaf geosinchrone satelliete bepaal kon word, het die verlangde resultate gelewer.<ref name = "13 science">{{cite web|title=Apollo 13 mission: Science experiments|website=[[Universities Space Research Association|USRA]]|publisher=Lunar and Planetary Institute|url=https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_13/experiments/|access-date=August 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915105402/https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_13/experiments/|archive-date=September 15, 2018|url-status=dead}}</ref> As 'n grap het Grumman, vervaardiger van die maanmodule, 'n faktuur aan North American Rockwell, hoofkontrakteur vir die Beheer-en-Diensmodule, uitgereik vir die "sleep" van die Beheer-en-Diensmodule die grootste deel van die pad na die Maan en terug. Die transaksiekoste het 400 001 myl teen $1 elk (plus $4 vir die eerste myl); $536,05 vir batterylaai; suurstof; en vier nagte teen $8 per nag vir 'n "ekstra gas in die kamer" (Swigert) ingesluit. Na 'n 20% "kommersiële afslag" en 'n 2% afslag vir tydige betaling, was die finale totaal $312 421,24. North American het betaling van die hand gewys en opgemerk dat hulle drie vorige Grumman maanmodules na die Maan vervoer het sonder vergoeding.<ref>{{cite web|url=https://www.spaceflightinsider.com/space-centers/kennedy-space-center/the-apollo-13-invoice/|title=The Apollo 13 Invoice...|website=Spaceflight Insider|access-date=September 17, 2019|date=December 8, 2013|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112041957/https://www.spaceflightinsider.com/space-centers/kennedy-space-center/the-apollo-13-invoice/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Tongue-in-Cheek-Bill Asks Space Tow Fee|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1338&dat=19700418&id=Owg0AAAAIBAJ&sjid=O_gDAAAAIBAJ&pg=5822,839543|newspaper=Spokane Daily Chronicle|date=April 18, 1970|page=7|access-date=September 17, 2019}}</ref><ref>{{cite news|newspaper=[[The New York Times]]|date=April 18, 1970|access-date=September 17, 2019|title='Towing' Fee is asked by Grumman|page=13|url=https://www.nytimes.com/1970/04/18/archives/towing-fee-is-asked-by-grumman.html}}</ref> Die beheermodule is uitmekaar gehaal vir toetsing en die onderdele was jare lank geberg; sommige is gebruik vir 'n opleidingstoestel vir die Skylab-reddingsmissie. Die opleidingstoestel is by die Kentucky Wetenskapsentrum in Louisville, Kentucky, uitgestal. Max Ary van die Cosmosphere het 'n projek voltooi om die ''Odyssey'' te restoureer en dit is te sien by die museum in Hutchinson, Kansas.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35462879/the_manhattan_mercury/|title=Apollo 13 Capsule Headed for Kansas|agency=Associated Press|date=December 29, 1996|page=A2|via=Newspapers.com|location=Manhattan, Kansas|newspaper=The Manhattan Mercury}}</ref> Apollo 13 is deur Lovell 'n ''suksesvolle mislukking'' genoem.{{sfn|Cortright|1975|pp=247–249}} Mike Massimino, 'n [[pendeltuig]]-ruimtevaarder, het gesê dat Apollo 13 "spanwerk, kameraderie en waarvan NASA regtig gemaak is" getoon het.<ref name="Yahoo 50th">{{cite news|publisher = Yahoo! News|url=https://news.yahoo.com/houston-ve-had-problem-remembering-050652323.html|access-date=April 11, 2020|date=April 9, 2020|title='Houston, we've had a problem': Remembering Apollo 13 at 50|last=Dunn|first=Marcia|agency=Associated Press}}</ref> Die reaksie op die ongeluk is herhaaldelik ''NASA se beste uur'' genoem;<ref name="Walt Disney's Honorary Oscars">{{cite web|first=Kim|last=Shiflett|url=https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour|title=Members of Apollo 13 Team Reflect on 'NASA's Finest Hour'|date=April 17, 2015|access-date=June 16, 2018|publisher=[[NASA]]|archive-date=September 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924162717/https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|editor-last1=Foerman |editor-first1=Paul |editor-last2=Thompson |editor-first2=Lacy|date=April 2010|title=Apollo 13 – NASA's 'successful failure'|journal=Lagniappe|volume=5|issue=4|pages=5–7|location=Hancock County, Mississippi|publisher=John C. Stennis Space Center|access-date=July 4, 2013|url=http://www.nasa.gov/centers/stennis/pdf/445767main_April_10_Lagniappe.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.nasa.gov/centers/stennis/pdf/445767main_April_10_Lagniappe.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cgpublishing.com/Rpdf/Apollo%20EECOM%20Boeing%20News%201(FL)1.pdf|title=NASA's Finest Hour: Sy Liebergot recalls the race to save Apollo 13|last=Seil|first=Bill|date=July 5, 2005|work=Boeing News Now|publisher=[[Boeing|Boeing-maatskappy]] |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120409192033/http://www.cgpublishing.com/Rpdf/Apollo%20EECOM%20Boeing%20News%201(FL)1.pdf|archive-date=April 9, 2012}}</ref>{{sfn|Chaikin|1995|p=335}} dit word steeds so beskou.<ref name = "Yahoo 50th" /> Die skrywer Colin Burgess het geskryf, "Die lewe-of-dood vlug van Apollo 13 het die kolossale risiko's wat inherent is aan bemande ruimtevaart, dramaties bewys. Ook, met die bemanning veilig terug op aarde, het die openbare apatie weer ondersteunend geword".{{sfn|Burgess|2019|p=23}} William R. Compton het in sy boek oor die Apollo-program van Apollo 13 gesê: "Slegs 'n heroïese poging van intydse improvisasie deur sendingoperasiespanne het die bemanning gered."{{sfn|Compton|1989|pp=196–199}} Rick Houston en Milt Heflin het in hul geskiedenis van sendingbeheer gesê: "Apollo 13 het bewys dat sendingbeheer daardie ruimtereisigers weer huis toe kon bring toe hul lewens op die spel was."{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=199}} Die voormalige NASA-hoofhistorikus Roger D. Launius het geskryf: "Meer as enige ander voorval in die geskiedenis van ruimtevlug, het herstel van hierdié ongeluk die wêreld se geloof in NASA se vermoëns verstewig".{{sfn|Launius|2019|p=187}} Die ongeluk het egter sommige amptenare, insluitend Gilruth, direkteur van die Manned Spaceflight Center, oortuig dat as NASA aanhou om ruimtevaarders op Apollo-missies te stuur, sommige onvermydelik sou sterf, en hulle het gevra dat die program so gou as moontlik beëindig word.{{sfn|Launius|2019|p=187}} Nixon se adviseurs het aanbeveel dat die oorblywende maansendings gekanselleer word en gesê dat 'n ramp in die ruimte hom politieke kapitaal sou kos.{{sfn|Chaikin|1995|p=336}} Begrotingsbesnoeiings het die besluit makliker gemaak en tydens die pouse na Apollo 13 is twee missies gekanselleer, wat beteken het dat die program met Apollo 17 in Desember 1972 geëindig het.{{sfn|Launius|2019|p=187}}{{sfn|Burgess|2019|pp=22–27}} == Populêre kultuur, media en 50ste herdenking == [[Lêer:Universal Studios Hollywood 2012 58.jpg|duimnael|alt=see caption|Beheermodule replika soos gebruik gedurende die verfilming van ''[[Apollo&nbsp;13 (film)|Apollo&nbsp;13]]'' ]] Die 1974-fliek ''Houston, We've Got a Problem'', hoewel dit rondom die Apollo 13-voorval afspeel, is 'n fiktiewe drama oor die krisisse waarmee grondpersoneel te kampe het wanneer die noodgeval hul werkskedules ontwrig en verdere stres op hul lewens plaas. Lovell het in die openbaar oor die fliek gekla en gesê dit was "fiktief en van swak smaak"..<ref name=irks>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088956/the_south_bend_tribune/|title=Apollo 13 Movie Irks Lovell|agency=Associated Press|newspaper=The South Bend Tribune|location=South Bend, Indiana|date=February 28, 1974|page=5|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2017/04/13/houston-we-have-a-problem-the-amazing-history-of-the-iconic-apollo-13-misquote/|title='Houston, we have a problem': The amazing history of the iconic Apollo 13 misquote|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521183910/https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2017/04/13/houston-we-have-a-problem-the-amazing-history-of-the-iconic-apollo-13-misquote/|archive-date=May 21, 2019|url-status=live|newspaper=The Washington Post|date=April 13, 2017|last1=Rosenwald|first1=Michael S.}}</ref> "'Houston ... We've Got a Problem'" was die titel van 'n episode van die [[BBC]]-dokumentêre reeks A Life At Stake, wat in Maart 1978 uitgesaai is. Dit was 'n akkurate, indien vereenvoudigde, rekonstruksie van die gebeure.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35940813/the_observer/|title=The Week in View|last1=Meades|first1=Jonathan|newspaper=The Observer|location=London, England|date=March 26, 1978|page=29|via=Newspapers.com}}</ref>In 1994, tydens die 25ste herdenking van Apollo 11, het PBS 'n 90-minuut dokumentêr met die titel ''Apollo 13: To the Edge and Back'' vrygestel.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35947551/chicago_tribune/|title=Wednesday Highlights|department=TV Week|newspaper=Chicago Tribune|location=Chicago, Illinois|date=July 17, 1994|page=25|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35947573/florida_today/|title=Space Specials at a Glance|newspaper=Florida Today|department=TV Week|location=Cocoa, Florida|date=July 17, 1994|page=3|via=Newspapers.com}}</ref> Na die vlug het die bemanning beplan om 'n boek te skryf, maar hulle het almal NASA verlaat sonder om dit te begin. Nadat Lovell in 1991 afgetree het, is hy deur die joernalis Jeffrey Kluger genader oor die skryf van 'n nie-fiksieverslag van die sending. Swigert is in 1982 oorlede en Haise het nie meer in so 'n projek belanggestel nie. Die gevolglike boek, ''Lost Moon: The Perilous Voyage of Apollo 13'', is in 1994 gepubliseer.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/39589313/the_postcrescent_11_december_1994/|title=Lovell Describes the Dark Side of Moon Shots|newspaper=The Post-Crescent|location=Appleton, Wisconsin|agency=Associated Press|last1=Dunn|first1=Marcia|date=December 11, 1994|page=F-8|via=Newspapers.com}}</ref> In 1995 is 'n filmaanpassing van die boek, Apollo 13, vrygestel, geregisseer deur [[Ron Howard]] en met Tom Hanks as Lovell, [[Bill Paxton]] as Haise, [[Kevin Bacon]] as Swigert, [[Gary Sinise]] as Mattingly, [[Ed Harris]] as Kranz en [[Kathleen Quinlan]] as Marilyn Lovell in die hoofrolle. James Lovell, Kranz en ander hoofrolspelers het verklaar dat hierdie film die gebeure van die sending met redelike akkuraatheid uitgebeeld het, gegewe dat 'n mate van dramatiese vryheid geneem is. Byvoorbeeld, die film verander die tydsvorm van Lovell se bekende opvolg op Swigert se oorspronklike woorde van "Houston, ons het 'n probleem gehad" na "Houston, ons het 'n probleem".<ref name = "journal Houston" /><ref name = "nasaMembers" /> Gedurende die skepping van die film is die frase "Mislukking is nie 'n opsie nie" geskep, wat deur Harris as Kranz in die film uitgespreek is; die frase het so nou met Kranz geassosieer geraak dat hy dit vir die titel van sy 2000-outobiografie gebruik het.<ref name="nasaMembers">{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour|title=Members of Apollo 13 Team Reflect on 'NASA's Finest Hour'|last=Granath|first=Bob|date=April 17, 2015|website=NASA|access-date=July 1, 2019|archive-date=July 13, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713193613/https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour/|url-status=dead}}</ref> Die film het twee van die nege Oscar-toekennings gewen waarvoor dit genomineer is, naamlik vir Beste Rolprentredigering en Beste Klank.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088898/the_heraldpalladium/|title=The Winners|agency=Associated Press|newspaper=The Herald-Palladium|location=Saint Joseph, Michigan|date=March 26, 1996|page=4B|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088927/st_louis_postdispatch/|title='Braveheart', 'Apollo 13' Lead Oscar Nominees|newspaper=St. Louis Post Dispatch|location=St. Louis, Missouri|date=February 14, 1996|page=4A|via=Newspapers.com|last1=Barnes|first1=Harper}}</ref> In die 1998-minireeks ''From the Earth to the Moon'', medevervaardig deur Hanks en Howard, word die sending gedramatiseer in die episode "We Interrupt This Program". Eerder as om die voorval vanuit die bemanning se perspektief te wys soos in die Apollo 13-speelfilm, word dit eerder aangebied vanuit 'n Aardse perspektief van televisieverslaggewers wat meeding om dekking van die gebeurtenis.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35053645/santa_cruz_sentinel/|title=Tom Hanks Flies us to the Moon via HBO|newspaper=Santa Cruz Sentinel|location=Santa Cruz, California|date=April 5, 1998|page=C-6|agency=The New York Times|via=Newspapers.com|last1=Sterngold|first1=James}}</ref> In 2020 het die BBC World Service begin om ''13 Minutes to the Moon'' uit te saai, radioprogramme wat gebruik maak van NASA-klank van die sending, sowel as argiefmateriaal en onlangse onderhoude met deelnemers. Episodes het begin uitgesaai vir Seisoen 2 vanaf 8 Maart 2020, met episode 1, "Time Bomb: Apollo 13", wat die lansering en die ontploffing verduidelik. Episode 2 beskryf Sendingbeheer se ontkenning en ongeloof oor die ongeluk, met ander episodes wat ander aspekte van die sending dek. Die sewende en laaste episode is vertraag weens die [[Covid-19-pandemie]]. In "Delay to Episode 7" het die BBC verduidelik dat die aanbieder van die reeks, mediese dokter Kevin Fong, diens moes verrig het.<ref>{{Cite web |title=13 minutes to the moon, season 2, BBC podcast |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/w13xttx2/episodes/downloads |access-date=April 14, 2020 |website=BBC}}</ref><ref>{{cite web |date=March 11, 2020 |title=13 Minutes to the moon |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p083wp70 |access-date=December 28, 2022 |website=BBC}}</ref> Voor die 50ste herdenking van die sending in 2020 is 'n Apollo in Real Time-webwerf vir die sending geopen, wat kykers toelaat om die sending te volg terwyl dit ontvou, foto's en video's te besigtig, en te luister na klank van gesprekke tussen Houston en die ruimtevaarders, sowel as tussen sendingbeheerders.<ref>{{cite journal|title=Relive the drama of Apollo 13 in real time, as it happened|date=April 8, 2020|access-date=April 16, 2020|last=Reichhardt|first=Tony|url=https://www.airspacemag.com/daily-planet/relive-drama-apollo-13-real-time-it-happened-180974625/|publisher=Smithsonian Institution|journal=Air and Space Magazine}}</ref> As gevolg van die COVID-19-pandemie het NASA geen persoonlike geleenthede gedurende April 2020 vir die vlug se 50ste herdenking gehou nie, maar het 'n nuwe dokumentêr ''Apollo 13: Home Safe'' op 10 April 2020 bekendgestel.<ref>{{cite web|title=Celebrate Apollo 13 at 50 with NASA's 'Home Safe' documentary (and much more!)|last=Howell|first=Elizabeth|url=https://www.space.com/apollo-13-50th-anniversary-webcast-digital-celebrations.html|date=April 10, 2020|access-date=April 16, 2020|publisher=space.com}}</ref> 'n Aantal geleenthede is herskeduleer vir later in 2020.<ref>{{cite web|title=Houston, we've had a delay: Apollo 13 50th celebrations rescheduled|last=Pearlman|first=Robert Z.|url=https://www.space.com/apollo13-50th-celebrations-rescheduled.html|date=April 9, 2020|access-date=April 16, 2020|publisher=space.com}}</ref> ==Galery== <gallery widths="200" heights="200"> ALSEP Ap13-70-HC-77.jpg|Lovell oefen ontplooiing van die ALSEP toerusting tydens opleiding. Apollo 13 Saturn V during rollout.jpg|Die Apollo 13 lanseervoertuig word uitgerol, Desember 1969 Apollo 13 Mailbox at Mission Control.jpg|Die "posbus" by Sendingbeheer gedurende die Apollo&nbsp;13 sending Apollo 13 LM undocking (AS13-59-8566) (cropped).jpg|Maanmodule ''Aquarius'' nadat dit losgelaat is bokant die Aarde Mission Control Celebrates - GPN-2000-001313.jpg|Sendingbeheer vier die suksesvolle neerplonsing van die bemanning Apollo 13 Astronauts on the U.S.S. Iwo Jima - GPN-2002-000054.jpg|Die bemanning aanboord van die USS ''Iwo Jima'' nadat hulle neergeplons het Crew on the phone.png|Die bemanning praat met President Nixon kort na hulle terugkering APOLLO 13 LUNAR PLAQUE replica.jpg|Replika van die maan gedenkplaat met Swigert se naam op wat ontwerp was om dié een op die ''Aquarius'', met Mattingly se naam op, te bedek Apollo13-booster-crater.jpg|Die krater veroorsaak deur die S-IVB's se impak, soos gefotografeer deur die [[Lunar Reconnaissance Orbiter]], 2010 </gallery> == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings|3}} == Bronne == * {{cite magazine|title=The Elusive Human Maximum Altitude Record|last1=Adamo|first1=Daniel|magazine=Quest: The History of Spaceflight Quarterly|volume=16|issue=4|year=2009|issn=1065-7738|url=http://www.aiaahouston.org/Horizons/ApolloMaxH.pdf}} * {{cite book|title=Apollo 13 Press Kit|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|year=1970|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a13/A13_PressKit.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/alsj/a13/A13_PressKit.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=70-50K|ref={{sfnRef|Apollo 13 Press Kit|1970}}}} * {{cite book|title=Apollo 14 Press Kit|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|year=1971|url=https://www.nasa.gov/specials/apollo50th/pdf/A14_PressKit.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/specials/apollo50th/pdf/A14_PressKit.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=71-3K|ref={{sfnRef|Apollo 14 Press Kit|1971}}}} *{{cite report|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/APSR-JSC-09423-OCR.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.hq.nasa.gov/alsj/APSR-JSC-09423-OCR.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Apollo Program Summary Report|date=1975|publisher=[[National Aeronautics and Space Administration]]|id=JSC-09423|ref={{sfnRef|Apollo Program Summary Report|1975}}}} * {{cite book|last1=Barell|first1=John|title=Antarctic Adventures: Life Lessons from Polar Explorers|year=2016|publisher=Balboa Press|isbn=978-1-5043-6651-9|url=https://books.google.com/books?id=yJiaDQAAQBAJ&pg=PT154}} * {{cite report |url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19790003956.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19790003956.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Moonport: A History of Apollo Launch Facilities and Operations|first1=Charles D.|last1=Benson|first2=William Barnaby|last2=Faherty|year=1978|location=Washington, D.C.|series=NASA History Series|id=SP-4204|ref={{sfnRef|Benson & Faherty|1979}}}} * {{cite book |last1=Brooks |first1=Courtney G. |last2=Grimwood |first2=James M. |last3=Swenson |first3=Loyd S. Jr. |title=Chariots for Apollo: A History of Manned Lunar Spacecraft |url=https://history.nasa.gov/SP-4205.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4205.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead|series=NASA History Series |date=1979 |publisher=Scientific and Technical Information Branch, NASA |location=Washington, D.C. |isbn=978-0-486-46756-6 |oclc=4664449 |lccn=79001042 |id=NASA SP-4205 |ref={{sfnRef|Brooks, Grimwood, & Swenson|1979}}}} * {{cite book|last=Burgess|first=Colin|year=2019|title=Shattered Dreams: The Lost and Canceled Space Missions|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln, Nebraska|isbn=978-1-4962-1422-5|edition=eBook}} * {{cite book|last=Chaikin|first=Andrew|title=A Man on the Moon: The Voyages of the Apollo Astronauts|location=New York|publisher=Penguin Books|year=1995|orig-year=1994|isbn=978-0-14-024146-4}} *{{cite book|last1=Compton|first1=William David|title=Where No Man has Gone Before: A History of Apollo Lunar Exploration Missions|series=NASA History Series|publisher=NASA|id=SP-4214|year=1989|location=Washington, D.C.|oclc=1045558568}} * {{cite book|last=Cooper|first=Henry S.F.|title=Thirteen: The Apollo Mission that Failed|orig-year=1972|year=2013|publisher=Open Road Integrated Media, Inc.|location=New York|isbn=978-1-4804-6221-2}} * {{cite book|last=Cortright|first=Edgar M.|title=Report of Apollo 13 Review Board|publisher=[[NASA]]|date=June 15, 1970|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/report-of-a13-review-board-19700615-19700076776.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415005711/https://history.nasa.gov/ap13cortright.pdf |archive-date=2023-04-15 |access-date=17 August 2025 |url-status=live|ref={{sfnRef|Accident report}}}} ** {{cite book|title=Report of Apollo 13 Review Board, appendix F–H|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/a13-review-report-app-f-g-h-19700078913.pdf |access-date=17 August 2025 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/afj/ap13fj/pdf/a13-review-report-app-f-g-h-19700078913.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|ref={{sfnRef|Accident report, appendix F–H}}}} * {{cite journal|last=Driscoll|first=Everly|date=April 4, 1970|title=Apollo 13 to the highlands|jstor=3954891|journal=Science News|volume=97|issue=14| pages = 353–355|doi=10.2307/3954891}} * {{cite book|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/a13-mission-report-197007.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/alsj/a13/A13_MissionOpReport.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|author=Flight Control Division|location=Houston, Texas|title=Mission Operations Report|date=April 1970|publisher=NASA Manned Spacecraft Center|access-date=17 August 2025|ref={{sfnRef|Mission Operations Report 1970}}}} * {{cite book|last=Gatland|first=Kenneth|title=Manned Spacecraft|publisher=MacMillan|edition=Second|year=1976|location=New York|isbn=978-0-02-542820-1}} * {{cite book |editor-last=Glenday |editor-first=Craig|title=Guinness World Records 2010|year=2010|publisher=Bantam Books|location=New York|isbn=978-0-553-59337-2|url=https://archive.org/details/guinnessworldrec00vari/page/13}} * {{cite book |last1=Hacker |first1=Barton C. |last2=Grimwood |first2=James M. |title=On the Shoulders of Titans: A History of Project Gemini |url=http://history.nasa.gov/SP-4203.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://history.nasa.gov/SP-4203.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead |access-date=April 8, 2018 |series=NASA History Series |year=2010 |orig-year=1977 |publisher=NASA History Division, Office of Policy and Plans |location=Washington, DC |isbn=978-0-16-067157-9 |id=NASA SP-4203 |oclc=945144787 |ref={{sfnRef|Hacker & Grimwood|2010}}}} * {{cite book|last=Harland|first=David |title=Exploring the Moon: The Apollo Expeditions|location=London; New York|publisher=Springer|year=1999|isbn=978-1-85233-099-6}} * {{cite book|last1=Houston|first1=Rick|last2=Heflin|first2=J. Milt|last3=Aaron|first3=John|title=Go, Flight!: the Unsung Heroes of Mission Control, 1965–1992|year=2015|publisher=University of Nebraska Press|edition=eBook|location=Lincoln, Nebraska|isbn=978-0-8032-8494-4|ref={{sfnRef|Houston, Heflin & Aaron|2015}}}} * {{cite book|title=Houston, We've Got a Problem|publisher=NASA Office of Public Affairs|id=EP-76|year=1970|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19700021741.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19700021741.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|location=Washington, D.C.|ref={{sfnRef|NASA 1970}}}} * {{cite book|year=2000|last=Kranz|first=Gene|title=Failure Is Not an Option: Mission Control from Mercury to Apollo 13 and Beyond|location=New York|url=https://books.google.com/books?id=slQZ3JOUSKQC&pg=PA307|url-access=registration|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-0-7432-0079-0}} * {{cite conference|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20080018689.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20080018689.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=NASA Experience with Pogo in Human Spaceflight Vehicles|conference=NATO RTO Symposium ATV-152 on Limit-Cycle Oscillations and Other Amplitude-Limited, Self-Excited Vibrations|location=Norway|last1=Larsen|first1=Curtis E.|website=NASA Johnson Space Center|date=May 22, 2008|id=RTO-MP-AVT-152}} * {{cite book|last=Lattimer|first=Dick|others=Foreword by James A. Michener|title=All We Did Was Fly to the Moon|edition=2nd|series=History-alive series|volume=1|year=1988|orig-year=1983|publisher=Whispering Eagle Press|location=Gainesville, Florida|isbn=978-0-9611228-0-5|lccn=85222271|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780961122805}} * {{cite book|last=Launius|first=Roger D.|title=Reaching for the Moon: A Short History of the Space Race|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut|edition=eBook|year=2019|isbn=978-0-300-24516-5}} * {{cite book|last=Lovell|first=James A. |editor-last=Cortright |editor-first=Edgar M.|title=Apollo Expeditions to the Moon|url=https://history.nasa.gov/SP-350/cover.html|year=1975|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|id=SP-350|chapter=Chapter 13: "Houston, We've Had a Problem"|chapter-url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19760005868.pdf#page=261 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19760005868.pdf#page=261 |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}} * {{cite book|year=2000|orig-year=1994|last1=Lovell|first1=Jim|last2=Kluger|first2=Jeffrey|title=Lost Moon: The Perilous Voyage of Apollo 13|location=Boston|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0-618-05665-1|ref={{sfnRef|Lovell & Kluger|2000}}}} * {{cite book|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19710003598.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19710003598.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|author=Mission Evaluation Team|id=MSC-02680|location=Houston, Texas|date=September 1970|publisher=NASA Manned Spacecraft Center|title=Apollo 13 Mission Report|ref={{sfnRef|Apollo 13 Mission Report 1970}}}} *{{cite book|last1=Morgan|first1=Clay|year=2001|publisher=[[NASA]]|location=Houston, Texas|title=Shuttle–Mir|url=https://www.nasa.gov/history/history-publications-and-resources/oral-histories/shuttle-mir |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4225.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=SP-4225}} * {{cite book|last1=Orloff|first1=Richard W.|last2=Harland|first2=David M.|title=Apollo: The Definitive Sourcebook|year=2006|publisher=Praxis Publishing Company|location=Chichester, UK|isbn=978-0-387-30043-6|ref={{sfnRef|Orloff & Harland|2006}}}} * {{cite book|last=Orloff|first=Richard W.|title=Apollo by the Numbers: A Statistical Reference|series=NASA History Series|year=2000|publisher=NASA History Division, Office of Policy and Plans|location=Washington, D.C.|isbn=978-0-16-050631-4|oclc=829406439|lccn=00061677|id=NASA SP-2000-4029|url=https://history.nasa.gov/SP-4029.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4029.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead}} * {{cite book|last=Phinney|first=William C.|title=Science Training History of the Apollo Astronauts|publisher=[[NASA]]|year=2015|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20190026783.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20190026783.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=SP-2015-626}} * {{cite book|title=Deke! U.S. Manned Space: From Mercury to the Shuttle|last1=Slayton|first1=Deke|last2=Cassutt|first2=Michael|url=https://books.google.com/books?id=z8vl46GV2JYC&pg=PA236|year=1994|edition=1st|publisher=Tor books|location=New York|isbn=978-0-312-85503-1|ref={{sfnRef|Slayton & Cassutt|1994}}}} * {{cite book|last=Turnill|first=Reginald|year=2003|title=The Moonlandings: An Eyewitness Account|url=https://books.google.com/books?id=ou5ofrRh4-kC&pg=PA316|publisher=Cambridge University Press|location=New York|isbn=978-0-521-03535-4}} {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |----- style="text-align:center;" | width="35%" | '''Voorafgegaan deur ''':<br />[[Apollo 12]] | width="30%" | [[Apollo-program]] | width="35%" | '''Gevolg deur ''':<br />[[Apollo 14]] |} {{Sjabloon:Apollo-program|state=collapsed}} {{Normdata}} [[Kategorie:Apollo-program]] jia48yclvni5lhvwtq86ibc4gi1egrn 2891682 2891679 2026-04-08T18:30:05Z Aliwal2012 39067 uiteindelik, 'n {{Voorbladster}} 2891682 wikitext text/x-wiki {{Ruimtevlug | name = Apollo 13 | image = Apollo 13 Service Module (lossless crop).jpg | image_caption = ''Odyssey'' se beskadigde diensmodule, soos gesien vanaf die Apollo maanmodule ''Aquarius'', ure voor hulle die atmosfeer binnegedring het. | image_alt = | insignia = Apollo 13-insignia.png | mission_type = Bemande maanlandingpoging | operator = [[NASA]] | COSPAR_ID = {{Unbulleted list|CSM: 1970-029A|Maanmodule: 1970-029C}} | SATCAT = 4371<ref>{{cite web|url=https://www.n2yo.com/satellite/?s=4371|title=Apollo 13 CM|website=N2YO.com|access-date=August 18, 2019}}</ref> | spacecraft = {{Unbulleted list|[[Apollo-beheer-en-diensmodule|Apollo BDM]]-109 |[[Apollo-maanmodule|Apollo LM]]-7}} | manufacturer = {{Unbulleted list|BDM: North American Rockwell|LM: Grumman}} | launch_mass = 44,069 kg (CSM: 28,881 kg;<ref>{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |title=Apollo 13 Command and Service Module (CSM) |publisher=[[NASA]]<!-- NASA Space Science Data Coordinated Archive --> |access-date=January 9, 2023 |archive-date= 7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407223412/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |url-status=dead }}</ref> LM: 15,188 kg)<ref name="apollo13NASAsdca">{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C |title=Apollo 13 Lunar Module / EASEP |publisher=NASA |access-date=January 9, 2023 |archive-date=19 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019204208/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C |url-status=dead }}</ref> | landing_mass = {{convert|11133|lb|kg|order=flip}}{{sfn|Orloff|2000|p=307}} | launch_date = {{start date text|April 11, 1970, 19:13:00|timezone=yes}}&nbsp;UTC<ref>{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |title=Apollo 13 |publisher=[[NASA]] |access-date=January 9, 2023 |archive-date= 7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407223412/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |url-status=dead }}</ref> | launch_rocket = [[Saturn V]] SA-508 | launch_site = [[Kennedy-ruimtesentrum|Kennedy LC-39A]] | landing_date = {{end date text|April 17, 1970, 18:07:41|timezone=yes}}&nbsp;UTC | landing_site = Suidelike [[Stille Oseaan]]<br />{{Koördinate|21|38|24|S|165|21|42|W|type:event|name=Apollo 13 splashdown}} | recovery_by = USS ''Iwo Jima'' | orbit_epoch = | orbit_reference = | orbit_periapsis = | orbit_apoapsis = | orbit_inclination = | orbit_period = | orbit_rev_number = | apsis = |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP | type = flyby | note = Omwenteling en landing gekanselleer | object = Maan | distance = {{convert|137|nmi|km|order=flip|sp=us}} | arrival_date = April 15, 1970, 00:21:00&nbsp;UTC }} | docking = <!--{{Infobox spaceflight/Dock | docking_target = LM | docking_type = dock | docking_date = April 11, 1970, 22:32:08&nbsp;UTC | undocking_date = April 17, 1970, 16:43:00&nbsp;UTC | time_docked = }}--> | crew_size = 3 | crew_members = {{Unbulleted list|[[Jim Lovell|James A. Lovell Jr.]]|[[Jack Swigert|John L. Swigert Jr.]]|[[Fred Haise|Fred W. Haise Jr.]]}} | crew_callsign = Apollo 8 | crew_photo = Apollo 13 Prime Crew.jpg | crew_photo_caption = Van links na regs: [[Jim Lovell]], [[Jack Swigert]], [[Fred Haise]] | previous_mission = [[Apollo 12]] | next_mission = [[Apollo 14]] | programme = [[Apollo-program]] }} [[Lêer:Apollo program.svg|links|70px]] '''Apollo 13''' (11–17 April 1970) was die sewende bemande sending in die [[Apollo-program|Apollo-ruimteprogram]] en sou die derde maanlanding gewees het. Die ruimtetuig is op 11 April 1970 vanaf die [[Kennedy-ruimtesentrum]] gelanseer, maar die landing is afgelas nadat 'n suurstoftenk in die diensmodule twee dae na die sending ontplof en die elektriese en lewensondersteuningstelsel buite werking gestel het. Die bemanning, ondersteun deur rugsteunstelsels op die [[Apollo-maanmodule]] (LM), het eerder in 'n baan [[Baan om die Maan|om die maan]] gereis en op 17 April veilig na die [[Aarde]] teruggekeer. [[Jim Lovell]] was die bevelvoerder van die sending, met [[Jack Swigert]] as vlieënier van die [[Apollo-beheer-en-diensmodule|beheermodule]] (CM) en [[Fred Haise]] as vlieënier van die maanmodule. Swigert was 'n laat plaasvervanger vir [[Ken Mattingly]], wat onttrek is uit die sending na blootstelling aan [[Duitse masels]]. 'n Roetine-roer van 'n suurstoftenk het beskadigde draadisolasie daarin aan die brand gesteek, wat 'n ontploffing veroorsaak het wat die inhoud van beide die suurstoftenks van die diensmodule die ruimte ingeblaas het.<ref group=nota>{{cite web|title=The Apollo 13 accident|author=Williams, David|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|publisher=NASA|quote=Die Apollo 13-wanfunksie is veroorsaak deur 'n ontploffing en oopbars van suurstoftenk nr. 2 in die diensmodule.|access-date=25 Augustus 2025|archive-date=11 Desember 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211092322/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|url-status=dead}} <!--{{harvnb|Cortright|1975|pp=248–249}}-->: "Ek het natuurlik af en toe gedink aan die moontlikheid dat die ruimtetuigontploffing ons dalk gestrand kon gelaat het...... Dertien minute na die ontploffing het ek toevallig by die linkervenster uitgekyk en die finale bewyse gesien wat op 'n potensiële ramp dui."</ref> Die formele ongeluksverslag vermy egter die gebruik van die term.{{sfn|Accident report|p=143}} Destydse NASA ingenieurs het "tenkfaling" verkies, beide omdat dit meer akkuraat is en om die negatiewe konnotasies rondom die woord "ontploffing" te vermy.<ref>{{harvnb|Cooper|2013|page=21}}: "Later, in describing what happened, NASA engineers avoided using the word "explosion;" they preferred the more delicate and less dramatic term "tank failure," and in a sense it ''was'' the more accurate expression, inasmuch as the tank did not explode in the way a bomb does but broke open under pressure."</ref> Sonder [[suurstof]], wat nodig is vir asemhaling en vir die opwekking van [[elektriese krag]], kon die diensmodule se aandrywing- en lewensondersteuningstelsels nie funksioneer nie. Die beheermodule se stelsels moes afgeskakel word om die oorblywende hulpbronne vir hertoetrede tot die atmosfeer te bewaar, wat die bemanning gedwing het om na die maanmodule oor te kruip en dit as 'n reddingsboot te gebruik. Met die maanlanding gekanselleer, het sendingbeheerders voltyds gewerk om die bemanning lewend terug Aarde toe te bring. Alhoewel die maanmodule ontwerp is om twee mans vir twee dae op die maanoppervlak te ondersteun, het sendingbeheer in [[Houston]] nuwe prosedures geïmproviseer sodat dit drie mense vir vier dae kon ondersteun. Die bemanning het 'n groot ontbering ervaar, veroorsaak deur beperkte krag, 'n koue en klam kajuit en 'n tekort aan drinkbare water. Daar was 'n kritieke behoefte om die beheermodule se patrone aan te pas vir die [[koolstofdioksied]]-suiweraar om in die maanmodule te werk; die bemanning en sendingbeheerders was suksesvol in die improvisasie van 'n oplossing. Die gevaar van die ruimtevaarders het die openbare belangstelling in die Apollo-program kortliks hernu; tientalle miljoene het die neerplonsing in die suid-[[Stille Oseaan]] op televisie dopgehou. 'n Ondersoekraad het foute gevind met die voorvlugtoetsing van die suurstoftenk en die [[Politetrafluoroëtileen|Teflon]] wat daarin geplaas is. Die raad het veranderinge aanbeveel, insluitend die minimalisering van die gebruik van potensieel brandbare items binne die tenk; dit is vir [[Apollo 14]] aangepas. Die storie van Apollo 13 is al verskeie kere gedramatiseer, veral in die 1995-film ''Apollo 13'' gebaseer op ''Lost Moon'', die 1994-memoir wat deur Lovell mede-geskryf is en 'n episode van die 1998-minireeks ''From the Earth to the Moon''. == Agtergrond == In 1961 het die Amerikaanse president [[John F. Kennedy]] sy nasie uitgedaag om teen die einde van die [[dekade]] 'n ruimtevaarder op die Maan te land en veilig terug te bring Aarde toe.<ref name = "mission overview" /> NASA het geleidelik aan hierdie doelwit gewerk deur ruimtevaarders die ruimte in te stuur met die [[Mercury-program|Mercury-]] en [[Gemini-program]]me, wat gelei het tot die Apollo-program.{{sfn|Hacker & Grimwood|2010|p=382}} Die doelwit is bereik met [[Apollo 11]], wat op 20 Julie 1969 op die Maan geland het. Neil Armstrong en Buzz Aldrin het op die maanoppervlakte geloop terwyl Michael Collins om die Maan gewentel het in die Beheermodule Columbia. Die sending het op 24 Julie 1969 na die Aarde teruggekeer en daar is aan pres. Kennedy se uitdaging voldoen.<ref name = "mission overview">{{cite web|title=Apollo 11 Mission Overview|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/apollo/missions/apollo11.html|date=December 21, 2017|access-date=February 14, 2019|publisher=[[NASA]]|first=Sarah A. |last=Loff}}</ref> NASA het kontrakte vir vyftien [[Saturn V]]-vuurpyle gesluit om die doel te bereik; destyds het niemand geweet hoeveel sendings dit sou vereis nie.{{sfn|Chaikin|1995|pp=232–233}} Sedert sukses in 1969 met die sesde Saturn V met Apollo 11 behaal is, het nege vuurpyle beskikbaar gebly vir 'n verwagte totaal van tien landings. Na die opwinding van Apollo 11 het die algemene publiek apaties teenoor die ruimteprogram geword en die Kongres het voortgegaan om NASA se begroting te sny; Apollo 20 is gekanselleer.{{sfn|Chaikin|1995|p=285}} Ten spyte van die suksesvolle maanlanding, is die sendings as so riskant beskou dat ruimtevaarders nie lewensversekering kon bekostig om vir hul gesinne te sorg as hulle in die ruimte sou sterf nie.<ref group=nota>Geen Apollo-ruimtevaarder het sonder lewensversekering gevlieg nie, maar die polisse is betaal deur private derde partye wie se betrokkenheid nie gepubliseer is nie.</ref><ref name="weinberger">{{cite web|last=Weinberger|first=Howard C.|title=Apollo Insurance Covers|publisher=Space Flown Artifacts (Chris Spain)|url=http://www.spaceflownartifacts.com/flown_apollo_insurance_covers.html|access-date=December 11, 2019}}</ref> [[Lêer:1970 Mission Control Apollo 13.jpg|duimnael|links|alt=see caption|Sending-operasiebeheerkamer tydens die TV-uitsending net voor die Apollo 13-ongeluk. Die ruimteman [[Fred Haise]] kan op die skerm gesien word.]] Selfs voordat die eerste Amerikaanse ruimtevaarder in 1961 die ruimte betree het, het die beplanning vir 'n gesentraliseerde fasiliteit om met die ruimtetuie te kommunikeer en die werkverrigting daarvan te monitor, begin. Dit was grotendeels die visie van Christopher C. Kraft Jr., wat NASA se eerste vlugdirekteur geword het. Tydens [[John Glenn]] se [[Mercury-Atlas 6|Mercury Friendship 7-vlug]] in Februarie 1962 (die eerste bemande wentelvlug deur die VSA), is een van Kraft se besluite deur NASA-bestuurders tersyde gestel. Hy is geregverdig deur 'n nasending-analise en het 'n reël geïmplementeer dat die vlugdirekteur se woord tydens die sending absoluut was;<ref name = "mission control history">{{cite web|last=Neufeld|first=Michael J.|title=Remembering Chris Kraft: Pioneer of Mission Control|url=https://airandspace.si.edu/stories/editorial/remembering-chris-kraft-pioneer-mission-control|publisher=Smithsonian Air and Space Museum|date=July 24, 2019|access-date=December 8, 2019}}</ref> om sy besluite te verander, sou NASA hom dadelik moes afdank.<ref name="Cass 1" /> Vlugdirekteure tydens die Apollo-program het 'n eensin posbeskrywing gehad, "Die vlugdirekteur mag enige stappe neem wat nodig is vir bemanningsveiligheid en sendingsukses."<ref>{{cite news|title=A legendary tale, well-told|access-date=October 5, 2019|last=Williams|first=Mike|url=https://news.rice.edu/2012/09/13/a-legendary-tale-well-told/|publisher=Rice University Office of Public Affairs|date=September 13, 2012|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817125432/https://news.rice.edu/2012/09/13/a-legendary-tale-well-told/|url-status=dead}}</ref> Houston se Sendingbeheersentrum is in 1965 geopen. Dit is gedeeltelik deur Kraft ontwerp en is later na hom vernoem.<ref name = "mission control history" /> In Sendingbeheer was elke vlugbeheerder, benewens die monitering van telemetrie vanaf die ruimtetuig, in kommunikasie via stemlus met spesialiste in 'n Personeelondersteuningskamer (of "agterkamer"), wat op spesifieke ruimtetuigstelsels gefokus het.<ref name="Cass 1" /> Apollo 13 was die tweede H-sending, ten doel om presisie-maanlandings te demonstreer en spesifieke plekke op die Maan te verken.{{sfn|Apollo Program Summary Report|1975|p=B-2}} Met Kennedy se doelwit bereik deur Apollo 11, en [[Apollo 12]] wat demonstreer dat die ruimtevaarders 'n presisielanding kon uitvoer, kon sendingbeplanners fokus op meer as net om veilig te land en ruimtevaarders wat minimaal in geologie opgelei is, maanmonsters te laat versamel om terug te neem na die Aarde. Daar was 'n groter rol vir wetenskap op Apollo 13, veral vir [[geologie]], iets wat beklemtoon is deur die sending se leuse, ''Ex luna, scientia'' (Van die Maan, kennis).{{sfn|Launius|2019|p=186}} == Ruimtemanne en die sleutel- sendingbeheerpersoneel == Jim Lovell was Apollo 13 se sendingbevelvoerder en 42 jaar oud ten tyde van die ruimtevlug. Hy was 'n gegradueerde van die Verenigde State se Vlootakademie en was 'n vlootvlieënier en toetsvlieënier voordat hy in 1962 vir die [[Ruimtevaardergroep 2|tweede groep ruimtevaarders]] gekies is. Hy het in 1965 saam met [[Frank Borman]] in [[Gemini 7]] en die volgende jaar saam met [[Buzz Aldrin]] in [[Gemini 12]] gevlieg voordat hy in 1968 in [[Apollo 8]] gevlieg het, die eerste ruimtetuig wat om die Maan gewentel het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=108–109}} Ten tye van Apollo 13 was Lovell die NASA-ruimtevaarder met die meeste tyd in die ruimte, met 'n totaal van 572 uur oor die drie sendings.<ref name = "experience" >{{cite web|title=Apollo 13: The moon-mission that dodged disaster|first1=Elizabeth|last1=Howell|first2=Kimberly|last2=Hickok|url=https://www.space.com/17250-apollo-13-facts.html|website=Space.com|publisher=Future US|date=March 31, 2020|access-date=April 1, 2020}}</ref> Jack Swigert, die beheermodulevlieënier (CMP), was 38 jaar oud en het 'n B.Sc. in meganiese ingenieurswese en 'n M.Sc. in lugvaartwetenskap gehou; hy het in die Amerikaanse Lugmag en in die staat se Lugmag Nasionale Wag gedien en was 'n ingenieurstoetsvlieënier voordat hy in 1966 vir die [[Ruimtevaardergroep 5|vyfde groep ruimtevaarders]] gekies is.<ref name = "swigert bio" /> Fred Haise, die maanmodule-vlieënier (LMP), was 36 jaar oud. Hy het 'n B.Sc. in lugvaartingenieurswese gehad, was 'n vegvlieënier van die Marine Korps, en was 'n burgerlike navorsingsvlieënier vir NASA toe hy as deel van Ruimtevaardergroep 5 gekies is.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=111–112}} {{sfn|Chaikin|1995|pp=589–593}} Volgens die standaard Apollo-bemanningsrotasie sou die hoofbemanning vir Apollo 13 die rugsteunbemanning<ref group=nota>Die rol van die rugsteunbemanning was om op te lei en gereed te wees om te vlieg ingeval iets met die hoofbemanning sou gebeur.{{cite web|publisher=NASA|access-date=December 5, 2019|title=50 years ago: NASA names Apollo 11 crew|url=https://www.nasa.gov/feature/50-years-ago-nasa-names-apollo-11-crew|date=January 30, 2019}} Rugsteunspanne is, volgens die rotasie, drie missies na hul toewysing as rugsteun as die hoofbemanning aangewys.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=137}}</ref>vir [[Apollo 10]] gewees het, met Mercury- en Gemini-veteraan [[Gordon Cooper]] in bevel, [[Donn F. Eisele]] as beheermodule-vlieënier en [[Edgar Mitchell]] as maanmodule-vlieënier. Deke Slayton, NASA se Direkteur van Vlugbemanningsoperasies, het nooit beoog om Cooper en Eisele na 'n primêre bemanningsopdrag te roteer nie, aangesien albei uit die guns was – Cooper vir sy laks houding teenoor opleiding en Eisele vir voorvalle aan boord van [[Apollo 7]] en 'n buite-egtelike verhouding. Hy het hulle aan die rugsteunbemanning toegewys omdat geen ander veteraan-ruimtevaarders beskikbaar was nie.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=236}} Slayton se oorspronklike keuses vir Apollo 13 was [[Alan Shepard]] as bevelvoerder, Stuart Roosa as beheermodulevlieënier, en Mitchell as maanmodulevlieënier. Die bestuur het egter gevoel dat Shepard meer opleidingstyd benodig het, aangesien hy eers onlangs sy aktiewe status hervat het na 'n operasie vir 'n binneoorafwyking en sedert 1961 nie gevlieg het nie. Dus is Lovell se bemanning (homself, Haise en Ken Mattingly), wat almal Apollo 11 ondersteun het en vir Apollo 14 geskeduleer was, met Shepard s'n omgeruil. Swigert was oorspronklik bevelvoerder van Apollo 13 se rugsteunbemanning, met [[John W. Young|John Young]] as bevelvoerder en [[Charles Duke]] as maanmodule-vlieënier.<ref name="backup">{{cite web|url=https://airandspace.si.edu/explore-and-learn/topics/apollo/apollo-program/landing-missions/apollo13-crew.cfm|title=Apollo 13 Crew|website=Smithsonian National Air and Space Museum|access-date=January 6, 2018|archive-date=October 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024155252/https://airandspace.si.edu/explore-and-learn/topics/apollo/apollo-program/landing-missions/apollo13-crew.cfm|url-status=dead}}</ref> Sewe dae voor die lansering het Duke se seun se vriend hom aangesteek met Duitse masels.<ref name="Oral">{{cite web |title=Charles M. Duke, Jr. Oral History |publisher= NASA |url=https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/DukeCM/DukeCM_3-12-99.htm |access-date=December 17, 2019}}</ref> Dit het beide die hoof- en rugsteunspanne, wat saam geoefen het, blootgestel. Van die vyf was slegs Mattingly nie immuun deur vorige blootstelling nie. Normaalweg, as enige lid van die hoofbemanning onttrek moes word, sou die oorblywende bemanning ook vervang word en die rugsteunbemanning sou vervang word maar Duke se siekte het dit nie moontlik gemaak nie,{{sfn|NASA 1970|p=6}} dus twee dae voor die bekendstelling is Mattingly deur Swigert vervang.<ref name = "swigert bio">{{cite web|url=http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/swigert-jl.html|access-date=August 21, 2009|title=Astronaut Bio: John L. Swigert|date=January 1983|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20090731012402/http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/swigert-jl.html|archive-date=July 31, 2009| url-status=dead}}</ref> Mattingly het nooit Duitse masels ontwikkel nie en het later op [[Apollo 16]] gevlieg.<ref>{{cite journal|url=https://www.universetoday.com/62576/13-things-that-saved-apollo-13-part-3-charlie-dukes-measles/|last=Atkinson|first=Nancy|title=13 things that saved Apollo 13, Part 3: Charlie Duke's measles|date=April 12, 2010|access-date=November 13, 2019|journal=Universe Today}}</ref> Vir Apollo is 'n derde stel bemanning van ruimtevaarders, bekend as die ondersteuningsbemanning, aangewys benewens die hoof- en rugsteunspanne wat op die Mercury- en Gemini-projekte gebruik is. Slayton het die ondersteuningspanne geskep omdat [[James McDivitt]], wat [[Apollo 9]] sou bevel voer, geglo het dat, met voorbereiding wat in fasiliteite regoor die VSA aan die gang was, vergaderings wat 'n lid van die vlugbemanning benodig het, gemis sou word. Ondersteuningsbemanningslede moes help soos deur die sendingbevelvoerder aangedui.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=184}} Gewoonlik laag in senioriteit, het hulle die sending se reëls, vlugplan en kontrolelyste saamgestel en dit op datum gehou, vir Apollo 13 was hulle Vance D. Brand, Jack Lousma en óf William Pogue óf Joseph Kerwin.<ref group=nota>Sommige bronne lys Kerwin{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=251}} en ander lys Pogue as die derde lid.{{sfn|Brooks, Grimwood, & Swenson|1979|p=378}}{{sfn|Orloff|2000|p=137}}</ref> <ref>{{cite interview|url=https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/PogueWR/WRP_7-17-2000.pdf|interviewer=Kevin M. Rusnak|date=July 17, 2000|location=Houston, Texas|title=Oral History Transcript|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501104039/https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/PogueWR/WRP_7-17-2000.pdf|archive-date=May 1, 2019|url-status=dead|publisher=NASA|pages=12-25-12-26|series=Johnson Space Center Oral History Project}}</ref> Die vlugdirekteure vir Apollo 13 was Gene Kranz, '''Witspan''' {{sfn|Mission Operations Report 1970|p=I-1}} (die hoofvlugdirekteur);{{sfn|Kranz|2000|p=307}}{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=79}} Glynn Lunney, '''Swartspan'''; Milton Windler, '''Rooispan''' en Gerry Griffin, '''Gouespan'''.{{sfn|Mission Operations Report 1970|p=I-1}} Die CAPCOM's (''Capsule Communicator'' die persoon in Sendingbeheer, tydens die Apollo-program 'n ruimtevaarder, wat verantwoordelik was vir stemkommunikasie met die bemanning){{sfn|Morgan|2001|p=48}} vir Apollo 13 was Kerwin, Brand, Lousma, Young en Mattingly.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=362}} == Sending kentekens en roeptekens == [[Lêer:Apollo 13 Flown Silver Robbins Medallion (SN-354).jpg|duimnael|alt=see caption|Apollo 13 silwer Robbins gedenkpennings]] Die Apollo 13-sendingkentekens beeld die Griekse god van die [[Son]], [[Apollo]], uit met drie perde wat sy strydwa oor die gesig van die Maan trek, en die Aarde in die verte gesien. Dit is bedoel om die Apollo-vlugte te simboliseer wat die lig van kennis aan alle mense bring. Die sendingleuse, ''Ex luna, scientia'' ("Van die Maan, kennis"), verskyn op die pennings. Deur dit te kies, het Lovell die leuse van sy alma mater, die Vlootakademie, ''Ex scientia, tridens'' ("Uit kennis, seemag") aangepas.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=81}}{{sfn|Orloff|2000|p=283}} Op die kant het die sendingnommer in Romeinse syfers as ''Apollo XIII'' verskyn. Die pennings hoef nie gewysig te word nadat Swigert vir Mattingly vervang het nie, aangesien dit een van slegs twee Apollo-sending-kentekens is, die ander is Apollo 11, wat nie die name van die bemanning insluit nie. Dit is ontwerp deur die kunstenaar Lumen Martin Winter, wat dit gebaseer het op 'n muurskildery wat hy vir die St. Regis Hotel in New York Stad geskilder het.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/36238158/daily_news/|title=Astros Wear Badge of Apollo|last1=Crafton|first1=Jean|date=April 12, 1970|page=105|newspaper=Daily News|location=New York City|via=Newspapers.com}}</ref> Die muurskildery is later gekoop deur akteur [[Tom Hanks]],<ref>{{cite news|url=https://www.chicagotribune.com/suburbs/lake-county-news-sun/ct-lns-moran-lovell-stories-st-1003-20151002-story.html|title=Apollo 13 astronaut Jim Lovell shares stories about Tom Hanks, Ron Howard|last1=Moran|first1=Dan|date=October 2, 2015|newspaper=Chicago Tribune|access-date=April 11, 2020}}</ref> wat Lovell in die fliek Apollo 13 vertolk het, en dit is nou in die Captain James A. Lovell Federal Health Care Center in Illinois.<ref>{{cite news|url=https://chicagotribune.newspapers.com/clip/36239172/chicago_tribune/|title=Namesake Brings Personal Touch to Lovell Center Fete|last1=Moran|first1=Dan|newspaper=Chicago Tribune|date=October 2, 2015|page=1|via=Newspapers.com}}</ref> Die sending se leuse was in Lovell se gedagtes toe hy die roepsein Aquarius vir die maanmodule gekies het, geneem van ''[[Waterdraer (sterrebeeld)|Aquarius]]'', die draer van water.{{sfn|Chaikin|1995|p=291}}{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}} Sommige mense in die media het verkeerdelik berig dat die roepsein geneem is uit 'n liedjie met dié naam uit die musiekblyspel ''Hair''.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}}{{sfn|Lattimer|1988|p=77}} Die beheermodule se roepsein, Odyssey, is nie net gekies vir sy Homeriese assosiasie nie, maar ook om te verwys na die onlangse film, [[2001: A Space Odyssey (rolprent)|2001: A Space Odyssey]], gebaseer op 'n kortverhaal deur wetenskapfiksie-outeur [[Arthur C. Clarke]].{{sfn|Chaikin|1995|p=291}} In sy boek het Lovell aangedui dat hy die naam ''Odyssey'' gekies het omdat hy van die woord en die definisie daarvan gehou het: ‘n lang reis waar daar vele geleenthede hom voordoen om munt te slaan.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}} As gevolg van die ongeluk en die laaste minuut bemanningsverandering van Jack Swigert wat Ken Mattingly drie dae voor die lansering vervang het, is die Apollo 13 Robbins gedenkpennings wat saam aanboord van die ruimtetuig was, gesmelt en na die sending hergebruik om die korrekte bemanning en die afwesigheid van 'n maanlandingsdatum te weerspieël.<ref>{{Cite web |title=Medal, Robbins, Commemorative, Apollo 13 {{!}} National Air and Space Museum |url=https://airandspace.si.edu/collection-objects/medal-robbins-commemorative-apollo-13/nasm_A19850166000 |access-date=2024-06-15 |website=airandspace.si.edu |language=en}}</ref> == Ruimtetuig == [[Lêer:Apollo 13 CSM (Ap13-69-H-1791).jpg|duimnael|links|upright=0.68|CSM-109 ''Odyssey'' in die Operasies en Uitklaargebou]] Die Saturnus V-vuurpyl wat gebruik is om Apollo 13 na die Maan te vervoer was genommer as SA-508 en was amper identies aan dié wat vir Apollo 8 tot 12 gebruik is.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=74}} Die vuurpyl, saam met die ruimtetuig, het 2 949 136 kilogram geweeg.{{sfn|Orloff|2000|p=284}} Die S-IC eerste fase se enjins is gegradeer om 440 000 newton (100 000 lbf) minder totale stukrag te genereer as Apollo 12 s'n, hoewel hulle binne die spesifikasies gebly het.<ref name = "journal launch" /> Om die vloeibare waterstofdryfmiddel koud te hou, was die S-II tweede fase se kriogeniese tenks geïsoleer; op vroeëre Apollo-sendings het dit in die vorm van panele gekom wat vasgemaak is, maar vanaf Apollo 13 is isolasie op die buitekant van die tenks gespuit.<ref name = "ten launch">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap10fj/as10-day1-pt1.html|title=Apollo 10: Day 1, part 1: Countdown, launch and climb to orbit|date=February 6, 2022|access-date=August 16, 2025}}</ref> Ekstra dryfmiddel is as 'n toets saamgedra, aangesien toekomstige J-sendings na die Maan meer dryfmiddel vir hul swaarder vragte sou benodig. Dit het die vuurpyl die swaarste gemaak wat NASA nog gevlieg het en Apollo 13 was sigbaar stadiger om uit die lanseeringstoring te kom as vorige sendings.<ref name = "journal launch">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/02earth_orbit_tli.html|title=Day 1: Earth orbit and translunar injection|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> Die Apollo 13-ruimtetuig het bestaan ​​uit beheermodule 109 en Diensmodule 109 (saam CSM-109), genaamd ''Odyssey'', en Maanmodule 7 (LM-7), genaamd ''Aquarius''. Ook as deel van die ruimtetuig beskou, was die lansering-ontsnappingstelsel, wat die beheermodule (CM) na veiligheid sou dryf in geval van 'n probleem tydens opstyg, en die Ruimtetuig-LM-verbindingstuk, genommer as SLA-16, wat die maanmodule (LM) gedurende die eerste ure van die sending gehuisves het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=364}}{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=78, 81}} Die maanmodule-stadiums, beheermodule en die diensmodule is in Junie 1969 by die Kennedy-ruimtesentrum ontvang; die dele van die Saturn V is in Junie en Julie ontvang. Daarna het toetsing en montering voortgegaan, met die hoogtepunt wat bereik is met die uitrol van die lanseervoertuig, met die ruimtetuig bo-op, op 15 Desember 1969.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=364}} Apollo 13 was oorspronklik geskeduleer vir lansering op 12 Maart 1970, maar daardie Januarie het NASA aangekondig dat die sending tot 11 April uitgestel sou word, beide om meer tyd vir beplanning toe te laat en om die Apollo-sendings oor 'n langer tydperk te versprei.<ref name = "postpone">{{cite press release |title=MSC 70–9 |publisher=[[NASA]] |date=January 8, 1970 |url=https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |access-date=July 27, 2019 |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf }}</ref> Die plan was om twee Apollo-vlugte per jaar te voltooi en was in reaksie op begrotingsbeperkings<ref>{{cite news|title=Apollo's Schedule Shifted by NASA|date=January 9, 1970|newspaper=[[The New York Times]]|page=17|url=https://www.nytimes.com/1970/01/09/archives/apollos-schedule-shifted-by-nasa-next-flight-in-april.html}}</ref> wat die kansellasie van Apollo 20 tot gevolg gehad het.<ref>{{cite news|title=Apollo 13 and 14 may be set back|date=January 6, 1970|newspaper=[[The New York Times]]|page=26|url=https://www.nytimes.com/1970/01/06/archives/apollo-13-and-14-may-be-set-back.html|agency=UPI}}</ref> == Opleiding en voorbereiding == Die Apollo 13-hoofbemanning het meer as 1 000 uur se sendingspesifieke opleiding onderneem, meer as vyf uur vir elke uur van die sending se beplande duur van tien dae. Elke lid van die hoofbemanning het meer as 400 uur in babootsers van die beheermodule en (vir Lovell en Haise) van die Maanmodule by Kennedy-ruimtesentrum en in Houston deurgebring, waarvan sommige die vlugbeheerders by Sendingbeheer betrek het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=104}} Vlugbeheerders het aan baie simulasies van probleme met die ruimtetuig tydens vlug deelgeneem, wat hulle geleer het hoe om in 'n noodgeval te reageer.<ref name = "Cass 1" /> Gespesialiseerde nabootsers op ander plekke is ook deur die bemanningslede gebruik.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=104}} Die ruimtevaarders van Apollo 11 het minimale tyd vir geologie-opleiding gehad, met slegs ses maande tussen die toewysing van die bemanning en die lansering; hoër prioriteite het baie van hul tyd in beslag geneem.{{sfn|Phinney|2015|p=100}} Apollo 12 het meer sulke opleiding gesien, insluitend oefening in die veld, met behulp van 'n CAPCOM en 'n gesimuleerde agterkamer van wetenskaplikes, aan wie die ruimtevaarders moes beskryf wat hulle gesien het.{{sfn|Phinney|2015|pp=103–104}} Wetenskaplike-ruimtevaarder Harrison Schmitt het gesien dat daar beperkte entoesiasme vir geologie-velduitstappies was. Omdat hy geglo het dat 'n inspirerende onderwyser nodig was, het Schmitt gereël dat Lovell en Haise sy ou professor, Caltech se Lee Silver, ontmoet. Die twee ruimtevaarders, en plaasvervangers Young en Duke, het op hul eie tyd en koste saam met Silver op 'n velduitstappie gegaan. Aan die einde van hul week saam het Lovell Silver hul geologie-mentor gemaak, wat breedvoerig betrokke sou wees by die geologiebeplanning vir Apollo 13.{{sfn|Phinney|2015|pp=107–111}} Farouk El-Baz het toesig gehou oor die opleiding van Mattingly en sy plaasvervanger, Swigert, wat die beskrywing en fotografering van gesimuleerde maanlandmerke vanaf vliegtuie behels het.{{sfn|Phinney|2015|p=134}} El-Baz het al drie hoofbemanningslede se ruimtevaarders die geologiese kenmerke laat beskryf wat hulle tydens hul vlugte tussen Houston en KSC gesien het; Mattingly se entoesiasme het veroorsaak dat ander ruimtevaarders, soos Apollo 14 se beheer-en-diensmodule vlieënier, Roosa, El-Baz as 'n onderwyser opgesoek het.{{sfn|Phinney|2015|pp=141–142}} Daar was bekommernis oor hoe naby Apollo 11 se maanmodule, ''Eagle'', daaraan gekom het om sonder dryfmiddel te raak tydens sy maandaling en die sendingbeplanners het besluit dat die beheer-en-diensmodule, vanaf Apollo 13, die maanmodule na 'n laer wentelbaan sou bring vanwaar die maan landingspoging sou begin. Dit was 'n verandering van Apollo 11 en 12, waar die maanmodule sy vuurpyle ontbrand het om dit na die laer wentelbaan te bring. Die verandering was deel van 'n poging om die hoeveelheid vliegtyd wat vir die ruimtevaarders beskikbaar was, te verhoog namate die sendings na rowwe terrein op pad was.{{sfn|Harland|1999|p=53}} Die plan was om die eerste van die twee vier uur lange maanoppervlak [[ruimtewandeling]]s te wy aan die opstel van die ''Apollo Lunar Surface Experiments Package'' (ALSEP) groep wetenskaplike instrumente; gedurende die tweede wandeling sou Lovell en Haise die Cone-krater, naby die beplande landingsplek, ondersoek.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=363}} Die twee ruimtevaarders het hul ruimtepakke gedra vir sowat 20 oefen prosedures van ruimtewandelings, insluitend die insameling van monsters en die gebruik van gereedskap en ander toerusting. Hulle het in die sogenaamde "Vomit Comet" in gesimuleerde mikrogravitasie of maanswaartekrag gevlieg, insluitend oefening met die aan- en uittrek van ruimtepakke. Om voor te berei vir die afdaling na die maan se oppervlak, het Lovell die Maanlanding Opleidingsvoertuig gevlieg nadat hy helikopteropleiding ontvang het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=105}} Ten spyte van die ongelukke van een Maanlanding Opleidingsvoertuig en een soortgelyke Maanlanding Navorsingsvoertuig voor Apollo 13 se lansering, het sendingbevelvoerders die vlieg daarvan as onskatbare ervaring beskou en het hulle dus die huiwerige NASA-bestuur oortuig om hulle te behou.<ref>{{cite web|last=Jones|first=Eric M.|title=Lunar Landing Training Vehicle NASA 952|date=April 29, 2006|access-date=August 16, 2025|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/LLTV-952.html|publisher=[[NASA]]|work=Apollo Lunar Surface Journal}}</ref> == Eksperimente en wetenskaplike doelwitte == [[Lêer:Lovell and Haise geology training (S70-20253).jpg|duimnael|regs|upright|Lovell (links) en Haise tydens geologie opleiding in Hawaii, Januarie 1970]] Apollo 13 se aangewese landingsplek was naby die Fra Mauro-krater; daar is geglo dat die Fra Mauro-formasie baie materiaal bevat het wat deur die impak uitmekaar gespat het en die Imbrium-kom vroeg in die Maan se geskiedenis gevul het. Die datering daarvan sou inligting nie net oor die Maan verskaf nie, maar ook oor die Aarde se vroeë geskiedenis. Sulke materiaal sou waarskynlik beskikbaar wees by die Cone-krater, 'n plek waar 'n impak vermoedelik diep in die maan [[regoliet]] geboor het.{{sfn|Harland|1999|pp=51–53}} Apollo 11 het 'n [[Seismograaf|seismometer]] op die Maan agtergelaat, maar die sonkrag-aangedrewe eenheid het nie sy eerste twee weke lange maannag oorleef nie. Die Apollo 12-ruimtevaarders het ook een agtergelaat as deel van sy ALSEP, wat kernaangedrewe was.{{sfn|Harland|1999|pp=38–39}} Apollo 13 het ook 'n seismometer (bekend as die Passiewe Seismiese Eksperiment), soortgelyk aan Apollo 12 s'n, as deel van sy ALSEP gehad, wat deur die ruimtevaarders op die Maan gelaat sou word.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=29}} Daardie seismometer sou gekalibreer word deur die impak, na die afvuur, van die opstygstadium van Apollo 13 se maanmodule, 'n voorwerp met bekende massa en snelheid wat op 'n bekende plek bots.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=42}} Ander ALSEP-eksperimente op Apollo 13 het 'n hittevloei-eksperiment ingesluit, wat die boor van twee gate van 3 meter diep sou behels het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=33}} Dit was Haise se verantwoordelikheid; hy moes ook 'n derde gat van daardie diepte vir 'n kernmonster boor.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} 'n Gelaaide Deeltjie Maanomgewingseksperiment (GDME) het die [[proton]]e en [[elektron]]e van sonoorsprong gemeet wat die Maan bereik.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=49}} Die pakket het ook 'n Maanatmosfeerdetektor (LAD){{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=51}} en 'n stofdetektor ingesluit om die ophoping van puin te meet.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=62}} Die Hittevloei-eksperiment en die GDME is vir die eerste keer op Apollo 13 gevlieg; die ander eksperimente is al voorheen gevlieg.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} [[Lêer:Haise RTG (Ap13-70-H-103).jpg|duimnael|links|Haise oefen om die brandstofkapsule uit sy vervoervat, wat op die maanmodule gemonteer is, te verwyder. Die regte vat het ongeopend met sy radioaktiewe inhoud in die Stille Oseaan gesink.]] Om die ALSEP aan te dryf, is die SNAP-27 radioisotoop termo-elektriese generator (RTG) gebruik. SNAP-27, wat deur die Amerikaanse Atoomenergiekommissie ontwikkel is, is vir die eerste keer op Apollo 12 gebruik. Die brandstofkapsule het ongeveer 3,79&nbsp;kg plutoniumoksied bevat. Die vat wat rondom die kapsule geplaas is vir vervoer na die Maan, is gebou met hitteskerms van grafiet en berillium en met strukturele dele van titanium en Inconel-materiale. Dus is dit gebou om die hitte van hertoetrede van die Aarde se atmosfeer te weerstaan ​​eerder as om die lug met plutonium te besoedel in die geval van 'n mislukte sending.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=65}} 'n Vlag van die Verenigde State is ook geneem om op die maan se oppervlak opgerig te word.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=33, 65}} Vir Apollo 11 en 12 is die vlag in 'n hittebestande buis op die voorste landingspoot geplaas; dit is vir Apollo 13 na die ''Modularized Equipment Storage Assembly'' (MESA) in die maanmodule-afdaalstadium verskuif. Die struktuur om die vlag op die luglose maan te laat wapper, is verbeter vanaf Apollo 12 s'n.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=73}} Vir die eerste keer is rooi strepe op die helm, arms en bene van die bevelvoerder se A7L-ruimtepak aangebring. Dit is gedoen na Apollo 11, omdat diegene wat die beelde wat geneem is, probleme ondervind het om Armstrong van Aldrin te onderskei. Die verandering is egter te laat vir Apollo 12 goedgekeur.<ref name = "red stripe">{{cite web|title=Commander's stripes|website=Apollo Lunar Surface Journal|publisher=[[NASA]]|access-date=July 20, 2019|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/alsj-CDRStripes.html|last=Jones|first=Eric M.|date=February 20, 2006}}</ref> Nuwe vloeistofsakke wat aan die helms vasgemaak was en waaruit die ruimtevaarders moes drink terwyl hulle op die Maan geloop het, is deur Haise tydens Apollo 13 se laaste televisie-uitsending voor die ongeluk gedemonstreer.{{sfn|Turnill|2003|p=316}}<ref>{{cite web|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/alsj-DrinkFood.html|title=Water Gun, Helmet Feedport, In-Suit Drink Bag, and Food Stick|last1=Jones|first1=Eric M.|date=March 3, 2010|website=Apollo Lunar Surface Journal|publisher=NASA|access-date=November 15, 2019}}</ref> Apollo 13 se primêre sendingdoelwitte was om: "[[Selenografie|Selenologiese]] inspeksie, opname en monsterneming van materiale in 'n vooraf gekose gebied van die Fra Mauro-formasie uit te voer. 'n Apollo-maanoppervlak-eksperimentepakket te ontplooi en te aktiveer. Die mens se vermoë om in die maanomgewing te werk, te ontwikkel. Foto's van kandidaat-verkenningsterreine te verkry."{{sfn|Accident report|p=3-26}} Die ruimtevaarders moes ook ander fotografiese doelwitte bereik, insluitend van die [[Gegenschein]] vanuit 'n maanbaan en van die Maan self op die reis terug na die Aarde. Van hierdie fotografie sou deur Swigert uitgevoer word terwyl Lovell en Haise op die Maan geloop het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=385}} Swigert sou ook foto's neem van die [[Lagrange-punt]]e van die Aarde-Maan-stelsel. Apollo 13 het twaalf kameras aan boord gehad, insluitend dié vir televisie en bewegende beelde.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} Die bemanning moes ook bistatiese radarwaarnemings van die Maan aflaai. Niks hiervan kon weens die ongeluk gedoen word nie.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=385}} == Vlugbaan van Apollo 13 == [[Lêer:Apollo 13 timeline.svg|center|framed|Apollo 13 se vlugbaan om die maan, op skaal geteken. Die ongeluk het ongeveer in die 56ste uur na lansering gebeur.]] === Lansering en maanwentelbaan plasing === [[Lêer:Apollo 13 launch (S70-34852).jpg|duimnael|upright=.8|Apollo&nbsp;13 word gelanseer vanaf die Kennedy-ruimtesentrum, 11 April, 1970]] [[Lêer:Apolo-1. CSM&LM diagram.svg|duimnael|Apollo 13 ruimtetuig konfigurasie vir die grootste gedeelte van die vlug: Kliek op die beeld vir sleutel van genommerde komponente.]] Die sending is op die beplande tyd, 14:13 [[Oos-Amerikaanse Tyd|OST]] (19:13 [[Gekoördineerde Universele Tyd|UTC]]), op 11 April gelanseer. 'n Anomalie het plaasgevind toe die tweede-fase, middelste (binneboord) enjin ongeveer twee minute te vroeg afgeskakel het.<ref name="lver">{{cite book |author= |url=https://archive.org/details/nasa_techdoc_19900066486 |title=Saturn 5 Launch Vehicle Flight Evaluation Report: AS-508 Apollo 13 Mission |date=June 20, 1970 |publisher=[[NASA]] |publication-place=[[George C. Marshall]] Ruimtesentrum, Huntsville, Alabama |id=MPR-SAT-FE-70-2 |access-date=May 30, 2017}}</ref>{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=494–499}} Dit is veroorsaak deur erge pogo-ossillasies. Vanaf Apollo 10 is die voertuig se geleidingstelsel ontwerp om die enjin af te skakel in reaksie op kamerdruk-afwykings.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}} Pogo-ossillasies het op Titan-vuurpyle (gebruik tydens die Gemini-program) en op vorige Apollo-sendings voor gekom, maar op Apollo 13 is dit versterk deur 'n interaksie met turbopompkavitasie.<ref>{{cite journal |last=Dotson |first=Kirk |date=Winter 2003–2004 |title=Mitigating Pogo on Liquid-Fueled Rockets |journal=Crosslink |volume=5 |issue=1 |pages=26–29 |location=El Segundo, Kalifornië |publisher=The Aerospace Corporation |access-date=July 3, 2013 |url=http://aerospace.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/crosslink/V5N1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://aerospace.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/crosslink/V5N1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}}</ref><ref name=launch>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/01launch_ascent.html |title=Launch and Reaching Earth Orbit |year=2016 |editor-last=Woods |editor-first=W. David |editor-last2=Turhanov|editor-first2=Alexandr|editor-last3=Waugh|editor-first3=Lennox J. |work=Apollo 13 Flight Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025}}</ref> 'n Oplossing om pogo te voorkom was gereed vir die sending, maar skeduledruk het nie die integrasie van die hardeware in die Apollo 13-ruimtetuig toegelaat nie.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}}<ref>{{cite journal|url=https://www.universetoday.com/62672/13-things-that-saved-apollo-13-part-5-unexplained-shutdown-of-the-saturn-v-center-engine/|last=Atkinson|first=Nancy|title=13 things that saved Apollo 13, Part 5: Unexplained shutdown of the Saturn V center engine|date=April 14, 2010|journal=Universe Today|access-date=September 16, 2019}}</ref> 'n Na-vlug ondersoek het aan die lig gebring dat die enjin een siklus weg was van katastrofiese faling.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}} Die vier buitenste motors (daar is een in die middel) en die S-IVB derde stadium het langer gevuur om te vergoed en die voertuig het baie naby aan die beplande sirkelvormige [[lae aardwentelbaan]] van 190 kilometer bereik, gevolg deur 'n maanoorgangversnellingontbranding ongeveer twee uur later, wat die sending op koers na die Maan geplaas het.<ref name="lver" />{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=494–499}} Na die maanoorgangversnelling het Swigert die skeidings- en transposisiemaneuvers uitgevoer voordat die beheermodule ''Odyssey'' aan die maanmodule ''Aquarius'' gekoppel is en die ruimtetuig het van die derde stadium weggetrek.<ref name = "journal extraction">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/03tde.html|title=Day 1: Transposition, Docking and Extraction|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025|last1=Woods|first1=W. David |last2=Kemppanen |first2=Johannes|last3=Turhanov|first3=Alexander|last4=Waugh |first4=Lennox J.}}</ref> Grondbeheer personeel het toe die derde fase op 'n koers gestuur om die Maan binne die bereik van die Apollo 12-seismometer te tref, wat dit net meer as drie dae in die sending gedoen het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=367}} Die bemanning het gereed gemaak vir die driedaagse reis na Fra Mauro. Om 30:40:50 na lansering, met die TV-kamera aan, het die bemanning die vuurpyl ontbrand om Apollo 13 op 'n hibriede baan te plaas. Die afwyking van 'n vrye terugkeertrajek het beteken dat as die vuurpyl nie weer ontbrand word nie, Apollo 13 die Aarde op sy terugkeerbaan sou mis, eerder as om dit te wentel, soos met 'n vrye terugkeer.<ref name = "journal midcourse">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/05day2-mcc2-tv.html|title=Day 2: Midcourse correction 2 on TV|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> ’n Vrye terugkeerbaan kon slegs plekke naby die maan se ewenaar bereik; ’n hibriede trajek, wat enige tyd na maanoorgangversnelling begin kon word, het dit moontlik gemaak om plekke met hoër [[Breedtegraad|breedtegrade]], soos Fra Mauro, te bereik.<ref name = "journal hybrid">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/launchwindow/lw1.html|title=Apollo lunar landing launch window: The controlling factors and constraints|year=2009|access-date=August 16, 2025|author=Robin Wheeler}}</ref> Kommunikasie het opgekikker toe Swigert besef het dat hy weens die laaste minuut-haas versuim het om sy federale inkomstebelastingopgawe (wat op 15 April verskuldig is) in te dien,en te midde van gelag van sendingbeheerders gevra het hoe hy 'n uitstel kon kry. Daar is bevind dat hy geregtig was op 'n verlenging van 60 dae omdat hy teen die sperdatum uit die land was.{{sfn|NASA 1970|p=8}} Toegang tot die maanmodule om sy stelsels te toets was geskeduleer vir 58:00:00; toe die bemanning op die derde dag van die sending wakker word is hulle meegedeel dat dit met drie ure vorentoe geskuif is en later weer met nog 'n uur vorentoe geskuif is. 'n Televisie-uitsending was geskeduleer vir 55:00:00; Lovell, wat as seremoniemeester opgetree het, het die gehoor die binnekant van ''Odyssey'' en ''Aquarius'' gewys. <ref name=storm>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/07day3-before-the-storm.html |title=Day 3: Before the storm |year=2016 |editor-last=Woods |editor-first=W. David |editor-last2=Turhanov|editor-first2=Alexandr|editor-last3=Waugh|editor-first3=Lennox J. |work=Apollo 13 Flight Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025}}</ref> Die gehoor was beperk aangesien geeneen van die televisienetwerke die uitsending lewendig uitgesaai het nie,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=206}} wat Marilyn Lovell (Jim Lovell se vrou) gedwing het om na die BBP-kamer by Sendingbeheer te gaan as sy haar man en sy bemanningslede wou sien.{{sfn|Chaikin|1995|pp=285–287}} === Ongeluk === Ongeveer ses en 'n half minute na die TV-uitsending, nader aan 56:00:00, was Apollo 13 ongeveer 330&nbsp;000&nbsp;km van die Aarde af.<ref name = "journal Houston">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/08day3-problem.html|title=Day 3: 'Houston, we've had a problem'|date=May 30, 2017|access-date=August 16, 2025|last1=Woods|first1=W. David|last2=Kemppanen|first2=Johannes|last3=Turhanov|first3=Alexander|last4=Waugh|first4=Lennox J.}}</ref> Haise was besig om die maanmodule af te skakel nadat hy die stelsels getoets het terwyl Lovell die TV-kamera weggepak het. Jack Lousma, die CAPCOM, het minder belangrike instruksies aan Swigert gestuur, insluitend die verandering van die orientasie van die ruimtetuigtuig om fotografie van Komeet Bennett te vergemaklik.<ref name = "journal Houston" />{{sfn|Chaikin|1995|p=292}} Die druksensor in een van die Diensmodule se suurstoftenks het vroeër blykbaar wanfunksioneer, daarom het Sy Liebergot (die Vlugbeheerder, in beheer van die monitering van die Beheer-en-diensmodule se elektriese stelsels) versoek dat die roerwaaiers in die tenks geaktiveer word. Normaalweg is dit een keer per dag gedoen; 'n roering sou die inhoud van die tenks destratifiseer, wat die druklesings meer akkuraat sou maak.<ref name = "journal Houston" /> Die vlugdirekteur, Kranz, het vir Liebergot 'n paar minute laat wag sodat die bemanning rustig kon raak na die televisie uitsending,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=207}} toe het Lousma die versoek aan Swigert oorgedra, wat die skakelaars wat die waaiers beheer, geaktiveer het<ref name = "journal Houston" /> en hulle na 'n paar sekondes weer afgeskakel het.{{sfn|Chaikin|1995|p=292}} {{Listen|filename=Apollo13-wehaveaproblem.ogg|title=Houston, we've had a problem.|description=Swigert and Lovell reporting the incident on April 14, 1970 [2:59] "Houston, we've had a problem"|format=[[Ogg]]}} Vyf-en-negentig sekondes nadat Swigert daardie skakelaars geaktiveer het,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=207}} het die ruimtevaarders 'n "redelik groot knal" gehoor, vergesel van skommelinge in elektriese krag en die afvuur van die orientasiebeheer-stuwers.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=368}}{{sfn|Orloff|2000|pp=152–157}} Kommunikasie en telemetrie na die Aarde was vir 1.8 sekondes buite werking, totdat die stelsel homself outomaties herstel het deur die hoëwins S-band-antenna, wat vir translunêre kommunikasie gebruik word, van smalstraal- na wyestraalmodus oor te skakel.{{sfn|Accident report|p=4-44}} Die ongeluk het om 55:54:53 (03:08 UTC op 14 April; 10:08 NM OST, 13 April) plaasgevind. Swigert het 26 sekondes later berig: "Goed, Houston, ons het 'n probleem hier gehad," en Lovell het dit om 55:55:42 herhaal: "Houston, ons het 'n probleem gehad. Ons het 'n te lae spanning op die Hoof B-geleistam gehad."<ref name = "journal Houston" /> William Fenner was die leidingsbeampte wat die eerste was om 'n probleem in die beheerkamer aan Kranz te rapporteer.<ref name = "journal Houston" /> Lovell se aanvanklike gedagte toe hy die geraas hoor het, was dat Haise die maanmodule se kajuit-herdrukklep geaktiveer het, wat ook 'n knal veroorsaak het (Haise het dit geniet om sy bemanningslede skrik te maak), maar Lovell kon sien dat Haise geen idee gehad het wat gebeur het nie. Swigert het aanvanklik gedink dat 'n [[meteoroïde]] die maanmodule moontlik getref het, maar hy en Lovell het gou besef dat daar geen lek was nie.{{sfn|Chaikin|1995|p=293}} Die "Hoofgeleistam B lae spanning" het beteken dat daar 'n te lae spanning was wat deur die diensmodule se drie [[brandstofsel]]le (aangedryf deur [[waterstof]] en suurstof wat vanaf hul onderskeie tenks gepomp word) na die tweede van die diensmodule se twee elektriese kragverspreidingstelsels verskaf is. Byna alles in die beheer-en-diensmodule het krag benodig om te kan funksioneer. Alhoewel die geleistam tydelik na normale status teruggekeer het, het beide geleistamme A en B se spanning gou begin daal. Haise het die status van die brandstofselle nagegaan en gevind dat twee van hulle dood was. Sendingreëls het ruimtetuie verbied om 'n maanwentelbaan te gaan tensy alle brandstofselle operasioneel was.{{sfn|Chaikin|1995|pp=293–294}} In die minute na die ongeluk was daar verskeie ongewone lesings wat getoon het dat tenk-2 leeg was en tenk-1 se druk stadig gedaal het, dat die rekenaar van die ruimtetuig herset het en dat die hoëwins-antenna nie gewerk het nie. Liebergot het aanvanklik die kommerwekkende tekens van tenk-2 na die roering nie raak gesien nie, aangesien hy op tenk-1 gefokus het, met die gedagte dat die lesing daarvan 'n goeie riglyn sou wees vir wat in tenk 2-teenwoordig was, net soos beheerders wat hom in die "agterkamer" ondersteun het. Toe Kranz vir Liebergot hieroor uitgevra het, het hy aanvanklik geantwoord dat daar moontlik vals lesings kon wees as gevolg van 'n instrumentasieprobleem; hy is dikwels in die jare daarna daaroor geterg.<ref name = "Cass 1">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Apollo 13, we have a solution|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution|date=April 1, 2005|access-date=October 13, 2022|website=IEEE}}</ref> Lovell, wat uit die venster gekyk het, het berig dat "'n gas van een of ander aard" die ruimte instroom, wat dit duidelik maak dat daar 'n ernstige probleem is.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=215}} Aangesien die brandstofselle suurstof nodig gehad het om te werk, sou die oorblywende brandstofsel afskakel wanneer tenk-1 leegloop, wat beteken dat die beheer-en-diensmodule se enigste beduidende bronne van krag en suurstof die beheermodule se batterye en sy suurstof-stutenk sou wees. Hierdie sou normaalweg vir die laaste ure van die sending benodig word, maar die oorblywende brandstofsel, met reeds 'n tekort aan suurstof, het suurstof uit die stustenk getrek. Kranz het beveel dat die stutenk geïsoleer word, wat die suurstof bespaar het, maar dit het beteken dat die oorblywende brandstofsel binne twee uur sou ophou werk, aangesien die suurstof in tenk-1 verbruik of uitgelek het.{{sfn|Chaikin|1995|pp=293–294}} Die gebied rondom die ruimtetuig was gevul met talle klein stukkies puin van die ongeluk, wat enige pogings om die sterre vir navigasie te gebruik, bemoeilik het.{{sfn|Chaikin|1995|p=299}} Die doel van die sending het skielik verander, dit was eenvoudig: om die ruimtevaarders lewend terug na die Aarde te kry.<ref name = "Cass 2" /> === Lus om die Maan === [[Lêer:Direct Abort Trajectory - Lunar Landing Symposium, MSC Jun66.jpg|upright=1.2|duimnael|Die voorstelling van 'n direkte aborteer aksie (van 'n 1966 beplanning verslag) op 'n punt baie vroeër in die sending en nader na die Aarde as wat die Apollo&nbsp;13 ongeluk gebeur het.]] [[Lêer:NASA-Apollo13-ViewsOfMoon-20200224.webm|duimnael|upright=1.18|NASA – Apollo 13 Maan Sending – Aansigte van die Maan (2:24)]] Die maanmodule het gelaaide batterye en vol suurstoftenks gehad vir gebruik op die maanoppervlakte, so Kranz het opdrag gegee dat die ruimtevaarders die maanmodule aanskakel en dit as 'n "reddingsboot"<ref name = "Cass 1" /> gebruik; 'n scenario wat verwag is, maar as onwaarskynlik beskou is.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|pp=83–87}} Prosedures vir die gebruik van die maanmodule op hierdie manier is deur maanmodule-vlugbeheerders ontwikkel na 'n opleidingssimulasie vir Apollo 10 waarin die maanmodule nodig was vir oorlewing, maar nie betyds aangeskakel kon word nie.<ref name = "Cass 2" /> As Apollo 13 se ongeluk op die terugreis plaasgevind het, met die maanmodule reeds gebruik en agtergelaat, sou die ruimtevaarders gesterf het,<ref name="LM-ALSEP">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C|title=Apollo 13 Lunar Module/ALSEP|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=October 31, 2009|archive-date=19 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019204208/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C|url-status=dead}}</ref> net soos hulle sou gesterf het na 'n ontploffing in 'n maanbaan, insluitend een terwyl Lovell en Haise op die Maan geloop het.<ref name = "Yahoo 50th" /> 'n Belangrike besluit was die keuse van die terugkeer roete. 'n Direkte stop en omdraai sou die diensmodule se hoofenjin moes gebruik om terug te keer voordat dit die Maan bereik. Die ongeluk kon egter die hoofenjin beskadig het en die brandstofselle sou ten minste nog 'n uur moes hou om aan sy kragbehoeftes te voldoen, so Kranz het eerder op 'n langer roete besluit: die ruimtetuig sou om die Maan swaai (die maan se aantrekkingskrag gebruik) voordat dit na die Aarde sou terugkeer. Apollo 13 was op die hibriede trajek wat dit na Fra Mauro sou neem; dit moes nou teruggebring word na 'n vrye terugkeer. Die maammodule se ''Daalaandrywingstelsel'', hoewel nie so kragtig soos die diensmodule se hoofenjin nie, kon dit doen, maar nuwe sagteware vir Sendingbeheer se rekenaars moes deur tegnici geskryf word, aangesien daar nooit voorsien is dat die beheer-en-diensmoduleruimtetuig vanaf die maanmodule gemanuvreer sou moes word nie. Terwyl die beheermodule afgeskakel word, het Lovell die oriëntasie-inligting van die leidingstelsel oorgeskryf en handberekeninge uitgevoer om dit na die maanmodule se gidsstelsel oor te dra, wat afgeskakel was; op sy versoek het Sendingbeheer sy syfers nagegaan.<ref name = "Cass 2">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Houston, we have a solution, part 2|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution-part-2|date=April 1, 2005|website=IEEE|access-date=August 31, 2019}}</ref>{{sfn|Chaikin|1995|pp=297–298}} Om 61:29:43.49 is die maanmodule se Daalaandrywingstelsel vir 34.23 sekondes ontbrand om Apollo 13 in 'n vrye terugkeertrajek teruggeplaas.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=369}} [[Lêer:Mare Moscoviense AS13-60-8648.jpg|duimnael|Die Apollo&nbsp;13 bemanning het die Maan afgeneem vanuit die Maanmodule.]] Die verandering sou Apollo 13 binne ongeveer vier dae terug na die Aarde kry met 'n landing in die [[Indiese Oseaan]], waar NASA weinige herwinningsmagte gehad het. Jerry Bostick en ander Vlugbeheerders was gretig om beide die reistyd te verkort en om in die Stille Oseaan te land, waar die hoofherwinningsmagte geleë was. Een opsie sou die terugreistyd met 36 uur verminder, maar dit sou vereis dat van die diensmodule ontslae geraak word; dit sou die beheermodule se hitteskild aan die ruimte blootstel tydens die terugreis, iets waarvoor dit nie ontwerp is nie. Die Vlugbeheerders het ook na ander opsies gekyk. Na 'n vergadering met NASA-amptenare en ingenieurs, het die senior persoon teenwoordig, die direkteur van die ''Manned Spaceflight Center'', Robert R. Gilruth, besluit op 'n ontbranding met behulp van die Daalaandrywingstelsel, wat 12 uur sou bespaar en Apollo 13 in die Stille Oseaan sou laat land. Hierdie ontbranding sou plaasvind twee ure nadat die ruimtetuig verby die naaste punt aan die Maan (perisintium) was, genoem PC+2.<ref name = "Cass 2" /> By perisintium het Apollo 13 die rekord (volgens die [[Guinness World Records|Guinness Book of World Records]]) opgestel, wat steeds staan, vir die verste afstand van die Aarde deur 'n bemande ruimtetuig: 400&nbsp;171&nbsp;kilometer vanaf die Aarde om 19:21 OST, 14 April (00:21:00 UTC 15 April).{{sfn|Glenday|2010|p=13}}<!--<ref group="nota">Die rekord is opgestel omdat die Maan tydens die sending amper op sy [[Apside|verste]] van die Aarde af was. Apollo 13 se unieke vrye terugkeerbaan het veroorsaak dat dit ongeveer 100 kilometer verder van die maan se verste kant af gegaan het as ander Apollo-maanmissies, maar dit was 'n geringe bydrae tot die rekord.{{sfn|Adamo|2009|p=37}} 'n Rekonstruksie van die trajek deur die astrodinamikus Daniel Adamo in 2009 teken die verste afstand aan as 400 046 kilometer om 19:34 OST (00:34:13 UTC). Apollo 10 hou die rekord vir die tweede verste afstand op 'n afstand van 399 806 kilometer.{{sfn|Adamo|2009|p=41}}</ref>--> Terwyl hulle vir die ontbranding voorberei het is die bemanning meegedeel dat die S-IVB derde stadium die Maan, soos beplan, getref het, wat Lovell laat spot het met 'n opmerking: "Wel, ten minste het iets op hierdie vlug gewerk."<ref name = "journal leaving" />{{sfn|Cooper|2013|pp=84–86}} Kranz se Witspan-sendingbeheerders, wat die meeste van hul tyd bestee het om ander spanne te ondersteun en die prosedures te ontwikkel wat dringend nodig was om die ruimtevaarders huis toe te bring, het hul konsoles vir die PC+2-prosedure beman.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|pp=221–222}} Normaalweg kon die akkuraatheid van so 'n ontbranding verseker word, deur die belyning wat Lovell na die maanmodule se rekenaar oorgedra het, te kontroleer teen die posisie van een van die sterre wat ruimtevaarders vir navigasie gebruik het, maar die lig wat van die vele stukke puin wat die ruimtetuig vergesel het geglinster het, het dit onprakties gemaak. Die ruimtevaarders het gevolglik die een beskikbare ster gebruik waarvan die posisie nie verberg kon word nie: die Son. Houston het hulle ook meegedeel dat die Maan in die middel van die bevelvoerder se venster van die maanmodule sou wees terwyl hulle die ontbranding maak, wat amper perfek was, minder as 0,3 meter per sekonde af.<ref name = "journal leaving" /> Die ontbranding het om 79:27:38.95 begin en het vier minute en 23 sekondes geduur.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=391}} Die bemanning het toe die meeste maanmodulestelsels afgeskakel om verbruikbare bronne te bespaar.<ref name = "journal leaving">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/13day4-leaving-moon.html|title=Day 4: Leaving the Moon|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> === Terugkeer na die Aarde === [[Lêer:Apollo13 apparatus.jpg|duimnael|Swigert met die toestel wat geïmproviseer is om die beheermodule se [[Litiumhidroksied|litiumhidroksiedhouers]] te gebruik in die maanmodule.]] Die maanmodule het genoeg suurstof gehad, maar daar was steeds die probleem om koolstofdioksied te verwyder, wat deur houers [[Litiumhidroksied|litiumhidroksiedkorreltjies]] geabsorbeer is. Die maanmodule se voorraadhouers, bedoel om twee ruimtevaarders vir 45 uur op die Maan te akkommodeer, was nie genoeg om drie ruimtevaarders vir die terugreis na die Aarde te ondersteun nie.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=224}} Die beheermodule het genoeg houers gehad, maar hulle was van 'n ander vorm en grootte as die maanmodule s'n en kon dus nie in die maanmodule se toerusting gebruik word nie. Ingenieurs op die grond het 'n manier bedink om die gaping te oorbrug deur plastiekdeksels te gebruik wat van prosedurehandleidings geruk is, kleefband en ander items wat op die ruimtetuig beskikbaar was.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/36237422/detroit_free_press/|title=Astronauts Beat Air Crisis By Do-It-Yourself Gadget|newspaper=Detroit Free Press|location=Detroit, Michigan|date=April 16, 1970|page=12–C|last1=Pothier|first1=Richard|via=Newspapers.com}}</ref>{{sfn|Barell|2016|p=154}} NASA-ingenieurs het na die geïmproviseerde toestel as "die posbus" verwys.<ref>{{Cite web|last=Smith|first=Yvette|date=2015-09-24|title=Putting a Square Peg in a Round Hole|url=http://www.nasa.gov/image-feature/putting-a-square-peg-in-a-round-hole|access-date=2021-05-20|website=NASA}}</ref> Die prosedure vir die bou van die toestel is oor die tydperk van 'n uur deur CAPCOM Joseph Kerwin aan die bemanning voorgelees en is deur Swigert en Haise gebou; koolstofdioksiedvlakke het onmiddellik begin daal. Lovell het later hierdie improvisasie beskryf as "'n goeie voorbeeld van samewerking tussen grond en ruimte".{{sfn|Cortright|1975|pp=257–262}} [[Lêer:Apollo 13 Hasselblad image from film magazine 62-JJ (cropped).jpg|duimnael|links|Lovell probeer rus in die ysige ruimtetuig]] Die beheer-en-diensmodule se elektrisiteit het gekom van brandstofselle wat water as 'n neweproduk produseer, maar die maanmodule is aangedryf deur silwersinkbatterye wat nie dit gedoen het nie, dus sou beide elektriese krag en water (wat nodig is vir toerustingverkoeling sowel as om te drink) krities wees. Die maanmodule se kragverbruik is tot die laagste moontlike vlak verminder.{{sfn|Mission Operations Report 1970|pp=III‑17, III-33, III-40}} Swigert kon 'n paar drinksakke met water uit die beheermodule se waterkraan vul,<ref name = "journal leaving" /> maar selfs deur rantsoenering van persoonlike verbruik toe te pas, het Haise aanvanklik bereken dat hulle ongeveer vyf uur voor hul terugkeer sonder water vir verkoeling sou wees. Dit het aanvaarbaar gelyk omdat die stelsels van Apollo 11 se maanmodule, wat eens in 'n maanbaan gelaat is, vir sewe tot agt uur aangehou werk het, selfs met die water afgesny. Uiteindelik het Apollo 13 na die Aarde teruggekeer met slegs 12,8 kilogram water oor.{{sfn|Cortright|1975|pp=254–257}} Die bemanning se rantsoen was 0,2 liter water per persoon per dag; die drie ruimtevaarders het altesaam 14 kilogram verloor en Haise het 'n urienweginfeksie ontwikkel.<ref name = "mission summary">{{cite web|last=Jones|first=Eric M.|date=January 4, 2006|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a13/a13.summary.html|title=The frustrations of Fra Mauro: Part I|work=Apollo Lunar Surface Journal|access-date=August 16, 2025}}</ref>{{sfn|Cortright|1975|pp=262–263}} Hierdie infeksie is waarskynlik veroorsaak deur die verminderde waterinname, maar mikrogravitasie en die gevolge van kosmiese straling kon moontlik sy immuunstelsel se reaksie op die patogeen benadeel het.<ref>{{cite journal |last1=Kennedy |first1=A.R. |date=2014 |title=Biological effects of space radiation and development of effective countermeasures |journal=Life Sciences in Space Research |volume= 1|issue=1 |pages=10–43 |doi=10.1016/j.lssr.2014.02.004|pmid=25258703 |pmc=4170231 |bibcode=2014LSSR....1...10K }}</ref> [[Lêer:Apollo 13 Houston, We've Got a Problem.ogv|duimnael|''Apollo 13: Houston, We've Got a Problem'' (1970)—Dokumentêr oor die sending deur NASA (28:21)]] Binne die donker ruimtetuig het die [[temperatuur]] tot so laag as 3&nbsp;°C gedaal.<ref>{{Cite web|last=Mars|first=Kelli|date=2020-04-16|title=50 Years Ago: Apollo 13 Crew Returns Safely to Earth|url=http://www.nasa.gov/feature/50-years-ago-apollo-13-crew-returns-safely-to-earth|access-date=2021-05-20|website=NASA}}</ref> Lovell het oorweeg om die bemanning hul ruimtepakke te laat aantrek, maar het besluit dat dit te warm sou wees. In plaas daarvan het Lovell en Haise hul maanwandelingstewels gedra en Swigert het 'n ekstra oorpak aangetrek. Al drie ruimtevaarders was koud, veral Swigert, wie se voete nat geword het terwyl hy die watersakke gevul het en geen maanwandelingstewels aangehad het nie aangesien hy nie geskeduleer was om op die Maan te loop nie. Hulle is aangesê om nie hul urine in die ruimte te stort nie ingeval dit die vlugbaan kon versteur en dus moes hulle dit in sakke bêre. Water het op die mure gekondenseer; enige kondensasie wat moontlik agter toerustingpanele was{{sfn|Cortright|1975|pp=257–263}} het geen probleme veroorsaak nie, deels as gevolg van die uitgebreide verbeterings aan elektriese isolasie wat na die Apollo 1-brand ingestel is.<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/A13_panel.html|title=Generation Constellation learns about Apollo 13|last=Siceloff|first=Steven|date=September 20, 2007|work=Constellation program|publisher=NASA|access-date=September 7, 2019}}</ref> Ten spyte van dit alles het die bemanning min klagtes gehad.<ref name = "Cass 3">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Houston, we have a solution, part 3|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution-part-3|date=April 1, 2005|website=IEEE|access-date=September 8, 2019}}</ref> Die Vlugbeheerder John Aaron, saam met Mattingly en verskeie ingenieurs en ontwerpers, het 'n prosedure ontwerp om die beheermodule van volle afgeskakel aan te skakel – iets wat nooit bedoel was om tydens 'n vlug gedoen te word nie, wat nog te sê onder Apollo 13 se streng krag- en tydsbeperkings.<ref>{{cite journal|last=Leopold|first=George|date=March 17, 2009|title=Power engineer: Video interview with Apollo astronaut Ken Mattingly|journal=EE Times|publisher=UMB Tech|url=https://www.eetimes.com/power-engineer-video-interview-with-apollo-astronaut-ken-mattingly/|access-date=August 14, 2010}}</ref> Die ruimtevaarders het die prosedure sonder ooglopende probleme geïmplementeer: Kranz het later die krediet vir hul oorlewing gegee aan al drie ruimtevaarders wat toetsvlieëniers was, gewoond daaraan om in kritieke situasies met hul lewens op die spel te werk.<ref name="Cass 3" /> Wetende dat die koue toestande gekombineer met onvoldoende rus die tyd-kritieke aanvang van die beheermodule voor hertoetrede sou belemmer, het sendingbeheer Lovell na 133 uur toestemming gegee om die maanmodule ten volle aan te skakel om die kajuittemperatuur te verhoog, wat die herbegin van die maanmodule se leidingsrekenaar ingesluit het. Deur die maanmodule se rekenaar aan die gang te hê, kon Lovell 'n navigasiewaarneming uitvoer en die maanmodule se Traagheidsmeeteenheid (IMU) kalibreer. Met die maanmodule se rekenaar bekend met sy ligging en oriëntasie, is die beheermodule se rekenaar later gekalibreer in 'n omgekeerde van die normale prosedures wat gebruik word om die maanmodule op te stel, wat stappe uit die herbeginproses afgeskaal het en die akkuraatheid van die PGNCS-beheerde hertoetrede verhoog het.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/25day6-thelastcoursecorrection.html|title=Apollo Flight Journal: Day 6 Part 4|publisher=NASA|access-date=August 16, 2025|archive-date=January 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118020508/https://www.history.nasa.gov/afj/ap13fj/25day6-thelastcoursecorrection.html}}</ref> === Hertoetrede in atmosfeer en neerplons === Ten spyte van die akkuraatheid van die PC+2-prosedure, het die ruimtetuig stadig van koers afgedryf, wat 'n regstelling genoodsaak het. Aangesien die maanmodule se leidingstelsel afgeskakel is na die PC+2-prosedure, is die bemanning aangesê om die [[Ligskadugrens|lyn tussen nag en dag]] op Aarde te gebruik om hulle te lei, 'n tegniek wat op NASA se Aarde-wentelbaan-missies gebruik word, maar nooit op pad terug van die Maan nie.<ref name = "Cass 3" /> Hierdie Daalaandrywingstelselverbranding, om 105:18:42 vir 14 sekondes, het die geprojekteerde ingangsvlugroetehoek terug binne veilige perke gebring. Nietemin was nog 'n verbranding nodig om 137:40:13, met behulp van die maanmodule se reaksiebeheerstelselstuwers, vir 21.5 sekondes. Die diensmodule is minder as 'n halfuur later ontkoppel en losgelaat, wat die bemanning toegelaat het om die skade vir die eerste keer te sien en te fotografeer. Hulle het berig dat 'n hele paneel van die diensmodule se buitekant vermis was, dat die brandstofselle bokant die suurstoftenkrak gekantel het, dat die hoëwins-antenna beskadig was en dat daar 'n aansienlike hoeveelheid wrakstukke orals was.{{sfn|Orloff & Harland|2006|pp=370–371}} Haise kon moontlike skade aan die diensmodule se enjinklok sien, wat Kranz se besluit om die diensmodules se enjin nie te gebruik nie, ondersteun het.<ref name = "Cass 3" /> Die bemanning het toe uit die maanmodule terug in die beheermodule beweeg en die lewensondersteuningstelsels heraktiveer.<ref name="apollo13NASAsdca"/> [[Lêer:Apollo13 splashdown.jpg|duimnael|links|Apollo&nbsp;13 plons neer in die suide van die Stille Oseaan op April 17, 1970]] Die laaste probleem wat opgelos moes word, was hoe om die maanmodule op 'n veilige afstand van die beheermodule te skei net voor hertoetrede in die atmsofeer. Die normale prosedure, in 'n maanbaan, was om die maanmodule vry te stel en dan die diensmodule se reaksiebeheerstelselstuwers te gebruik om die beheer-en-diensmodule weg te trek, maar teen hierdie punt was die diensmodule reeds losgelaat. Die vervaardiger van die maanmodule, Grumman, het 'n span ingenieurs van die Universiteit van Toronto, onder leiding van senior wetenskaplike Bernard Etkin, aangestel om die probleem op te los van hoeveel lugdruk in die doktonnel gelaat moet word (eerder as om dit heeltemal na die ruimte te ventileer) om die modules uitmekaar te stoot. Die ruimtevaarders het die oplossing met sukses toegepas.<ref name="G&M">{{cite news|title=Bernard Etkin helped avert Apollo 13 tragedy|url=https://www.theglobeandmail.com/technology/science/bernard-etkin-helped-avert-apollo-13-tragedy/article19735265/#dashboard/follows/|access-date=September 7, 2019|newspaper=The Globe and Mail}}</ref> Die maanmodule het weer die Aarde se atmosfeer binnegedring en is vernietig, met die oorblywende stukke wat diep in die oseaan geval het. <ref name="LM-ALSEP" /><ref name=impact>{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/apollo_impact.html|title=Impact Sites of Apollo LM Ascent and SIVB Stages|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=August 27, 2019|archive-date= 8 Januarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108152701/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/apollo_impact.html|url-status=dead}}</ref> Apollo 13 se finale middelkoers-korreksie het die bekommernisse van die Atoomenergiekommissie aangespreek, wat wou hê dat die houer met die plutoniumoksied wat vir die SNAP-27 RTG bedoel was, op 'n veilige plek moes land. Die impakpunt was oor die Tonga-trog in die Stille Oseaan, een van sy diepste punte en die houer het 10 kilometer na die bodem gesink. Latere helikopteropnames het geen radioaktiewe lekkasie gevind nie.<ref name = "Cass 3" /> Ionisasie van die lug rondom die beheermodule tydens hertoetrede sal tipies 'n kommunikasieonderbreking van vier minute veroorsaak. Apollo 13 se vlak terugkeerpad het dit tot ses minute verleng, langer as wat verwag is; beheerders het gevrees dat die beheermodule se hitteskild gefaal het..<ref>{{cite magazine|title=Did Ron Howard exaggerate the reentry scene in the movie Apollo 13?|first=Joe|last=Pappalardo|url=http://www.airspacemag.com/need-to-know/did-ron-howard-exaggerate-the-reentry-scene-in-the-movie-apollo-13-17639496/|magazine=Air & Space/Smithsonian|publisher=Smithsonian Institution|location=Washington, D.C.|date=May 1, 2007|access-date=September 8, 2019}}</ref> ''Odyssey'' het radiokontak herwin en veilig in die suid-Stille Oseaan neergeplons, 21°38′24″S 165°21′42″W,{{sfn|Apollo 13 Mission Report 1970|p=1-2}} suidoos van Amerikaans-Samoa en 6.5 km vanaf die bergingskip, USS ''Iwo Jima''.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=371}} Alhoewel hulle moeg was, was die bemanning in 'n goeie toestand, behalwe vir Haise, wat 'n ernstige urienweginfeksie ontwikkel het weens onvoldoende waterinname.{{sfn|Cortright|1975|pp=262–263}} Die bemanning het oornag op die skip gebly en die volgende dag na Pago Pago, Amerikaans Samoa, gevlieg. Hulle het na Hawaii gevlieg, waar president Richard Nixon hulle die Presidensiële Medalje van Vryheid, die hoogste burgerlike eerbewys, aan hulle toegeken het.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/39764154/the_philadelphia_inquirer/|title=Heroes of Apollo 13 Welcomed by President and Loved Ones|agency=Associated Press|newspaper=The Philadelphia Inquirer|location=Philadelphia, Pennsylvania|date=April 19, 1970|via=Newspapers.com|page=1}}</ref> Hulle het oornag gebly en is toe terug na Houston gevlieg.{{sfn|Apollo 13 Mission Report 1970|p=10-5}} Op pad na Honolulu het president Nixon in Houston gestop om die Presidensiële Medalje van Vryheid aan die Apollo 13-sendingoperasiespan toe te ken.<ref name="nixon">{{cite web|title=Behind the Scenes of Apollo 13|url=https://www.nixonfoundation.org/2016/04/behind-scenes-apollo-13/|website=Richard Nixon Foundation|access-date=June 27, 2019|date=April 11, 2016}}</ref> Hy het oorspronklik beplan om die toekenning aan NASA-administrateur Thomas O. Paine te gee, maar Paine het die sendingoperasiespan aanbeveel.<ref>{{cite web|url=https://www.presidency.ucsb.edu/node/241054|title=Remarks on Presenting the Presidential Medal of Freedom to Apollo 13 Mission Operations Team in Houston.|publisher=The American Presidency Project|access-date=December 27, 2017}}</ref> == Publieke en mediareaksie == Wêreldwye belangstelling in die Apollo-program is deur die voorval weer aangewakker; televisiedekking is deur miljoene gesien. Vier Sowjet-skepe het na die landingsgebied gegaan om te help indien nodig{{sfn|NASA 1970|p=15}} en ander nasies het hulp aangebied indien die vaartuig elders moes land.{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=489–494}} President Nixon het afsprake gekanselleer, die ruimtevaarders se families gebel en na NASA se Goddard Space Flight Center in Greenbelt, [[Maryland]], gereis, waar Apollo se opsporing en kommunikasie gekoördineer is.{{sfn|NASA 1970|p=15}} Die redding het meer openbare aandag gekry as enige ruimtevlug tot op daardie stadium, behalwe die eerste maanlanding van Apollo 11. Daar was wêreldwye opskrifte en mense het om televisiestelle gesit om die nuutste ontwikkelinge te kry, aangebied deur netwerke wat hul gereelde programmering vir bulletins onderbreek het. [[Pous Paulus VI]] het 'n byeenkoms van 10 000 mense in gebed gelei vir die ruimtevaarders se veilige terugkeer; tien keer daardie getal mense wat gebede by 'n godsdienstige fees in [[Indië]] doen.{{sfn|Chaikin|1995|p=316}} Die Senaat van die Verenigde State het op 14 April 'n resolusie aangeneem wat besighede versoek om daardie aand om 21:00, plaaslike tyd, tyd aan werknemers toe te laat vir gebede.{{sfn|NASA 1970|p=15}} Na raming het 40 miljoen Amerikaners na Apollo 13 se landing gekyk, wat regstreeks op al drie netwerke uitgesaai is, met nog 30 miljoen wat 'n gedeelte van die 6+1⁄2 uur lange uitsending gekyk het. Selfs meer mense buite die VSA het gekyk. Jack Gould van [[The New York Times]] het gesê dat Apollo 13, "wat so naby aan 'n tragiese ramp gekom het, die wêreld heel waarskynlik meer volledig in wedersydse besorgdheid verenig het as wat nog 'n suksesvolle landing op die Maan sou gedoen het".<ref>{{cite news|last=Gould|first=Jack|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1970/04/18/archives/tv-millions-of-viewers-end-vigil-for-apollo-13-unusual-color.html|date=April 18, 1970|page=59|title=TV: Millions of viewers end vigil for Apollo 13|url-access=subscription}}</ref> == Ondersoek en reaksie == === Hersieningsraad === Onmiddellik na die bemanning se terugkeer het die NASA-administrateur Paine en adjunk-administrateur George Low 'n Hersieningsraad aangestel om die ongeluk te ondersoek. Onder die voorsitterskap van die direkteur van die NASA Langley-navorsingsentrum, Edgar M. Cortright, en insluitend Neil Armstrong en ses ander<ref group=nota>Die ander was Robert F. Allnutt (Assistent van die Administrateur, NASA-hoofkwartier); John F. Clark (Direkteur, Goddard Ruimtevlugsentrum); Brig. Generaal Walter R. Hedrick Jr. (Direkteur van Ruimte, DCS/RED, Hoofkwartier, USAF); Vincent L. Johnson (Adjunk-Mede-Administrateur-Ingenieurswese, Kantoor van Ruimtewetenskap en Toepassings); Milton Klein (Bestuurder, AEC-NASA Ruimtekernaandrywingskantoor); Hans M. Mark (Direkteur, Ames Navorsingsentrum).{{sfn|Accident report|pp=1-1–1-4}}</ref> het die raad sy finale verslag op 15 Junie aan Paine gestuur.{{sfn|Accident report|p=15}} Dit het bevind dat die fout in die diensmodule se suurstoftenk nommer 2 begin het.{{sfn|Accident report|p=4-36}} Beskadigde Teflon-isolasie op die drade na die roerwaaier binne in suurstoftenk 2 het veroorsaak dat die drade kortsluit en hierdie isolasie aan die brand gesteek het. Die gevolglike brand het die druk binne in die tenk verhoog totdat die tenkkoepel gefaal en die brandstofselbaai (Diensmodule sektor 4) met vinnig uitsettende gasvormige suurstof en verbrandingsprodukte gevul het. Die styging in druk was voldoende om die klinknaels wat die [[aluminium]] buitepaneel, wat sektor 4 bedek vas hou, te breek en die sektor aan die ruimte blootgestel en die vuur geblus het. Die losstaande paneel het die nabygeleë hoëwins-antenna getref, wat die smalstraal-kommunikasiemodus gedeaktiveer het en kommunikasie met die Aarde vir 1.8&nbsp;sekondes onderbreek het terwyl die stelsel outomaties na die rugsteun-wyestraalmodus oorgeskakel het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|pp=372–373}} Die sektore van die diensmodule was nie lugdig van mekaar af nie en as daar tyd was vir die hele diensmodule om so onder druk te kom soos sektor 4, sou die krag op die beheermodule se hitteskild die twee modules geskei het. Die verslag het die gebruik van Teflon en ander materiale wat as vlambaar in superkritiese suurstof, soos aluminium, binne die tenk bevraagteken.{{sfn|Accident report|pp=5-6–5-7, 5-12–5-13}} Die raad het geen bewyse gevind wat op enige ander teorie van die ongeluk dui nie.{{sfn|Accident report|p=4-37}} {{multiple image | align = left | direction = vertical | width = 200 | header = | image1 = Honeycomb panel test (S70-41982).jpg | alt1 = | caption1 = Paneel tydens die insident besig om uitgeblaas te word | image2 = Honeycomb panel test (S70-41983).jpg | alt2 = Further along in the process | caption2 = Paneel, soortgelyk aan die diensmodule se sektor 4 bedekking, besig om uit geblaas te word tydens 'n toets as deel van die ondersoek }} Meganiese skok het die suurstofkleppe op die nommer 1 en nommer 3 brandstofselle gedwing om toe te sluit, wat hulle buite werking gestel het.{{sfn|Accident report|p=4-40}} Die skielike faling van suurstoftenk 2 het suurstoftenk 1 gekompromitteer, wat veroorsaak het dat die inhoud daarvan oor die volgende 130&nbsp;minute uitgelek het, moontlik deur 'n beskadigde lyn of klep en die diensmodule se suurstofvoorraad heeltemal uitgeput het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=372}}{{sfn|Accident report|p=4-43}} Met beide die diensmodule se suurstoftenks wat leeg geraak het en met ander skade aan die diensmodule, moes die sending gestaak word.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=375}} Die raad het die reaksie op die krisis geprys: "Die onvolmaaktheid in Apollo 13 het 'n byna-ramp veroorsaak, slegs afgeweer deur uitstekende prestasie van die kant van die bemanning en die grondbeheerspan wat hulle ondersteun het."{{sfn|Accident report|p=ii}} Suurstoftenk 2 is vervaardig deur die Beech Aircraft Company van [[Boulder, Colorado|Boulder]], [[Colorado]], as subkontrakteur van North American Rockwell (NAR) van Downey, [[Kalifornië]], hoofkontrakteur vir die [[Apollo-beheer-en-diensmodule|beheer-en-diensmodule]].{{sfn|Accident report|p=4-2}} Dit het twee termostatiese skakelaars bevat, oorspronklik ontwerp vir die beheermodule se 28-volt [[Gelykstroom|GS-krag]], maar wat kon faal as dit aan die 65-volt onderwerp word wat tydens grondtoetse by Kennedy-ruimtesentrum gebruik was.{{sfn|Accident report|p=4-23}} By NAR se fasiliteit was suurstoftenk 2 oorspronklik geïnstalleer in 'n suurstofrak wat in die Apollo 10-diensmodule, SM-106, geplaas is, maar dit is verwyder om 'n potensiële elektromagnetiese interferensieprobleem op te los en is met 'n ander rak vervang. Tydens die verwydering is die rak per ongeluk met minstens 5 sentimeter laat val, omdat 'n keerbout nie verwyder was nie. Die waarskynlikheid van skade hierdeur was min, maar dit is moontlik dat die aanvullyn-samestelling los was en deur die val vererger is. Na 'n paar hertoetse (wat nie die vul van die tenk met vloeibare suurstof ingesluit het nie), is die rak in November 1968 weer in SM-109 geïnstalleer, bedoel vir Apollo 13, wat in Junie 1969 na die Kennedy-ruimtesentrum verskeep is.{{sfn|Accident report|pp=4-19, 4-21}} Die aftellingsdemonstrasietoets het, met SM-109 in sy plek naby die bokant van die Saturn V, plaasgevind en op 16 Maart 1970 begin. Tydens die toets is die kriogeniese tenks gevul, maar suurstoftenk 2 kon nie deur die normale dreineringslyn leeggemaak word nie en 'n verslag is geskryf om die probleem te dokumenteer. Na 'n bespreking tussen NASA en die kontrakteurs, is pogings om die tenk leeg te maak op 27 Maart hervat. Toe dit nie normaalweg wou leegraak nie, is die verwarmers in die tenk aangeskakel om die suurstof te laat verdamp. Die termostatiese skakelaars was ontwerp om te verhoed dat die verwarmers die temperatuur hoër as 27&nbsp;°C verhoog, maar hulle het gefaal onder die 65-volt kragtoevoer wat gebruik is. Temperature op die verwarmerbuis binne die tenk het moontlik 540&nbsp;°C bereik, wat heel waarskynlik die Teflon-isolasie beskadig het.{{sfn|Accident report|p=4-23}} Die temperatuurmeter was nie ontwerp om hoër as 29 °C (85 °F) te lees nie, dus het die tegnikus wat die prosedure gemonitor het, niks ongewoons opgespoor nie. Hierdie verhitting is goedgekeur deur Lovell en Mattingly van die hoofbemanning, sowel as deur NASA-bestuurders en -ingenieurs.{{sfn|Chaikin|1995|pp=330–331}}<ref>{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|last=Williams|first=David R.|title=The Apollo 13 Accident|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=December 31, 2012|archive-date=12 Augustus 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812132800/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|url-status=dead}}</ref> Vervanging van die tenk sou die sending met ten minste 'n maand vertraag het.<ref name = "mission summary" /> Die tenk is weer met vloeibare suurstof gevul net voor die lansering; sodra die elektriese krag gekoppel is, het dit 'n gevaarlike situasie geskep.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=375}} Die raad het bevind dat Swigert se aktivering van die suurstoftenk 2-waaier op versoek van Sendingbeheer 'n elektriese vonk veroorsaak het wat die tenk aan die brand gesteek het. {{sfn|Chaikin|1995|p=333}} Die raad het 'n toets uitgevoer op 'n suurstoftenk wat met warmdraadontstekers toegerus is wat 'n vinnige temperatuurstyging binne die tenk veroorsaak het, waarna dit gefaal en telemetrie opgelewer het soortgelyk aan dié wat met die Apollo 13 suurstoftenk 2 gesien is.{{sfn|Accident report, appendix F–H|pp=F-48–F-49}} Toetse met panele soortgelyk aan die een wat op SM Sektor 4 vermis is, het veroorsaak dat die paneel in die toetsapparaat losgekom het.{{sfn|Accident report, appendix F–H|pp=F-70–F-82}} === Veranderinge na die ondersoek === [[Lêer:Apollo 14 redesigned oxygen tank (S71-16745).jpg|duimnael|Herontwerpte suurstoftenk vir Apollo{{nbsp}}14]] Vir Apollo 14 en daaropvolgende sendings is die suurstoftenk herontwerp en die termostate is opgegradeer om die korrekte spanning te kan hanteer. Die verwarmers is behou aangesien hulle nodig was om suurstofdruk te handhaaf. Die roerwaaiers, met hul onverseëlde motors, is verwyder, wat beteken het dat die suurstofhoeveelheidsmeter nie meer akkuraat was nie. Dit het vereis dat 'n derde tenk bygevoeg word sodat geen tenk minder as halfleeg sou word nie.{{sfn|Gatland|1976|p=281}} Die derde tenk is in vak 1 van die diensmodule geplaas, aan die teenoorgestelde kant van die ander twee en het 'n isolasieklep gekry wat dit in 'n noodgeval van die brandstofselle en van die ander twee suurstoftenks kon isoleer en dit toelaat om slegs die beheermodule se omgewingbeheer stelsel te voed. Die hoeveelheidsvoelpen is opgegradeer van aluminium na [[vlekvrye staal]].{{sfn|Apollo 14 Press Kit|1971|pp=96–97}} Alle elektriese bedrading in vak 4 was met vlekvrye staal omhul. Die brandstofsel-suurstoftoevoerkleppe is herontwerp om die Teflon-bedekte bedrading van die suurstof te isoleer. Die ruimtetuig en sendingbeheer-moniteringstelsels is aangepas om meer onmiddellike en sigbare waarskuwings van afwykings te gee.{{sfn|Gatland|1976|p=281}} 'n Noodvoorraad van 19 liter water is in die beheermodule gestoor en 'n noodbattery, identies aan dié wat die maanmodule se daalstadium aangedryf het, is in die diensmodule geplaas. Die maanmodule is aangepas om die oordrag van krag van die maanmodule na die beheermodule makliker te maak.{{sfn|Apollo 14 Press Kit|1971|pp=96–98}} == Nadraai == Op 5 Februarie 1971 het Apollo 14 se maanmodule, ''Antares'', op die Maan geland met die ruimtevaarders Alan Shepard en Edgar Mitchell aan boord, naby Fra Mauro, die terrein wat Apollo 13 veronderstel was om te verken.<ref>{{cite web|website=Universities Space Research Association|publisher=Lunar and Planetary Institute|title=Apollo 14 mission|url=https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_14/|access-date=September 15, 2019}}</ref> Haise het as CAPCOM gedien tydens die afdaling na die Maan<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a14/a14.landing.html|title=Landing at Far Mauro |editor-last=Jones |editor-first=Eric M. |work=Apollo 14 Lunar Surface Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025|date=January 12, 2016}}</ref> en tydens die tweede EVA, waartydens Shepard en Mitchell naby die Cone-krater verken het.<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a14/a14.tocone.html|title=Climbing Cone Ridge – where are we? |editor-last=Jones |editor-first=Eric M. |work=Apollo 14 Lunar Surface Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025|date=September 29, 2017}}</ref> Geen van die Apollo 13-ruimtevaarders het weer in die ruimte gevlieg nie. Lovell het in 1973 by NASA en die Vloot afgetree en die privaatsektor betree.<ref name="nasabio">{{cite web |url=http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/lovell-ja.html |title=Astronaut Bio: James A. Lovell |access-date=December 16, 2016|publisher=NASA|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112213829/https://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/lovell-ja.html|archive-date=January 12, 2017}}</ref>Hy is in 2025 op die ouderdom van 97 oorlede.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/news-release/acting-nasa-administrator-reflects-on-legacy-of-astronaut-jim-lovell/|title=Acting NASA Administrator Reflects on Legacy of Astronaut Jim Lovell|first=Jessica|last=Taveau|publisher=NASA|date=August 8, 2025|accessdate=August 8, 2025}}</ref> Swigert sou deel gewees het van die 1975 Apollo-[[Sojoes-program|Sojoes]]-toetsprojek (die eerste gesamentlike sending met die Sowjetunie), maar is verwyder as gevolg van sy deelname aan die Apollo 15-koevert voorval. Hy het in 1973 bedank uit NASA en die agentskap verlaat om die politiek te betree en is in 1982 tot die Huis van Verteenwoordigers verkies, maar is aan kanker oorlede voordat hy op 51-jarige ouderdom ingesweer kon word.<ref>{{cite web|title=For Jack Swigert, on his 83rd birthday|last=Carney|first=Emily|url=https://www.americaspace.com/2014/08/29/for-jack-swigert-on-his-83rd-birthday/|publisher=AmericaSpace|date=August 29, 2014|access-date=November 24, 2019}}</ref> Haise sou die bevelvoerder van die gekanselleerde Apollo 19-sending gewees het, en het die Ruimtependeltuig-naderings- en landingstoetse gevlieg voordat hy in 1979 by NASA afgetree het.<ref>{{Cite web |first1=Elizabeth|last1=Howell|last2=Hickok|first2=Kimberly|title=Astronaut Fred Haise: Apollo 13 Crewmember |url=http://www.space.com/20318-fred-haise-apollo-13-biography.html |website=Space.com|publisher=Future US |date=April 10, 2020 |access-date = April 11, 2020}}</ref> Verskeie eksperimente is tydens Apollo 13 voltooi, alhoewel die sending nie op die Maan geland het nie.<ref name="nasabio"/> Een het die lanseervoertuig se S-IVB (die Saturn V se derde stadium) behels, wat op vorige missies in 'n sonbaan gestuur is nadat dit losgemaak is. Die seismometer wat deur Apollo 12 agtergelaat is, het gereelde impakte van klein voorwerpe op die Maan waargeneem, maar groter impakte sou meer inligting oor die Maan se kors oplewer, daarom is besluit dat die S-IVB, beginnende met Apollo 13, op die Maan neerstort sou word. {{sfn|Harland|1999|p=50}} Die impak het om 77:56:40 in die sending plaasgevind en genoeg energie opgelewer sodat die versterking van die seismometer, 117 kilometer vanaf die impak, verminder moes word.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=367}} 'n Eksperiment om die hoeveelheid atmosferiese elektriese verskynsels tydens die opstyg na die wentelbaan te meet, bygevoeg nadat Apollo 12 deur weerlig getref is, het data opgelewer wat 'n verhoogde risiko tydens marginale weer aandui. 'n Reeks foto's van die Aarde, geneem om te toets of wolkhoogte vanaf geosinchrone satelliete bepaal kon word, het die verlangde resultate gelewer.<ref name = "13 science">{{cite web|title=Apollo 13 mission: Science experiments|website=[[Universities Space Research Association|USRA]]|publisher=Lunar and Planetary Institute|url=https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_13/experiments/|access-date=August 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915105402/https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_13/experiments/|archive-date=September 15, 2018|url-status=dead}}</ref> As 'n grap het Grumman, vervaardiger van die maanmodule, 'n faktuur aan North American Rockwell, hoofkontrakteur vir die Beheer-en-Diensmodule, uitgereik vir die "sleep" van die Beheer-en-Diensmodule die grootste deel van die pad na die Maan en terug. Die transaksiekoste het 400 001 myl teen $1 elk (plus $4 vir die eerste myl); $536,05 vir batterylaai; suurstof; en vier nagte teen $8 per nag vir 'n "ekstra gas in die kamer" (Swigert) ingesluit. Na 'n 20% "kommersiële afslag" en 'n 2% afslag vir tydige betaling, was die finale totaal $312 421,24. North American het betaling van die hand gewys en opgemerk dat hulle drie vorige Grumman maanmodules na die Maan vervoer het sonder vergoeding.<ref>{{cite web|url=https://www.spaceflightinsider.com/space-centers/kennedy-space-center/the-apollo-13-invoice/|title=The Apollo 13 Invoice...|website=Spaceflight Insider|access-date=September 17, 2019|date=December 8, 2013|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112041957/https://www.spaceflightinsider.com/space-centers/kennedy-space-center/the-apollo-13-invoice/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Tongue-in-Cheek-Bill Asks Space Tow Fee|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1338&dat=19700418&id=Owg0AAAAIBAJ&sjid=O_gDAAAAIBAJ&pg=5822,839543|newspaper=Spokane Daily Chronicle|date=April 18, 1970|page=7|access-date=September 17, 2019}}</ref><ref>{{cite news|newspaper=[[The New York Times]]|date=April 18, 1970|access-date=September 17, 2019|title='Towing' Fee is asked by Grumman|page=13|url=https://www.nytimes.com/1970/04/18/archives/towing-fee-is-asked-by-grumman.html}}</ref> Die beheermodule is uitmekaar gehaal vir toetsing en die onderdele was jare lank geberg; sommige is gebruik vir 'n opleidingstoestel vir die Skylab-reddingsmissie. Die opleidingstoestel is by die Kentucky Wetenskapsentrum in Louisville, Kentucky, uitgestal. Max Ary van die Cosmosphere het 'n projek voltooi om die ''Odyssey'' te restoureer en dit is te sien by die museum in Hutchinson, Kansas.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35462879/the_manhattan_mercury/|title=Apollo 13 Capsule Headed for Kansas|agency=Associated Press|date=December 29, 1996|page=A2|via=Newspapers.com|location=Manhattan, Kansas|newspaper=The Manhattan Mercury}}</ref> Apollo 13 is deur Lovell 'n ''suksesvolle mislukking'' genoem.{{sfn|Cortright|1975|pp=247–249}} Mike Massimino, 'n [[pendeltuig]]-ruimtevaarder, het gesê dat Apollo 13 "spanwerk, kameraderie en waarvan NASA regtig gemaak is" getoon het.<ref name="Yahoo 50th">{{cite news|publisher = Yahoo! News|url=https://news.yahoo.com/houston-ve-had-problem-remembering-050652323.html|access-date=April 11, 2020|date=April 9, 2020|title='Houston, we've had a problem': Remembering Apollo 13 at 50|last=Dunn|first=Marcia|agency=Associated Press}}</ref> Die reaksie op die ongeluk is herhaaldelik ''NASA se beste uur'' genoem;<ref name="Walt Disney's Honorary Oscars">{{cite web|first=Kim|last=Shiflett|url=https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour|title=Members of Apollo 13 Team Reflect on 'NASA's Finest Hour'|date=April 17, 2015|access-date=June 16, 2018|publisher=[[NASA]]|archive-date=September 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924162717/https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|editor-last1=Foerman |editor-first1=Paul |editor-last2=Thompson |editor-first2=Lacy|date=April 2010|title=Apollo 13 – NASA's 'successful failure'|journal=Lagniappe|volume=5|issue=4|pages=5–7|location=Hancock County, Mississippi|publisher=John C. Stennis Space Center|access-date=July 4, 2013|url=http://www.nasa.gov/centers/stennis/pdf/445767main_April_10_Lagniappe.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.nasa.gov/centers/stennis/pdf/445767main_April_10_Lagniappe.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cgpublishing.com/Rpdf/Apollo%20EECOM%20Boeing%20News%201(FL)1.pdf|title=NASA's Finest Hour: Sy Liebergot recalls the race to save Apollo 13|last=Seil|first=Bill|date=July 5, 2005|work=Boeing News Now|publisher=[[Boeing|Boeing-maatskappy]] |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120409192033/http://www.cgpublishing.com/Rpdf/Apollo%20EECOM%20Boeing%20News%201(FL)1.pdf|archive-date=April 9, 2012}}</ref>{{sfn|Chaikin|1995|p=335}} dit word steeds so beskou.<ref name = "Yahoo 50th" /> Die skrywer Colin Burgess het geskryf, "Die lewe-of-dood vlug van Apollo 13 het die kolossale risiko's wat inherent is aan bemande ruimtevaart, dramaties bewys. Ook, met die bemanning veilig terug op aarde, het die openbare apatie weer ondersteunend geword".{{sfn|Burgess|2019|p=23}} William R. Compton het in sy boek oor die Apollo-program van Apollo 13 gesê: "Slegs 'n heroïese poging van intydse improvisasie deur sendingoperasiespanne het die bemanning gered."{{sfn|Compton|1989|pp=196–199}} Rick Houston en Milt Heflin het in hul geskiedenis van sendingbeheer gesê: "Apollo 13 het bewys dat sendingbeheer daardie ruimtereisigers weer huis toe kon bring toe hul lewens op die spel was."{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=199}} Die voormalige NASA-hoofhistorikus Roger D. Launius het geskryf: "Meer as enige ander voorval in die geskiedenis van ruimtevlug, het herstel van hierdié ongeluk die wêreld se geloof in NASA se vermoëns verstewig".{{sfn|Launius|2019|p=187}} Die ongeluk het egter sommige amptenare, insluitend Gilruth, direkteur van die Manned Spaceflight Center, oortuig dat as NASA aanhou om ruimtevaarders op Apollo-missies te stuur, sommige onvermydelik sou sterf, en hulle het gevra dat die program so gou as moontlik beëindig word.{{sfn|Launius|2019|p=187}} Nixon se adviseurs het aanbeveel dat die oorblywende maansendings gekanselleer word en gesê dat 'n ramp in die ruimte hom politieke kapitaal sou kos.{{sfn|Chaikin|1995|p=336}} Begrotingsbesnoeiings het die besluit makliker gemaak en tydens die pouse na Apollo 13 is twee missies gekanselleer, wat beteken het dat die program met Apollo 17 in Desember 1972 geëindig het.{{sfn|Launius|2019|p=187}}{{sfn|Burgess|2019|pp=22–27}} == Populêre kultuur, media en 50ste herdenking == [[Lêer:Universal Studios Hollywood 2012 58.jpg|duimnael|alt=see caption|Beheermodule replika soos gebruik gedurende die verfilming van ''[[Apollo&nbsp;13 (film)|Apollo&nbsp;13]]'' ]] Die 1974-fliek ''Houston, We've Got a Problem'', hoewel dit rondom die Apollo 13-voorval afspeel, is 'n fiktiewe drama oor die krisisse waarmee grondpersoneel te kampe het wanneer die noodgeval hul werkskedules ontwrig en verdere stres op hul lewens plaas. Lovell het in die openbaar oor die fliek gekla en gesê dit was "fiktief en van swak smaak"..<ref name=irks>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088956/the_south_bend_tribune/|title=Apollo 13 Movie Irks Lovell|agency=Associated Press|newspaper=The South Bend Tribune|location=South Bend, Indiana|date=February 28, 1974|page=5|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2017/04/13/houston-we-have-a-problem-the-amazing-history-of-the-iconic-apollo-13-misquote/|title='Houston, we have a problem': The amazing history of the iconic Apollo 13 misquote|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521183910/https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2017/04/13/houston-we-have-a-problem-the-amazing-history-of-the-iconic-apollo-13-misquote/|archive-date=May 21, 2019|url-status=live|newspaper=The Washington Post|date=April 13, 2017|last1=Rosenwald|first1=Michael S.}}</ref> "'Houston ... We've Got a Problem'" was die titel van 'n episode van die [[BBC]]-dokumentêre reeks A Life At Stake, wat in Maart 1978 uitgesaai is. Dit was 'n akkurate, indien vereenvoudigde, rekonstruksie van die gebeure.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35940813/the_observer/|title=The Week in View|last1=Meades|first1=Jonathan|newspaper=The Observer|location=London, England|date=March 26, 1978|page=29|via=Newspapers.com}}</ref>In 1994, tydens die 25ste herdenking van Apollo 11, het PBS 'n 90-minuut dokumentêr met die titel ''Apollo 13: To the Edge and Back'' vrygestel.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35947551/chicago_tribune/|title=Wednesday Highlights|department=TV Week|newspaper=Chicago Tribune|location=Chicago, Illinois|date=July 17, 1994|page=25|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35947573/florida_today/|title=Space Specials at a Glance|newspaper=Florida Today|department=TV Week|location=Cocoa, Florida|date=July 17, 1994|page=3|via=Newspapers.com}}</ref> Na die vlug het die bemanning beplan om 'n boek te skryf, maar hulle het almal NASA verlaat sonder om dit te begin. Nadat Lovell in 1991 afgetree het, is hy deur die joernalis Jeffrey Kluger genader oor die skryf van 'n nie-fiksieverslag van die sending. Swigert is in 1982 oorlede en Haise het nie meer in so 'n projek belanggestel nie. Die gevolglike boek, ''Lost Moon: The Perilous Voyage of Apollo 13'', is in 1994 gepubliseer.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/39589313/the_postcrescent_11_december_1994/|title=Lovell Describes the Dark Side of Moon Shots|newspaper=The Post-Crescent|location=Appleton, Wisconsin|agency=Associated Press|last1=Dunn|first1=Marcia|date=December 11, 1994|page=F-8|via=Newspapers.com}}</ref> In 1995 is 'n filmaanpassing van die boek, Apollo 13, vrygestel, geregisseer deur [[Ron Howard]] en met Tom Hanks as Lovell, [[Bill Paxton]] as Haise, [[Kevin Bacon]] as Swigert, [[Gary Sinise]] as Mattingly, [[Ed Harris]] as Kranz en [[Kathleen Quinlan]] as Marilyn Lovell in die hoofrolle. James Lovell, Kranz en ander hoofrolspelers het verklaar dat hierdie film die gebeure van die sending met redelike akkuraatheid uitgebeeld het, gegewe dat 'n mate van dramatiese vryheid geneem is. Byvoorbeeld, die film verander die tydsvorm van Lovell se bekende opvolg op Swigert se oorspronklike woorde van "Houston, ons het 'n probleem gehad" na "Houston, ons het 'n probleem".<ref name = "journal Houston" /><ref name = "nasaMembers" /> Gedurende die skepping van die film is die frase "Mislukking is nie 'n opsie nie" geskep, wat deur Harris as Kranz in die film uitgespreek is; die frase het so nou met Kranz geassosieer geraak dat hy dit vir die titel van sy 2000-outobiografie gebruik het.<ref name="nasaMembers">{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour|title=Members of Apollo 13 Team Reflect on 'NASA's Finest Hour'|last=Granath|first=Bob|date=April 17, 2015|website=NASA|access-date=July 1, 2019|archive-date=July 13, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713193613/https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour/|url-status=dead}}</ref> Die film het twee van die nege Oscar-toekennings gewen waarvoor dit genomineer is, naamlik vir Beste Rolprentredigering en Beste Klank.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088898/the_heraldpalladium/|title=The Winners|agency=Associated Press|newspaper=The Herald-Palladium|location=Saint Joseph, Michigan|date=March 26, 1996|page=4B|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088927/st_louis_postdispatch/|title='Braveheart', 'Apollo 13' Lead Oscar Nominees|newspaper=St. Louis Post Dispatch|location=St. Louis, Missouri|date=February 14, 1996|page=4A|via=Newspapers.com|last1=Barnes|first1=Harper}}</ref> In die 1998-minireeks ''From the Earth to the Moon'', medevervaardig deur Hanks en Howard, word die sending gedramatiseer in die episode "We Interrupt This Program". Eerder as om die voorval vanuit die bemanning se perspektief te wys soos in die Apollo 13-speelfilm, word dit eerder aangebied vanuit 'n Aardse perspektief van televisieverslaggewers wat meeding om dekking van die gebeurtenis.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35053645/santa_cruz_sentinel/|title=Tom Hanks Flies us to the Moon via HBO|newspaper=Santa Cruz Sentinel|location=Santa Cruz, California|date=April 5, 1998|page=C-6|agency=The New York Times|via=Newspapers.com|last1=Sterngold|first1=James}}</ref> In 2020 het die BBC World Service begin om ''13 Minutes to the Moon'' uit te saai, radioprogramme wat gebruik maak van NASA-klank van die sending, sowel as argiefmateriaal en onlangse onderhoude met deelnemers. Episodes het begin uitgesaai vir Seisoen 2 vanaf 8 Maart 2020, met episode 1, "Time Bomb: Apollo 13", wat die lansering en die ontploffing verduidelik. Episode 2 beskryf Sendingbeheer se ontkenning en ongeloof oor die ongeluk, met ander episodes wat ander aspekte van die sending dek. Die sewende en laaste episode is vertraag weens die [[Covid-19-pandemie]]. In "Delay to Episode 7" het die BBC verduidelik dat die aanbieder van die reeks, mediese dokter Kevin Fong, diens moes verrig het.<ref>{{Cite web |title=13 minutes to the moon, season 2, BBC podcast |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/w13xttx2/episodes/downloads |access-date=April 14, 2020 |website=BBC}}</ref><ref>{{cite web |date=March 11, 2020 |title=13 Minutes to the moon |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p083wp70 |access-date=December 28, 2022 |website=BBC}}</ref> Voor die 50ste herdenking van die sending in 2020 is 'n Apollo in Real Time-webwerf vir die sending geopen, wat kykers toelaat om die sending te volg terwyl dit ontvou, foto's en video's te besigtig, en te luister na klank van gesprekke tussen Houston en die ruimtevaarders, sowel as tussen sendingbeheerders.<ref>{{cite journal|title=Relive the drama of Apollo 13 in real time, as it happened|date=April 8, 2020|access-date=April 16, 2020|last=Reichhardt|first=Tony|url=https://www.airspacemag.com/daily-planet/relive-drama-apollo-13-real-time-it-happened-180974625/|publisher=Smithsonian Institution|journal=Air and Space Magazine}}</ref> As gevolg van die COVID-19-pandemie het NASA geen persoonlike geleenthede gedurende April 2020 vir die vlug se 50ste herdenking gehou nie, maar het 'n nuwe dokumentêr ''Apollo 13: Home Safe'' op 10 April 2020 bekendgestel.<ref>{{cite web|title=Celebrate Apollo 13 at 50 with NASA's 'Home Safe' documentary (and much more!)|last=Howell|first=Elizabeth|url=https://www.space.com/apollo-13-50th-anniversary-webcast-digital-celebrations.html|date=April 10, 2020|access-date=April 16, 2020|publisher=space.com}}</ref> 'n Aantal geleenthede is herskeduleer vir later in 2020.<ref>{{cite web|title=Houston, we've had a delay: Apollo 13 50th celebrations rescheduled|last=Pearlman|first=Robert Z.|url=https://www.space.com/apollo13-50th-celebrations-rescheduled.html|date=April 9, 2020|access-date=April 16, 2020|publisher=space.com}}</ref> ==Galery== <gallery widths="200" heights="200"> ALSEP Ap13-70-HC-77.jpg|Lovell oefen ontplooiing van die ALSEP toerusting tydens opleiding. Apollo 13 Saturn V during rollout.jpg|Die Apollo 13 lanseervoertuig word uitgerol, Desember 1969 Apollo 13 Mailbox at Mission Control.jpg|Die "posbus" by Sendingbeheer gedurende die Apollo&nbsp;13 sending Apollo 13 LM undocking (AS13-59-8566) (cropped).jpg|Maanmodule ''Aquarius'' nadat dit losgelaat is bokant die Aarde Mission Control Celebrates - GPN-2000-001313.jpg|Sendingbeheer vier die suksesvolle neerplonsing van die bemanning Apollo 13 Astronauts on the U.S.S. Iwo Jima - GPN-2002-000054.jpg|Die bemanning aanboord van die USS ''Iwo Jima'' nadat hulle neergeplons het Crew on the phone.png|Die bemanning praat met President Nixon kort na hulle terugkering APOLLO 13 LUNAR PLAQUE replica.jpg|Replika van die maan gedenkplaat met Swigert se naam op wat ontwerp was om dié een op die ''Aquarius'', met Mattingly se naam op, te bedek Apollo13-booster-crater.jpg|Die krater veroorsaak deur die S-IVB's se impak, soos gefotografeer deur die [[Lunar Reconnaissance Orbiter]], 2010 </gallery> == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings|3}} == Bronne == * {{cite magazine|title=The Elusive Human Maximum Altitude Record|last1=Adamo|first1=Daniel|magazine=Quest: The History of Spaceflight Quarterly|volume=16|issue=4|year=2009|issn=1065-7738|url=http://www.aiaahouston.org/Horizons/ApolloMaxH.pdf}} * {{cite book|title=Apollo 13 Press Kit|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|year=1970|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a13/A13_PressKit.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/alsj/a13/A13_PressKit.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=70-50K|ref={{sfnRef|Apollo 13 Press Kit|1970}}}} * {{cite book|title=Apollo 14 Press Kit|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|year=1971|url=https://www.nasa.gov/specials/apollo50th/pdf/A14_PressKit.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/specials/apollo50th/pdf/A14_PressKit.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=71-3K|ref={{sfnRef|Apollo 14 Press Kit|1971}}}} *{{cite report|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/APSR-JSC-09423-OCR.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.hq.nasa.gov/alsj/APSR-JSC-09423-OCR.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Apollo Program Summary Report|date=1975|publisher=[[National Aeronautics and Space Administration]]|id=JSC-09423|ref={{sfnRef|Apollo Program Summary Report|1975}}}} * {{cite book|last1=Barell|first1=John|title=Antarctic Adventures: Life Lessons from Polar Explorers|year=2016|publisher=Balboa Press|isbn=978-1-5043-6651-9|url=https://books.google.com/books?id=yJiaDQAAQBAJ&pg=PT154}} * {{cite report |url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19790003956.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19790003956.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Moonport: A History of Apollo Launch Facilities and Operations|first1=Charles D.|last1=Benson|first2=William Barnaby|last2=Faherty|year=1978|location=Washington, D.C.|series=NASA History Series|id=SP-4204|ref={{sfnRef|Benson & Faherty|1979}}}} * {{cite book |last1=Brooks |first1=Courtney G. |last2=Grimwood |first2=James M. |last3=Swenson |first3=Loyd S. Jr. |title=Chariots for Apollo: A History of Manned Lunar Spacecraft |url=https://history.nasa.gov/SP-4205.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4205.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead|series=NASA History Series |date=1979 |publisher=Scientific and Technical Information Branch, NASA |location=Washington, D.C. |isbn=978-0-486-46756-6 |oclc=4664449 |lccn=79001042 |id=NASA SP-4205 |ref={{sfnRef|Brooks, Grimwood, & Swenson|1979}}}} * {{cite book|last=Burgess|first=Colin|year=2019|title=Shattered Dreams: The Lost and Canceled Space Missions|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln, Nebraska|isbn=978-1-4962-1422-5|edition=eBook}} * {{cite book|last=Chaikin|first=Andrew|title=A Man on the Moon: The Voyages of the Apollo Astronauts|location=New York|publisher=Penguin Books|year=1995|orig-year=1994|isbn=978-0-14-024146-4}} *{{cite book|last1=Compton|first1=William David|title=Where No Man has Gone Before: A History of Apollo Lunar Exploration Missions|series=NASA History Series|publisher=NASA|id=SP-4214|year=1989|location=Washington, D.C.|oclc=1045558568}} * {{cite book|last=Cooper|first=Henry S.F.|title=Thirteen: The Apollo Mission that Failed|orig-year=1972|year=2013|publisher=Open Road Integrated Media, Inc.|location=New York|isbn=978-1-4804-6221-2}} * {{cite book|last=Cortright|first=Edgar M.|title=Report of Apollo 13 Review Board|publisher=[[NASA]]|date=June 15, 1970|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/report-of-a13-review-board-19700615-19700076776.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415005711/https://history.nasa.gov/ap13cortright.pdf |archive-date=2023-04-15 |access-date=17 August 2025 |url-status=live|ref={{sfnRef|Accident report}}}} ** {{cite book|title=Report of Apollo 13 Review Board, appendix F–H|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/a13-review-report-app-f-g-h-19700078913.pdf |access-date=17 August 2025 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/afj/ap13fj/pdf/a13-review-report-app-f-g-h-19700078913.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|ref={{sfnRef|Accident report, appendix F–H}}}} * {{cite journal|last=Driscoll|first=Everly|date=April 4, 1970|title=Apollo 13 to the highlands|jstor=3954891|journal=Science News|volume=97|issue=14| pages = 353–355|doi=10.2307/3954891}} * {{cite book|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/a13-mission-report-197007.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/alsj/a13/A13_MissionOpReport.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|author=Flight Control Division|location=Houston, Texas|title=Mission Operations Report|date=April 1970|publisher=NASA Manned Spacecraft Center|access-date=17 August 2025|ref={{sfnRef|Mission Operations Report 1970}}}} * {{cite book|last=Gatland|first=Kenneth|title=Manned Spacecraft|publisher=MacMillan|edition=Second|year=1976|location=New York|isbn=978-0-02-542820-1}} * {{cite book |editor-last=Glenday |editor-first=Craig|title=Guinness World Records 2010|year=2010|publisher=Bantam Books|location=New York|isbn=978-0-553-59337-2|url=https://archive.org/details/guinnessworldrec00vari/page/13}} * {{cite book |last1=Hacker |first1=Barton C. |last2=Grimwood |first2=James M. |title=On the Shoulders of Titans: A History of Project Gemini |url=http://history.nasa.gov/SP-4203.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://history.nasa.gov/SP-4203.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead |access-date=April 8, 2018 |series=NASA History Series |year=2010 |orig-year=1977 |publisher=NASA History Division, Office of Policy and Plans |location=Washington, DC |isbn=978-0-16-067157-9 |id=NASA SP-4203 |oclc=945144787 |ref={{sfnRef|Hacker & Grimwood|2010}}}} * {{cite book|last=Harland|first=David |title=Exploring the Moon: The Apollo Expeditions|location=London; New York|publisher=Springer|year=1999|isbn=978-1-85233-099-6}} * {{cite book|last1=Houston|first1=Rick|last2=Heflin|first2=J. Milt|last3=Aaron|first3=John|title=Go, Flight!: the Unsung Heroes of Mission Control, 1965–1992|year=2015|publisher=University of Nebraska Press|edition=eBook|location=Lincoln, Nebraska|isbn=978-0-8032-8494-4|ref={{sfnRef|Houston, Heflin & Aaron|2015}}}} * {{cite book|title=Houston, We've Got a Problem|publisher=NASA Office of Public Affairs|id=EP-76|year=1970|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19700021741.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19700021741.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|location=Washington, D.C.|ref={{sfnRef|NASA 1970}}}} * {{cite book|year=2000|last=Kranz|first=Gene|title=Failure Is Not an Option: Mission Control from Mercury to Apollo 13 and Beyond|location=New York|url=https://books.google.com/books?id=slQZ3JOUSKQC&pg=PA307|url-access=registration|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-0-7432-0079-0}} * {{cite conference|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20080018689.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20080018689.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=NASA Experience with Pogo in Human Spaceflight Vehicles|conference=NATO RTO Symposium ATV-152 on Limit-Cycle Oscillations and Other Amplitude-Limited, Self-Excited Vibrations|location=Norway|last1=Larsen|first1=Curtis E.|website=NASA Johnson Space Center|date=May 22, 2008|id=RTO-MP-AVT-152}} * {{cite book|last=Lattimer|first=Dick|others=Foreword by James A. Michener|title=All We Did Was Fly to the Moon|edition=2nd|series=History-alive series|volume=1|year=1988|orig-year=1983|publisher=Whispering Eagle Press|location=Gainesville, Florida|isbn=978-0-9611228-0-5|lccn=85222271|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780961122805}} * {{cite book|last=Launius|first=Roger D.|title=Reaching for the Moon: A Short History of the Space Race|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut|edition=eBook|year=2019|isbn=978-0-300-24516-5}} * {{cite book|last=Lovell|first=James A. |editor-last=Cortright |editor-first=Edgar M.|title=Apollo Expeditions to the Moon|url=https://history.nasa.gov/SP-350/cover.html|year=1975|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|id=SP-350|chapter=Chapter 13: "Houston, We've Had a Problem"|chapter-url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19760005868.pdf#page=261 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19760005868.pdf#page=261 |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}} * {{cite book|year=2000|orig-year=1994|last1=Lovell|first1=Jim|last2=Kluger|first2=Jeffrey|title=Lost Moon: The Perilous Voyage of Apollo 13|location=Boston|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0-618-05665-1|ref={{sfnRef|Lovell & Kluger|2000}}}} * {{cite book|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19710003598.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19710003598.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|author=Mission Evaluation Team|id=MSC-02680|location=Houston, Texas|date=September 1970|publisher=NASA Manned Spacecraft Center|title=Apollo 13 Mission Report|ref={{sfnRef|Apollo 13 Mission Report 1970}}}} *{{cite book|last1=Morgan|first1=Clay|year=2001|publisher=[[NASA]]|location=Houston, Texas|title=Shuttle–Mir|url=https://www.nasa.gov/history/history-publications-and-resources/oral-histories/shuttle-mir |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4225.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=SP-4225}} * {{cite book|last1=Orloff|first1=Richard W.|last2=Harland|first2=David M.|title=Apollo: The Definitive Sourcebook|year=2006|publisher=Praxis Publishing Company|location=Chichester, UK|isbn=978-0-387-30043-6|ref={{sfnRef|Orloff & Harland|2006}}}} * {{cite book|last=Orloff|first=Richard W.|title=Apollo by the Numbers: A Statistical Reference|series=NASA History Series|year=2000|publisher=NASA History Division, Office of Policy and Plans|location=Washington, D.C.|isbn=978-0-16-050631-4|oclc=829406439|lccn=00061677|id=NASA SP-2000-4029|url=https://history.nasa.gov/SP-4029.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4029.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead}} * {{cite book|last=Phinney|first=William C.|title=Science Training History of the Apollo Astronauts|publisher=[[NASA]]|year=2015|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20190026783.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20190026783.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=SP-2015-626}} * {{cite book|title=Deke! U.S. Manned Space: From Mercury to the Shuttle|last1=Slayton|first1=Deke|last2=Cassutt|first2=Michael|url=https://books.google.com/books?id=z8vl46GV2JYC&pg=PA236|year=1994|edition=1st|publisher=Tor books|location=New York|isbn=978-0-312-85503-1|ref={{sfnRef|Slayton & Cassutt|1994}}}} * {{cite book|last=Turnill|first=Reginald|year=2003|title=The Moonlandings: An Eyewitness Account|url=https://books.google.com/books?id=ou5ofrRh4-kC&pg=PA316|publisher=Cambridge University Press|location=New York|isbn=978-0-521-03535-4}} {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |----- style="text-align:center;" | width="35%" | '''Voorafgegaan deur ''':<br />[[Apollo 12]] | width="30%" | [[Apollo-program]] | width="35%" | '''Gevolg deur ''':<br />[[Apollo 14]] |} {{Sjabloon:Apollo-program|state=collapsed}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Apollo-program]] ccdnkc8vl4749uj8gya905qawb3hhnv 2891748 2891682 2026-04-09T07:24:35Z Aliwal2012 39067 /* Galery */ verbeter byskrifte 2891748 wikitext text/x-wiki {{Ruimtevlug | name = Apollo 13 | image = Apollo 13 Service Module (lossless crop).jpg | image_caption = ''Odyssey'' se beskadigde diensmodule, soos gesien vanaf die Apollo maanmodule ''Aquarius'', ure voor hulle die atmosfeer binnegedring het. | image_alt = | insignia = Apollo 13-insignia.png | mission_type = Bemande maanlandingpoging | operator = [[NASA]] | COSPAR_ID = {{Unbulleted list|CSM: 1970-029A|Maanmodule: 1970-029C}} | SATCAT = 4371<ref>{{cite web|url=https://www.n2yo.com/satellite/?s=4371|title=Apollo 13 CM|website=N2YO.com|access-date=August 18, 2019}}</ref> | spacecraft = {{Unbulleted list|[[Apollo-beheer-en-diensmodule|Apollo BDM]]-109 |[[Apollo-maanmodule|Apollo LM]]-7}} | manufacturer = {{Unbulleted list|BDM: North American Rockwell|LM: Grumman}} | launch_mass = 44,069 kg (CSM: 28,881 kg;<ref>{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |title=Apollo 13 Command and Service Module (CSM) |publisher=[[NASA]]<!-- NASA Space Science Data Coordinated Archive --> |access-date=January 9, 2023 |archive-date= 7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407223412/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |url-status=dead }}</ref> LM: 15,188 kg)<ref name="apollo13NASAsdca">{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C |title=Apollo 13 Lunar Module / EASEP |publisher=NASA |access-date=January 9, 2023 |archive-date=19 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019204208/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C |url-status=dead }}</ref> | landing_mass = {{convert|11133|lb|kg|order=flip}}{{sfn|Orloff|2000|p=307}} | launch_date = {{start date text|April 11, 1970, 19:13:00|timezone=yes}}&nbsp;UTC<ref>{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |title=Apollo 13 |publisher=[[NASA]] |access-date=January 9, 2023 |archive-date= 7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407223412/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |url-status=dead }}</ref> | launch_rocket = [[Saturn V]] SA-508 | launch_site = [[Kennedy-ruimtesentrum|Kennedy LC-39A]] | landing_date = {{end date text|April 17, 1970, 18:07:41|timezone=yes}}&nbsp;UTC | landing_site = Suidelike [[Stille Oseaan]]<br />{{Koördinate|21|38|24|S|165|21|42|W|type:event|name=Apollo 13 splashdown}} | recovery_by = USS ''Iwo Jima'' | orbit_epoch = | orbit_reference = | orbit_periapsis = | orbit_apoapsis = | orbit_inclination = | orbit_period = | orbit_rev_number = | apsis = |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP | type = flyby | note = Omwenteling en landing gekanselleer | object = Maan | distance = {{convert|137|nmi|km|order=flip|sp=us}} | arrival_date = April 15, 1970, 00:21:00&nbsp;UTC }} | docking = <!--{{Infobox spaceflight/Dock | docking_target = LM | docking_type = dock | docking_date = April 11, 1970, 22:32:08&nbsp;UTC | undocking_date = April 17, 1970, 16:43:00&nbsp;UTC | time_docked = }}--> | crew_size = 3 | crew_members = {{Unbulleted list|[[Jim Lovell|James A. Lovell Jr.]]|[[Jack Swigert|John L. Swigert Jr.]]|[[Fred Haise|Fred W. Haise Jr.]]}} | crew_callsign = Apollo 8 | crew_photo = Apollo 13 Prime Crew.jpg | crew_photo_caption = Van links na regs: [[Jim Lovell]], [[Jack Swigert]], [[Fred Haise]] | previous_mission = [[Apollo 12]] | next_mission = [[Apollo 14]] | programme = [[Apollo-program]] }} [[Lêer:Apollo program.svg|links|70px]] '''Apollo 13''' (11–17 April 1970) was die sewende bemande sending in die [[Apollo-program|Apollo-ruimteprogram]] en sou die derde maanlanding gewees het. Die ruimtetuig is op 11 April 1970 vanaf die [[Kennedy-ruimtesentrum]] gelanseer, maar die landing is afgelas nadat 'n suurstoftenk in die diensmodule twee dae na die sending ontplof en die elektriese en lewensondersteuningstelsel buite werking gestel het. Die bemanning, ondersteun deur rugsteunstelsels op die [[Apollo-maanmodule]] (LM), het eerder in 'n baan [[Baan om die Maan|om die maan]] gereis en op 17 April veilig na die [[Aarde]] teruggekeer. [[Jim Lovell]] was die bevelvoerder van die sending, met [[Jack Swigert]] as vlieënier van die [[Apollo-beheer-en-diensmodule|beheermodule]] (CM) en [[Fred Haise]] as vlieënier van die maanmodule. Swigert was 'n laat plaasvervanger vir [[Ken Mattingly]], wat onttrek is uit die sending na blootstelling aan [[Duitse masels]]. 'n Roetine-roer van 'n suurstoftenk het beskadigde draadisolasie daarin aan die brand gesteek, wat 'n ontploffing veroorsaak het wat die inhoud van beide die suurstoftenks van die diensmodule die ruimte ingeblaas het.<ref group=nota>{{cite web|title=The Apollo 13 accident|author=Williams, David|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|publisher=NASA|quote=Die Apollo 13-wanfunksie is veroorsaak deur 'n ontploffing en oopbars van suurstoftenk nr. 2 in die diensmodule.|access-date=25 Augustus 2025|archive-date=11 Desember 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211092322/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|url-status=dead}} <!--{{harvnb|Cortright|1975|pp=248–249}}-->: "Ek het natuurlik af en toe gedink aan die moontlikheid dat die ruimtetuigontploffing ons dalk gestrand kon gelaat het...... Dertien minute na die ontploffing het ek toevallig by die linkervenster uitgekyk en die finale bewyse gesien wat op 'n potensiële ramp dui."</ref> Die formele ongeluksverslag vermy egter die gebruik van die term.{{sfn|Accident report|p=143}} Destydse NASA ingenieurs het "tenkfaling" verkies, beide omdat dit meer akkuraat is en om die negatiewe konnotasies rondom die woord "ontploffing" te vermy.<ref>{{harvnb|Cooper|2013|page=21}}: "Later, in describing what happened, NASA engineers avoided using the word "explosion;" they preferred the more delicate and less dramatic term "tank failure," and in a sense it ''was'' the more accurate expression, inasmuch as the tank did not explode in the way a bomb does but broke open under pressure."</ref> Sonder [[suurstof]], wat nodig is vir asemhaling en vir die opwekking van [[elektriese krag]], kon die diensmodule se aandrywing- en lewensondersteuningstelsels nie funksioneer nie. Die beheermodule se stelsels moes afgeskakel word om die oorblywende hulpbronne vir hertoetrede tot die atmosfeer te bewaar, wat die bemanning gedwing het om na die maanmodule oor te kruip en dit as 'n reddingsboot te gebruik. Met die maanlanding gekanselleer, het sendingbeheerders voltyds gewerk om die bemanning lewend terug Aarde toe te bring. Alhoewel die maanmodule ontwerp is om twee mans vir twee dae op die maanoppervlak te ondersteun, het sendingbeheer in [[Houston]] nuwe prosedures geïmproviseer sodat dit drie mense vir vier dae kon ondersteun. Die bemanning het 'n groot ontbering ervaar, veroorsaak deur beperkte krag, 'n koue en klam kajuit en 'n tekort aan drinkbare water. Daar was 'n kritieke behoefte om die beheermodule se patrone aan te pas vir die [[koolstofdioksied]]-suiweraar om in die maanmodule te werk; die bemanning en sendingbeheerders was suksesvol in die improvisasie van 'n oplossing. Die gevaar van die ruimtevaarders het die openbare belangstelling in die Apollo-program kortliks hernu; tientalle miljoene het die neerplonsing in die suid-[[Stille Oseaan]] op televisie dopgehou. 'n Ondersoekraad het foute gevind met die voorvlugtoetsing van die suurstoftenk en die [[Politetrafluoroëtileen|Teflon]] wat daarin geplaas is. Die raad het veranderinge aanbeveel, insluitend die minimalisering van die gebruik van potensieel brandbare items binne die tenk; dit is vir [[Apollo 14]] aangepas. Die storie van Apollo 13 is al verskeie kere gedramatiseer, veral in die 1995-film ''Apollo 13'' gebaseer op ''Lost Moon'', die 1994-memoir wat deur Lovell mede-geskryf is en 'n episode van die 1998-minireeks ''From the Earth to the Moon''. == Agtergrond == In 1961 het die Amerikaanse president [[John F. Kennedy]] sy nasie uitgedaag om teen die einde van die [[dekade]] 'n ruimtevaarder op die Maan te land en veilig terug te bring Aarde toe.<ref name = "mission overview" /> NASA het geleidelik aan hierdie doelwit gewerk deur ruimtevaarders die ruimte in te stuur met die [[Mercury-program|Mercury-]] en [[Gemini-program]]me, wat gelei het tot die Apollo-program.{{sfn|Hacker & Grimwood|2010|p=382}} Die doelwit is bereik met [[Apollo 11]], wat op 20 Julie 1969 op die Maan geland het. Neil Armstrong en Buzz Aldrin het op die maanoppervlakte geloop terwyl Michael Collins om die Maan gewentel het in die Beheermodule Columbia. Die sending het op 24 Julie 1969 na die Aarde teruggekeer en daar is aan pres. Kennedy se uitdaging voldoen.<ref name = "mission overview">{{cite web|title=Apollo 11 Mission Overview|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/apollo/missions/apollo11.html|date=December 21, 2017|access-date=February 14, 2019|publisher=[[NASA]]|first=Sarah A. |last=Loff}}</ref> NASA het kontrakte vir vyftien [[Saturn V]]-vuurpyle gesluit om die doel te bereik; destyds het niemand geweet hoeveel sendings dit sou vereis nie.{{sfn|Chaikin|1995|pp=232–233}} Sedert sukses in 1969 met die sesde Saturn V met Apollo 11 behaal is, het nege vuurpyle beskikbaar gebly vir 'n verwagte totaal van tien landings. Na die opwinding van Apollo 11 het die algemene publiek apaties teenoor die ruimteprogram geword en die Kongres het voortgegaan om NASA se begroting te sny; Apollo 20 is gekanselleer.{{sfn|Chaikin|1995|p=285}} Ten spyte van die suksesvolle maanlanding, is die sendings as so riskant beskou dat ruimtevaarders nie lewensversekering kon bekostig om vir hul gesinne te sorg as hulle in die ruimte sou sterf nie.<ref group=nota>Geen Apollo-ruimtevaarder het sonder lewensversekering gevlieg nie, maar die polisse is betaal deur private derde partye wie se betrokkenheid nie gepubliseer is nie.</ref><ref name="weinberger">{{cite web|last=Weinberger|first=Howard C.|title=Apollo Insurance Covers|publisher=Space Flown Artifacts (Chris Spain)|url=http://www.spaceflownartifacts.com/flown_apollo_insurance_covers.html|access-date=December 11, 2019}}</ref> [[Lêer:1970 Mission Control Apollo 13.jpg|duimnael|links|alt=see caption|Sending-operasiebeheerkamer tydens die TV-uitsending net voor die Apollo 13-ongeluk. Die ruimteman [[Fred Haise]] kan op die skerm gesien word.]] Selfs voordat die eerste Amerikaanse ruimtevaarder in 1961 die ruimte betree het, het die beplanning vir 'n gesentraliseerde fasiliteit om met die ruimtetuie te kommunikeer en die werkverrigting daarvan te monitor, begin. Dit was grotendeels die visie van Christopher C. Kraft Jr., wat NASA se eerste vlugdirekteur geword het. Tydens [[John Glenn]] se [[Mercury-Atlas 6|Mercury Friendship 7-vlug]] in Februarie 1962 (die eerste bemande wentelvlug deur die VSA), is een van Kraft se besluite deur NASA-bestuurders tersyde gestel. Hy is geregverdig deur 'n nasending-analise en het 'n reël geïmplementeer dat die vlugdirekteur se woord tydens die sending absoluut was;<ref name = "mission control history">{{cite web|last=Neufeld|first=Michael J.|title=Remembering Chris Kraft: Pioneer of Mission Control|url=https://airandspace.si.edu/stories/editorial/remembering-chris-kraft-pioneer-mission-control|publisher=Smithsonian Air and Space Museum|date=July 24, 2019|access-date=December 8, 2019}}</ref> om sy besluite te verander, sou NASA hom dadelik moes afdank.<ref name="Cass 1" /> Vlugdirekteure tydens die Apollo-program het 'n eensin posbeskrywing gehad, "Die vlugdirekteur mag enige stappe neem wat nodig is vir bemanningsveiligheid en sendingsukses."<ref>{{cite news|title=A legendary tale, well-told|access-date=October 5, 2019|last=Williams|first=Mike|url=https://news.rice.edu/2012/09/13/a-legendary-tale-well-told/|publisher=Rice University Office of Public Affairs|date=September 13, 2012|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817125432/https://news.rice.edu/2012/09/13/a-legendary-tale-well-told/|url-status=dead}}</ref> Houston se Sendingbeheersentrum is in 1965 geopen. Dit is gedeeltelik deur Kraft ontwerp en is later na hom vernoem.<ref name = "mission control history" /> In Sendingbeheer was elke vlugbeheerder, benewens die monitering van telemetrie vanaf die ruimtetuig, in kommunikasie via stemlus met spesialiste in 'n Personeelondersteuningskamer (of "agterkamer"), wat op spesifieke ruimtetuigstelsels gefokus het.<ref name="Cass 1" /> Apollo 13 was die tweede H-sending, ten doel om presisie-maanlandings te demonstreer en spesifieke plekke op die Maan te verken.{{sfn|Apollo Program Summary Report|1975|p=B-2}} Met Kennedy se doelwit bereik deur Apollo 11, en [[Apollo 12]] wat demonstreer dat die ruimtevaarders 'n presisielanding kon uitvoer, kon sendingbeplanners fokus op meer as net om veilig te land en ruimtevaarders wat minimaal in geologie opgelei is, maanmonsters te laat versamel om terug te neem na die Aarde. Daar was 'n groter rol vir wetenskap op Apollo 13, veral vir [[geologie]], iets wat beklemtoon is deur die sending se leuse, ''Ex luna, scientia'' (Van die Maan, kennis).{{sfn|Launius|2019|p=186}} == Ruimtemanne en die sleutel- sendingbeheerpersoneel == Jim Lovell was Apollo 13 se sendingbevelvoerder en 42 jaar oud ten tyde van die ruimtevlug. Hy was 'n gegradueerde van die Verenigde State se Vlootakademie en was 'n vlootvlieënier en toetsvlieënier voordat hy in 1962 vir die [[Ruimtevaardergroep 2|tweede groep ruimtevaarders]] gekies is. Hy het in 1965 saam met [[Frank Borman]] in [[Gemini 7]] en die volgende jaar saam met [[Buzz Aldrin]] in [[Gemini 12]] gevlieg voordat hy in 1968 in [[Apollo 8]] gevlieg het, die eerste ruimtetuig wat om die Maan gewentel het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=108–109}} Ten tye van Apollo 13 was Lovell die NASA-ruimtevaarder met die meeste tyd in die ruimte, met 'n totaal van 572 uur oor die drie sendings.<ref name = "experience" >{{cite web|title=Apollo 13: The moon-mission that dodged disaster|first1=Elizabeth|last1=Howell|first2=Kimberly|last2=Hickok|url=https://www.space.com/17250-apollo-13-facts.html|website=Space.com|publisher=Future US|date=March 31, 2020|access-date=April 1, 2020}}</ref> Jack Swigert, die beheermodulevlieënier (CMP), was 38 jaar oud en het 'n B.Sc. in meganiese ingenieurswese en 'n M.Sc. in lugvaartwetenskap gehou; hy het in die Amerikaanse Lugmag en in die staat se Lugmag Nasionale Wag gedien en was 'n ingenieurstoetsvlieënier voordat hy in 1966 vir die [[Ruimtevaardergroep 5|vyfde groep ruimtevaarders]] gekies is.<ref name = "swigert bio" /> Fred Haise, die maanmodule-vlieënier (LMP), was 36 jaar oud. Hy het 'n B.Sc. in lugvaartingenieurswese gehad, was 'n vegvlieënier van die Marine Korps, en was 'n burgerlike navorsingsvlieënier vir NASA toe hy as deel van Ruimtevaardergroep 5 gekies is.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=111–112}} {{sfn|Chaikin|1995|pp=589–593}} Volgens die standaard Apollo-bemanningsrotasie sou die hoofbemanning vir Apollo 13 die rugsteunbemanning<ref group=nota>Die rol van die rugsteunbemanning was om op te lei en gereed te wees om te vlieg ingeval iets met die hoofbemanning sou gebeur.{{cite web|publisher=NASA|access-date=December 5, 2019|title=50 years ago: NASA names Apollo 11 crew|url=https://www.nasa.gov/feature/50-years-ago-nasa-names-apollo-11-crew|date=January 30, 2019}} Rugsteunspanne is, volgens die rotasie, drie missies na hul toewysing as rugsteun as die hoofbemanning aangewys.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=137}}</ref>vir [[Apollo 10]] gewees het, met Mercury- en Gemini-veteraan [[Gordon Cooper]] in bevel, [[Donn F. Eisele]] as beheermodule-vlieënier en [[Edgar Mitchell]] as maanmodule-vlieënier. Deke Slayton, NASA se Direkteur van Vlugbemanningsoperasies, het nooit beoog om Cooper en Eisele na 'n primêre bemanningsopdrag te roteer nie, aangesien albei uit die guns was – Cooper vir sy laks houding teenoor opleiding en Eisele vir voorvalle aan boord van [[Apollo 7]] en 'n buite-egtelike verhouding. Hy het hulle aan die rugsteunbemanning toegewys omdat geen ander veteraan-ruimtevaarders beskikbaar was nie.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=236}} Slayton se oorspronklike keuses vir Apollo 13 was [[Alan Shepard]] as bevelvoerder, Stuart Roosa as beheermodulevlieënier, en Mitchell as maanmodulevlieënier. Die bestuur het egter gevoel dat Shepard meer opleidingstyd benodig het, aangesien hy eers onlangs sy aktiewe status hervat het na 'n operasie vir 'n binneoorafwyking en sedert 1961 nie gevlieg het nie. Dus is Lovell se bemanning (homself, Haise en Ken Mattingly), wat almal Apollo 11 ondersteun het en vir Apollo 14 geskeduleer was, met Shepard s'n omgeruil. Swigert was oorspronklik bevelvoerder van Apollo 13 se rugsteunbemanning, met [[John W. Young|John Young]] as bevelvoerder en [[Charles Duke]] as maanmodule-vlieënier.<ref name="backup">{{cite web|url=https://airandspace.si.edu/explore-and-learn/topics/apollo/apollo-program/landing-missions/apollo13-crew.cfm|title=Apollo 13 Crew|website=Smithsonian National Air and Space Museum|access-date=January 6, 2018|archive-date=October 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024155252/https://airandspace.si.edu/explore-and-learn/topics/apollo/apollo-program/landing-missions/apollo13-crew.cfm|url-status=dead}}</ref> Sewe dae voor die lansering het Duke se seun se vriend hom aangesteek met Duitse masels.<ref name="Oral">{{cite web |title=Charles M. Duke, Jr. Oral History |publisher= NASA |url=https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/DukeCM/DukeCM_3-12-99.htm |access-date=December 17, 2019}}</ref> Dit het beide die hoof- en rugsteunspanne, wat saam geoefen het, blootgestel. Van die vyf was slegs Mattingly nie immuun deur vorige blootstelling nie. Normaalweg, as enige lid van die hoofbemanning onttrek moes word, sou die oorblywende bemanning ook vervang word en die rugsteunbemanning sou vervang word maar Duke se siekte het dit nie moontlik gemaak nie,{{sfn|NASA 1970|p=6}} dus twee dae voor die bekendstelling is Mattingly deur Swigert vervang.<ref name = "swigert bio">{{cite web|url=http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/swigert-jl.html|access-date=August 21, 2009|title=Astronaut Bio: John L. Swigert|date=January 1983|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20090731012402/http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/swigert-jl.html|archive-date=July 31, 2009| url-status=dead}}</ref> Mattingly het nooit Duitse masels ontwikkel nie en het later op [[Apollo 16]] gevlieg.<ref>{{cite journal|url=https://www.universetoday.com/62576/13-things-that-saved-apollo-13-part-3-charlie-dukes-measles/|last=Atkinson|first=Nancy|title=13 things that saved Apollo 13, Part 3: Charlie Duke's measles|date=April 12, 2010|access-date=November 13, 2019|journal=Universe Today}}</ref> Vir Apollo is 'n derde stel bemanning van ruimtevaarders, bekend as die ondersteuningsbemanning, aangewys benewens die hoof- en rugsteunspanne wat op die Mercury- en Gemini-projekte gebruik is. Slayton het die ondersteuningspanne geskep omdat [[James McDivitt]], wat [[Apollo 9]] sou bevel voer, geglo het dat, met voorbereiding wat in fasiliteite regoor die VSA aan die gang was, vergaderings wat 'n lid van die vlugbemanning benodig het, gemis sou word. Ondersteuningsbemanningslede moes help soos deur die sendingbevelvoerder aangedui.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=184}} Gewoonlik laag in senioriteit, het hulle die sending se reëls, vlugplan en kontrolelyste saamgestel en dit op datum gehou, vir Apollo 13 was hulle Vance D. Brand, Jack Lousma en óf William Pogue óf Joseph Kerwin.<ref group=nota>Sommige bronne lys Kerwin{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=251}} en ander lys Pogue as die derde lid.{{sfn|Brooks, Grimwood, & Swenson|1979|p=378}}{{sfn|Orloff|2000|p=137}}</ref> <ref>{{cite interview|url=https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/PogueWR/WRP_7-17-2000.pdf|interviewer=Kevin M. Rusnak|date=July 17, 2000|location=Houston, Texas|title=Oral History Transcript|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501104039/https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/PogueWR/WRP_7-17-2000.pdf|archive-date=May 1, 2019|url-status=dead|publisher=NASA|pages=12-25-12-26|series=Johnson Space Center Oral History Project}}</ref> Die vlugdirekteure vir Apollo 13 was Gene Kranz, '''Witspan''' {{sfn|Mission Operations Report 1970|p=I-1}} (die hoofvlugdirekteur);{{sfn|Kranz|2000|p=307}}{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=79}} Glynn Lunney, '''Swartspan'''; Milton Windler, '''Rooispan''' en Gerry Griffin, '''Gouespan'''.{{sfn|Mission Operations Report 1970|p=I-1}} Die CAPCOM's (''Capsule Communicator'' die persoon in Sendingbeheer, tydens die Apollo-program 'n ruimtevaarder, wat verantwoordelik was vir stemkommunikasie met die bemanning){{sfn|Morgan|2001|p=48}} vir Apollo 13 was Kerwin, Brand, Lousma, Young en Mattingly.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=362}} == Sending kentekens en roeptekens == [[Lêer:Apollo 13 Flown Silver Robbins Medallion (SN-354).jpg|duimnael|alt=see caption|Apollo 13 silwer Robbins gedenkpennings]] Die Apollo 13-sendingkentekens beeld die Griekse god van die [[Son]], [[Apollo]], uit met drie perde wat sy strydwa oor die gesig van die Maan trek, en die Aarde in die verte gesien. Dit is bedoel om die Apollo-vlugte te simboliseer wat die lig van kennis aan alle mense bring. Die sendingleuse, ''Ex luna, scientia'' ("Van die Maan, kennis"), verskyn op die pennings. Deur dit te kies, het Lovell die leuse van sy alma mater, die Vlootakademie, ''Ex scientia, tridens'' ("Uit kennis, seemag") aangepas.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=81}}{{sfn|Orloff|2000|p=283}} Op die kant het die sendingnommer in Romeinse syfers as ''Apollo XIII'' verskyn. Die pennings hoef nie gewysig te word nadat Swigert vir Mattingly vervang het nie, aangesien dit een van slegs twee Apollo-sending-kentekens is, die ander is Apollo 11, wat nie die name van die bemanning insluit nie. Dit is ontwerp deur die kunstenaar Lumen Martin Winter, wat dit gebaseer het op 'n muurskildery wat hy vir die St. Regis Hotel in New York Stad geskilder het.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/36238158/daily_news/|title=Astros Wear Badge of Apollo|last1=Crafton|first1=Jean|date=April 12, 1970|page=105|newspaper=Daily News|location=New York City|via=Newspapers.com}}</ref> Die muurskildery is later gekoop deur akteur [[Tom Hanks]],<ref>{{cite news|url=https://www.chicagotribune.com/suburbs/lake-county-news-sun/ct-lns-moran-lovell-stories-st-1003-20151002-story.html|title=Apollo 13 astronaut Jim Lovell shares stories about Tom Hanks, Ron Howard|last1=Moran|first1=Dan|date=October 2, 2015|newspaper=Chicago Tribune|access-date=April 11, 2020}}</ref> wat Lovell in die fliek Apollo 13 vertolk het, en dit is nou in die Captain James A. Lovell Federal Health Care Center in Illinois.<ref>{{cite news|url=https://chicagotribune.newspapers.com/clip/36239172/chicago_tribune/|title=Namesake Brings Personal Touch to Lovell Center Fete|last1=Moran|first1=Dan|newspaper=Chicago Tribune|date=October 2, 2015|page=1|via=Newspapers.com}}</ref> Die sending se leuse was in Lovell se gedagtes toe hy die roepsein Aquarius vir die maanmodule gekies het, geneem van ''[[Waterdraer (sterrebeeld)|Aquarius]]'', die draer van water.{{sfn|Chaikin|1995|p=291}}{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}} Sommige mense in die media het verkeerdelik berig dat die roepsein geneem is uit 'n liedjie met dié naam uit die musiekblyspel ''Hair''.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}}{{sfn|Lattimer|1988|p=77}} Die beheermodule se roepsein, Odyssey, is nie net gekies vir sy Homeriese assosiasie nie, maar ook om te verwys na die onlangse film, [[2001: A Space Odyssey (rolprent)|2001: A Space Odyssey]], gebaseer op 'n kortverhaal deur wetenskapfiksie-outeur [[Arthur C. Clarke]].{{sfn|Chaikin|1995|p=291}} In sy boek het Lovell aangedui dat hy die naam ''Odyssey'' gekies het omdat hy van die woord en die definisie daarvan gehou het: ‘n lang reis waar daar vele geleenthede hom voordoen om munt te slaan.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}} As gevolg van die ongeluk en die laaste minuut bemanningsverandering van Jack Swigert wat Ken Mattingly drie dae voor die lansering vervang het, is die Apollo 13 Robbins gedenkpennings wat saam aanboord van die ruimtetuig was, gesmelt en na die sending hergebruik om die korrekte bemanning en die afwesigheid van 'n maanlandingsdatum te weerspieël.<ref>{{Cite web |title=Medal, Robbins, Commemorative, Apollo 13 {{!}} National Air and Space Museum |url=https://airandspace.si.edu/collection-objects/medal-robbins-commemorative-apollo-13/nasm_A19850166000 |access-date=2024-06-15 |website=airandspace.si.edu |language=en}}</ref> == Ruimtetuig == [[Lêer:Apollo 13 CSM (Ap13-69-H-1791).jpg|duimnael|links|upright=0.68|CSM-109 ''Odyssey'' in die Operasies en Uitklaargebou]] Die Saturnus V-vuurpyl wat gebruik is om Apollo 13 na die Maan te vervoer was genommer as SA-508 en was amper identies aan dié wat vir Apollo 8 tot 12 gebruik is.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=74}} Die vuurpyl, saam met die ruimtetuig, het 2 949 136 kilogram geweeg.{{sfn|Orloff|2000|p=284}} Die S-IC eerste fase se enjins is gegradeer om 440 000 newton (100 000 lbf) minder totale stukrag te genereer as Apollo 12 s'n, hoewel hulle binne die spesifikasies gebly het.<ref name = "journal launch" /> Om die vloeibare waterstofdryfmiddel koud te hou, was die S-II tweede fase se kriogeniese tenks geïsoleer; op vroeëre Apollo-sendings het dit in die vorm van panele gekom wat vasgemaak is, maar vanaf Apollo 13 is isolasie op die buitekant van die tenks gespuit.<ref name = "ten launch">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap10fj/as10-day1-pt1.html|title=Apollo 10: Day 1, part 1: Countdown, launch and climb to orbit|date=February 6, 2022|access-date=August 16, 2025}}</ref> Ekstra dryfmiddel is as 'n toets saamgedra, aangesien toekomstige J-sendings na die Maan meer dryfmiddel vir hul swaarder vragte sou benodig. Dit het die vuurpyl die swaarste gemaak wat NASA nog gevlieg het en Apollo 13 was sigbaar stadiger om uit die lanseeringstoring te kom as vorige sendings.<ref name = "journal launch">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/02earth_orbit_tli.html|title=Day 1: Earth orbit and translunar injection|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> Die Apollo 13-ruimtetuig het bestaan ​​uit beheermodule 109 en Diensmodule 109 (saam CSM-109), genaamd ''Odyssey'', en Maanmodule 7 (LM-7), genaamd ''Aquarius''. Ook as deel van die ruimtetuig beskou, was die lansering-ontsnappingstelsel, wat die beheermodule (CM) na veiligheid sou dryf in geval van 'n probleem tydens opstyg, en die Ruimtetuig-LM-verbindingstuk, genommer as SLA-16, wat die maanmodule (LM) gedurende die eerste ure van die sending gehuisves het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=364}}{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=78, 81}} Die maanmodule-stadiums, beheermodule en die diensmodule is in Junie 1969 by die Kennedy-ruimtesentrum ontvang; die dele van die Saturn V is in Junie en Julie ontvang. Daarna het toetsing en montering voortgegaan, met die hoogtepunt wat bereik is met die uitrol van die lanseervoertuig, met die ruimtetuig bo-op, op 15 Desember 1969.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=364}} Apollo 13 was oorspronklik geskeduleer vir lansering op 12 Maart 1970, maar daardie Januarie het NASA aangekondig dat die sending tot 11 April uitgestel sou word, beide om meer tyd vir beplanning toe te laat en om die Apollo-sendings oor 'n langer tydperk te versprei.<ref name = "postpone">{{cite press release |title=MSC 70–9 |publisher=[[NASA]] |date=January 8, 1970 |url=https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |access-date=July 27, 2019 |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf }}</ref> Die plan was om twee Apollo-vlugte per jaar te voltooi en was in reaksie op begrotingsbeperkings<ref>{{cite news|title=Apollo's Schedule Shifted by NASA|date=January 9, 1970|newspaper=[[The New York Times]]|page=17|url=https://www.nytimes.com/1970/01/09/archives/apollos-schedule-shifted-by-nasa-next-flight-in-april.html}}</ref> wat die kansellasie van Apollo 20 tot gevolg gehad het.<ref>{{cite news|title=Apollo 13 and 14 may be set back|date=January 6, 1970|newspaper=[[The New York Times]]|page=26|url=https://www.nytimes.com/1970/01/06/archives/apollo-13-and-14-may-be-set-back.html|agency=UPI}}</ref> == Opleiding en voorbereiding == Die Apollo 13-hoofbemanning het meer as 1 000 uur se sendingspesifieke opleiding onderneem, meer as vyf uur vir elke uur van die sending se beplande duur van tien dae. Elke lid van die hoofbemanning het meer as 400 uur in babootsers van die beheermodule en (vir Lovell en Haise) van die Maanmodule by Kennedy-ruimtesentrum en in Houston deurgebring, waarvan sommige die vlugbeheerders by Sendingbeheer betrek het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=104}} Vlugbeheerders het aan baie simulasies van probleme met die ruimtetuig tydens vlug deelgeneem, wat hulle geleer het hoe om in 'n noodgeval te reageer.<ref name = "Cass 1" /> Gespesialiseerde nabootsers op ander plekke is ook deur die bemanningslede gebruik.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=104}} Die ruimtevaarders van Apollo 11 het minimale tyd vir geologie-opleiding gehad, met slegs ses maande tussen die toewysing van die bemanning en die lansering; hoër prioriteite het baie van hul tyd in beslag geneem.{{sfn|Phinney|2015|p=100}} Apollo 12 het meer sulke opleiding gesien, insluitend oefening in die veld, met behulp van 'n CAPCOM en 'n gesimuleerde agterkamer van wetenskaplikes, aan wie die ruimtevaarders moes beskryf wat hulle gesien het.{{sfn|Phinney|2015|pp=103–104}} Wetenskaplike-ruimtevaarder Harrison Schmitt het gesien dat daar beperkte entoesiasme vir geologie-velduitstappies was. Omdat hy geglo het dat 'n inspirerende onderwyser nodig was, het Schmitt gereël dat Lovell en Haise sy ou professor, Caltech se Lee Silver, ontmoet. Die twee ruimtevaarders, en plaasvervangers Young en Duke, het op hul eie tyd en koste saam met Silver op 'n velduitstappie gegaan. Aan die einde van hul week saam het Lovell Silver hul geologie-mentor gemaak, wat breedvoerig betrokke sou wees by die geologiebeplanning vir Apollo 13.{{sfn|Phinney|2015|pp=107–111}} Farouk El-Baz het toesig gehou oor die opleiding van Mattingly en sy plaasvervanger, Swigert, wat die beskrywing en fotografering van gesimuleerde maanlandmerke vanaf vliegtuie behels het.{{sfn|Phinney|2015|p=134}} El-Baz het al drie hoofbemanningslede se ruimtevaarders die geologiese kenmerke laat beskryf wat hulle tydens hul vlugte tussen Houston en KSC gesien het; Mattingly se entoesiasme het veroorsaak dat ander ruimtevaarders, soos Apollo 14 se beheer-en-diensmodule vlieënier, Roosa, El-Baz as 'n onderwyser opgesoek het.{{sfn|Phinney|2015|pp=141–142}} Daar was bekommernis oor hoe naby Apollo 11 se maanmodule, ''Eagle'', daaraan gekom het om sonder dryfmiddel te raak tydens sy maandaling en die sendingbeplanners het besluit dat die beheer-en-diensmodule, vanaf Apollo 13, die maanmodule na 'n laer wentelbaan sou bring vanwaar die maan landingspoging sou begin. Dit was 'n verandering van Apollo 11 en 12, waar die maanmodule sy vuurpyle ontbrand het om dit na die laer wentelbaan te bring. Die verandering was deel van 'n poging om die hoeveelheid vliegtyd wat vir die ruimtevaarders beskikbaar was, te verhoog namate die sendings na rowwe terrein op pad was.{{sfn|Harland|1999|p=53}} Die plan was om die eerste van die twee vier uur lange maanoppervlak [[ruimtewandeling]]s te wy aan die opstel van die ''Apollo Lunar Surface Experiments Package'' (ALSEP) groep wetenskaplike instrumente; gedurende die tweede wandeling sou Lovell en Haise die Cone-krater, naby die beplande landingsplek, ondersoek.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=363}} Die twee ruimtevaarders het hul ruimtepakke gedra vir sowat 20 oefen prosedures van ruimtewandelings, insluitend die insameling van monsters en die gebruik van gereedskap en ander toerusting. Hulle het in die sogenaamde "Vomit Comet" in gesimuleerde mikrogravitasie of maanswaartekrag gevlieg, insluitend oefening met die aan- en uittrek van ruimtepakke. Om voor te berei vir die afdaling na die maan se oppervlak, het Lovell die Maanlanding Opleidingsvoertuig gevlieg nadat hy helikopteropleiding ontvang het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=105}} Ten spyte van die ongelukke van een Maanlanding Opleidingsvoertuig en een soortgelyke Maanlanding Navorsingsvoertuig voor Apollo 13 se lansering, het sendingbevelvoerders die vlieg daarvan as onskatbare ervaring beskou en het hulle dus die huiwerige NASA-bestuur oortuig om hulle te behou.<ref>{{cite web|last=Jones|first=Eric M.|title=Lunar Landing Training Vehicle NASA 952|date=April 29, 2006|access-date=August 16, 2025|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/LLTV-952.html|publisher=[[NASA]]|work=Apollo Lunar Surface Journal}}</ref> == Eksperimente en wetenskaplike doelwitte == [[Lêer:Lovell and Haise geology training (S70-20253).jpg|duimnael|regs|upright|Lovell (links) en Haise tydens geologie opleiding in Hawaii, Januarie 1970]] Apollo 13 se aangewese landingsplek was naby die Fra Mauro-krater; daar is geglo dat die Fra Mauro-formasie baie materiaal bevat het wat deur die impak uitmekaar gespat het en die Imbrium-kom vroeg in die Maan se geskiedenis gevul het. Die datering daarvan sou inligting nie net oor die Maan verskaf nie, maar ook oor die Aarde se vroeë geskiedenis. Sulke materiaal sou waarskynlik beskikbaar wees by die Cone-krater, 'n plek waar 'n impak vermoedelik diep in die maan [[regoliet]] geboor het.{{sfn|Harland|1999|pp=51–53}} Apollo 11 het 'n [[Seismograaf|seismometer]] op die Maan agtergelaat, maar die sonkrag-aangedrewe eenheid het nie sy eerste twee weke lange maannag oorleef nie. Die Apollo 12-ruimtevaarders het ook een agtergelaat as deel van sy ALSEP, wat kernaangedrewe was.{{sfn|Harland|1999|pp=38–39}} Apollo 13 het ook 'n seismometer (bekend as die Passiewe Seismiese Eksperiment), soortgelyk aan Apollo 12 s'n, as deel van sy ALSEP gehad, wat deur die ruimtevaarders op die Maan gelaat sou word.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=29}} Daardie seismometer sou gekalibreer word deur die impak, na die afvuur, van die opstygstadium van Apollo 13 se maanmodule, 'n voorwerp met bekende massa en snelheid wat op 'n bekende plek bots.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=42}} Ander ALSEP-eksperimente op Apollo 13 het 'n hittevloei-eksperiment ingesluit, wat die boor van twee gate van 3 meter diep sou behels het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=33}} Dit was Haise se verantwoordelikheid; hy moes ook 'n derde gat van daardie diepte vir 'n kernmonster boor.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} 'n Gelaaide Deeltjie Maanomgewingseksperiment (GDME) het die [[proton]]e en [[elektron]]e van sonoorsprong gemeet wat die Maan bereik.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=49}} Die pakket het ook 'n Maanatmosfeerdetektor (LAD){{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=51}} en 'n stofdetektor ingesluit om die ophoping van puin te meet.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=62}} Die Hittevloei-eksperiment en die GDME is vir die eerste keer op Apollo 13 gevlieg; die ander eksperimente is al voorheen gevlieg.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} [[Lêer:Haise RTG (Ap13-70-H-103).jpg|duimnael|links|Haise oefen om die brandstofkapsule uit sy vervoervat, wat op die maanmodule gemonteer is, te verwyder. Die regte vat het ongeopend met sy radioaktiewe inhoud in die Stille Oseaan gesink.]] Om die ALSEP aan te dryf, is die SNAP-27 radioisotoop termo-elektriese generator (RTG) gebruik. SNAP-27, wat deur die Amerikaanse Atoomenergiekommissie ontwikkel is, is vir die eerste keer op Apollo 12 gebruik. Die brandstofkapsule het ongeveer 3,79&nbsp;kg plutoniumoksied bevat. Die vat wat rondom die kapsule geplaas is vir vervoer na die Maan, is gebou met hitteskerms van grafiet en berillium en met strukturele dele van titanium en Inconel-materiale. Dus is dit gebou om die hitte van hertoetrede van die Aarde se atmosfeer te weerstaan ​​eerder as om die lug met plutonium te besoedel in die geval van 'n mislukte sending.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=65}} 'n Vlag van die Verenigde State is ook geneem om op die maan se oppervlak opgerig te word.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=33, 65}} Vir Apollo 11 en 12 is die vlag in 'n hittebestande buis op die voorste landingspoot geplaas; dit is vir Apollo 13 na die ''Modularized Equipment Storage Assembly'' (MESA) in die maanmodule-afdaalstadium verskuif. Die struktuur om die vlag op die luglose maan te laat wapper, is verbeter vanaf Apollo 12 s'n.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=73}} Vir die eerste keer is rooi strepe op die helm, arms en bene van die bevelvoerder se A7L-ruimtepak aangebring. Dit is gedoen na Apollo 11, omdat diegene wat die beelde wat geneem is, probleme ondervind het om Armstrong van Aldrin te onderskei. Die verandering is egter te laat vir Apollo 12 goedgekeur.<ref name = "red stripe">{{cite web|title=Commander's stripes|website=Apollo Lunar Surface Journal|publisher=[[NASA]]|access-date=July 20, 2019|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/alsj-CDRStripes.html|last=Jones|first=Eric M.|date=February 20, 2006}}</ref> Nuwe vloeistofsakke wat aan die helms vasgemaak was en waaruit die ruimtevaarders moes drink terwyl hulle op die Maan geloop het, is deur Haise tydens Apollo 13 se laaste televisie-uitsending voor die ongeluk gedemonstreer.{{sfn|Turnill|2003|p=316}}<ref>{{cite web|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/alsj-DrinkFood.html|title=Water Gun, Helmet Feedport, In-Suit Drink Bag, and Food Stick|last1=Jones|first1=Eric M.|date=March 3, 2010|website=Apollo Lunar Surface Journal|publisher=NASA|access-date=November 15, 2019}}</ref> Apollo 13 se primêre sendingdoelwitte was om: "[[Selenografie|Selenologiese]] inspeksie, opname en monsterneming van materiale in 'n vooraf gekose gebied van die Fra Mauro-formasie uit te voer. 'n Apollo-maanoppervlak-eksperimentepakket te ontplooi en te aktiveer. Die mens se vermoë om in die maanomgewing te werk, te ontwikkel. Foto's van kandidaat-verkenningsterreine te verkry."{{sfn|Accident report|p=3-26}} Die ruimtevaarders moes ook ander fotografiese doelwitte bereik, insluitend van die [[Gegenschein]] vanuit 'n maanbaan en van die Maan self op die reis terug na die Aarde. Van hierdie fotografie sou deur Swigert uitgevoer word terwyl Lovell en Haise op die Maan geloop het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=385}} Swigert sou ook foto's neem van die [[Lagrange-punt]]e van die Aarde-Maan-stelsel. Apollo 13 het twaalf kameras aan boord gehad, insluitend dié vir televisie en bewegende beelde.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} Die bemanning moes ook bistatiese radarwaarnemings van die Maan aflaai. Niks hiervan kon weens die ongeluk gedoen word nie.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=385}} == Vlugbaan van Apollo 13 == [[Lêer:Apollo 13 timeline.svg|center|framed|Apollo 13 se vlugbaan om die maan, op skaal geteken. Die ongeluk het ongeveer in die 56ste uur na lansering gebeur.]] === Lansering en maanwentelbaan plasing === [[Lêer:Apollo 13 launch (S70-34852).jpg|duimnael|upright=.8|Apollo&nbsp;13 word gelanseer vanaf die Kennedy-ruimtesentrum, 11 April, 1970]] [[Lêer:Apolo-1. CSM&LM diagram.svg|duimnael|Apollo 13 ruimtetuig konfigurasie vir die grootste gedeelte van die vlug: Kliek op die beeld vir sleutel van genommerde komponente.]] Die sending is op die beplande tyd, 14:13 [[Oos-Amerikaanse Tyd|OST]] (19:13 [[Gekoördineerde Universele Tyd|UTC]]), op 11 April gelanseer. 'n Anomalie het plaasgevind toe die tweede-fase, middelste (binneboord) enjin ongeveer twee minute te vroeg afgeskakel het.<ref name="lver">{{cite book |author= |url=https://archive.org/details/nasa_techdoc_19900066486 |title=Saturn 5 Launch Vehicle Flight Evaluation Report: AS-508 Apollo 13 Mission |date=June 20, 1970 |publisher=[[NASA]] |publication-place=[[George C. Marshall]] Ruimtesentrum, Huntsville, Alabama |id=MPR-SAT-FE-70-2 |access-date=May 30, 2017}}</ref>{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=494–499}} Dit is veroorsaak deur erge pogo-ossillasies. Vanaf Apollo 10 is die voertuig se geleidingstelsel ontwerp om die enjin af te skakel in reaksie op kamerdruk-afwykings.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}} Pogo-ossillasies het op Titan-vuurpyle (gebruik tydens die Gemini-program) en op vorige Apollo-sendings voor gekom, maar op Apollo 13 is dit versterk deur 'n interaksie met turbopompkavitasie.<ref>{{cite journal |last=Dotson |first=Kirk |date=Winter 2003–2004 |title=Mitigating Pogo on Liquid-Fueled Rockets |journal=Crosslink |volume=5 |issue=1 |pages=26–29 |location=El Segundo, Kalifornië |publisher=The Aerospace Corporation |access-date=July 3, 2013 |url=http://aerospace.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/crosslink/V5N1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://aerospace.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/crosslink/V5N1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}}</ref><ref name=launch>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/01launch_ascent.html |title=Launch and Reaching Earth Orbit |year=2016 |editor-last=Woods |editor-first=W. David |editor-last2=Turhanov|editor-first2=Alexandr|editor-last3=Waugh|editor-first3=Lennox J. |work=Apollo 13 Flight Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025}}</ref> 'n Oplossing om pogo te voorkom was gereed vir die sending, maar skeduledruk het nie die integrasie van die hardeware in die Apollo 13-ruimtetuig toegelaat nie.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}}<ref>{{cite journal|url=https://www.universetoday.com/62672/13-things-that-saved-apollo-13-part-5-unexplained-shutdown-of-the-saturn-v-center-engine/|last=Atkinson|first=Nancy|title=13 things that saved Apollo 13, Part 5: Unexplained shutdown of the Saturn V center engine|date=April 14, 2010|journal=Universe Today|access-date=September 16, 2019}}</ref> 'n Na-vlug ondersoek het aan die lig gebring dat die enjin een siklus weg was van katastrofiese faling.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}} Die vier buitenste motors (daar is een in die middel) en die S-IVB derde stadium het langer gevuur om te vergoed en die voertuig het baie naby aan die beplande sirkelvormige [[lae aardwentelbaan]] van 190 kilometer bereik, gevolg deur 'n maanoorgangversnellingontbranding ongeveer twee uur later, wat die sending op koers na die Maan geplaas het.<ref name="lver" />{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=494–499}} Na die maanoorgangversnelling het Swigert die skeidings- en transposisiemaneuvers uitgevoer voordat die beheermodule ''Odyssey'' aan die maanmodule ''Aquarius'' gekoppel is en die ruimtetuig het van die derde stadium weggetrek.<ref name = "journal extraction">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/03tde.html|title=Day 1: Transposition, Docking and Extraction|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025|last1=Woods|first1=W. David |last2=Kemppanen |first2=Johannes|last3=Turhanov|first3=Alexander|last4=Waugh |first4=Lennox J.}}</ref> Grondbeheer personeel het toe die derde fase op 'n koers gestuur om die Maan binne die bereik van die Apollo 12-seismometer te tref, wat dit net meer as drie dae in die sending gedoen het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=367}} Die bemanning het gereed gemaak vir die driedaagse reis na Fra Mauro. Om 30:40:50 na lansering, met die TV-kamera aan, het die bemanning die vuurpyl ontbrand om Apollo 13 op 'n hibriede baan te plaas. Die afwyking van 'n vrye terugkeertrajek het beteken dat as die vuurpyl nie weer ontbrand word nie, Apollo 13 die Aarde op sy terugkeerbaan sou mis, eerder as om dit te wentel, soos met 'n vrye terugkeer.<ref name = "journal midcourse">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/05day2-mcc2-tv.html|title=Day 2: Midcourse correction 2 on TV|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> ’n Vrye terugkeerbaan kon slegs plekke naby die maan se ewenaar bereik; ’n hibriede trajek, wat enige tyd na maanoorgangversnelling begin kon word, het dit moontlik gemaak om plekke met hoër [[Breedtegraad|breedtegrade]], soos Fra Mauro, te bereik.<ref name = "journal hybrid">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/launchwindow/lw1.html|title=Apollo lunar landing launch window: The controlling factors and constraints|year=2009|access-date=August 16, 2025|author=Robin Wheeler}}</ref> Kommunikasie het opgekikker toe Swigert besef het dat hy weens die laaste minuut-haas versuim het om sy federale inkomstebelastingopgawe (wat op 15 April verskuldig is) in te dien,en te midde van gelag van sendingbeheerders gevra het hoe hy 'n uitstel kon kry. Daar is bevind dat hy geregtig was op 'n verlenging van 60 dae omdat hy teen die sperdatum uit die land was.{{sfn|NASA 1970|p=8}} Toegang tot die maanmodule om sy stelsels te toets was geskeduleer vir 58:00:00; toe die bemanning op die derde dag van die sending wakker word is hulle meegedeel dat dit met drie ure vorentoe geskuif is en later weer met nog 'n uur vorentoe geskuif is. 'n Televisie-uitsending was geskeduleer vir 55:00:00; Lovell, wat as seremoniemeester opgetree het, het die gehoor die binnekant van ''Odyssey'' en ''Aquarius'' gewys. <ref name=storm>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/07day3-before-the-storm.html |title=Day 3: Before the storm |year=2016 |editor-last=Woods |editor-first=W. David |editor-last2=Turhanov|editor-first2=Alexandr|editor-last3=Waugh|editor-first3=Lennox J. |work=Apollo 13 Flight Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025}}</ref> Die gehoor was beperk aangesien geeneen van die televisienetwerke die uitsending lewendig uitgesaai het nie,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=206}} wat Marilyn Lovell (Jim Lovell se vrou) gedwing het om na die BBP-kamer by Sendingbeheer te gaan as sy haar man en sy bemanningslede wou sien.{{sfn|Chaikin|1995|pp=285–287}} === Ongeluk === Ongeveer ses en 'n half minute na die TV-uitsending, nader aan 56:00:00, was Apollo 13 ongeveer 330&nbsp;000&nbsp;km van die Aarde af.<ref name = "journal Houston">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/08day3-problem.html|title=Day 3: 'Houston, we've had a problem'|date=May 30, 2017|access-date=August 16, 2025|last1=Woods|first1=W. David|last2=Kemppanen|first2=Johannes|last3=Turhanov|first3=Alexander|last4=Waugh|first4=Lennox J.}}</ref> Haise was besig om die maanmodule af te skakel nadat hy die stelsels getoets het terwyl Lovell die TV-kamera weggepak het. Jack Lousma, die CAPCOM, het minder belangrike instruksies aan Swigert gestuur, insluitend die verandering van die orientasie van die ruimtetuigtuig om fotografie van Komeet Bennett te vergemaklik.<ref name = "journal Houston" />{{sfn|Chaikin|1995|p=292}} Die druksensor in een van die Diensmodule se suurstoftenks het vroeër blykbaar wanfunksioneer, daarom het Sy Liebergot (die Vlugbeheerder, in beheer van die monitering van die Beheer-en-diensmodule se elektriese stelsels) versoek dat die roerwaaiers in die tenks geaktiveer word. Normaalweg is dit een keer per dag gedoen; 'n roering sou die inhoud van die tenks destratifiseer, wat die druklesings meer akkuraat sou maak.<ref name = "journal Houston" /> Die vlugdirekteur, Kranz, het vir Liebergot 'n paar minute laat wag sodat die bemanning rustig kon raak na die televisie uitsending,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=207}} toe het Lousma die versoek aan Swigert oorgedra, wat die skakelaars wat die waaiers beheer, geaktiveer het<ref name = "journal Houston" /> en hulle na 'n paar sekondes weer afgeskakel het.{{sfn|Chaikin|1995|p=292}} {{Listen|filename=Apollo13-wehaveaproblem.ogg|title=Houston, we've had a problem.|description=Swigert and Lovell reporting the incident on April 14, 1970 [2:59] "Houston, we've had a problem"|format=[[Ogg]]}} Vyf-en-negentig sekondes nadat Swigert daardie skakelaars geaktiveer het,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=207}} het die ruimtevaarders 'n "redelik groot knal" gehoor, vergesel van skommelinge in elektriese krag en die afvuur van die orientasiebeheer-stuwers.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=368}}{{sfn|Orloff|2000|pp=152–157}} Kommunikasie en telemetrie na die Aarde was vir 1.8 sekondes buite werking, totdat die stelsel homself outomaties herstel het deur die hoëwins S-band-antenna, wat vir translunêre kommunikasie gebruik word, van smalstraal- na wyestraalmodus oor te skakel.{{sfn|Accident report|p=4-44}} Die ongeluk het om 55:54:53 (03:08 UTC op 14 April; 10:08 NM OST, 13 April) plaasgevind. Swigert het 26 sekondes later berig: "Goed, Houston, ons het 'n probleem hier gehad," en Lovell het dit om 55:55:42 herhaal: "Houston, ons het 'n probleem gehad. Ons het 'n te lae spanning op die Hoof B-geleistam gehad."<ref name = "journal Houston" /> William Fenner was die leidingsbeampte wat die eerste was om 'n probleem in die beheerkamer aan Kranz te rapporteer.<ref name = "journal Houston" /> Lovell se aanvanklike gedagte toe hy die geraas hoor het, was dat Haise die maanmodule se kajuit-herdrukklep geaktiveer het, wat ook 'n knal veroorsaak het (Haise het dit geniet om sy bemanningslede skrik te maak), maar Lovell kon sien dat Haise geen idee gehad het wat gebeur het nie. Swigert het aanvanklik gedink dat 'n [[meteoroïde]] die maanmodule moontlik getref het, maar hy en Lovell het gou besef dat daar geen lek was nie.{{sfn|Chaikin|1995|p=293}} Die "Hoofgeleistam B lae spanning" het beteken dat daar 'n te lae spanning was wat deur die diensmodule se drie [[brandstofsel]]le (aangedryf deur [[waterstof]] en suurstof wat vanaf hul onderskeie tenks gepomp word) na die tweede van die diensmodule se twee elektriese kragverspreidingstelsels verskaf is. Byna alles in die beheer-en-diensmodule het krag benodig om te kan funksioneer. Alhoewel die geleistam tydelik na normale status teruggekeer het, het beide geleistamme A en B se spanning gou begin daal. Haise het die status van die brandstofselle nagegaan en gevind dat twee van hulle dood was. Sendingreëls het ruimtetuie verbied om 'n maanwentelbaan te gaan tensy alle brandstofselle operasioneel was.{{sfn|Chaikin|1995|pp=293–294}} In die minute na die ongeluk was daar verskeie ongewone lesings wat getoon het dat tenk-2 leeg was en tenk-1 se druk stadig gedaal het, dat die rekenaar van die ruimtetuig herset het en dat die hoëwins-antenna nie gewerk het nie. Liebergot het aanvanklik die kommerwekkende tekens van tenk-2 na die roering nie raak gesien nie, aangesien hy op tenk-1 gefokus het, met die gedagte dat die lesing daarvan 'n goeie riglyn sou wees vir wat in tenk 2-teenwoordig was, net soos beheerders wat hom in die "agterkamer" ondersteun het. Toe Kranz vir Liebergot hieroor uitgevra het, het hy aanvanklik geantwoord dat daar moontlik vals lesings kon wees as gevolg van 'n instrumentasieprobleem; hy is dikwels in die jare daarna daaroor geterg.<ref name = "Cass 1">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Apollo 13, we have a solution|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution|date=April 1, 2005|access-date=October 13, 2022|website=IEEE}}</ref> Lovell, wat uit die venster gekyk het, het berig dat "'n gas van een of ander aard" die ruimte instroom, wat dit duidelik maak dat daar 'n ernstige probleem is.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=215}} Aangesien die brandstofselle suurstof nodig gehad het om te werk, sou die oorblywende brandstofsel afskakel wanneer tenk-1 leegloop, wat beteken dat die beheer-en-diensmodule se enigste beduidende bronne van krag en suurstof die beheermodule se batterye en sy suurstof-stutenk sou wees. Hierdie sou normaalweg vir die laaste ure van die sending benodig word, maar die oorblywende brandstofsel, met reeds 'n tekort aan suurstof, het suurstof uit die stustenk getrek. Kranz het beveel dat die stutenk geïsoleer word, wat die suurstof bespaar het, maar dit het beteken dat die oorblywende brandstofsel binne twee uur sou ophou werk, aangesien die suurstof in tenk-1 verbruik of uitgelek het.{{sfn|Chaikin|1995|pp=293–294}} Die gebied rondom die ruimtetuig was gevul met talle klein stukkies puin van die ongeluk, wat enige pogings om die sterre vir navigasie te gebruik, bemoeilik het.{{sfn|Chaikin|1995|p=299}} Die doel van die sending het skielik verander, dit was eenvoudig: om die ruimtevaarders lewend terug na die Aarde te kry.<ref name = "Cass 2" /> === Lus om die Maan === [[Lêer:Direct Abort Trajectory - Lunar Landing Symposium, MSC Jun66.jpg|upright=1.2|duimnael|Die voorstelling van 'n direkte aborteer aksie (van 'n 1966 beplanning verslag) op 'n punt baie vroeër in die sending en nader na die Aarde as wat die Apollo&nbsp;13 ongeluk gebeur het.]] [[Lêer:NASA-Apollo13-ViewsOfMoon-20200224.webm|duimnael|upright=1.18|NASA – Apollo 13 Maan Sending – Aansigte van die Maan (2:24)]] Die maanmodule het gelaaide batterye en vol suurstoftenks gehad vir gebruik op die maanoppervlakte, so Kranz het opdrag gegee dat die ruimtevaarders die maanmodule aanskakel en dit as 'n "reddingsboot"<ref name = "Cass 1" /> gebruik; 'n scenario wat verwag is, maar as onwaarskynlik beskou is.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|pp=83–87}} Prosedures vir die gebruik van die maanmodule op hierdie manier is deur maanmodule-vlugbeheerders ontwikkel na 'n opleidingssimulasie vir Apollo 10 waarin die maanmodule nodig was vir oorlewing, maar nie betyds aangeskakel kon word nie.<ref name = "Cass 2" /> As Apollo 13 se ongeluk op die terugreis plaasgevind het, met die maanmodule reeds gebruik en agtergelaat, sou die ruimtevaarders gesterf het,<ref name="LM-ALSEP">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C|title=Apollo 13 Lunar Module/ALSEP|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=October 31, 2009|archive-date=19 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019204208/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C|url-status=dead}}</ref> net soos hulle sou gesterf het na 'n ontploffing in 'n maanbaan, insluitend een terwyl Lovell en Haise op die Maan geloop het.<ref name = "Yahoo 50th" /> 'n Belangrike besluit was die keuse van die terugkeer roete. 'n Direkte stop en omdraai sou die diensmodule se hoofenjin moes gebruik om terug te keer voordat dit die Maan bereik. Die ongeluk kon egter die hoofenjin beskadig het en die brandstofselle sou ten minste nog 'n uur moes hou om aan sy kragbehoeftes te voldoen, so Kranz het eerder op 'n langer roete besluit: die ruimtetuig sou om die Maan swaai (die maan se aantrekkingskrag gebruik) voordat dit na die Aarde sou terugkeer. Apollo 13 was op die hibriede trajek wat dit na Fra Mauro sou neem; dit moes nou teruggebring word na 'n vrye terugkeer. Die maammodule se ''Daalaandrywingstelsel'', hoewel nie so kragtig soos die diensmodule se hoofenjin nie, kon dit doen, maar nuwe sagteware vir Sendingbeheer se rekenaars moes deur tegnici geskryf word, aangesien daar nooit voorsien is dat die beheer-en-diensmoduleruimtetuig vanaf die maanmodule gemanuvreer sou moes word nie. Terwyl die beheermodule afgeskakel word, het Lovell die oriëntasie-inligting van die leidingstelsel oorgeskryf en handberekeninge uitgevoer om dit na die maanmodule se gidsstelsel oor te dra, wat afgeskakel was; op sy versoek het Sendingbeheer sy syfers nagegaan.<ref name = "Cass 2">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Houston, we have a solution, part 2|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution-part-2|date=April 1, 2005|website=IEEE|access-date=August 31, 2019}}</ref>{{sfn|Chaikin|1995|pp=297–298}} Om 61:29:43.49 is die maanmodule se Daalaandrywingstelsel vir 34.23 sekondes ontbrand om Apollo 13 in 'n vrye terugkeertrajek teruggeplaas.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=369}} [[Lêer:Mare Moscoviense AS13-60-8648.jpg|duimnael|Die Apollo&nbsp;13 bemanning het die Maan afgeneem vanuit die Maanmodule.]] Die verandering sou Apollo 13 binne ongeveer vier dae terug na die Aarde kry met 'n landing in die [[Indiese Oseaan]], waar NASA weinige herwinningsmagte gehad het. Jerry Bostick en ander Vlugbeheerders was gretig om beide die reistyd te verkort en om in die Stille Oseaan te land, waar die hoofherwinningsmagte geleë was. Een opsie sou die terugreistyd met 36 uur verminder, maar dit sou vereis dat van die diensmodule ontslae geraak word; dit sou die beheermodule se hitteskild aan die ruimte blootstel tydens die terugreis, iets waarvoor dit nie ontwerp is nie. Die Vlugbeheerders het ook na ander opsies gekyk. Na 'n vergadering met NASA-amptenare en ingenieurs, het die senior persoon teenwoordig, die direkteur van die ''Manned Spaceflight Center'', Robert R. Gilruth, besluit op 'n ontbranding met behulp van die Daalaandrywingstelsel, wat 12 uur sou bespaar en Apollo 13 in die Stille Oseaan sou laat land. Hierdie ontbranding sou plaasvind twee ure nadat die ruimtetuig verby die naaste punt aan die Maan (perisintium) was, genoem PC+2.<ref name = "Cass 2" /> By perisintium het Apollo 13 die rekord (volgens die [[Guinness World Records|Guinness Book of World Records]]) opgestel, wat steeds staan, vir die verste afstand van die Aarde deur 'n bemande ruimtetuig: 400&nbsp;171&nbsp;kilometer vanaf die Aarde om 19:21 OST, 14 April (00:21:00 UTC 15 April).{{sfn|Glenday|2010|p=13}}<!--<ref group="nota">Die rekord is opgestel omdat die Maan tydens die sending amper op sy [[Apside|verste]] van die Aarde af was. Apollo 13 se unieke vrye terugkeerbaan het veroorsaak dat dit ongeveer 100 kilometer verder van die maan se verste kant af gegaan het as ander Apollo-maanmissies, maar dit was 'n geringe bydrae tot die rekord.{{sfn|Adamo|2009|p=37}} 'n Rekonstruksie van die trajek deur die astrodinamikus Daniel Adamo in 2009 teken die verste afstand aan as 400 046 kilometer om 19:34 OST (00:34:13 UTC). Apollo 10 hou die rekord vir die tweede verste afstand op 'n afstand van 399 806 kilometer.{{sfn|Adamo|2009|p=41}}</ref>--> Terwyl hulle vir die ontbranding voorberei het is die bemanning meegedeel dat die S-IVB derde stadium die Maan, soos beplan, getref het, wat Lovell laat spot het met 'n opmerking: "Wel, ten minste het iets op hierdie vlug gewerk."<ref name = "journal leaving" />{{sfn|Cooper|2013|pp=84–86}} Kranz se Witspan-sendingbeheerders, wat die meeste van hul tyd bestee het om ander spanne te ondersteun en die prosedures te ontwikkel wat dringend nodig was om die ruimtevaarders huis toe te bring, het hul konsoles vir die PC+2-prosedure beman.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|pp=221–222}} Normaalweg kon die akkuraatheid van so 'n ontbranding verseker word, deur die belyning wat Lovell na die maanmodule se rekenaar oorgedra het, te kontroleer teen die posisie van een van die sterre wat ruimtevaarders vir navigasie gebruik het, maar die lig wat van die vele stukke puin wat die ruimtetuig vergesel het geglinster het, het dit onprakties gemaak. Die ruimtevaarders het gevolglik die een beskikbare ster gebruik waarvan die posisie nie verberg kon word nie: die Son. Houston het hulle ook meegedeel dat die Maan in die middel van die bevelvoerder se venster van die maanmodule sou wees terwyl hulle die ontbranding maak, wat amper perfek was, minder as 0,3 meter per sekonde af.<ref name = "journal leaving" /> Die ontbranding het om 79:27:38.95 begin en het vier minute en 23 sekondes geduur.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=391}} Die bemanning het toe die meeste maanmodulestelsels afgeskakel om verbruikbare bronne te bespaar.<ref name = "journal leaving">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/13day4-leaving-moon.html|title=Day 4: Leaving the Moon|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> === Terugkeer na die Aarde === [[Lêer:Apollo13 apparatus.jpg|duimnael|Swigert met die toestel wat geïmproviseer is om die beheermodule se [[Litiumhidroksied|litiumhidroksiedhouers]] te gebruik in die maanmodule.]] Die maanmodule het genoeg suurstof gehad, maar daar was steeds die probleem om koolstofdioksied te verwyder, wat deur houers [[Litiumhidroksied|litiumhidroksiedkorreltjies]] geabsorbeer is. Die maanmodule se voorraadhouers, bedoel om twee ruimtevaarders vir 45 uur op die Maan te akkommodeer, was nie genoeg om drie ruimtevaarders vir die terugreis na die Aarde te ondersteun nie.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=224}} Die beheermodule het genoeg houers gehad, maar hulle was van 'n ander vorm en grootte as die maanmodule s'n en kon dus nie in die maanmodule se toerusting gebruik word nie. Ingenieurs op die grond het 'n manier bedink om die gaping te oorbrug deur plastiekdeksels te gebruik wat van prosedurehandleidings geruk is, kleefband en ander items wat op die ruimtetuig beskikbaar was.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/36237422/detroit_free_press/|title=Astronauts Beat Air Crisis By Do-It-Yourself Gadget|newspaper=Detroit Free Press|location=Detroit, Michigan|date=April 16, 1970|page=12–C|last1=Pothier|first1=Richard|via=Newspapers.com}}</ref>{{sfn|Barell|2016|p=154}} NASA-ingenieurs het na die geïmproviseerde toestel as "die posbus" verwys.<ref>{{Cite web|last=Smith|first=Yvette|date=2015-09-24|title=Putting a Square Peg in a Round Hole|url=http://www.nasa.gov/image-feature/putting-a-square-peg-in-a-round-hole|access-date=2021-05-20|website=NASA}}</ref> Die prosedure vir die bou van die toestel is oor die tydperk van 'n uur deur CAPCOM Joseph Kerwin aan die bemanning voorgelees en is deur Swigert en Haise gebou; koolstofdioksiedvlakke het onmiddellik begin daal. Lovell het later hierdie improvisasie beskryf as "'n goeie voorbeeld van samewerking tussen grond en ruimte".{{sfn|Cortright|1975|pp=257–262}} [[Lêer:Apollo 13 Hasselblad image from film magazine 62-JJ (cropped).jpg|duimnael|links|Lovell probeer rus in die ysige ruimtetuig]] Die beheer-en-diensmodule se elektrisiteit het gekom van brandstofselle wat water as 'n neweproduk produseer, maar die maanmodule is aangedryf deur silwersinkbatterye wat nie dit gedoen het nie, dus sou beide elektriese krag en water (wat nodig is vir toerustingverkoeling sowel as om te drink) krities wees. Die maanmodule se kragverbruik is tot die laagste moontlike vlak verminder.{{sfn|Mission Operations Report 1970|pp=III‑17, III-33, III-40}} Swigert kon 'n paar drinksakke met water uit die beheermodule se waterkraan vul,<ref name = "journal leaving" /> maar selfs deur rantsoenering van persoonlike verbruik toe te pas, het Haise aanvanklik bereken dat hulle ongeveer vyf uur voor hul terugkeer sonder water vir verkoeling sou wees. Dit het aanvaarbaar gelyk omdat die stelsels van Apollo 11 se maanmodule, wat eens in 'n maanbaan gelaat is, vir sewe tot agt uur aangehou werk het, selfs met die water afgesny. Uiteindelik het Apollo 13 na die Aarde teruggekeer met slegs 12,8 kilogram water oor.{{sfn|Cortright|1975|pp=254–257}} Die bemanning se rantsoen was 0,2 liter water per persoon per dag; die drie ruimtevaarders het altesaam 14 kilogram verloor en Haise het 'n urienweginfeksie ontwikkel.<ref name = "mission summary">{{cite web|last=Jones|first=Eric M.|date=January 4, 2006|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a13/a13.summary.html|title=The frustrations of Fra Mauro: Part I|work=Apollo Lunar Surface Journal|access-date=August 16, 2025}}</ref>{{sfn|Cortright|1975|pp=262–263}} Hierdie infeksie is waarskynlik veroorsaak deur die verminderde waterinname, maar mikrogravitasie en die gevolge van kosmiese straling kon moontlik sy immuunstelsel se reaksie op die patogeen benadeel het.<ref>{{cite journal |last1=Kennedy |first1=A.R. |date=2014 |title=Biological effects of space radiation and development of effective countermeasures |journal=Life Sciences in Space Research |volume= 1|issue=1 |pages=10–43 |doi=10.1016/j.lssr.2014.02.004|pmid=25258703 |pmc=4170231 |bibcode=2014LSSR....1...10K }}</ref> [[Lêer:Apollo 13 Houston, We've Got a Problem.ogv|duimnael|''Apollo 13: Houston, We've Got a Problem'' (1970)—Dokumentêr oor die sending deur NASA (28:21)]] Binne die donker ruimtetuig het die [[temperatuur]] tot so laag as 3&nbsp;°C gedaal.<ref>{{Cite web|last=Mars|first=Kelli|date=2020-04-16|title=50 Years Ago: Apollo 13 Crew Returns Safely to Earth|url=http://www.nasa.gov/feature/50-years-ago-apollo-13-crew-returns-safely-to-earth|access-date=2021-05-20|website=NASA}}</ref> Lovell het oorweeg om die bemanning hul ruimtepakke te laat aantrek, maar het besluit dat dit te warm sou wees. In plaas daarvan het Lovell en Haise hul maanwandelingstewels gedra en Swigert het 'n ekstra oorpak aangetrek. Al drie ruimtevaarders was koud, veral Swigert, wie se voete nat geword het terwyl hy die watersakke gevul het en geen maanwandelingstewels aangehad het nie aangesien hy nie geskeduleer was om op die Maan te loop nie. Hulle is aangesê om nie hul urine in die ruimte te stort nie ingeval dit die vlugbaan kon versteur en dus moes hulle dit in sakke bêre. Water het op die mure gekondenseer; enige kondensasie wat moontlik agter toerustingpanele was{{sfn|Cortright|1975|pp=257–263}} het geen probleme veroorsaak nie, deels as gevolg van die uitgebreide verbeterings aan elektriese isolasie wat na die Apollo 1-brand ingestel is.<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/A13_panel.html|title=Generation Constellation learns about Apollo 13|last=Siceloff|first=Steven|date=September 20, 2007|work=Constellation program|publisher=NASA|access-date=September 7, 2019}}</ref> Ten spyte van dit alles het die bemanning min klagtes gehad.<ref name = "Cass 3">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Houston, we have a solution, part 3|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution-part-3|date=April 1, 2005|website=IEEE|access-date=September 8, 2019}}</ref> Die Vlugbeheerder John Aaron, saam met Mattingly en verskeie ingenieurs en ontwerpers, het 'n prosedure ontwerp om die beheermodule van volle afgeskakel aan te skakel – iets wat nooit bedoel was om tydens 'n vlug gedoen te word nie, wat nog te sê onder Apollo 13 se streng krag- en tydsbeperkings.<ref>{{cite journal|last=Leopold|first=George|date=March 17, 2009|title=Power engineer: Video interview with Apollo astronaut Ken Mattingly|journal=EE Times|publisher=UMB Tech|url=https://www.eetimes.com/power-engineer-video-interview-with-apollo-astronaut-ken-mattingly/|access-date=August 14, 2010}}</ref> Die ruimtevaarders het die prosedure sonder ooglopende probleme geïmplementeer: Kranz het later die krediet vir hul oorlewing gegee aan al drie ruimtevaarders wat toetsvlieëniers was, gewoond daaraan om in kritieke situasies met hul lewens op die spel te werk.<ref name="Cass 3" /> Wetende dat die koue toestande gekombineer met onvoldoende rus die tyd-kritieke aanvang van die beheermodule voor hertoetrede sou belemmer, het sendingbeheer Lovell na 133 uur toestemming gegee om die maanmodule ten volle aan te skakel om die kajuittemperatuur te verhoog, wat die herbegin van die maanmodule se leidingsrekenaar ingesluit het. Deur die maanmodule se rekenaar aan die gang te hê, kon Lovell 'n navigasiewaarneming uitvoer en die maanmodule se Traagheidsmeeteenheid (IMU) kalibreer. Met die maanmodule se rekenaar bekend met sy ligging en oriëntasie, is die beheermodule se rekenaar later gekalibreer in 'n omgekeerde van die normale prosedures wat gebruik word om die maanmodule op te stel, wat stappe uit die herbeginproses afgeskaal het en die akkuraatheid van die PGNCS-beheerde hertoetrede verhoog het.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/25day6-thelastcoursecorrection.html|title=Apollo Flight Journal: Day 6 Part 4|publisher=NASA|access-date=August 16, 2025|archive-date=January 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118020508/https://www.history.nasa.gov/afj/ap13fj/25day6-thelastcoursecorrection.html}}</ref> === Hertoetrede in atmosfeer en neerplons === Ten spyte van die akkuraatheid van die PC+2-prosedure, het die ruimtetuig stadig van koers afgedryf, wat 'n regstelling genoodsaak het. Aangesien die maanmodule se leidingstelsel afgeskakel is na die PC+2-prosedure, is die bemanning aangesê om die [[Ligskadugrens|lyn tussen nag en dag]] op Aarde te gebruik om hulle te lei, 'n tegniek wat op NASA se Aarde-wentelbaan-missies gebruik word, maar nooit op pad terug van die Maan nie.<ref name = "Cass 3" /> Hierdie Daalaandrywingstelselverbranding, om 105:18:42 vir 14 sekondes, het die geprojekteerde ingangsvlugroetehoek terug binne veilige perke gebring. Nietemin was nog 'n verbranding nodig om 137:40:13, met behulp van die maanmodule se reaksiebeheerstelselstuwers, vir 21.5 sekondes. Die diensmodule is minder as 'n halfuur later ontkoppel en losgelaat, wat die bemanning toegelaat het om die skade vir die eerste keer te sien en te fotografeer. Hulle het berig dat 'n hele paneel van die diensmodule se buitekant vermis was, dat die brandstofselle bokant die suurstoftenkrak gekantel het, dat die hoëwins-antenna beskadig was en dat daar 'n aansienlike hoeveelheid wrakstukke orals was.{{sfn|Orloff & Harland|2006|pp=370–371}} Haise kon moontlike skade aan die diensmodule se enjinklok sien, wat Kranz se besluit om die diensmodules se enjin nie te gebruik nie, ondersteun het.<ref name = "Cass 3" /> Die bemanning het toe uit die maanmodule terug in die beheermodule beweeg en die lewensondersteuningstelsels heraktiveer.<ref name="apollo13NASAsdca"/> [[Lêer:Apollo13 splashdown.jpg|duimnael|links|Apollo&nbsp;13 plons neer in die suide van die Stille Oseaan op April 17, 1970]] Die laaste probleem wat opgelos moes word, was hoe om die maanmodule op 'n veilige afstand van die beheermodule te skei net voor hertoetrede in die atmsofeer. Die normale prosedure, in 'n maanbaan, was om die maanmodule vry te stel en dan die diensmodule se reaksiebeheerstelselstuwers te gebruik om die beheer-en-diensmodule weg te trek, maar teen hierdie punt was die diensmodule reeds losgelaat. Die vervaardiger van die maanmodule, Grumman, het 'n span ingenieurs van die Universiteit van Toronto, onder leiding van senior wetenskaplike Bernard Etkin, aangestel om die probleem op te los van hoeveel lugdruk in die doktonnel gelaat moet word (eerder as om dit heeltemal na die ruimte te ventileer) om die modules uitmekaar te stoot. Die ruimtevaarders het die oplossing met sukses toegepas.<ref name="G&M">{{cite news|title=Bernard Etkin helped avert Apollo 13 tragedy|url=https://www.theglobeandmail.com/technology/science/bernard-etkin-helped-avert-apollo-13-tragedy/article19735265/#dashboard/follows/|access-date=September 7, 2019|newspaper=The Globe and Mail}}</ref> Die maanmodule het weer die Aarde se atmosfeer binnegedring en is vernietig, met die oorblywende stukke wat diep in die oseaan geval het. <ref name="LM-ALSEP" /><ref name=impact>{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/apollo_impact.html|title=Impact Sites of Apollo LM Ascent and SIVB Stages|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=August 27, 2019|archive-date= 8 Januarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108152701/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/apollo_impact.html|url-status=dead}}</ref> Apollo 13 se finale middelkoers-korreksie het die bekommernisse van die Atoomenergiekommissie aangespreek, wat wou hê dat die houer met die plutoniumoksied wat vir die SNAP-27 RTG bedoel was, op 'n veilige plek moes land. Die impakpunt was oor die Tonga-trog in die Stille Oseaan, een van sy diepste punte en die houer het 10 kilometer na die bodem gesink. Latere helikopteropnames het geen radioaktiewe lekkasie gevind nie.<ref name = "Cass 3" /> Ionisasie van die lug rondom die beheermodule tydens hertoetrede sal tipies 'n kommunikasieonderbreking van vier minute veroorsaak. Apollo 13 se vlak terugkeerpad het dit tot ses minute verleng, langer as wat verwag is; beheerders het gevrees dat die beheermodule se hitteskild gefaal het..<ref>{{cite magazine|title=Did Ron Howard exaggerate the reentry scene in the movie Apollo 13?|first=Joe|last=Pappalardo|url=http://www.airspacemag.com/need-to-know/did-ron-howard-exaggerate-the-reentry-scene-in-the-movie-apollo-13-17639496/|magazine=Air & Space/Smithsonian|publisher=Smithsonian Institution|location=Washington, D.C.|date=May 1, 2007|access-date=September 8, 2019}}</ref> ''Odyssey'' het radiokontak herwin en veilig in die suid-Stille Oseaan neergeplons, 21°38′24″S 165°21′42″W,{{sfn|Apollo 13 Mission Report 1970|p=1-2}} suidoos van Amerikaans-Samoa en 6.5 km vanaf die bergingskip, USS ''Iwo Jima''.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=371}} Alhoewel hulle moeg was, was die bemanning in 'n goeie toestand, behalwe vir Haise, wat 'n ernstige urienweginfeksie ontwikkel het weens onvoldoende waterinname.{{sfn|Cortright|1975|pp=262–263}} Die bemanning het oornag op die skip gebly en die volgende dag na Pago Pago, Amerikaans Samoa, gevlieg. Hulle het na Hawaii gevlieg, waar president Richard Nixon hulle die Presidensiële Medalje van Vryheid, die hoogste burgerlike eerbewys, aan hulle toegeken het.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/39764154/the_philadelphia_inquirer/|title=Heroes of Apollo 13 Welcomed by President and Loved Ones|agency=Associated Press|newspaper=The Philadelphia Inquirer|location=Philadelphia, Pennsylvania|date=April 19, 1970|via=Newspapers.com|page=1}}</ref> Hulle het oornag gebly en is toe terug na Houston gevlieg.{{sfn|Apollo 13 Mission Report 1970|p=10-5}} Op pad na Honolulu het president Nixon in Houston gestop om die Presidensiële Medalje van Vryheid aan die Apollo 13-sendingoperasiespan toe te ken.<ref name="nixon">{{cite web|title=Behind the Scenes of Apollo 13|url=https://www.nixonfoundation.org/2016/04/behind-scenes-apollo-13/|website=Richard Nixon Foundation|access-date=June 27, 2019|date=April 11, 2016}}</ref> Hy het oorspronklik beplan om die toekenning aan NASA-administrateur Thomas O. Paine te gee, maar Paine het die sendingoperasiespan aanbeveel.<ref>{{cite web|url=https://www.presidency.ucsb.edu/node/241054|title=Remarks on Presenting the Presidential Medal of Freedom to Apollo 13 Mission Operations Team in Houston.|publisher=The American Presidency Project|access-date=December 27, 2017}}</ref> == Publieke en mediareaksie == Wêreldwye belangstelling in die Apollo-program is deur die voorval weer aangewakker; televisiedekking is deur miljoene gesien. Vier Sowjet-skepe het na die landingsgebied gegaan om te help indien nodig{{sfn|NASA 1970|p=15}} en ander nasies het hulp aangebied indien die vaartuig elders moes land.{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=489–494}} President Nixon het afsprake gekanselleer, die ruimtevaarders se families gebel en na NASA se Goddard Space Flight Center in Greenbelt, [[Maryland]], gereis, waar Apollo se opsporing en kommunikasie gekoördineer is.{{sfn|NASA 1970|p=15}} Die redding het meer openbare aandag gekry as enige ruimtevlug tot op daardie stadium, behalwe die eerste maanlanding van Apollo 11. Daar was wêreldwye opskrifte en mense het om televisiestelle gesit om die nuutste ontwikkelinge te kry, aangebied deur netwerke wat hul gereelde programmering vir bulletins onderbreek het. [[Pous Paulus VI]] het 'n byeenkoms van 10 000 mense in gebed gelei vir die ruimtevaarders se veilige terugkeer; tien keer daardie getal mense wat gebede by 'n godsdienstige fees in [[Indië]] doen.{{sfn|Chaikin|1995|p=316}} Die Senaat van die Verenigde State het op 14 April 'n resolusie aangeneem wat besighede versoek om daardie aand om 21:00, plaaslike tyd, tyd aan werknemers toe te laat vir gebede.{{sfn|NASA 1970|p=15}} Na raming het 40 miljoen Amerikaners na Apollo 13 se landing gekyk, wat regstreeks op al drie netwerke uitgesaai is, met nog 30 miljoen wat 'n gedeelte van die 6+1⁄2 uur lange uitsending gekyk het. Selfs meer mense buite die VSA het gekyk. Jack Gould van [[The New York Times]] het gesê dat Apollo 13, "wat so naby aan 'n tragiese ramp gekom het, die wêreld heel waarskynlik meer volledig in wedersydse besorgdheid verenig het as wat nog 'n suksesvolle landing op die Maan sou gedoen het".<ref>{{cite news|last=Gould|first=Jack|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1970/04/18/archives/tv-millions-of-viewers-end-vigil-for-apollo-13-unusual-color.html|date=April 18, 1970|page=59|title=TV: Millions of viewers end vigil for Apollo 13|url-access=subscription}}</ref> == Ondersoek en reaksie == === Hersieningsraad === Onmiddellik na die bemanning se terugkeer het die NASA-administrateur Paine en adjunk-administrateur George Low 'n Hersieningsraad aangestel om die ongeluk te ondersoek. Onder die voorsitterskap van die direkteur van die NASA Langley-navorsingsentrum, Edgar M. Cortright, en insluitend Neil Armstrong en ses ander<ref group=nota>Die ander was Robert F. Allnutt (Assistent van die Administrateur, NASA-hoofkwartier); John F. Clark (Direkteur, Goddard Ruimtevlugsentrum); Brig. Generaal Walter R. Hedrick Jr. (Direkteur van Ruimte, DCS/RED, Hoofkwartier, USAF); Vincent L. Johnson (Adjunk-Mede-Administrateur-Ingenieurswese, Kantoor van Ruimtewetenskap en Toepassings); Milton Klein (Bestuurder, AEC-NASA Ruimtekernaandrywingskantoor); Hans M. Mark (Direkteur, Ames Navorsingsentrum).{{sfn|Accident report|pp=1-1–1-4}}</ref> het die raad sy finale verslag op 15 Junie aan Paine gestuur.{{sfn|Accident report|p=15}} Dit het bevind dat die fout in die diensmodule se suurstoftenk nommer 2 begin het.{{sfn|Accident report|p=4-36}} Beskadigde Teflon-isolasie op die drade na die roerwaaier binne in suurstoftenk 2 het veroorsaak dat die drade kortsluit en hierdie isolasie aan die brand gesteek het. Die gevolglike brand het die druk binne in die tenk verhoog totdat die tenkkoepel gefaal en die brandstofselbaai (Diensmodule sektor 4) met vinnig uitsettende gasvormige suurstof en verbrandingsprodukte gevul het. Die styging in druk was voldoende om die klinknaels wat die [[aluminium]] buitepaneel, wat sektor 4 bedek vas hou, te breek en die sektor aan die ruimte blootgestel en die vuur geblus het. Die losstaande paneel het die nabygeleë hoëwins-antenna getref, wat die smalstraal-kommunikasiemodus gedeaktiveer het en kommunikasie met die Aarde vir 1.8&nbsp;sekondes onderbreek het terwyl die stelsel outomaties na die rugsteun-wyestraalmodus oorgeskakel het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|pp=372–373}} Die sektore van die diensmodule was nie lugdig van mekaar af nie en as daar tyd was vir die hele diensmodule om so onder druk te kom soos sektor 4, sou die krag op die beheermodule se hitteskild die twee modules geskei het. Die verslag het die gebruik van Teflon en ander materiale wat as vlambaar in superkritiese suurstof, soos aluminium, binne die tenk bevraagteken.{{sfn|Accident report|pp=5-6–5-7, 5-12–5-13}} Die raad het geen bewyse gevind wat op enige ander teorie van die ongeluk dui nie.{{sfn|Accident report|p=4-37}} {{multiple image | align = left | direction = vertical | width = 200 | header = | image1 = Honeycomb panel test (S70-41982).jpg | alt1 = | caption1 = Paneel tydens die insident besig om uitgeblaas te word | image2 = Honeycomb panel test (S70-41983).jpg | alt2 = Further along in the process | caption2 = Paneel, soortgelyk aan die diensmodule se sektor 4 bedekking, besig om uit geblaas te word tydens 'n toets as deel van die ondersoek }} Meganiese skok het die suurstofkleppe op die nommer 1 en nommer 3 brandstofselle gedwing om toe te sluit, wat hulle buite werking gestel het.{{sfn|Accident report|p=4-40}} Die skielike faling van suurstoftenk 2 het suurstoftenk 1 gekompromitteer, wat veroorsaak het dat die inhoud daarvan oor die volgende 130&nbsp;minute uitgelek het, moontlik deur 'n beskadigde lyn of klep en die diensmodule se suurstofvoorraad heeltemal uitgeput het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=372}}{{sfn|Accident report|p=4-43}} Met beide die diensmodule se suurstoftenks wat leeg geraak het en met ander skade aan die diensmodule, moes die sending gestaak word.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=375}} Die raad het die reaksie op die krisis geprys: "Die onvolmaaktheid in Apollo 13 het 'n byna-ramp veroorsaak, slegs afgeweer deur uitstekende prestasie van die kant van die bemanning en die grondbeheerspan wat hulle ondersteun het."{{sfn|Accident report|p=ii}} Suurstoftenk 2 is vervaardig deur die Beech Aircraft Company van [[Boulder, Colorado|Boulder]], [[Colorado]], as subkontrakteur van North American Rockwell (NAR) van Downey, [[Kalifornië]], hoofkontrakteur vir die [[Apollo-beheer-en-diensmodule|beheer-en-diensmodule]].{{sfn|Accident report|p=4-2}} Dit het twee termostatiese skakelaars bevat, oorspronklik ontwerp vir die beheermodule se 28-volt [[Gelykstroom|GS-krag]], maar wat kon faal as dit aan die 65-volt onderwerp word wat tydens grondtoetse by Kennedy-ruimtesentrum gebruik was.{{sfn|Accident report|p=4-23}} By NAR se fasiliteit was suurstoftenk 2 oorspronklik geïnstalleer in 'n suurstofrak wat in die Apollo 10-diensmodule, SM-106, geplaas is, maar dit is verwyder om 'n potensiële elektromagnetiese interferensieprobleem op te los en is met 'n ander rak vervang. Tydens die verwydering is die rak per ongeluk met minstens 5 sentimeter laat val, omdat 'n keerbout nie verwyder was nie. Die waarskynlikheid van skade hierdeur was min, maar dit is moontlik dat die aanvullyn-samestelling los was en deur die val vererger is. Na 'n paar hertoetse (wat nie die vul van die tenk met vloeibare suurstof ingesluit het nie), is die rak in November 1968 weer in SM-109 geïnstalleer, bedoel vir Apollo 13, wat in Junie 1969 na die Kennedy-ruimtesentrum verskeep is.{{sfn|Accident report|pp=4-19, 4-21}} Die aftellingsdemonstrasietoets het, met SM-109 in sy plek naby die bokant van die Saturn V, plaasgevind en op 16 Maart 1970 begin. Tydens die toets is die kriogeniese tenks gevul, maar suurstoftenk 2 kon nie deur die normale dreineringslyn leeggemaak word nie en 'n verslag is geskryf om die probleem te dokumenteer. Na 'n bespreking tussen NASA en die kontrakteurs, is pogings om die tenk leeg te maak op 27 Maart hervat. Toe dit nie normaalweg wou leegraak nie, is die verwarmers in die tenk aangeskakel om die suurstof te laat verdamp. Die termostatiese skakelaars was ontwerp om te verhoed dat die verwarmers die temperatuur hoër as 27&nbsp;°C verhoog, maar hulle het gefaal onder die 65-volt kragtoevoer wat gebruik is. Temperature op die verwarmerbuis binne die tenk het moontlik 540&nbsp;°C bereik, wat heel waarskynlik die Teflon-isolasie beskadig het.{{sfn|Accident report|p=4-23}} Die temperatuurmeter was nie ontwerp om hoër as 29 °C (85 °F) te lees nie, dus het die tegnikus wat die prosedure gemonitor het, niks ongewoons opgespoor nie. Hierdie verhitting is goedgekeur deur Lovell en Mattingly van die hoofbemanning, sowel as deur NASA-bestuurders en -ingenieurs.{{sfn|Chaikin|1995|pp=330–331}}<ref>{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|last=Williams|first=David R.|title=The Apollo 13 Accident|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=December 31, 2012|archive-date=12 Augustus 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812132800/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|url-status=dead}}</ref> Vervanging van die tenk sou die sending met ten minste 'n maand vertraag het.<ref name = "mission summary" /> Die tenk is weer met vloeibare suurstof gevul net voor die lansering; sodra die elektriese krag gekoppel is, het dit 'n gevaarlike situasie geskep.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=375}} Die raad het bevind dat Swigert se aktivering van die suurstoftenk 2-waaier op versoek van Sendingbeheer 'n elektriese vonk veroorsaak het wat die tenk aan die brand gesteek het. {{sfn|Chaikin|1995|p=333}} Die raad het 'n toets uitgevoer op 'n suurstoftenk wat met warmdraadontstekers toegerus is wat 'n vinnige temperatuurstyging binne die tenk veroorsaak het, waarna dit gefaal en telemetrie opgelewer het soortgelyk aan dié wat met die Apollo 13 suurstoftenk 2 gesien is.{{sfn|Accident report, appendix F–H|pp=F-48–F-49}} Toetse met panele soortgelyk aan die een wat op SM Sektor 4 vermis is, het veroorsaak dat die paneel in die toetsapparaat losgekom het.{{sfn|Accident report, appendix F–H|pp=F-70–F-82}} === Veranderinge na die ondersoek === [[Lêer:Apollo 14 redesigned oxygen tank (S71-16745).jpg|duimnael|Herontwerpte suurstoftenk vir Apollo{{nbsp}}14]] Vir Apollo 14 en daaropvolgende sendings is die suurstoftenk herontwerp en die termostate is opgegradeer om die korrekte spanning te kan hanteer. Die verwarmers is behou aangesien hulle nodig was om suurstofdruk te handhaaf. Die roerwaaiers, met hul onverseëlde motors, is verwyder, wat beteken het dat die suurstofhoeveelheidsmeter nie meer akkuraat was nie. Dit het vereis dat 'n derde tenk bygevoeg word sodat geen tenk minder as halfleeg sou word nie.{{sfn|Gatland|1976|p=281}} Die derde tenk is in vak 1 van die diensmodule geplaas, aan die teenoorgestelde kant van die ander twee en het 'n isolasieklep gekry wat dit in 'n noodgeval van die brandstofselle en van die ander twee suurstoftenks kon isoleer en dit toelaat om slegs die beheermodule se omgewingbeheer stelsel te voed. Die hoeveelheidsvoelpen is opgegradeer van aluminium na [[vlekvrye staal]].{{sfn|Apollo 14 Press Kit|1971|pp=96–97}} Alle elektriese bedrading in vak 4 was met vlekvrye staal omhul. Die brandstofsel-suurstoftoevoerkleppe is herontwerp om die Teflon-bedekte bedrading van die suurstof te isoleer. Die ruimtetuig en sendingbeheer-moniteringstelsels is aangepas om meer onmiddellike en sigbare waarskuwings van afwykings te gee.{{sfn|Gatland|1976|p=281}} 'n Noodvoorraad van 19 liter water is in die beheermodule gestoor en 'n noodbattery, identies aan dié wat die maanmodule se daalstadium aangedryf het, is in die diensmodule geplaas. Die maanmodule is aangepas om die oordrag van krag van die maanmodule na die beheermodule makliker te maak.{{sfn|Apollo 14 Press Kit|1971|pp=96–98}} == Nadraai == Op 5 Februarie 1971 het Apollo 14 se maanmodule, ''Antares'', op die Maan geland met die ruimtevaarders Alan Shepard en Edgar Mitchell aan boord, naby Fra Mauro, die terrein wat Apollo 13 veronderstel was om te verken.<ref>{{cite web|website=Universities Space Research Association|publisher=Lunar and Planetary Institute|title=Apollo 14 mission|url=https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_14/|access-date=September 15, 2019}}</ref> Haise het as CAPCOM gedien tydens die afdaling na die Maan<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a14/a14.landing.html|title=Landing at Far Mauro |editor-last=Jones |editor-first=Eric M. |work=Apollo 14 Lunar Surface Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025|date=January 12, 2016}}</ref> en tydens die tweede EVA, waartydens Shepard en Mitchell naby die Cone-krater verken het.<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a14/a14.tocone.html|title=Climbing Cone Ridge – where are we? |editor-last=Jones |editor-first=Eric M. |work=Apollo 14 Lunar Surface Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025|date=September 29, 2017}}</ref> Geen van die Apollo 13-ruimtevaarders het weer in die ruimte gevlieg nie. Lovell het in 1973 by NASA en die Vloot afgetree en die privaatsektor betree.<ref name="nasabio">{{cite web |url=http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/lovell-ja.html |title=Astronaut Bio: James A. Lovell |access-date=December 16, 2016|publisher=NASA|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112213829/https://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/lovell-ja.html|archive-date=January 12, 2017}}</ref>Hy is in 2025 op die ouderdom van 97 oorlede.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/news-release/acting-nasa-administrator-reflects-on-legacy-of-astronaut-jim-lovell/|title=Acting NASA Administrator Reflects on Legacy of Astronaut Jim Lovell|first=Jessica|last=Taveau|publisher=NASA|date=August 8, 2025|accessdate=August 8, 2025}}</ref> Swigert sou deel gewees het van die 1975 Apollo-[[Sojoes-program|Sojoes]]-toetsprojek (die eerste gesamentlike sending met die Sowjetunie), maar is verwyder as gevolg van sy deelname aan die Apollo 15-koevert voorval. Hy het in 1973 bedank uit NASA en die agentskap verlaat om die politiek te betree en is in 1982 tot die Huis van Verteenwoordigers verkies, maar is aan kanker oorlede voordat hy op 51-jarige ouderdom ingesweer kon word.<ref>{{cite web|title=For Jack Swigert, on his 83rd birthday|last=Carney|first=Emily|url=https://www.americaspace.com/2014/08/29/for-jack-swigert-on-his-83rd-birthday/|publisher=AmericaSpace|date=August 29, 2014|access-date=November 24, 2019}}</ref> Haise sou die bevelvoerder van die gekanselleerde Apollo 19-sending gewees het, en het die Ruimtependeltuig-naderings- en landingstoetse gevlieg voordat hy in 1979 by NASA afgetree het.<ref>{{Cite web |first1=Elizabeth|last1=Howell|last2=Hickok|first2=Kimberly|title=Astronaut Fred Haise: Apollo 13 Crewmember |url=http://www.space.com/20318-fred-haise-apollo-13-biography.html |website=Space.com|publisher=Future US |date=April 10, 2020 |access-date = April 11, 2020}}</ref> Verskeie eksperimente is tydens Apollo 13 voltooi, alhoewel die sending nie op die Maan geland het nie.<ref name="nasabio"/> Een het die lanseervoertuig se S-IVB (die Saturn V se derde stadium) behels, wat op vorige missies in 'n sonbaan gestuur is nadat dit losgemaak is. Die seismometer wat deur Apollo 12 agtergelaat is, het gereelde impakte van klein voorwerpe op die Maan waargeneem, maar groter impakte sou meer inligting oor die Maan se kors oplewer, daarom is besluit dat die S-IVB, beginnende met Apollo 13, op die Maan neerstort sou word. {{sfn|Harland|1999|p=50}} Die impak het om 77:56:40 in die sending plaasgevind en genoeg energie opgelewer sodat die versterking van die seismometer, 117 kilometer vanaf die impak, verminder moes word.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=367}} 'n Eksperiment om die hoeveelheid atmosferiese elektriese verskynsels tydens die opstyg na die wentelbaan te meet, bygevoeg nadat Apollo 12 deur weerlig getref is, het data opgelewer wat 'n verhoogde risiko tydens marginale weer aandui. 'n Reeks foto's van die Aarde, geneem om te toets of wolkhoogte vanaf geosinchrone satelliete bepaal kon word, het die verlangde resultate gelewer.<ref name = "13 science">{{cite web|title=Apollo 13 mission: Science experiments|website=[[Universities Space Research Association|USRA]]|publisher=Lunar and Planetary Institute|url=https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_13/experiments/|access-date=August 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915105402/https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_13/experiments/|archive-date=September 15, 2018|url-status=dead}}</ref> As 'n grap het Grumman, vervaardiger van die maanmodule, 'n faktuur aan North American Rockwell, hoofkontrakteur vir die Beheer-en-Diensmodule, uitgereik vir die "sleep" van die Beheer-en-Diensmodule die grootste deel van die pad na die Maan en terug. Die transaksiekoste het 400 001 myl teen $1 elk (plus $4 vir die eerste myl); $536,05 vir batterylaai; suurstof; en vier nagte teen $8 per nag vir 'n "ekstra gas in die kamer" (Swigert) ingesluit. Na 'n 20% "kommersiële afslag" en 'n 2% afslag vir tydige betaling, was die finale totaal $312 421,24. North American het betaling van die hand gewys en opgemerk dat hulle drie vorige Grumman maanmodules na die Maan vervoer het sonder vergoeding.<ref>{{cite web|url=https://www.spaceflightinsider.com/space-centers/kennedy-space-center/the-apollo-13-invoice/|title=The Apollo 13 Invoice...|website=Spaceflight Insider|access-date=September 17, 2019|date=December 8, 2013|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112041957/https://www.spaceflightinsider.com/space-centers/kennedy-space-center/the-apollo-13-invoice/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Tongue-in-Cheek-Bill Asks Space Tow Fee|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1338&dat=19700418&id=Owg0AAAAIBAJ&sjid=O_gDAAAAIBAJ&pg=5822,839543|newspaper=Spokane Daily Chronicle|date=April 18, 1970|page=7|access-date=September 17, 2019}}</ref><ref>{{cite news|newspaper=[[The New York Times]]|date=April 18, 1970|access-date=September 17, 2019|title='Towing' Fee is asked by Grumman|page=13|url=https://www.nytimes.com/1970/04/18/archives/towing-fee-is-asked-by-grumman.html}}</ref> Die beheermodule is uitmekaar gehaal vir toetsing en die onderdele was jare lank geberg; sommige is gebruik vir 'n opleidingstoestel vir die Skylab-reddingsmissie. Die opleidingstoestel is by die Kentucky Wetenskapsentrum in Louisville, Kentucky, uitgestal. Max Ary van die Cosmosphere het 'n projek voltooi om die ''Odyssey'' te restoureer en dit is te sien by die museum in Hutchinson, Kansas.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35462879/the_manhattan_mercury/|title=Apollo 13 Capsule Headed for Kansas|agency=Associated Press|date=December 29, 1996|page=A2|via=Newspapers.com|location=Manhattan, Kansas|newspaper=The Manhattan Mercury}}</ref> Apollo 13 is deur Lovell 'n ''suksesvolle mislukking'' genoem.{{sfn|Cortright|1975|pp=247–249}} Mike Massimino, 'n [[pendeltuig]]-ruimtevaarder, het gesê dat Apollo 13 "spanwerk, kameraderie en waarvan NASA regtig gemaak is" getoon het.<ref name="Yahoo 50th">{{cite news|publisher = Yahoo! News|url=https://news.yahoo.com/houston-ve-had-problem-remembering-050652323.html|access-date=April 11, 2020|date=April 9, 2020|title='Houston, we've had a problem': Remembering Apollo 13 at 50|last=Dunn|first=Marcia|agency=Associated Press}}</ref> Die reaksie op die ongeluk is herhaaldelik ''NASA se beste uur'' genoem;<ref name="Walt Disney's Honorary Oscars">{{cite web|first=Kim|last=Shiflett|url=https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour|title=Members of Apollo 13 Team Reflect on 'NASA's Finest Hour'|date=April 17, 2015|access-date=June 16, 2018|publisher=[[NASA]]|archive-date=September 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924162717/https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|editor-last1=Foerman |editor-first1=Paul |editor-last2=Thompson |editor-first2=Lacy|date=April 2010|title=Apollo 13 – NASA's 'successful failure'|journal=Lagniappe|volume=5|issue=4|pages=5–7|location=Hancock County, Mississippi|publisher=John C. Stennis Space Center|access-date=July 4, 2013|url=http://www.nasa.gov/centers/stennis/pdf/445767main_April_10_Lagniappe.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.nasa.gov/centers/stennis/pdf/445767main_April_10_Lagniappe.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cgpublishing.com/Rpdf/Apollo%20EECOM%20Boeing%20News%201(FL)1.pdf|title=NASA's Finest Hour: Sy Liebergot recalls the race to save Apollo 13|last=Seil|first=Bill|date=July 5, 2005|work=Boeing News Now|publisher=[[Boeing|Boeing-maatskappy]] |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120409192033/http://www.cgpublishing.com/Rpdf/Apollo%20EECOM%20Boeing%20News%201(FL)1.pdf|archive-date=April 9, 2012}}</ref>{{sfn|Chaikin|1995|p=335}} dit word steeds so beskou.<ref name = "Yahoo 50th" /> Die skrywer Colin Burgess het geskryf, "Die lewe-of-dood vlug van Apollo 13 het die kolossale risiko's wat inherent is aan bemande ruimtevaart, dramaties bewys. Ook, met die bemanning veilig terug op aarde, het die openbare apatie weer ondersteunend geword".{{sfn|Burgess|2019|p=23}} William R. Compton het in sy boek oor die Apollo-program van Apollo 13 gesê: "Slegs 'n heroïese poging van intydse improvisasie deur sendingoperasiespanne het die bemanning gered."{{sfn|Compton|1989|pp=196–199}} Rick Houston en Milt Heflin het in hul geskiedenis van sendingbeheer gesê: "Apollo 13 het bewys dat sendingbeheer daardie ruimtereisigers weer huis toe kon bring toe hul lewens op die spel was."{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=199}} Die voormalige NASA-hoofhistorikus Roger D. Launius het geskryf: "Meer as enige ander voorval in die geskiedenis van ruimtevlug, het herstel van hierdié ongeluk die wêreld se geloof in NASA se vermoëns verstewig".{{sfn|Launius|2019|p=187}} Die ongeluk het egter sommige amptenare, insluitend Gilruth, direkteur van die Manned Spaceflight Center, oortuig dat as NASA aanhou om ruimtevaarders op Apollo-missies te stuur, sommige onvermydelik sou sterf, en hulle het gevra dat die program so gou as moontlik beëindig word.{{sfn|Launius|2019|p=187}} Nixon se adviseurs het aanbeveel dat die oorblywende maansendings gekanselleer word en gesê dat 'n ramp in die ruimte hom politieke kapitaal sou kos.{{sfn|Chaikin|1995|p=336}} Begrotingsbesnoeiings het die besluit makliker gemaak en tydens die pouse na Apollo 13 is twee missies gekanselleer, wat beteken het dat die program met Apollo 17 in Desember 1972 geëindig het.{{sfn|Launius|2019|p=187}}{{sfn|Burgess|2019|pp=22–27}} == Populêre kultuur, media en 50ste herdenking == [[Lêer:Universal Studios Hollywood 2012 58.jpg|duimnael|alt=see caption|Beheermodule replika soos gebruik gedurende die verfilming van ''[[Apollo&nbsp;13 (film)|Apollo&nbsp;13]]'' ]] Die 1974-fliek ''Houston, We've Got a Problem'', hoewel dit rondom die Apollo 13-voorval afspeel, is 'n fiktiewe drama oor die krisisse waarmee grondpersoneel te kampe het wanneer die noodgeval hul werkskedules ontwrig en verdere stres op hul lewens plaas. Lovell het in die openbaar oor die fliek gekla en gesê dit was "fiktief en van swak smaak"..<ref name=irks>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088956/the_south_bend_tribune/|title=Apollo 13 Movie Irks Lovell|agency=Associated Press|newspaper=The South Bend Tribune|location=South Bend, Indiana|date=February 28, 1974|page=5|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2017/04/13/houston-we-have-a-problem-the-amazing-history-of-the-iconic-apollo-13-misquote/|title='Houston, we have a problem': The amazing history of the iconic Apollo 13 misquote|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521183910/https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2017/04/13/houston-we-have-a-problem-the-amazing-history-of-the-iconic-apollo-13-misquote/|archive-date=May 21, 2019|url-status=live|newspaper=The Washington Post|date=April 13, 2017|last1=Rosenwald|first1=Michael S.}}</ref> "'Houston ... We've Got a Problem'" was die titel van 'n episode van die [[BBC]]-dokumentêre reeks A Life At Stake, wat in Maart 1978 uitgesaai is. Dit was 'n akkurate, indien vereenvoudigde, rekonstruksie van die gebeure.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35940813/the_observer/|title=The Week in View|last1=Meades|first1=Jonathan|newspaper=The Observer|location=London, England|date=March 26, 1978|page=29|via=Newspapers.com}}</ref>In 1994, tydens die 25ste herdenking van Apollo 11, het PBS 'n 90-minuut dokumentêr met die titel ''Apollo 13: To the Edge and Back'' vrygestel.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35947551/chicago_tribune/|title=Wednesday Highlights|department=TV Week|newspaper=Chicago Tribune|location=Chicago, Illinois|date=July 17, 1994|page=25|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35947573/florida_today/|title=Space Specials at a Glance|newspaper=Florida Today|department=TV Week|location=Cocoa, Florida|date=July 17, 1994|page=3|via=Newspapers.com}}</ref> Na die vlug het die bemanning beplan om 'n boek te skryf, maar hulle het almal NASA verlaat sonder om dit te begin. Nadat Lovell in 1991 afgetree het, is hy deur die joernalis Jeffrey Kluger genader oor die skryf van 'n nie-fiksieverslag van die sending. Swigert is in 1982 oorlede en Haise het nie meer in so 'n projek belanggestel nie. Die gevolglike boek, ''Lost Moon: The Perilous Voyage of Apollo 13'', is in 1994 gepubliseer.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/39589313/the_postcrescent_11_december_1994/|title=Lovell Describes the Dark Side of Moon Shots|newspaper=The Post-Crescent|location=Appleton, Wisconsin|agency=Associated Press|last1=Dunn|first1=Marcia|date=December 11, 1994|page=F-8|via=Newspapers.com}}</ref> In 1995 is 'n filmaanpassing van die boek, Apollo 13, vrygestel, geregisseer deur [[Ron Howard]] en met Tom Hanks as Lovell, [[Bill Paxton]] as Haise, [[Kevin Bacon]] as Swigert, [[Gary Sinise]] as Mattingly, [[Ed Harris]] as Kranz en [[Kathleen Quinlan]] as Marilyn Lovell in die hoofrolle. James Lovell, Kranz en ander hoofrolspelers het verklaar dat hierdie film die gebeure van die sending met redelike akkuraatheid uitgebeeld het, gegewe dat 'n mate van dramatiese vryheid geneem is. Byvoorbeeld, die film verander die tydsvorm van Lovell se bekende opvolg op Swigert se oorspronklike woorde van "Houston, ons het 'n probleem gehad" na "Houston, ons het 'n probleem".<ref name = "journal Houston" /><ref name = "nasaMembers" /> Gedurende die skepping van die film is die frase "Mislukking is nie 'n opsie nie" geskep, wat deur Harris as Kranz in die film uitgespreek is; die frase het so nou met Kranz geassosieer geraak dat hy dit vir die titel van sy 2000-outobiografie gebruik het.<ref name="nasaMembers">{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour|title=Members of Apollo 13 Team Reflect on 'NASA's Finest Hour'|last=Granath|first=Bob|date=April 17, 2015|website=NASA|access-date=July 1, 2019|archive-date=July 13, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713193613/https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour/|url-status=dead}}</ref> Die film het twee van die nege Oscar-toekennings gewen waarvoor dit genomineer is, naamlik vir Beste Rolprentredigering en Beste Klank.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088898/the_heraldpalladium/|title=The Winners|agency=Associated Press|newspaper=The Herald-Palladium|location=Saint Joseph, Michigan|date=March 26, 1996|page=4B|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088927/st_louis_postdispatch/|title='Braveheart', 'Apollo 13' Lead Oscar Nominees|newspaper=St. Louis Post Dispatch|location=St. Louis, Missouri|date=February 14, 1996|page=4A|via=Newspapers.com|last1=Barnes|first1=Harper}}</ref> In die 1998-minireeks ''From the Earth to the Moon'', medevervaardig deur Hanks en Howard, word die sending gedramatiseer in die episode "We Interrupt This Program". Eerder as om die voorval vanuit die bemanning se perspektief te wys soos in die Apollo 13-speelfilm, word dit eerder aangebied vanuit 'n Aardse perspektief van televisieverslaggewers wat meeding om dekking van die gebeurtenis.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35053645/santa_cruz_sentinel/|title=Tom Hanks Flies us to the Moon via HBO|newspaper=Santa Cruz Sentinel|location=Santa Cruz, California|date=April 5, 1998|page=C-6|agency=The New York Times|via=Newspapers.com|last1=Sterngold|first1=James}}</ref> In 2020 het die BBC World Service begin om ''13 Minutes to the Moon'' uit te saai, radioprogramme wat gebruik maak van NASA-klank van die sending, sowel as argiefmateriaal en onlangse onderhoude met deelnemers. Episodes het begin uitgesaai vir Seisoen 2 vanaf 8 Maart 2020, met episode 1, "Time Bomb: Apollo 13", wat die lansering en die ontploffing verduidelik. Episode 2 beskryf Sendingbeheer se ontkenning en ongeloof oor die ongeluk, met ander episodes wat ander aspekte van die sending dek. Die sewende en laaste episode is vertraag weens die [[Covid-19-pandemie]]. In "Delay to Episode 7" het die BBC verduidelik dat die aanbieder van die reeks, mediese dokter Kevin Fong, diens moes verrig het.<ref>{{Cite web |title=13 minutes to the moon, season 2, BBC podcast |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/w13xttx2/episodes/downloads |access-date=April 14, 2020 |website=BBC}}</ref><ref>{{cite web |date=March 11, 2020 |title=13 Minutes to the moon |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p083wp70 |access-date=December 28, 2022 |website=BBC}}</ref> Voor die 50ste herdenking van die sending in 2020 is 'n Apollo in Real Time-webwerf vir die sending geopen, wat kykers toelaat om die sending te volg terwyl dit ontvou, foto's en video's te besigtig, en te luister na klank van gesprekke tussen Houston en die ruimtevaarders, sowel as tussen sendingbeheerders.<ref>{{cite journal|title=Relive the drama of Apollo 13 in real time, as it happened|date=April 8, 2020|access-date=April 16, 2020|last=Reichhardt|first=Tony|url=https://www.airspacemag.com/daily-planet/relive-drama-apollo-13-real-time-it-happened-180974625/|publisher=Smithsonian Institution|journal=Air and Space Magazine}}</ref> As gevolg van die COVID-19-pandemie het NASA geen persoonlike geleenthede gedurende April 2020 vir die vlug se 50ste herdenking gehou nie, maar het 'n nuwe dokumentêr ''Apollo 13: Home Safe'' op 10 April 2020 bekendgestel.<ref>{{cite web|title=Celebrate Apollo 13 at 50 with NASA's 'Home Safe' documentary (and much more!)|last=Howell|first=Elizabeth|url=https://www.space.com/apollo-13-50th-anniversary-webcast-digital-celebrations.html|date=April 10, 2020|access-date=April 16, 2020|publisher=space.com}}</ref> 'n Aantal geleenthede is herskeduleer vir later in 2020.<ref>{{cite web|title=Houston, we've had a delay: Apollo 13 50th celebrations rescheduled|last=Pearlman|first=Robert Z.|url=https://www.space.com/apollo13-50th-celebrations-rescheduled.html|date=April 9, 2020|access-date=April 16, 2020|publisher=space.com}}</ref> ==Galery== <gallery widths="200" heights="200"> ALSEP Ap13-70-HC-77.jpg|Lovell oefen die ontplooiing van die ALSEP-toerusting tydens opleiding. Apollo 13 Saturn V during rollout.jpg|Die Apollo 13-lanseervoertuig word uitgerol, Desember 1969 Apollo 13 Mailbox at Mission Control.jpg|Die "posbus" by Sendingbeheer gedurende die Apollo&nbsp;13-sending Apollo 13 LM undocking (AS13-59-8566) (cropped).jpg|Maanmodule ''Aquarius'' nadat dit ontkoppel is bokant die Aarde Mission Control Celebrates - GPN-2000-001313.jpg|Sendingbeheer vier die suksesvolle neerplonsing van die bemanning Apollo 13 Astronauts on the U.S.S. Iwo Jima - GPN-2002-000054.jpg|Die bemanning aan boord van die USS ''Iwo Jima'' nadat hulle neergeplons het Crew on the phone.png|Die bemanning praat met President Nixon kort na hulle terugkeer APOLLO 13 LUNAR PLAQUE replica.jpg|Replika van die maangedenkplaat met Swigert se naam op wat ontwerp was om dié een op die ''Aquarius'', met Mattingly se naam op, te bedek Apollo13-booster-crater.jpg|Die krater veroorsaak deur die S-IVB's se impak, soos gefotografeer deur die Maanverkenningstuig in 2010 </gallery> == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings|3}} == Bronne == * {{cite magazine|title=The Elusive Human Maximum Altitude Record|last1=Adamo|first1=Daniel|magazine=Quest: The History of Spaceflight Quarterly|volume=16|issue=4|year=2009|issn=1065-7738|url=http://www.aiaahouston.org/Horizons/ApolloMaxH.pdf}} * {{cite book|title=Apollo 13 Press Kit|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|year=1970|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a13/A13_PressKit.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/alsj/a13/A13_PressKit.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=70-50K|ref={{sfnRef|Apollo 13 Press Kit|1970}}}} * {{cite book|title=Apollo 14 Press Kit|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|year=1971|url=https://www.nasa.gov/specials/apollo50th/pdf/A14_PressKit.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/specials/apollo50th/pdf/A14_PressKit.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=71-3K|ref={{sfnRef|Apollo 14 Press Kit|1971}}}} *{{cite report|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/APSR-JSC-09423-OCR.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.hq.nasa.gov/alsj/APSR-JSC-09423-OCR.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Apollo Program Summary Report|date=1975|publisher=[[National Aeronautics and Space Administration]]|id=JSC-09423|ref={{sfnRef|Apollo Program Summary Report|1975}}}} * {{cite book|last1=Barell|first1=John|title=Antarctic Adventures: Life Lessons from Polar Explorers|year=2016|publisher=Balboa Press|isbn=978-1-5043-6651-9|url=https://books.google.com/books?id=yJiaDQAAQBAJ&pg=PT154}} * {{cite report |url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19790003956.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19790003956.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Moonport: A History of Apollo Launch Facilities and Operations|first1=Charles D.|last1=Benson|first2=William Barnaby|last2=Faherty|year=1978|location=Washington, D.C.|series=NASA History Series|id=SP-4204|ref={{sfnRef|Benson & Faherty|1979}}}} * {{cite book |last1=Brooks |first1=Courtney G. |last2=Grimwood |first2=James M. |last3=Swenson |first3=Loyd S. Jr. |title=Chariots for Apollo: A History of Manned Lunar Spacecraft |url=https://history.nasa.gov/SP-4205.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4205.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead|series=NASA History Series |date=1979 |publisher=Scientific and Technical Information Branch, NASA |location=Washington, D.C. |isbn=978-0-486-46756-6 |oclc=4664449 |lccn=79001042 |id=NASA SP-4205 |ref={{sfnRef|Brooks, Grimwood, & Swenson|1979}}}} * {{cite book|last=Burgess|first=Colin|year=2019|title=Shattered Dreams: The Lost and Canceled Space Missions|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln, Nebraska|isbn=978-1-4962-1422-5|edition=eBook}} * {{cite book|last=Chaikin|first=Andrew|title=A Man on the Moon: The Voyages of the Apollo Astronauts|location=New York|publisher=Penguin Books|year=1995|orig-year=1994|isbn=978-0-14-024146-4}} *{{cite book|last1=Compton|first1=William David|title=Where No Man has Gone Before: A History of Apollo Lunar Exploration Missions|series=NASA History Series|publisher=NASA|id=SP-4214|year=1989|location=Washington, D.C.|oclc=1045558568}} * {{cite book|last=Cooper|first=Henry S.F.|title=Thirteen: The Apollo Mission that Failed|orig-year=1972|year=2013|publisher=Open Road Integrated Media, Inc.|location=New York|isbn=978-1-4804-6221-2}} * {{cite book|last=Cortright|first=Edgar M.|title=Report of Apollo 13 Review Board|publisher=[[NASA]]|date=June 15, 1970|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/report-of-a13-review-board-19700615-19700076776.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415005711/https://history.nasa.gov/ap13cortright.pdf |archive-date=2023-04-15 |access-date=17 August 2025 |url-status=live|ref={{sfnRef|Accident report}}}} ** {{cite book|title=Report of Apollo 13 Review Board, appendix F–H|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/a13-review-report-app-f-g-h-19700078913.pdf |access-date=17 August 2025 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/afj/ap13fj/pdf/a13-review-report-app-f-g-h-19700078913.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|ref={{sfnRef|Accident report, appendix F–H}}}} * {{cite journal|last=Driscoll|first=Everly|date=April 4, 1970|title=Apollo 13 to the highlands|jstor=3954891|journal=Science News|volume=97|issue=14| pages = 353–355|doi=10.2307/3954891}} * {{cite book|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/a13-mission-report-197007.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/alsj/a13/A13_MissionOpReport.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|author=Flight Control Division|location=Houston, Texas|title=Mission Operations Report|date=April 1970|publisher=NASA Manned Spacecraft Center|access-date=17 August 2025|ref={{sfnRef|Mission Operations Report 1970}}}} * {{cite book|last=Gatland|first=Kenneth|title=Manned Spacecraft|publisher=MacMillan|edition=Second|year=1976|location=New York|isbn=978-0-02-542820-1}} * {{cite book |editor-last=Glenday |editor-first=Craig|title=Guinness World Records 2010|year=2010|publisher=Bantam Books|location=New York|isbn=978-0-553-59337-2|url=https://archive.org/details/guinnessworldrec00vari/page/13}} * {{cite book |last1=Hacker |first1=Barton C. |last2=Grimwood |first2=James M. |title=On the Shoulders of Titans: A History of Project Gemini |url=http://history.nasa.gov/SP-4203.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://history.nasa.gov/SP-4203.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead |access-date=April 8, 2018 |series=NASA History Series |year=2010 |orig-year=1977 |publisher=NASA History Division, Office of Policy and Plans |location=Washington, DC |isbn=978-0-16-067157-9 |id=NASA SP-4203 |oclc=945144787 |ref={{sfnRef|Hacker & Grimwood|2010}}}} * {{cite book|last=Harland|first=David |title=Exploring the Moon: The Apollo Expeditions|location=London; New York|publisher=Springer|year=1999|isbn=978-1-85233-099-6}} * {{cite book|last1=Houston|first1=Rick|last2=Heflin|first2=J. Milt|last3=Aaron|first3=John|title=Go, Flight!: the Unsung Heroes of Mission Control, 1965–1992|year=2015|publisher=University of Nebraska Press|edition=eBook|location=Lincoln, Nebraska|isbn=978-0-8032-8494-4|ref={{sfnRef|Houston, Heflin & Aaron|2015}}}} * {{cite book|title=Houston, We've Got a Problem|publisher=NASA Office of Public Affairs|id=EP-76|year=1970|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19700021741.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19700021741.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|location=Washington, D.C.|ref={{sfnRef|NASA 1970}}}} * {{cite book|year=2000|last=Kranz|first=Gene|title=Failure Is Not an Option: Mission Control from Mercury to Apollo 13 and Beyond|location=New York|url=https://books.google.com/books?id=slQZ3JOUSKQC&pg=PA307|url-access=registration|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-0-7432-0079-0}} * {{cite conference|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20080018689.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20080018689.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=NASA Experience with Pogo in Human Spaceflight Vehicles|conference=NATO RTO Symposium ATV-152 on Limit-Cycle Oscillations and Other Amplitude-Limited, Self-Excited Vibrations|location=Norway|last1=Larsen|first1=Curtis E.|website=NASA Johnson Space Center|date=May 22, 2008|id=RTO-MP-AVT-152}} * {{cite book|last=Lattimer|first=Dick|others=Foreword by James A. Michener|title=All We Did Was Fly to the Moon|edition=2nd|series=History-alive series|volume=1|year=1988|orig-year=1983|publisher=Whispering Eagle Press|location=Gainesville, Florida|isbn=978-0-9611228-0-5|lccn=85222271|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780961122805}} * {{cite book|last=Launius|first=Roger D.|title=Reaching for the Moon: A Short History of the Space Race|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut|edition=eBook|year=2019|isbn=978-0-300-24516-5}} * {{cite book|last=Lovell|first=James A. |editor-last=Cortright |editor-first=Edgar M.|title=Apollo Expeditions to the Moon|url=https://history.nasa.gov/SP-350/cover.html|year=1975|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|id=SP-350|chapter=Chapter 13: "Houston, We've Had a Problem"|chapter-url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19760005868.pdf#page=261 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19760005868.pdf#page=261 |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}} * {{cite book|year=2000|orig-year=1994|last1=Lovell|first1=Jim|last2=Kluger|first2=Jeffrey|title=Lost Moon: The Perilous Voyage of Apollo 13|location=Boston|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0-618-05665-1|ref={{sfnRef|Lovell & Kluger|2000}}}} * {{cite book|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19710003598.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19710003598.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|author=Mission Evaluation Team|id=MSC-02680|location=Houston, Texas|date=September 1970|publisher=NASA Manned Spacecraft Center|title=Apollo 13 Mission Report|ref={{sfnRef|Apollo 13 Mission Report 1970}}}} *{{cite book|last1=Morgan|first1=Clay|year=2001|publisher=[[NASA]]|location=Houston, Texas|title=Shuttle–Mir|url=https://www.nasa.gov/history/history-publications-and-resources/oral-histories/shuttle-mir |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4225.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=SP-4225}} * {{cite book|last1=Orloff|first1=Richard W.|last2=Harland|first2=David M.|title=Apollo: The Definitive Sourcebook|year=2006|publisher=Praxis Publishing Company|location=Chichester, UK|isbn=978-0-387-30043-6|ref={{sfnRef|Orloff & Harland|2006}}}} * {{cite book|last=Orloff|first=Richard W.|title=Apollo by the Numbers: A Statistical Reference|series=NASA History Series|year=2000|publisher=NASA History Division, Office of Policy and Plans|location=Washington, D.C.|isbn=978-0-16-050631-4|oclc=829406439|lccn=00061677|id=NASA SP-2000-4029|url=https://history.nasa.gov/SP-4029.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4029.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead}} * {{cite book|last=Phinney|first=William C.|title=Science Training History of the Apollo Astronauts|publisher=[[NASA]]|year=2015|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20190026783.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20190026783.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=SP-2015-626}} * {{cite book|title=Deke! U.S. Manned Space: From Mercury to the Shuttle|last1=Slayton|first1=Deke|last2=Cassutt|first2=Michael|url=https://books.google.com/books?id=z8vl46GV2JYC&pg=PA236|year=1994|edition=1st|publisher=Tor books|location=New York|isbn=978-0-312-85503-1|ref={{sfnRef|Slayton & Cassutt|1994}}}} * {{cite book|last=Turnill|first=Reginald|year=2003|title=The Moonlandings: An Eyewitness Account|url=https://books.google.com/books?id=ou5ofrRh4-kC&pg=PA316|publisher=Cambridge University Press|location=New York|isbn=978-0-521-03535-4}} {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |----- style="text-align:center;" | width="35%" | '''Voorafgegaan deur ''':<br />[[Apollo 12]] | width="30%" | [[Apollo-program]] | width="35%" | '''Gevolg deur ''':<br />[[Apollo 14]] |} {{Sjabloon:Apollo-program|state=collapsed}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Apollo-program]] lcclejesgshj7nu5q6ku903jql9l0oo 0 16324 2891687 2867471 2026-04-08T19:12:59Z Suidpunt 13232 /* Sirkulasiesyfers */ 2891687 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Moorreesburg | inheemse_naam = | ander_naam = | beeld_stadsilhoeët = {{Photomontage | photo1a = Moorreesburg welcome sign.jpg | photo2a = Moorreesburg Dutch Reformed Church.jpg | photo2b = Moorreesburg Town hall 06.jpg | photo3a = Carnegie library 002.jpg | photo3b = Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 02.JPG | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 280 | foot_montage = {{resize|114%|Van bo, welkombordjie na Moorreesburg. Middel-links, NG Kerk in Moorreesburg. Middel-regs, die Moorreesburgstadsaal. Carnegie biblioteek in Moorreesburg (onder-links). Moorreesburg Koringbedryfmuseum & Ou Sendingsgemeentekerk (onder-regs).}} }} | beeldbyskrif = | nedersetting_tipe = Dorp | latd = 33 |latm = 09 |lats = | longd = 18 |longm = 40 |longs = | provinsie = Wes-Kaap | distrik = Weskus | munisipaliteit = Swartland | stigtingsdatum = [[1882]] | regeringstipe = | leier_party = | leiertitel = | leiernaam = | oppervlakvoetnotas = <ref name=census2011>Som van die hoofplekke [http://census2011.adrianfrith.com/place/164004 Moorreesburg] en [http://census2011.adrianfrith.com/place/164005 Rosenhof] tydens die 2011-sensus.</ref> | oppervlak_totaal_km2 = 27.8 | hoogte_m = | bevolking_totaal = 12877 | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = <ref name=census2011/> | demografie1_voetnotas = <ref name=census2011/> | persent_swart = 6.7% | persent_kleurling = 70.1% | persent_asiër = 0.2% | persent_wit = 22.5% | persent_ander = 0.4% <!-- demografie (deel 2) --> | demografie2_voetnotas = <ref name=census2011/> | demographics2_title1 = [[Afrikaans]] | demographics2_info1 = 92.0% | demographics2_title2 = [[Xhosa]] | demographics2_info2 = 3.5% | demographics2_title3 = [[Engels]] | demographics2_info3 = 2.2% | demographics2_title4 = Ander | demographics2_info4 = 2.3% | poskode = 7310 | poskode2 = 7310 | skakelkode = 022 | sensuskode = | webwerf = http://moorreesburg.net/ }} [[Lêer:Munisipale kantoor Moorreesburg.jpg|duimnael|links|Die munisipale kantoor op Moorreesburg. Die dorp se munisipaliteit het in 2000 deel van die Swartland-munisipaliteit geword met sy hoofkantoor op [[Malmesbury]].]] [[Lêer:Ou NG kerk Moorreesburg.jpg|duimnael|links|Moorreesburg se vorige NG kerk is op [[18 Desember]] [[1895]] ingewy maar later gesloop om plek te maak vir die huidige.]] '''Moorreesburg''' is 'n dorp in die munisipaliteit [[Swartland]], provinsie [[Wes-Kaap]] ([[Suid-Afrika]]). Dit is ongeveer halfpad tussen [[Piketberg]] en [[Malmesbury]] geleë. Die dorp is die ekonomiese sentrum van die omliggende landboustreek, waar veral [[koring]] en [[hawer]] verbou word. Moorreesburg beskik oor 'n aantal landboukundige geriewe soos koringmeule en graansilo's. Die plaaslike koringmuseum behandel die streek se hoofproduk. == Geskiedenis == Moorreesburg is in [[1890]] as 'n kerkgemeente op die plaas Hooikraal gestig en genoem na ds. J.C. le Febre Moorrees, die vader van prof. [[Adriaan Moorrees]]. Ingevolge Wet 45 van 1882 het Moorreesburg op 21 April 1909 munisipale status verkry.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_South_African_Municipal_Yearboo/XNAzAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=moorreesburg+municipality+1909&pg=PA82&printsec=frontcover South African Municipal Year Book, 1913, pp. 82-83.]</ref><ref name="Truter1994." /> Met die nuwe munisipale herindeling van [[2000]] het dit deel van [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit|Swartland]] geword. === Die gedokumenteerde eienaars van Hooikraal === Wat sekondêre bronne betref, heers daar onduidelikheid rondom die eerste gedokumenteerde eienaars van Hooikraal (die beginpunt van Moorreesburg), of wie selfs van die eerste boere rondom die huidige Moorreesburg was. Dikwels tref mens aanvegbare stellings soos die volgende aan:<ref>[https://web.archive.org/web/20240528105429/https://www.swartlandskou.co.za/geskiedenis Swartlandskou: Geskiedenis.]</ref> {{cquote|Die eerste boere wat in Moorreesburg omgewing begin boer het, was Jan van Zyl en Klaas Hendrik Diepenouw, setlaars uit Nederland in 1709.}} Dit is 'n vergissing van tweërlei aard. In die eerste plek was daar geen plaas noord van Riebeek-Kasteel (die berg wat op 3 Februarie 1661 vernoem is na Jan van Riebeeck, deur 'n ekspedisie onder leiding van Pieter Cruythoff)<ref>Raper, P.E., Möller, L.A. & Du Plessis, L.T. 2020. ''Plekname in Suid-Afrika''. Pretoria: Protea Uitgewers, bl. 629</ref> selfs in 1712, die sterftejaar van Diepenauw nie.<ref>Sien ook Voetnota 4 in ''Dagboek van Adam Tas'', bl. 34: Sara Wilhelmina Tas, suster van die skrywer, gebore te Amsterdam in 1670 - dus twee jaar jonger as haar broer Adam - het in 1691 met verlof van Here XVII na die Kaap geëmigreer en by haar oom Henning Husing, wat getroud was met hul tante aan moederskant, Maria Lindenhovius, in hul huis in Strandstraat gaan woon. (Vgl. C 503 Uitg. Br. 29 Junie 1691, bl. 114.) Na 'n sestienjarige verblyf in die huis van haar oom en tante is Sara Wilhelmina getroud met die 55-jarige wewenaar Claas Hendrik Diepenouw (volgens Hoge Claus Heinrich Diepenow), boer van die plaas ‘D'Eensaamheit’ by Klapmuts. Diepenouw is in 1712 oorlede en het sy weduwee goed bemiddeld agtergelaat. In 1714 het sy ‘D'Eensaamheit’ aan haar broer Adam Tas verkoop [...]</ref> Hier kan mens die kaart in ''[https://archive.org/details/historicalatlaso00walk_0/page/n35/mode/2up Historical Atlas of South Africa]'' van Eric A. Walker met aandag besigtig. Bygesê, die VOC was in 1712 egter bekend met 'n 'Brakke Fonteijn', in " 't Swarte Land", wat egter nie 'n plaas was nie, maar, gegewe Walker se kaart, slegs 'n waterpunt kon wees.<ref>Towards A New Age of Partnership (TANAP) DVD: 1701 Dagregister_transkripsie, Saterdag, 16 Julie 1712: "stellende haer cours na ’t Swarte Land tot bij de Brakke Fonteijn, alwaer gecomen wesende".</ref> In die tweede plek, indien 1709 sou verwys na die aankoms van Klaas Hendrik Diepenauw aan die Kaap, dan is die datum eweneens verkeerd. ‘De Eensaamheijt’ (1693, aangedui op die kaart met 'Pg'), ‘De Mosselbank’ (1698, 'Tf') en die aangrensende stuk grond, ‘Klipheuvel’ (1704, 'Tg'), het hy reeds voor hierdie datum bekom.<ref>[https://archive.org/details/historicalatlaso00walk_0/page/8/mode/2up?q=diepenauw Walker, E.A. 1922. Historical atlas of South Africa. London: Oxford University Press, pp. 8-9.]</ref><ref>Sien ook Voetnota 159 in ''Dagboek van Adam Tas'', bl. 112: 'Een van die welvarendste boere aan die Kaap, besitter van land gent. ‘Sonneblom onder de Wintberg’ en o.s. die plase ‘De Mosselbank’, ‘Klipheuvel’ en ‘De Eensaamheijt’. Sien ''Kaapse Grondbriewe'', 18 September 1698, bl. 274; 26 September 1704, bl. 31 en 90-91 en ''Grondbriewe Stellenbosch en Drakenstein'', bls. 340-346. (A.J.B.)] Vgl. ook voetnoot 4 van hierdie publikasie.'</ref> Volgens Walker se kartering lê D'Eensaamheijt in die Paarl-omgewing, en De Mosselbank en Klipheuvel lê langs die Mosselbankrivier, 'n rivier wat in die Dieprivier inloop. Dit is nietemin vandag steeds suid van Malmesbury. Buitendien is die wewenaar Diepenauw in 1707 getroud met [[Adam Tas]] se suster hier te lande, dus, voor die beweerde 1709.<ref>Sien ook Voetnota 273 in ''Dagboek van Adam Tas'', bl. 184: 'Claas Diepenauw was op hierdie stadium waarskynlik wewenaar, want in 1707 is hy hertroud met Sara Wilhelmina Tas, suster van Adam Tas. Sy eerste vrou, met wie hy in 1677 getroud was, was Anna Schlecht, wed. van Jan Steens.'</ref> Maar hoe is dit egter gesteld met '''Hooij Kraal''', die beginpunt van Moorreesburg? ''Boerepioniers van die Sandveld''<ref>Smith, M.H.D. 1985. ''Boerepioniers van die Sandveld''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing, bl. 143</ref> bied die volgende: {{cquote|Die eerste onder die afstammelinge van stamvader Jan Kotze wat 'n veeplaas ten noorde van die Benede-Bergrivier uitgeneem het, was Dirk Jacobus, tweede seun van Dirk Kotze en Maria M. Carstens van die veldkornetskap Agter-Paardeberg in die Swartland. Na sy huwelik in 1753 met Martha van Schalkwyk het hy die eiendomsplaas Uilen Kraal in die wyk Groene Kloof (tans die distrik Darling) bewoon. 'n Jaar daarna het hy die leningsplaas Hooij Kraal (nou 'n deel van die dorp Moorreesburg) byuitgeneem. Laasgenoemde plaas het 'n aantal jare later agtereenvolgens aan sy seuns Dirk en Johannes behoort. }} Om dit nou patriliniêr voor te stel (die tersaaklike persone in vetdruk):<ref>Smith, M.H.D. 1985. ''Boerepioniers van die Sandveld''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing, bl. 124, 128, 138 </ref> a1. Johann (Jan) Kotzé (stamvader), gebore op 25 Januarie 1652 in Königstein in Sakse, Duitsland; oorlede ongeveer 1713; getroud (derde huwelik) op 1 Februarie 1966 met Hildegonda Boone, 'n dogter van ds. Dirk Boone en sy eggenote Belletje van Gaalen, 'n suster van admiraal Van Gaalen. Die egpaar kom op 13 Mei 1691 in die Kaap aan, die Kotzes vestig hul in [[Drakenstein]]; Jan word pagter van "vaderlandsche en uijtheemse bieren". :(a1)b2 Dirk = gedoop te Drakenstein op 28 Augustus 1692 (uit 3de huwelik), getroud op 13 Januarie 1726 met Maria Magdalena Carstens ::(a1b2)c2 '''Dirk Jacobus''' gedoop 31 Oktober 1728, getroud op 28 Oktober 1753 met Martha van Schalkwyk :::(a1b2c2)d1 '''Dirk''' gedoop 20 September 1754, getroud op 8 April 1779 met Elizabeth Smith :::(a1b2c2)d3 '''Johannes Christiaan''', gedoop 30 September 1758, oorlede 9 Oktober 1836; eerste huwelik op 18 Augustus 1782 getroud met Sara Visser; in sy tweede huwelik getroud op 11 April 1802 met Maria Magdalena Wagenaar. Die vraag ontstaan egter, hoe kan grond aan iemand "behoort" as dit 'n leningsplaas was? Want volgens Truter het die dorp rondom die plaas Hooikraal ontwikkel wat in 1839 deur goewerneur sir George Napier aan ene Tobias Lochner 'gegee' is.<ref name="Truter1994." /> J.J. Lochner skryf weer in die eeufeesgedenkboek van die NG Gemeente, ''Moorreesburg 3-12-1879 tot 3-12-1979'', die volgende, op bl. 1: {{cquote| Die mees sentraal geleë plaas in hierdie gebied was Hooikraal. Oorspronklik was dit natuurlik, soos alle ander grond, staatsgrond en vroeg in die 18de eeu was die eerste twee bewoners (nie eienaars nie) Albertus Basson en Charl Kotzé (Gert-seun). Op 30 Junie 1839 is hierdie plaas van 2 639 morg en 576 roede as ewigdurende erfpag gegee aan Tobias Christiaan Lochner, die latere eienaar van die Lochner-familieplaas, Drieheuvels, toe nog bekend as Vogelstruisfontein. Sy huur was £1-16 (R3,60) per jaar. Die kontrak is geteken deur die destydse goewerneur aan die Kaap, Sir George Napier. Die eerste werklike eienaars van die plaas was Pieter Warnich en Dirk Kotzé. Volgens latere gebeure lyk dit asof D.J.A. Kotzé later die alleeneienaar was.}} === Spoorwegontwikkeling === Sonder die spoorwegontwikkeling sou Moorreesburg nooit ontwikkel het nie. Die volgende chronologie bied 'n kykie na die agtergrond waarteen die spoorlyn geleidelik ontwikkel het en Moorreesburg daarby betrek het. '''1857''': Wet Nr. 20 van 1857 - "An Act for the Construction of a Railway from Cape Town to Wellington" - word bekragtig.<ref> [https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Cape_of_Good_Hope_Passed/_0BUAAAAcAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=1862+wellington+rail&pg=PA505&printsec=frontcover Railway Amendment Act. In: Statutes of the Cape of Good Hope, Passed by the ... Parliament. Volume 2. 1871.]</ref> In ''The Cape Monthly Magazine'' verskyn die artikel "The Cape Flats and how they may be improved" waarin daar sprake is van 'n spoorlyn wat moontlik sal strek vanaf Kaapstad na Wynberg, met 'n vertakking na Muisenberg; vanaf Wynberg na Stellenbosch, die Paarl, Wellington, die Wagenmakersvallei, en dan al langs die Bergrivier. Die spoor kan so ver strek as die Koue Bokkeveld, Tulbagh, Piquetberg, Clanwilliam, die Olifantsrivier aan die een kant en die Zwartland aan die ander, maar dit is nog toekomsmusiek. Die doel is om die mark (Kaapstad) binne 3 dae te bereik, duiselingwekkend vergeleke met die 6 tot 12 dae tans met die klipperige wapad. Verdere vertakkinge sal dan die onderskeie wingerd- en koringstreke bedien, onder andere die distrikte Zwartland en Piquetberg, soos reeds genoem. Dit behoort nie minder as 200 spoormyl lank te wees nie. Vir die dwarslêers (14 x 7 duim) alleen word die aantal bome bereken op 42 533 (dit is nou sonder om die aanbou van brûe, tonnels, keerwalle en viadukte in te reken). Aangesien baie bome ongeskik sal wees, moet die getal liewer op 83 799 volgroeide bome van 30 voet (9,14 meter) geraam word. Die dwarslêers sal ook weens die dorre klimaat elke 15 jaar vervang moet word, veral tussen die Kaapse Vlakte en daar in die Bergriviervallei, wat 'n verdere 60 000 bome sou benodig. Die byle sal maar net moes omkom. Invoere uit Engeland word onnodig beskou - eerder word daar nou in die rigting van die stinkhoutryke George gekyk vir antwoorde, wat 3 sjiellings per kubieke voet hout vra (in Kaapstad kos dit meer as dubbeld soveel, weens transport per wa).<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_Monthly_Magazine/-H5UAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=piquetberg+railway&pg=PA358&printsec=frontcover J.S.H. 1857. The Cape Flats and how they may be improved. ''The Cape Monthly Magazine''], pp. 358-360.</ref> '''1859''': Die sooispitseremonie van die Wellington-spoor vind plaas op 31 Maart, met die goewerneur sir George Grey wat die siergrafie vashou.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Journal_and_Railway_Public_Wo/NtEzAQAAIAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Sir+George+Grey+wellington+railway+cape+town+sod+turned&pg=PA272&printsec=frontcover ''The Engineer's Journal, Railway''. 1859. Miscellaneous. August 3: p. 272]</ref> '''1860''': Die eerste trein (van 'n privaatfirma) loop vanaf Durban tot by die skeepswerf van Port Natal - die spoorlyn is maar 2 myl lank.<ref name="Engineering1893">[https://www.google.co.za/books/edition/Engineering/c84D1M4AgLkC?hl=af&gbpv=1&dq=railway+%22malmesbury%22+1877+cape+town&pg=PA265&printsec=frontcover ''Engineering''. 1893. The Development of the South African Railways. September 1: 265.]</ref> '''1862''': Die eerste spoorlyn word vanaf Kaapstad na Wellington gebou.<ref name="Richter2010.31">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA31 Richter, G. 2010. Uitbreiding van koringproduksie (1862-1920). In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009)''. Stellenbosch: African SUN Media, bl. 31]</ref>. Blykbaar is die Paarl die volgende. Die dorpe wat die meeste probeer druk om die volgende spoor te kry is Worcester, Tulbagh en Malmesbury. Teen Julie is die eerste ondersoek na Worcester en Malmesbury ook sommer klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_Select_Committee_on_the_Wo/6UQ6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=1862+wellington+rail&printsec=frontcover Report of the Select Committee on the Worcester, Malmesbury and Port Elizabeth Railway Bills.]</ref>. Maar besware in Stellenbosch, Wellington, Worcester en Tulbagh gaan ook reeds op teen die Sondagstreine wat loop (teen Godsgebod), al sê die goewerneur dit is 'n saak wat liewer met die aandeelhouers in Engeland uitgeklaar moet word: sy hande is afgekap. Hoe dan ook, die treine vervoer buitendien geen goedere of briewe op 'n Sondag nie, en diegene wat op die trein klim is in elk geval diegene wat hul tyd elders wil deurbring as in die kerke.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:000021196:mpeg21:p002(KAAP DE GOEDE HOOP.. "Dagblad van Zuidholland en 's Gravenhage". 's-Gravenhage, 03-06-1862, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 25-02-2025]</ref> '''Oktober 1863''': Die eerste trein met drie passasierswaens (eersteklas, tweedeklas, derdeklas) kom in Wellington aan.<ref name="Richter2010.31" /> '''1863''': 'n Vergadering word deur die leraar ds. J.C. le Fèbre Moorrees en 'n paar boere belê; omdat die parogie geweldig groot is wat Moorrees moet bedien, word daar besluit om 'n kerkie op die plaas Hooikraal te bou, as buitekerkie van die Zwartland-gemeente (d.w.s. wat deur die kerk van Malmesbury bedien word).<ref name="Truter1994." /> In '''September 1864''' is met die bouwerk van die spoorlyn deur Tulbaghkloof begin om Wellington met Worcester te verbind.<ref name="VanBreda1987" /> '''Sondag, 4 Desember 1864''': Die Hooikraalskerkie word ingewy deur ds. Moorrees. Dit is maar 'n eenvoudige saaltjie met 'n rietdak en misvloer.<ref name="Walter1990">Walters, M.M. 1990. ''Die Swartland is my Tuisland: 'n nostalgiese reis deur M.M. Walters''. Kaapstad: Perskor. bl. 31</ref> '''April 1875''': Mr. Statter voltooi die tweede opmetings van die voorgestelde spoorlyn na Malmesbury.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_Proceedings_of_the_Institutio/9G81AAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=railway+%22malmesbury%22+1877+cape+town&pg=PA368&printsec=frontcover ''Minutes of Proceedings of the Institution of Civil Engineers'' 1881. James Samuel Statter. Volume 65, p. 368.]</ref> Al het 'n Wet in 1861 die Cape Town & Wellington Railway Company in staat gestel om 'n spoor te lê tot by Worcester en daarna die spoorlyn na Malmesbury te verleng, en al is die opmetings reeds teen 1862 voltooi, het hierdie maatskappy so te sê niks gedoen buiten die Tulbagh Kloof bietjie groter oop te kloof nie.<ref name="Engineering1893" /> Die dood het ook altyd 'n oorsaak: blykbaar het die goewerneur die bouwerk gemagtig om sodoende die dienste te behou van die werkers wat aan die Kaapstad-Wellington-spoorlyn gewerk het. Die parlement was weer ontevrede omdat meneer die goewerneur so sonder toestemming opgetree het. Derhalwe is die bouwerk in 1865 gestaak - slegs 26 km van die spoorlyn was toe voltooi. In 1872 bewillig die parlement wel £40 000 sodat die werk solank kan voortgaan. Die Kaapse regering het toe die spoorlyn van die Railway en Dock Company vir £780 000 gekoop en op 1 Januarie 1873 in besit geneem. Nou was die owerheid baie meer toegeneë om geld beskikbaar te stel.<ref name="VanBreda1987">Van Breda, P. 1987. Hoofstuk IV: Kommunikasie: Spoorwegontwikkeling. In: Oberholster, A.G. (red.). ''Paarlvallei 1687-1987''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing, bl. 65.</ref> Wet 13 van 1873 het opnuut die verlenging na Worcester bekragtig, en 'n verdere £315 000 (of £4 922 per myl) is hiervoor toegestaan.<ref name="VanBreda1987" /><ref name="Engineering1893" /> '''Maandag, 12 November 1877''': Die spoor tot by Malmesbury word geopen.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/Yj4RSTbMHEUC?hl=af&gbpv=1&dq=%22malmesbury%22&pg=PR54&printsec=frontcoverer Report of the General Manager of Railways. 1899. p. liv]</ref> '''Woensdag, 3 Desember 1879''': Die Hooikraalskerkie stig af om 'n onafhanklike gemeente te vorm: Moorreesburg Gemeente.<ref name="Walter1990" /> [[Lêer:Station Moorreesburg 2.JPG|duimnael|350px|right|Treinstasie in Moorreesburg (2007)]] '''27 April 1882''': ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'' is sekerlik die '''allerbelangrikste dokument''' in die hele spoorgeskiedenis van Moorreesburg. Dit is die deurslaggewende faktor waarom Moorreesburg 'n stasie gekry het. Aanvanklik het Hector Shaw, die opmeter, sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is ''nêrens'' daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg 'n mens se vinger vandag die treinspoor op 'n topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). En nou kom die interessantste deel: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Interessant is dit, omdat die opname in 1881 gemaak is. Met Ds. Retief se bevestiging op 12 Januarie 1882 op Moorreesburg is daar nou van 'n "dorp van 12 huise" ter sprake, en nie meer 8 nie.<ref>Lochner, J.J. 1979. Die tydperk van ds. Retief. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 5-6</ref> Wat sy opmerkings in die dokument betref. Ten eerste: Kalk word vir die ballas onder die treinspore gebruik. Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref name="Truter1994." /> Dit laat mens inderdaad wonder hoe diep meneer Shaw sy vinger in die grond gesteek het. Ten tweede: 'n Stoomlokomotief suip water soos 'n walvis op wiele, en Shaw het tereg opgemerk water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. Die totale kosteberekening vir die spoorweg tussen Malmesbury en Piquetberg via Hooikraal beraam hy op £236 731. '''Vrydag, 12 Julie 1889'''. Mnr. De Waal lê twee mosies voor die Volksraad ter tafel: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer), asook tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander volksraadslede wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> '''1894 tot 1895''': Die ou Hooikraalskerkie raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''1898''': Ingevolge die Kaapse Wet no. 40 van 1898 word die aanleg vir die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg, asook die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil, deur die Kaapse Regering goedgekeur.<ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Volgens 'n reisgids uit '''1899''' lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die vervoerkoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280.]</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Algemene Bestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''20 April 1901'''. In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaarkrap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> <u>'''9 September 1901'''</u>: Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref> Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''31 Mei 1902''': Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie is egter eers op 16 September 1902 opgehef.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> '''15 November 1902''': Die spoor tussen Moorreesburg en Eendekuil is voltooi en geopen. Dit is 49 treinmyl en 43 ketting lank (ongeveer 79,72 kilometer).<ref name="Railwayyearbook.1903.277" /><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> '''1903''': Tot en met die opening in September 1901 was daar nog genoeg watervoorraad, maar daarna is daar gesteun op Malmesbury se watervoorraad, wat ook nie met die toenemende vraag kon byhou nie. Net soos met die opmeting van Hector Shaw voorspel is, het Moorreesburg dwarsdeur 1902 'n waterprobleem ondervind. 'n Boorgat word aanbeveel.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR61&hl=en_ZA Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lxi]</ref> Moorreesburg kon voorheen, onder ideale toestande, 14 000 gallon (of 63,645 kiloliter) water per dag vir die lokomotiewe voorsien. Voorheen kon mens op mnr. Lochner se dam reken, maar nou moes daar uitsluitlik op 'n handpomp en windpomp staatgemaak word. By Malmesbury is waterregte enkele jare tevore teen £1 600 gekoop - wat 5 000 gallon (of 22,730 kiloliter) water per dag lewer. Hierdie water is weens die kalk- en soutneerslae nie juis vir lokomotiewe geskik nie.<ref>[https://archive.org/details/reportofcommissi01cape/page/108/mode/2up?q=moorreesburg Report of a commission appointed to enquire into and report upon certain matters affecting the Cape. 1903. Sitting op Dinsdag, 22 April 1902, bl. 109]</ref> Verder het die verkeersdrukte na afloop van die oorlog teleurstellend gedaal, in so 'n mate dat dit wil lyk of al die kapitaal wat ingeploeg is die kool die sous nie werd is nie. Die treingebruik tussen Malmesbury en Moorreesburg is laag, maar tussen Moorreesburg en Eendekuil is dit selfs nog laer. Dit is egter nog te vroeg om heeltemal uitsluitsel te gee. Die verkeersdrukte is wel abnormaal hoog in Januarie, Maart, April en Mei.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR22&hl=en_ZA Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. xxii]</ref> Of dit egter toegeskryf kan word aan die oormaat vragmotors wat tot beskikking gestel is aan Malmesbury en tot 'n mindere mate aan Moorreesburg self, bly 'n ope vraag.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PA29-IA6&hl=en_ZA Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. ix]</ref> '''26 Februarie 1906''': Die diens is nie altyd eersteklas soos daar op die kaartjie staan nie. Op 21 Februarie is 'n skou op Malmesbury aangebied, en vooraf het die spoorweë groot kennisgewings rondgestuur van goedkoop treinkaartjies wat beskikbaar sou wees om na die geleentheid toe te gaan. Dit was reeds een van die warmste dae van die somer en baie Moorreesburgers het op die stasie gewag, met "bijna onuithoudbare dorst". Toe die trein van Eendekuil opdaag, was die waens reeds volgepak met passasiers van Piketberg af. 'n Eersteklaskaartjie het nou 'n staanplek in die trok agter beteken, waar mense soos vee in die versengende hitte ingestop is. Byna 'n honderdtal Moorreesburgers, wat almal vir hul kaartjies betaal het, het net so in hul spore omgedraai en teleurgesteld teruggekeer huis toe - hiervoor het hulle nie kans gesien nie. Die stasiemeester het die skou-komitee verkwalik, en vica versa; niemand wou verantwoordelikheid aanvaar nie. Die Moorreesburger aan die woord is verontwaardig, want ten eerste bring de Malmesbury-Eendekuil-lyn baie geld vir die staatskas in en ten tweede hoor mens van spesiale treine wat na ander dorpe toe reis vir skoue - baie verder daarvandaan. Waarom moet hulle dan aan die agterspeen suig - en dit vir 'n skou betreklik naby?<ref>[https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4217/za-1906-03-01.pdf?sequence=1&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg. 1 Maart: bl. 4, kolom 8]</ref> In '''1915''' is dit 'n rekordoesjaar. By Moorreesburg se treinstasie alleen is 14 041 Britse ton graan en 13 114 Britse ton voer weggestuur, vergeleke met 3 874 Britse ton graan en 14 532 Britse ton voer by Malmesbury se stasie. Dit het ook meegebring dat boere met daardie geld plaasimplemente soos ploeë, binders ens. aangekoop het. Ook het die boere nuwe geboue opgerig en heinings gespan - hierdie voorspoed het natuurlik ook tot die Spoorweë se voordeel gestrek wat al hierdie lewensmiddele, implemente en boumateriaal moes vervoer.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/02IvAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=moorreesburg&pg=PA58&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railway, Annual Report 1915. 1916. p. 58]</ref> '''1916''': In die boek ''Die Kolonialbahnen mit besonderer Berücksichtigung Afrikas'', wat tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] geskryf is, word die vraag nog afgevra of die Kaapse Spoor vanaf Eendekuil moontlik tot by Springbok en O'okiep gaan strek, aangesien die groenlig reeds in 1906 gegee is om in die noordelike rigting van Van Rhynsdorp in te slaan.<ref>[https://doi-org.wikipedialibrary.idm.oclc.org/10.1515/9783111471112 Franz Baltzer. 1916. Kapkolonie. In: ''Die Kolonialbahnen mit besonderer Berücksichtigung Afrikas.'']: Von Kapstadt über Malmesbury und Piquetberg nach Endekuil, in Kapspur gebaut, 207,6 km lang, deren Verlängerung in nördlicher Richtung auf van Rhyns Dorp um rund 86 km durch Gesetz von 1906 beschlossen ist. Hier scheint die Absicht zu bestehen, die Bahn mit der Zeit in nördlicher Richtung bis Sprinkboek und O'okiep weiterzuführen.</ref> Maar die hele spoorprojek verloor stoom teen 1927, en die spoor loop dood in Bitterfontein.<ref name="Truter1994.158">Truter, C. 1994. Bitterfontein. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 158-160.</ref> '''Oktober 1948''': Die ''Tydskrif van die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens'' vermeld 'n busdiens wat vanaf die Kaap na Piketberg via Malmesbury en Moorreesburg pendel, wat aansienlik vinniger as 'n passasierstrein loop.<ref>{{Cite web |url=https://railways.haarhoff.co.za/issue/1200/page/87 |title=''Tydskrif van die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens''. 1948. System News: Cape Western System. Oktober, 42 (10): pp. 823-825 |access-date=19 Maart 2025 |archive-date=19 Maart 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319133816/https://railways.haarhoff.co.za/issue/1200/page/87 |url-status=dead }}</ref> Dit is maar die begin wat die Suid-Afrikaanse Spoorweë met verloop van tyd al hoe meer 'n vragvervoernetwerk sal maak. Teen die 1960's, moontlik weens die toenemende motorvervoer, het die busdiens slegs naweke geloop: die passasiersbus het vanaf Kaapstad vertrek op Vrydae en Sondae, en op Saterdae en Maandae terug stad toe.<ref name="Burger1975.138">Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg.'' s.l.:s.n., p. 138: In 1948 het die Spoorweë 'n daaglikse passasiersbus tussen Kaapstad en die Noordweste oor Piketberg op die pad geplaas, maar by gebrek aan ondersteuning is die diens in die jare sestig tot Vrydags en Sondags van Kaapstad, en Saterdags en Maandags na die stad, ingekort.</ref> '''31 Maart 2023''': In antwoord op Kennisgewing 53/2022/2023, waarin Munisipaliteit Swartland op 27 Januarie 2023 die publiek inlig omtrent die wysiging van sy Ruimtelike Ontwikkelingsraamwerk,<ref>[https://web.archive.org/web/20240701123518if_/http://www.swartland.org.za/media/docs/2023/Ontwikkelingsdienste_2023/Kennisgewings_20222023/Notice_55.pdf Munisipaliteit Swartland Kennisgewing 53/2022/2023]</ref> lewer die Moorreesburg Sakekamer die volgende kommentaar betreffende die stasiegebou:<ref>[https://web.archive.org/web/20240821111450if_/https://www.moorreesburgsakekamer.co.za/laaiaf/Moorreesburg_Ruimtelike_Ontwikkeling_Kommentaar.pdf Moorreesburg Sakekamer repliek: Kommentaar ten opsigte van Swartland Ruimtelike Ontwikkelingsraamwerk met spesifieke verwysing na Moorreesburg.]</ref> {{cquote| G. Moorreesburg Stasiegebou<br> i. Die sakekamer is bewus dat die Moorreesburg Stasiegebou die eiendom van Transnet is en dat SM [Swartland Munisipaliteit] minimale insae in die bestuur van die gebou/e het.<br> ii. Ongelukkig is die stasie tans 'n seer oog vir die gemeenskap en word dit tans ook gebruik deur haweloses wat dit "beset" gedurende die nag.<br> iii. Ons versoek vriendelik dat daar saam na oplossings gekyk sal word om die geboue minder toeganklik te maak vir beide haweloses asook vandale wat dit tans plunder.<br> }} '''4 April 2025''': Agter lemmetjiesdraad lyk die stasiegebou 'n paar graad erger as die Tiger Oats-gebou net anderkant die spoor. Op die foto's het feitlik net die fasade oorgebly; die dak is reeds verwyder en die vensters en deuropeninge is toegemessel om verdere verbrokkeling te stuit. Binnekant lê dit besaai met brokke bakstene en bourommel. Die mure is beklad met grafitti-merke. ''Dié Courant'' rig 'n skrywe aan die [[Weskus-distriksmunisipaliteit]] om te verneem hoe sake nou staan. In die baie diplomatieke antwoord kom dit daarop neer: die munisipaliteit het planne ter tafel wat die munisipale dienste, toerisme en ekonomie sal baat (wat al die geboue op die perseel insluit, en aansluit by die voorstelle vervat in die Ruimtelike Ontwikkelingsraamwerk 2023-2027 van die Swartland Munisipaliteit)<ref>"Swartland Spatial Development Framework -2023-2027". Swartland Munisipaliteit, bl. 66: Sien "Objective 2: Proximate convenient and equal access [Economic Environment]", onder "Railway": Onder Landbou: ''Railway Support private operators providing alternative transport between Malmesbury & Moorreesburg.'' Onder Toerisme: ''Implement special train trips between Moorreesburg & Koringberg (Grain and Canola fields, rolling hills and railway line to Bitterfontein).'' / bl. 67, onder "Objective 4: Protect and grow place identity and cultural integrity. [Built Environment]", by "Heritage tourism route": ''Develop a tourism rail route along N7 between Kalbaskraal and Koringberg (start/end at station buildings & include rail experience)''.</ref> en die geld is trouens reeds daar vir die beplanningsfase. Soos af te lei, bly die eiendom steeds in Transnet se besit, maar die munisipaliteit verkry sekere regte en voorwaardes om, onder die wakende oog van die Transnet-stigting, sy inisiatiewe tot uitvoering te bring. Die munisipaliteit wag dus net vir die finale ondertekening, voordat die opruimwerk en beveiliging kan begin.<ref>[https://web.archive.org/web/20250407051622/https://diecourant.co.za/2025/04/04/wd-het-planne-met-vervalle-moorreesburg-stasie/ ''Dié Courant''. 2025. WD het planne met vervalle Moorreesburg-stasie. 4 April.]</ref> === Anglo-Boereoorlog: enkele ure in Boerebesit === {{Hoofartikel|Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog}} Kommandant Schoeman (voorheen uit die Kommando van Theron) vertel op Vogelstruisfontein vir Kommandant Ockie T. de Villiers hoe hulle die Kakies 'n streep getrek het. Omdat daar 'n groot mag uit Moorreesburg op pad was Piketberg toe, moes die Boere uit Piketberg onttrek. Toe Maritz sien dat hierdie groot versterking uit Moorreesburg op pad was, het hy geweet dat hierdie dorp nou byna geheel en al sonder garnisoen moet wees; so te sê weerloos. Die Engelse het waarskynlik gedink Maritz sou deur hierdie groot opkoms en aantog afgeskrik word en vlug.<ref name="DeVilliers193">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 193</ref> Met 'n jakkalsdraai, jaag Maritz juis Moorreesburg toe. Omdat die vyand naby was, moes alles vinnig geskied. By hul aankoms op Moorreesburg stuur Schoeman een van sy adjudante met 'n wit vlag die dorp in, om die Engelse soldate wat agtergebly het aan te raai om oor te gee. Dié gee oor, maar op een voorwaarde: dat Maritz hulle sou trakteer. Dit doen hy ook met liefde. Die agt Kakies wat op Moorreesburg agtergebly het word sommer gou vriende met die Boere. Hulle word eenmaal trakteer, en toe nog 'n rondte, en kort voor lank was hul so koringdronk dat die Kakies nie eens agtergekom het toe die Boerekommando vertrek nie. Toe die Engelse mag uit Piketberg terugkeer, kom hulle op hierdie petalje af, en moes hul makkers uit hul roes wakker maak.<ref name="DeVilliers193" /> Die Boere het Moorreesburg dus vir 'n paar uur in besit geneem, maar het tog die tyd benut om alles wat nodig is te buit: onder meer die 8 gewere van die 8 Kakies, en verskeie perde. Boonop het 22 mans hul by die kommando aangesluit.<ref name="DeVilliers194">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 194</ref> === Swartland Kommando === {{Hoofartikel|Swartland Kommando}} Die Swartland Kommando was 'n ligte infanterieregiment van die Suid-Afrikaanse Weermag, met sy hoofkwartier in 'n omgeboude en ingerigte stal op Moorreesburg. Hiernaas het mens nog die onderskeie hoofkwartiere (kompanies) op Malmesbury, Tulbagh, Darling en Moorreesburg gekry. Die Swartland Kommando het geskiedenis gemaak omdat hy in 1979 die eerste eenheid was wat 'n veelrassige afdeling aan diens na die operasionele gebied gestuur het. Dit is ook by hierdie Kommando waar die bruin mense uit die publiek die eerste maal in 1980 vrywillige opleiding kon ontvang het. Ook, tydens "Operasie Samoa" in 1987 (waar die inwoners, polisie, brandweer, Swartland Kommando en die Afdelingsraad by betrokke was) het Moorreesburg een van die eerste dorpe geword wat vir sy paraatheid 'n A-gradering in Burgerlike Beskerming ontvang het. == Boukuns == [[Lêer:Old school mburg 006.jpg|duimnael|Die Ou Skooltjie toon 'n "stewige houtveranda", aldus Fransen.<br><small>Erkenning: Christopher Murphy</small>]] Na afloop van Hans Fransen se laaste deurreis deur die Kaap, beskou hy Moorreesburg eintlik as 'n nuwerige dorp wat redelik laat gestig is. In sy heel laaste (derde) uitgawe van ''The Old Buildings of the Cape'' (2004) word enkele geboue wel uitgesonder wat vir bewaring oorweeg kan word.<ref>Fransen, H. et al. 2004. Moorreesburg. In: ''The Old Buildings of the Cape''. Cape Town: Jonathan Ball Publishers, p. 345.</ref> Bygesê, Fransen se werk spits hom dikwels toe op slegs ''sekere'' historiese argitektoniese elemente (veral in ag genome die historiese bou-omgewing in sy geheel gesien) en is dus nie sprekend van ''al'' die versameling erfgoed uit die omgewing wat beskerming waardig is nie.<ref>Vergelyk 'Cape Agulhas Municipality Heritage Strategy and Action Plan' van Augustus 2024, soos opgestel deur CTS Heritage, bl. 47</ref> {| class="wikitable" |'''Adres of naam''' |'''Kommentaar van Fransen (2004)''' |- |Pastoriestraat 6 |Ou NG Kerk-pastorie, blykbaar 1898 gebou. Die huis is effens verbou; beskik oor twee stoepkamers met geweldriehoek, asook dubbele boogdeur wat as voordeur dien. |- |Ou Skooltjie,<br>Retiefstraat |'''Reeds tot Nasionale Gedenkwaardigheid verklaar'''. In 1905 opgerig deur die NG Kerk. Gepleisterde enkelverdieping wat op ’n druppel water lyk na die kenmerkende volksboukuns uit die streek. Die uitgeboude ingang(uitsteeksel) is drie vensteropeninge groot; agter is ’n stewige houtveranda. |- |Carnegie-biblioteek |'''Reeds tot Nasionale Gedenkwaardigheid verklaar'''. Enkelverdieping van steen; twee stoepkamers front elkeen met driedubbele vensters, geskei deur ’n Doriese portiek tussen-in. Die kante van die hoofdak word afgesluit deur half-pedimente. In 1913 ontwerp deur N.T. Cowin. |- |International Hotel, Hoofstraat |Omstreeks 1910 gebou. In 2004 Huis Emmanuel. Dubbelverdieping, 11 openinge groot. Die portiek in die middel staan onder ’n pediment uitgebou; weerskante van die portiek is ’n veranda/balkon met vyf gemesselde boë. |- |Kerkstraat 35 |Omstreeks 1890 gebou. Huis met wolfentdak en sewe openinge; geskei in twee wooneenhede, met ’n geronde veranda. |- |Kerkstraat 41 {{voetnota|Die boek skryf verkeerdelik ‘31 Church Street’. Dit moet 41 wees, want 31 is nie langs Heuwelstraat (‘Hill Street’) geleë nie.}} |Omstreeks 1890 gebou. Vyf openinge in Kerkstraat, naamlik ’n deur met twee skuifraamvensters aan elke kant, met pleister omraam. In Heuwelstraat se kant is daar drie openinge: een deur met skuifraamvensters weerskante daarvan. Hoekstene is ook op die buitehoeke ingemessel. |- |Spoorwegstraat 20 |Omstreeks 1905 gebou. Villa met enkele stoepkamer; hoekstene op die buitehoeke ingemessel; gietyster-veranda met geronde dak op drie kante. |- |Tuinstraat 32 |Hoekvilla met veranda van hout en gietyster. |- |Pleinstraat 15 |Iewers in die 1880’s gebou. Reghoekige huis met drie venster- en een deuropening, met veranda van gietyster. |- |Retiefstraat 15 |’n Soortgelyke huis, maar met drie openinge. Die stoep is hier ook weerskante toegebou, met diamantruitjies. |- |[[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] {{voetnota|in die boek geskryf: “Tiger Milling”}} |Net buitekant die beboude gebied staan die vervalle vierverdieping fabrieksgebou van baksteen, met daarnaas ’n drie- en tweeverdieping toevoeging. Elkeen skyn “Georgiaanse” afmetings te hê, met staalraamvensters wat eweredig gespasieer is. ’n Seldsame voorbeeld van die nywerheidsboukuns uit die begin van die vorige eeu. Die ouderdom is nog onbekend, maar die kompleks verskyn wel op ’n [https://archive.is/HUt9K panoramafoto van T.D. Ravenscroft]. |} === Tiger Oats-gebou === {{Hoofartikel|Tiger Oats-gebou, Moorreesburg}} [[Lêer:Tiger oats 01.jpg|duimnael|350px|Die Tiger Oats gebou (2014)<br><small>Erkenning: Christopher Murphy</small>]] Omstreeks Augustus 1905 is die grond voorberei vir die fondasielegging. Die gebou staan sedert '''1906'''. Wat begin het as The African Compressed Fodder Company deur Alfred Marshall en Gustav Mauritz Ljungdahl, sou later uitgekoop word deur die meulenaar en sakeman Frederick John Collier (maar nie sonder die hulp van Charles Stevens nie). In 1910 kry Collier 'n nuwe vennoot by, Daniel Bolton Redler. Twee harde stene maal nie, en Collier en Redler gaan uiteen, met Redler wat die fabriek behou, en 'n nuwe meul vanaf 1926 laat bou in Maitland. 'n Paar jaar ná Redler se afsterwe in 1940 word die eiendom deur die eksekuteur (mnr. Coulter) te koop aangebied aan Anglo American. Die hoofbaas, [[Ernest Oppenheimer]], bied hierdie geleentheid aan Rudy Frankel van Frankel & Co., met dien verstande dat Anglo American sy aandeel daarin kry. Coulter aanvaar die aanbod van £425 000. The Tiger Oats Company (Incorporating the Cereal Manufacturing Co.) kry op 21 September 1944 die nuwe naam: Tiger Oats and National Milling Company Limited. Anglo American verkoop in 1958 sy aandele. Die makro-ekonomiese klimaat, soos die verstedeliking en groter verbruikersbesteding rondom hierdie sentra, noop die openbare maatskappy (waaronder sy vis-, hoender-, veevoer-, bakkery- en selfs rekenaarvertakkings inbegrepe) om markgerig te dink en brandstof te besuinig tydens die oliekrisis. Dit bring mee dat Moorreesburg se Tiger Oats-fabriek al hoe meer op die randgebied beland. Oplaas sluit die fabriek teen die laat-1980's. == Ekonomie == === Ondernemings === Skaars drie jaar ná die aankoms van die spoorlyn, bied Daniel Johannes de Villiers sy wamakery en woonhuis op die dorp te koop aan (10 Mei 1904).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Publieke Verkooping te Moorreesburg. 3 Mei:8</ref> Op 11, 16 en 20 in ''De Zuid-Afrikaan'' is daar nou sprake van 'n trustee van die insolvente boedel van Daniel Johannes de Villiers wat onder meer die smidswinkel en woonhuis in Hoofstraat op 25 Augustus 1904 vir die publiek te koop sal aanbied.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Publieke Verkooping van Vastgoed ten dorpe Moorreesburg. 11 Augustus:1</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Publieke Verkooping van Vastgoed ten dorpe Moorreesburg. 16 Augustus:1</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Publieke Verkooping van Vastgoed ten dorpe Moorreesburg. 20 Augustus:1</ref> Op die 8ste September 1904 word (nog 'n insolvente boedel ter sprake) Erf 47 in Hoofstraat van Roelof Pieter van der Merwe aangebied. Dit het wel 'n pasgeboude woonhuis, maar het ook 'n timmermans-, wamakersgeboue en negosiewinkels op.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Publieke Verkooping van Vastgoed ten dorpe Moorreesburg. 23 Augustus:1</ref> Soos te wete, was die The African Compressed Fodder Company, later die Cereal Manufacturing Company, of beter bekend as die Kompenie, die eerste fabriek op Moorreesburg.<ref name="Lochner.1979.70">Lochner, J.J. 1979. Die ontwikkeling van die dorp. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979.'' Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 70</ref> Die African Banking Corporation (A.B.C. Bank) maak sy tak in 1905 oop.<ref name="Lochner.1979.70" /> In 1907 lys die sakegids ''Kelly's Directory of Merchants, Manufacturers and Shippers'' op die dorp 6 graanhandelaars, 5 algemene handelaars (wat van 'n naald tot 'n koevoet verkoop), 3 kleremakers, 2 saal-en-tuie-makers (of -handelaars), 1 bank, 1 brouer en 1 werktuigkundige. Altesaam 19 ondernemings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Kelly_s_Directory_of_Merchants_Manufactu/YeLUwvEpfUEC?hl=af&gbpv=1&dq=Moorreesburg&pg=PA56&printsec=frontcover ''Kelly's Directory of Merchants, Manufacturers and Shippers''. 1907. p. 56]</ref> * Abrahamse & Son (graanhandelaar) * African Banking Corporation (bank) * Alston, P.R. (brouer) * Basson Brothers (algemene handelaar) * Dippenaar, J. (saal-en-tuie-maker/handelaar) * Droomer, J. (algemene handelaar) * Du Toit, H. & A. (graanhandelaar) * Kahn & Levin (graanhandelaar) * Landsman, J. (kleremaker) * Levensohn Brothers (algemene handelaar) * Lombard, Van Aarde & Co. (graanhandelaar) * Loubser, M.P. (saal-en-tuie-maker/handelaar) * Malan & Co. (graanhandelaar) * Muller, P.C. (kleremaker) * Saacks, M. & J. (algemene handelaar) * Slemssen, J.C.H. (werktuigkundige) * Starke & Co. (graanhandelaar) * Van der Westhuizen, A.J. (kleremaker) * Walters Bros. (algemene handelaar) Daarteenoor het die Moorreesburg Sakekamer teen April 2023, in hul speurtog na potensiële lede, meer as 180 ondernemings op Moorreesburg identifiseer.<ref>[https://issuu.com/swartlandjoernaal/docs/uitgawe_165_26_april_2023_lr ''Swartland Joernaal''. 2023. MRB Sakekamer byeen oor energie. 19 April, bl. 2]: Daar is meer as 180 besighede op Moorreesburg identifiseer, na die dorp in vyf dele verdeel is.</ref> ==== Overberg Agri (voorheen MKB) ==== '''Aanloop'''<br> Al word die Eerste Wêreldoorlog en die daaropvolgende ekonomiese oplewing (1925-1928) en depressiejare van die vroeë 1930's dikwels as die hoofredes aangevoer waarom die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Vereniging gestig is,<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> moet mens nie die 1880's en die Anglo-Boereoorlog buite rekening laat nie. In 1882, skaars vyf jaar ná die opening van Malmesbury se treinstasie in 1877, is die boere van Malmesbury en [[Riebeek-Kasteel]] volgens berigte in 1882 alte deeglik bewus van invoergraan, onder andere uit Amerika, wat in die Kaapse hawe gestort word. Graanpryse het gewissel na aanleiding van vraag en aanbod - hier moet mens Kanada en Australië in die Britse Ryk se rekord- en misoeste natuurlik ook in ag neem. Die groot vloek? Die ondersese telegraafkabel wat al langs die ooskus van Afrika loop. Sodra die boer se skure byna leeg is en die pryse wil opgaan, sou die Kaapse koopman per telegraaf skeepsladings vol graan van heinde en ver ontbied - wat die prys net laat sak - tot nadeel van die Kaapse boer.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. 15 Augustus, p. 3, kol. 1: Trouwens, dan wil de heer Louw hen ook geen protectie verschaffen. Maar wat den Malmesburyschen boer niet zou aanstaan, zou dit zijn, dat wanneer zijn schuren zoo goed als ledig zijn en de prijzen beloven op te gaan, de Kaapstadsche koopman per telegraaf scheepsladingen van graan van heinde en verre ontbiedt, het bloote gerucht waarvan de prijzen zou afbrengen tot dat peil waarop 's heeren Louw's "sliding scale" zou ophouden te werken.</ref><ref>De Zuid-Afrikaan. 1882. Riebeekskasteel, 25 November, p. 3, kol. 3: 22. Nov. - Wat hebben wij heet weer! De zon brandt langs den berg dat het kraakt. Geen wonder dat het graan in een paar dagen tijds rijp, ja droog op de velden is geworden. Onze boeren zijn dan ook ijverig aan het inzamelen van den oogst, die tamelijk goed is uitgevallen. Jammer maar dat de Kaapsche kooplieden juis nu koorn uit Amerika inschepen, om den prijs van koloniaal koorn te bederven en den armen boer die betalen moet op deze wijs te dwingen zijn produkt voor een lagen prijs van de hand te zetten. Over een tijdje zal het invoeren wel ophouden zoodra ons koorn is opgekocht, en dan vragen de heeren wat zij willen.</ref> '''Ná die Anglo-Boereoorlog'''<br> Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Anglo-Boereoorlog]] se ontwapening van die Kaapse boere, die ontwrigting van landboubedrywighede deur die algehele reisverbod, rydiere (soos perde) wat in ieder geval deur die weermag in beslag geneem is, lukrake en kwaadwillige konfiskering van goedere of vee vir gewaande oortredings, skade deur sowel die Engelse weermag as ander partye wat op plase aangerig is, drakoniese wetgewing onder die Kaapse krygswet, en die traagheid om kompensasie uit te betaal - het wantroue in die regering geskep. Dit is in hierdie na-oorlogse tydperk toe "coöperatie" veral omstreeks 1903 in feitlik elke uitgawe van die koerant ''De Zuid-Afrikaan'', deur die redakteur [[Onze Jan Hofmeyr]] hoog aangeprys is. Iets ter vermelding: Op Woensdag, 14 September 1904 is [[John X. Merriman]] by die stadsaal in die Paarl aan die woord; hy spreek die Paarl Boeren Vereeniging toe. Hy wys op Frankryk waar daar reeds 5 300 koöperatiewe maatskappye is, selfs hoe Denemarke se beroemde suiwelindustrie nie sonder koöperasies op dreef sou kom nie; die Kaapse boere moet begin plan maak. Volgens hom beskou boere aan die een kant hul plaas as hul eie en persoonlike saak, wat van geen gemeenskaplike belang is nie. Aan die ander kant help dit ook nie jy kyk heeltyd op na die regering nie - daar is buitendien hopeloos te veel burokrasie. Voorspoed kan slegs uit die mense kom, en nie die regering nie. Die volk moet self die dryfkrag wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Paarl Boeren Vereeniging. 17 September, bl. 4</ref> In hierdie tydsgees verskyn klagtebriewe van boere oor die hawerhooiprys in Desember 1904. Die eerste is van "Hard-werkende Boer" van Worcester: na 'n hele jaar se harde werk is hy nie bereid om 5 sjielings per 100 lbs. (pond gewig) vir sy hawer te aanvaar nie. En die vraag word gevra: "Gaan wij maar goedsmoeds onze producten afgeven voor wat gewetenlooze speculateurs believen te geven? Ik denk van neen."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. De prijs van Haverhooi, 3 Desember, bl. 8, kol. 2</ref> Meneer J.F. Pentz, van [[Hermon]], skryf hul hooikoper sou weer aanvoer die boere in Worcester en ander distrikte is bereid om goedkoop (3 sjielings per 100 lbs.) te betaal. Mnr. Pentz weet egter dat die militêre voorraad teen Desember 1904 lankal uitgeput moet wees en dat die hooikopers se pakhuise leeg moet staan, daarom hou hy sy hooi terug. As daar egter verstandige samewerking was, dan behoort daar geen rede te wees om hawerhooi teen swak pryse te verkoop nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. De prijs van Haverhooi, 8 Desember, bl. 4, kol. 6</ref> 'n Veeboer, M.J. van Niekerk van Molen Rivier, [[Ceres]], stel voor dat vyf of ses boere onder mekaar self hul eie hooipakhuis van gegalvaniseerde yster moet oprig wat vyf of seshonderd vragte hooi kan bevat - dit kan tog nie te duur wees nie?<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. De prijs van Haverhooi, 13 Desember, bl. 4, kol. 4</ref> Dan verskyn die volgende berig in ''De Zuid-Afrikaan'' op 12 Januarie 1905: die boere van Moorreesburg het byeengekom en soos een man besluit om nie hul (hawer)hooi vir onder 3 sjielings per 100 pond gewig te verkoop nie, moontlik die eerste teken van 'n koöperasie op Moorreesburg in embriofase:<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1905. De prijs van Haverhooi, 12 Januarie, bl. 4, kol. 6</ref> {{cquote| Een correspondent van Moorreesburg zond ons Dinsdag het volgende bericht. Een vergadering van boeren werd heden morgen gehouden in overweging te nemen de marktprijs van hooi hier. Na korte onderhandeling werd eendrachtelik besloten de prijs te stellen op 3s. en so niet verkrijgbaar het hooi uit te dorsen of op een andere markt te verkopen voor de beste prijs. De medewerking van gelijke inrichtingen werd uitgenodigd en enige communicatie kan aan de secretaris A.J. van Niekerk gezonden worden. }} Binne twee weke is 'n vergadering op Dinsdag, 17 Januarie 1905, op Malmesbury belê vir die bespreking rakende die oprigting van 'n graanmark.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1905. De Malmesburyse Vergadering. 17 Januarie, bl. 5, kol. 2</ref> In die redakteursbrief is Onze Jan Hofmeyr verheug oor die samewerking wat onder die produsente heers: die boer hoef nie 'n handelaar te wees of te word nie, maar hy moet probeer om die beste mark vir sy produkte te beding en verseker. Sowel kopers as verkopers van hawerhooi was by die vergadering op Malmesbury teenwoordig.<ref name="haverhooi.19.1.1906">''De Zuid-Afrikaan''. 1905. De prijs van Haverhooi, 19 Januarie, bl. 4, kol. 3</ref> Die volgende verklarings of bewerings word gegee: deels is die bedorwe hawerhooiprys te wyte aan die gulsige kommissie-agente, wat baie lae tenders ingestuur het om kontrakte te verseker, sonder om die belange van die boere in ag te neem. Ook die spoorwegtariewe is verhoog en die Johannesburgse mark is met hooi uit die Transvaal voorsien.<ref name="haverhooi.19.1.1906" /> Almal wil egter weet: teen watter prys word hooi in Kaapstad ingevoer? Want volgens mnr. Jacobus Louw kos ingevoerde hooi 5 sjielings 4 pennies per 100 pond, terwyl kuilvoer ("geperst voeder") 4 sjielings 10 pennies per 100 pond kos. Volgens mnr. C. Starke kos kuilvoer 3 sjielings 9 pennies per 100 pond; oor die ingevoerde hooiprys is hy nie heeltemal duidelik seker nie, maar dit moet om en by die prys van kuilvoer kos.<ref name="haverhooi.19.1.1906" /> As dit dan so is, waarom word koloniale hooi dan teen minder as 3 sjielings per 100 pond aangekoop? Van oorproduksie is daar immers geen sprake nie, want dan sou daar tog geen invoere van duisende bale ten duurste gewees het nie.<ref name="haverhooi.19.1.1906" /> Drie besluite is op die vergadering geneem:<ref name="haverhooi.19.1.1906" /> * Eerstens sal geen hooi onder 3 sjielings en 3 pennies per 100 pond verkoop word nie. Al het Moorreesburg die prys vasgestel op 3 sjielings, moet mens in gedagte hou dat die spoorvervoer vanaf die Moorreesburgstasie na Malmesbury omtrent 2¾ pennies per 100 pond vrag bedra. * Tweedens sal 'n kommissie met volmag aangestel word wat die plaaslike hooikopers tegemoet kom. Al klink hierdie besluit teenstrydig met die eerste, is bedinging steeds beter as om van 'n uiterste maatreël gebruik te maak. * Derdens is op 'n afvaardiging besluit om die regering te gaan spreek oor die verhoging van spoorwegtariewe op koloniale landbouprodukte. In die namiddag het die kommissie en die plaaslike hooikopers tot 'n vergelyk gekom: 3 sjielings en 1½ pennie per 100 pond. Dit was 'n kompromie tussen die voorgestelde prys van die vergadering en die prys (3 sjielings) wat sommige hooikopers bereid was om te betaal.<ref name="haverhooi.19.1.1906" /> '''Eerste Wêreldoorlog'''<br> Blykbaar het Moorreesburg reeds in 1912 hul eie Boerevereniging gehad om hulself te organiseer, wat as voorloper gedien het vir MKB.<ref name="Lochner.77.79." /> In daardie jaar is ook De Westelike Graanboeren Ko-operatieve Vereniging (Wesgraan) op Malmesbury gestig (wat oor 'n eeu heen telkemale met ander maatskappye geamalgameer en herbenoem is, onder andere tot WP (Koöperatief) Beperk, tot WPK Landbou Beperk, Kaap Agri Bedryf Limited, en Agrimark Operations Limited).<ref>[https://web.archive.org/web/20250912163313/https://www.kalgroup.co.za/about/our-history KAL Group - Our History]</ref> Wat die Eerste Wêreldoorlog betref: in sy geheel gesien, is tot 136 000 jong Suid-Afrikaners landwyd van produktiewe diens onttrek om te gaan veg, wat 'n arbeidstekort meegebring het. Al was daar nie veel materiële skade in die Unie van Suid-Afrika aangerig nie, het dit wel spoedig die prys van lewensmiddele soos graan, vleis, asook grond die hoogte ingejaag, wat op sy beurt vererger is deur 'n spekulasiemark wat ontstaan het.<ref name="burger.boerdery.piketberg">Burger, W.A. 1975. Boerdery. In: ''Piket teen 'n berg: Die geskiedenis van Piketberg 1660-1970. s.l. s.n., pp. 318-335</ref> Onder andere was die grondpryse hoog, en toe die pryse later sak, was baie boere in die pekel, omdat skuld op hoë grondpryswaardasies aangegaan is.<ref name="MKB2008Geskiedenis">[https://web.archive.org/web/20100227055954/http://www.mkb.co.za/geskiedenis.htm MKB: Geskiedenis (2008-webwerf)]</ref> Derhalwe het boere liggame in die lewe begin roep om oor die pryse, versending en bemarking van hul produkte te waak. Om buitensporige premies teë te werk, vind mens in die Swartland byvoorbeeld vyf graanboere van Piketberg wat in 1916 'n onderlinge brandversekeringsmaatsakppy op 'n koöperatiewe beginsel stig en bestuur - wat nogal gewaagd is vir 'n groep mense sonder enige aktuariële kennis, insidensietabelle of kapitaal. Eers toe die Wet op Koöperasies in 1922 geproklameer is, is die "Piketberg Ko-operatiewe Graanboeren Brand Beschermings Maatschappy Beperkt" in 1923 tot stand gebring.<ref name="burger.boerdery.piketberg" /> Die Piketberg-Boere Maatskappy word in 1919 gestig.<ref name="burger.boerdery.piketberg" /> Omdat Wesgraan self sy eie lede se graan wou aankoop, om totaal onafhanklik te word van vyandige meulenaars, besluit die direksie op 26 Maart 1918 om hul eie meul op te rig. So is De Boeren Koöperatieve Maatschappy Beperk (Bokomo) op 6 Februarie 1919 gestig.<ref name="Richter.Uitbreiding">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA31 Richter, G. 2010. Uitbreiding van koringprodukte. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 31-36]</ref> '''Stigting'''<br> '''Januarie 1925''': Na samesprekings wat al sedert 1911 aankom,<ref>[https://archive.org/details/officialyearbook6192sout/page/518/mode/2up?q=%22moorreesburg+elevator%22 Official yearbook of the Union and of Basutoland, Bechuanaland Protectorate and Swaziland. 1923. Grain Elevators. p. 519]</ref> word Moorreesburg se (mielie)graansuier (van die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens) vir die Moorreesburgse boere beskikbaar gestel. Die oprigtingskoste het £25 559 bedra. Die bergingskapasiteit van die graansuier is 2 600 Britse ton (of 2 641,72 metrieke ton).<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Papers/OYaFHpg4OrkC?hl=af&gbpv=1&bsq=Moorreesburg Annual Report of the Department of Defence. 1929, bl. 21]: The Moorreesburg elevator has a storage capacity of 2,600 tons. It was opened for business in January, 1925, and the cost of its erection was £25,559. So far it has not proved a success from the point of view of the patronage it has received.</ref> '''1927''': Om jou koring te gradeer en weeg sou jou 3 pennies kos vir byvoorbeeld elke 200 pond koring. 200 pond is eintlik 'n sak koring se inhoud; jy betaal dus per sak koring. Daarbenewens moet jy nog die bergingsgeld betaal. Om jou koring die eerste 10 dae te berg, was gratis. Daarna kos dit jou vanaf begin Oktober tot einde Maart 2 pennies per 200 pond vir elke 30 dae (al lê dit ook nie die volle maand nie). Vanaf begin April tot einde September kos dit 1 pennie per sak koring vir elke 30 dae (al word dit daar ook nie vir 'n volle maande geberg nie).<ref>[https://archive.org/details/IndustrialDevelopmentInSouthAfrica/south-industrial-1927-RTL018149-LowRes/page/104/mode/2up?q=moorreesburg+elevator Department of Mines and Industries. 1927. Industrial development in South Africa.]</ref> '''30 Junie 1930''': Die graansuier is nie eens halfpad vol nie: daar is slegs 1 135 Britse ton (1 153,21 metrieke ton) daarbinne. Boonop is dit 587 ton (596,56 metrieke ton) minder as wat in die vorige 12 maande opgeneem is.<ref>"Annual Report of the General Manager". 1931. p. 34: The total volume of wheat deposited in the Moorreesburg elevator during the year ended 30th June, 1930, represented 1,135 tons only, which is less than half the storage capacity of the elevator and 587 tons below the quantity handled in the preceeding twelve months.</ref> Op <u>'''25 September 1931'''</u> word die Moorreesburg Koringboere Koöperatiewe Vereniging gestig, net meer as 'n maand nadat die Porterville Koöperatiewe Landboumaatskappy op 8 Augustus 1931 gestig is.<ref name="Richter.Armoede" /> Op die direksie dien J.H. Basson (van die plaas Anyskop, as voorsitter op 4 Desember 1931 verkies<ref name="MKB2008Geskiedenis" />), J.S. Marais (Welgelegen, ondervoorsitter<ref name="MKB2008Geskiedenis" />), J.P. Smit (Goudmyn), J.C. Carstens (Melkboom), H.A. Hanekom (Hanekomshoop), L.S. Lochner (Drieheuwels) en D.W. Bester (Uitkyk).<ref name="Richter.Armoede" /> Die eerste sekretaris was D.J. Kotzé (Dirkie Tamatie) en is later bevorder tot bestuurder met A.W. (Boekies) Kotzé as sy sekretaris. D.J. Kotzé tree in 1971 af, en word opgevolg deur A.W. Kotzé (wat sedert 1952 aan die Koöperasie verbonde was), met J.W. (Willie) Loubser wat tot sekretaris bevorder is.<ref name="Lochner.77.79." /> Party bronne vermeld dat daar aanvanklik 47 boere koöperasielede was,<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> ander weer 55 lede.<ref name="Lochner.77.79." /> '''1931-1935''': So min graan is in die staatsbeheerde graansuier oor vyf jaar hanteer dat die fakture wat uitgereik is maar £75 was (soos wat graan geweeg of geberg is), terwyl die uitgawes, rente en waardevermindering van die graansuier £7 839 bedra. Omdat die graan in 1934 so min was, is die graansuier gesluit en die inhoud na die een in Kaapstad oorgedra. Die Hoofbestuurder van Spoorweë en Hawens het later die opdrag gegee dat die graan wat uit die Moorreesburg-distrik kom voortaan by die graansuier ter plaatse geberg moet word.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Papers/TDIa_57aeFgC?hl=af&gbpv=1&bsq=%22+but+the+General+Manager+recently+instructed+that+the+grain+offered%22&dq=%22+but+the+General+Manager+recently+instructed+that+the+grain+offered%22&printsec=frontcover Papers: U.G.. (1936). Suid-Afrika:Staatsdrukker, p. 44]: Moorreesburg Elevator . - Receipts from this elevator , which was completed in 1925 at a cost of £ 25,559 amounted to £ 75 for the five years, 1931-1935, while expenditure , mainly interest and depreciation , over the same period totalled £ 7,839. Owing to the small quantity of wheat offering in 1934, the elevator was closed and the grain diverted to the Capetown elevator, but the General Manager recently instructed that the grain offered in the Moorreesburg District should be stored in the elevator there.</ref> Takke word op Koperfontein (1935) en Koringberg (1936) oopgemaak, waarna op Moravia (1943), Bergrivier (1944) en Langebaanweg (1948, maar sluit in 1977). Hier word boerderybenodigdhede verskaf en graan ontvang.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Omdat daar 'n behoefte aan die herstel van windpompe, plaasmasjinerie en motors ontstaan het, is 'n werkswinkel in Hoofstraat aanvanklik gehuur. Later is 'n nuwe werkswinkel in 1946 opgerig.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> '''28 September 1953''': Die hoeksteen vir 'n nuwe hoofkantoorgebou word gelê. Die gebou word amptelik op 9 Desember ingewy.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Dan word 'n depot in '''1953''' by Leliedam opgerig. In oorleg met buurkoöperasies word daar ooreengekom waar silo's opgerig kan word om oorvleueling te voorkom; in 1955 word aansoek gedoen massaskure te Moorreesburg, Koperfontein en Koringberg op te rig.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> '''1957''': Die Moorreesburg Koringboere Koöperatiewe Vereniging het in 1950 nog ongeveer 481 000 (imperiale) sakke koring hanteer; nou het dit in 1957 opgeskiet na 685 000 (imperiale) sakke. Die opbrengs per morg het ook toegeneem.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Veldtrust/Fywi4U0ftZgC?hl=af&gbpv=1&bsq=1957+opge-+skiet+het&dq=1957+opge-+skiet+het&printsec=frontcover ''Veld Trust News''. 1959. Baie werk wag in winterrëenvalstreek: Meer weiding. Januarie, bl. 30]</ref> '''1963''': Die graansuier op Moorreesburg was een van vele dwarsoor die land wat eintlik vir mielies bedoel was. Die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens het hul van die begin af bestuur, waarna hulle teen 1963 na die Mielieraad en vandaar na die onmiddellike koöperasies in die omgewing verkoop is (19 van die graansuiers word nog in 2001 gebruik).<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Industrial_Archaeology/kIHUS9zUTOEC?hl=af&gbpv=1&dq=moorreesburg%20elevator%20terminated&pg=PA143&printsec=frontcover Worth, D. 2005. Gas and Grain. The Conservation of Networked Industrial Landscapes. In: ''Industrial Archaeology: Future Directions''. Duitsland: Springer US, p. 143]: The elevators continued to be managed by South African Railways and Harbours from their inception until 1963. At that time the country elevators, with the exception of Moorreesburg, was transferred first to the Mealie Industry Control Board, and subsequently to the local farmer's co-operatives. Of these, 19 remained in use in 2001.</ref> Natuurlik bly Moorreesburg se graansuier die uitsondering, en bly ook Staatsbesit, want - dis 'n koringproduserende gebied.<ref>Verslag van die Gekose Komitee oor Openbare Rekeninge .... Suid-Afrika, Volksraad, 1961. pp. 74-75: GRAANSUIERS ( par. 43, bl. 73).<br> 340. ''Voorsitter'' ] Mnr . Kruger , die bedryfsresultate van die graansuiers by Kaapstad, Durban en Moorreesburg het 'n wins van R97 344 getoon, vergeleke met 'n wins vergeleke met 'n wins van R1,017,418 in die vorige jaar. Waaraan is die afname in die wins te wyte? (''Mnr. Kruger.'') Dit is hoofsaaklik te wyte aan 'n afname in die uitvoer van mielies.<br> 341. Beskik die Administrasie nou net oor graansuiers by Kaapstad, Durban en Moorreesburg? - Ja. Die nuwe graansuier by Oos-Londen sal egter eersdaags in werking kom. Hierdie graansuier is feitlik voltooi, maar daar is geen mielies om daarin opgeneem te word nie.<br> 342. Ek merk dat 6,574 ton koring in die loop van die jaar in die graansuiers opgeneem is. Is dit koring wat ingevoer is? Ja<br> 343. [''Mnr. S.J.M. Steyn''] Kan u meer inligting verstrek in verband met die bedrag van R42,679 ten opsigte van graansuiertarief en -opslagkoste op 706,610 sakke wat gedurende April 1963 in die binnelandse graansuiers opgeneem is? - Ja. Hierdie bedrag verteenwoordig inkomste wat in 1963-'64 verkry is uit graan wat in ons binnelandse graansuiers opgeneem was. Hierdie graansuiers is sedertdien verkoop.<br> 344. (''Voorsitter'') Hoeveel binnelandse graansuiers is destyds verkoop? Vier-en-dertig. Al binnelandse graansuier wat ons behou het, is die een by Moorreesburg.<br> 345. Waarom is die Moorreesburgse graansuier behou? — (''Mnr. Fawdry'') Al die graansuiers wat mielies hanteer, is aan die Mielieraad verkoop. Moorreesburg is egter 'n koringproduserende gebied.</ref> '''1965''': MKB teken sy hoogste ledetal aan: 2 079.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Op 1 Julie 1965 word die Vereniging formeel 'n Koöperasie. Die Registrateur van Koöperasies het in 1965 die volgende oor MKB gesê: "Arm is hy gebore, maar ryklik is hy geseën en ryklik het hy groot en sterk geword. Die Moorreesburg Koöperasie is soos die groot akkerboom, wat eers 'n akkertjie was, maar waarvan die uitgestrekte takke nou diens, vrede en rus bied."<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Omstreeks '''1971''': Met die desimalisering van Suid-Afrika in 1961 is die metrieke stelsel by 'n sak koring eers tien jaar later ingevoer, toe die imperiale sak koring van weleer 90 kg geword het (dit was eintlik 203 lbs., dit wil sê 3 pond massa vir die streepsak self, met 200 pond koring in die sak). Maar ná 1976 het die gewig van die sak koring 70 kg geword.<ref name="Richter.Berging">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA121 Richter, G. 2010. Die berging van graan. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 115-124]</ref> Die eerste silo's van die koöperasie word in '''1972''' opgerig.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> '''1974-1975''': Die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens sluit hul graansuier op Moorreesburg.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/South_African_Railways_and_Harbours_Stat/MtdlLShEhTIC?hl=af&gbpv=1&bsq=%22Die%20graansuier%20op%20Moorreesburg%20is%20gesluit%22&printsec=frontcover Verslag van die Kontroleur en Ouditeur-generaal oor die Rekenings van die Suid-Afrikaanse Spoorwegadministrasie, 1974-75, bl. 38]: Bedryfsresultate vir 1974-75 toon 'n wins van R1 235 378 vergeleke met 'n verlies van R697 400 in die vorige jaar. Die graansuier op Moorreesburg is gesluit. Terwyl geen inkomste uit hierdie bate gedurende die jaar verkry is nie, is uitgawe van R4 989 aangegaan, hoofsaaklik ten opsigte van waardevermindering en rente op kapitaal, en dit is in die bedryfsresultate ingesluit.</ref> Tussen 1960 en 1978 is daar 'n drastiese afname in die getal lede - 908 minder mense. Dit word toegeskryf aan die ontvolking van die platteland: boere verkoop hul plase aan ander grondeienaars en trek dorpe of stede toe. Dit blyk wel dat die groter ekonomiese eenhede hoër produksie en opbrengste lewer, soos afgelei kan word uit die tabel (ponde en pennies is omgeskakel na Rand en sent):<ref name="Lochner.77.79." /> {| class="wikitable" | valign="top" |'''Steekproefjaar''' | valign="top" |'''Ledetal''' | valign="top" |'''Koringproduksie''' | valign="top" |'''Wintergraan-''' '''produksie''' | valign="top" |'''Omset (R)''' | valign="top" |'''Wins (R)''' | valign="top" |'''Verlies (R)''' |- | valign="top" |1931/32 | valign="top" |55 | valign="top" |4 723 Imp. sakke | valign="top" |- | valign="top" |9 230 | valign="top" |- | valign="top" |122 |- | valign="top" |1940/41 | valign="top" |567 | valign="top" |181 239 Imp. sakke | valign="top" |- | valign="top" |584 932 | valign="top" |9 597 | valign="top" |- |- | valign="top" |1949/50 | valign="top" |1 226 | valign="top" |421 204 Imp. sakke | valign="top" |44 693 Imp. sakke | valign="top" |2 883 612 | valign="top" |25 136 | valign="top" |- |- | valign="top" |1959/60 | valign="top" |1 876 | valign="top" |717 431 Imp. sakke | valign="top" |26 539 Imp. sakke | valign="top" |6 471 028 | valign="top" |89 820 | valign="top" |- |- | valign="top" |1969/70 | valign="top" |1 106 | valign="top" |526 289 Imp. sakke | valign="top" |8 728 Imp. sakke | valign="top" |7 438 949 | valign="top" |235 440 | valign="top" |- |- | valign="top" |1977/78 | valign="top" |968 | valign="top" |1 195 657 Metr. sakke | valign="top" |54 872 Metr. sakke | valign="top" |20 633 426 | valign="top" |747 364 | valign="top" |- |} In '''1979''' bedien MKB boere van Koringberg, Aurora, Hopefield, Het Kruis, Redelinghuys, Sandberg, Leipoldtville, 'n deel van Graafwater en 'n deel van Velddrift. Ontvangsdepots vind mens op Moorreesburg, Moravia, Koringberg en Koperfontein - met graansuiers wat altesaam 114 788 metrieke ton koring kan bevat, of dan 1 639 833 metrieke sakke koring (dus 70 kg-sakke). Daar is ook twee buitedepots op Ratelfontein en Bergrivier. Bo en behalwe die silo's is daar ook groot graanskure, 'n moderne werkswinkel en 'n motorhawe in MKB se naam.<ref name="Lochner.77.79." /> Dan nog is MKB die grootste werkgewer op Moorreesburg in 1979: die 169 werknemers word geklassifiseer 68 blank en 101 nie-blanke werknemers. Die onderneming verskaf ook behuising vir sy werknemers.<ref name="Lochner.77.79." /> In 1979 dien op die direksie A.B.J. van der Merwe (voorsitter), J.C. de Jongh (Graafwater, ondervoorsitter), J.E. Carstens, J.H. Visser (Sauer), M.H. Koch, P.J. Brink (Aurora), A.J. Ackermann, P.S. Theron (Koringberg), D.J. kotzé en A.A. Serdyn. Die bestuurder is A.W. (Boekies) Kotzé en die sekretaris steeds J.W. (Willie) Loubser.<ref name="Lochner.77.79.">Lochner, J.J. 1979. ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 77-79</ref> MKB se koringontvangste styg van 96 131 ton in 1980 tot 159 780 ton in 1985.<ref name="Richter.Berging" /> '''1982''': In die Amptelike Suid-Afrikaanse Munisipale Jaarboek staan: "Die Moorreesburg Koringboere Koöperasie hanteer jaarliks 40% van die totale graanoes van die Swartlandstreek. Die gemiddelde koringopbrengs is ongeveer 1,2 ton per hektaar." <ref>Amptelike Suid-Afrikaanse Munisipale Jaarboek. 1982. Moorreesburg. Pretoria : S.A. Assoc. of Municipal Employees, bl. 38.</ref> '''1983''': die hoofkantoor word uitgebrei - kantore vir senior bestuur en 'n nuwe raadsaal word aangebou, asook 'n selfbedieningswinkel op die grondverdieping.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Aan die einde van '''1996''' is die Koringraad ontbind.<ref name="Richter.Armoede">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA73 Richter, G. 2010. Armoede en uitkoms. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 73-78]</ref> In '''1998''' word die handelsafdeling van die Bergriviertak na Velddrif verskuif waar 'n winkelkompleks en brandstofvulstasie gebou is.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Omdat kanola sedert 1995 in die omgewing verbou is vir kookolie en margarien, is 'n oliepers op Moorreesburg in '''1998/1999''' opgerig.<ref>[https://web.archive.org/web/20250912183832/https://www.grainsa.co.za/ebook/GSA-Geskiedenisboek.pdf GraanSA. 2016. Die Graan- en Oliesadebedryf van Suid-Afrika: 'n reis deur tyd, bl. 67]</ref> Rekordoeste word in 1987, 1993, 1996 (meer as 250 000 ton) en 2002 aangeteken toe meer as 200 000 ton koring by MKB se silo's aankom.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> '''Van maatskappy tot Overberg Agri'''<br> Terwyl Frankryk in 2025 nog 22 589 koöperasies (van welke aard ook) het,<ref>[https://web.archive.org/web/20250912195126/https://coops4dev.coop/fr/4deveurope/france Coops4dev.coop]</ref> en in Nederland daar as't ware 'n oplewing vanaf 5 007 (2010) tot 9 539 (2024) koöperasies sigbaar is,<ref>[https://web.archive.org/web/20250514080205/https://cooperatie.nl/veelgestelde-vragen/hoeveel-cooperaties-zijn-er-in-nederland/Cooperatie.nl : Hoeveel coöperaties zijn er in Nederland?]</ref> word Suid-Afrikaanse ''koöperasies'' sedert 1994 toenemend ''korporasies''. In navolging van baie koöperasies, word Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk op 28 Junie 1999 ook 'n privaatmaatskappy,<ref name="delist">[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. In dieselfde jaar word 'n openbare maatskappy gestig, die Graanboere Groep Beperk - die ou koöperasie-'aandele' van die MKB-lede word soontoe oorgedra.<ref name="Richter.Transformasie" /> MKB word dus die bedryfsmaatskappy/bedryfsliggaam/volfiliaal van Graanboere Groep Beperk.<ref>[https://web.archive.org/web/20090918200246/http://www.mkb.co.za/index.htm MKB Tuisblad]</ref><ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> Van die redes vir samesmeltings vind mens in die tydperk sedert einde 2003/begin 2004 toe amalgamasieplanne en gesprekke die botoon gevoer het. Boland Agri Beherend, Graanboere Groep en WPK Beleggings het in dié tyd die moontlikheid bespreek om saam te smelt<ref>[https://archive.is/v8yiR#selection-1553.0-1577.259 ''Landbouweekblad''. 2024. MKB wil steeds saamwerk, 4 Junie.]</ref> (dit het wel op 'n nulletjie uitgeloop - Boland Agri en WPK Beleggings het egter saamgesmelt om Kaap Agri Beperk te word). Die volgende voordele is in hierdie tydperk uitgelig - bewoording soos "ontsluiting van energie deur kragte saam te snoer", "'n groter besigheid in die streek te skep", "om kundigheid te verpoel", "om gemeenskaplike bedreigings beter die hoof te bied", "gesamentlike belange te beskerm", "risiko's te versprei", "dupliserende aksies uit te skakel", "om groter aankoopvolumes te bekom", "besparings in bedryfskoste", "optimale aanwending van bronne", "uiteenlopende besighede sal na mekaar kan groei en by mekaar inskakel wanneer die tyd daarvoor geleë is". Boere sou ook beter daaraan toe wees "omrede die landboubesigheid bestaan met steeds dieselfde doel as tydens die oorspronklike stigting van koöperasies, naamlik om 'n sterker produsentebesigheid van boere vir boere wat voedsel en vesel in 'n volhoubare platteland, met kwaliteitlewe vir al die betrokkenes, te produseer".<ref name="Richter.Transformasie" /> Kortom: aandeelhouers moet tevrede gestel word. In wese voel die skrywer, Gawie Richter, in sy boek ''Geskiedenis van die Koringbedryf'' (2010) dat die lede en veral die jonger geslag boere nie meer dieselfde lojaliteit soos hul ouers teenoor hul landboubesigheid koester as tydens die koöperatiewe era nie; dat daar selfs van 'n [[vervreemding]]sgevoel gepraat kan word. Dan weer, die boere kan wel 'n waardevolle neseiertjie in die maatskappy geniet, wat voorheen nie so maklik en vryelik verhandelbaar was nie. Selfs al is hierdie boere nie meer aandeelhouers nie, baat hulle steeds by die maatskappy - naamlik beter diens - die hoofdoel is wel nie meer om die produksiemiddele laag te hou nie, maar om wel goeie dividende te lewer.<ref name="Richter.Transformasie" /> Ander ontwikkelings by MKB sluit in: '''2000''': Die stoor agter die hoofgebou word as konferensiesentrum ingerig en die Jan Basson Sentrum gedoop.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Die sentrum kon gehuur word vir konferensies en funksies soos troues en verjaardagvieringe.<ref>[https://web.archive.org/web/20121105121310/http://www.mkb.co.za/index.php/afr-kommoditeite/jan-basson-sentru-verhuring MKB Jan Basson Sentrum (2011-webwerf)]</ref> '''2003''': Petfood Caterers (Edms) Bpk (PFC) word gestig en vervaardig droë hondekos. Teen 2011 is daar meer as 40 personeellede in diens; daar is twee handelsmerke: Trusty en Menu.<ref name="MKB2011.h.">[https://web.archive.org/web/20130501034515/http://www.mkb.co.za/index.php/kommersieel/hondekos MBK Hondekos (2011-webwerf)]</ref> '''2006''': MKB en Southern Oil van Swellendam neem gesamentlik die Swartland Oliepers op Moorreesburg oor.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> In '''2008''' daal die ledetal tot 466 lede; die daling word steeds toegeskryf aan ontvolking van plase.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> In dieselfde jaar het MKB se silo's oor sy hele afsetgebied 'n opbergingskapasiteit van 195 550 metrieke ton.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> (Teen 2011 is die bergingskapasiteit van die silokompleks op Moorreesburg alleen 52 500 ton vir koringberging, en 6 700 ton vir kanola).<ref>[https://web.archive.org/web/20130503190704/http://www.mkb.co.za/index.php/afr-kommoditeite/graanafdeling/moorreesburg MKB Mooreesburg Graanafdeling (2011-webwerf)]</ref> '''2010''': Die Graanverkrygingskantoor en die Hyundai Dienssentrum word op Moorreesburg geopen; die OK Grocer te Velddrif word oorgeneem.<ref name="MKB2011" /> '''2011''': Die OK Grocer op Citrusdal en die Shell Vulstasie by Moorreesburg word oorgeneem; NutroScience op Malmesbury word gekoop.<ref name="MKB2011">[https://web.archive.org/web/20130503190806/http://www.mkb.co.za/index.php/korporatief/geskiedenis MKB.co.za (2011-webwerf)]</ref> In '''2011''' verskaf MKB werk aan meer as 300 personeellede. Dienspunte sluit in: Koperfontein, Velddrif, Langebaan, Bergrivier, Moravia, Citrusdal en Leliedam. Ses silokomplekse, vier LandMark-handelswinkels, drie saadaanlegte, twee OK Grocer-winkels, plus 'n hondekosaanleg (Petfood Caterers) op Moorreesburg, 'n versekerings- en makelaarsafdeling met twee kantore, 'n meganisasie-afdeling asook hoofkwartier op Moorreesburg getuig wat oor 80 jaar tot stand gebring is. Die omset vir die boekjaar 2010 tot 2011 het bykans R450 miljoen beloop. Dit is ook in 2011 toe Senwes (gesetel op Klerksdorp) begin belangstelling toon het in MKB.<ref>[https://web.archive.org/web/20250912165839/https://www2.senwes.co.za/files/main_articles/2011/12/20/advertensie_AFR.pdf Senwes Aanbod]</ref><ref>[https://issuu.com/diecourant/docs/courant_145_issuu MKB verkoop straks gedeelte aan Senwes: Struktuur kan nou ná 80 verander]</ref> In die 2012- jaarverslag van Senwes staan: "Die voorgestelde verkryging van 'n meerderheidsaandeel in Graan Boere Groep Beperk (GBG) van Moorreesburg was onsuksesvol", by 2 Augustus 2011 "Moontlike verkryging van belang in Moorreesburgse Koringboere (Edms) Bpk ('MKB')". Maar op 21 Februarie 2012: "Trek omsigtigheid terug op MKB (Graanboere Groep Beperk)." <ref>[https://web.archive.org/web/20250912164423/https://www2.senwes.co.za/Files/main_corporate/annual_reports/2012/Senwes_Jaarverslag_2012.pdf Senwes Jaarverslag 2012, bl. 14]</ref> Die rede wat glo aangevoer is, is dat die MKB-aandeelhouers nie bereid was om toe te laat dat 'n enkele aandeelhouer meer as 10% besit nie. Aangesien onder die aandeelhouers 61% wel toegeneë was om hierdie verandering te aanvaar, terwyl slegs 39% die status quo verkies het, glo die ''Western Cape Business News'' die prys per aandeel wat Senwes sou aangebied het was die eintlike probleem.<ref>[https://web.archive.org/web/20170302110616/http://www.wcbn.co.za/articles/dailynews/2908/Senwes+Retreats+From+Western+Cape.html ''Western Cape Business News''. 2012. Senwes Retreats from Western Cape. 9 April]</ref> MKB smelt in 2011 egter saam met Overberg Agri.<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> Overberg Agri is op sy beurt weer 'n amalgamasie in 2005 van die Bredasdorp-Napier Landbougroep (BNK = Bredasdorp-Napier Koöperasie), en Caledon-Riviersonderend Landboubeheermaatskappy Bpk. (CRK = Caledon-Riviersonderend Koöperasie);<ref>[https://archive.is/iSk53#selection-1039.0-1039.554 Overberg Agri. 2024. Meer oor ons]</ref> hierdie samesmelting is moontlik gemaak nadat die beslote korporasies teen die einde van die negentigerjare maatskappye geword het (CRK op 30 Januarie 1998 en BNK op 2 Maart 1998).<ref name="delist" /> Op '''17 Oktober 2017''' gee die lede van die Moorreesburgse Koringboere (Edms) Bpk amptelik te kenne - hulle het gestem: die maatskappy moet ontbind. Die spesiale besluit is reeds op 28 September 2017 by die Kommissie vir Maatskappye en Intellektuele Eiendom (CPIC) ingedien.<ref>[https://archive.org/details/393232310/41254_17-11/mode/2up?q=koringboere Staatskoerant, No. 41254. 17 November 2017, bl. 14]</ref> '''2021''': Moorreesburg se kanolapers kan 6 000 ton kanola per maand verwerk, of 72 000 ton per jaar. Die vooruitsig was om 255 000 ton kanola teen einde 2022 te verwerk.<ref>[https://archive.is/a1tgV Genis, A. 2021. Swartland kan meer kanola produseer. ''Landbouweekblad'', 22 Okt.]</ref> ==== Erdvark Engineering (oorsprong) ==== In 1952 stig Willem Marais die ''Erdvark Ploegfabriek'' (Edms. Bpk.) op Moorreesburg. In 1971 sluit sy seun, Sarel Marais, hom by die besigheid aan. Twee fabrieke word gelyktydig bedryf, by name die een op Philippi op die [[Kaapse Vlakte]] en die een op Moorreesburg. Die Philippi-fabriek spits hom hoofsaaklik toe op die vervaardiging van slytonderdele en groot ploegimplemente; die fabriek op Moorreesburg fokus weer op die kleiner implemente.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Met Willem Marais se afsterwe in 1975 neem sy seun die bedryf oor. Hy verkoop die Philippi-fabriek in 1986 en skuif die onderneming Moorreesburg toe.<ref name="Erdvark2025" /> Die ploegfabriek word omstreeks Oktober 1990<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> as lopende onderneming oorgekoop deur Thian Rossouw; die fabriek en personeel word hierna opnuut by Trawal gevestig,<ref name="Erdvark2025" /> sowat 14,5 km buitekant [[Klawer]] (of sowat 168 km noord van Moorreesburg). Skaarploeë is van die begin af vir koringproduksie gebruik, totdat skottelploeë sedert die 1930's toenemend in gebruik geneem is.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA106 Richter, G. 2010. ''Geskiedenis van die Koringbedryf vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009)''. Stellenbosch: African Sun Media, p. 106]</ref> Waar daar 'n vraag is, is daar 'n aanbod: Op soortgelyke wyse het Erdvark aanvanklik verstelbare rysterplaat- en beitelploeë vervaardig, waarna die skottelploeë 'n groter markaanvraag begin geniet het. Sedertdien ontwikkel Erdvark ook allerlei skrapers en skroppe, maar veral sedert die 2010's ook walgooiers (of operdploeë) geskik vir die vrugte- en neutebedryf. Daarbenewens het die ontwikkeling van verstelbare skeurploeë met hidrouliese stelsels en moderne beitelploeë twee jaar geduur.<ref name="Erdvark2025" /> ==== Moorrees-bakkery ==== In die RSG-program "Doen jou eie ding", uitgesaai op Dinsdag, 19 Augustus 2025 vanaf 11:30 tot 12:00, gesels Ryk van Niekerk met Carien Hugo-Waring, die stigter en eienares van die ''Moorrees''-bakkery, 'n nisbakkery op Moorreesburg, op die hoek van Royal- en Hoofstraat (Hoofstraat 8). Die onderneming het in 2021 tydens die Covid-grendeltyd tot stand gekom.<ref name="doenjoueieding19aug25">[https://omny.fm/shows/doen-jou-eie-ding/doen-jou-eie-ding-19-augustus-2025 Radio Sonder Grense. 2025. Doen jou eie ding: 19 Augustus.]</ref> Hugo-Waring, 'n plattelander van geboorte, het na die eerste grendeltyd vanaf Durbanville na Moorreesburg getrek, met die droom om iets nuuts op die platteland te begin. Sy wou ook haar dogter op die platteland grootmaak.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Hugo-Waring se agtergrond is eintlik die wynbedryf, maar sy is opgelei in hotelbestuur en het oorsee gewerk: 5 jaar in Skotland. Terug in Suid-Afrika doen sy ervaring op in die wynbedryf, veral wat verkope, handelsmerkbestuur en verspreiding aanbetref. Sy werk onder meer vir die Ruperts. Met die eerste Covid-grendeltyd kom die gesin voor 'n keuse te staan; daar word besluit op 'n nuwe begin op Moorreesburg.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Die perseel van ''Moorrees'' het voorheen aan die Shoprite-groep behoort; dit was 'n akademie waar bakkers opgelei is. Met die Covid-tydperk gaan die hele projek ten gronde, omdat die nodige ondersteuning van die sektorale onderwys- en opleidingsowerhede verdwyn het; kontakonderwys is verbied: slegs die gebou en die toerusting bly agter slot en grendel oor. Die een se dood is die ander se brood: Hugo-Waring het die potensiaal raakgesien, welwetend dat die gesin vyf jaar lank bloedweinige omset sou toon - niks kom oornag nie.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Moorreesburg se ligging lê tussen êrens en nêrens: die dorp se inherente koopkrag is bitter beperk, maar die dorp self is in die middelpunt van die Swartland geleë, omring deur agt dorpe in die onmiddellike 45-minute-radius. Die mark is dus binne- en buitekant die dorp geleë. Ironies genoeg sit Moorreesburg in die hartjie van die koringland, maar daar was geen langfermentasiesuurdeegbrood (dus, met 'n lang rys- of gistingstyd) op die rakke te vinde nie.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Ses weke voordat die opening sou plaasvind (1 Julie 2021 was die openingsdag) is die sakeplan opgetrek en al die nodige reëlings getref, en slegs twee dae voor die opening word die tweede grendeltyd aangekondig. Dit het alles vertraag; daardie eerste ses maande was maar suur brood eet: nie alleen kom die sakeplan tot stilstand nie; boonop ontstaan daar 'n kontantvloeiprobleem. ''Moorrees'' bestaan in wese slegs op papier.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Jaar 1 was Carien Hugo-Waring alleen in die bakkery aan die bak en brou. 10 000 brode later was sy tevrede met haar vordering en stel 'n personeellid aan. Ten tyde van die uitsending (Augustus 2025) is daar drie persone in die bakkery werksaam.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Nie alleen is die bakkery 'n arbeidsintensiewe werk nie, die toerusting self is duur, veral in ag genome dat 'n goedkoop produk (brood) gemaak moet word. Die eerste drie jaar is 'n huurkontrak aangegaan; in 2024 is die (ou, maar duursame en werkende) toerusting gekoop.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Benewens die bakkery, is daar ook 'n restaurantjie, 'n eie steenmeul (steengemaalde meel word landwyd versend), 'n AirBNB, asook werkswinkels/aanlynkursusse in bedryf. Slegs tussen 300 en 500 brode word per week gebak, wat hierdie broodnodige diversifisering regverdig. Pleks daarvan om jou op 'n magdom afsetgebiede (lees: supermarkte) te verlaat, word daar eerder op "broodvennote" (soos restaurante, deli's, koffieroosters, asook hotelle <ref name="MM16Aug2025">[https://archive.is/oQTDa Roberts, M. 2025. Herlaai jou pap stadsbatterye op Koringberg. ''Maroela Media'', 16 Augustus.]</ref>), verhoudings en wedersydse lojaliteit gefokus - dit is sakelui wat begrip het vir die produk self: brood wat geskik is vir diegene wat ly aan suikersiekte of glutenonverdraagsaamheid. Sulke vennote skrik nie vir die hoër broodprys vergeleke met 'n gewone winkelbrood nie. Met die radio-uitsending het die bakkery reeds elf sulke broodvennote dwarsoor die Swartland (en Weskus) in sy adresboekie. Dié brode word verpak en vriende van die bakkery wat op Moorreesburg bly (of personeellede) lewer die produk op ander dorpe af. Met die besendings word diegene in brood betaal. Deur hierdie sakemodel word die verspreidingskoste verminder, sodat die gewone koper nie R100,00 vir 'n brood hoef op te dok nie. Aflewerings vind weekliks nou ook op Hopefield en Langebaan plaas. Ten tyde van die uitsending kos 1 kg-panbrode vanaf R40,00; 1,5 kg-panbrode (vol sade aan die buitekant) kos tot so R65,00.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Ter prysvergelyking: 'n winkelbrood se winskopieprys tussen 25 Augustus en 7 September 2025 bedra omtrent R16,99.<ref>[https://web.archive.org/web/20250906081852if_/https://specials.shoprite.co.za/deals/wcmajordeals25aug07sep25/files/assets/common/downloads/wcmajordeals25aug07sep25.pdf?uni=4f7080c622334739dedbb657b7e921ed Winskopieblad van Shoprite, 25 Augustus tot 27 September 2025]</ref> Deur 'n leweransier van supermarkte te wees, bevind Hugo-Waring, skep jy eintlik kompetisie teen jouself gerig - jy neem jou eie brood uit jou mond uit. Die broodvennote is deur persoonlike reklame gewerf: kopers van die brode self, of by netwerkaangeleenthede waar 'n broodjie met belangstellendes gebreek word en 'n praatjie aangebied is.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Wat die kursusse aanbetref was daar al omtrent 250 leerlinge, waarvan 5 buitelanders: individue van Ghana, Spanje, Frankryk, Kanada en Australië.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> == Biblioteekdiens == === Carnegie-biblioteek === ==== Stigting ==== 'n Afvaardiging uit die publiek het op 4 April 1911 die Stadsraad genader, met die wens om jaarliks 'n bydrae te maak vir 'n biblioteek. Die raad was hiervoor te vinde, en 'n openbare vergadering van belangstellendes is belê. Die besluit is geneem om 'n biblioteek te stig, en die Carnegie-biblioteek het in dieselfde jaar nog tot stand gekom. Die dryfkrag agter die stigting was die "bekende, statige miss Koch, 'n oujongdame" van die plaas Biesiesfontein.<ref>Lochner, J.J. 1979. Die ontwikkeling van die dorp. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979.'' Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 71</ref> Of so lui J.J. Lochner se paragraaf in NG Moorreesburg se eeufeesboek. Die ware toedrag van sake is baie meer omvangryk [[Moorreesburg/Korrespondensie_ter_stigting_van_die_Carnegie-biblioteek_op_Moorreesburg|as mens eers die briewe onder oë kry.]] "Concert te Moorreesburg" verskyn as koerantkop op 24 Desember 1903 in ''De Zuid-Afrikaan''. Al was dit op die dag van die uitvoering bitter warm, en al kon mens nie verwag dat die boere van heinde en ver af sou opdaag nie, was die opkoms nietemin bevredigend en £12 is ingesamel. Die toegangskaartjies het 2 sjielings en 1 sjieling onderskeidelik gekos:<ref>[https://web.archive.org/web/20250823152110/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4200/za-1903-12-24.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan.'' 1903. Concert te Moorreesburg. 24 December 1903: 6]</ref> {{cquote| Het eerste van een reeks concerten, door de jongelieden van deze plaats onder leiding van juff. Koch te worden gegeven, de opbrengst waarvan bestemd is voor het aankopen van boeken voor een publieke leeskamer, liep gisteraand uitmuntend goed af. Het doel is ontegenzeggelijk goed en in het oefenen krijgen onze jonge menschen een kans om het sluimerend talent in menigeen te ontwikkelen, de smaak voor goede muziek wordt aangekweekt, terwijl velen voor achteruitgang op intellectueel gebied bewaard word. }} Op 1 Augustus 1905 verskyn 'n kort beriggie in ''De Zuid-Afrikaan''. Die vorige aand het die jongmense die tweede van 'n reeks konserte op Moorreesburg gelewer, waarvan die opbrengs bestem was vir 'n "boekerij". Daar was ook 'n groot opkoms van "buitenlieden",{{voetnota|plattelandsbewoners, of besoekers van buite die dorp wat op plase bly}} in so 'n mate dat laatkommers geen sitplek kon kry nie. Die korrespondent dink kinders moet liefs dieselfde toegangsgeld gevra word as dié van volwassenes, om sodoende die "onwenselike element" stellig te verminder sodat daar meer plek vir die ouer mense kan wees. Die eerste gedeelte van die program was puik. Die tweede helfte minder goed; die tussensprake was feitlik onhoorbaar, omdat die kinders wou "sien". Tog word die uitvoerders geloof vir die wyse waarop hulle hierdie moeilikheid die hoof gebied het.<ref>[https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-01.pdf?sequence=1&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. Moorreesburg. 1 Augustus:4, kolom 7]</ref> Op 19 April 1907 is die eerste aansoek gerig aan die Skots-Amerikaanse filantroop, [[Andrew Carnegie]], en het misluk. Reeds die afgelope twee jaar lank (dus, vanaf 1905 en vroeër) is konserte in Moorreesburg en omstreke gehou om geld in te samel. Uit 'n arm gemeenskap kon slegs £30 bymekaar geskraap word. In hul pleidooi word ook uitgewei hoe die Moorreesburgers tot onlangs toe nog van die wêreld afgesny was, en maar die geringste opvoeding geniet het. Selfs al is die brandende begeerte van die platsak inwoners (te wete kleinboere, kramers en ambagsmanne) daar, kan mens mos nie bloed uit 'n klip tap nie. Dit sal 'n klein ewigheid duur voordat daardie biblioteekdroom eendag bewaarheid word. Op 29 September 1908 verskyn byvoorbeeld die volgende uittreksel in ''De Zuid-Afrikaan'' (bladsy 5, kolom 7), wat handel oor een van die konserte wat Koch gereël en 'n week tevore aangebied is. Dit blyk teen dié tyd 'n jaarlikse instelling te wees. Cissy van Niekerk was die sangeres, en Cohen die violis.<ref>[https://web.archive.org/web/20250505091516/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4244/za-1908-09-29.pdf?sequence=13&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1908. Moorreesburg - publieke leeskamer. 29 September:5]</ref> {{cquote| '''Moorreesburg - Publieke leeskamer''' Op de avond van de 22ste dezer werd er alhier een konsert gegeven tot ondersteuning van het Publieke Leeskamer Fonds. De nette en geschikte kerkzaal, verlicht en versierd op een luisterrijke wijze, was gevuld met een aanzienlik aantal der inwoners van het dorp en omliggende boereplaatsen.<br> Ds. Retief wees in een kort openingswoord, betreffende het doel van het konsert, op de voordelen, welke een leeskamer verschaft, en meende dus, dat een onderneming als deze door het publiek ondersteun diende te worden. Hij noemde de naam van mej. Koch, als stichtster van het Fonds, en komplimenteerde haar over de ijver door haar aan de dag gelegd en de moeite en opoffering zich getroost, om dit konsert elke jaar een sukses te maken. Sprekende over het financiële, bleek het, dat een geschenk van £25 ontvangen werd van de ed. heer J.A.C. Graaff, L.W.R., alsook kleinere geschenken van de ed. heer F.S. Malan, L.W.V., de heer A.P.W. Immelman, L.W.V., en de heren Smuts en Koch. Hij bedankte verder mej. Cissy van Niekerk en de heer M. Cohen voor hun overkomst van Tulbagh en Piketberg respektievelik, om ook deel te nemen aan het programma. Het programma werd vervolgens op uitmuntende wijze afgehandeld.[...] }} Die eerste aansoek by Carnegie het moontlik misluk omrede die bedoelinge hopeloos te vaag omskryf was. Al het die poging misluk, bly hierdie korrespondensie by Carnegie geargiveer (en later, die Home Trust Co.).<ref>Home Trust Company. "Carnegie Public Library, Moorreesburg, South Africa." Correspondence. [August 21, 1911]. Columbia Digital Library Collections [Columbia University Libraries]. Toegang 14 Julie 2024. https://doi.org/10.7916/d8-7f0f-by77</ref> In Julie 1911 word 'n tweede poging aangewend. Die bewoording verander merkbaar. Ná 4 jaar se onverdrote ywer sedert die eerste briewepoging in 1907, is daar in 1911 nou altesaam £73 ingesamel, en ook maar net omdat 'n parlementslid £25 tot die fonds bygedra het; dáársonder, het die £30 nie eens verdubbel nie. Die gemeenskap het eenvoudig nie die geld of die middele nie. Hierdie keer word daar spesifiek gelet op die gegewe data wat verlang word, naamlik: die bevolkingstal wat voordeel sal trek uit 'n biblioteek en die impak daarvan; presies wat die wetgewing van die Kaapkolonie behels; {{voetnota|Al was unievorming in 1910, 'n jaar tevore, was van die wetgewing in die Kaapprovinsie nou uit die Kaapkoloniedae.}} hoeveel die regering bereid is om by te dra; of daar grond beskikbaar is; en wie verantwoordelik gaan wees vir die instandhouding van die biblioteek. Nou gaan dit ook nie meer gewoon net om arm plattelanders nie, nee, maar Suid-Afrikaners én Britte wat vir die hawermoutfabriek werk wat bevoordeel sal word. Die bevolking in die streek tel 3&nbsp;000 mense, wat eweneens by die biblioteek sal baatvind. Die munisipaliteit en die staat sal gesamentlik £100 per jaar betaal vir die instandhouding. Die NG Kerk het grond gratis beskikbaar gestel: 100 x 100 voet. En die gewenste bedrag word uitdruklik op papier gestel vir die oprigting van 'n biblioteek: £1&nbsp;500. Hierdie brief is op 10 Julie 1911 geskryf. Verder het Maria D. Koch (die sekretaresse van die biblioteekkomitee) ook strategies die troefkaart gespeel: as die woord van 'n stadsklerk, die burgemeester, die dorpsraad en die predikant nie 'n geldmagnaat kan oortuig nie, beroep sy haar op die hoogste gesag, naamlik die Minister van Opvoeding, [[François Stephanus Malan]], om 'n goeie woordjie vir haar te doen. Dit doen hy ook. Dit het die gewenste uitwerking. In 'n brief, gedagteken 21 Augustus 1911, word die aansoek toegestaan. J.P. du Toit, die voorsitter van die biblioteekkomitee, word deur hierdie brief daarvan in kennis gestel. £1 500 word bewillig slegs vir die oprigting van die gebou. Die voorgestelde planne kan maar gestuur word. Daar was twee voorgestelde planne: een wat slegs die boukoste sal dek (£1 500), die ander bouplan 'n bietjie goedkoper, om £300 aan boeke te bestee. Dit word so beskryf in die brief van 19 September 1911. Koch skryf op 22 September 1911 ook haar eie persoonlike brief aan Carnegie, waarin sy hom bedank, en doen ook 'n ontboeseming wat die biblioteek vir haar as mens beteken. Interessant genoeg word in hierdie brief gesê die komitee het al ''twee keer'' vantevore probeer ("and now when for the third time we've appealed to you for help"). Die bouplanne word uiteindelik in Oktober versend, soos 'n brief gedateer 23 Oktober 1911 dit stel. Die £1&nbsp;500-skenking word in die November 1911-uitgawe van ''The Library Journal'' aangeteken.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=Bp9JAAAAYAAJ&pg=GBS.PA603&hl=en_ZA&q=moorreesburg ''The Library Journal''. 1911. Gifts and Bequests. November, p. 603]</ref> Op 20 November 1911 kom die brief vanaf Carnegie se kantoor terug: die befondsing is uitsluitlik vir die boukoste bedoel, en nie vir die boeke nie; boonop is daar hopeloos te veel ingeboude afskortings by die planne ingeteken wat die koste omhoog jaag. 'n Paar los boekrakke kan ewe gemaklik en goedkoper 'n paar privaathoekies inrig. Een groot vertrek sonder enige afskortings is daarom veel beter gepas. Ook skort daar papierwerk rakende die aankope van die erf en of die munisipaliteit hom sal onderneem om die biblioteek te onderhou. Presies twee maande verloop, voordat Koch die volgende brief op 20 Januarie 1912 skryf. Die planne is ondertussen hersien en word nou versend. Sy laat egter ook nie na om te noem dat die nodige dokumente al die vorige jaar die 10de Julie ingedien is nie. Nietemin stuur sy die nodige brief saam. Op 20 Februarie 1912 is die planne goedgekeur en die biblioteekkomitee word gevra om Home Trust Co. in Hoboken, [[New Jersey]] te kontak. Carnegie gee Home Trust Co. op 5 Maart 1912 die opdrag om die geldsake te behartig. Byna 'n anderhalfjaar gaan verby. Maar uiteindelik word daardie briefie tog op 'n wintersdag op 24 Julie 1913 geskryf: die Carnegie-biblioteek is op Vrydag, '''20 Junie 1913''' op Moorreesburg '''geopen''', en deur niemand anders nie, as die Minister van Opvoeding, F.S. Malan, self. 'n Noenmaal is gehou en al die hoëlui van die streek was teenwoordig. Koch het wel nog net een laaste klein versoekie: 'n foto van Carnegie om in die biblioteek op te hang. Met die foto wat Andrew Carnegie gestuur het, kom die boodskap geteken op 13 September 1913: "Success to the Morreesburg Public Library".<ref name="AnnieBasson">[https://www.youtube.com/watch?v=_KbANuin8HI YouTube: Die Goeie Aarde: Hart van die Swartland]</ref> 'n Kleurfoto is in 1936 aan die biblioteek gestuur ter herdenking van sy honderdste verjaarsdag.<ref name="BMalan">[https://archive.org/details/sim_cape-librarian-kaapse-bibliotekaris_1958-12/page/n5/mode/2up?q=moorreesburg Malan, B. 1958. Moorreesburg se Carnegie-Biblioteek. In: ''Die Kaapse Bibliotekaris''. Desember, 4-5.]</ref> ==== Die jare ná stigting ==== Die Streeksbibliotekaresse van die Afdeling Malmesbury, mej. Betsie Malan, lig in die Desember 1958-uitgawe van ''Die Kaapse Bibliotekaris'' bietjie die sluier oor die nadraai.<ref name="BMalan" /> Nadat die kerkraad die perseel geskenk en die mooi gebou opgerig is, begin hulle met 'n bankbalans van £200 in die plus.<ref name="BMalan" /> Vergeleke met die [[Joachim Nikolaus von Dessin|Von Dessin]]-biblioteek wat vir 'n eeu lank in die Kaap stof vergader het omdat eeue-oue teologiese werke in Latyn nie noodwendig binne iedereen se smaak val nie, was geld by die Moorreesburgers die grootste struikelblok.<ref name="BMalan" /> Niks in die lewe is verniet nie - afgesien van personeelsalarisse moet ook nog nuwe boeke aangekoop word. Al is Hopefield en Moorreesburg selfs teen 1943<ref>[https://archive.org/details/sim_south-african-journal-of-library-and-information-science_1943-07_11_1/page/2/mode/2up?q=moorreesburg Varley, D. 1943. Cape Libraries To-day and To-morrow. ''Suid-Afrikaanse Biblioteke'' Julie, 11 (1):3]</ref> nog die enigste twee dorpsbiblioteke in die ganse Kaapprovinsie wat nié 'n subskripsiebiblioteek met ledegeld-heffing was nie (teen 1945 kom Albertinia<ref>[https://archive.org/details/sim_south-african-journal-of-library-and-information-science_1945-01_12_3/page/62/mode/2up?q=moorreesburg ''Suid-Afrikaanse Biblioteke''. 1945. Book Review: Libraries in the Cape Province. Januarie, 12(3): 63]</ref> se naam ook by, en in 1947 ook Joubertina en Kenhardt<ref name="Kenhardt">[https://archive.org/details/sim_south-african-journal-of-library-and-information-science_january-april-1947_14_3-4/page/92/mode/2up?q=moorreesburg Suid-Afrikaanse ''Biblioteke''. 1947. Library Notes and News. Januarie-April: 92]</ref>), is dit tot in die 1950's slegs in naam. Hierdie bepaling van gratis diens is omseil deur 'n donasie van minstens 5 sjielings (60 pennies) ''per boek'' per jaar van elkeen te eis wat wou lees.<ref name="BMalan" /> Tydens die depressiejare loop dinge drasties agteruit en teen 1933 beloop die skuld £66 in die minus. Die bibliotekaresse se salaris word verminder tot £1 10 sjielings per maand (sy moes ook poetsvrou speel), die aandure word afgeskaf (om elektrisiteit te bespaar). Ter aansporing, is sy egter geregtig op 10%-kommissie op alle donasies - wat haar sou aanspoor om geld in te samel. Die dorp is ook in wyke ingedeel en elke komiteelid moes, in 'n reeds versukkelde dorp, die dorpenaars gaan bearbei.<ref name="BMalan" /> Sake staan so: diegene wat nie wou lees nie, het nou nog minder leeslus. Die onderwysers voer weer aan die skoolbiblioteek is toegerus met genoeg leesstof - waarom moeite doen met die dorpsbiblioteek? Voorts is die Provinsiale toelaag met 25% besnoei; die Moorreesburg Munisipaliteit gee darem bietjie skiet met £16 per jaar. Slegs 46 nuwe boeke is in 1933 aangekoop; die ledetal is maar 56 persone. Die boeksirkulasie is 75 keer wat "verhalende lektuur" (fiksieboeke) per maand uitgeneem is, en 10 keer vir vakliteratuur (niefiksieboeke). Daardie jaar het gemiddeld slegs 10 tot 15 mense per dag die biblioteek besoek. Aan die een kant word gekla oor daar te min Afrikaanse boeke op die rakke is, maar aan die ander kant is daar oor 'n lang tydperk slegs 2 Afrikaanse boeke uitgeneem. (Selfs in 1958 is daar "altyd die klagte dat die Afrikaanse rakke leeg is, maar dis omdat al die boeke uitgeneem is en die mense feitlik net Afrikaans lees!").<ref name="BMalan" /> Teen 1937 is die bankbalans weer £27, 9 sjielings en 1 pennie in die plus, maar die moontlikheid word tog oorweeg om, soos die res van die Kaap, en te oordeel aan die onvolhoubaarheid, maar oor te gaan na 'n subskripsiebiblioteek. By navraag, raai die Suid-Afrikaanse Openbare Biblioteek hul egter aan dat die dorpsmunisipalitet die biblioteek van Moorreesburg geheel en al moet oorneem (maar sulke versoeke en vertoë is al voorheen vrugteloos aan die munisipaliteit gerig). Verder word die woord "Subskripsiebiblioteek" alleen as 'n [[anachronisme]] beskou, en Moorreesburg se biblioteek moet maar wag vir die verslag van die Interdepartementele Komitee, sodat die Provinsiale Administrasie die verantwoordelikheid kan oorneem.<ref name="BMalan" /> Dit sou egter nog byna 20 jaar duur.<ref name="BMalan" /> Op 31 Augustus 1946 verduidelik die eerste Provinsiale Biblioteekorganiseerder, mnr. S.J. Kritzinger,<ref name="Kenhardt" /> hoe 'n vrye biblioteekskema werk. Dit duur egter nog tot 1953 voordat die biblioteek uiteindelik by die ou skema kon aansluit. Eers omtrent 3 jaar ná die nuwe ordonnansie kon die Moorreesburg Munisipaliteit so ver gekry word om by die nuwe Biblioteekdiens aan te sluit. Hierna volg die herstelwerk. Hierdie modernisering sluit in: die ou meubels is herrangskik en nuwe rakke is vir die kinderafdeling ingerig; die ou stowwerige en "doodse" gebou is opgevrolik met pastelkleurige mure en nuwe vloerbedekking wat kleurryker vertoon; genoeg rakspasie het die biblioteek lig en ruim laat voel. Die Carnegie-biblioteek kon opnuut op 12 September heropen word.<ref name="BMalan" /> Daar was natuurlik kritiek uitgespreek oor hierdie 'geldverkwisting', want "Moorreesburg se mense lees tog nie". Die teendeel is egter bewys met "die regte bibliotekaresse in 'n aantreklike gebou", waardeur die mense "feitlik aangelok word". Drie weke nadat die biblioteek weer oopgemaak het, is die ledetal byna 300 persone en die boeksirkulasie 1 764, meer as dubbeld soveel boeke as wat in die verlede maandeliks gelees is.<ref name="BMalan" /> Die geesdriftige bibliotekaresse hier ter sprake is "mev. Naude", die dogter van mnr. Walters, wat, net soos sy, ook 'n ywerige lid van die Biblioteekkomitee was. Haar naam verskyn trouens reeds in die notules van die 1930's, eers as jongmeisie, daarna as getroude vrou.<ref name="BMalan" /> ==== Tot Nasionale Gedenkwaardigheid verklaar ==== In die Staatskoerant van 17 Augustus 1984 word die Ou Carnegie/Biblioteekgebou tot Nasionale Gedenkwaardigheid verklaar. Die proklamasie lui so (in die Afrikaanse kolom, tikfoute ingesluit):<ref>[https://web.archive.org/web/20240713182757/https://sahris.sahra.org.za/sites/default/files/gazettes/9384-1790%20Carnegie%20Library%2C%20Church%20Street%2C%20Moorreesburg.pdf Kennisgewing No. 1790 van 17 Augustus 1984 (Staatskoerant uitgawe 9384), digitaal verkry vanaf https://sahris.sahra.org.za/node/30620 ]</ref> {{cquote| WET OP OORLOGSGRAFTE EN NASIONALE GEDENKWAARDIGHEDE, No. 28 VAN 1969 VERKLARING VAN DIE EIENDOM MET INBEGRIP VAN DIE OU CARNEGIE/BIBLIOTEEKGEBOU DAAROP, GELEË IN KERKSTRAAT, MOORREESBURG. Kragtens die bevoegdheid my verleen by artikel 10 (1) van die Wet op Oorlogsgrafte en Nasionale Gedenkwaardighede, 1969 (Wet 28 van 1969), verklaar ek, Gerrit van Niekerk Viljoen, Minister van Nasionale Opvoeding, hierby die eiendom, met inbegrip van die ou Carnegie-biblioteek daarop, geleë in Kerkstraat, Morreesburg, tot nasionale gedenkwaardigheid. ''Beskrywing'' Die eiendom met inbegrip van die ou Carnegie-biblioteekgebou daarop, geleë op sekere stuk grond te Moorreesburg, afdeling Malmesburg, synde Perseel C.L. (nou bekend as Erf 123, Moorreesburg), en groot nege-en-sestig (69) vierkante roede en sestig (60) vierkante voet. Transportakte 7228/1913, gedateer 27 Augustus 1913. ''Historiese en argitektoniese belang'' Hierdie indrukwekkende gebou, ontwerp deur die argitek N.T. Cowin, is in 1913 opgerig op grond geskenk deur die Nederduits Gereformeerde Kerk, Moorreesburg. Die boukoste wat £1 500 beloop het, is deur Andrew Carnegie van Skotland bewillig en nadat die gebou voltooi is is dit na hom vernoem. Die totstandkoming van die Carnegie-biblioteek is te danke aan die ywer en deursettingsvermoë van mej. M. D. Koch van die plaas Biesjesfontein, wat dié projek van stapel gestuur het. 10/2/1116. G. VAN N. VILJOEN, Minister van Nasionale Opvoeding. }} Op die tweetalige kennisgewing verskyn die volgende (en veel bondiger) Afrikaanse bewoording: {| border=1 cellpadding=4 style="border-collapse: collapse; border: 1px solid var(--base-color);" |- style="vertical-align:top;text-align:center;" | | Hierdie gebou, ontwerp deur die argitek N.T. Cowin, is in<br /> 1913 opgerig op grond geskenk deur die Ned. Geref. Kerk.<br /> Die boukoste wat £1 500 beloop het, is deur Andrew <br /> Carnegie van Skotland bewillig. Die projek is deur<br /> Mej. M.D. Koch van die plaas Biesjesfontein, Moorreesburg,<br /> van stapel gestuur.<br /> Geproklameer 1984 |} <gallery> File:Moorreesburg Carnegie library plaque.jpg File:Carnegie library 002.jpg File:Moorreesburg Carnegie Library 03.jpg File:Moorreesburg Carnegie Library 04.jpg </gallery> Minder as 'n jaar later maak die bibliotekaresse, mev. M.J. Kellerman, melding van hierdie gebeurtenis in die ''Kaapse Bibliotekaris''. Aangesien die biblioteek oor heelwat foto's, briefwisseling en selfs die spyskaart ten tyde van die openingsplegtigheid in 1913 beskik, oorweeg die biblioteekkomitee om 'n fondsinsameling te hou, met die doel voor oë om 'n uitstalkas aan te skaf waarin al die historiese dokumente in die biblioteek uitgestal kan word. Dié idee spruit voort nadat die biblioteek die vorige jaar 'n kompetisie gereël het om 'n kerspartytjie vir die storietyd-kleuters te hou - R123,00 is die vorige jaar toe vir die kerspartytjie ingesamel. <ref>[https://web.archive.org/web/20250302130907/https://www.westerncape.gov.za/cas/files/wcg-blob-files?file=2024-11/6-june-july.pdf&type=file Kellerman, M.J. 1985. Brokkies en menings: Moorreesburg Biblioteek word 'n Nasionale Gedenkwaardigheid. ''Kaapse bibliotekaris'', Junie/Julie, p. 21-22]</ref> Dit is miskien iets besonders of wetenswaardig dat 'n "stukkie rymelary" deur 'n getroue leser geskryf en opgedra is aan die ou biblioteek en sy personeel, wat bibliotekaresse Retha Kellerman nog gedeel het in die ''Kaapse Bibliotekaris'' in 2001, 3 jaar voor die nuwe biblioteek sou open. As toeligting staan daar: "Samou is 'n bynaam vir Moorreesburg en Dirkie Uys, die skool op ons dorp, se naam."<ref name="KB.2001.MrtApr.53">Kellerman, R. 2001. Biblioteekblapse: Moorreesburg Biblioteek. ''Kaapse Bibliotekaris'', Maart/April:53</ref> {{cquote| '''Die Samou Dorpsbiblioteek''' <br> Toe ek nog ' n kind was en in Dirkie Uys<br> Moes ons in die biblioteek so stil wees soos 'n muis<br> 'n Heilige vrees het ons gehad<br> As die ou kwaai bibliotekaresse met ons praat.<br> Boeke moes behandel word met respek<br> Daarom mag ons nie raas in dié plek<br> Kennis in boeke het ons nog nie waardeer,<br> Dit maar eers toe ons groter word, geleer.<br> Baie kennis is in bundels hier saamgebind<br> Sodat elkeen dit wat hy soek hier kan vind<br> Om 'n studie te maak van interessante dinge in die biblioteek<br> Sal mens tyd moet maak elke dag van die week.<br> As jy wil ontspan, is 'n boek die aangewese ding<br> Om jou weer in die regte stemming te bring<br> As 'n leser sê hy kyk vir 'n sekere boek<br> Weet die dames wat daar werk, net waar om daarvoor te gaan soek.<br> Om biblioteek toe te gaan is iets om na uit te sien<br> As jy weet hoe vriendelik dié mense jou bedien<br> Hulle is altyd spontaan en Hulle is altyd spontaan en vol van 'n glimlag<br> As jy daar inkom elke dag.<br> }} Dieselfde leser se eggenoot het iets oor die personeel geskryf, wat ook in dieselfde 2001-rubriek verskyn:<ref name="KB.2001.MrtApr.53" /> {{cquote| '''Die biblioteek op Moorreesburg''' Die biblioteek op Samou<br> is ' n lieflike ou klipgebou.<br> Dit is iets om beslis te bewaar,<br> vanaf die boudatum bestaan dit al 86 jaar.<br> Die argitek meneer Cowin het eers die plan voltooi<br> sodat meneer Carnegie toestemming kon gee vir die spit van die eerste sooi.<br> Meneer Andrew Carnegie, 'n man om te onthou,<br> want hy het dit uit sy eie sak laat bou.<br> Die getal boeke is onbekend, maar dit sal baie wees<br> Ek sal nie onderneem om dit in my lewe deur te lees.<br> Die hart van die plek lê in die personeel,<br> Hart en siel in hul werk, geen probleem vir hul te veel.<br> Die vier dames wat die plek beman is vriendelik en te alle tye behulpsaam.<br> Ons noem hul ook sommer op hul naam,<br> vir Retha, Dalene, Katrina of Cecelia<br> As jy iets wil weet kan jy enigeen vra<br> My vrou laat my somtyds in die steek<br> solank sy net betyds kan wees by die biblioteek.<br> As hul nie te besig is, kan hul baie skerts en lag<br> Sy geniet hul geselskap al moet ek soms lank tuis vir haar wag. }} De Klerk skryf in 2021 op ''The Heritage Portal'' daar was oorspronklik twaalf Carnegie Biblioteke dwarsoor Suid-Afrika opgerig, maar daarvan het slegs sewe oorgebly, waarvan die Moorreesburg s'n een is.<ref>[https://www.theheritageportal.co.za/article/five-lost-seven-remain-carnegie-libraries-south-africa De Klerk, S.J. 2021. Five Lost Seven Remain: The Carnegie Libraries of South Africa. ''The Heritage Portal''. September, 24.]</ref> Isabel Young, Biblioteekbestuurder van Swartland, skryf in die ''Kaapse Bibliotekaris'' van Julie/Augustus 2024 : "Die gebou is in ’n baie goeie toestand en huisves tans die dorp se toerismeburo."<ref name="Young2024">[https://web.archive.org/web/20250224122200/https://d7.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/ja24_cape_librarian.pdf Young, I. 2024. Moorreesburg Biblioteek vier sy 20ste verjaarsdag. ''Kaapse Bibliotekaris'', Julie/Augustus:3]</ref> === Rosenhof Openbare Biblioteek === In 1967 word 'n gebou in die Rosenhofgebied opgerig, wat die gesondheidskliniek, behuisingskantoor en biblioteek gehuisves het. Die gesondheidskliniek skuif in 1994 na die gesondheidsentrum op die dorp. Later skuif die behuisingskantoor na die kliniekafdeling van die ou gebou, met die ou ruimte van die behuisingskantoor wat leegstaan. In 1995 besluit die munisipaliteit om die biblioteek met hierdie beskikbare ruimte te vergroot. Nadat die middelmuur uitgebreek is (die verbreking het R12&nbsp;000 beloop), is die rakke verskuif, die matte gelê, nuwe gordyne opgehang. Ook die biblioteek se oprit is geteer, en teen 1996 vind mens ook 'n nuwe uitgelegte tuintjie voor die gebou.<ref name="DeVilliers.1996" /> In die ''Kaapse Bibliotekaris'' van November/Desember 1996 word die bouplan van die nuwe Rosenhof Biblioteek afgedruk.<ref name="DeVilliers.1996" /> Die vloeroppervlakte het 62&nbsp;m² beslaan. Die voorraad boeke was 5&nbsp;342, die kunsafdrukke 13, die videokassette 20, die musiekkassette 6. Die ledetal onder die volwassenes was maar gering (295), maar die kinders was 690. Die jaarlikse sirkulasiesyfer in 1995 was 24&nbsp;180.<ref name="DeVilliers.1996" /> Die bibliotekaresse, mev. Mary Marais, was sedert 1977 in die biblioteek werksaam. Die leerlinge van die Laurie Hugo Primêre Skool, maar ook van Skoonspruit Sekondêr (van Malmesbury) en Steynville (Piketberg) is hier bedien, veral nadat die skoolleerplan met die koms van die nuwe demokratiese bewind verander het en meer inligting deur naslaanwerk van buite ingewin moes word. Die biblioteek is later met 'n fotostaatmasjien toegerus, wat die druk by die munisipale kantore verminder het. Die tydskrifsirkulasie was betreklik hoog vir so 'n kleinerige biblioteek: 605 vir 1995.<ref name="DeVilliers.1996">[https://archive.org/details/sim_cape-librarian-kaapse-bibliotekaris_november-december-1996_40_10/page/44/mode/2up De Villiers, A. 1996. Rosenhof Openbare Biblioteek. ''Kaapse Bibliotekaris''. November-Desember (40) 10:44]</ref> Onder die hofie 'Moorreesburg personeel presteer' skryf die redaksie van die ''Kaapse Bibliotekaris'' (Maart/April, 1999):<ref>[https://web.archive.org/web/20250518074830/https://www.westerncape.gov.za/cas/files/wcg-blob-files?file=2024-11/2-march-april.pdf&type=file ''Kaapse Bibliotekaris''. 1999. Moorreesburg personeel presteer. Maart/April:2]</ref> {{cquote| Mary Marais, bibliotekaris van Rosenhof Biblioteek en Katriena Matthews, skoonmaker, het elkeen onlangs 'n sertifikaat vir 21 jaar diens ontvang. Terselfdertyd het Retha Kellerman, bibliotekaris by Moorreesburg Openbare Biblioteek ook 'n sertifikaat vir 18 jaar diens ontvang. Die sertifikate is tydens 'n geselligheid deur Raadsheer C de Jongh, die burgemeester van Moorreesburg, aan almal oorhandig. Tydens die geselligheid is afskeid geneem van Mary Marais, wat vir 21 jaar getroue diens by Rosenhof Biblioteek gelewer het. Sy was 'n ware staatmaker en het die afgelope jare diep spore in die gemeenskap getrap. Sy was alombekend en bemind en haar vriendelike glimlag en behulpsaamheid, sal deur groot en klein gemis word. Baie geluk aan almal! }} === Moorreesburg Openbare Biblioteek (sedert 2004) === Reeds in 1958 is daar 'n behoefte aan fasiliteite soos 'n projeksiekamer by die Carnegie-biblioteek uitgespreek (soos om skyfies (dias) te vertoon).<ref name="BMalan" /> Dit voel dus teenstrydig om 'n biblioteekgebou tot Nasionale Gedenkwaardigheid te verklaar en feitlik op papier vas te teken, net sodat daar nie verbouings kan plaasvind om aan moderne behoeftes te voldoen nie; die behoeftes het met verloop van tyd immers nie verminder nie. Ook die Rosenhof-biblioteek sou met die nuwe skoolleerplan kort voor lank nie meer geskik wees nie. In 2002 word bekend gemaak die Provinsiale Wes-Kaapse Biblioteekdiens het 'n subsidie van R2&nbsp;100&nbsp;000 toegestaan vir die bou en oprigting van 'n nuwe openbare biblioteek op Moorreesburg. Die nuwe biblioteek vervang sodoende die Carnegie-biblioteek, asook die biblioteek te Rosenhof.<ref>[https://web.archive.org/web/20240713164147/https://www.westerncape.gov.za/text/2003/09a-ar_of_the_wcape_prov_library_service_2002_afr.pdf Jaarverslag van die Provinsiale Wes-Kaapse Biblioteekdiens, 2002/2003. Onder: Streekorganisasie, Nuwe fasiliteite en opgraderings, Boland. bl. 3]</ref> Die nuutgeboude Moorreesburg Openbare Biblioteek is in Maart 2004 geopen.<ref>[https://web.archive.org/web/20240713190634/https://www.westerncape.gov.za/text/2004/11/lib_services_2003_04_afr.pdf Jaarverslag van die Provinsiale Wes-Kaapse Biblioteekdiens, 2003/2004. Onder: Streekorganisasie, Nuwe fasiliteite en opgraderings, Boland. bl. 11]</ref> In die November/Desember 2004-uitgawe van die ''Kaapse Bibliotekaris'' word die nuwe biblioteek baie kortliks opgesom. Wat hier opval is die "pragtige donkerhout afwerkings met 'n besondere interessante toonbank", maar ook: "die hoë plafon dra by tot die besondere atmosfeer". Daar staan ook kindermeubels in vrolike kleure in die kinderafdeling wat met die donker hout van die boekrakke kontrasteer en by die volwasse kant nooi 'n ruim leesarea die gebruikers om in die biblioteek te vertoef. Verder word nog 'n bietjie detail verskaf: Die amptelike opening was op 30 Maart 2004. Die boekvoorraad staan op 21&nbsp;000. Die biblioteek beskik oor 'n "stewige" ledetal van 3&nbsp;042 mense. Die jaarlikse sirkulasie is 85&nbsp;901 keer wat boeke uitgeneem of hernieu is. Die totale oppervlak van die biblioteek beslaan 643&nbsp;m². Daar is 5 personeellede werksaam. En die argitekte van die gebou was Winston Lederie en Corrie de Swardt.<ref>[https://archive.org/details/sim_cape-librarian-kaapse-bibliotekaris_november-december-2004_48_6/page/19/mode/2up . De Villiers, J. 2004. Moorreesburg/Hermanus: van golwende koringlande tot deinende branders... ''Kaapse Bibliotekaris'', November/Desember, 48(6):38-39.]</ref> In Mei/Junie 2011 word die volgende personeellede van die biblioteek genoem: Cecelia Larey (bibliotekaris); Rocelle van der Horst (voorwaardelike toelae); Colleen Atkins (biblioteekhulp); Bonita Cupido (biblioteekassistent); Natasha Prins (biblioteekassistent) en Bellinda Saunders (biblioteekassistent).<ref>Loock, I. 2011. The Library Route: Swartland Munisipaliteit. ''Kaapse Bibliotekaris'', Mei/Junie:53-54.</ref> Volgens die erfwaardasie van 1 Julie 2023 is die erfgrootte waarop die biblioteek staan 3&nbsp;902&nbsp;m² en die erfwaarde alleen geraam op R3&nbsp;389&nbsp;000.<ref>[https://web.archive.org/web/20240614024043/https://www.swartland.org.za/media/docs/2023/Valuation_Rolls/Algemene_Waardasies_2023/Moorreesburg.pdf Swartland Municipality General Valuation for 2023, ingevolge Artikel 30 van die Munisipale Eiendomsbelastingwet 6 van 2004], sien bl. 78.</ref> Op 28 Maart 2024 is die 20-jarige bestaan van die biblioteek gevier. By hierdie geleentheid het die voormalige bibliotekaresse van die Moorreesburg Carnegie Biblioteek, Retha Kellerman, as gasspreker opgetree, en onder meer uitgewei oor die leesstof wat die lesers destyds uitgeneem het, hoe die publiek die biblioteek as 'n "oase" met die wonderlikste boeke beskou het, hoe aanstellings gedoen is, asook staaltjies oor die personeel en die afwagting op nuwe boeke. Personeel soos Cecelia Larey (bibliotekaresse) en Belinda Saunders (biblioteekassistent) wat destyds saam met haar gewerk het, is nog werksaam by die Moorreesburg Biblioteek. Die biblioteek beskik oor fasiliteite soos gratis internettoegang en rekenaargebruik, 'n fotostaatmasjien en internet-afdrukdiens. Jonk en oud word bedien: Skole en kleuterskole besoek die biblioteek nog gereeld; ouetehuisbesoeke en spesiale uitreike na seniorburgers word nie agterweë gelaat nie. Kinders word nie alleen gehelp met geletterdheid nie, maar ook rekenaargebruik.<ref name="Young2024" /> In 'n 2024-onderhoud met Cecelia Larey, Senior Bibliotekaresse by Moorreesburg-biblioteek, sê sy van die gewildste genres is speurverhale, rillers, spanningsverhale, Christelike fiksie en romanse. Sy ondervind die lesers het nie meer voorkeure nie; hulle lees nie slegs letterkunde soos voorheen nie, maar sluit ook lektuur in, soos romanse.<ref name="Cecelia Larey2024">[https://web.archive.org/web/20241110015921/https://www.litnet.co.za/ons-biblioteke-n-onderhoud-met-cecelia-larey/ ''Litnet''. 2024. Ons biblioteke: ’n onderhoud met Cecelia Larey. 9 Oktober.]</ref> Die gewildste titels wat sy tydens die onderhoud onder die lesers ervaar, sluit in: ''Anderman se vrou'' (Chris Karsten), ''Bloedfamilie'' (Elsa Hamersma), ''Buit'' (Dibi Breytenbach), ''Die losprys'' (Dee Henderson), ''Die rooi koord'' (Francine Rivers), ''Doolhof'' (Rudie van Rensburg), ''Gifbeker'' (Irna van Zyl), ''Hulle noem haar Carminda'' (E Kotze), ''Die kinders van spookwerwe'' (Lize Albertyn-du Toit), ''Klikbek'' (Sidney Gilroy), ''Leo'' (Deon Meyer), ''Minder as niks'' (Irma Venter), ''Die hart soek wat hy soek'' (René van Zyl), ''Ons skulde'' (PP Fourie), ''Roofdier'' (Marie Lotz), ''Soen my, asseblief'' (Dina Botha) en ''Verbly julle in die hoop'' (Helena Hugo).<ref name="Cecelia Larey2024" /> Wat die internet as bedreiging vir die biblioteekwese betref: die biblioteeklede weet nou al 'n boek is meer betroubaar. Die internet word in die biblioteek gebruik, maar tot 'n mindere mate om aanlyn te lees. Sy voel ook baie sterk daaroor dat mens jou gemeenskap se leesbehoeftes in ag moet neem: dit help nie die boekevoorraad bestaan slegs uit 40% Afrikaanse titels, terwyl die leserspubliek inderdaad 80% Afrikaanssprekend is nie.<ref name="Cecelia Larey2024" /> In April 2023/Maart 2024 is die voorraad boeke, tydskrifte, ens. 19 645 items.<ref name="Sirkulasiesyfers2023.2024" /> === Sirkulasiesyfers === In 2004 word die syfers van die nuwe biblioteekgebou (open Maart 2004) en die einde van Rosenhof (sluit Maart 2004) soos volg verstrek:<ref name="Sirkulasiesyfers2004">[https://web.archive.org/web/20190517025703/https://www.westerncape.gov.za/sites/www.westerncape.gov.za/files/documents/2006/5/annual_review2004_05.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2004. p. 38]</ref> {| class="wikitable" ! rowspan="3" | Biblioteek ! colspan="8" |Boeksirkulasie (2004) ! rowspan="3" | Totale <center>Boeksirkulasie</center> ! rowspan="3" | Tydskrif-sirkulasie |- ! colspan="4" |Volwassenes ! colspan="4" |Kinders |- |Afrikaanse<br> fiksie |Engelse<br> fiksie |Xhosa-<br>fiksie |Vaklektuur/<br> niefiksie |Afrikaanse<br> fiksie |Engelse<br> fiksie |Xhosa-<br> fiksie |Vaklektuur/<br> niefiksie |- !Moorreesburg |62 179 |12 344 |0 |7 291 |16 483 |7 345 |0 |2 019 |107 661 |3 002 |- !Rosenhof |2 337 |66 |0 |119 |815 |160 |0 |46 |3 543 |641 |} Die syfers toon ook die gevoelige knou wat die Covid-19-grendeltydperk die sirkulasiesyfers van die Moorreesburg Openbare Biblioteek toegedien het. {| class="wikitable" ! rowspan="3" |Jaar ! colspan="8" |Boeksirkulasie ! rowspan="3" | Totaal ! rowspan="3" | Tydskrif-sirkulasie |- ! colspan="4" |Volwassenes ! colspan="4" |Kinders |- |Afrikaanse<br> fiksie |Engelse<br> fiksie |Xhosa-<br> fiksie |Vaklektuur/<br> niefiksie |Afrikaanse<br> fiksie |Engelse<br> fiksie |Xhosa-<br> fiksie |Vaklektuur/<br> niefiksie |- !April 2024 tot  Maart 2025<ref name="Sirkulasiesyfers2024.2025">[https://web.archive.org/web/20260408185839/https://www.westerncape.gov.za/cas/files/wcg-blob-files?file=2026-03/annual-review-2024-2025.pdf&type=file Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag April 2024 tot Maart 2025. p. 115]</ref> |18 504 |4 626 |0 |1 071 |5 702 |1 881 |1 |343 |32 128 |350 |- !April 2023 tot  Maart 2024<ref name="Sirkulasiesyfers2023.2024">[https://web.archive.org/web/20250403165255/https://www.westerncape.gov.za/cas/files/wcg-blob-files?file=2025-03/western-cape-library-service-annual-review-2023-2024.pdf&type=file Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag April 2023 tot Maart 2024. p. 97]</ref> |18 343 |4 003 |1 |861 |4 970 |1 551 |0 |274 |30 094 |454 |- !April 2022 tot  Maart 2023<ref name="Sirkulasiesyfers2022.2023" /> |17 607 |3 921 |0 |827 |4 213 |1 558 |0 |497 |28 623 |845 |- !April 2021 tot Maart 2022<ref name="Sirkulasiesyfers2021.2022" /> |14 701 |3 493 |0 |559 |2 357 |1 196 |0 |191 |22 497 |985 |- !April 2020 tot Maart 2021<ref name="Sirkulasiesyfers2020.2021">[https://web.archive.org/web/20240615183129/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/western_cape_library_service_annual_review_20-21_trilingual.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag April 2020 tot Maart 2021. p. 85]</ref> (Covid-tydperk) |10 842 |2 136 |2 |461 |1 356 |664 |2 |129 |15 592 |851 |- !Kalenderjaar 2019<ref name="Sirkulasiesyfers2019">{{Cite web |url=https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/western_cape_library_service_annual_review_2019-20.pdf |title=Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2019. p. 70 |access-date=20 Julie 2024 |archive-date=20 Julie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240720082221/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/western_cape_library_service_annual_review_2019-20.pdf |url-status=dead }}</ref> |39 081 |6 411 |2 |3 537 |6 268 |2 184 |64 |16 666 |74 213 |3 987 |- !Kalenderjaar 2018<ref name="Sirkulasiesyfers2018">[https://web.archive.org/web/20240701035606/https://www.westerncape.gov.za/assets/library_service_annual_review_2018-2019.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2018. p. 65]</ref> |41 089 |6 256 |2 |5 540 |7 566 |2 539 |18 |26 065 |89 075 |5 963 |- !Kalenderjaar 2017<ref name="Sirkulasiesyfers2017">[https://web.archive.org/web/20240717104105/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/annual_review_library_service_17-18.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2017. p. 76]</ref> |37 222 |5 968 |9 |2 951 |7 368 |2 392 |1 |14 810 |70 721 |4 222 |- !Kalenderjaar 2016<ref name="Sirkulasiesyfers2016">[https://web.archive.org/web/20240705235735/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/ar_16-17_all.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2016. p. 63]</ref> |43 278 |7 051 |9 |3 502 |10 123 |3 468 |10 |8 922 |76 363 |4 691 |- !Kalenderjaar 2015<ref name="Sirkulasiesyfers2015">[https://web.archive.org/web/20240704052411/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/library_service_annual_review_2015-16_all_3_official_languages_0.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2015. p. 63]</ref> |46 975 |7 155 |1 |3 586 |10 127 |3 825 |27 |3 035 |74 731 |4 063 |- !Kalenderjaar 2014<ref name="Sirkulasiesyfers2014">[https://web.archive.org/web/20240703232704/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/jaaroorsig_2014-5_afrikaans.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2014. p. 33]</ref> |52 218 |6 910 |13 |4 304 |10 233 |3 640 |9 |6 077 |83 404 |4 119 |- !Kalenderjaar 2013<ref name="Sirkulasiesyfers2013">[https://web.archive.org/web/20240513164444/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/finaal_statistiek_jaaroorsig_2013_-_14_afr_23_feb_0.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2013: Wes-Kaap vergelykings. p. 10]</ref> |52 853 |7 192 |31 |4 721 |12 166 |3 664 |29 |4 252 |84 908 |4 386 |- !Kalenderjaar 2012<ref>Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2012. p. 29</ref> |54 477 |8 588 |2 |4 411 |11 569 |3 866 |16 |2 383 |85 312 |4 364 |- !Kalenderjaar 2011<ref name="Sirkulasiesyfers2011">[https://web.archive.org/web/20240701151810/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/western_cape_library_servce_annual_review_afrikaans_2011-12_0.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2011. p. 45]</ref> |57 938 |9 154 |31 |5 392 |14 993 |4 408 |36 |3 718 |95 670 |4 284 |- !Kalenderjaar 2010 |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |- !Kalenderjaar 2009<ref name="Sirkulasiesyfers2008.2009">[https://web.archive.org/web/20220628212152/https://www.westerncape.gov.za/sites/www.westerncape.gov.za/files/documents/2011/5/western_cape_library_services_annual_review_200820092010_in_3_official_languages_of_the_western_cape.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2008 en 2009. p. 47 & 65]</ref> |58 149 |9 590 |51 |5 666 |13 791 |4 468 |5 |2 688 |94 408 |4 511 |- !Kalenderjaar 2008<ref name="Sirkulasiesyfers2008.2009" /> |54 813 |11 214 |0 |5 604 |13 852 |4565 |0 |1 808 |91 856 |4 219 |- !Kalenderjaar 2007<ref name="Sirkulasiesyfers2006.2007">[https://web.archive.org/web/20240627133401/https://www.westerncape.gov.za/sites/www.westerncape.gov.za/files/documents/2011/5/western_cape_library_services_annual_review_20072008.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2006 en 2007. p. 31 & 47]</ref> |54 313 |11 087 |0 |5 676 |14 755 |5 173 |0 |1 778 |92 782 |4 600 |- !Kalenderjaar 2006<ref name="Sirkulasiesyfers2006.2007" /> |60 375 |12 202 |0 |7 390 |16 497 |5 319 |0 |2 045 |103 828 |4 752 |} Op 17 Augustus 2021 is staatsbefondsde e-boeke en luisterboeke deur die Libby-toepassingsprogram vir elke Wes-Kaapse biblioteeklid beskikbaar gestel.<ref>[https://archive.is/KHEFO Western Cape Government. 2021. E-books now available to Western Cape public library users. 17 August.]</ref><ref>[https://archive.is/WuU15 Accessing eBooks remotely through the Western Cape Library Service.]</ref> Sover dit die Moorreesburg Openbare Biblioteek aangaan: die statistiek rakende die uitneem van e-boeke en luisterboeke, deur die Overdrive/Libby-toepassing, toon 'n baie geleidelike opgang. Vanaf April (dus, eintlik 17 Augustus) 2021 tot Maart 2022 is die e-boeke 103 keer uitgeneem, en luisterboeke 0 keer. In dieselfde tydperk het die lede van die Malmesbury Openbare Biblioteek die e-boeke 331 keer uitgeneem, en die luisterboeke 4 keer. Vergeleke hiermee, het die lede van die Bredasdorp Openbare Biblioteek in die Overberg in dieselfde tydperk 656 keer luisterboeke uitgeneem, asook 35 keer die luisterboeke.<ref name="Sirkulasiesyfers2021.2022">[https://web.archive.org/web/20240720081200/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/western_cape_library_service_annual_review_2021-2022.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag April 2021 tot Maart 2022. p. 85]</ref> April 2022 tot Maart 2023 toon dit duidelik: onbekend is onbemind. Wat sirkulasiesyfers van e-boeke en luisterboeke aanbetref, is Moorreesburg se syfers vir e-boeke 259 keer en luisterboeke 31 keer, en Malmesbury s'n 743 en 50 keer onderskeidelik. Elkeen van hierdie Swartlandse dorpe word nog in die skadu gestel deur die Bredasdorp Openbare Biblioteek, wie se lede die provinsiale e-boeke 1 582 keer uitgeneem het, en luisterboeke 164 keer.<ref name="Sirkulasiesyfers2022.2023">[https://web.archive.org/web/20240717104424/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/annual_review_2022-2023.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag April 2022 tot Maart 2023. p. 91]</ref> Die syfers toon 'n gestadigde toename in die biblioteekjaar 2023/2024.<ref name="Sirkulasiesyfers2023.2024" /> {| class="wikitable" ! rowspan="3" | Tydperk ! colspan="6" |Overdrive/Libby-sirkulasie |- ! colspan="2" |Moorreesburg (Swartland) ! colspan="2" |Malmesbury (Swartland) ! colspan="2" |Bredasdorp (Overberg) |- |E-boeke |Luisterboeke |E-boeke |Luisterboeke |E-boeke |Luisterboeke |- !April 2023 tot Maart 2024 |359 |17 |905 |252 |2 303 |330 |- !April 2022 tot Maart 2023 |259 |31 |743 |50 |1 582 |164 |- !April 2021 tot Maart 2022 |103 |0 |331 |4 |656 |35 |} == Toerisme en dorpsgees == Toerisme is, soos 'n gedig, 'n woordespel: elemente word met die hand uitgesoek en belig om 'n sekere bemarkbare beeld of indruk te skep en uit te straal. In '''1944''' word 'n Duitse grammatika- en leesboek vir Afrikaanse hoërskoolleerlinge geskryf deur 'n onderwyser van die Hoërskool vir Seuns, in die [[Paarl]], mnr. P.H. de V. Uys. In die taalboek tref mens 'n eenvoudige leesstuk aan wat oorspronklik bedoel was om die lidwoordveranderinge te behandel, maar tog iets van die dorp self verklap:<ref>Uys, P.H. van V. 1944. '' 'n Taal en Leesboek: Vir Duits-Leerlinge van Sekondêre en Hoërskole''. Nasionale Pers Beperk: Kaapstad, pp. 26-27</ref> {| class="wikitable" ! scope="col" style="width: 300px;" | Duits ! scope="col" style="width: 300px;" | Vertaalpoging |- |Moorreesburg ist ein Dorf im Schwarzland. Es hat eine besonders gute Schule, eine Schulhalle, worin schöne Kunstwerke sind, und auch ein schönes Rathaus, das zwischen der Bank und der Schule steht.<br>Heutzutage pflanzen viele Einwohner Blumen vor den Häusern: auch auf den Farmen im Bezirk (distrik) tut man das.<br/><br/>Im Frühling ist alles grün:<br/><br/>"Die Blumen und Bäume blüh(e)n<br/>Und durch die Himmelsbläue<br/>Die rosigen Wolken zieh(e)n."<br/><br/>Im Sommer, wenn das Getreide abgeerntet ist, sieht alles fahl aus. Die Stoppelfelder sind gelb, die Nebel grau, und der Wind weht. Dann gehen die Dorfbewohner an die See. Das Dorf liegt etwa 60 Meilen von Kapstadt entfernt.<br/> |Moorreesburg is 'n dorp in die Swartland. Dit het 'n besonders goeie skool, 'n skoolsaal, met mooi kunswerke daarin, en ook 'n mooi stadsaal, wat tussen die bank en die skool staan.<br> Deesdae plant baie inwoners blomme voor die huise: ook op die plase in die distrik doen mens dit.<br/><br/>In die lente is alles groen:<br/><br/>"Die blomme en bome bloei<br/>En deur die hemelblou<br/>Trek die pienk wolke"<br/><br/>In die somer, wanneer die koring afgeoes is, lyk alles vaal. Die stoppellande is geel, die mis grys, en die wind waai. Dan gaan die dorpenaars see toe. Die dorp is sowat 60 myl vanaf Kaapstad geleë.<br/> |} Wat hier opval is die dorpsverfraaiing deur blomtuine, veral gesien dat Moorreesburgers eers in November 1957 vir die eerste maal kraanwater gesmaak het, en voorheen maar hoofsaaklik van brakkerige boorgatwater afhanklik was. Kortom: op byna elke erf was daar voorheen 'n windpomp en as die water op jou eie erf onverkrygbaar of te sout was, moes mens maar langsaan by die bure bedel. Die teksgedeelte spreek dus van die dorpsgees self - die mooi wat die dorpsmense vir hulself kweek en in uitleef te midde van die watergebrek wat die dorp se vooruitgang gestrem het.<ref>Lochner, J.J. 1979. ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 73-74</ref> Die aangehaalde teksvers kom uit die eerste strofe van [[Heinrich Heine]] se gedig,<ref>[https://www.projekt-gutenberg.org/heine/gedichte/chap109.html Projekt Gutenberg.de: Heinrich Heine: Gedichte]</ref> wat hier gejukstaponeer word met die koringlande van Moorreesburg. In die Duitse gedig het Meimaand in Duitsland aangebreek en alles lyk mooi. Die nagtegale sing uit die "lowergroen hoogte", die wit lammers spring oor 'n sagte groen kleed. Tog kan die spreker hom nie in die vreugde deel, of sing of spring nie; hy lê siek in die gras; hy hoor iets in die verte opklink; hy droom, maar weet nie wat nie. Die spreker is moontlik siek van liefdesverlange (let telkens op die meervoude van die nagtegale en die lammers en sy eensaamheid) of dat hy gewoon nie die aanbreek van die laatlente kan verwoord nie. In '''1947''' word 'n tafereel van Moorreesburg geskilder in ''The Young Traveller in South Africa'', deur Anthony Delius.<ref name="Delius">[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.59333/page/n103/mode/2up?q=moorreesburg Delius, A. 1947. ''The Young Traveller in South Africa''. London: Phoenix House, pp. 94-95; 96-104]</ref> Teen sononder se kant ry die motor Moorreesburg se stowwerige grondpaaie binne, 'n dorp waar boere kan koop en verkoop. "Oom Thys Langeberg" (agter die motorstuur) en sy suster het hul skooljare by hierdie hoërskool voltooi wat teen die heuwel pryk. Die strate was nog druk besig, veral by die koöperasiewinkel waar van trekkeronderdele tot sardientjies verkoop word. Orals staan groot trekkers met enorme bande rond, maar so ook waens, donkiekarre en vierkantige perdekarretjies. Oom Thys merk terloops aan die medereisigers op "die mense hierso is baie trots op hul diere", maar ken blykbaar ook iedere dorpenaar. So is daar Oom Hennie Hanekom, wie se derde vrou, Tant Helie le Roux, 'n ryk weduwee was. Dan is daar ook arme Neef Danie Truter, wat pas twee koeie en al sy varke weens een of ander pes verloor het. Ook word die reisgenote gewaarsku teen die skelm Japie Malherbe, wat oom Thys nog twee sakke kunsmis van drie jaar gelede skuld.<ref name="Delius" /> Daar is nog oom Ernie Cloete wat 'n nuwe soort voer op die proef stel, en Oom Dirk Rust wat pas aan die predikant prontuit gesê het wat hy van hom en sy preke dink. Dan is daar ook Tant Marie, die vrou van Oom Barend, wat stadig die straat afstap; hul plaas is nou in hul seuns se hande - die egpaar wil hul lewe in 'n dorpshuis naby die kerk slyt. Die geselskap vertoef 'n wyle om vis by 'n bruin man met 'n vragwa vol steenbras te koop, waarna hul die dorp verlaat - Koringberg se kant toe, waar Thys Langeberg se geboortegrond by Koringkraal is.<ref name="Delius" /> Buitekant die dorp merk mens nog vir oulaas die wisselbou op - skape en osse wat tussen die droë stoppellande wei, terwyl die ploeg en saai van begin-Meimaand (na die eerste reëns) op ander lappies grond reeds agter die blad is. 'n Stukkie groen begin reeds deur die grond breek. Hier en daar staan 'n paar bome waar mens plaashuise sou aantref, of wat waak by begraafplase oor vier of vyf geslagte van die voorsate.<ref name="Delius" /> Dan volg 'n beskrywing van die plaaslewe, waar van die groter kinders, wat op Moorreesburg skoolgaan, veral bedrewe is met die [[jukskei]]gooi.<ref name="Delius" /> In '''1988''' kry Moorreesburg op die SAUK-televisieprogram ''Die Goeie Aarde'' (wat landswyd uitgesaai is), ook sy eie episode "Hart van die Swartland", met [[Annie Basson]] wat die teks en regie behartig. Die verteller is André Terblanché. Die dorp word beskryf as "klein", met 'n "koöperasie, 'n handelshuis, 'n bakhuis en 'n slaghuis." Die volgende unieke dorpselemente word uitgelig: die NG Sendinggemeente se brigade; die argitektuur en dorpsuitleg; die oorsprong van die naam Samou; die byname van die dorps- en plaasbewoners; die onderwys van destyds (in 'n wêreld sonder radio, wat geen Engels of Latyn geken of gepraat het nie); die kunsgalery; die poskantoor; die Carnegie-biblioteek; die Boerejode (Ivan Katz en Leon Goodman); die evangelis en plaaspredikant Saul Kayster ("Oom Boytjie"); die vark-, perde- koringboer Johan Kotzé van Alexandershoek; stories uit die streek; die rieldans, die askoek, die sitees en hanekokketiel; tradisionele Swartlandse disse by die Hanekoms (op die plaas Ebenhaezer, met die spyseniersdiens).<ref name="AnnieBasson" /> In die digter en boorling, [[M.M. Walters]] se koffietafelboek ''Die Swartland is my Tuisland'' ('''1990'''), wyk die ontologiese ("wat is?") nou voor die "nostalgiese reis" ("wat was?") en die verganklike, van kennisse, vriende en familie wat nie meer daar is nie. Tussen die swart-en-wit foto's van Siegfried Behm, tref die leser strofes aan van 'n wêreld wat gewyk het voor die uiters onpersoonlike moderniteit en vooruitgang, maar ook hoe bordjies verhang is:<ref>Walters, M.M. 1990. Die Swartland is my Tuisland: 'n nostalgiese reis deur M.M. Walters. Kaapstad: Perskor. bl. 41</ref> {{cquote| Die Swartland is nie meer wat hy was nie,<br/> min het gebly uit my herinneringstyd:<br/> die plaashekke skitter nuwe eienaarsname<br/> vergete is die mense van die bossieveldtyd:<br/> [...]<br/> Die dorpshuis se tuin is vertrap en verlate,<br/> die winkel is weg want dis koöperasiekooptyd<br/> en die een wat in die maerjaer voorgeskiet het,<br/> is afgeskryf met die skuld uit die swaarboertyd.}} Cornel Truter se toeristegids ('''1994''') is in opdrag van die destydse Weskus-Streeksdiensteraad opgestel. Elke dorp kry in die boek sy regmatige plekkie en 'n kort historiese oorsig vir die dwalende besoeker. Moorreesburg word hier as die tweede grootste dorp in die Swartland beskou en met sy twee hotelle as 'n ideale verblyfdorp uitgesonder, "waarvandaan dagtoere na omliggende plekke onderneem kan word". Die besienswaardighede wat in en om die dorp uitgelig word, is: die Koringbedryfmuseum, die Langgewens-proefplaas, die Weskus Streeksdiensteraad se hoofkantoor (vir streeksinligting), die Moorreesburg Koringboere Beperk (MKB)-koöperasie, die kalkfabriek buitekant die dorp, die Dirkie Uys-kunsgalery, die El Vie-borduurfabriek en die Seisoensfeeste (die landbouskou in September en die Oesfees/halfmarathon in November).<ref name="Truter1994." /> Van die dorpsgees (die ''genius loci'') en dorpsgewoontes self kom mens teen hierdie tyd weinig te wete. 'n Nuwe tendens steek vanaf die 2000's kop uit: Op die kruin van kapitalisme, met sy verkwistende verbruikerskultuur, word die dorp en sy inwoners self gekommodifiseer tot 'n produk en ervaringspakket wat bemark word vir die vlietende verbyganger. Toeriste skryf oor die oppervlakkige - wat hul gesien, gedrink, verorber en besoek het, en waar verpoos, vertoef en oorgeslaap is, en oor allerlei luukshede; selfs die omliggende dorpe word met oorde in die buiteland vergelyk, maar bloedweinig oor die hart - die dorpenaars en dorpskultuur - self.<ref name="MM16Aug2025" /> Nog in 2023 kom hierdie sin op Moorreesburg se toerismewebwerf voor:<ref>[https://web.archive.org/web/20230630071209/https://www.moorreesburgtourism.co.za/about-moorreesburg/ Moorreesburg Tourism. 2023. About Moorreesburg]</ref> {{cquote| The impression of a ‘one-horse town’ at first glance is largely deceptive, and those driving through without stopping are missing out on a number of goings-on.}} Teen 2025 is dit duidelik wie die eintlike teikenmark geword het: stedelinge, wat 'n ongejaagde blaaskansie soek net 'n uur of wat se ry buitekant Kaapstad. Die toeris word seisoensverwisselende kleure (groen en goue graanlande), vriendelike dorpenaars, 'n perfekte wegbreekkans van die stadsgemaal, asook 'n ongeskonde plattelandse leefstyl - pure plaas - alles in een pakket belowe. Gasvryheid en natuurskoon word vooropgestel, al moet moderne geriewe bietjie inboet. Hierdie boeredorp bied die besoeker die geleentheid om die onontdekte skatte van die Swartland te ontgin.<ref>[https://web.archive.org/web/20250827130208/https://swartlandtourism.co.za/moorreesburg-koringberg/ Swartland Tourism. 2025. Moorreesburg/Koringberg]</ref> Tydens 'n samespreking op Moorreesburg, tydens die 2025-Swartlandskou, word die vraag geopper "Hoe kan Kaapstad die Weskus help om sy toerismepotensiaal ten volle te benut en te bereik?" In 2024 alleen het 2,4 miljoen mense in Kaapstad vir twee nagte oorgebly. Daar is van die standpunt uitgegaan dat die toeriste wat Kaapstad besoek juis betrokke raak en meedoen aan die prosaïese lewensaktiwiteite van die inwoners. Dit is juis hierdie toeriste wat na die Weskus-distriksmunisipaliteit getrek moet word. Onder andere deur agritoerisme wat met die "vrolikheid, egtheid en vindingrykheid" as pakket aangebied moet word. Soos reeds genoem, slaap die gemiddelde toeris ten minste twee aande op 'n plek oor, en elkeen het sy eie individuele behoeftes waaraan voldoen moet word. Die kruks lê hoe mens hierdie besoekers langer in die omgewing of dorp kan hou - daarvoor is diversifisering nodig. Die hooffokus is "kos, die gemeenskap en die avontuur", maar ook "die ervarings, die gebeurtenisse en die aktiwiteite". Die produkte moet die storie vertel. Die dorpe en plekke moet ook nie slegs aan die buiteland bemark word nie. Voorts is mense haastig, hul tyd op 'n plek is min - daar kan nie tyd of geld gemors word deur nou eers te wonder watter trekpleister volgende besoek moet word nie; toeriste en reisigers en besoekers soek 'n vol program - wat waarde vir geld bied.<ref>[https://issuu.com/novusmedianewspapers/docs/st-gazette-e-edition-_9_september_2025 Lesch, C. 2025. Lok toerisme só na Weskus: Bemark plaaslik, nie net oorsee. ''Swartland Gazette''. 9 September:1]</ref> === Besienswaardighede === ==== Die Koringbedryfmuseum ==== Die Koringbedryfmuseum is in Piketbergweg geleë,<ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie">[https://web.archive.org/web/20210726125721/https://swartlandjoernaal.co.za/news/moorreesburg-die-kosmandjie-van-die-swartland/ ''Swartland Joernaal''. 2021. Moorreesburg: Die kosmandjie van die Swartland. 30 Junie.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20240713100129/https://www.moorreesburgtourism.co.za/wp-content/uploads/2024/04/Moorreesburg-and-Koringberg-map-2024.pdf Kaart van Moorreesburg en Koringberg, soos uitgereik deur die Moorreesburg & Koringberg Toerismeburo (2024)]</ref> die amptelike adres is Hoofstraat 134.<ref>[https://web.archive.org/web/20190517041142/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/cape_winelands_and_west_coast_museum_route_in_afrikaans.pdf Brosjure. 2017 (?) Museumroete: Kaapse Wynland en Weskus]</ref> Hier word trekkers, ploeë, êe, saai-, sny- en dorsmasjiene, asook ander landbouimplemente en -metodes deur die eeue heen uitgestal. Hieronder tel tewens handskuurstene, meulstene, perdemeule, tot sover terug as die primitiewe skuurklippe. So ook meelsakke, knapsakke, swepe waarmee trekdiere in die perdemeulens aangedryf is, weegskale, siwwe, sense en sekels. Daarmee saam ook gerei wat by broodbak benodig is, soos siwwe, broodpanne en skoppe waarmee brode uit die bakoond gehaal is.<ref name="DuPreez1982.84.85" /> Buitekant word 'n bakoond aangetref.{{voetnota|Vergelyk al die onderskrifte van die beelde wat in Richter, G. 2010. ''Geskiedenis van die Koringbedryf vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009)'' voorkom. Daarin word telkemale erkenning gegee aan die Koringbedryfmuseum.}} J. Fick van [[Caledon]] het in die 1957-1958-seisoen lid van die Koringraad geword en hom vir 'n koringmuseum beywer, maar daarvan het dadels gekom.<ref name="Richter78" /> Sowat 'n dekade later, omstreeks 1967,{{voetnota|"Museums van Kaapland" ruil per ongeluk die syfers om: 1976. Die proklamasie kon onmoontlik in 1970 plaasgevind het as die gedagte vir die stigting "omstreeks 1976 (sic) van die Weskusontwikkelingsvereniging uitgegaan" het.}}<ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017">[https://web.archive.org/web/20171203122509/http://www.moorreesburgtourism.co.za/wheat-industry-museum/ Moorreesburgtourism.co.za] (3 Desember 2017 argiefweergawe)</ref> skiet 'n soortgelyke gedagte by die Weskus-Ontwikkelingsvereniging wortel. Dit is nie genotuleer wie presies die vader van die gedagte was nie,<ref name="Lochner1979.80" /> maar algou word die "aanvoerder" of "stukrag" van die koringbedryfmuseum P.S. Marais, Lid van die Volksraad (LV) van Moorreesburg.<ref name="Richter78" /><ref name="Lochner1979.80" /> Die bestuursvergadering van die Weskus-Ontwikkelingsvereniging het op 8 November 1967 plaasgevind, en daar is op Moorreesburg besluit, omrede die dorp in die hartjie van die koringstreek geleë is.<ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019">[https://archive.is/X2xLx ''Netwerk24''. 2019. Eie museum vir koringbedryf. 11 Junie.]</ref> By hierdie vergadering is die museumbestuur gekies. Die voorsitter, Jan Kotzé (van Boesakskraal, [[Vredenburg]]), rig 'n brief op 12 Februarie 1968 aan die Stadsraad van Moorreesburg om te verneem of daar 'n geskikte terrein en/of gebou sal wees vir die museum.<ref name="Lochner1979.80" /> Wat nou volg, is twee uiteenlopende datums wat glad nie strook nie. Richter en die toerismewebwerf van 2017 (inligting wat ook in 'n Netwerk24-artikel van 2019 herhaal is)<ref name="Netwerk24.11.6.2019" /> voer aan die aankoop van die ou NG Sendingkerk (erf nr. 589) het op 3 Mei 1968 geskied.<ref name="Richter78">Richter, G. 2010. ''Geskiedenis van die Koringbedryf vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009)'' Stellenbosch: African Sun Media, p. 78</ref><ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /> Lochner verskaf 'n ander datum, om enkele redes. Op 30 Mei 1968 ontmoet dr. J. Op'thof, sekretaris van kultuursake, en bovermelde P.S. Marais, en daar word ''toe eers'' besluit op die ou NG Sendingkerk wat as museum ingerig moet word. Die Stadsraad het op aanbeveling van die Departement van Gemeenskapsbou die Sendingkerk van die Sendingkerkraad teen R2&nbsp;000 gekoop, en dié koop is deur die betrokke departement op 24 Oktober 1968 bekragtig.<ref name="Lochner1979.80" /> Die voorsitter van die eerste vergadering van die Museumkomitee (op 4 November 1968), P.S.M. Hanekom, het onder meer die inisiatief geneem om die oudhede in te samel.<ref name="Lochner1979.80" /> In die Staatskoerant van 2 Oktober<ref name="Lochner1979.80" /> 1970<ref name="DuPreez1982.84.85" /><ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019" /><ref name="Richter78" /><ref name="Lochner1979.80" /><ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie" /> word die museum, deur die administrateur F.D. Conradie<ref name="Lochner1979.80" /> , geproklameer tot volwaardige provinsiale museum.<ref name="Richter78" /><ref name="Lochner1979.80" /><ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie" /> Amptelik is die Koringbedryfmuseum egter Proklamasie 294 van 22 September 1970.<ref>[https://web.archive.org/web/20240712195442/https://www.westerncape.gov.za/other/2011/3/towards_a_new_provincial_museum_policy_for_the_western_cape_23_march_2011.pdf Towards a new provincial museum policy for the Western Cape Province, March 2011, pp. 79-80 ]</ref><ref name="DuPreez1982.84.85">Du Preez, H.M.J. 1982. ''Museums van Kaapland''. Kaapstad: Departement van Natuur- en Omgewingsbewaring, pp. 84-85.</ref> Omrede die grond rondom die museum te klein was vir die ontwikkeling, het die NG Moedergemeente Moorreesburg se Kerkraad die hele terrein rondom die museum ook geskenk.<ref name="Lochner1979.80" /> Die eerste kurator, R.S. Baard, is op 1 April 1972 aangestel.<ref name="Lochner1979.80" /> Die gebou is ook in 1972 teen 'n bedrag van R4 495 gerestoureer en omhein.<ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="Lochner1979.80" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019" /> Op die groot oesfees, gehou tydens die naweek 13-15 Oktober 1972, is naburige dorpe ook betrek. Uitstallings is gehou van oudhede, maar ook 'n optog van sierwaens en ander voorstellings is aangebied. Die Saterdag, 14 Oktober, het die administrateur, A.H. Vosloo, sy rol as feesredenaar beklee. Die Sondag, 15 Oktober, is die verrigtinge afgesluit met 'n kerkdiens wat deur moderator J.D. Vorster gelei is.<ref name="Lochner1979.80" /> In die ''Suid-Afrikaanse Panorama'' van Januarie 1973 (met 'n bydrae oor die Koringoesfees wat vanaf Saterdag, 7 Oktober tot Sondag, 15 Oktober 1972 gestrek het), staan die volgende inskrywings:<ref>De Villiers, H. 1973. Koring-Oesfees. ''Suid-Afrikaanse Panorama'', Januarie, p. 23</ref> {{cquote| Suid-Afrika se koringboere boer deesdae intensief en gemeganiseer. Dit het veroorsaak dat in die Swartland, byvoorbeeld, slegs 'n handjievol werkers op 'n plaas aangetref word. Die trekker, die platsnyer, stroper en baler het hulle en die sekel, sens en losgooisnymasjien vervang. Die werkers is in ander sektore van die landsekonomie opgeneem, maar die werktuie van gister se lot was onbeslis. Die gedagte om dié implemente vir die nageslag te bewaar, het in 1968 beslag gekry. Ná oorlegpleging met die provinsiale administrasie van Kaapland is besluit om 'n provinsiale koringbedryfmuseum op te rig. Die plek was Moorreesburg, waar die dorp se ou sendingkerk vandag nog staan. Die Swartlandse Koringmuseum, wat ook as motivering van die sentrale oesfees op Moorreesburg gedien het, word deeglik beplan. Die voltooiing daarvan, waarskynlik binne 'n dekade of twee, stel 'n groot kompleks in die vooruitsig: die bestaande kerkgebou wat reeds opgeknap is, 'n tradisionele Kaaps-Hollandse woning, 'n trapvloer en verskeie ander outydse geboue waarin groter museumstukke gehuisves sal word. Intussen is heelwat oudhede versamel, o.m. strooigaffels, 'n graanskop, 'n handmeulsteen, 'n meelkis, 'n losgooier, skepelmate, en 'n Ransome-dorsmasjien en die stoommasjien waarmee dit aangedryf is. 'n Beheerraad van tien sal die totstandkoming en ordening van die kompleks beheer.<br> [...]<br> Moorreesburg se fees het op 12 Oktober met 'n kaas-en-wyn-onthaal momentum gekry. By dié geleentheid het mnr. P.S. Marais, L.V., mev. Jata Rust as sentrale oesfeeskoningin gekroon. Twee dae later het 'n kleurvolle optog, waaronder sierwaens van die meeste Swartlandse dorpe, deur Moorreesburg se strate na die sportterrein beweeg. Dáár het die koninginne van die omliggende dorpe hul museumbydraes aan die sentrale feeskoningin vir bewaring oorhandig. }} Dit sou egter nog 6 jaar duur voordat die museum kon open. In 1974 het die hooftegnikus van museumdienste, J.R. Laenen, 'n aanvang geneem om die uitstallings te beplan, en hiervoor het hy die hulp van [[Gawie Fagan]], die argitek, in 1975 benodig. Die skaalmodel wat voorgestel is, was nog teen 1979 presies waar dit was, grootliks te wyte aan die gebrek aan fondse. Daarom was die uitstallings nog beknop; die groot werktuie moes vir eers elders bewaar word. Spesiale melding word ook gemaak van S.P. (Faan) du Toit wat die restourasie van die oudhede gedoen het.<ref name="Lochner1979.80" /> Uiteindelik is die museum op Vrydag, '''10 Februarie 1978'''<ref name="DuPreez1982.84.85" /><ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie" /><ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019" /><ref name="Moorreesburg.com.wheatindustrymuseum" /> amptelik geopen deur O.A. Saaiman, Lid van die Uitvoerende Komitee (LUK),<ref name="Lochner1979.80" /><ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019" /> in medewerking van dr. Hey en E. Hayden.<ref name="Lochner1979.80">Lochner, J.J. 1979. Die Koringbedryfmuseum. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 80</ref> 1979 is begin met die uitbreiding van die terrein; 'n byvoeging is 'n staalskuur om die groot toonstukke en plaasimplemente te huisves, soos die houtploeë, losgooiersnymasjien, van die eerste trekkers en stropers wat in Suid-Afrika ingevoer is, selfbindmasjiene, blikdorsmasjiene en 'n Frick-ghwanosaaimasjien.<ref name="DuPreez1982.84.85" /> Teen 1994 het die Koringbedryfmuseum drie skure as uitstalruimtes gehad.<ref name="Truter1994.">Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Die hooftema van die die museum is: 'Om die koringbedryf in al sy variante vorme van die koms van Jan van Riebeeck uit te beeld'.<ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie" /><ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="DuPreez1982.84.85" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019" /> Die leuse van die museum lui by die opening: "Ons erfenis is vir ons mooi."<ref name="Richter78" /> Volgens Richter het Sasko R45 000 vir die oprigting van 'n koringmuseum op Moorreesburg bewillig;<ref name="Richter78" /> 'n byskrif in ''[[Die Burger]]'' van 1 September 1993, op bl. 7, sê spesifiek: ''Die Koringbedryfmuseum het onlangs 'n stewige hupstoot gekry toe SASKO in die Paarl R50&nbsp;000 aan die museum geskenk het''<ref>[[WAT]]: s.v. "SASKO", sien voorbeeldsin.</ref> Van die beskikbare besoeksyfer koolstofdateer uit 'n 2002/2003-jaarverslag: 4&nbsp;792 besoekers in een jaar se tyd.<ref>{{Cite web |url=https://www.westerncape.gov.za/sites/www.westerncape.gov.za/files/documents/2005/8/annual_report_of_the_museum_service_2002.pdf |title=Museum-jaarverslag 2002/2003, bl. 12 |access-date=24 Julie 2024 |archive-date=27 Junie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627142706/https://www.westerncape.gov.za/sites/www.westerncape.gov.za/files/documents/2005/8/annual_report_of_the_museum_service_2002.pdf |url-status=dead }}</ref> Hoe uniek die museum is, bly 'n twispuntjie. Blykbaar is die ''Koringbedryfmuseum'' maar een van twee ter wêreld;<ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref>[https://archive.is/0yv4R Oom Smitty. 2018. Lesersbrief aan Netwerk24: Die waarde van die Koringbedryfmuseum. 17 Julie.]</ref> die ander een is die ''Hepburn Museum of Wheat'' in [[Saskatchewan]], [[Kanada]].<ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie" /> Nog vóór die millenniumwending is aangevoer dit was een van ''drie'' ter wêreld.<ref>Truter, C. 1998. ''Weskus: toeristegids.'' Kaapstad: Universiteit van Kaapstad Pers, 61-62: ''Die Koringbedryfmuseum op Moorreesburg,'' '''een van slegs drie''' ''ter wêreld, lê in die hartjie van die Swartland en beeld die geskiedenis van koringverbouing in Suid-Afrika uit. Die geskiedenis van koringboerdery word treffend uitgebeeld deur uitstallings van implemente wat dateer uit die vorige eeu toe die produksie en maal van koring en bakbedryf self nog arbeidsintensief was. Die museum is in 1978 geopen met die leuse "Ons erfenis is vir ons mooi" en met 'n koringaar as embleem. Die museum se hoofgebou was voorheen 'n NG Sendingkerk wat met verloop van tyd aansienlik vergroot is. Daar is tans 'n netjiese ontvangslokaal waar kleiner gesellighede gehou kan word.''</ref><ref>[https://archive.org/details/southafricayearb0000unse/page/530/mode/2up?q=moorreesburg South African Year Book 2001/2002]</ref><ref>Erasmus, B.P.J. 1995. Moorreesburg. In: ''On route in South Africa''. Jeppestown: Jonathan Ball Publishers, p. 42: ''The Wheat Industry Museum,'' '''one of only three''' ''in the world, tells the story of wheat farming in South Africa. The main building was once the Dutch Reformed mission church.''</ref> In daardie geval is die ander museum seker in Echallens, in die [[Kanton Vaud]], [[Switserland]] geleë,<ref>[https://archive.is/bhGqp Netwerk24. 2018. Museum koring op meul. 24 April]</ref> genaamd die [[:fr:Maison_du_blé_et_du_pain|Maison du blé et du pain]] (letterlik: Huis van Koring en Brood). Sy oorsprong begin met 'n koring- en broodfees in 1978.<ref>{{fr}}[https://archive.is/4Ybp3 Musée Suisse du Blé et du Pain: à propos de nous]</ref> Hierdie getal (drie) word sonder veel uitbreiding net so herhaal op die toerismewebwerf van 2009<ref name="Moorreesburg.com.wheatindustrymuseum">[https://web.archive.org/web/20090204000518/http://www.moorreesburg.com/wheat_museum.htm Moorreesburg.com 2009: Wheat industry museum.] (webwerf wat uit die dode opgediep is)</ref>, in 'n museumbrosjure van 2009<ref>[https://web.archive.org/web/20240713075646/https://www.westerncape.gov.za/text/2009/5/museums_wc.pdf Museums of the Western Cape. Building understanding and pride in our diverse heritage. (2009)]</ref>, op die toerismewebwerf van 2023<ref>[https://web.archive.org/web/20230630070758/http://www.moorreesburgtourism.co.za/wheat-industry-museum/ Moorreesburgtourism.co.za] 2023. Wheat Industry Museum</ref>, en sowaar ook in die Amptelike Jaarboek 2022/2023.<ref>[https://web.archive.org/web/20240602025602/https://www.gcis.gov.za/sites/default/files/19%20Tourism%202022-23.pdf Tourism. In: Yearbook 2022/2023, p.9]</ref> Daar was in 2016 sprake van 'n Chinese Koringmuseum (小麦博物馆) wat in [[Jiaozuo]], [[Henan]], [[Volksrepubliek China|China]] geopen is;<ref>[https://web.archive.org/web/20191114035702/http://www.chinadaily.com.cn/travel/2016-05/18/content_25345878_3.htm ''China Daily''. 2016. First wheat museum opens in Henan province.]</ref> hy is in 2024 wel nog in volle bedryf.<ref>[https://baijiahao.baidu.com/s?id=1804098083319515360 ''Baidu''. 2024. 「新时代中部崛起看河南」走进温县小麦博物馆 探秘“温麦”良种的“前世今生. 9 Julie.]</ref> In 1975 was daar voorheen 'n koringmuseum in Ritzville, Washington, die VSA, genaamd die Dr. Frank R. Burroughs Wheatland Museum, waar uitstallings van die koringgeskiedenis, koringbou en die verwerking van koring ten toongestel is.<ref>[https://archive.org/details/directoryofworld00huds/page/553/mode/2up?q=wheatland Hudson, K. & Nicholls, Ann. 1975. ''The directory of world museums''. New York : Columbia University Press, p. 554]</ref> <gallery> File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 01.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 02.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 03.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 04.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 05.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 06.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 07.JPG| </gallery> ==== Monumente ==== '''Johanna van der Merwe''' [[Lêer:Moorreesburg statue.jpg|duimnael|regs|Standbeeld van Johanna van der Merwe]] In 1938, ter herdenking van die [[Groot Trek]], was daar 14 trekroetes waarvan die Noordweste-trek (Moorreesburg tot Klerksdorp) maar een was.<ref>[https://archive.org/details/dissertation_202212/page/11/mode/2up?q=%22moorreesburg%22 Heunis, V.R. 2008. Monumente en Gedenktekens opgerig tydens die simboliese ossewatrek en Voortrekkereeufees, 1938; Ongepubliseerde M.A.-verhandeling, Universiteit van Pretoria, bl. 11]</ref> Voor die ou stadsaal in Moorreesburg (vandag in Kerkstraat) op 'n granietvoetstuk, staan daar 'n bronsstandbeeldjie van 'n Voortrekkermeisie genaamd [[Johanna van der Merwe]]. Dit beeld haar met 'n fakkel in die regterhand uit; haar linkerhand rus op 'n wawiel. Die fakkel en die wawiel beeld die vrouebydrae tydens die Groot Trek uit: om die lig van die Christelike beskawing na die binneland van Suid-Afrika te bring. Die beeld is deur die Vroue-Landbouvereniging (VLV) geskenk en in 1954 deur die Munisipaliteit Moorreesburg opgerig.<ref>[https://archive.org/details/dissertation_202212/page/87/mode/2up?q=%22moorrees+burg%22 Heunis, V.R. 2008. Monumente en Gedenktekens opgerig tydens die simboliese ossewatrek en Voortrekkereeufees, 1938; Ongepubliseerde M.A.-verhandeling, Universiteit van Pretoria, bl.87-88]</ref> Op die plaatjie staan die volgende bewoording: {| border=1 cellpadding=4 style="border-collapse: collapse; border: 1px solid var(--base-color);" |- style="vertical-align:top;text-align:center;" | | Ossewatrek<br /> Johanna van der Merwe<br /> Op die pad van Suid-Afrika<br /> 15 Sept 1938.<br /> |} Vir die gedenktrek, wat deur die [[ATKV]] gereël is, is die kakebeenwa deur die familie Van der Berg van die plaas Keurbosfontein, agter die Rooiberg, distrik Ladismith, geskenk. Op Vrydag, 2 September 1938, het mnr. Koos van der Berg die wa persoonlik vergesel en ongeveer 'n myl buitekant die dorp (Ladismith) die reëlingskomitee tegemoet gegaan. Later het perderuiters in boeredrag die wa tegemoet gegaan. Agter die pastorie, by die Ou Uitspanning, was daar 'n skare mense wat na die wa kom kyk het. Die wa is daarna deur die dorp getrek, en teen om en by sononder is hy op die Ou Uitspanning uitgespan. Groot kampvure het reeds gebrand vir die vleisbraaiery.<ref name="Mostert1940.46">Mostert, D. 1940. Die Noordweste-trek "Johanna van der Merwe". In: ''Gedenkboek van die ossewaens op die pad van Suid-Afrika. Eeufees, 1838-1939''. s.l. Nasionale Pers, p. 46.</ref> Voordat die wa [[Ladismith]] verlaat het en per trein na Moorreesburg gestuur is, is allerhande geskiedkundige stukke en voorwerpe saamgegee: onder meer van 'n tonteldoos tot 'n lang bamboessweep. Wat hier ook opval is die gees van welwillendheid en opoffering waarmee almal saamgeklap en ietsie bygedra het: so is daar mnr. I. W. van Tonder wat die seil vir die watent geskenk en op eie koste laat aanbring het; Adriaan Oosthuizen (werksaam by Standard Bank) wat 'n teerputs geskenk het; Wiep Snyman wat 'n remskoen (ouer as 110 jaar, maar wel in ongeskonde toestand) geskenk het; mnr. Johnson wat twee jukke met rieme en stroppe geskenk het; Gert van Zyl wat 'n sweep met die stok, asook Hans Kok en Japie Rowan wat jukke met stroppe geskenk het; J. H. Hofmeyr, van [[Amaliënstein]], wat osse geleen het om die wa van die plaas af te trek; Jan L. Joubert wat 'n skaar van 'n ou houtploeg geskenk het - sodat dit deel van die wa en sy uitrusting kon uitmaak; so ook mnr. Volschenk, van Grootrivier, wat die ou tonteldoos oorhandig het.<ref name="Mostert1940.46" /> Binne 'n kort tydjie kon die reëlingskomitee 'n perdekommando van oor 'n honderd onder leiding van mnr. Dirk Kotzé saamstel, wat die trek deur Moorreesburg en tot myle buitekant die dorp "geleide gedoen het".<ref name="Mostert1940.481">Mostert, D. 1940. Die Noordweste-trek "Johanna van der Merwe". In: ''Gedenkboek van die ossewaens op die pad van Suid-Afrika. Eeufees, 1838-1939''. s.l. Nasionale Pers, pp. 481-482.</ref> Op Donderdag, 15 September 1938, is sowat 4 000 mense in Voortrekkerdrag by die stadsaal te Moorreesburg teenwoordig. Die predikant van die NG Gemeente Moorreesburg, ds. J.A.R. Volsteedt, het die oggendgodsdiens voor die stadsaal waargeneem, met Psalm 121 as vertrekpunt. Sy boodskap aan diegene geklee in Voortrekkerdrag was dat hulle, net soos hul vrome voorgeslag, op reis is na 'n lewens- en ewige bestemming en die Allerhoogste tot gids moet kies. Daarna het mnr. Attie Visser (sekretaris van die Kaapse tak van die ATKV) die Moorreesburgers bedank, en ds. A.D. Lückhoff het toe in gewyde stilte die ossewa gedoop: "Johanna van der Merwe". Ds. Volsteedt het namens Moorreesburg 'n ou Statebybel wat in 1661 in Amsterdam gedruk is as geskenk aan die trek oorhandig. Onderwyl ''Die Stem van Suid-Afrika'' gesing is, het die eerste skof van die lang tog begin. Ter nagedagtenis aan die begin van die Trek is 'n klipstapeling begin wat later as eerste baken saamgemessel sou word.<ref name="Mostert1940.481" /><ref name="Duvenhage1988.55">Duvenhage, G.D.J. 1988. Die gedenktrek van 1938 : 'n bedevaart en 'n kruistog. Bellville: G.D.J. Duvenhage, bl. 55</ref> Ds. Lückhoff was die trekleier en mnr. Attie Visser die hulp,<ref name="Duvenhage1988.55" /> of "wakommandant".<ref>Snyman, P.H.R. 1988. ''Danielskuil: van Griekwa-buitepos tot dienssentrum.'' Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing, p. 143</ref> Voor op die wa het van die distrik se oudste inwoners gesit, by name Martin Dippenaar (75); die 91-jarige Aletta Slabbert kon weens siekte nie loop nie - op haar versoek is sy na die wa gedra. Coenraad Albertyn (75) "het ligvoet met die tou in die hand voor die flukse span rooi Afrikaners rondgespring". Voor het die kommando in gelid gery, en agter hulle 'n stoet juigende manne, vroue en kinders in die gevolg - vir myle lank in 'n dag wat al hoe warmer geword het. Heelwat mense het hul sakeondernemings en plase vir een dag laat staan; om tot die aand toe by die trekgeselskap te kan bly. Die skare het al singende na die plaas Taaibosvlei gestap.<ref name="Mostert1940.481" /> Hierna het Koringberg onder leiding van ds. J.J.D. Malan die trek ontvang by Taaibosvlei, "agt myl" buitekant Moorreesburg (vanaf die stadsaal self, eerder om en by 14 km). Ook mnr. Japie Smit, van Moorreesburg, wat al agt-en-twintig mediese operasies deurgemaak het, het "agt myl" ver tougelei.<ref name="Mostert1940.481" /> Op die plaas het 'n perdekommando van sewentig ruiters (met mnr. Thys Greeff aan die spits) en 'n groot aantal skoolkinders met die Voortrekker- en Unievlag die trek ingewag. Nadat die Voortrekkerprogram afgehandel is, het Koringberg se skoolkinders die Voortrekkervlag aan die trek oorhandig. Met die grootste vergunning van mnr. Koos Slabber (van Taaibosvlei), kon die span osse rustig in die jong gars wei. Hierna het die geselskap van Taaibosvlei af getrek na die ou Bergrivierbrug (want die huidige brug op die N7 is eers 1959 geopen<ref name="Burger1975.138" />). Die "Johanna van der Merwe" het ook die tweede naam "Armmanswa" bygekry: die wa moes tydens die trek die Noordweste se swaar beproefde boeregemeenskap laat moed skep het, maar ook in 'n jubelende menigte laat verander.<ref name="Mostert1940.481" /> Langs die rivier, teen die skemer, het 'n groepie belangstellendes agtergebly om daar te oornag en deel te neem aan die aandgodsdiens gehou deur ds. J. C. van Niekerk, van Piketberg. Die tweede klipbaken is namens Koringberg langs die Nasionale Pad naby Taaibosvlei opgerig.{{voetnota|Vandag is die monument op Koringberg self te vinde}} Hierna is van die boere afskeid geneem, terwyl ander nog vir myle verder saamgeloop het. Ander, soos die einste Martin Dippenaar, het geweier om van die wa af te klim - "Ek ry saam tot julle my wegja!" Toe die namiddagskof na die Bergrivierbrug aangepak is, het drie hoera's opgegaan.<ref name="Mostert1940.481" /><ref name="Duvenhage1988.55" /> Die volgende dag, Vrydag, 16 September 1938, het die wa op Piketberg deur 'n ereboog gery.<ref name="Mostert1940.481" /> '''VOC-Seinkanonne'''<br> [[Beeld:Moorreesburg Town hall 06.jpg|duimnael|links|Die kanon (2021), wat nie meer daar staan nie]] Voor 2022/2023 sou mens op foto's opmerk hoe die "Johanna van der Merwe" haar plek tussen die groot kanonne volgestaan het. Op 30 Augustus 2022 word 'n kennisgewing deur die Swartland Munisipaliteit uitgereik van 'n voorgenome verskuiwing van 'n VOC-seinkanon na die plaas Kanonberg, 12 kilometer suid-oos van Moorreesburg. Die Kanonvereniging van Suid-Afrika bevind die seinkanon (links van die standbeeld vanaf Kerkstraat gesien) is in 1963 deur die voormalige eienaar van Kanonberg aan die destydse Moorreesburg Munisipaliteit geskenk. Wat hierdie kanon egter besonders maak is dat hy oorspronklik deel van die VOC se Kaapse seinstelsel uitgemaak het. Dit sou burgers bulderend waarsku wanneer vyandelike skepe aan die kus opgemerk is, sodat hulle gereed kon maak om tot die aanval oor te gaan. Hierdie kanon in die besonder maak die laaste een van die 12 kanonne uit wat nié op sy historiese plek, op die oorspronklike seinroete, staan nie. Nou wil die Kanonvereniging die oorspronklike perseel restoureer en die oorspronklike kanon op sy oorspronklike voetstuk/slee plaas - "vir toeriste wat die historiese seinkanonroete wil volg".<ref name="Kennisgewing18.2022.2023">[https://web.archive.org/web/20240414174656/https://www.swartland.org.za/media/docs/2022/Korporatiewe_Dienste_2022/18-22-23.pdf Swartland Munisipaliteit Kennisgewing 18/2022/2023]</ref> Die ander kanon aan die regterkant van "Johanna van der Merwe" was 'n skenking van die [[Kasteel de Goede Hoop|Kasteel in Kaapstad]], en is waarskynlik 'n ou herwonne skeepskanon. Daarom sal dit nie verskuif word nie.<ref name="Kennisgewing18.2022.2023" /> Beswaardes kon voor 16 September 2022 hul vertoë aan die munisipaliteit rig. Verder lui die kennisgewing: "Die voorneme is verder om die VOC-kanon met ‘n soortgelyke historiese artefakt te vervang." <ref name="Kennisgewing18.2022.2023" /> Daardie soortgelyke historiese artefak is teen 2023 'n ploeg wat groen en geel geverf is.<ref>[https://www.google.com/maps/@-33.153296,18.662844,3a,75y,291.89h,84.83t/data=!3m8!1e1!3m6!1sAsIlFnvLNGeC_GkNXwlkUw!2e0!5s20231101T000000!6shttps:%2F%2Fstreetviewpixels-pa.googleapis.com%2Fv1%2Fthumbnail%3Fcb_client%3Dmaps_sv.tactile%26w%3D900%26h%3D600%26pitch%3D5.170000000000002%26panoid%3DAsIlFnvLNGeC_GkNXwlkUw%26yaw%3D291.89!7i16384!8i8192?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDIyNi4xIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Google Streetview, November 2023]</ref> '''Walters-brug'''<br> Die [https://www.google.com/maps/@-33.1488221,18.6653447,3a,29.9y,173.63h,78.06t/data=!3m7!1e1!3m5!1sLJYk6WPTsfOG3lNk8wf-4g!2e0!6shttps:%2F%2Fstreetviewpixels-pa.googleapis.com%2Fv1%2Fthumbnail%3Fcb_client%3Dmaps_sv.tactile%26w%3D900%26h%3D600%26pitch%3D11.938444951318147%26panoid%3DLJYk6WPTsfOG3lNk8wf-4g%26yaw%3D173.6290698318436!7i16384!8i8192?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDMwNC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Walters-brug], soos die brug in Piketbergweg bekend staan, is ingewy in 1961, en vernoem na Matthys Michielse (Pappie) Walters.<ref>[https://web.archive.org/web/20170103030145if_/http://waltersfamilie.co.za/Dokumente/Pappie.pdf Walters, N.M. s.j. Pappie Walters- Agterbaai se seun en Onderwysman.]</ref> ==== Labirint ==== In ''Op pad in Suid-Afrika'' (2014) word die doolhoffie so omskryf: "labirint met 11 sirkels en wat geskoei is op die Middeleeuse labirint in die Chartres Katedraal in Frankryk. Dit is van gruis, leiklip en kwarts gebou".<ref>Erasmus, B.P.J. 2014 ''Op pad in Suid-Afrika: Verken Suid-Afrika streek vir streek'' Jeppestown: Jonathan Ball Uitgewers, bl. 42</ref> Gaan mens dieper in die internetargief in, vind mens omstreeks 2006 'n terloopse vermelding daarvan op Moorreesburg se voormalige webwerf, moorreesburg.net.<ref>[https://web.archive.org/web/20061026185749/http://www.moorreesburg.net/about.htm Moorreesburg.net: About]: The labyrinth in the park can be visited to relax body and soul. </ref> Die naam duik ook op in ''Holistic Holidays in South Africa'' (2005).<ref>Spicer, S & Nepgen, J. 2005. ''Holistic holidays in South Africa : health spas, hot springs, magical places and sacred spaces''. Cape Town: Human & Rousseau, p. 84: Another labyrinth based on the Chartres-style design is in the Moorreesburg Park, in the small town of Moorreesburg in the Western Cape. Constructed from gravel, slate and quartz, this labyrinth can be found on Long Street and is open to the public.</ref> Dit is in Langstraatpark geleë.<ref>[https://archive.is/Ek8Wo Netwerk24. 2021. Swartland se soete bekoring. 27 Julie.]</ref> == Reënval == Sedert omstreeks 1900 tot ongeveer 2009 is die reënvalsyfer vir die Moorreesburg-omgewing gemiddeld 384 mm per jaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA84 Richter, G. 2010. Reënval sedert 1900. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 84]</ref> Vir die dorp self kan die volgende jaarlikse reënvalsyfers tussen 1959 en 1978 vergelyk word. Tot 1974 is die reënval nog in duim gemeet, vanaf die jaar 1975 in millimeter (daar is 25,4 mm in 1 duim).<ref name="Lochner.77.79." /> {| class="wikitable" | valign="top" |'''Jaar''' | valign="top" |'''Reënval''' | valign="top" |'''Jaar''' | valign="top" |'''Reënval''' |- | valign="top" |'''1959''' | valign="top" |13,09 dm. (332,486 mm) | valign="top" |'''1969''' | valign="top" |11,34 dm. (288,036 mm) |- | valign="top" |'''1960''' | valign="top" |10,99 dm. (279,146 mm) | valign="top" |'''1970''' | valign="top" |13,40 dm. (340,36 mm) |- | valign="top" |'''1961''' | valign="top" |12,87 dm. (326,898 mm) | valign="top" |'''1971''' | valign="top" |9,28 dm.   (235,712 mm) |- | valign="top" |'''1962''' | valign="top" |20,39 dm. (517,906 mm) | valign="top" |'''1972''' | valign="top" |12,04 dm. (305,816 mm) |- | valign="top" |'''1963''' | valign="top" |12,87 dm. (326,898 mm) | valign="top" |'''1973''' | valign="top" |13,62 dm. (345,948 mm) |- | valign="top" |'''1964''' | valign="top" |15,82 dm. (401,828 mm) | valign="top" |'''1974''' | valign="top" |26,18 dm. (664,972 mm) |- | valign="top" |'''1965''' | valign="top" |13,32 dm. (338,328 mm) | valign="top" |'''1975''' | valign="top" |362,6 mm (14,27559 dm.) |- | valign="top" |'''1966''' | valign="top" |12,61 dm. (320,294 mm) | valign="top" |'''1976''' | valign="top" |494,8 mm (19,48031 dm.) |- | valign="top" |'''1967''' | valign="top" |14,05 dm. (356,87 mm) | valign="top" |'''1977''' | valign="top" |599,2 mm (23,59055 dm.) |- | valign="top" |'''1968''' | valign="top" |17,16 dm. (435,864 mm) | valign="top" |'''1978''' | valign="top" |267,7 mm (10,53937 dm.) |} Die gemiddelde jaarlikse reënval vir die tydperk 1959 tot 1978 is afgerond 14,85 dm. of 377,08 mm.{{voetnota|Gesamentlik 296,91582 duim gedeel deur 20 jaar, beteken 14,845791 dm. per jaar x 25,4 mm per duim. Dit is 377,0830914 mm per jaar.}} == Sterrekunde == Uit [[Nicolas-Louis de Lacaille]] se ''Journal historique du voyage au Cape de Bonne-Espérance'' (1751-53) is dit moeilik om vas te stel of hierdie Franse sterrekundige deur die gebied gereis het, wat later Moorreesburg se grense sou uitmaak. 11 September 1752 word die tog voortgesit vanaf Groenkloof (eiendom van mnr. Bestbier, wat De Lacaille vergesel het) na Piketberg. Daar is by "Nyle-Kraal" middagete geniet, en by "Schaffplaats Fonteyn" oorgeslaap. (''nous allâmes dîner au Nyle-Kraal, & coucher à Schaffplaats Fonteyn'' [...]). ''Dîner'' kan sowel "aandete geniet" as "middagete geniet" beteken, maar dit lyk net onlogies om met die hele entourage van twee waens, ses perde, ses osse en agt slawe nog 20 kilometer af te lê in die aand. R. Ravenhart vertaal die Engels met "we dined". Die Duitse vertaling gee: "Mittags speiseten wir zu Nyl-kraal und Abends nahmen wir unser Nachtquartier zu Schaafplatz-Fonteyn".<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=SgC7Ah8jwGQC&pg=GBS.PA121 De Lacaille, N.L. 1778. ''Reise nach dem Vorgebürge der guten Hofnung''. Altenburg: Richterischen Buchhandlung. S. 121.]</ref> R. Ravenhart glo "Nylen-Kraal" is eintlik Uylenkraal{{voetnota|Waarskynlik 'n setfout}} (33°12'53,4"S 18°23'38,0" O), wat in 1976 'n treinstasie is (sowat 26,5 kilometer suidwes van Moorreesburg), en Schaffplatz Fonteyn moes naby die "Koperberg" [eintlik ''Koperfontein''!] treinstasie geleë gewees het.<ref>De la Caille, N.L. 1976. ''Travels at the Cape 1751-53''. Translated by R Raven-Hart. Cape Town: A.A. Balkema. p. 19-21</ref> Indien waar, is dit opmerklik hoe die treinspoor van 'n anderhalfeeu later deur dieselfde roete beïnvloed kon gewees het.{{voetnota|Hier moet dit net duidelik gestel word. By Kalbaskraal gaan die spoorlyn uiteen; een loop na Moorreesburg en verder; dié een loop tot by Saldanhabaai. Die een spoorlyn loop uit die Kaap soos volg: Kraaifontein → Klipheuwel → Kalbaskraal → Malmesbury → Kanonkop → Rust → Moorreesburg. Die ander, dié een hier ter sprake is: Kraaifontein → Klipheuwel → Kalbaskraal → Mamreweg → Darling → '''Uilenkraal''' → Ganskraal → '''Koperfontein''' → Hopefield → Spanjaard → Langebaanweg → Langeenheid → Saldanhabaai.}} Schafplaatsfontein ( 33°06'14,7" S; 18°27'23,3" O ) lê klaar bietjie noordwes van Moorreesburg, maar is steeds 'n stywe entjie daarvandaan. Op die 12de September, om halfelf die oggend, is die Bergrivier bereik. En, omrede die winter pas verby was, is die rivier baie diep, maar nie juis breed nie (''la riviere y est fort profonde, quoique peu large''). Alles moes van die waens afgepak en oorgedra word, voordat die wa deur die beeste deurgetrek kon word. Toe De Lacaille klaar by Piketberg die baken opgestel en die nodige berekeninge gedoen het, gee hy ewe skielik weer antwoord op Riebeek-Kasteel.<ref>[https://repository.up.ac.za/bitstream/handle/2263/12674/005_p150-199.pdf?sequence=5&isAllowed=y De Lacaille, N.L. 1763. ''Journal historique du voyage fait au Cap de Bonne-Espérance''. Paris: Chez Guillyn. pp. 178-179]</ref> Maar iets veel interessanter sou omtrent 200 jaar later op 'n middag in Augustus 1951 gebeur, toe 'n klein [[meteoriet]] geval het. Die voorman en die aantal plaaswerkers het 'n entjie vanaf die plaaswoning op die plaas Leeuenkuil buite Moorreesburg gewerk, toe 'n geluid in die hemel hul aandag trek. Byna onmiddellik het 'n klip 'n entjie daarvandaan geval. Die voorman het eers versigtig probeer vasstel of dit nie 'n bom is nie, dit later opgetel en aan die plaaseienaar gegee. Die klip het so " 'n paar pond" geweeg. Mense was nogal opgewonde oor die gebeurtenis. Daar word vertel: die getroue ou huishulp het gesê sy gaan nou wegtrek, "omdat die Here self ons nou met klippe begin gooi."<ref>Cillié, G.G. 1959. Meteoriete, Koeëls uit die ruimte. In: ''Die Afrikaanse Kinderensiklopedie'', Deel VIII. Kaapstad: Nasionale Boekhandel beperk, bl. 3183.</ref><ref name="DeVilliers.1996" /> == Wapens == '''Munisipaliteit (1)''' — Die munisipale raad het op 'n stadium 'n skynheraldiese "wapen" gebruik wat 'n anker, 'n ramskop, 'n keper en 'n graansilo uitbeeld. '''Munisipaliteit (2)''' — Teen 1966, het die raad 'n heraldiese wapen in gebruik geneem: ''Deurgesny, 'n golwende dwarsbalk belaai met 'n staande merinoram vergesel in die skildhoof van twee Morekoppe en in die skildvoet van 'n koringgerf''. Die helmteken was twee gekruiste visse en die wapenspreuk "Domine dirige nos" (Here, rig ons; Here, lei ons).{{voetnota|'Domine' is die tweedepersoonsenkelvoud vokatief/aanroepvorm manlik vir ''Here''; 'dirige' is die tweedepersoonsenkelvoud imperatief/gebiedende wyse presens aktief, vir ''rig'' (op iets), ''lei''; 'nos' is 'n voornaamwoord, eerstepersoonsmeervoud, akkusatief vir ''ons''.}} '''Munisipaliteit (3)''' — 'n Nuwe wapen is in 1983 by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer : ''Verhoogd gekanteeld deursnede van rooi en goud, in die skildhoof 'n staande silwer merinoram, op 'n verhoogde gewelfde swart skildvoet, 'n goue koringgerf''. Die helmteken was twee regopgeplaaste rooi visse met goue vinne. Die wapenspreuk het onveranderd gebly.<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa: Data of the Bureau of Heraldry].</ref> == Notas == {{Notas}} == Bekende boorlinge == * [[Helena Lochner]] - [[1892]], Afrikaanse skryfster. * Hugo Amos Rust - [[1893]], Ambassadeur van die RSA in Nederland.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMGAGM01:234870055:mpeg21:p00011 Gepensioneerd onderwijsman werd diplomaat Vraaggesprek met ambassadeur H. A. Rust (68) van Zuid-Afrika. "De Gooi- en Eemlander". Hilversum; Amsterdam, 07-06-1961, p. 11. Geraadpleegd op Delpher op 20-08-2024]</ref> * Admiraal J.C. Walters - (9 Januarie 1919), hoof van SA Vloot.<ref>''Paratus''. 1977. V. Adm Walters het groot planne. Desember: 11</ref> * Kaptein Jan Jacobus Floris Carstens - (19 Julie [[1919]]), bevelvoerder van die Vlootopleidingsbasis SAS Saldanha.<ref>''Paratus''. 1979. Kaptein Carstens tree af. Maart-bylaag: V</ref> * [[Chris Koch]] - [[1927]], Springbokrugbyspeler. * [[M.M. Walters]] - [[1930]], Afrikaanse satiriese digter. * [[Annie Basson]] - [[1938]], Afrikaanse aktrise en regisseuse. * [[Winnie Rust]] - [[1939]], Afrikaanse skryfster. * Schalk du Toit - [[1948]], NG Kerk-predikant.<ref>[https://web.archive.org/web/20230524100326/https://kerkbode.christians.co.za/2023/05/24/dr-schalk-du-toit-1948-2022/ Kerkbode: Schalk du Toit (1948-2022)]</ref> * Dirk Jacobus Smit - [[1951]], VGK-predikant en teoloog.<ref>[https://kerkbode.christians.co.za/ecke/smit-dirk-jacobus/ Kerkbode: Dirk Jacobus Smit]</ref> * Dalene Müller (née Bester), skryfster van ''Skryf Afrikaans van A tot Z'', vertaler, hoofsubredaktrise by ''Die Burger'' en ''Huisgenoot''.<ref>Pienaar, J. 2007. Afrikaanse taalreus sterf. ''Die Burger'', 17 Desember.</ref> == Sien ook == * [[Moorreesburg (kiesafdeling)]] * [[Wellington (kiesafdeling)]] * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC1}} [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] [[Kategorie:Weskus van Suid-Afrika]] edvqqelrmvof3vrs6kdkknxjrk2cujq 2891688 2891687 2026-04-08T19:15:11Z Suidpunt 13232 /* Moorreesburg Openbare Biblioteek (sedert 2004) */ 2891688 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Moorreesburg | inheemse_naam = | ander_naam = | beeld_stadsilhoeët = {{Photomontage | photo1a = Moorreesburg welcome sign.jpg | photo2a = Moorreesburg Dutch Reformed Church.jpg | photo2b = Moorreesburg Town hall 06.jpg | photo3a = Carnegie library 002.jpg | photo3b = Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 02.JPG | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 280 | foot_montage = {{resize|114%|Van bo, welkombordjie na Moorreesburg. Middel-links, NG Kerk in Moorreesburg. Middel-regs, die Moorreesburgstadsaal. Carnegie biblioteek in Moorreesburg (onder-links). Moorreesburg Koringbedryfmuseum & Ou Sendingsgemeentekerk (onder-regs).}} }} | beeldbyskrif = | nedersetting_tipe = Dorp | latd = 33 |latm = 09 |lats = | longd = 18 |longm = 40 |longs = | provinsie = Wes-Kaap | distrik = Weskus | munisipaliteit = Swartland | stigtingsdatum = [[1882]] | regeringstipe = | leier_party = | leiertitel = | leiernaam = | oppervlakvoetnotas = <ref name=census2011>Som van die hoofplekke [http://census2011.adrianfrith.com/place/164004 Moorreesburg] en [http://census2011.adrianfrith.com/place/164005 Rosenhof] tydens die 2011-sensus.</ref> | oppervlak_totaal_km2 = 27.8 | hoogte_m = | bevolking_totaal = 12877 | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = <ref name=census2011/> | demografie1_voetnotas = <ref name=census2011/> | persent_swart = 6.7% | persent_kleurling = 70.1% | persent_asiër = 0.2% | persent_wit = 22.5% | persent_ander = 0.4% <!-- demografie (deel 2) --> | demografie2_voetnotas = <ref name=census2011/> | demographics2_title1 = [[Afrikaans]] | demographics2_info1 = 92.0% | demographics2_title2 = [[Xhosa]] | demographics2_info2 = 3.5% | demographics2_title3 = [[Engels]] | demographics2_info3 = 2.2% | demographics2_title4 = Ander | demographics2_info4 = 2.3% | poskode = 7310 | poskode2 = 7310 | skakelkode = 022 | sensuskode = | webwerf = http://moorreesburg.net/ }} [[Lêer:Munisipale kantoor Moorreesburg.jpg|duimnael|links|Die munisipale kantoor op Moorreesburg. Die dorp se munisipaliteit het in 2000 deel van die Swartland-munisipaliteit geword met sy hoofkantoor op [[Malmesbury]].]] [[Lêer:Ou NG kerk Moorreesburg.jpg|duimnael|links|Moorreesburg se vorige NG kerk is op [[18 Desember]] [[1895]] ingewy maar later gesloop om plek te maak vir die huidige.]] '''Moorreesburg''' is 'n dorp in die munisipaliteit [[Swartland]], provinsie [[Wes-Kaap]] ([[Suid-Afrika]]). Dit is ongeveer halfpad tussen [[Piketberg]] en [[Malmesbury]] geleë. Die dorp is die ekonomiese sentrum van die omliggende landboustreek, waar veral [[koring]] en [[hawer]] verbou word. Moorreesburg beskik oor 'n aantal landboukundige geriewe soos koringmeule en graansilo's. Die plaaslike koringmuseum behandel die streek se hoofproduk. == Geskiedenis == Moorreesburg is in [[1890]] as 'n kerkgemeente op die plaas Hooikraal gestig en genoem na ds. J.C. le Febre Moorrees, die vader van prof. [[Adriaan Moorrees]]. Ingevolge Wet 45 van 1882 het Moorreesburg op 21 April 1909 munisipale status verkry.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_South_African_Municipal_Yearboo/XNAzAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=moorreesburg+municipality+1909&pg=PA82&printsec=frontcover South African Municipal Year Book, 1913, pp. 82-83.]</ref><ref name="Truter1994." /> Met die nuwe munisipale herindeling van [[2000]] het dit deel van [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit|Swartland]] geword. === Die gedokumenteerde eienaars van Hooikraal === Wat sekondêre bronne betref, heers daar onduidelikheid rondom die eerste gedokumenteerde eienaars van Hooikraal (die beginpunt van Moorreesburg), of wie selfs van die eerste boere rondom die huidige Moorreesburg was. Dikwels tref mens aanvegbare stellings soos die volgende aan:<ref>[https://web.archive.org/web/20240528105429/https://www.swartlandskou.co.za/geskiedenis Swartlandskou: Geskiedenis.]</ref> {{cquote|Die eerste boere wat in Moorreesburg omgewing begin boer het, was Jan van Zyl en Klaas Hendrik Diepenouw, setlaars uit Nederland in 1709.}} Dit is 'n vergissing van tweërlei aard. In die eerste plek was daar geen plaas noord van Riebeek-Kasteel (die berg wat op 3 Februarie 1661 vernoem is na Jan van Riebeeck, deur 'n ekspedisie onder leiding van Pieter Cruythoff)<ref>Raper, P.E., Möller, L.A. & Du Plessis, L.T. 2020. ''Plekname in Suid-Afrika''. Pretoria: Protea Uitgewers, bl. 629</ref> selfs in 1712, die sterftejaar van Diepenauw nie.<ref>Sien ook Voetnota 4 in ''Dagboek van Adam Tas'', bl. 34: Sara Wilhelmina Tas, suster van die skrywer, gebore te Amsterdam in 1670 - dus twee jaar jonger as haar broer Adam - het in 1691 met verlof van Here XVII na die Kaap geëmigreer en by haar oom Henning Husing, wat getroud was met hul tante aan moederskant, Maria Lindenhovius, in hul huis in Strandstraat gaan woon. (Vgl. C 503 Uitg. Br. 29 Junie 1691, bl. 114.) Na 'n sestienjarige verblyf in die huis van haar oom en tante is Sara Wilhelmina getroud met die 55-jarige wewenaar Claas Hendrik Diepenouw (volgens Hoge Claus Heinrich Diepenow), boer van die plaas ‘D'Eensaamheit’ by Klapmuts. Diepenouw is in 1712 oorlede en het sy weduwee goed bemiddeld agtergelaat. In 1714 het sy ‘D'Eensaamheit’ aan haar broer Adam Tas verkoop [...]</ref> Hier kan mens die kaart in ''[https://archive.org/details/historicalatlaso00walk_0/page/n35/mode/2up Historical Atlas of South Africa]'' van Eric A. Walker met aandag besigtig. Bygesê, die VOC was in 1712 egter bekend met 'n 'Brakke Fonteijn', in " 't Swarte Land", wat egter nie 'n plaas was nie, maar, gegewe Walker se kaart, slegs 'n waterpunt kon wees.<ref>Towards A New Age of Partnership (TANAP) DVD: 1701 Dagregister_transkripsie, Saterdag, 16 Julie 1712: "stellende haer cours na ’t Swarte Land tot bij de Brakke Fonteijn, alwaer gecomen wesende".</ref> In die tweede plek, indien 1709 sou verwys na die aankoms van Klaas Hendrik Diepenauw aan die Kaap, dan is die datum eweneens verkeerd. ‘De Eensaamheijt’ (1693, aangedui op die kaart met 'Pg'), ‘De Mosselbank’ (1698, 'Tf') en die aangrensende stuk grond, ‘Klipheuvel’ (1704, 'Tg'), het hy reeds voor hierdie datum bekom.<ref>[https://archive.org/details/historicalatlaso00walk_0/page/8/mode/2up?q=diepenauw Walker, E.A. 1922. Historical atlas of South Africa. London: Oxford University Press, pp. 8-9.]</ref><ref>Sien ook Voetnota 159 in ''Dagboek van Adam Tas'', bl. 112: 'Een van die welvarendste boere aan die Kaap, besitter van land gent. ‘Sonneblom onder de Wintberg’ en o.s. die plase ‘De Mosselbank’, ‘Klipheuvel’ en ‘De Eensaamheijt’. Sien ''Kaapse Grondbriewe'', 18 September 1698, bl. 274; 26 September 1704, bl. 31 en 90-91 en ''Grondbriewe Stellenbosch en Drakenstein'', bls. 340-346. (A.J.B.)] Vgl. ook voetnoot 4 van hierdie publikasie.'</ref> Volgens Walker se kartering lê D'Eensaamheijt in die Paarl-omgewing, en De Mosselbank en Klipheuvel lê langs die Mosselbankrivier, 'n rivier wat in die Dieprivier inloop. Dit is nietemin vandag steeds suid van Malmesbury. Buitendien is die wewenaar Diepenauw in 1707 getroud met [[Adam Tas]] se suster hier te lande, dus, voor die beweerde 1709.<ref>Sien ook Voetnota 273 in ''Dagboek van Adam Tas'', bl. 184: 'Claas Diepenauw was op hierdie stadium waarskynlik wewenaar, want in 1707 is hy hertroud met Sara Wilhelmina Tas, suster van Adam Tas. Sy eerste vrou, met wie hy in 1677 getroud was, was Anna Schlecht, wed. van Jan Steens.'</ref> Maar hoe is dit egter gesteld met '''Hooij Kraal''', die beginpunt van Moorreesburg? ''Boerepioniers van die Sandveld''<ref>Smith, M.H.D. 1985. ''Boerepioniers van die Sandveld''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing, bl. 143</ref> bied die volgende: {{cquote|Die eerste onder die afstammelinge van stamvader Jan Kotze wat 'n veeplaas ten noorde van die Benede-Bergrivier uitgeneem het, was Dirk Jacobus, tweede seun van Dirk Kotze en Maria M. Carstens van die veldkornetskap Agter-Paardeberg in die Swartland. Na sy huwelik in 1753 met Martha van Schalkwyk het hy die eiendomsplaas Uilen Kraal in die wyk Groene Kloof (tans die distrik Darling) bewoon. 'n Jaar daarna het hy die leningsplaas Hooij Kraal (nou 'n deel van die dorp Moorreesburg) byuitgeneem. Laasgenoemde plaas het 'n aantal jare later agtereenvolgens aan sy seuns Dirk en Johannes behoort. }} Om dit nou patriliniêr voor te stel (die tersaaklike persone in vetdruk):<ref>Smith, M.H.D. 1985. ''Boerepioniers van die Sandveld''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing, bl. 124, 128, 138 </ref> a1. Johann (Jan) Kotzé (stamvader), gebore op 25 Januarie 1652 in Königstein in Sakse, Duitsland; oorlede ongeveer 1713; getroud (derde huwelik) op 1 Februarie 1966 met Hildegonda Boone, 'n dogter van ds. Dirk Boone en sy eggenote Belletje van Gaalen, 'n suster van admiraal Van Gaalen. Die egpaar kom op 13 Mei 1691 in die Kaap aan, die Kotzes vestig hul in [[Drakenstein]]; Jan word pagter van "vaderlandsche en uijtheemse bieren". :(a1)b2 Dirk = gedoop te Drakenstein op 28 Augustus 1692 (uit 3de huwelik), getroud op 13 Januarie 1726 met Maria Magdalena Carstens ::(a1b2)c2 '''Dirk Jacobus''' gedoop 31 Oktober 1728, getroud op 28 Oktober 1753 met Martha van Schalkwyk :::(a1b2c2)d1 '''Dirk''' gedoop 20 September 1754, getroud op 8 April 1779 met Elizabeth Smith :::(a1b2c2)d3 '''Johannes Christiaan''', gedoop 30 September 1758, oorlede 9 Oktober 1836; eerste huwelik op 18 Augustus 1782 getroud met Sara Visser; in sy tweede huwelik getroud op 11 April 1802 met Maria Magdalena Wagenaar. Die vraag ontstaan egter, hoe kan grond aan iemand "behoort" as dit 'n leningsplaas was? Want volgens Truter het die dorp rondom die plaas Hooikraal ontwikkel wat in 1839 deur goewerneur sir George Napier aan ene Tobias Lochner 'gegee' is.<ref name="Truter1994." /> J.J. Lochner skryf weer in die eeufeesgedenkboek van die NG Gemeente, ''Moorreesburg 3-12-1879 tot 3-12-1979'', die volgende, op bl. 1: {{cquote| Die mees sentraal geleë plaas in hierdie gebied was Hooikraal. Oorspronklik was dit natuurlik, soos alle ander grond, staatsgrond en vroeg in die 18de eeu was die eerste twee bewoners (nie eienaars nie) Albertus Basson en Charl Kotzé (Gert-seun). Op 30 Junie 1839 is hierdie plaas van 2 639 morg en 576 roede as ewigdurende erfpag gegee aan Tobias Christiaan Lochner, die latere eienaar van die Lochner-familieplaas, Drieheuvels, toe nog bekend as Vogelstruisfontein. Sy huur was £1-16 (R3,60) per jaar. Die kontrak is geteken deur die destydse goewerneur aan die Kaap, Sir George Napier. Die eerste werklike eienaars van die plaas was Pieter Warnich en Dirk Kotzé. Volgens latere gebeure lyk dit asof D.J.A. Kotzé later die alleeneienaar was.}} === Spoorwegontwikkeling === Sonder die spoorwegontwikkeling sou Moorreesburg nooit ontwikkel het nie. Die volgende chronologie bied 'n kykie na die agtergrond waarteen die spoorlyn geleidelik ontwikkel het en Moorreesburg daarby betrek het. '''1857''': Wet Nr. 20 van 1857 - "An Act for the Construction of a Railway from Cape Town to Wellington" - word bekragtig.<ref> [https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Cape_of_Good_Hope_Passed/_0BUAAAAcAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=1862+wellington+rail&pg=PA505&printsec=frontcover Railway Amendment Act. In: Statutes of the Cape of Good Hope, Passed by the ... Parliament. Volume 2. 1871.]</ref> In ''The Cape Monthly Magazine'' verskyn die artikel "The Cape Flats and how they may be improved" waarin daar sprake is van 'n spoorlyn wat moontlik sal strek vanaf Kaapstad na Wynberg, met 'n vertakking na Muisenberg; vanaf Wynberg na Stellenbosch, die Paarl, Wellington, die Wagenmakersvallei, en dan al langs die Bergrivier. Die spoor kan so ver strek as die Koue Bokkeveld, Tulbagh, Piquetberg, Clanwilliam, die Olifantsrivier aan die een kant en die Zwartland aan die ander, maar dit is nog toekomsmusiek. Die doel is om die mark (Kaapstad) binne 3 dae te bereik, duiselingwekkend vergeleke met die 6 tot 12 dae tans met die klipperige wapad. Verdere vertakkinge sal dan die onderskeie wingerd- en koringstreke bedien, onder andere die distrikte Zwartland en Piquetberg, soos reeds genoem. Dit behoort nie minder as 200 spoormyl lank te wees nie. Vir die dwarslêers (14 x 7 duim) alleen word die aantal bome bereken op 42 533 (dit is nou sonder om die aanbou van brûe, tonnels, keerwalle en viadukte in te reken). Aangesien baie bome ongeskik sal wees, moet die getal liewer op 83 799 volgroeide bome van 30 voet (9,14 meter) geraam word. Die dwarslêers sal ook weens die dorre klimaat elke 15 jaar vervang moet word, veral tussen die Kaapse Vlakte en daar in die Bergriviervallei, wat 'n verdere 60 000 bome sou benodig. Die byle sal maar net moes omkom. Invoere uit Engeland word onnodig beskou - eerder word daar nou in die rigting van die stinkhoutryke George gekyk vir antwoorde, wat 3 sjiellings per kubieke voet hout vra (in Kaapstad kos dit meer as dubbeld soveel, weens transport per wa).<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_Monthly_Magazine/-H5UAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=piquetberg+railway&pg=PA358&printsec=frontcover J.S.H. 1857. The Cape Flats and how they may be improved. ''The Cape Monthly Magazine''], pp. 358-360.</ref> '''1859''': Die sooispitseremonie van die Wellington-spoor vind plaas op 31 Maart, met die goewerneur sir George Grey wat die siergrafie vashou.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Journal_and_Railway_Public_Wo/NtEzAQAAIAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Sir+George+Grey+wellington+railway+cape+town+sod+turned&pg=PA272&printsec=frontcover ''The Engineer's Journal, Railway''. 1859. Miscellaneous. August 3: p. 272]</ref> '''1860''': Die eerste trein (van 'n privaatfirma) loop vanaf Durban tot by die skeepswerf van Port Natal - die spoorlyn is maar 2 myl lank.<ref name="Engineering1893">[https://www.google.co.za/books/edition/Engineering/c84D1M4AgLkC?hl=af&gbpv=1&dq=railway+%22malmesbury%22+1877+cape+town&pg=PA265&printsec=frontcover ''Engineering''. 1893. The Development of the South African Railways. September 1: 265.]</ref> '''1862''': Die eerste spoorlyn word vanaf Kaapstad na Wellington gebou.<ref name="Richter2010.31">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA31 Richter, G. 2010. Uitbreiding van koringproduksie (1862-1920). In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009)''. Stellenbosch: African SUN Media, bl. 31]</ref>. Blykbaar is die Paarl die volgende. Die dorpe wat die meeste probeer druk om die volgende spoor te kry is Worcester, Tulbagh en Malmesbury. Teen Julie is die eerste ondersoek na Worcester en Malmesbury ook sommer klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_Select_Committee_on_the_Wo/6UQ6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=1862+wellington+rail&printsec=frontcover Report of the Select Committee on the Worcester, Malmesbury and Port Elizabeth Railway Bills.]</ref>. Maar besware in Stellenbosch, Wellington, Worcester en Tulbagh gaan ook reeds op teen die Sondagstreine wat loop (teen Godsgebod), al sê die goewerneur dit is 'n saak wat liewer met die aandeelhouers in Engeland uitgeklaar moet word: sy hande is afgekap. Hoe dan ook, die treine vervoer buitendien geen goedere of briewe op 'n Sondag nie, en diegene wat op die trein klim is in elk geval diegene wat hul tyd elders wil deurbring as in die kerke.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:000021196:mpeg21:p002(KAAP DE GOEDE HOOP.. "Dagblad van Zuidholland en 's Gravenhage". 's-Gravenhage, 03-06-1862, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 25-02-2025]</ref> '''Oktober 1863''': Die eerste trein met drie passasierswaens (eersteklas, tweedeklas, derdeklas) kom in Wellington aan.<ref name="Richter2010.31" /> '''1863''': 'n Vergadering word deur die leraar ds. J.C. le Fèbre Moorrees en 'n paar boere belê; omdat die parogie geweldig groot is wat Moorrees moet bedien, word daar besluit om 'n kerkie op die plaas Hooikraal te bou, as buitekerkie van die Zwartland-gemeente (d.w.s. wat deur die kerk van Malmesbury bedien word).<ref name="Truter1994." /> In '''September 1864''' is met die bouwerk van die spoorlyn deur Tulbaghkloof begin om Wellington met Worcester te verbind.<ref name="VanBreda1987" /> '''Sondag, 4 Desember 1864''': Die Hooikraalskerkie word ingewy deur ds. Moorrees. Dit is maar 'n eenvoudige saaltjie met 'n rietdak en misvloer.<ref name="Walter1990">Walters, M.M. 1990. ''Die Swartland is my Tuisland: 'n nostalgiese reis deur M.M. Walters''. Kaapstad: Perskor. bl. 31</ref> '''April 1875''': Mr. Statter voltooi die tweede opmetings van die voorgestelde spoorlyn na Malmesbury.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_Proceedings_of_the_Institutio/9G81AAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=railway+%22malmesbury%22+1877+cape+town&pg=PA368&printsec=frontcover ''Minutes of Proceedings of the Institution of Civil Engineers'' 1881. James Samuel Statter. Volume 65, p. 368.]</ref> Al het 'n Wet in 1861 die Cape Town & Wellington Railway Company in staat gestel om 'n spoor te lê tot by Worcester en daarna die spoorlyn na Malmesbury te verleng, en al is die opmetings reeds teen 1862 voltooi, het hierdie maatskappy so te sê niks gedoen buiten die Tulbagh Kloof bietjie groter oop te kloof nie.<ref name="Engineering1893" /> Die dood het ook altyd 'n oorsaak: blykbaar het die goewerneur die bouwerk gemagtig om sodoende die dienste te behou van die werkers wat aan die Kaapstad-Wellington-spoorlyn gewerk het. Die parlement was weer ontevrede omdat meneer die goewerneur so sonder toestemming opgetree het. Derhalwe is die bouwerk in 1865 gestaak - slegs 26 km van die spoorlyn was toe voltooi. In 1872 bewillig die parlement wel £40 000 sodat die werk solank kan voortgaan. Die Kaapse regering het toe die spoorlyn van die Railway en Dock Company vir £780 000 gekoop en op 1 Januarie 1873 in besit geneem. Nou was die owerheid baie meer toegeneë om geld beskikbaar te stel.<ref name="VanBreda1987">Van Breda, P. 1987. Hoofstuk IV: Kommunikasie: Spoorwegontwikkeling. In: Oberholster, A.G. (red.). ''Paarlvallei 1687-1987''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing, bl. 65.</ref> Wet 13 van 1873 het opnuut die verlenging na Worcester bekragtig, en 'n verdere £315 000 (of £4 922 per myl) is hiervoor toegestaan.<ref name="VanBreda1987" /><ref name="Engineering1893" /> '''Maandag, 12 November 1877''': Die spoor tot by Malmesbury word geopen.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/Yj4RSTbMHEUC?hl=af&gbpv=1&dq=%22malmesbury%22&pg=PR54&printsec=frontcoverer Report of the General Manager of Railways. 1899. p. liv]</ref> '''Woensdag, 3 Desember 1879''': Die Hooikraalskerkie stig af om 'n onafhanklike gemeente te vorm: Moorreesburg Gemeente.<ref name="Walter1990" /> [[Lêer:Station Moorreesburg 2.JPG|duimnael|350px|right|Treinstasie in Moorreesburg (2007)]] '''27 April 1882''': ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'' is sekerlik die '''allerbelangrikste dokument''' in die hele spoorgeskiedenis van Moorreesburg. Dit is die deurslaggewende faktor waarom Moorreesburg 'n stasie gekry het. Aanvanklik het Hector Shaw, die opmeter, sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is ''nêrens'' daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg 'n mens se vinger vandag die treinspoor op 'n topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). En nou kom die interessantste deel: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Interessant is dit, omdat die opname in 1881 gemaak is. Met Ds. Retief se bevestiging op 12 Januarie 1882 op Moorreesburg is daar nou van 'n "dorp van 12 huise" ter sprake, en nie meer 8 nie.<ref>Lochner, J.J. 1979. Die tydperk van ds. Retief. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 5-6</ref> Wat sy opmerkings in die dokument betref. Ten eerste: Kalk word vir die ballas onder die treinspore gebruik. Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref name="Truter1994." /> Dit laat mens inderdaad wonder hoe diep meneer Shaw sy vinger in die grond gesteek het. Ten tweede: 'n Stoomlokomotief suip water soos 'n walvis op wiele, en Shaw het tereg opgemerk water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. Die totale kosteberekening vir die spoorweg tussen Malmesbury en Piquetberg via Hooikraal beraam hy op £236 731. '''Vrydag, 12 Julie 1889'''. Mnr. De Waal lê twee mosies voor die Volksraad ter tafel: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer), asook tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander volksraadslede wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> '''1894 tot 1895''': Die ou Hooikraalskerkie raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''1898''': Ingevolge die Kaapse Wet no. 40 van 1898 word die aanleg vir die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg, asook die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil, deur die Kaapse Regering goedgekeur.<ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Volgens 'n reisgids uit '''1899''' lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die vervoerkoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280.]</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Algemene Bestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''20 April 1901'''. In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaarkrap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> <u>'''9 September 1901'''</u>: Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref> Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''31 Mei 1902''': Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie is egter eers op 16 September 1902 opgehef.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> '''15 November 1902''': Die spoor tussen Moorreesburg en Eendekuil is voltooi en geopen. Dit is 49 treinmyl en 43 ketting lank (ongeveer 79,72 kilometer).<ref name="Railwayyearbook.1903.277" /><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> '''1903''': Tot en met die opening in September 1901 was daar nog genoeg watervoorraad, maar daarna is daar gesteun op Malmesbury se watervoorraad, wat ook nie met die toenemende vraag kon byhou nie. Net soos met die opmeting van Hector Shaw voorspel is, het Moorreesburg dwarsdeur 1902 'n waterprobleem ondervind. 'n Boorgat word aanbeveel.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR61&hl=en_ZA Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lxi]</ref> Moorreesburg kon voorheen, onder ideale toestande, 14 000 gallon (of 63,645 kiloliter) water per dag vir die lokomotiewe voorsien. Voorheen kon mens op mnr. Lochner se dam reken, maar nou moes daar uitsluitlik op 'n handpomp en windpomp staatgemaak word. By Malmesbury is waterregte enkele jare tevore teen £1 600 gekoop - wat 5 000 gallon (of 22,730 kiloliter) water per dag lewer. Hierdie water is weens die kalk- en soutneerslae nie juis vir lokomotiewe geskik nie.<ref>[https://archive.org/details/reportofcommissi01cape/page/108/mode/2up?q=moorreesburg Report of a commission appointed to enquire into and report upon certain matters affecting the Cape. 1903. Sitting op Dinsdag, 22 April 1902, bl. 109]</ref> Verder het die verkeersdrukte na afloop van die oorlog teleurstellend gedaal, in so 'n mate dat dit wil lyk of al die kapitaal wat ingeploeg is die kool die sous nie werd is nie. Die treingebruik tussen Malmesbury en Moorreesburg is laag, maar tussen Moorreesburg en Eendekuil is dit selfs nog laer. Dit is egter nog te vroeg om heeltemal uitsluitsel te gee. Die verkeersdrukte is wel abnormaal hoog in Januarie, Maart, April en Mei.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR22&hl=en_ZA Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. xxii]</ref> Of dit egter toegeskryf kan word aan die oormaat vragmotors wat tot beskikking gestel is aan Malmesbury en tot 'n mindere mate aan Moorreesburg self, bly 'n ope vraag.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PA29-IA6&hl=en_ZA Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. ix]</ref> '''26 Februarie 1906''': Die diens is nie altyd eersteklas soos daar op die kaartjie staan nie. Op 21 Februarie is 'n skou op Malmesbury aangebied, en vooraf het die spoorweë groot kennisgewings rondgestuur van goedkoop treinkaartjies wat beskikbaar sou wees om na die geleentheid toe te gaan. Dit was reeds een van die warmste dae van die somer en baie Moorreesburgers het op die stasie gewag, met "bijna onuithoudbare dorst". Toe die trein van Eendekuil opdaag, was die waens reeds volgepak met passasiers van Piketberg af. 'n Eersteklaskaartjie het nou 'n staanplek in die trok agter beteken, waar mense soos vee in die versengende hitte ingestop is. Byna 'n honderdtal Moorreesburgers, wat almal vir hul kaartjies betaal het, het net so in hul spore omgedraai en teleurgesteld teruggekeer huis toe - hiervoor het hulle nie kans gesien nie. Die stasiemeester het die skou-komitee verkwalik, en vica versa; niemand wou verantwoordelikheid aanvaar nie. Die Moorreesburger aan die woord is verontwaardig, want ten eerste bring de Malmesbury-Eendekuil-lyn baie geld vir die staatskas in en ten tweede hoor mens van spesiale treine wat na ander dorpe toe reis vir skoue - baie verder daarvandaan. Waarom moet hulle dan aan die agterspeen suig - en dit vir 'n skou betreklik naby?<ref>[https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4217/za-1906-03-01.pdf?sequence=1&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg. 1 Maart: bl. 4, kolom 8]</ref> In '''1915''' is dit 'n rekordoesjaar. By Moorreesburg se treinstasie alleen is 14 041 Britse ton graan en 13 114 Britse ton voer weggestuur, vergeleke met 3 874 Britse ton graan en 14 532 Britse ton voer by Malmesbury se stasie. Dit het ook meegebring dat boere met daardie geld plaasimplemente soos ploeë, binders ens. aangekoop het. Ook het die boere nuwe geboue opgerig en heinings gespan - hierdie voorspoed het natuurlik ook tot die Spoorweë se voordeel gestrek wat al hierdie lewensmiddele, implemente en boumateriaal moes vervoer.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/02IvAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=moorreesburg&pg=PA58&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railway, Annual Report 1915. 1916. p. 58]</ref> '''1916''': In die boek ''Die Kolonialbahnen mit besonderer Berücksichtigung Afrikas'', wat tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] geskryf is, word die vraag nog afgevra of die Kaapse Spoor vanaf Eendekuil moontlik tot by Springbok en O'okiep gaan strek, aangesien die groenlig reeds in 1906 gegee is om in die noordelike rigting van Van Rhynsdorp in te slaan.<ref>[https://doi-org.wikipedialibrary.idm.oclc.org/10.1515/9783111471112 Franz Baltzer. 1916. Kapkolonie. In: ''Die Kolonialbahnen mit besonderer Berücksichtigung Afrikas.'']: Von Kapstadt über Malmesbury und Piquetberg nach Endekuil, in Kapspur gebaut, 207,6 km lang, deren Verlängerung in nördlicher Richtung auf van Rhyns Dorp um rund 86 km durch Gesetz von 1906 beschlossen ist. Hier scheint die Absicht zu bestehen, die Bahn mit der Zeit in nördlicher Richtung bis Sprinkboek und O'okiep weiterzuführen.</ref> Maar die hele spoorprojek verloor stoom teen 1927, en die spoor loop dood in Bitterfontein.<ref name="Truter1994.158">Truter, C. 1994. Bitterfontein. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 158-160.</ref> '''Oktober 1948''': Die ''Tydskrif van die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens'' vermeld 'n busdiens wat vanaf die Kaap na Piketberg via Malmesbury en Moorreesburg pendel, wat aansienlik vinniger as 'n passasierstrein loop.<ref>{{Cite web |url=https://railways.haarhoff.co.za/issue/1200/page/87 |title=''Tydskrif van die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens''. 1948. System News: Cape Western System. Oktober, 42 (10): pp. 823-825 |access-date=19 Maart 2025 |archive-date=19 Maart 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319133816/https://railways.haarhoff.co.za/issue/1200/page/87 |url-status=dead }}</ref> Dit is maar die begin wat die Suid-Afrikaanse Spoorweë met verloop van tyd al hoe meer 'n vragvervoernetwerk sal maak. Teen die 1960's, moontlik weens die toenemende motorvervoer, het die busdiens slegs naweke geloop: die passasiersbus het vanaf Kaapstad vertrek op Vrydae en Sondae, en op Saterdae en Maandae terug stad toe.<ref name="Burger1975.138">Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg.'' s.l.:s.n., p. 138: In 1948 het die Spoorweë 'n daaglikse passasiersbus tussen Kaapstad en die Noordweste oor Piketberg op die pad geplaas, maar by gebrek aan ondersteuning is die diens in die jare sestig tot Vrydags en Sondags van Kaapstad, en Saterdags en Maandags na die stad, ingekort.</ref> '''31 Maart 2023''': In antwoord op Kennisgewing 53/2022/2023, waarin Munisipaliteit Swartland op 27 Januarie 2023 die publiek inlig omtrent die wysiging van sy Ruimtelike Ontwikkelingsraamwerk,<ref>[https://web.archive.org/web/20240701123518if_/http://www.swartland.org.za/media/docs/2023/Ontwikkelingsdienste_2023/Kennisgewings_20222023/Notice_55.pdf Munisipaliteit Swartland Kennisgewing 53/2022/2023]</ref> lewer die Moorreesburg Sakekamer die volgende kommentaar betreffende die stasiegebou:<ref>[https://web.archive.org/web/20240821111450if_/https://www.moorreesburgsakekamer.co.za/laaiaf/Moorreesburg_Ruimtelike_Ontwikkeling_Kommentaar.pdf Moorreesburg Sakekamer repliek: Kommentaar ten opsigte van Swartland Ruimtelike Ontwikkelingsraamwerk met spesifieke verwysing na Moorreesburg.]</ref> {{cquote| G. Moorreesburg Stasiegebou<br> i. Die sakekamer is bewus dat die Moorreesburg Stasiegebou die eiendom van Transnet is en dat SM [Swartland Munisipaliteit] minimale insae in die bestuur van die gebou/e het.<br> ii. Ongelukkig is die stasie tans 'n seer oog vir die gemeenskap en word dit tans ook gebruik deur haweloses wat dit "beset" gedurende die nag.<br> iii. Ons versoek vriendelik dat daar saam na oplossings gekyk sal word om die geboue minder toeganklik te maak vir beide haweloses asook vandale wat dit tans plunder.<br> }} '''4 April 2025''': Agter lemmetjiesdraad lyk die stasiegebou 'n paar graad erger as die Tiger Oats-gebou net anderkant die spoor. Op die foto's het feitlik net die fasade oorgebly; die dak is reeds verwyder en die vensters en deuropeninge is toegemessel om verdere verbrokkeling te stuit. Binnekant lê dit besaai met brokke bakstene en bourommel. Die mure is beklad met grafitti-merke. ''Dié Courant'' rig 'n skrywe aan die [[Weskus-distriksmunisipaliteit]] om te verneem hoe sake nou staan. In die baie diplomatieke antwoord kom dit daarop neer: die munisipaliteit het planne ter tafel wat die munisipale dienste, toerisme en ekonomie sal baat (wat al die geboue op die perseel insluit, en aansluit by die voorstelle vervat in die Ruimtelike Ontwikkelingsraamwerk 2023-2027 van die Swartland Munisipaliteit)<ref>"Swartland Spatial Development Framework -2023-2027". Swartland Munisipaliteit, bl. 66: Sien "Objective 2: Proximate convenient and equal access [Economic Environment]", onder "Railway": Onder Landbou: ''Railway Support private operators providing alternative transport between Malmesbury & Moorreesburg.'' Onder Toerisme: ''Implement special train trips between Moorreesburg & Koringberg (Grain and Canola fields, rolling hills and railway line to Bitterfontein).'' / bl. 67, onder "Objective 4: Protect and grow place identity and cultural integrity. [Built Environment]", by "Heritage tourism route": ''Develop a tourism rail route along N7 between Kalbaskraal and Koringberg (start/end at station buildings & include rail experience)''.</ref> en die geld is trouens reeds daar vir die beplanningsfase. Soos af te lei, bly die eiendom steeds in Transnet se besit, maar die munisipaliteit verkry sekere regte en voorwaardes om, onder die wakende oog van die Transnet-stigting, sy inisiatiewe tot uitvoering te bring. Die munisipaliteit wag dus net vir die finale ondertekening, voordat die opruimwerk en beveiliging kan begin.<ref>[https://web.archive.org/web/20250407051622/https://diecourant.co.za/2025/04/04/wd-het-planne-met-vervalle-moorreesburg-stasie/ ''Dié Courant''. 2025. WD het planne met vervalle Moorreesburg-stasie. 4 April.]</ref> === Anglo-Boereoorlog: enkele ure in Boerebesit === {{Hoofartikel|Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog}} Kommandant Schoeman (voorheen uit die Kommando van Theron) vertel op Vogelstruisfontein vir Kommandant Ockie T. de Villiers hoe hulle die Kakies 'n streep getrek het. Omdat daar 'n groot mag uit Moorreesburg op pad was Piketberg toe, moes die Boere uit Piketberg onttrek. Toe Maritz sien dat hierdie groot versterking uit Moorreesburg op pad was, het hy geweet dat hierdie dorp nou byna geheel en al sonder garnisoen moet wees; so te sê weerloos. Die Engelse het waarskynlik gedink Maritz sou deur hierdie groot opkoms en aantog afgeskrik word en vlug.<ref name="DeVilliers193">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 193</ref> Met 'n jakkalsdraai, jaag Maritz juis Moorreesburg toe. Omdat die vyand naby was, moes alles vinnig geskied. By hul aankoms op Moorreesburg stuur Schoeman een van sy adjudante met 'n wit vlag die dorp in, om die Engelse soldate wat agtergebly het aan te raai om oor te gee. Dié gee oor, maar op een voorwaarde: dat Maritz hulle sou trakteer. Dit doen hy ook met liefde. Die agt Kakies wat op Moorreesburg agtergebly het word sommer gou vriende met die Boere. Hulle word eenmaal trakteer, en toe nog 'n rondte, en kort voor lank was hul so koringdronk dat die Kakies nie eens agtergekom het toe die Boerekommando vertrek nie. Toe die Engelse mag uit Piketberg terugkeer, kom hulle op hierdie petalje af, en moes hul makkers uit hul roes wakker maak.<ref name="DeVilliers193" /> Die Boere het Moorreesburg dus vir 'n paar uur in besit geneem, maar het tog die tyd benut om alles wat nodig is te buit: onder meer die 8 gewere van die 8 Kakies, en verskeie perde. Boonop het 22 mans hul by die kommando aangesluit.<ref name="DeVilliers194">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 194</ref> === Swartland Kommando === {{Hoofartikel|Swartland Kommando}} Die Swartland Kommando was 'n ligte infanterieregiment van die Suid-Afrikaanse Weermag, met sy hoofkwartier in 'n omgeboude en ingerigte stal op Moorreesburg. Hiernaas het mens nog die onderskeie hoofkwartiere (kompanies) op Malmesbury, Tulbagh, Darling en Moorreesburg gekry. Die Swartland Kommando het geskiedenis gemaak omdat hy in 1979 die eerste eenheid was wat 'n veelrassige afdeling aan diens na die operasionele gebied gestuur het. Dit is ook by hierdie Kommando waar die bruin mense uit die publiek die eerste maal in 1980 vrywillige opleiding kon ontvang het. Ook, tydens "Operasie Samoa" in 1987 (waar die inwoners, polisie, brandweer, Swartland Kommando en die Afdelingsraad by betrokke was) het Moorreesburg een van die eerste dorpe geword wat vir sy paraatheid 'n A-gradering in Burgerlike Beskerming ontvang het. == Boukuns == [[Lêer:Old school mburg 006.jpg|duimnael|Die Ou Skooltjie toon 'n "stewige houtveranda", aldus Fransen.<br><small>Erkenning: Christopher Murphy</small>]] Na afloop van Hans Fransen se laaste deurreis deur die Kaap, beskou hy Moorreesburg eintlik as 'n nuwerige dorp wat redelik laat gestig is. In sy heel laaste (derde) uitgawe van ''The Old Buildings of the Cape'' (2004) word enkele geboue wel uitgesonder wat vir bewaring oorweeg kan word.<ref>Fransen, H. et al. 2004. Moorreesburg. In: ''The Old Buildings of the Cape''. Cape Town: Jonathan Ball Publishers, p. 345.</ref> Bygesê, Fransen se werk spits hom dikwels toe op slegs ''sekere'' historiese argitektoniese elemente (veral in ag genome die historiese bou-omgewing in sy geheel gesien) en is dus nie sprekend van ''al'' die versameling erfgoed uit die omgewing wat beskerming waardig is nie.<ref>Vergelyk 'Cape Agulhas Municipality Heritage Strategy and Action Plan' van Augustus 2024, soos opgestel deur CTS Heritage, bl. 47</ref> {| class="wikitable" |'''Adres of naam''' |'''Kommentaar van Fransen (2004)''' |- |Pastoriestraat 6 |Ou NG Kerk-pastorie, blykbaar 1898 gebou. Die huis is effens verbou; beskik oor twee stoepkamers met geweldriehoek, asook dubbele boogdeur wat as voordeur dien. |- |Ou Skooltjie,<br>Retiefstraat |'''Reeds tot Nasionale Gedenkwaardigheid verklaar'''. In 1905 opgerig deur die NG Kerk. Gepleisterde enkelverdieping wat op ’n druppel water lyk na die kenmerkende volksboukuns uit die streek. Die uitgeboude ingang(uitsteeksel) is drie vensteropeninge groot; agter is ’n stewige houtveranda. |- |Carnegie-biblioteek |'''Reeds tot Nasionale Gedenkwaardigheid verklaar'''. Enkelverdieping van steen; twee stoepkamers front elkeen met driedubbele vensters, geskei deur ’n Doriese portiek tussen-in. Die kante van die hoofdak word afgesluit deur half-pedimente. In 1913 ontwerp deur N.T. Cowin. |- |International Hotel, Hoofstraat |Omstreeks 1910 gebou. In 2004 Huis Emmanuel. Dubbelverdieping, 11 openinge groot. Die portiek in die middel staan onder ’n pediment uitgebou; weerskante van die portiek is ’n veranda/balkon met vyf gemesselde boë. |- |Kerkstraat 35 |Omstreeks 1890 gebou. Huis met wolfentdak en sewe openinge; geskei in twee wooneenhede, met ’n geronde veranda. |- |Kerkstraat 41 {{voetnota|Die boek skryf verkeerdelik ‘31 Church Street’. Dit moet 41 wees, want 31 is nie langs Heuwelstraat (‘Hill Street’) geleë nie.}} |Omstreeks 1890 gebou. Vyf openinge in Kerkstraat, naamlik ’n deur met twee skuifraamvensters aan elke kant, met pleister omraam. In Heuwelstraat se kant is daar drie openinge: een deur met skuifraamvensters weerskante daarvan. Hoekstene is ook op die buitehoeke ingemessel. |- |Spoorwegstraat 20 |Omstreeks 1905 gebou. Villa met enkele stoepkamer; hoekstene op die buitehoeke ingemessel; gietyster-veranda met geronde dak op drie kante. |- |Tuinstraat 32 |Hoekvilla met veranda van hout en gietyster. |- |Pleinstraat 15 |Iewers in die 1880’s gebou. Reghoekige huis met drie venster- en een deuropening, met veranda van gietyster. |- |Retiefstraat 15 |’n Soortgelyke huis, maar met drie openinge. Die stoep is hier ook weerskante toegebou, met diamantruitjies. |- |[[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] {{voetnota|in die boek geskryf: “Tiger Milling”}} |Net buitekant die beboude gebied staan die vervalle vierverdieping fabrieksgebou van baksteen, met daarnaas ’n drie- en tweeverdieping toevoeging. Elkeen skyn “Georgiaanse” afmetings te hê, met staalraamvensters wat eweredig gespasieer is. ’n Seldsame voorbeeld van die nywerheidsboukuns uit die begin van die vorige eeu. Die ouderdom is nog onbekend, maar die kompleks verskyn wel op ’n [https://archive.is/HUt9K panoramafoto van T.D. Ravenscroft]. |} === Tiger Oats-gebou === {{Hoofartikel|Tiger Oats-gebou, Moorreesburg}} [[Lêer:Tiger oats 01.jpg|duimnael|350px|Die Tiger Oats gebou (2014)<br><small>Erkenning: Christopher Murphy</small>]] Omstreeks Augustus 1905 is die grond voorberei vir die fondasielegging. Die gebou staan sedert '''1906'''. Wat begin het as The African Compressed Fodder Company deur Alfred Marshall en Gustav Mauritz Ljungdahl, sou later uitgekoop word deur die meulenaar en sakeman Frederick John Collier (maar nie sonder die hulp van Charles Stevens nie). In 1910 kry Collier 'n nuwe vennoot by, Daniel Bolton Redler. Twee harde stene maal nie, en Collier en Redler gaan uiteen, met Redler wat die fabriek behou, en 'n nuwe meul vanaf 1926 laat bou in Maitland. 'n Paar jaar ná Redler se afsterwe in 1940 word die eiendom deur die eksekuteur (mnr. Coulter) te koop aangebied aan Anglo American. Die hoofbaas, [[Ernest Oppenheimer]], bied hierdie geleentheid aan Rudy Frankel van Frankel & Co., met dien verstande dat Anglo American sy aandeel daarin kry. Coulter aanvaar die aanbod van £425 000. The Tiger Oats Company (Incorporating the Cereal Manufacturing Co.) kry op 21 September 1944 die nuwe naam: Tiger Oats and National Milling Company Limited. Anglo American verkoop in 1958 sy aandele. Die makro-ekonomiese klimaat, soos die verstedeliking en groter verbruikersbesteding rondom hierdie sentra, noop die openbare maatskappy (waaronder sy vis-, hoender-, veevoer-, bakkery- en selfs rekenaarvertakkings inbegrepe) om markgerig te dink en brandstof te besuinig tydens die oliekrisis. Dit bring mee dat Moorreesburg se Tiger Oats-fabriek al hoe meer op die randgebied beland. Oplaas sluit die fabriek teen die laat-1980's. == Ekonomie == === Ondernemings === Skaars drie jaar ná die aankoms van die spoorlyn, bied Daniel Johannes de Villiers sy wamakery en woonhuis op die dorp te koop aan (10 Mei 1904).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Publieke Verkooping te Moorreesburg. 3 Mei:8</ref> Op 11, 16 en 20 in ''De Zuid-Afrikaan'' is daar nou sprake van 'n trustee van die insolvente boedel van Daniel Johannes de Villiers wat onder meer die smidswinkel en woonhuis in Hoofstraat op 25 Augustus 1904 vir die publiek te koop sal aanbied.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Publieke Verkooping van Vastgoed ten dorpe Moorreesburg. 11 Augustus:1</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Publieke Verkooping van Vastgoed ten dorpe Moorreesburg. 16 Augustus:1</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Publieke Verkooping van Vastgoed ten dorpe Moorreesburg. 20 Augustus:1</ref> Op die 8ste September 1904 word (nog 'n insolvente boedel ter sprake) Erf 47 in Hoofstraat van Roelof Pieter van der Merwe aangebied. Dit het wel 'n pasgeboude woonhuis, maar het ook 'n timmermans-, wamakersgeboue en negosiewinkels op.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Publieke Verkooping van Vastgoed ten dorpe Moorreesburg. 23 Augustus:1</ref> Soos te wete, was die The African Compressed Fodder Company, later die Cereal Manufacturing Company, of beter bekend as die Kompenie, die eerste fabriek op Moorreesburg.<ref name="Lochner.1979.70">Lochner, J.J. 1979. Die ontwikkeling van die dorp. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979.'' Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 70</ref> Die African Banking Corporation (A.B.C. Bank) maak sy tak in 1905 oop.<ref name="Lochner.1979.70" /> In 1907 lys die sakegids ''Kelly's Directory of Merchants, Manufacturers and Shippers'' op die dorp 6 graanhandelaars, 5 algemene handelaars (wat van 'n naald tot 'n koevoet verkoop), 3 kleremakers, 2 saal-en-tuie-makers (of -handelaars), 1 bank, 1 brouer en 1 werktuigkundige. Altesaam 19 ondernemings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Kelly_s_Directory_of_Merchants_Manufactu/YeLUwvEpfUEC?hl=af&gbpv=1&dq=Moorreesburg&pg=PA56&printsec=frontcover ''Kelly's Directory of Merchants, Manufacturers and Shippers''. 1907. p. 56]</ref> * Abrahamse & Son (graanhandelaar) * African Banking Corporation (bank) * Alston, P.R. (brouer) * Basson Brothers (algemene handelaar) * Dippenaar, J. (saal-en-tuie-maker/handelaar) * Droomer, J. (algemene handelaar) * Du Toit, H. & A. (graanhandelaar) * Kahn & Levin (graanhandelaar) * Landsman, J. (kleremaker) * Levensohn Brothers (algemene handelaar) * Lombard, Van Aarde & Co. (graanhandelaar) * Loubser, M.P. (saal-en-tuie-maker/handelaar) * Malan & Co. (graanhandelaar) * Muller, P.C. (kleremaker) * Saacks, M. & J. (algemene handelaar) * Slemssen, J.C.H. (werktuigkundige) * Starke & Co. (graanhandelaar) * Van der Westhuizen, A.J. (kleremaker) * Walters Bros. (algemene handelaar) Daarteenoor het die Moorreesburg Sakekamer teen April 2023, in hul speurtog na potensiële lede, meer as 180 ondernemings op Moorreesburg identifiseer.<ref>[https://issuu.com/swartlandjoernaal/docs/uitgawe_165_26_april_2023_lr ''Swartland Joernaal''. 2023. MRB Sakekamer byeen oor energie. 19 April, bl. 2]: Daar is meer as 180 besighede op Moorreesburg identifiseer, na die dorp in vyf dele verdeel is.</ref> ==== Overberg Agri (voorheen MKB) ==== '''Aanloop'''<br> Al word die Eerste Wêreldoorlog en die daaropvolgende ekonomiese oplewing (1925-1928) en depressiejare van die vroeë 1930's dikwels as die hoofredes aangevoer waarom die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Vereniging gestig is,<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> moet mens nie die 1880's en die Anglo-Boereoorlog buite rekening laat nie. In 1882, skaars vyf jaar ná die opening van Malmesbury se treinstasie in 1877, is die boere van Malmesbury en [[Riebeek-Kasteel]] volgens berigte in 1882 alte deeglik bewus van invoergraan, onder andere uit Amerika, wat in die Kaapse hawe gestort word. Graanpryse het gewissel na aanleiding van vraag en aanbod - hier moet mens Kanada en Australië in die Britse Ryk se rekord- en misoeste natuurlik ook in ag neem. Die groot vloek? Die ondersese telegraafkabel wat al langs die ooskus van Afrika loop. Sodra die boer se skure byna leeg is en die pryse wil opgaan, sou die Kaapse koopman per telegraaf skeepsladings vol graan van heinde en ver ontbied - wat die prys net laat sak - tot nadeel van die Kaapse boer.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. 15 Augustus, p. 3, kol. 1: Trouwens, dan wil de heer Louw hen ook geen protectie verschaffen. Maar wat den Malmesburyschen boer niet zou aanstaan, zou dit zijn, dat wanneer zijn schuren zoo goed als ledig zijn en de prijzen beloven op te gaan, de Kaapstadsche koopman per telegraaf scheepsladingen van graan van heinde en verre ontbiedt, het bloote gerucht waarvan de prijzen zou afbrengen tot dat peil waarop 's heeren Louw's "sliding scale" zou ophouden te werken.</ref><ref>De Zuid-Afrikaan. 1882. Riebeekskasteel, 25 November, p. 3, kol. 3: 22. Nov. - Wat hebben wij heet weer! De zon brandt langs den berg dat het kraakt. Geen wonder dat het graan in een paar dagen tijds rijp, ja droog op de velden is geworden. Onze boeren zijn dan ook ijverig aan het inzamelen van den oogst, die tamelijk goed is uitgevallen. Jammer maar dat de Kaapsche kooplieden juis nu koorn uit Amerika inschepen, om den prijs van koloniaal koorn te bederven en den armen boer die betalen moet op deze wijs te dwingen zijn produkt voor een lagen prijs van de hand te zetten. Over een tijdje zal het invoeren wel ophouden zoodra ons koorn is opgekocht, en dan vragen de heeren wat zij willen.</ref> '''Ná die Anglo-Boereoorlog'''<br> Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Anglo-Boereoorlog]] se ontwapening van die Kaapse boere, die ontwrigting van landboubedrywighede deur die algehele reisverbod, rydiere (soos perde) wat in ieder geval deur die weermag in beslag geneem is, lukrake en kwaadwillige konfiskering van goedere of vee vir gewaande oortredings, skade deur sowel die Engelse weermag as ander partye wat op plase aangerig is, drakoniese wetgewing onder die Kaapse krygswet, en die traagheid om kompensasie uit te betaal - het wantroue in die regering geskep. Dit is in hierdie na-oorlogse tydperk toe "coöperatie" veral omstreeks 1903 in feitlik elke uitgawe van die koerant ''De Zuid-Afrikaan'', deur die redakteur [[Onze Jan Hofmeyr]] hoog aangeprys is. Iets ter vermelding: Op Woensdag, 14 September 1904 is [[John X. Merriman]] by die stadsaal in die Paarl aan die woord; hy spreek die Paarl Boeren Vereeniging toe. Hy wys op Frankryk waar daar reeds 5 300 koöperatiewe maatskappye is, selfs hoe Denemarke se beroemde suiwelindustrie nie sonder koöperasies op dreef sou kom nie; die Kaapse boere moet begin plan maak. Volgens hom beskou boere aan die een kant hul plaas as hul eie en persoonlike saak, wat van geen gemeenskaplike belang is nie. Aan die ander kant help dit ook nie jy kyk heeltyd op na die regering nie - daar is buitendien hopeloos te veel burokrasie. Voorspoed kan slegs uit die mense kom, en nie die regering nie. Die volk moet self die dryfkrag wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Paarl Boeren Vereeniging. 17 September, bl. 4</ref> In hierdie tydsgees verskyn klagtebriewe van boere oor die hawerhooiprys in Desember 1904. Die eerste is van "Hard-werkende Boer" van Worcester: na 'n hele jaar se harde werk is hy nie bereid om 5 sjielings per 100 lbs. (pond gewig) vir sy hawer te aanvaar nie. En die vraag word gevra: "Gaan wij maar goedsmoeds onze producten afgeven voor wat gewetenlooze speculateurs believen te geven? Ik denk van neen."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. De prijs van Haverhooi, 3 Desember, bl. 8, kol. 2</ref> Meneer J.F. Pentz, van [[Hermon]], skryf hul hooikoper sou weer aanvoer die boere in Worcester en ander distrikte is bereid om goedkoop (3 sjielings per 100 lbs.) te betaal. Mnr. Pentz weet egter dat die militêre voorraad teen Desember 1904 lankal uitgeput moet wees en dat die hooikopers se pakhuise leeg moet staan, daarom hou hy sy hooi terug. As daar egter verstandige samewerking was, dan behoort daar geen rede te wees om hawerhooi teen swak pryse te verkoop nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. De prijs van Haverhooi, 8 Desember, bl. 4, kol. 6</ref> 'n Veeboer, M.J. van Niekerk van Molen Rivier, [[Ceres]], stel voor dat vyf of ses boere onder mekaar self hul eie hooipakhuis van gegalvaniseerde yster moet oprig wat vyf of seshonderd vragte hooi kan bevat - dit kan tog nie te duur wees nie?<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. De prijs van Haverhooi, 13 Desember, bl. 4, kol. 4</ref> Dan verskyn die volgende berig in ''De Zuid-Afrikaan'' op 12 Januarie 1905: die boere van Moorreesburg het byeengekom en soos een man besluit om nie hul (hawer)hooi vir onder 3 sjielings per 100 pond gewig te verkoop nie, moontlik die eerste teken van 'n koöperasie op Moorreesburg in embriofase:<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1905. De prijs van Haverhooi, 12 Januarie, bl. 4, kol. 6</ref> {{cquote| Een correspondent van Moorreesburg zond ons Dinsdag het volgende bericht. Een vergadering van boeren werd heden morgen gehouden in overweging te nemen de marktprijs van hooi hier. Na korte onderhandeling werd eendrachtelik besloten de prijs te stellen op 3s. en so niet verkrijgbaar het hooi uit te dorsen of op een andere markt te verkopen voor de beste prijs. De medewerking van gelijke inrichtingen werd uitgenodigd en enige communicatie kan aan de secretaris A.J. van Niekerk gezonden worden. }} Binne twee weke is 'n vergadering op Dinsdag, 17 Januarie 1905, op Malmesbury belê vir die bespreking rakende die oprigting van 'n graanmark.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1905. De Malmesburyse Vergadering. 17 Januarie, bl. 5, kol. 2</ref> In die redakteursbrief is Onze Jan Hofmeyr verheug oor die samewerking wat onder die produsente heers: die boer hoef nie 'n handelaar te wees of te word nie, maar hy moet probeer om die beste mark vir sy produkte te beding en verseker. Sowel kopers as verkopers van hawerhooi was by die vergadering op Malmesbury teenwoordig.<ref name="haverhooi.19.1.1906">''De Zuid-Afrikaan''. 1905. De prijs van Haverhooi, 19 Januarie, bl. 4, kol. 3</ref> Die volgende verklarings of bewerings word gegee: deels is die bedorwe hawerhooiprys te wyte aan die gulsige kommissie-agente, wat baie lae tenders ingestuur het om kontrakte te verseker, sonder om die belange van die boere in ag te neem. Ook die spoorwegtariewe is verhoog en die Johannesburgse mark is met hooi uit die Transvaal voorsien.<ref name="haverhooi.19.1.1906" /> Almal wil egter weet: teen watter prys word hooi in Kaapstad ingevoer? Want volgens mnr. Jacobus Louw kos ingevoerde hooi 5 sjielings 4 pennies per 100 pond, terwyl kuilvoer ("geperst voeder") 4 sjielings 10 pennies per 100 pond kos. Volgens mnr. C. Starke kos kuilvoer 3 sjielings 9 pennies per 100 pond; oor die ingevoerde hooiprys is hy nie heeltemal duidelik seker nie, maar dit moet om en by die prys van kuilvoer kos.<ref name="haverhooi.19.1.1906" /> As dit dan so is, waarom word koloniale hooi dan teen minder as 3 sjielings per 100 pond aangekoop? Van oorproduksie is daar immers geen sprake nie, want dan sou daar tog geen invoere van duisende bale ten duurste gewees het nie.<ref name="haverhooi.19.1.1906" /> Drie besluite is op die vergadering geneem:<ref name="haverhooi.19.1.1906" /> * Eerstens sal geen hooi onder 3 sjielings en 3 pennies per 100 pond verkoop word nie. Al het Moorreesburg die prys vasgestel op 3 sjielings, moet mens in gedagte hou dat die spoorvervoer vanaf die Moorreesburgstasie na Malmesbury omtrent 2¾ pennies per 100 pond vrag bedra. * Tweedens sal 'n kommissie met volmag aangestel word wat die plaaslike hooikopers tegemoet kom. Al klink hierdie besluit teenstrydig met die eerste, is bedinging steeds beter as om van 'n uiterste maatreël gebruik te maak. * Derdens is op 'n afvaardiging besluit om die regering te gaan spreek oor die verhoging van spoorwegtariewe op koloniale landbouprodukte. In die namiddag het die kommissie en die plaaslike hooikopers tot 'n vergelyk gekom: 3 sjielings en 1½ pennie per 100 pond. Dit was 'n kompromie tussen die voorgestelde prys van die vergadering en die prys (3 sjielings) wat sommige hooikopers bereid was om te betaal.<ref name="haverhooi.19.1.1906" /> '''Eerste Wêreldoorlog'''<br> Blykbaar het Moorreesburg reeds in 1912 hul eie Boerevereniging gehad om hulself te organiseer, wat as voorloper gedien het vir MKB.<ref name="Lochner.77.79." /> In daardie jaar is ook De Westelike Graanboeren Ko-operatieve Vereniging (Wesgraan) op Malmesbury gestig (wat oor 'n eeu heen telkemale met ander maatskappye geamalgameer en herbenoem is, onder andere tot WP (Koöperatief) Beperk, tot WPK Landbou Beperk, Kaap Agri Bedryf Limited, en Agrimark Operations Limited).<ref>[https://web.archive.org/web/20250912163313/https://www.kalgroup.co.za/about/our-history KAL Group - Our History]</ref> Wat die Eerste Wêreldoorlog betref: in sy geheel gesien, is tot 136 000 jong Suid-Afrikaners landwyd van produktiewe diens onttrek om te gaan veg, wat 'n arbeidstekort meegebring het. Al was daar nie veel materiële skade in die Unie van Suid-Afrika aangerig nie, het dit wel spoedig die prys van lewensmiddele soos graan, vleis, asook grond die hoogte ingejaag, wat op sy beurt vererger is deur 'n spekulasiemark wat ontstaan het.<ref name="burger.boerdery.piketberg">Burger, W.A. 1975. Boerdery. In: ''Piket teen 'n berg: Die geskiedenis van Piketberg 1660-1970. s.l. s.n., pp. 318-335</ref> Onder andere was die grondpryse hoog, en toe die pryse later sak, was baie boere in die pekel, omdat skuld op hoë grondpryswaardasies aangegaan is.<ref name="MKB2008Geskiedenis">[https://web.archive.org/web/20100227055954/http://www.mkb.co.za/geskiedenis.htm MKB: Geskiedenis (2008-webwerf)]</ref> Derhalwe het boere liggame in die lewe begin roep om oor die pryse, versending en bemarking van hul produkte te waak. Om buitensporige premies teë te werk, vind mens in die Swartland byvoorbeeld vyf graanboere van Piketberg wat in 1916 'n onderlinge brandversekeringsmaatsakppy op 'n koöperatiewe beginsel stig en bestuur - wat nogal gewaagd is vir 'n groep mense sonder enige aktuariële kennis, insidensietabelle of kapitaal. Eers toe die Wet op Koöperasies in 1922 geproklameer is, is die "Piketberg Ko-operatiewe Graanboeren Brand Beschermings Maatschappy Beperkt" in 1923 tot stand gebring.<ref name="burger.boerdery.piketberg" /> Die Piketberg-Boere Maatskappy word in 1919 gestig.<ref name="burger.boerdery.piketberg" /> Omdat Wesgraan self sy eie lede se graan wou aankoop, om totaal onafhanklik te word van vyandige meulenaars, besluit die direksie op 26 Maart 1918 om hul eie meul op te rig. So is De Boeren Koöperatieve Maatschappy Beperk (Bokomo) op 6 Februarie 1919 gestig.<ref name="Richter.Uitbreiding">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA31 Richter, G. 2010. Uitbreiding van koringprodukte. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 31-36]</ref> '''Stigting'''<br> '''Januarie 1925''': Na samesprekings wat al sedert 1911 aankom,<ref>[https://archive.org/details/officialyearbook6192sout/page/518/mode/2up?q=%22moorreesburg+elevator%22 Official yearbook of the Union and of Basutoland, Bechuanaland Protectorate and Swaziland. 1923. Grain Elevators. p. 519]</ref> word Moorreesburg se (mielie)graansuier (van die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens) vir die Moorreesburgse boere beskikbaar gestel. Die oprigtingskoste het £25 559 bedra. Die bergingskapasiteit van die graansuier is 2 600 Britse ton (of 2 641,72 metrieke ton).<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Papers/OYaFHpg4OrkC?hl=af&gbpv=1&bsq=Moorreesburg Annual Report of the Department of Defence. 1929, bl. 21]: The Moorreesburg elevator has a storage capacity of 2,600 tons. It was opened for business in January, 1925, and the cost of its erection was £25,559. So far it has not proved a success from the point of view of the patronage it has received.</ref> '''1927''': Om jou koring te gradeer en weeg sou jou 3 pennies kos vir byvoorbeeld elke 200 pond koring. 200 pond is eintlik 'n sak koring se inhoud; jy betaal dus per sak koring. Daarbenewens moet jy nog die bergingsgeld betaal. Om jou koring die eerste 10 dae te berg, was gratis. Daarna kos dit jou vanaf begin Oktober tot einde Maart 2 pennies per 200 pond vir elke 30 dae (al lê dit ook nie die volle maand nie). Vanaf begin April tot einde September kos dit 1 pennie per sak koring vir elke 30 dae (al word dit daar ook nie vir 'n volle maande geberg nie).<ref>[https://archive.org/details/IndustrialDevelopmentInSouthAfrica/south-industrial-1927-RTL018149-LowRes/page/104/mode/2up?q=moorreesburg+elevator Department of Mines and Industries. 1927. Industrial development in South Africa.]</ref> '''30 Junie 1930''': Die graansuier is nie eens halfpad vol nie: daar is slegs 1 135 Britse ton (1 153,21 metrieke ton) daarbinne. Boonop is dit 587 ton (596,56 metrieke ton) minder as wat in die vorige 12 maande opgeneem is.<ref>"Annual Report of the General Manager". 1931. p. 34: The total volume of wheat deposited in the Moorreesburg elevator during the year ended 30th June, 1930, represented 1,135 tons only, which is less than half the storage capacity of the elevator and 587 tons below the quantity handled in the preceeding twelve months.</ref> Op <u>'''25 September 1931'''</u> word die Moorreesburg Koringboere Koöperatiewe Vereniging gestig, net meer as 'n maand nadat die Porterville Koöperatiewe Landboumaatskappy op 8 Augustus 1931 gestig is.<ref name="Richter.Armoede" /> Op die direksie dien J.H. Basson (van die plaas Anyskop, as voorsitter op 4 Desember 1931 verkies<ref name="MKB2008Geskiedenis" />), J.S. Marais (Welgelegen, ondervoorsitter<ref name="MKB2008Geskiedenis" />), J.P. Smit (Goudmyn), J.C. Carstens (Melkboom), H.A. Hanekom (Hanekomshoop), L.S. Lochner (Drieheuwels) en D.W. Bester (Uitkyk).<ref name="Richter.Armoede" /> Die eerste sekretaris was D.J. Kotzé (Dirkie Tamatie) en is later bevorder tot bestuurder met A.W. (Boekies) Kotzé as sy sekretaris. D.J. Kotzé tree in 1971 af, en word opgevolg deur A.W. Kotzé (wat sedert 1952 aan die Koöperasie verbonde was), met J.W. (Willie) Loubser wat tot sekretaris bevorder is.<ref name="Lochner.77.79." /> Party bronne vermeld dat daar aanvanklik 47 boere koöperasielede was,<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> ander weer 55 lede.<ref name="Lochner.77.79." /> '''1931-1935''': So min graan is in die staatsbeheerde graansuier oor vyf jaar hanteer dat die fakture wat uitgereik is maar £75 was (soos wat graan geweeg of geberg is), terwyl die uitgawes, rente en waardevermindering van die graansuier £7 839 bedra. Omdat die graan in 1934 so min was, is die graansuier gesluit en die inhoud na die een in Kaapstad oorgedra. Die Hoofbestuurder van Spoorweë en Hawens het later die opdrag gegee dat die graan wat uit die Moorreesburg-distrik kom voortaan by die graansuier ter plaatse geberg moet word.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Papers/TDIa_57aeFgC?hl=af&gbpv=1&bsq=%22+but+the+General+Manager+recently+instructed+that+the+grain+offered%22&dq=%22+but+the+General+Manager+recently+instructed+that+the+grain+offered%22&printsec=frontcover Papers: U.G.. (1936). Suid-Afrika:Staatsdrukker, p. 44]: Moorreesburg Elevator . - Receipts from this elevator , which was completed in 1925 at a cost of £ 25,559 amounted to £ 75 for the five years, 1931-1935, while expenditure , mainly interest and depreciation , over the same period totalled £ 7,839. Owing to the small quantity of wheat offering in 1934, the elevator was closed and the grain diverted to the Capetown elevator, but the General Manager recently instructed that the grain offered in the Moorreesburg District should be stored in the elevator there.</ref> Takke word op Koperfontein (1935) en Koringberg (1936) oopgemaak, waarna op Moravia (1943), Bergrivier (1944) en Langebaanweg (1948, maar sluit in 1977). Hier word boerderybenodigdhede verskaf en graan ontvang.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Omdat daar 'n behoefte aan die herstel van windpompe, plaasmasjinerie en motors ontstaan het, is 'n werkswinkel in Hoofstraat aanvanklik gehuur. Later is 'n nuwe werkswinkel in 1946 opgerig.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> '''28 September 1953''': Die hoeksteen vir 'n nuwe hoofkantoorgebou word gelê. Die gebou word amptelik op 9 Desember ingewy.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Dan word 'n depot in '''1953''' by Leliedam opgerig. In oorleg met buurkoöperasies word daar ooreengekom waar silo's opgerig kan word om oorvleueling te voorkom; in 1955 word aansoek gedoen massaskure te Moorreesburg, Koperfontein en Koringberg op te rig.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> '''1957''': Die Moorreesburg Koringboere Koöperatiewe Vereniging het in 1950 nog ongeveer 481 000 (imperiale) sakke koring hanteer; nou het dit in 1957 opgeskiet na 685 000 (imperiale) sakke. Die opbrengs per morg het ook toegeneem.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Veldtrust/Fywi4U0ftZgC?hl=af&gbpv=1&bsq=1957+opge-+skiet+het&dq=1957+opge-+skiet+het&printsec=frontcover ''Veld Trust News''. 1959. Baie werk wag in winterrëenvalstreek: Meer weiding. Januarie, bl. 30]</ref> '''1963''': Die graansuier op Moorreesburg was een van vele dwarsoor die land wat eintlik vir mielies bedoel was. Die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens het hul van die begin af bestuur, waarna hulle teen 1963 na die Mielieraad en vandaar na die onmiddellike koöperasies in die omgewing verkoop is (19 van die graansuiers word nog in 2001 gebruik).<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Industrial_Archaeology/kIHUS9zUTOEC?hl=af&gbpv=1&dq=moorreesburg%20elevator%20terminated&pg=PA143&printsec=frontcover Worth, D. 2005. Gas and Grain. The Conservation of Networked Industrial Landscapes. In: ''Industrial Archaeology: Future Directions''. Duitsland: Springer US, p. 143]: The elevators continued to be managed by South African Railways and Harbours from their inception until 1963. At that time the country elevators, with the exception of Moorreesburg, was transferred first to the Mealie Industry Control Board, and subsequently to the local farmer's co-operatives. Of these, 19 remained in use in 2001.</ref> Natuurlik bly Moorreesburg se graansuier die uitsondering, en bly ook Staatsbesit, want - dis 'n koringproduserende gebied.<ref>Verslag van die Gekose Komitee oor Openbare Rekeninge .... Suid-Afrika, Volksraad, 1961. pp. 74-75: GRAANSUIERS ( par. 43, bl. 73).<br> 340. ''Voorsitter'' ] Mnr . Kruger , die bedryfsresultate van die graansuiers by Kaapstad, Durban en Moorreesburg het 'n wins van R97 344 getoon, vergeleke met 'n wins vergeleke met 'n wins van R1,017,418 in die vorige jaar. Waaraan is die afname in die wins te wyte? (''Mnr. Kruger.'') Dit is hoofsaaklik te wyte aan 'n afname in die uitvoer van mielies.<br> 341. Beskik die Administrasie nou net oor graansuiers by Kaapstad, Durban en Moorreesburg? - Ja. Die nuwe graansuier by Oos-Londen sal egter eersdaags in werking kom. Hierdie graansuier is feitlik voltooi, maar daar is geen mielies om daarin opgeneem te word nie.<br> 342. Ek merk dat 6,574 ton koring in die loop van die jaar in die graansuiers opgeneem is. Is dit koring wat ingevoer is? Ja<br> 343. [''Mnr. S.J.M. Steyn''] Kan u meer inligting verstrek in verband met die bedrag van R42,679 ten opsigte van graansuiertarief en -opslagkoste op 706,610 sakke wat gedurende April 1963 in die binnelandse graansuiers opgeneem is? - Ja. Hierdie bedrag verteenwoordig inkomste wat in 1963-'64 verkry is uit graan wat in ons binnelandse graansuiers opgeneem was. Hierdie graansuiers is sedertdien verkoop.<br> 344. (''Voorsitter'') Hoeveel binnelandse graansuiers is destyds verkoop? Vier-en-dertig. Al binnelandse graansuier wat ons behou het, is die een by Moorreesburg.<br> 345. Waarom is die Moorreesburgse graansuier behou? — (''Mnr. Fawdry'') Al die graansuiers wat mielies hanteer, is aan die Mielieraad verkoop. Moorreesburg is egter 'n koringproduserende gebied.</ref> '''1965''': MKB teken sy hoogste ledetal aan: 2 079.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Op 1 Julie 1965 word die Vereniging formeel 'n Koöperasie. Die Registrateur van Koöperasies het in 1965 die volgende oor MKB gesê: "Arm is hy gebore, maar ryklik is hy geseën en ryklik het hy groot en sterk geword. Die Moorreesburg Koöperasie is soos die groot akkerboom, wat eers 'n akkertjie was, maar waarvan die uitgestrekte takke nou diens, vrede en rus bied."<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Omstreeks '''1971''': Met die desimalisering van Suid-Afrika in 1961 is die metrieke stelsel by 'n sak koring eers tien jaar later ingevoer, toe die imperiale sak koring van weleer 90 kg geword het (dit was eintlik 203 lbs., dit wil sê 3 pond massa vir die streepsak self, met 200 pond koring in die sak). Maar ná 1976 het die gewig van die sak koring 70 kg geword.<ref name="Richter.Berging">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA121 Richter, G. 2010. Die berging van graan. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 115-124]</ref> Die eerste silo's van die koöperasie word in '''1972''' opgerig.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> '''1974-1975''': Die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens sluit hul graansuier op Moorreesburg.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/South_African_Railways_and_Harbours_Stat/MtdlLShEhTIC?hl=af&gbpv=1&bsq=%22Die%20graansuier%20op%20Moorreesburg%20is%20gesluit%22&printsec=frontcover Verslag van die Kontroleur en Ouditeur-generaal oor die Rekenings van die Suid-Afrikaanse Spoorwegadministrasie, 1974-75, bl. 38]: Bedryfsresultate vir 1974-75 toon 'n wins van R1 235 378 vergeleke met 'n verlies van R697 400 in die vorige jaar. Die graansuier op Moorreesburg is gesluit. Terwyl geen inkomste uit hierdie bate gedurende die jaar verkry is nie, is uitgawe van R4 989 aangegaan, hoofsaaklik ten opsigte van waardevermindering en rente op kapitaal, en dit is in die bedryfsresultate ingesluit.</ref> Tussen 1960 en 1978 is daar 'n drastiese afname in die getal lede - 908 minder mense. Dit word toegeskryf aan die ontvolking van die platteland: boere verkoop hul plase aan ander grondeienaars en trek dorpe of stede toe. Dit blyk wel dat die groter ekonomiese eenhede hoër produksie en opbrengste lewer, soos afgelei kan word uit die tabel (ponde en pennies is omgeskakel na Rand en sent):<ref name="Lochner.77.79." /> {| class="wikitable" | valign="top" |'''Steekproefjaar''' | valign="top" |'''Ledetal''' | valign="top" |'''Koringproduksie''' | valign="top" |'''Wintergraan-''' '''produksie''' | valign="top" |'''Omset (R)''' | valign="top" |'''Wins (R)''' | valign="top" |'''Verlies (R)''' |- | valign="top" |1931/32 | valign="top" |55 | valign="top" |4 723 Imp. sakke | valign="top" |- | valign="top" |9 230 | valign="top" |- | valign="top" |122 |- | valign="top" |1940/41 | valign="top" |567 | valign="top" |181 239 Imp. sakke | valign="top" |- | valign="top" |584 932 | valign="top" |9 597 | valign="top" |- |- | valign="top" |1949/50 | valign="top" |1 226 | valign="top" |421 204 Imp. sakke | valign="top" |44 693 Imp. sakke | valign="top" |2 883 612 | valign="top" |25 136 | valign="top" |- |- | valign="top" |1959/60 | valign="top" |1 876 | valign="top" |717 431 Imp. sakke | valign="top" |26 539 Imp. sakke | valign="top" |6 471 028 | valign="top" |89 820 | valign="top" |- |- | valign="top" |1969/70 | valign="top" |1 106 | valign="top" |526 289 Imp. sakke | valign="top" |8 728 Imp. sakke | valign="top" |7 438 949 | valign="top" |235 440 | valign="top" |- |- | valign="top" |1977/78 | valign="top" |968 | valign="top" |1 195 657 Metr. sakke | valign="top" |54 872 Metr. sakke | valign="top" |20 633 426 | valign="top" |747 364 | valign="top" |- |} In '''1979''' bedien MKB boere van Koringberg, Aurora, Hopefield, Het Kruis, Redelinghuys, Sandberg, Leipoldtville, 'n deel van Graafwater en 'n deel van Velddrift. Ontvangsdepots vind mens op Moorreesburg, Moravia, Koringberg en Koperfontein - met graansuiers wat altesaam 114 788 metrieke ton koring kan bevat, of dan 1 639 833 metrieke sakke koring (dus 70 kg-sakke). Daar is ook twee buitedepots op Ratelfontein en Bergrivier. Bo en behalwe die silo's is daar ook groot graanskure, 'n moderne werkswinkel en 'n motorhawe in MKB se naam.<ref name="Lochner.77.79." /> Dan nog is MKB die grootste werkgewer op Moorreesburg in 1979: die 169 werknemers word geklassifiseer 68 blank en 101 nie-blanke werknemers. Die onderneming verskaf ook behuising vir sy werknemers.<ref name="Lochner.77.79." /> In 1979 dien op die direksie A.B.J. van der Merwe (voorsitter), J.C. de Jongh (Graafwater, ondervoorsitter), J.E. Carstens, J.H. Visser (Sauer), M.H. Koch, P.J. Brink (Aurora), A.J. Ackermann, P.S. Theron (Koringberg), D.J. kotzé en A.A. Serdyn. Die bestuurder is A.W. (Boekies) Kotzé en die sekretaris steeds J.W. (Willie) Loubser.<ref name="Lochner.77.79.">Lochner, J.J. 1979. ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 77-79</ref> MKB se koringontvangste styg van 96 131 ton in 1980 tot 159 780 ton in 1985.<ref name="Richter.Berging" /> '''1982''': In die Amptelike Suid-Afrikaanse Munisipale Jaarboek staan: "Die Moorreesburg Koringboere Koöperasie hanteer jaarliks 40% van die totale graanoes van die Swartlandstreek. Die gemiddelde koringopbrengs is ongeveer 1,2 ton per hektaar." <ref>Amptelike Suid-Afrikaanse Munisipale Jaarboek. 1982. Moorreesburg. Pretoria : S.A. Assoc. of Municipal Employees, bl. 38.</ref> '''1983''': die hoofkantoor word uitgebrei - kantore vir senior bestuur en 'n nuwe raadsaal word aangebou, asook 'n selfbedieningswinkel op die grondverdieping.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Aan die einde van '''1996''' is die Koringraad ontbind.<ref name="Richter.Armoede">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA73 Richter, G. 2010. Armoede en uitkoms. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 73-78]</ref> In '''1998''' word die handelsafdeling van die Bergriviertak na Velddrif verskuif waar 'n winkelkompleks en brandstofvulstasie gebou is.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Omdat kanola sedert 1995 in die omgewing verbou is vir kookolie en margarien, is 'n oliepers op Moorreesburg in '''1998/1999''' opgerig.<ref>[https://web.archive.org/web/20250912183832/https://www.grainsa.co.za/ebook/GSA-Geskiedenisboek.pdf GraanSA. 2016. Die Graan- en Oliesadebedryf van Suid-Afrika: 'n reis deur tyd, bl. 67]</ref> Rekordoeste word in 1987, 1993, 1996 (meer as 250 000 ton) en 2002 aangeteken toe meer as 200 000 ton koring by MKB se silo's aankom.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> '''Van maatskappy tot Overberg Agri'''<br> Terwyl Frankryk in 2025 nog 22 589 koöperasies (van welke aard ook) het,<ref>[https://web.archive.org/web/20250912195126/https://coops4dev.coop/fr/4deveurope/france Coops4dev.coop]</ref> en in Nederland daar as't ware 'n oplewing vanaf 5 007 (2010) tot 9 539 (2024) koöperasies sigbaar is,<ref>[https://web.archive.org/web/20250514080205/https://cooperatie.nl/veelgestelde-vragen/hoeveel-cooperaties-zijn-er-in-nederland/Cooperatie.nl : Hoeveel coöperaties zijn er in Nederland?]</ref> word Suid-Afrikaanse ''koöperasies'' sedert 1994 toenemend ''korporasies''. In navolging van baie koöperasies, word Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk op 28 Junie 1999 ook 'n privaatmaatskappy,<ref name="delist">[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. In dieselfde jaar word 'n openbare maatskappy gestig, die Graanboere Groep Beperk - die ou koöperasie-'aandele' van die MKB-lede word soontoe oorgedra.<ref name="Richter.Transformasie" /> MKB word dus die bedryfsmaatskappy/bedryfsliggaam/volfiliaal van Graanboere Groep Beperk.<ref>[https://web.archive.org/web/20090918200246/http://www.mkb.co.za/index.htm MKB Tuisblad]</ref><ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> Van die redes vir samesmeltings vind mens in die tydperk sedert einde 2003/begin 2004 toe amalgamasieplanne en gesprekke die botoon gevoer het. Boland Agri Beherend, Graanboere Groep en WPK Beleggings het in dié tyd die moontlikheid bespreek om saam te smelt<ref>[https://archive.is/v8yiR#selection-1553.0-1577.259 ''Landbouweekblad''. 2024. MKB wil steeds saamwerk, 4 Junie.]</ref> (dit het wel op 'n nulletjie uitgeloop - Boland Agri en WPK Beleggings het egter saamgesmelt om Kaap Agri Beperk te word). Die volgende voordele is in hierdie tydperk uitgelig - bewoording soos "ontsluiting van energie deur kragte saam te snoer", "'n groter besigheid in die streek te skep", "om kundigheid te verpoel", "om gemeenskaplike bedreigings beter die hoof te bied", "gesamentlike belange te beskerm", "risiko's te versprei", "dupliserende aksies uit te skakel", "om groter aankoopvolumes te bekom", "besparings in bedryfskoste", "optimale aanwending van bronne", "uiteenlopende besighede sal na mekaar kan groei en by mekaar inskakel wanneer die tyd daarvoor geleë is". Boere sou ook beter daaraan toe wees "omrede die landboubesigheid bestaan met steeds dieselfde doel as tydens die oorspronklike stigting van koöperasies, naamlik om 'n sterker produsentebesigheid van boere vir boere wat voedsel en vesel in 'n volhoubare platteland, met kwaliteitlewe vir al die betrokkenes, te produseer".<ref name="Richter.Transformasie" /> Kortom: aandeelhouers moet tevrede gestel word. In wese voel die skrywer, Gawie Richter, in sy boek ''Geskiedenis van die Koringbedryf'' (2010) dat die lede en veral die jonger geslag boere nie meer dieselfde lojaliteit soos hul ouers teenoor hul landboubesigheid koester as tydens die koöperatiewe era nie; dat daar selfs van 'n [[vervreemding]]sgevoel gepraat kan word. Dan weer, die boere kan wel 'n waardevolle neseiertjie in die maatskappy geniet, wat voorheen nie so maklik en vryelik verhandelbaar was nie. Selfs al is hierdie boere nie meer aandeelhouers nie, baat hulle steeds by die maatskappy - naamlik beter diens - die hoofdoel is wel nie meer om die produksiemiddele laag te hou nie, maar om wel goeie dividende te lewer.<ref name="Richter.Transformasie" /> Ander ontwikkelings by MKB sluit in: '''2000''': Die stoor agter die hoofgebou word as konferensiesentrum ingerig en die Jan Basson Sentrum gedoop.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Die sentrum kon gehuur word vir konferensies en funksies soos troues en verjaardagvieringe.<ref>[https://web.archive.org/web/20121105121310/http://www.mkb.co.za/index.php/afr-kommoditeite/jan-basson-sentru-verhuring MKB Jan Basson Sentrum (2011-webwerf)]</ref> '''2003''': Petfood Caterers (Edms) Bpk (PFC) word gestig en vervaardig droë hondekos. Teen 2011 is daar meer as 40 personeellede in diens; daar is twee handelsmerke: Trusty en Menu.<ref name="MKB2011.h.">[https://web.archive.org/web/20130501034515/http://www.mkb.co.za/index.php/kommersieel/hondekos MBK Hondekos (2011-webwerf)]</ref> '''2006''': MKB en Southern Oil van Swellendam neem gesamentlik die Swartland Oliepers op Moorreesburg oor.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> In '''2008''' daal die ledetal tot 466 lede; die daling word steeds toegeskryf aan ontvolking van plase.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> In dieselfde jaar het MKB se silo's oor sy hele afsetgebied 'n opbergingskapasiteit van 195 550 metrieke ton.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> (Teen 2011 is die bergingskapasiteit van die silokompleks op Moorreesburg alleen 52 500 ton vir koringberging, en 6 700 ton vir kanola).<ref>[https://web.archive.org/web/20130503190704/http://www.mkb.co.za/index.php/afr-kommoditeite/graanafdeling/moorreesburg MKB Mooreesburg Graanafdeling (2011-webwerf)]</ref> '''2010''': Die Graanverkrygingskantoor en die Hyundai Dienssentrum word op Moorreesburg geopen; die OK Grocer te Velddrif word oorgeneem.<ref name="MKB2011" /> '''2011''': Die OK Grocer op Citrusdal en die Shell Vulstasie by Moorreesburg word oorgeneem; NutroScience op Malmesbury word gekoop.<ref name="MKB2011">[https://web.archive.org/web/20130503190806/http://www.mkb.co.za/index.php/korporatief/geskiedenis MKB.co.za (2011-webwerf)]</ref> In '''2011''' verskaf MKB werk aan meer as 300 personeellede. Dienspunte sluit in: Koperfontein, Velddrif, Langebaan, Bergrivier, Moravia, Citrusdal en Leliedam. Ses silokomplekse, vier LandMark-handelswinkels, drie saadaanlegte, twee OK Grocer-winkels, plus 'n hondekosaanleg (Petfood Caterers) op Moorreesburg, 'n versekerings- en makelaarsafdeling met twee kantore, 'n meganisasie-afdeling asook hoofkwartier op Moorreesburg getuig wat oor 80 jaar tot stand gebring is. Die omset vir die boekjaar 2010 tot 2011 het bykans R450 miljoen beloop. Dit is ook in 2011 toe Senwes (gesetel op Klerksdorp) begin belangstelling toon het in MKB.<ref>[https://web.archive.org/web/20250912165839/https://www2.senwes.co.za/files/main_articles/2011/12/20/advertensie_AFR.pdf Senwes Aanbod]</ref><ref>[https://issuu.com/diecourant/docs/courant_145_issuu MKB verkoop straks gedeelte aan Senwes: Struktuur kan nou ná 80 verander]</ref> In die 2012- jaarverslag van Senwes staan: "Die voorgestelde verkryging van 'n meerderheidsaandeel in Graan Boere Groep Beperk (GBG) van Moorreesburg was onsuksesvol", by 2 Augustus 2011 "Moontlike verkryging van belang in Moorreesburgse Koringboere (Edms) Bpk ('MKB')". Maar op 21 Februarie 2012: "Trek omsigtigheid terug op MKB (Graanboere Groep Beperk)." <ref>[https://web.archive.org/web/20250912164423/https://www2.senwes.co.za/Files/main_corporate/annual_reports/2012/Senwes_Jaarverslag_2012.pdf Senwes Jaarverslag 2012, bl. 14]</ref> Die rede wat glo aangevoer is, is dat die MKB-aandeelhouers nie bereid was om toe te laat dat 'n enkele aandeelhouer meer as 10% besit nie. Aangesien onder die aandeelhouers 61% wel toegeneë was om hierdie verandering te aanvaar, terwyl slegs 39% die status quo verkies het, glo die ''Western Cape Business News'' die prys per aandeel wat Senwes sou aangebied het was die eintlike probleem.<ref>[https://web.archive.org/web/20170302110616/http://www.wcbn.co.za/articles/dailynews/2908/Senwes+Retreats+From+Western+Cape.html ''Western Cape Business News''. 2012. Senwes Retreats from Western Cape. 9 April]</ref> MKB smelt in 2011 egter saam met Overberg Agri.<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> Overberg Agri is op sy beurt weer 'n amalgamasie in 2005 van die Bredasdorp-Napier Landbougroep (BNK = Bredasdorp-Napier Koöperasie), en Caledon-Riviersonderend Landboubeheermaatskappy Bpk. (CRK = Caledon-Riviersonderend Koöperasie);<ref>[https://archive.is/iSk53#selection-1039.0-1039.554 Overberg Agri. 2024. Meer oor ons]</ref> hierdie samesmelting is moontlik gemaak nadat die beslote korporasies teen die einde van die negentigerjare maatskappye geword het (CRK op 30 Januarie 1998 en BNK op 2 Maart 1998).<ref name="delist" /> Op '''17 Oktober 2017''' gee die lede van die Moorreesburgse Koringboere (Edms) Bpk amptelik te kenne - hulle het gestem: die maatskappy moet ontbind. Die spesiale besluit is reeds op 28 September 2017 by die Kommissie vir Maatskappye en Intellektuele Eiendom (CPIC) ingedien.<ref>[https://archive.org/details/393232310/41254_17-11/mode/2up?q=koringboere Staatskoerant, No. 41254. 17 November 2017, bl. 14]</ref> '''2021''': Moorreesburg se kanolapers kan 6 000 ton kanola per maand verwerk, of 72 000 ton per jaar. Die vooruitsig was om 255 000 ton kanola teen einde 2022 te verwerk.<ref>[https://archive.is/a1tgV Genis, A. 2021. Swartland kan meer kanola produseer. ''Landbouweekblad'', 22 Okt.]</ref> ==== Erdvark Engineering (oorsprong) ==== In 1952 stig Willem Marais die ''Erdvark Ploegfabriek'' (Edms. Bpk.) op Moorreesburg. In 1971 sluit sy seun, Sarel Marais, hom by die besigheid aan. Twee fabrieke word gelyktydig bedryf, by name die een op Philippi op die [[Kaapse Vlakte]] en die een op Moorreesburg. Die Philippi-fabriek spits hom hoofsaaklik toe op die vervaardiging van slytonderdele en groot ploegimplemente; die fabriek op Moorreesburg fokus weer op die kleiner implemente.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Met Willem Marais se afsterwe in 1975 neem sy seun die bedryf oor. Hy verkoop die Philippi-fabriek in 1986 en skuif die onderneming Moorreesburg toe.<ref name="Erdvark2025" /> Die ploegfabriek word omstreeks Oktober 1990<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> as lopende onderneming oorgekoop deur Thian Rossouw; die fabriek en personeel word hierna opnuut by Trawal gevestig,<ref name="Erdvark2025" /> sowat 14,5 km buitekant [[Klawer]] (of sowat 168 km noord van Moorreesburg). Skaarploeë is van die begin af vir koringproduksie gebruik, totdat skottelploeë sedert die 1930's toenemend in gebruik geneem is.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA106 Richter, G. 2010. ''Geskiedenis van die Koringbedryf vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009)''. Stellenbosch: African Sun Media, p. 106]</ref> Waar daar 'n vraag is, is daar 'n aanbod: Op soortgelyke wyse het Erdvark aanvanklik verstelbare rysterplaat- en beitelploeë vervaardig, waarna die skottelploeë 'n groter markaanvraag begin geniet het. Sedertdien ontwikkel Erdvark ook allerlei skrapers en skroppe, maar veral sedert die 2010's ook walgooiers (of operdploeë) geskik vir die vrugte- en neutebedryf. Daarbenewens het die ontwikkeling van verstelbare skeurploeë met hidrouliese stelsels en moderne beitelploeë twee jaar geduur.<ref name="Erdvark2025" /> ==== Moorrees-bakkery ==== In die RSG-program "Doen jou eie ding", uitgesaai op Dinsdag, 19 Augustus 2025 vanaf 11:30 tot 12:00, gesels Ryk van Niekerk met Carien Hugo-Waring, die stigter en eienares van die ''Moorrees''-bakkery, 'n nisbakkery op Moorreesburg, op die hoek van Royal- en Hoofstraat (Hoofstraat 8). Die onderneming het in 2021 tydens die Covid-grendeltyd tot stand gekom.<ref name="doenjoueieding19aug25">[https://omny.fm/shows/doen-jou-eie-ding/doen-jou-eie-ding-19-augustus-2025 Radio Sonder Grense. 2025. Doen jou eie ding: 19 Augustus.]</ref> Hugo-Waring, 'n plattelander van geboorte, het na die eerste grendeltyd vanaf Durbanville na Moorreesburg getrek, met die droom om iets nuuts op die platteland te begin. Sy wou ook haar dogter op die platteland grootmaak.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Hugo-Waring se agtergrond is eintlik die wynbedryf, maar sy is opgelei in hotelbestuur en het oorsee gewerk: 5 jaar in Skotland. Terug in Suid-Afrika doen sy ervaring op in die wynbedryf, veral wat verkope, handelsmerkbestuur en verspreiding aanbetref. Sy werk onder meer vir die Ruperts. Met die eerste Covid-grendeltyd kom die gesin voor 'n keuse te staan; daar word besluit op 'n nuwe begin op Moorreesburg.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Die perseel van ''Moorrees'' het voorheen aan die Shoprite-groep behoort; dit was 'n akademie waar bakkers opgelei is. Met die Covid-tydperk gaan die hele projek ten gronde, omdat die nodige ondersteuning van die sektorale onderwys- en opleidingsowerhede verdwyn het; kontakonderwys is verbied: slegs die gebou en die toerusting bly agter slot en grendel oor. Die een se dood is die ander se brood: Hugo-Waring het die potensiaal raakgesien, welwetend dat die gesin vyf jaar lank bloedweinige omset sou toon - niks kom oornag nie.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Moorreesburg se ligging lê tussen êrens en nêrens: die dorp se inherente koopkrag is bitter beperk, maar die dorp self is in die middelpunt van die Swartland geleë, omring deur agt dorpe in die onmiddellike 45-minute-radius. Die mark is dus binne- en buitekant die dorp geleë. Ironies genoeg sit Moorreesburg in die hartjie van die koringland, maar daar was geen langfermentasiesuurdeegbrood (dus, met 'n lang rys- of gistingstyd) op die rakke te vinde nie.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Ses weke voordat die opening sou plaasvind (1 Julie 2021 was die openingsdag) is die sakeplan opgetrek en al die nodige reëlings getref, en slegs twee dae voor die opening word die tweede grendeltyd aangekondig. Dit het alles vertraag; daardie eerste ses maande was maar suur brood eet: nie alleen kom die sakeplan tot stilstand nie; boonop ontstaan daar 'n kontantvloeiprobleem. ''Moorrees'' bestaan in wese slegs op papier.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Jaar 1 was Carien Hugo-Waring alleen in die bakkery aan die bak en brou. 10 000 brode later was sy tevrede met haar vordering en stel 'n personeellid aan. Ten tyde van die uitsending (Augustus 2025) is daar drie persone in die bakkery werksaam.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Nie alleen is die bakkery 'n arbeidsintensiewe werk nie, die toerusting self is duur, veral in ag genome dat 'n goedkoop produk (brood) gemaak moet word. Die eerste drie jaar is 'n huurkontrak aangegaan; in 2024 is die (ou, maar duursame en werkende) toerusting gekoop.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Benewens die bakkery, is daar ook 'n restaurantjie, 'n eie steenmeul (steengemaalde meel word landwyd versend), 'n AirBNB, asook werkswinkels/aanlynkursusse in bedryf. Slegs tussen 300 en 500 brode word per week gebak, wat hierdie broodnodige diversifisering regverdig. Pleks daarvan om jou op 'n magdom afsetgebiede (lees: supermarkte) te verlaat, word daar eerder op "broodvennote" (soos restaurante, deli's, koffieroosters, asook hotelle <ref name="MM16Aug2025">[https://archive.is/oQTDa Roberts, M. 2025. Herlaai jou pap stadsbatterye op Koringberg. ''Maroela Media'', 16 Augustus.]</ref>), verhoudings en wedersydse lojaliteit gefokus - dit is sakelui wat begrip het vir die produk self: brood wat geskik is vir diegene wat ly aan suikersiekte of glutenonverdraagsaamheid. Sulke vennote skrik nie vir die hoër broodprys vergeleke met 'n gewone winkelbrood nie. Met die radio-uitsending het die bakkery reeds elf sulke broodvennote dwarsoor die Swartland (en Weskus) in sy adresboekie. Dié brode word verpak en vriende van die bakkery wat op Moorreesburg bly (of personeellede) lewer die produk op ander dorpe af. Met die besendings word diegene in brood betaal. Deur hierdie sakemodel word die verspreidingskoste verminder, sodat die gewone koper nie R100,00 vir 'n brood hoef op te dok nie. Aflewerings vind weekliks nou ook op Hopefield en Langebaan plaas. Ten tyde van die uitsending kos 1 kg-panbrode vanaf R40,00; 1,5 kg-panbrode (vol sade aan die buitekant) kos tot so R65,00.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Ter prysvergelyking: 'n winkelbrood se winskopieprys tussen 25 Augustus en 7 September 2025 bedra omtrent R16,99.<ref>[https://web.archive.org/web/20250906081852if_/https://specials.shoprite.co.za/deals/wcmajordeals25aug07sep25/files/assets/common/downloads/wcmajordeals25aug07sep25.pdf?uni=4f7080c622334739dedbb657b7e921ed Winskopieblad van Shoprite, 25 Augustus tot 27 September 2025]</ref> Deur 'n leweransier van supermarkte te wees, bevind Hugo-Waring, skep jy eintlik kompetisie teen jouself gerig - jy neem jou eie brood uit jou mond uit. Die broodvennote is deur persoonlike reklame gewerf: kopers van die brode self, of by netwerkaangeleenthede waar 'n broodjie met belangstellendes gebreek word en 'n praatjie aangebied is.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Wat die kursusse aanbetref was daar al omtrent 250 leerlinge, waarvan 5 buitelanders: individue van Ghana, Spanje, Frankryk, Kanada en Australië.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> == Biblioteekdiens == === Carnegie-biblioteek === ==== Stigting ==== 'n Afvaardiging uit die publiek het op 4 April 1911 die Stadsraad genader, met die wens om jaarliks 'n bydrae te maak vir 'n biblioteek. Die raad was hiervoor te vinde, en 'n openbare vergadering van belangstellendes is belê. Die besluit is geneem om 'n biblioteek te stig, en die Carnegie-biblioteek het in dieselfde jaar nog tot stand gekom. Die dryfkrag agter die stigting was die "bekende, statige miss Koch, 'n oujongdame" van die plaas Biesiesfontein.<ref>Lochner, J.J. 1979. Die ontwikkeling van die dorp. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979.'' Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 71</ref> Of so lui J.J. Lochner se paragraaf in NG Moorreesburg se eeufeesboek. Die ware toedrag van sake is baie meer omvangryk [[Moorreesburg/Korrespondensie_ter_stigting_van_die_Carnegie-biblioteek_op_Moorreesburg|as mens eers die briewe onder oë kry.]] "Concert te Moorreesburg" verskyn as koerantkop op 24 Desember 1903 in ''De Zuid-Afrikaan''. Al was dit op die dag van die uitvoering bitter warm, en al kon mens nie verwag dat die boere van heinde en ver af sou opdaag nie, was die opkoms nietemin bevredigend en £12 is ingesamel. Die toegangskaartjies het 2 sjielings en 1 sjieling onderskeidelik gekos:<ref>[https://web.archive.org/web/20250823152110/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4200/za-1903-12-24.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan.'' 1903. Concert te Moorreesburg. 24 December 1903: 6]</ref> {{cquote| Het eerste van een reeks concerten, door de jongelieden van deze plaats onder leiding van juff. Koch te worden gegeven, de opbrengst waarvan bestemd is voor het aankopen van boeken voor een publieke leeskamer, liep gisteraand uitmuntend goed af. Het doel is ontegenzeggelijk goed en in het oefenen krijgen onze jonge menschen een kans om het sluimerend talent in menigeen te ontwikkelen, de smaak voor goede muziek wordt aangekweekt, terwijl velen voor achteruitgang op intellectueel gebied bewaard word. }} Op 1 Augustus 1905 verskyn 'n kort beriggie in ''De Zuid-Afrikaan''. Die vorige aand het die jongmense die tweede van 'n reeks konserte op Moorreesburg gelewer, waarvan die opbrengs bestem was vir 'n "boekerij". Daar was ook 'n groot opkoms van "buitenlieden",{{voetnota|plattelandsbewoners, of besoekers van buite die dorp wat op plase bly}} in so 'n mate dat laatkommers geen sitplek kon kry nie. Die korrespondent dink kinders moet liefs dieselfde toegangsgeld gevra word as dié van volwassenes, om sodoende die "onwenselike element" stellig te verminder sodat daar meer plek vir die ouer mense kan wees. Die eerste gedeelte van die program was puik. Die tweede helfte minder goed; die tussensprake was feitlik onhoorbaar, omdat die kinders wou "sien". Tog word die uitvoerders geloof vir die wyse waarop hulle hierdie moeilikheid die hoof gebied het.<ref>[https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-01.pdf?sequence=1&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. Moorreesburg. 1 Augustus:4, kolom 7]</ref> Op 19 April 1907 is die eerste aansoek gerig aan die Skots-Amerikaanse filantroop, [[Andrew Carnegie]], en het misluk. Reeds die afgelope twee jaar lank (dus, vanaf 1905 en vroeër) is konserte in Moorreesburg en omstreke gehou om geld in te samel. Uit 'n arm gemeenskap kon slegs £30 bymekaar geskraap word. In hul pleidooi word ook uitgewei hoe die Moorreesburgers tot onlangs toe nog van die wêreld afgesny was, en maar die geringste opvoeding geniet het. Selfs al is die brandende begeerte van die platsak inwoners (te wete kleinboere, kramers en ambagsmanne) daar, kan mens mos nie bloed uit 'n klip tap nie. Dit sal 'n klein ewigheid duur voordat daardie biblioteekdroom eendag bewaarheid word. Op 29 September 1908 verskyn byvoorbeeld die volgende uittreksel in ''De Zuid-Afrikaan'' (bladsy 5, kolom 7), wat handel oor een van die konserte wat Koch gereël en 'n week tevore aangebied is. Dit blyk teen dié tyd 'n jaarlikse instelling te wees. Cissy van Niekerk was die sangeres, en Cohen die violis.<ref>[https://web.archive.org/web/20250505091516/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4244/za-1908-09-29.pdf?sequence=13&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1908. Moorreesburg - publieke leeskamer. 29 September:5]</ref> {{cquote| '''Moorreesburg - Publieke leeskamer''' Op de avond van de 22ste dezer werd er alhier een konsert gegeven tot ondersteuning van het Publieke Leeskamer Fonds. De nette en geschikte kerkzaal, verlicht en versierd op een luisterrijke wijze, was gevuld met een aanzienlik aantal der inwoners van het dorp en omliggende boereplaatsen.<br> Ds. Retief wees in een kort openingswoord, betreffende het doel van het konsert, op de voordelen, welke een leeskamer verschaft, en meende dus, dat een onderneming als deze door het publiek ondersteun diende te worden. Hij noemde de naam van mej. Koch, als stichtster van het Fonds, en komplimenteerde haar over de ijver door haar aan de dag gelegd en de moeite en opoffering zich getroost, om dit konsert elke jaar een sukses te maken. Sprekende over het financiële, bleek het, dat een geschenk van £25 ontvangen werd van de ed. heer J.A.C. Graaff, L.W.R., alsook kleinere geschenken van de ed. heer F.S. Malan, L.W.V., de heer A.P.W. Immelman, L.W.V., en de heren Smuts en Koch. Hij bedankte verder mej. Cissy van Niekerk en de heer M. Cohen voor hun overkomst van Tulbagh en Piketberg respektievelik, om ook deel te nemen aan het programma. Het programma werd vervolgens op uitmuntende wijze afgehandeld.[...] }} Die eerste aansoek by Carnegie het moontlik misluk omrede die bedoelinge hopeloos te vaag omskryf was. Al het die poging misluk, bly hierdie korrespondensie by Carnegie geargiveer (en later, die Home Trust Co.).<ref>Home Trust Company. "Carnegie Public Library, Moorreesburg, South Africa." Correspondence. [August 21, 1911]. Columbia Digital Library Collections [Columbia University Libraries]. Toegang 14 Julie 2024. https://doi.org/10.7916/d8-7f0f-by77</ref> In Julie 1911 word 'n tweede poging aangewend. Die bewoording verander merkbaar. Ná 4 jaar se onverdrote ywer sedert die eerste briewepoging in 1907, is daar in 1911 nou altesaam £73 ingesamel, en ook maar net omdat 'n parlementslid £25 tot die fonds bygedra het; dáársonder, het die £30 nie eens verdubbel nie. Die gemeenskap het eenvoudig nie die geld of die middele nie. Hierdie keer word daar spesifiek gelet op die gegewe data wat verlang word, naamlik: die bevolkingstal wat voordeel sal trek uit 'n biblioteek en die impak daarvan; presies wat die wetgewing van die Kaapkolonie behels; {{voetnota|Al was unievorming in 1910, 'n jaar tevore, was van die wetgewing in die Kaapprovinsie nou uit die Kaapkoloniedae.}} hoeveel die regering bereid is om by te dra; of daar grond beskikbaar is; en wie verantwoordelik gaan wees vir die instandhouding van die biblioteek. Nou gaan dit ook nie meer gewoon net om arm plattelanders nie, nee, maar Suid-Afrikaners én Britte wat vir die hawermoutfabriek werk wat bevoordeel sal word. Die bevolking in die streek tel 3&nbsp;000 mense, wat eweneens by die biblioteek sal baatvind. Die munisipaliteit en die staat sal gesamentlik £100 per jaar betaal vir die instandhouding. Die NG Kerk het grond gratis beskikbaar gestel: 100 x 100 voet. En die gewenste bedrag word uitdruklik op papier gestel vir die oprigting van 'n biblioteek: £1&nbsp;500. Hierdie brief is op 10 Julie 1911 geskryf. Verder het Maria D. Koch (die sekretaresse van die biblioteekkomitee) ook strategies die troefkaart gespeel: as die woord van 'n stadsklerk, die burgemeester, die dorpsraad en die predikant nie 'n geldmagnaat kan oortuig nie, beroep sy haar op die hoogste gesag, naamlik die Minister van Opvoeding, [[François Stephanus Malan]], om 'n goeie woordjie vir haar te doen. Dit doen hy ook. Dit het die gewenste uitwerking. In 'n brief, gedagteken 21 Augustus 1911, word die aansoek toegestaan. J.P. du Toit, die voorsitter van die biblioteekkomitee, word deur hierdie brief daarvan in kennis gestel. £1 500 word bewillig slegs vir die oprigting van die gebou. Die voorgestelde planne kan maar gestuur word. Daar was twee voorgestelde planne: een wat slegs die boukoste sal dek (£1 500), die ander bouplan 'n bietjie goedkoper, om £300 aan boeke te bestee. Dit word so beskryf in die brief van 19 September 1911. Koch skryf op 22 September 1911 ook haar eie persoonlike brief aan Carnegie, waarin sy hom bedank, en doen ook 'n ontboeseming wat die biblioteek vir haar as mens beteken. Interessant genoeg word in hierdie brief gesê die komitee het al ''twee keer'' vantevore probeer ("and now when for the third time we've appealed to you for help"). Die bouplanne word uiteindelik in Oktober versend, soos 'n brief gedateer 23 Oktober 1911 dit stel. Die £1&nbsp;500-skenking word in die November 1911-uitgawe van ''The Library Journal'' aangeteken.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=Bp9JAAAAYAAJ&pg=GBS.PA603&hl=en_ZA&q=moorreesburg ''The Library Journal''. 1911. Gifts and Bequests. November, p. 603]</ref> Op 20 November 1911 kom die brief vanaf Carnegie se kantoor terug: die befondsing is uitsluitlik vir die boukoste bedoel, en nie vir die boeke nie; boonop is daar hopeloos te veel ingeboude afskortings by die planne ingeteken wat die koste omhoog jaag. 'n Paar los boekrakke kan ewe gemaklik en goedkoper 'n paar privaathoekies inrig. Een groot vertrek sonder enige afskortings is daarom veel beter gepas. Ook skort daar papierwerk rakende die aankope van die erf en of die munisipaliteit hom sal onderneem om die biblioteek te onderhou. Presies twee maande verloop, voordat Koch die volgende brief op 20 Januarie 1912 skryf. Die planne is ondertussen hersien en word nou versend. Sy laat egter ook nie na om te noem dat die nodige dokumente al die vorige jaar die 10de Julie ingedien is nie. Nietemin stuur sy die nodige brief saam. Op 20 Februarie 1912 is die planne goedgekeur en die biblioteekkomitee word gevra om Home Trust Co. in Hoboken, [[New Jersey]] te kontak. Carnegie gee Home Trust Co. op 5 Maart 1912 die opdrag om die geldsake te behartig. Byna 'n anderhalfjaar gaan verby. Maar uiteindelik word daardie briefie tog op 'n wintersdag op 24 Julie 1913 geskryf: die Carnegie-biblioteek is op Vrydag, '''20 Junie 1913''' op Moorreesburg '''geopen''', en deur niemand anders nie, as die Minister van Opvoeding, F.S. Malan, self. 'n Noenmaal is gehou en al die hoëlui van die streek was teenwoordig. Koch het wel nog net een laaste klein versoekie: 'n foto van Carnegie om in die biblioteek op te hang. Met die foto wat Andrew Carnegie gestuur het, kom die boodskap geteken op 13 September 1913: "Success to the Morreesburg Public Library".<ref name="AnnieBasson">[https://www.youtube.com/watch?v=_KbANuin8HI YouTube: Die Goeie Aarde: Hart van die Swartland]</ref> 'n Kleurfoto is in 1936 aan die biblioteek gestuur ter herdenking van sy honderdste verjaarsdag.<ref name="BMalan">[https://archive.org/details/sim_cape-librarian-kaapse-bibliotekaris_1958-12/page/n5/mode/2up?q=moorreesburg Malan, B. 1958. Moorreesburg se Carnegie-Biblioteek. In: ''Die Kaapse Bibliotekaris''. Desember, 4-5.]</ref> ==== Die jare ná stigting ==== Die Streeksbibliotekaresse van die Afdeling Malmesbury, mej. Betsie Malan, lig in die Desember 1958-uitgawe van ''Die Kaapse Bibliotekaris'' bietjie die sluier oor die nadraai.<ref name="BMalan" /> Nadat die kerkraad die perseel geskenk en die mooi gebou opgerig is, begin hulle met 'n bankbalans van £200 in die plus.<ref name="BMalan" /> Vergeleke met die [[Joachim Nikolaus von Dessin|Von Dessin]]-biblioteek wat vir 'n eeu lank in die Kaap stof vergader het omdat eeue-oue teologiese werke in Latyn nie noodwendig binne iedereen se smaak val nie, was geld by die Moorreesburgers die grootste struikelblok.<ref name="BMalan" /> Niks in die lewe is verniet nie - afgesien van personeelsalarisse moet ook nog nuwe boeke aangekoop word. Al is Hopefield en Moorreesburg selfs teen 1943<ref>[https://archive.org/details/sim_south-african-journal-of-library-and-information-science_1943-07_11_1/page/2/mode/2up?q=moorreesburg Varley, D. 1943. Cape Libraries To-day and To-morrow. ''Suid-Afrikaanse Biblioteke'' Julie, 11 (1):3]</ref> nog die enigste twee dorpsbiblioteke in die ganse Kaapprovinsie wat nié 'n subskripsiebiblioteek met ledegeld-heffing was nie (teen 1945 kom Albertinia<ref>[https://archive.org/details/sim_south-african-journal-of-library-and-information-science_1945-01_12_3/page/62/mode/2up?q=moorreesburg ''Suid-Afrikaanse Biblioteke''. 1945. Book Review: Libraries in the Cape Province. Januarie, 12(3): 63]</ref> se naam ook by, en in 1947 ook Joubertina en Kenhardt<ref name="Kenhardt">[https://archive.org/details/sim_south-african-journal-of-library-and-information-science_january-april-1947_14_3-4/page/92/mode/2up?q=moorreesburg Suid-Afrikaanse ''Biblioteke''. 1947. Library Notes and News. Januarie-April: 92]</ref>), is dit tot in die 1950's slegs in naam. Hierdie bepaling van gratis diens is omseil deur 'n donasie van minstens 5 sjielings (60 pennies) ''per boek'' per jaar van elkeen te eis wat wou lees.<ref name="BMalan" /> Tydens die depressiejare loop dinge drasties agteruit en teen 1933 beloop die skuld £66 in die minus. Die bibliotekaresse se salaris word verminder tot £1 10 sjielings per maand (sy moes ook poetsvrou speel), die aandure word afgeskaf (om elektrisiteit te bespaar). Ter aansporing, is sy egter geregtig op 10%-kommissie op alle donasies - wat haar sou aanspoor om geld in te samel. Die dorp is ook in wyke ingedeel en elke komiteelid moes, in 'n reeds versukkelde dorp, die dorpenaars gaan bearbei.<ref name="BMalan" /> Sake staan so: diegene wat nie wou lees nie, het nou nog minder leeslus. Die onderwysers voer weer aan die skoolbiblioteek is toegerus met genoeg leesstof - waarom moeite doen met die dorpsbiblioteek? Voorts is die Provinsiale toelaag met 25% besnoei; die Moorreesburg Munisipaliteit gee darem bietjie skiet met £16 per jaar. Slegs 46 nuwe boeke is in 1933 aangekoop; die ledetal is maar 56 persone. Die boeksirkulasie is 75 keer wat "verhalende lektuur" (fiksieboeke) per maand uitgeneem is, en 10 keer vir vakliteratuur (niefiksieboeke). Daardie jaar het gemiddeld slegs 10 tot 15 mense per dag die biblioteek besoek. Aan die een kant word gekla oor daar te min Afrikaanse boeke op die rakke is, maar aan die ander kant is daar oor 'n lang tydperk slegs 2 Afrikaanse boeke uitgeneem. (Selfs in 1958 is daar "altyd die klagte dat die Afrikaanse rakke leeg is, maar dis omdat al die boeke uitgeneem is en die mense feitlik net Afrikaans lees!").<ref name="BMalan" /> Teen 1937 is die bankbalans weer £27, 9 sjielings en 1 pennie in die plus, maar die moontlikheid word tog oorweeg om, soos die res van die Kaap, en te oordeel aan die onvolhoubaarheid, maar oor te gaan na 'n subskripsiebiblioteek. By navraag, raai die Suid-Afrikaanse Openbare Biblioteek hul egter aan dat die dorpsmunisipalitet die biblioteek van Moorreesburg geheel en al moet oorneem (maar sulke versoeke en vertoë is al voorheen vrugteloos aan die munisipaliteit gerig). Verder word die woord "Subskripsiebiblioteek" alleen as 'n [[anachronisme]] beskou, en Moorreesburg se biblioteek moet maar wag vir die verslag van die Interdepartementele Komitee, sodat die Provinsiale Administrasie die verantwoordelikheid kan oorneem.<ref name="BMalan" /> Dit sou egter nog byna 20 jaar duur.<ref name="BMalan" /> Op 31 Augustus 1946 verduidelik die eerste Provinsiale Biblioteekorganiseerder, mnr. S.J. Kritzinger,<ref name="Kenhardt" /> hoe 'n vrye biblioteekskema werk. Dit duur egter nog tot 1953 voordat die biblioteek uiteindelik by die ou skema kon aansluit. Eers omtrent 3 jaar ná die nuwe ordonnansie kon die Moorreesburg Munisipaliteit so ver gekry word om by die nuwe Biblioteekdiens aan te sluit. Hierna volg die herstelwerk. Hierdie modernisering sluit in: die ou meubels is herrangskik en nuwe rakke is vir die kinderafdeling ingerig; die ou stowwerige en "doodse" gebou is opgevrolik met pastelkleurige mure en nuwe vloerbedekking wat kleurryker vertoon; genoeg rakspasie het die biblioteek lig en ruim laat voel. Die Carnegie-biblioteek kon opnuut op 12 September heropen word.<ref name="BMalan" /> Daar was natuurlik kritiek uitgespreek oor hierdie 'geldverkwisting', want "Moorreesburg se mense lees tog nie". Die teendeel is egter bewys met "die regte bibliotekaresse in 'n aantreklike gebou", waardeur die mense "feitlik aangelok word". Drie weke nadat die biblioteek weer oopgemaak het, is die ledetal byna 300 persone en die boeksirkulasie 1 764, meer as dubbeld soveel boeke as wat in die verlede maandeliks gelees is.<ref name="BMalan" /> Die geesdriftige bibliotekaresse hier ter sprake is "mev. Naude", die dogter van mnr. Walters, wat, net soos sy, ook 'n ywerige lid van die Biblioteekkomitee was. Haar naam verskyn trouens reeds in die notules van die 1930's, eers as jongmeisie, daarna as getroude vrou.<ref name="BMalan" /> ==== Tot Nasionale Gedenkwaardigheid verklaar ==== In die Staatskoerant van 17 Augustus 1984 word die Ou Carnegie/Biblioteekgebou tot Nasionale Gedenkwaardigheid verklaar. Die proklamasie lui so (in die Afrikaanse kolom, tikfoute ingesluit):<ref>[https://web.archive.org/web/20240713182757/https://sahris.sahra.org.za/sites/default/files/gazettes/9384-1790%20Carnegie%20Library%2C%20Church%20Street%2C%20Moorreesburg.pdf Kennisgewing No. 1790 van 17 Augustus 1984 (Staatskoerant uitgawe 9384), digitaal verkry vanaf https://sahris.sahra.org.za/node/30620 ]</ref> {{cquote| WET OP OORLOGSGRAFTE EN NASIONALE GEDENKWAARDIGHEDE, No. 28 VAN 1969 VERKLARING VAN DIE EIENDOM MET INBEGRIP VAN DIE OU CARNEGIE/BIBLIOTEEKGEBOU DAAROP, GELEË IN KERKSTRAAT, MOORREESBURG. Kragtens die bevoegdheid my verleen by artikel 10 (1) van die Wet op Oorlogsgrafte en Nasionale Gedenkwaardighede, 1969 (Wet 28 van 1969), verklaar ek, Gerrit van Niekerk Viljoen, Minister van Nasionale Opvoeding, hierby die eiendom, met inbegrip van die ou Carnegie-biblioteek daarop, geleë in Kerkstraat, Morreesburg, tot nasionale gedenkwaardigheid. ''Beskrywing'' Die eiendom met inbegrip van die ou Carnegie-biblioteekgebou daarop, geleë op sekere stuk grond te Moorreesburg, afdeling Malmesburg, synde Perseel C.L. (nou bekend as Erf 123, Moorreesburg), en groot nege-en-sestig (69) vierkante roede en sestig (60) vierkante voet. Transportakte 7228/1913, gedateer 27 Augustus 1913. ''Historiese en argitektoniese belang'' Hierdie indrukwekkende gebou, ontwerp deur die argitek N.T. Cowin, is in 1913 opgerig op grond geskenk deur die Nederduits Gereformeerde Kerk, Moorreesburg. Die boukoste wat £1 500 beloop het, is deur Andrew Carnegie van Skotland bewillig en nadat die gebou voltooi is is dit na hom vernoem. Die totstandkoming van die Carnegie-biblioteek is te danke aan die ywer en deursettingsvermoë van mej. M. D. Koch van die plaas Biesjesfontein, wat dié projek van stapel gestuur het. 10/2/1116. G. VAN N. VILJOEN, Minister van Nasionale Opvoeding. }} Op die tweetalige kennisgewing verskyn die volgende (en veel bondiger) Afrikaanse bewoording: {| border=1 cellpadding=4 style="border-collapse: collapse; border: 1px solid var(--base-color);" |- style="vertical-align:top;text-align:center;" | | Hierdie gebou, ontwerp deur die argitek N.T. Cowin, is in<br /> 1913 opgerig op grond geskenk deur die Ned. Geref. Kerk.<br /> Die boukoste wat £1 500 beloop het, is deur Andrew <br /> Carnegie van Skotland bewillig. Die projek is deur<br /> Mej. M.D. Koch van die plaas Biesjesfontein, Moorreesburg,<br /> van stapel gestuur.<br /> Geproklameer 1984 |} <gallery> File:Moorreesburg Carnegie library plaque.jpg File:Carnegie library 002.jpg File:Moorreesburg Carnegie Library 03.jpg File:Moorreesburg Carnegie Library 04.jpg </gallery> Minder as 'n jaar later maak die bibliotekaresse, mev. M.J. Kellerman, melding van hierdie gebeurtenis in die ''Kaapse Bibliotekaris''. Aangesien die biblioteek oor heelwat foto's, briefwisseling en selfs die spyskaart ten tyde van die openingsplegtigheid in 1913 beskik, oorweeg die biblioteekkomitee om 'n fondsinsameling te hou, met die doel voor oë om 'n uitstalkas aan te skaf waarin al die historiese dokumente in die biblioteek uitgestal kan word. Dié idee spruit voort nadat die biblioteek die vorige jaar 'n kompetisie gereël het om 'n kerspartytjie vir die storietyd-kleuters te hou - R123,00 is die vorige jaar toe vir die kerspartytjie ingesamel. <ref>[https://web.archive.org/web/20250302130907/https://www.westerncape.gov.za/cas/files/wcg-blob-files?file=2024-11/6-june-july.pdf&type=file Kellerman, M.J. 1985. Brokkies en menings: Moorreesburg Biblioteek word 'n Nasionale Gedenkwaardigheid. ''Kaapse bibliotekaris'', Junie/Julie, p. 21-22]</ref> Dit is miskien iets besonders of wetenswaardig dat 'n "stukkie rymelary" deur 'n getroue leser geskryf en opgedra is aan die ou biblioteek en sy personeel, wat bibliotekaresse Retha Kellerman nog gedeel het in die ''Kaapse Bibliotekaris'' in 2001, 3 jaar voor die nuwe biblioteek sou open. As toeligting staan daar: "Samou is 'n bynaam vir Moorreesburg en Dirkie Uys, die skool op ons dorp, se naam."<ref name="KB.2001.MrtApr.53">Kellerman, R. 2001. Biblioteekblapse: Moorreesburg Biblioteek. ''Kaapse Bibliotekaris'', Maart/April:53</ref> {{cquote| '''Die Samou Dorpsbiblioteek''' <br> Toe ek nog ' n kind was en in Dirkie Uys<br> Moes ons in die biblioteek so stil wees soos 'n muis<br> 'n Heilige vrees het ons gehad<br> As die ou kwaai bibliotekaresse met ons praat.<br> Boeke moes behandel word met respek<br> Daarom mag ons nie raas in dié plek<br> Kennis in boeke het ons nog nie waardeer,<br> Dit maar eers toe ons groter word, geleer.<br> Baie kennis is in bundels hier saamgebind<br> Sodat elkeen dit wat hy soek hier kan vind<br> Om 'n studie te maak van interessante dinge in die biblioteek<br> Sal mens tyd moet maak elke dag van die week.<br> As jy wil ontspan, is 'n boek die aangewese ding<br> Om jou weer in die regte stemming te bring<br> As 'n leser sê hy kyk vir 'n sekere boek<br> Weet die dames wat daar werk, net waar om daarvoor te gaan soek.<br> Om biblioteek toe te gaan is iets om na uit te sien<br> As jy weet hoe vriendelik dié mense jou bedien<br> Hulle is altyd spontaan en Hulle is altyd spontaan en vol van 'n glimlag<br> As jy daar inkom elke dag.<br> }} Dieselfde leser se eggenoot het iets oor die personeel geskryf, wat ook in dieselfde 2001-rubriek verskyn:<ref name="KB.2001.MrtApr.53" /> {{cquote| '''Die biblioteek op Moorreesburg''' Die biblioteek op Samou<br> is ' n lieflike ou klipgebou.<br> Dit is iets om beslis te bewaar,<br> vanaf die boudatum bestaan dit al 86 jaar.<br> Die argitek meneer Cowin het eers die plan voltooi<br> sodat meneer Carnegie toestemming kon gee vir die spit van die eerste sooi.<br> Meneer Andrew Carnegie, 'n man om te onthou,<br> want hy het dit uit sy eie sak laat bou.<br> Die getal boeke is onbekend, maar dit sal baie wees<br> Ek sal nie onderneem om dit in my lewe deur te lees.<br> Die hart van die plek lê in die personeel,<br> Hart en siel in hul werk, geen probleem vir hul te veel.<br> Die vier dames wat die plek beman is vriendelik en te alle tye behulpsaam.<br> Ons noem hul ook sommer op hul naam,<br> vir Retha, Dalene, Katrina of Cecelia<br> As jy iets wil weet kan jy enigeen vra<br> My vrou laat my somtyds in die steek<br> solank sy net betyds kan wees by die biblioteek.<br> As hul nie te besig is, kan hul baie skerts en lag<br> Sy geniet hul geselskap al moet ek soms lank tuis vir haar wag. }} De Klerk skryf in 2021 op ''The Heritage Portal'' daar was oorspronklik twaalf Carnegie Biblioteke dwarsoor Suid-Afrika opgerig, maar daarvan het slegs sewe oorgebly, waarvan die Moorreesburg s'n een is.<ref>[https://www.theheritageportal.co.za/article/five-lost-seven-remain-carnegie-libraries-south-africa De Klerk, S.J. 2021. Five Lost Seven Remain: The Carnegie Libraries of South Africa. ''The Heritage Portal''. September, 24.]</ref> Isabel Young, Biblioteekbestuurder van Swartland, skryf in die ''Kaapse Bibliotekaris'' van Julie/Augustus 2024 : "Die gebou is in ’n baie goeie toestand en huisves tans die dorp se toerismeburo."<ref name="Young2024">[https://web.archive.org/web/20250224122200/https://d7.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/ja24_cape_librarian.pdf Young, I. 2024. Moorreesburg Biblioteek vier sy 20ste verjaarsdag. ''Kaapse Bibliotekaris'', Julie/Augustus:3]</ref> === Rosenhof Openbare Biblioteek === In 1967 word 'n gebou in die Rosenhofgebied opgerig, wat die gesondheidskliniek, behuisingskantoor en biblioteek gehuisves het. Die gesondheidskliniek skuif in 1994 na die gesondheidsentrum op die dorp. Later skuif die behuisingskantoor na die kliniekafdeling van die ou gebou, met die ou ruimte van die behuisingskantoor wat leegstaan. In 1995 besluit die munisipaliteit om die biblioteek met hierdie beskikbare ruimte te vergroot. Nadat die middelmuur uitgebreek is (die verbreking het R12&nbsp;000 beloop), is die rakke verskuif, die matte gelê, nuwe gordyne opgehang. Ook die biblioteek se oprit is geteer, en teen 1996 vind mens ook 'n nuwe uitgelegte tuintjie voor die gebou.<ref name="DeVilliers.1996" /> In die ''Kaapse Bibliotekaris'' van November/Desember 1996 word die bouplan van die nuwe Rosenhof Biblioteek afgedruk.<ref name="DeVilliers.1996" /> Die vloeroppervlakte het 62&nbsp;m² beslaan. Die voorraad boeke was 5&nbsp;342, die kunsafdrukke 13, die videokassette 20, die musiekkassette 6. Die ledetal onder die volwassenes was maar gering (295), maar die kinders was 690. Die jaarlikse sirkulasiesyfer in 1995 was 24&nbsp;180.<ref name="DeVilliers.1996" /> Die bibliotekaresse, mev. Mary Marais, was sedert 1977 in die biblioteek werksaam. Die leerlinge van die Laurie Hugo Primêre Skool, maar ook van Skoonspruit Sekondêr (van Malmesbury) en Steynville (Piketberg) is hier bedien, veral nadat die skoolleerplan met die koms van die nuwe demokratiese bewind verander het en meer inligting deur naslaanwerk van buite ingewin moes word. Die biblioteek is later met 'n fotostaatmasjien toegerus, wat die druk by die munisipale kantore verminder het. Die tydskrifsirkulasie was betreklik hoog vir so 'n kleinerige biblioteek: 605 vir 1995.<ref name="DeVilliers.1996">[https://archive.org/details/sim_cape-librarian-kaapse-bibliotekaris_november-december-1996_40_10/page/44/mode/2up De Villiers, A. 1996. Rosenhof Openbare Biblioteek. ''Kaapse Bibliotekaris''. November-Desember (40) 10:44]</ref> Onder die hofie 'Moorreesburg personeel presteer' skryf die redaksie van die ''Kaapse Bibliotekaris'' (Maart/April, 1999):<ref>[https://web.archive.org/web/20250518074830/https://www.westerncape.gov.za/cas/files/wcg-blob-files?file=2024-11/2-march-april.pdf&type=file ''Kaapse Bibliotekaris''. 1999. Moorreesburg personeel presteer. Maart/April:2]</ref> {{cquote| Mary Marais, bibliotekaris van Rosenhof Biblioteek en Katriena Matthews, skoonmaker, het elkeen onlangs 'n sertifikaat vir 21 jaar diens ontvang. Terselfdertyd het Retha Kellerman, bibliotekaris by Moorreesburg Openbare Biblioteek ook 'n sertifikaat vir 18 jaar diens ontvang. Die sertifikate is tydens 'n geselligheid deur Raadsheer C de Jongh, die burgemeester van Moorreesburg, aan almal oorhandig. Tydens die geselligheid is afskeid geneem van Mary Marais, wat vir 21 jaar getroue diens by Rosenhof Biblioteek gelewer het. Sy was 'n ware staatmaker en het die afgelope jare diep spore in die gemeenskap getrap. Sy was alombekend en bemind en haar vriendelike glimlag en behulpsaamheid, sal deur groot en klein gemis word. Baie geluk aan almal! }} === Moorreesburg Openbare Biblioteek (sedert 2004) === Reeds in 1958 is daar 'n behoefte aan fasiliteite soos 'n projeksiekamer by die Carnegie-biblioteek uitgespreek (soos om skyfies (dias) te vertoon).<ref name="BMalan" /> Dit voel dus teenstrydig om 'n biblioteekgebou tot Nasionale Gedenkwaardigheid te verklaar en feitlik op papier vas te teken, net sodat daar nie verbouings kan plaasvind om aan moderne behoeftes te voldoen nie; die behoeftes het met verloop van tyd immers nie verminder nie. Ook die Rosenhof-biblioteek sou met die nuwe skoolleerplan kort voor lank nie meer geskik wees nie. In 2002 word bekend gemaak die Provinsiale Wes-Kaapse Biblioteekdiens het 'n subsidie van R2&nbsp;100&nbsp;000 toegestaan vir die bou en oprigting van 'n nuwe openbare biblioteek op Moorreesburg. Die nuwe biblioteek vervang sodoende die Carnegie-biblioteek, asook die biblioteek te Rosenhof.<ref>[https://web.archive.org/web/20240713164147/https://www.westerncape.gov.za/text/2003/09a-ar_of_the_wcape_prov_library_service_2002_afr.pdf Jaarverslag van die Provinsiale Wes-Kaapse Biblioteekdiens, 2002/2003. Onder: Streekorganisasie, Nuwe fasiliteite en opgraderings, Boland. bl. 3]</ref> Die nuutgeboude Moorreesburg Openbare Biblioteek is in Maart 2004 geopen.<ref>[https://web.archive.org/web/20240713190634/https://www.westerncape.gov.za/text/2004/11/lib_services_2003_04_afr.pdf Jaarverslag van die Provinsiale Wes-Kaapse Biblioteekdiens, 2003/2004. Onder: Streekorganisasie, Nuwe fasiliteite en opgraderings, Boland. bl. 11]</ref> In die November/Desember 2004-uitgawe van die ''Kaapse Bibliotekaris'' word die nuwe biblioteek baie kortliks opgesom. Wat hier opval is die "pragtige donkerhout afwerkings met 'n besondere interessante toonbank", maar ook: "die hoë plafon dra by tot die besondere atmosfeer". Daar staan ook kindermeubels in vrolike kleure in die kinderafdeling wat met die donker hout van die boekrakke kontrasteer en by die volwasse kant nooi 'n ruim leesarea die gebruikers om in die biblioteek te vertoef. Verder word nog 'n bietjie detail verskaf: Die amptelike opening was op 30 Maart 2004. Die boekvoorraad staan op 21&nbsp;000. Die biblioteek beskik oor 'n "stewige" ledetal van 3&nbsp;042 mense. Die jaarlikse sirkulasie is 85&nbsp;901 keer wat boeke uitgeneem of hernieu is. Die totale oppervlak van die biblioteek beslaan 643&nbsp;m². Daar is 5 personeellede werksaam. En die argitekte van die gebou was Winston Lederie en Corrie de Swardt.<ref>[https://archive.org/details/sim_cape-librarian-kaapse-bibliotekaris_november-december-2004_48_6/page/19/mode/2up . De Villiers, J. 2004. Moorreesburg/Hermanus: van golwende koringlande tot deinende branders... ''Kaapse Bibliotekaris'', November/Desember, 48(6):38-39.]</ref> In Mei/Junie 2011 word die volgende personeellede van die biblioteek genoem: Cecelia Larey (bibliotekaris); Rocelle van der Horst (voorwaardelike toelae); Colleen Atkins (biblioteekhulp); Bonita Cupido (biblioteekassistent); Natasha Prins (biblioteekassistent) en Bellinda Saunders (biblioteekassistent).<ref>Loock, I. 2011. The Library Route: Swartland Munisipaliteit. ''Kaapse Bibliotekaris'', Mei/Junie:53-54.</ref> Volgens die erfwaardasie van 1 Julie 2023 is die erfgrootte waarop die biblioteek staan 3&nbsp;902&nbsp;m² en die erfwaarde alleen geraam op R3&nbsp;389&nbsp;000.<ref>[https://web.archive.org/web/20240614024043/https://www.swartland.org.za/media/docs/2023/Valuation_Rolls/Algemene_Waardasies_2023/Moorreesburg.pdf Swartland Municipality General Valuation for 2023, ingevolge Artikel 30 van die Munisipale Eiendomsbelastingwet 6 van 2004], sien bl. 78.</ref> Op 28 Maart 2024 is die 20-jarige bestaan van die biblioteek gevier. By hierdie geleentheid het die voormalige bibliotekaresse van die Moorreesburg Carnegie Biblioteek, Retha Kellerman, as gasspreker opgetree, en onder meer uitgewei oor die leesstof wat die lesers destyds uitgeneem het, hoe die publiek die biblioteek as 'n "oase" met die wonderlikste boeke beskou het, hoe aanstellings gedoen is, asook staaltjies oor die personeel en die afwagting op nuwe boeke. Personeel soos Cecelia Larey (bibliotekaresse) en Belinda Saunders (biblioteekassistent) wat destyds saam met haar gewerk het, is nog werksaam by die Moorreesburg Biblioteek. Die biblioteek beskik oor fasiliteite soos gratis internettoegang en rekenaargebruik, 'n fotostaatmasjien en internet-afdrukdiens. Jonk en oud word bedien: Skole en kleuterskole besoek die biblioteek nog gereeld; ouetehuisbesoeke en spesiale uitreike na seniorburgers word nie agterweë gelaat nie. Kinders word nie alleen gehelp met geletterdheid nie, maar ook rekenaargebruik.<ref name="Young2024" /> In 'n 2024-onderhoud met Cecelia Larey, Senior Bibliotekaresse by Moorreesburg-biblioteek, sê sy van die gewildste genres is speurverhale, rillers, spanningsverhale, Christelike fiksie en romanse. Sy ondervind die lesers het nie meer voorkeure nie; hulle lees nie slegs letterkunde soos voorheen nie, maar sluit ook lektuur in, soos romanse.<ref name="Cecelia Larey2024">[https://web.archive.org/web/20241110015921/https://www.litnet.co.za/ons-biblioteke-n-onderhoud-met-cecelia-larey/ ''Litnet''. 2024. Ons biblioteke: ’n onderhoud met Cecelia Larey. 9 Oktober.]</ref> Die gewildste titels wat sy tydens die onderhoud onder die lesers ervaar, sluit in: ''Anderman se vrou'' (Chris Karsten), ''Bloedfamilie'' (Elsa Hamersma), ''Buit'' (Dibi Breytenbach), ''Die losprys'' (Dee Henderson), ''Die rooi koord'' (Francine Rivers), ''Doolhof'' (Rudie van Rensburg), ''Gifbeker'' (Irna van Zyl), ''Hulle noem haar Carminda'' (E Kotze), ''Die kinders van spookwerwe'' (Lize Albertyn-du Toit), ''Klikbek'' (Sidney Gilroy), ''Leo'' (Deon Meyer), ''Minder as niks'' (Irma Venter), ''Die hart soek wat hy soek'' (René van Zyl), ''Ons skulde'' (PP Fourie), ''Roofdier'' (Marie Lotz), ''Soen my, asseblief'' (Dina Botha) en ''Verbly julle in die hoop'' (Helena Hugo).<ref name="Cecelia Larey2024" /> Wat die internet as bedreiging vir die biblioteekwese betref: die biblioteeklede weet nou al 'n boek is meer betroubaar. Die internet word in die biblioteek gebruik, maar tot 'n mindere mate om aanlyn te lees. Sy voel ook baie sterk daaroor dat mens jou gemeenskap se leesbehoeftes in ag moet neem: dit help nie die boekevoorraad bestaan slegs uit 40% Afrikaanse titels, terwyl die leserspubliek inderdaad 80% Afrikaanssprekend is nie.<ref name="Cecelia Larey2024" /> In April 2023/Maart 2024 is die voorraad boeke, tydskrifte, ens. 19 645 items,<ref name="Sirkulasiesyfers2023.2024" /> en 2024/2025 toon 19 132 items.<ref name="Sirkulasiesyfers2024.2025" /> === Sirkulasiesyfers === In 2004 word die syfers van die nuwe biblioteekgebou (open Maart 2004) en die einde van Rosenhof (sluit Maart 2004) soos volg verstrek:<ref name="Sirkulasiesyfers2004">[https://web.archive.org/web/20190517025703/https://www.westerncape.gov.za/sites/www.westerncape.gov.za/files/documents/2006/5/annual_review2004_05.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2004. p. 38]</ref> {| class="wikitable" ! rowspan="3" | Biblioteek ! colspan="8" |Boeksirkulasie (2004) ! rowspan="3" | Totale <center>Boeksirkulasie</center> ! rowspan="3" | Tydskrif-sirkulasie |- ! colspan="4" |Volwassenes ! colspan="4" |Kinders |- |Afrikaanse<br> fiksie |Engelse<br> fiksie |Xhosa-<br>fiksie |Vaklektuur/<br> niefiksie |Afrikaanse<br> fiksie |Engelse<br> fiksie |Xhosa-<br> fiksie |Vaklektuur/<br> niefiksie |- !Moorreesburg |62 179 |12 344 |0 |7 291 |16 483 |7 345 |0 |2 019 |107 661 |3 002 |- !Rosenhof |2 337 |66 |0 |119 |815 |160 |0 |46 |3 543 |641 |} Die syfers toon ook die gevoelige knou wat die Covid-19-grendeltydperk die sirkulasiesyfers van die Moorreesburg Openbare Biblioteek toegedien het. {| class="wikitable" ! rowspan="3" |Jaar ! colspan="8" |Boeksirkulasie ! rowspan="3" | Totaal ! rowspan="3" | Tydskrif-sirkulasie |- ! colspan="4" |Volwassenes ! colspan="4" |Kinders |- |Afrikaanse<br> fiksie |Engelse<br> fiksie |Xhosa-<br> fiksie |Vaklektuur/<br> niefiksie |Afrikaanse<br> fiksie |Engelse<br> fiksie |Xhosa-<br> fiksie |Vaklektuur/<br> niefiksie |- !April 2024 tot  Maart 2025<ref name="Sirkulasiesyfers2024.2025">[https://web.archive.org/web/20260408185839/https://www.westerncape.gov.za/cas/files/wcg-blob-files?file=2026-03/annual-review-2024-2025.pdf&type=file Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag April 2024 tot Maart 2025. p. 115]</ref> |18 504 |4 626 |0 |1 071 |5 702 |1 881 |1 |343 |32 128 |350 |- !April 2023 tot  Maart 2024<ref name="Sirkulasiesyfers2023.2024">[https://web.archive.org/web/20250403165255/https://www.westerncape.gov.za/cas/files/wcg-blob-files?file=2025-03/western-cape-library-service-annual-review-2023-2024.pdf&type=file Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag April 2023 tot Maart 2024. p. 97]</ref> |18 343 |4 003 |1 |861 |4 970 |1 551 |0 |274 |30 094 |454 |- !April 2022 tot  Maart 2023<ref name="Sirkulasiesyfers2022.2023" /> |17 607 |3 921 |0 |827 |4 213 |1 558 |0 |497 |28 623 |845 |- !April 2021 tot Maart 2022<ref name="Sirkulasiesyfers2021.2022" /> |14 701 |3 493 |0 |559 |2 357 |1 196 |0 |191 |22 497 |985 |- !April 2020 tot Maart 2021<ref name="Sirkulasiesyfers2020.2021">[https://web.archive.org/web/20240615183129/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/western_cape_library_service_annual_review_20-21_trilingual.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag April 2020 tot Maart 2021. p. 85]</ref> (Covid-tydperk) |10 842 |2 136 |2 |461 |1 356 |664 |2 |129 |15 592 |851 |- !Kalenderjaar 2019<ref name="Sirkulasiesyfers2019">{{Cite web |url=https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/western_cape_library_service_annual_review_2019-20.pdf |title=Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2019. p. 70 |access-date=20 Julie 2024 |archive-date=20 Julie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240720082221/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/western_cape_library_service_annual_review_2019-20.pdf |url-status=dead }}</ref> |39 081 |6 411 |2 |3 537 |6 268 |2 184 |64 |16 666 |74 213 |3 987 |- !Kalenderjaar 2018<ref name="Sirkulasiesyfers2018">[https://web.archive.org/web/20240701035606/https://www.westerncape.gov.za/assets/library_service_annual_review_2018-2019.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2018. p. 65]</ref> |41 089 |6 256 |2 |5 540 |7 566 |2 539 |18 |26 065 |89 075 |5 963 |- !Kalenderjaar 2017<ref name="Sirkulasiesyfers2017">[https://web.archive.org/web/20240717104105/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/annual_review_library_service_17-18.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2017. p. 76]</ref> |37 222 |5 968 |9 |2 951 |7 368 |2 392 |1 |14 810 |70 721 |4 222 |- !Kalenderjaar 2016<ref name="Sirkulasiesyfers2016">[https://web.archive.org/web/20240705235735/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/ar_16-17_all.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2016. p. 63]</ref> |43 278 |7 051 |9 |3 502 |10 123 |3 468 |10 |8 922 |76 363 |4 691 |- !Kalenderjaar 2015<ref name="Sirkulasiesyfers2015">[https://web.archive.org/web/20240704052411/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/library_service_annual_review_2015-16_all_3_official_languages_0.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2015. p. 63]</ref> |46 975 |7 155 |1 |3 586 |10 127 |3 825 |27 |3 035 |74 731 |4 063 |- !Kalenderjaar 2014<ref name="Sirkulasiesyfers2014">[https://web.archive.org/web/20240703232704/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/jaaroorsig_2014-5_afrikaans.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2014. p. 33]</ref> |52 218 |6 910 |13 |4 304 |10 233 |3 640 |9 |6 077 |83 404 |4 119 |- !Kalenderjaar 2013<ref name="Sirkulasiesyfers2013">[https://web.archive.org/web/20240513164444/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/finaal_statistiek_jaaroorsig_2013_-_14_afr_23_feb_0.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2013: Wes-Kaap vergelykings. p. 10]</ref> |52 853 |7 192 |31 |4 721 |12 166 |3 664 |29 |4 252 |84 908 |4 386 |- !Kalenderjaar 2012<ref>Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2012. p. 29</ref> |54 477 |8 588 |2 |4 411 |11 569 |3 866 |16 |2 383 |85 312 |4 364 |- !Kalenderjaar 2011<ref name="Sirkulasiesyfers2011">[https://web.archive.org/web/20240701151810/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/western_cape_library_servce_annual_review_afrikaans_2011-12_0.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2011. p. 45]</ref> |57 938 |9 154 |31 |5 392 |14 993 |4 408 |36 |3 718 |95 670 |4 284 |- !Kalenderjaar 2010 |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |- !Kalenderjaar 2009<ref name="Sirkulasiesyfers2008.2009">[https://web.archive.org/web/20220628212152/https://www.westerncape.gov.za/sites/www.westerncape.gov.za/files/documents/2011/5/western_cape_library_services_annual_review_200820092010_in_3_official_languages_of_the_western_cape.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2008 en 2009. p. 47 & 65]</ref> |58 149 |9 590 |51 |5 666 |13 791 |4 468 |5 |2 688 |94 408 |4 511 |- !Kalenderjaar 2008<ref name="Sirkulasiesyfers2008.2009" /> |54 813 |11 214 |0 |5 604 |13 852 |4565 |0 |1 808 |91 856 |4 219 |- !Kalenderjaar 2007<ref name="Sirkulasiesyfers2006.2007">[https://web.archive.org/web/20240627133401/https://www.westerncape.gov.za/sites/www.westerncape.gov.za/files/documents/2011/5/western_cape_library_services_annual_review_20072008.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2006 en 2007. p. 31 & 47]</ref> |54 313 |11 087 |0 |5 676 |14 755 |5 173 |0 |1 778 |92 782 |4 600 |- !Kalenderjaar 2006<ref name="Sirkulasiesyfers2006.2007" /> |60 375 |12 202 |0 |7 390 |16 497 |5 319 |0 |2 045 |103 828 |4 752 |} Op 17 Augustus 2021 is staatsbefondsde e-boeke en luisterboeke deur die Libby-toepassingsprogram vir elke Wes-Kaapse biblioteeklid beskikbaar gestel.<ref>[https://archive.is/KHEFO Western Cape Government. 2021. E-books now available to Western Cape public library users. 17 August.]</ref><ref>[https://archive.is/WuU15 Accessing eBooks remotely through the Western Cape Library Service.]</ref> Sover dit die Moorreesburg Openbare Biblioteek aangaan: die statistiek rakende die uitneem van e-boeke en luisterboeke, deur die Overdrive/Libby-toepassing, toon 'n baie geleidelike opgang. Vanaf April (dus, eintlik 17 Augustus) 2021 tot Maart 2022 is die e-boeke 103 keer uitgeneem, en luisterboeke 0 keer. In dieselfde tydperk het die lede van die Malmesbury Openbare Biblioteek die e-boeke 331 keer uitgeneem, en die luisterboeke 4 keer. Vergeleke hiermee, het die lede van die Bredasdorp Openbare Biblioteek in die Overberg in dieselfde tydperk 656 keer luisterboeke uitgeneem, asook 35 keer die luisterboeke.<ref name="Sirkulasiesyfers2021.2022">[https://web.archive.org/web/20240720081200/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/western_cape_library_service_annual_review_2021-2022.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag April 2021 tot Maart 2022. p. 85]</ref> April 2022 tot Maart 2023 toon dit duidelik: onbekend is onbemind. Wat sirkulasiesyfers van e-boeke en luisterboeke aanbetref, is Moorreesburg se syfers vir e-boeke 259 keer en luisterboeke 31 keer, en Malmesbury s'n 743 en 50 keer onderskeidelik. Elkeen van hierdie Swartlandse dorpe word nog in die skadu gestel deur die Bredasdorp Openbare Biblioteek, wie se lede die provinsiale e-boeke 1 582 keer uitgeneem het, en luisterboeke 164 keer.<ref name="Sirkulasiesyfers2022.2023">[https://web.archive.org/web/20240717104424/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/annual_review_2022-2023.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag April 2022 tot Maart 2023. p. 91]</ref> Die syfers toon 'n gestadigde toename in die biblioteekjaar 2023/2024.<ref name="Sirkulasiesyfers2023.2024" /> {| class="wikitable" ! rowspan="3" | Tydperk ! colspan="6" |Overdrive/Libby-sirkulasie |- ! colspan="2" |Moorreesburg (Swartland) ! colspan="2" |Malmesbury (Swartland) ! colspan="2" |Bredasdorp (Overberg) |- |E-boeke |Luisterboeke |E-boeke |Luisterboeke |E-boeke |Luisterboeke |- !April 2023 tot Maart 2024 |359 |17 |905 |252 |2 303 |330 |- !April 2022 tot Maart 2023 |259 |31 |743 |50 |1 582 |164 |- !April 2021 tot Maart 2022 |103 |0 |331 |4 |656 |35 |} == Toerisme en dorpsgees == Toerisme is, soos 'n gedig, 'n woordespel: elemente word met die hand uitgesoek en belig om 'n sekere bemarkbare beeld of indruk te skep en uit te straal. In '''1944''' word 'n Duitse grammatika- en leesboek vir Afrikaanse hoërskoolleerlinge geskryf deur 'n onderwyser van die Hoërskool vir Seuns, in die [[Paarl]], mnr. P.H. de V. Uys. In die taalboek tref mens 'n eenvoudige leesstuk aan wat oorspronklik bedoel was om die lidwoordveranderinge te behandel, maar tog iets van die dorp self verklap:<ref>Uys, P.H. van V. 1944. '' 'n Taal en Leesboek: Vir Duits-Leerlinge van Sekondêre en Hoërskole''. Nasionale Pers Beperk: Kaapstad, pp. 26-27</ref> {| class="wikitable" ! scope="col" style="width: 300px;" | Duits ! scope="col" style="width: 300px;" | Vertaalpoging |- |Moorreesburg ist ein Dorf im Schwarzland. Es hat eine besonders gute Schule, eine Schulhalle, worin schöne Kunstwerke sind, und auch ein schönes Rathaus, das zwischen der Bank und der Schule steht.<br>Heutzutage pflanzen viele Einwohner Blumen vor den Häusern: auch auf den Farmen im Bezirk (distrik) tut man das.<br/><br/>Im Frühling ist alles grün:<br/><br/>"Die Blumen und Bäume blüh(e)n<br/>Und durch die Himmelsbläue<br/>Die rosigen Wolken zieh(e)n."<br/><br/>Im Sommer, wenn das Getreide abgeerntet ist, sieht alles fahl aus. Die Stoppelfelder sind gelb, die Nebel grau, und der Wind weht. Dann gehen die Dorfbewohner an die See. Das Dorf liegt etwa 60 Meilen von Kapstadt entfernt.<br/> |Moorreesburg is 'n dorp in die Swartland. Dit het 'n besonders goeie skool, 'n skoolsaal, met mooi kunswerke daarin, en ook 'n mooi stadsaal, wat tussen die bank en die skool staan.<br> Deesdae plant baie inwoners blomme voor die huise: ook op die plase in die distrik doen mens dit.<br/><br/>In die lente is alles groen:<br/><br/>"Die blomme en bome bloei<br/>En deur die hemelblou<br/>Trek die pienk wolke"<br/><br/>In die somer, wanneer die koring afgeoes is, lyk alles vaal. Die stoppellande is geel, die mis grys, en die wind waai. Dan gaan die dorpenaars see toe. Die dorp is sowat 60 myl vanaf Kaapstad geleë.<br/> |} Wat hier opval is die dorpsverfraaiing deur blomtuine, veral gesien dat Moorreesburgers eers in November 1957 vir die eerste maal kraanwater gesmaak het, en voorheen maar hoofsaaklik van brakkerige boorgatwater afhanklik was. Kortom: op byna elke erf was daar voorheen 'n windpomp en as die water op jou eie erf onverkrygbaar of te sout was, moes mens maar langsaan by die bure bedel. Die teksgedeelte spreek dus van die dorpsgees self - die mooi wat die dorpsmense vir hulself kweek en in uitleef te midde van die watergebrek wat die dorp se vooruitgang gestrem het.<ref>Lochner, J.J. 1979. ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 73-74</ref> Die aangehaalde teksvers kom uit die eerste strofe van [[Heinrich Heine]] se gedig,<ref>[https://www.projekt-gutenberg.org/heine/gedichte/chap109.html Projekt Gutenberg.de: Heinrich Heine: Gedichte]</ref> wat hier gejukstaponeer word met die koringlande van Moorreesburg. In die Duitse gedig het Meimaand in Duitsland aangebreek en alles lyk mooi. Die nagtegale sing uit die "lowergroen hoogte", die wit lammers spring oor 'n sagte groen kleed. Tog kan die spreker hom nie in die vreugde deel, of sing of spring nie; hy lê siek in die gras; hy hoor iets in die verte opklink; hy droom, maar weet nie wat nie. Die spreker is moontlik siek van liefdesverlange (let telkens op die meervoude van die nagtegale en die lammers en sy eensaamheid) of dat hy gewoon nie die aanbreek van die laatlente kan verwoord nie. In '''1947''' word 'n tafereel van Moorreesburg geskilder in ''The Young Traveller in South Africa'', deur Anthony Delius.<ref name="Delius">[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.59333/page/n103/mode/2up?q=moorreesburg Delius, A. 1947. ''The Young Traveller in South Africa''. London: Phoenix House, pp. 94-95; 96-104]</ref> Teen sononder se kant ry die motor Moorreesburg se stowwerige grondpaaie binne, 'n dorp waar boere kan koop en verkoop. "Oom Thys Langeberg" (agter die motorstuur) en sy suster het hul skooljare by hierdie hoërskool voltooi wat teen die heuwel pryk. Die strate was nog druk besig, veral by die koöperasiewinkel waar van trekkeronderdele tot sardientjies verkoop word. Orals staan groot trekkers met enorme bande rond, maar so ook waens, donkiekarre en vierkantige perdekarretjies. Oom Thys merk terloops aan die medereisigers op "die mense hierso is baie trots op hul diere", maar ken blykbaar ook iedere dorpenaar. So is daar Oom Hennie Hanekom, wie se derde vrou, Tant Helie le Roux, 'n ryk weduwee was. Dan is daar ook arme Neef Danie Truter, wat pas twee koeie en al sy varke weens een of ander pes verloor het. Ook word die reisgenote gewaarsku teen die skelm Japie Malherbe, wat oom Thys nog twee sakke kunsmis van drie jaar gelede skuld.<ref name="Delius" /> Daar is nog oom Ernie Cloete wat 'n nuwe soort voer op die proef stel, en Oom Dirk Rust wat pas aan die predikant prontuit gesê het wat hy van hom en sy preke dink. Dan is daar ook Tant Marie, die vrou van Oom Barend, wat stadig die straat afstap; hul plaas is nou in hul seuns se hande - die egpaar wil hul lewe in 'n dorpshuis naby die kerk slyt. Die geselskap vertoef 'n wyle om vis by 'n bruin man met 'n vragwa vol steenbras te koop, waarna hul die dorp verlaat - Koringberg se kant toe, waar Thys Langeberg se geboortegrond by Koringkraal is.<ref name="Delius" /> Buitekant die dorp merk mens nog vir oulaas die wisselbou op - skape en osse wat tussen die droë stoppellande wei, terwyl die ploeg en saai van begin-Meimaand (na die eerste reëns) op ander lappies grond reeds agter die blad is. 'n Stukkie groen begin reeds deur die grond breek. Hier en daar staan 'n paar bome waar mens plaashuise sou aantref, of wat waak by begraafplase oor vier of vyf geslagte van die voorsate.<ref name="Delius" /> Dan volg 'n beskrywing van die plaaslewe, waar van die groter kinders, wat op Moorreesburg skoolgaan, veral bedrewe is met die [[jukskei]]gooi.<ref name="Delius" /> In '''1988''' kry Moorreesburg op die SAUK-televisieprogram ''Die Goeie Aarde'' (wat landswyd uitgesaai is), ook sy eie episode "Hart van die Swartland", met [[Annie Basson]] wat die teks en regie behartig. Die verteller is André Terblanché. Die dorp word beskryf as "klein", met 'n "koöperasie, 'n handelshuis, 'n bakhuis en 'n slaghuis." Die volgende unieke dorpselemente word uitgelig: die NG Sendinggemeente se brigade; die argitektuur en dorpsuitleg; die oorsprong van die naam Samou; die byname van die dorps- en plaasbewoners; die onderwys van destyds (in 'n wêreld sonder radio, wat geen Engels of Latyn geken of gepraat het nie); die kunsgalery; die poskantoor; die Carnegie-biblioteek; die Boerejode (Ivan Katz en Leon Goodman); die evangelis en plaaspredikant Saul Kayster ("Oom Boytjie"); die vark-, perde- koringboer Johan Kotzé van Alexandershoek; stories uit die streek; die rieldans, die askoek, die sitees en hanekokketiel; tradisionele Swartlandse disse by die Hanekoms (op die plaas Ebenhaezer, met die spyseniersdiens).<ref name="AnnieBasson" /> In die digter en boorling, [[M.M. Walters]] se koffietafelboek ''Die Swartland is my Tuisland'' ('''1990'''), wyk die ontologiese ("wat is?") nou voor die "nostalgiese reis" ("wat was?") en die verganklike, van kennisse, vriende en familie wat nie meer daar is nie. Tussen die swart-en-wit foto's van Siegfried Behm, tref die leser strofes aan van 'n wêreld wat gewyk het voor die uiters onpersoonlike moderniteit en vooruitgang, maar ook hoe bordjies verhang is:<ref>Walters, M.M. 1990. Die Swartland is my Tuisland: 'n nostalgiese reis deur M.M. Walters. Kaapstad: Perskor. bl. 41</ref> {{cquote| Die Swartland is nie meer wat hy was nie,<br/> min het gebly uit my herinneringstyd:<br/> die plaashekke skitter nuwe eienaarsname<br/> vergete is die mense van die bossieveldtyd:<br/> [...]<br/> Die dorpshuis se tuin is vertrap en verlate,<br/> die winkel is weg want dis koöperasiekooptyd<br/> en die een wat in die maerjaer voorgeskiet het,<br/> is afgeskryf met die skuld uit die swaarboertyd.}} Cornel Truter se toeristegids ('''1994''') is in opdrag van die destydse Weskus-Streeksdiensteraad opgestel. Elke dorp kry in die boek sy regmatige plekkie en 'n kort historiese oorsig vir die dwalende besoeker. Moorreesburg word hier as die tweede grootste dorp in die Swartland beskou en met sy twee hotelle as 'n ideale verblyfdorp uitgesonder, "waarvandaan dagtoere na omliggende plekke onderneem kan word". Die besienswaardighede wat in en om die dorp uitgelig word, is: die Koringbedryfmuseum, die Langgewens-proefplaas, die Weskus Streeksdiensteraad se hoofkantoor (vir streeksinligting), die Moorreesburg Koringboere Beperk (MKB)-koöperasie, die kalkfabriek buitekant die dorp, die Dirkie Uys-kunsgalery, die El Vie-borduurfabriek en die Seisoensfeeste (die landbouskou in September en die Oesfees/halfmarathon in November).<ref name="Truter1994." /> Van die dorpsgees (die ''genius loci'') en dorpsgewoontes self kom mens teen hierdie tyd weinig te wete. 'n Nuwe tendens steek vanaf die 2000's kop uit: Op die kruin van kapitalisme, met sy verkwistende verbruikerskultuur, word die dorp en sy inwoners self gekommodifiseer tot 'n produk en ervaringspakket wat bemark word vir die vlietende verbyganger. Toeriste skryf oor die oppervlakkige - wat hul gesien, gedrink, verorber en besoek het, en waar verpoos, vertoef en oorgeslaap is, en oor allerlei luukshede; selfs die omliggende dorpe word met oorde in die buiteland vergelyk, maar bloedweinig oor die hart - die dorpenaars en dorpskultuur - self.<ref name="MM16Aug2025" /> Nog in 2023 kom hierdie sin op Moorreesburg se toerismewebwerf voor:<ref>[https://web.archive.org/web/20230630071209/https://www.moorreesburgtourism.co.za/about-moorreesburg/ Moorreesburg Tourism. 2023. About Moorreesburg]</ref> {{cquote| The impression of a ‘one-horse town’ at first glance is largely deceptive, and those driving through without stopping are missing out on a number of goings-on.}} Teen 2025 is dit duidelik wie die eintlike teikenmark geword het: stedelinge, wat 'n ongejaagde blaaskansie soek net 'n uur of wat se ry buitekant Kaapstad. Die toeris word seisoensverwisselende kleure (groen en goue graanlande), vriendelike dorpenaars, 'n perfekte wegbreekkans van die stadsgemaal, asook 'n ongeskonde plattelandse leefstyl - pure plaas - alles in een pakket belowe. Gasvryheid en natuurskoon word vooropgestel, al moet moderne geriewe bietjie inboet. Hierdie boeredorp bied die besoeker die geleentheid om die onontdekte skatte van die Swartland te ontgin.<ref>[https://web.archive.org/web/20250827130208/https://swartlandtourism.co.za/moorreesburg-koringberg/ Swartland Tourism. 2025. Moorreesburg/Koringberg]</ref> Tydens 'n samespreking op Moorreesburg, tydens die 2025-Swartlandskou, word die vraag geopper "Hoe kan Kaapstad die Weskus help om sy toerismepotensiaal ten volle te benut en te bereik?" In 2024 alleen het 2,4 miljoen mense in Kaapstad vir twee nagte oorgebly. Daar is van die standpunt uitgegaan dat die toeriste wat Kaapstad besoek juis betrokke raak en meedoen aan die prosaïese lewensaktiwiteite van die inwoners. Dit is juis hierdie toeriste wat na die Weskus-distriksmunisipaliteit getrek moet word. Onder andere deur agritoerisme wat met die "vrolikheid, egtheid en vindingrykheid" as pakket aangebied moet word. Soos reeds genoem, slaap die gemiddelde toeris ten minste twee aande op 'n plek oor, en elkeen het sy eie individuele behoeftes waaraan voldoen moet word. Die kruks lê hoe mens hierdie besoekers langer in die omgewing of dorp kan hou - daarvoor is diversifisering nodig. Die hooffokus is "kos, die gemeenskap en die avontuur", maar ook "die ervarings, die gebeurtenisse en die aktiwiteite". Die produkte moet die storie vertel. Die dorpe en plekke moet ook nie slegs aan die buiteland bemark word nie. Voorts is mense haastig, hul tyd op 'n plek is min - daar kan nie tyd of geld gemors word deur nou eers te wonder watter trekpleister volgende besoek moet word nie; toeriste en reisigers en besoekers soek 'n vol program - wat waarde vir geld bied.<ref>[https://issuu.com/novusmedianewspapers/docs/st-gazette-e-edition-_9_september_2025 Lesch, C. 2025. Lok toerisme só na Weskus: Bemark plaaslik, nie net oorsee. ''Swartland Gazette''. 9 September:1]</ref> === Besienswaardighede === ==== Die Koringbedryfmuseum ==== Die Koringbedryfmuseum is in Piketbergweg geleë,<ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie">[https://web.archive.org/web/20210726125721/https://swartlandjoernaal.co.za/news/moorreesburg-die-kosmandjie-van-die-swartland/ ''Swartland Joernaal''. 2021. Moorreesburg: Die kosmandjie van die Swartland. 30 Junie.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20240713100129/https://www.moorreesburgtourism.co.za/wp-content/uploads/2024/04/Moorreesburg-and-Koringberg-map-2024.pdf Kaart van Moorreesburg en Koringberg, soos uitgereik deur die Moorreesburg & Koringberg Toerismeburo (2024)]</ref> die amptelike adres is Hoofstraat 134.<ref>[https://web.archive.org/web/20190517041142/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/cape_winelands_and_west_coast_museum_route_in_afrikaans.pdf Brosjure. 2017 (?) Museumroete: Kaapse Wynland en Weskus]</ref> Hier word trekkers, ploeë, êe, saai-, sny- en dorsmasjiene, asook ander landbouimplemente en -metodes deur die eeue heen uitgestal. Hieronder tel tewens handskuurstene, meulstene, perdemeule, tot sover terug as die primitiewe skuurklippe. So ook meelsakke, knapsakke, swepe waarmee trekdiere in die perdemeulens aangedryf is, weegskale, siwwe, sense en sekels. Daarmee saam ook gerei wat by broodbak benodig is, soos siwwe, broodpanne en skoppe waarmee brode uit die bakoond gehaal is.<ref name="DuPreez1982.84.85" /> Buitekant word 'n bakoond aangetref.{{voetnota|Vergelyk al die onderskrifte van die beelde wat in Richter, G. 2010. ''Geskiedenis van die Koringbedryf vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009)'' voorkom. Daarin word telkemale erkenning gegee aan die Koringbedryfmuseum.}} J. Fick van [[Caledon]] het in die 1957-1958-seisoen lid van die Koringraad geword en hom vir 'n koringmuseum beywer, maar daarvan het dadels gekom.<ref name="Richter78" /> Sowat 'n dekade later, omstreeks 1967,{{voetnota|"Museums van Kaapland" ruil per ongeluk die syfers om: 1976. Die proklamasie kon onmoontlik in 1970 plaasgevind het as die gedagte vir die stigting "omstreeks 1976 (sic) van die Weskusontwikkelingsvereniging uitgegaan" het.}}<ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017">[https://web.archive.org/web/20171203122509/http://www.moorreesburgtourism.co.za/wheat-industry-museum/ Moorreesburgtourism.co.za] (3 Desember 2017 argiefweergawe)</ref> skiet 'n soortgelyke gedagte by die Weskus-Ontwikkelingsvereniging wortel. Dit is nie genotuleer wie presies die vader van die gedagte was nie,<ref name="Lochner1979.80" /> maar algou word die "aanvoerder" of "stukrag" van die koringbedryfmuseum P.S. Marais, Lid van die Volksraad (LV) van Moorreesburg.<ref name="Richter78" /><ref name="Lochner1979.80" /> Die bestuursvergadering van die Weskus-Ontwikkelingsvereniging het op 8 November 1967 plaasgevind, en daar is op Moorreesburg besluit, omrede die dorp in die hartjie van die koringstreek geleë is.<ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019">[https://archive.is/X2xLx ''Netwerk24''. 2019. Eie museum vir koringbedryf. 11 Junie.]</ref> By hierdie vergadering is die museumbestuur gekies. Die voorsitter, Jan Kotzé (van Boesakskraal, [[Vredenburg]]), rig 'n brief op 12 Februarie 1968 aan die Stadsraad van Moorreesburg om te verneem of daar 'n geskikte terrein en/of gebou sal wees vir die museum.<ref name="Lochner1979.80" /> Wat nou volg, is twee uiteenlopende datums wat glad nie strook nie. Richter en die toerismewebwerf van 2017 (inligting wat ook in 'n Netwerk24-artikel van 2019 herhaal is)<ref name="Netwerk24.11.6.2019" /> voer aan die aankoop van die ou NG Sendingkerk (erf nr. 589) het op 3 Mei 1968 geskied.<ref name="Richter78">Richter, G. 2010. ''Geskiedenis van die Koringbedryf vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009)'' Stellenbosch: African Sun Media, p. 78</ref><ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /> Lochner verskaf 'n ander datum, om enkele redes. Op 30 Mei 1968 ontmoet dr. J. Op'thof, sekretaris van kultuursake, en bovermelde P.S. Marais, en daar word ''toe eers'' besluit op die ou NG Sendingkerk wat as museum ingerig moet word. Die Stadsraad het op aanbeveling van die Departement van Gemeenskapsbou die Sendingkerk van die Sendingkerkraad teen R2&nbsp;000 gekoop, en dié koop is deur die betrokke departement op 24 Oktober 1968 bekragtig.<ref name="Lochner1979.80" /> Die voorsitter van die eerste vergadering van die Museumkomitee (op 4 November 1968), P.S.M. Hanekom, het onder meer die inisiatief geneem om die oudhede in te samel.<ref name="Lochner1979.80" /> In die Staatskoerant van 2 Oktober<ref name="Lochner1979.80" /> 1970<ref name="DuPreez1982.84.85" /><ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019" /><ref name="Richter78" /><ref name="Lochner1979.80" /><ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie" /> word die museum, deur die administrateur F.D. Conradie<ref name="Lochner1979.80" /> , geproklameer tot volwaardige provinsiale museum.<ref name="Richter78" /><ref name="Lochner1979.80" /><ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie" /> Amptelik is die Koringbedryfmuseum egter Proklamasie 294 van 22 September 1970.<ref>[https://web.archive.org/web/20240712195442/https://www.westerncape.gov.za/other/2011/3/towards_a_new_provincial_museum_policy_for_the_western_cape_23_march_2011.pdf Towards a new provincial museum policy for the Western Cape Province, March 2011, pp. 79-80 ]</ref><ref name="DuPreez1982.84.85">Du Preez, H.M.J. 1982. ''Museums van Kaapland''. Kaapstad: Departement van Natuur- en Omgewingsbewaring, pp. 84-85.</ref> Omrede die grond rondom die museum te klein was vir die ontwikkeling, het die NG Moedergemeente Moorreesburg se Kerkraad die hele terrein rondom die museum ook geskenk.<ref name="Lochner1979.80" /> Die eerste kurator, R.S. Baard, is op 1 April 1972 aangestel.<ref name="Lochner1979.80" /> Die gebou is ook in 1972 teen 'n bedrag van R4 495 gerestoureer en omhein.<ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="Lochner1979.80" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019" /> Op die groot oesfees, gehou tydens die naweek 13-15 Oktober 1972, is naburige dorpe ook betrek. Uitstallings is gehou van oudhede, maar ook 'n optog van sierwaens en ander voorstellings is aangebied. Die Saterdag, 14 Oktober, het die administrateur, A.H. Vosloo, sy rol as feesredenaar beklee. Die Sondag, 15 Oktober, is die verrigtinge afgesluit met 'n kerkdiens wat deur moderator J.D. Vorster gelei is.<ref name="Lochner1979.80" /> In die ''Suid-Afrikaanse Panorama'' van Januarie 1973 (met 'n bydrae oor die Koringoesfees wat vanaf Saterdag, 7 Oktober tot Sondag, 15 Oktober 1972 gestrek het), staan die volgende inskrywings:<ref>De Villiers, H. 1973. Koring-Oesfees. ''Suid-Afrikaanse Panorama'', Januarie, p. 23</ref> {{cquote| Suid-Afrika se koringboere boer deesdae intensief en gemeganiseer. Dit het veroorsaak dat in die Swartland, byvoorbeeld, slegs 'n handjievol werkers op 'n plaas aangetref word. Die trekker, die platsnyer, stroper en baler het hulle en die sekel, sens en losgooisnymasjien vervang. Die werkers is in ander sektore van die landsekonomie opgeneem, maar die werktuie van gister se lot was onbeslis. Die gedagte om dié implemente vir die nageslag te bewaar, het in 1968 beslag gekry. Ná oorlegpleging met die provinsiale administrasie van Kaapland is besluit om 'n provinsiale koringbedryfmuseum op te rig. Die plek was Moorreesburg, waar die dorp se ou sendingkerk vandag nog staan. Die Swartlandse Koringmuseum, wat ook as motivering van die sentrale oesfees op Moorreesburg gedien het, word deeglik beplan. Die voltooiing daarvan, waarskynlik binne 'n dekade of twee, stel 'n groot kompleks in die vooruitsig: die bestaande kerkgebou wat reeds opgeknap is, 'n tradisionele Kaaps-Hollandse woning, 'n trapvloer en verskeie ander outydse geboue waarin groter museumstukke gehuisves sal word. Intussen is heelwat oudhede versamel, o.m. strooigaffels, 'n graanskop, 'n handmeulsteen, 'n meelkis, 'n losgooier, skepelmate, en 'n Ransome-dorsmasjien en die stoommasjien waarmee dit aangedryf is. 'n Beheerraad van tien sal die totstandkoming en ordening van die kompleks beheer.<br> [...]<br> Moorreesburg se fees het op 12 Oktober met 'n kaas-en-wyn-onthaal momentum gekry. By dié geleentheid het mnr. P.S. Marais, L.V., mev. Jata Rust as sentrale oesfeeskoningin gekroon. Twee dae later het 'n kleurvolle optog, waaronder sierwaens van die meeste Swartlandse dorpe, deur Moorreesburg se strate na die sportterrein beweeg. Dáár het die koninginne van die omliggende dorpe hul museumbydraes aan die sentrale feeskoningin vir bewaring oorhandig. }} Dit sou egter nog 6 jaar duur voordat die museum kon open. In 1974 het die hooftegnikus van museumdienste, J.R. Laenen, 'n aanvang geneem om die uitstallings te beplan, en hiervoor het hy die hulp van [[Gawie Fagan]], die argitek, in 1975 benodig. Die skaalmodel wat voorgestel is, was nog teen 1979 presies waar dit was, grootliks te wyte aan die gebrek aan fondse. Daarom was die uitstallings nog beknop; die groot werktuie moes vir eers elders bewaar word. Spesiale melding word ook gemaak van S.P. (Faan) du Toit wat die restourasie van die oudhede gedoen het.<ref name="Lochner1979.80" /> Uiteindelik is die museum op Vrydag, '''10 Februarie 1978'''<ref name="DuPreez1982.84.85" /><ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie" /><ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019" /><ref name="Moorreesburg.com.wheatindustrymuseum" /> amptelik geopen deur O.A. Saaiman, Lid van die Uitvoerende Komitee (LUK),<ref name="Lochner1979.80" /><ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019" /> in medewerking van dr. Hey en E. Hayden.<ref name="Lochner1979.80">Lochner, J.J. 1979. Die Koringbedryfmuseum. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 80</ref> 1979 is begin met die uitbreiding van die terrein; 'n byvoeging is 'n staalskuur om die groot toonstukke en plaasimplemente te huisves, soos die houtploeë, losgooiersnymasjien, van die eerste trekkers en stropers wat in Suid-Afrika ingevoer is, selfbindmasjiene, blikdorsmasjiene en 'n Frick-ghwanosaaimasjien.<ref name="DuPreez1982.84.85" /> Teen 1994 het die Koringbedryfmuseum drie skure as uitstalruimtes gehad.<ref name="Truter1994.">Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Die hooftema van die die museum is: 'Om die koringbedryf in al sy variante vorme van die koms van Jan van Riebeeck uit te beeld'.<ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie" /><ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="DuPreez1982.84.85" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019" /> Die leuse van die museum lui by die opening: "Ons erfenis is vir ons mooi."<ref name="Richter78" /> Volgens Richter het Sasko R45 000 vir die oprigting van 'n koringmuseum op Moorreesburg bewillig;<ref name="Richter78" /> 'n byskrif in ''[[Die Burger]]'' van 1 September 1993, op bl. 7, sê spesifiek: ''Die Koringbedryfmuseum het onlangs 'n stewige hupstoot gekry toe SASKO in die Paarl R50&nbsp;000 aan die museum geskenk het''<ref>[[WAT]]: s.v. "SASKO", sien voorbeeldsin.</ref> Van die beskikbare besoeksyfer koolstofdateer uit 'n 2002/2003-jaarverslag: 4&nbsp;792 besoekers in een jaar se tyd.<ref>{{Cite web |url=https://www.westerncape.gov.za/sites/www.westerncape.gov.za/files/documents/2005/8/annual_report_of_the_museum_service_2002.pdf |title=Museum-jaarverslag 2002/2003, bl. 12 |access-date=24 Julie 2024 |archive-date=27 Junie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627142706/https://www.westerncape.gov.za/sites/www.westerncape.gov.za/files/documents/2005/8/annual_report_of_the_museum_service_2002.pdf |url-status=dead }}</ref> Hoe uniek die museum is, bly 'n twispuntjie. Blykbaar is die ''Koringbedryfmuseum'' maar een van twee ter wêreld;<ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref>[https://archive.is/0yv4R Oom Smitty. 2018. Lesersbrief aan Netwerk24: Die waarde van die Koringbedryfmuseum. 17 Julie.]</ref> die ander een is die ''Hepburn Museum of Wheat'' in [[Saskatchewan]], [[Kanada]].<ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie" /> Nog vóór die millenniumwending is aangevoer dit was een van ''drie'' ter wêreld.<ref>Truter, C. 1998. ''Weskus: toeristegids.'' Kaapstad: Universiteit van Kaapstad Pers, 61-62: ''Die Koringbedryfmuseum op Moorreesburg,'' '''een van slegs drie''' ''ter wêreld, lê in die hartjie van die Swartland en beeld die geskiedenis van koringverbouing in Suid-Afrika uit. Die geskiedenis van koringboerdery word treffend uitgebeeld deur uitstallings van implemente wat dateer uit die vorige eeu toe die produksie en maal van koring en bakbedryf self nog arbeidsintensief was. Die museum is in 1978 geopen met die leuse "Ons erfenis is vir ons mooi" en met 'n koringaar as embleem. Die museum se hoofgebou was voorheen 'n NG Sendingkerk wat met verloop van tyd aansienlik vergroot is. Daar is tans 'n netjiese ontvangslokaal waar kleiner gesellighede gehou kan word.''</ref><ref>[https://archive.org/details/southafricayearb0000unse/page/530/mode/2up?q=moorreesburg South African Year Book 2001/2002]</ref><ref>Erasmus, B.P.J. 1995. Moorreesburg. In: ''On route in South Africa''. Jeppestown: Jonathan Ball Publishers, p. 42: ''The Wheat Industry Museum,'' '''one of only three''' ''in the world, tells the story of wheat farming in South Africa. The main building was once the Dutch Reformed mission church.''</ref> In daardie geval is die ander museum seker in Echallens, in die [[Kanton Vaud]], [[Switserland]] geleë,<ref>[https://archive.is/bhGqp Netwerk24. 2018. Museum koring op meul. 24 April]</ref> genaamd die [[:fr:Maison_du_blé_et_du_pain|Maison du blé et du pain]] (letterlik: Huis van Koring en Brood). Sy oorsprong begin met 'n koring- en broodfees in 1978.<ref>{{fr}}[https://archive.is/4Ybp3 Musée Suisse du Blé et du Pain: à propos de nous]</ref> Hierdie getal (drie) word sonder veel uitbreiding net so herhaal op die toerismewebwerf van 2009<ref name="Moorreesburg.com.wheatindustrymuseum">[https://web.archive.org/web/20090204000518/http://www.moorreesburg.com/wheat_museum.htm Moorreesburg.com 2009: Wheat industry museum.] (webwerf wat uit die dode opgediep is)</ref>, in 'n museumbrosjure van 2009<ref>[https://web.archive.org/web/20240713075646/https://www.westerncape.gov.za/text/2009/5/museums_wc.pdf Museums of the Western Cape. Building understanding and pride in our diverse heritage. (2009)]</ref>, op die toerismewebwerf van 2023<ref>[https://web.archive.org/web/20230630070758/http://www.moorreesburgtourism.co.za/wheat-industry-museum/ Moorreesburgtourism.co.za] 2023. Wheat Industry Museum</ref>, en sowaar ook in die Amptelike Jaarboek 2022/2023.<ref>[https://web.archive.org/web/20240602025602/https://www.gcis.gov.za/sites/default/files/19%20Tourism%202022-23.pdf Tourism. In: Yearbook 2022/2023, p.9]</ref> Daar was in 2016 sprake van 'n Chinese Koringmuseum (小麦博物馆) wat in [[Jiaozuo]], [[Henan]], [[Volksrepubliek China|China]] geopen is;<ref>[https://web.archive.org/web/20191114035702/http://www.chinadaily.com.cn/travel/2016-05/18/content_25345878_3.htm ''China Daily''. 2016. First wheat museum opens in Henan province.]</ref> hy is in 2024 wel nog in volle bedryf.<ref>[https://baijiahao.baidu.com/s?id=1804098083319515360 ''Baidu''. 2024. 「新时代中部崛起看河南」走进温县小麦博物馆 探秘“温麦”良种的“前世今生. 9 Julie.]</ref> In 1975 was daar voorheen 'n koringmuseum in Ritzville, Washington, die VSA, genaamd die Dr. Frank R. Burroughs Wheatland Museum, waar uitstallings van die koringgeskiedenis, koringbou en die verwerking van koring ten toongestel is.<ref>[https://archive.org/details/directoryofworld00huds/page/553/mode/2up?q=wheatland Hudson, K. & Nicholls, Ann. 1975. ''The directory of world museums''. New York : Columbia University Press, p. 554]</ref> <gallery> File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 01.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 02.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 03.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 04.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 05.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 06.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 07.JPG| </gallery> ==== Monumente ==== '''Johanna van der Merwe''' [[Lêer:Moorreesburg statue.jpg|duimnael|regs|Standbeeld van Johanna van der Merwe]] In 1938, ter herdenking van die [[Groot Trek]], was daar 14 trekroetes waarvan die Noordweste-trek (Moorreesburg tot Klerksdorp) maar een was.<ref>[https://archive.org/details/dissertation_202212/page/11/mode/2up?q=%22moorreesburg%22 Heunis, V.R. 2008. Monumente en Gedenktekens opgerig tydens die simboliese ossewatrek en Voortrekkereeufees, 1938; Ongepubliseerde M.A.-verhandeling, Universiteit van Pretoria, bl. 11]</ref> Voor die ou stadsaal in Moorreesburg (vandag in Kerkstraat) op 'n granietvoetstuk, staan daar 'n bronsstandbeeldjie van 'n Voortrekkermeisie genaamd [[Johanna van der Merwe]]. Dit beeld haar met 'n fakkel in die regterhand uit; haar linkerhand rus op 'n wawiel. Die fakkel en die wawiel beeld die vrouebydrae tydens die Groot Trek uit: om die lig van die Christelike beskawing na die binneland van Suid-Afrika te bring. Die beeld is deur die Vroue-Landbouvereniging (VLV) geskenk en in 1954 deur die Munisipaliteit Moorreesburg opgerig.<ref>[https://archive.org/details/dissertation_202212/page/87/mode/2up?q=%22moorrees+burg%22 Heunis, V.R. 2008. Monumente en Gedenktekens opgerig tydens die simboliese ossewatrek en Voortrekkereeufees, 1938; Ongepubliseerde M.A.-verhandeling, Universiteit van Pretoria, bl.87-88]</ref> Op die plaatjie staan die volgende bewoording: {| border=1 cellpadding=4 style="border-collapse: collapse; border: 1px solid var(--base-color);" |- style="vertical-align:top;text-align:center;" | | Ossewatrek<br /> Johanna van der Merwe<br /> Op die pad van Suid-Afrika<br /> 15 Sept 1938.<br /> |} Vir die gedenktrek, wat deur die [[ATKV]] gereël is, is die kakebeenwa deur die familie Van der Berg van die plaas Keurbosfontein, agter die Rooiberg, distrik Ladismith, geskenk. Op Vrydag, 2 September 1938, het mnr. Koos van der Berg die wa persoonlik vergesel en ongeveer 'n myl buitekant die dorp (Ladismith) die reëlingskomitee tegemoet gegaan. Later het perderuiters in boeredrag die wa tegemoet gegaan. Agter die pastorie, by die Ou Uitspanning, was daar 'n skare mense wat na die wa kom kyk het. Die wa is daarna deur die dorp getrek, en teen om en by sononder is hy op die Ou Uitspanning uitgespan. Groot kampvure het reeds gebrand vir die vleisbraaiery.<ref name="Mostert1940.46">Mostert, D. 1940. Die Noordweste-trek "Johanna van der Merwe". In: ''Gedenkboek van die ossewaens op die pad van Suid-Afrika. Eeufees, 1838-1939''. s.l. Nasionale Pers, p. 46.</ref> Voordat die wa [[Ladismith]] verlaat het en per trein na Moorreesburg gestuur is, is allerhande geskiedkundige stukke en voorwerpe saamgegee: onder meer van 'n tonteldoos tot 'n lang bamboessweep. Wat hier ook opval is die gees van welwillendheid en opoffering waarmee almal saamgeklap en ietsie bygedra het: so is daar mnr. I. W. van Tonder wat die seil vir die watent geskenk en op eie koste laat aanbring het; Adriaan Oosthuizen (werksaam by Standard Bank) wat 'n teerputs geskenk het; Wiep Snyman wat 'n remskoen (ouer as 110 jaar, maar wel in ongeskonde toestand) geskenk het; mnr. Johnson wat twee jukke met rieme en stroppe geskenk het; Gert van Zyl wat 'n sweep met die stok, asook Hans Kok en Japie Rowan wat jukke met stroppe geskenk het; J. H. Hofmeyr, van [[Amaliënstein]], wat osse geleen het om die wa van die plaas af te trek; Jan L. Joubert wat 'n skaar van 'n ou houtploeg geskenk het - sodat dit deel van die wa en sy uitrusting kon uitmaak; so ook mnr. Volschenk, van Grootrivier, wat die ou tonteldoos oorhandig het.<ref name="Mostert1940.46" /> Binne 'n kort tydjie kon die reëlingskomitee 'n perdekommando van oor 'n honderd onder leiding van mnr. Dirk Kotzé saamstel, wat die trek deur Moorreesburg en tot myle buitekant die dorp "geleide gedoen het".<ref name="Mostert1940.481">Mostert, D. 1940. Die Noordweste-trek "Johanna van der Merwe". In: ''Gedenkboek van die ossewaens op die pad van Suid-Afrika. Eeufees, 1838-1939''. s.l. Nasionale Pers, pp. 481-482.</ref> Op Donderdag, 15 September 1938, is sowat 4 000 mense in Voortrekkerdrag by die stadsaal te Moorreesburg teenwoordig. Die predikant van die NG Gemeente Moorreesburg, ds. J.A.R. Volsteedt, het die oggendgodsdiens voor die stadsaal waargeneem, met Psalm 121 as vertrekpunt. Sy boodskap aan diegene geklee in Voortrekkerdrag was dat hulle, net soos hul vrome voorgeslag, op reis is na 'n lewens- en ewige bestemming en die Allerhoogste tot gids moet kies. Daarna het mnr. Attie Visser (sekretaris van die Kaapse tak van die ATKV) die Moorreesburgers bedank, en ds. A.D. Lückhoff het toe in gewyde stilte die ossewa gedoop: "Johanna van der Merwe". Ds. Volsteedt het namens Moorreesburg 'n ou Statebybel wat in 1661 in Amsterdam gedruk is as geskenk aan die trek oorhandig. Onderwyl ''Die Stem van Suid-Afrika'' gesing is, het die eerste skof van die lang tog begin. Ter nagedagtenis aan die begin van die Trek is 'n klipstapeling begin wat later as eerste baken saamgemessel sou word.<ref name="Mostert1940.481" /><ref name="Duvenhage1988.55">Duvenhage, G.D.J. 1988. Die gedenktrek van 1938 : 'n bedevaart en 'n kruistog. Bellville: G.D.J. Duvenhage, bl. 55</ref> Ds. Lückhoff was die trekleier en mnr. Attie Visser die hulp,<ref name="Duvenhage1988.55" /> of "wakommandant".<ref>Snyman, P.H.R. 1988. ''Danielskuil: van Griekwa-buitepos tot dienssentrum.'' Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing, p. 143</ref> Voor op die wa het van die distrik se oudste inwoners gesit, by name Martin Dippenaar (75); die 91-jarige Aletta Slabbert kon weens siekte nie loop nie - op haar versoek is sy na die wa gedra. Coenraad Albertyn (75) "het ligvoet met die tou in die hand voor die flukse span rooi Afrikaners rondgespring". Voor het die kommando in gelid gery, en agter hulle 'n stoet juigende manne, vroue en kinders in die gevolg - vir myle lank in 'n dag wat al hoe warmer geword het. Heelwat mense het hul sakeondernemings en plase vir een dag laat staan; om tot die aand toe by die trekgeselskap te kan bly. Die skare het al singende na die plaas Taaibosvlei gestap.<ref name="Mostert1940.481" /> Hierna het Koringberg onder leiding van ds. J.J.D. Malan die trek ontvang by Taaibosvlei, "agt myl" buitekant Moorreesburg (vanaf die stadsaal self, eerder om en by 14 km). Ook mnr. Japie Smit, van Moorreesburg, wat al agt-en-twintig mediese operasies deurgemaak het, het "agt myl" ver tougelei.<ref name="Mostert1940.481" /> Op die plaas het 'n perdekommando van sewentig ruiters (met mnr. Thys Greeff aan die spits) en 'n groot aantal skoolkinders met die Voortrekker- en Unievlag die trek ingewag. Nadat die Voortrekkerprogram afgehandel is, het Koringberg se skoolkinders die Voortrekkervlag aan die trek oorhandig. Met die grootste vergunning van mnr. Koos Slabber (van Taaibosvlei), kon die span osse rustig in die jong gars wei. Hierna het die geselskap van Taaibosvlei af getrek na die ou Bergrivierbrug (want die huidige brug op die N7 is eers 1959 geopen<ref name="Burger1975.138" />). Die "Johanna van der Merwe" het ook die tweede naam "Armmanswa" bygekry: die wa moes tydens die trek die Noordweste se swaar beproefde boeregemeenskap laat moed skep het, maar ook in 'n jubelende menigte laat verander.<ref name="Mostert1940.481" /> Langs die rivier, teen die skemer, het 'n groepie belangstellendes agtergebly om daar te oornag en deel te neem aan die aandgodsdiens gehou deur ds. J. C. van Niekerk, van Piketberg. Die tweede klipbaken is namens Koringberg langs die Nasionale Pad naby Taaibosvlei opgerig.{{voetnota|Vandag is die monument op Koringberg self te vinde}} Hierna is van die boere afskeid geneem, terwyl ander nog vir myle verder saamgeloop het. Ander, soos die einste Martin Dippenaar, het geweier om van die wa af te klim - "Ek ry saam tot julle my wegja!" Toe die namiddagskof na die Bergrivierbrug aangepak is, het drie hoera's opgegaan.<ref name="Mostert1940.481" /><ref name="Duvenhage1988.55" /> Die volgende dag, Vrydag, 16 September 1938, het die wa op Piketberg deur 'n ereboog gery.<ref name="Mostert1940.481" /> '''VOC-Seinkanonne'''<br> [[Beeld:Moorreesburg Town hall 06.jpg|duimnael|links|Die kanon (2021), wat nie meer daar staan nie]] Voor 2022/2023 sou mens op foto's opmerk hoe die "Johanna van der Merwe" haar plek tussen die groot kanonne volgestaan het. Op 30 Augustus 2022 word 'n kennisgewing deur die Swartland Munisipaliteit uitgereik van 'n voorgenome verskuiwing van 'n VOC-seinkanon na die plaas Kanonberg, 12 kilometer suid-oos van Moorreesburg. Die Kanonvereniging van Suid-Afrika bevind die seinkanon (links van die standbeeld vanaf Kerkstraat gesien) is in 1963 deur die voormalige eienaar van Kanonberg aan die destydse Moorreesburg Munisipaliteit geskenk. Wat hierdie kanon egter besonders maak is dat hy oorspronklik deel van die VOC se Kaapse seinstelsel uitgemaak het. Dit sou burgers bulderend waarsku wanneer vyandelike skepe aan die kus opgemerk is, sodat hulle gereed kon maak om tot die aanval oor te gaan. Hierdie kanon in die besonder maak die laaste een van die 12 kanonne uit wat nié op sy historiese plek, op die oorspronklike seinroete, staan nie. Nou wil die Kanonvereniging die oorspronklike perseel restoureer en die oorspronklike kanon op sy oorspronklike voetstuk/slee plaas - "vir toeriste wat die historiese seinkanonroete wil volg".<ref name="Kennisgewing18.2022.2023">[https://web.archive.org/web/20240414174656/https://www.swartland.org.za/media/docs/2022/Korporatiewe_Dienste_2022/18-22-23.pdf Swartland Munisipaliteit Kennisgewing 18/2022/2023]</ref> Die ander kanon aan die regterkant van "Johanna van der Merwe" was 'n skenking van die [[Kasteel de Goede Hoop|Kasteel in Kaapstad]], en is waarskynlik 'n ou herwonne skeepskanon. Daarom sal dit nie verskuif word nie.<ref name="Kennisgewing18.2022.2023" /> Beswaardes kon voor 16 September 2022 hul vertoë aan die munisipaliteit rig. Verder lui die kennisgewing: "Die voorneme is verder om die VOC-kanon met ‘n soortgelyke historiese artefakt te vervang." <ref name="Kennisgewing18.2022.2023" /> Daardie soortgelyke historiese artefak is teen 2023 'n ploeg wat groen en geel geverf is.<ref>[https://www.google.com/maps/@-33.153296,18.662844,3a,75y,291.89h,84.83t/data=!3m8!1e1!3m6!1sAsIlFnvLNGeC_GkNXwlkUw!2e0!5s20231101T000000!6shttps:%2F%2Fstreetviewpixels-pa.googleapis.com%2Fv1%2Fthumbnail%3Fcb_client%3Dmaps_sv.tactile%26w%3D900%26h%3D600%26pitch%3D5.170000000000002%26panoid%3DAsIlFnvLNGeC_GkNXwlkUw%26yaw%3D291.89!7i16384!8i8192?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDIyNi4xIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Google Streetview, November 2023]</ref> '''Walters-brug'''<br> Die [https://www.google.com/maps/@-33.1488221,18.6653447,3a,29.9y,173.63h,78.06t/data=!3m7!1e1!3m5!1sLJYk6WPTsfOG3lNk8wf-4g!2e0!6shttps:%2F%2Fstreetviewpixels-pa.googleapis.com%2Fv1%2Fthumbnail%3Fcb_client%3Dmaps_sv.tactile%26w%3D900%26h%3D600%26pitch%3D11.938444951318147%26panoid%3DLJYk6WPTsfOG3lNk8wf-4g%26yaw%3D173.6290698318436!7i16384!8i8192?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDMwNC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Walters-brug], soos die brug in Piketbergweg bekend staan, is ingewy in 1961, en vernoem na Matthys Michielse (Pappie) Walters.<ref>[https://web.archive.org/web/20170103030145if_/http://waltersfamilie.co.za/Dokumente/Pappie.pdf Walters, N.M. s.j. Pappie Walters- Agterbaai se seun en Onderwysman.]</ref> ==== Labirint ==== In ''Op pad in Suid-Afrika'' (2014) word die doolhoffie so omskryf: "labirint met 11 sirkels en wat geskoei is op die Middeleeuse labirint in die Chartres Katedraal in Frankryk. Dit is van gruis, leiklip en kwarts gebou".<ref>Erasmus, B.P.J. 2014 ''Op pad in Suid-Afrika: Verken Suid-Afrika streek vir streek'' Jeppestown: Jonathan Ball Uitgewers, bl. 42</ref> Gaan mens dieper in die internetargief in, vind mens omstreeks 2006 'n terloopse vermelding daarvan op Moorreesburg se voormalige webwerf, moorreesburg.net.<ref>[https://web.archive.org/web/20061026185749/http://www.moorreesburg.net/about.htm Moorreesburg.net: About]: The labyrinth in the park can be visited to relax body and soul. </ref> Die naam duik ook op in ''Holistic Holidays in South Africa'' (2005).<ref>Spicer, S & Nepgen, J. 2005. ''Holistic holidays in South Africa : health spas, hot springs, magical places and sacred spaces''. Cape Town: Human & Rousseau, p. 84: Another labyrinth based on the Chartres-style design is in the Moorreesburg Park, in the small town of Moorreesburg in the Western Cape. Constructed from gravel, slate and quartz, this labyrinth can be found on Long Street and is open to the public.</ref> Dit is in Langstraatpark geleë.<ref>[https://archive.is/Ek8Wo Netwerk24. 2021. Swartland se soete bekoring. 27 Julie.]</ref> == Reënval == Sedert omstreeks 1900 tot ongeveer 2009 is die reënvalsyfer vir die Moorreesburg-omgewing gemiddeld 384 mm per jaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA84 Richter, G. 2010. Reënval sedert 1900. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 84]</ref> Vir die dorp self kan die volgende jaarlikse reënvalsyfers tussen 1959 en 1978 vergelyk word. Tot 1974 is die reënval nog in duim gemeet, vanaf die jaar 1975 in millimeter (daar is 25,4 mm in 1 duim).<ref name="Lochner.77.79." /> {| class="wikitable" | valign="top" |'''Jaar''' | valign="top" |'''Reënval''' | valign="top" |'''Jaar''' | valign="top" |'''Reënval''' |- | valign="top" |'''1959''' | valign="top" |13,09 dm. (332,486 mm) | valign="top" |'''1969''' | valign="top" |11,34 dm. (288,036 mm) |- | valign="top" |'''1960''' | valign="top" |10,99 dm. (279,146 mm) | valign="top" |'''1970''' | valign="top" |13,40 dm. (340,36 mm) |- | valign="top" |'''1961''' | valign="top" |12,87 dm. (326,898 mm) | valign="top" |'''1971''' | valign="top" |9,28 dm.   (235,712 mm) |- | valign="top" |'''1962''' | valign="top" |20,39 dm. (517,906 mm) | valign="top" |'''1972''' | valign="top" |12,04 dm. (305,816 mm) |- | valign="top" |'''1963''' | valign="top" |12,87 dm. (326,898 mm) | valign="top" |'''1973''' | valign="top" |13,62 dm. (345,948 mm) |- | valign="top" |'''1964''' | valign="top" |15,82 dm. (401,828 mm) | valign="top" |'''1974''' | valign="top" |26,18 dm. (664,972 mm) |- | valign="top" |'''1965''' | valign="top" |13,32 dm. (338,328 mm) | valign="top" |'''1975''' | valign="top" |362,6 mm (14,27559 dm.) |- | valign="top" |'''1966''' | valign="top" |12,61 dm. (320,294 mm) | valign="top" |'''1976''' | valign="top" |494,8 mm (19,48031 dm.) |- | valign="top" |'''1967''' | valign="top" |14,05 dm. (356,87 mm) | valign="top" |'''1977''' | valign="top" |599,2 mm (23,59055 dm.) |- | valign="top" |'''1968''' | valign="top" |17,16 dm. (435,864 mm) | valign="top" |'''1978''' | valign="top" |267,7 mm (10,53937 dm.) |} Die gemiddelde jaarlikse reënval vir die tydperk 1959 tot 1978 is afgerond 14,85 dm. of 377,08 mm.{{voetnota|Gesamentlik 296,91582 duim gedeel deur 20 jaar, beteken 14,845791 dm. per jaar x 25,4 mm per duim. Dit is 377,0830914 mm per jaar.}} == Sterrekunde == Uit [[Nicolas-Louis de Lacaille]] se ''Journal historique du voyage au Cape de Bonne-Espérance'' (1751-53) is dit moeilik om vas te stel of hierdie Franse sterrekundige deur die gebied gereis het, wat later Moorreesburg se grense sou uitmaak. 11 September 1752 word die tog voortgesit vanaf Groenkloof (eiendom van mnr. Bestbier, wat De Lacaille vergesel het) na Piketberg. Daar is by "Nyle-Kraal" middagete geniet, en by "Schaffplaats Fonteyn" oorgeslaap. (''nous allâmes dîner au Nyle-Kraal, & coucher à Schaffplaats Fonteyn'' [...]). ''Dîner'' kan sowel "aandete geniet" as "middagete geniet" beteken, maar dit lyk net onlogies om met die hele entourage van twee waens, ses perde, ses osse en agt slawe nog 20 kilometer af te lê in die aand. R. Ravenhart vertaal die Engels met "we dined". Die Duitse vertaling gee: "Mittags speiseten wir zu Nyl-kraal und Abends nahmen wir unser Nachtquartier zu Schaafplatz-Fonteyn".<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=SgC7Ah8jwGQC&pg=GBS.PA121 De Lacaille, N.L. 1778. ''Reise nach dem Vorgebürge der guten Hofnung''. Altenburg: Richterischen Buchhandlung. S. 121.]</ref> R. Ravenhart glo "Nylen-Kraal" is eintlik Uylenkraal{{voetnota|Waarskynlik 'n setfout}} (33°12'53,4"S 18°23'38,0" O), wat in 1976 'n treinstasie is (sowat 26,5 kilometer suidwes van Moorreesburg), en Schaffplatz Fonteyn moes naby die "Koperberg" [eintlik ''Koperfontein''!] treinstasie geleë gewees het.<ref>De la Caille, N.L. 1976. ''Travels at the Cape 1751-53''. Translated by R Raven-Hart. Cape Town: A.A. Balkema. p. 19-21</ref> Indien waar, is dit opmerklik hoe die treinspoor van 'n anderhalfeeu later deur dieselfde roete beïnvloed kon gewees het.{{voetnota|Hier moet dit net duidelik gestel word. By Kalbaskraal gaan die spoorlyn uiteen; een loop na Moorreesburg en verder; dié een loop tot by Saldanhabaai. Die een spoorlyn loop uit die Kaap soos volg: Kraaifontein → Klipheuwel → Kalbaskraal → Malmesbury → Kanonkop → Rust → Moorreesburg. Die ander, dié een hier ter sprake is: Kraaifontein → Klipheuwel → Kalbaskraal → Mamreweg → Darling → '''Uilenkraal''' → Ganskraal → '''Koperfontein''' → Hopefield → Spanjaard → Langebaanweg → Langeenheid → Saldanhabaai.}} Schafplaatsfontein ( 33°06'14,7" S; 18°27'23,3" O ) lê klaar bietjie noordwes van Moorreesburg, maar is steeds 'n stywe entjie daarvandaan. Op die 12de September, om halfelf die oggend, is die Bergrivier bereik. En, omrede die winter pas verby was, is die rivier baie diep, maar nie juis breed nie (''la riviere y est fort profonde, quoique peu large''). Alles moes van die waens afgepak en oorgedra word, voordat die wa deur die beeste deurgetrek kon word. Toe De Lacaille klaar by Piketberg die baken opgestel en die nodige berekeninge gedoen het, gee hy ewe skielik weer antwoord op Riebeek-Kasteel.<ref>[https://repository.up.ac.za/bitstream/handle/2263/12674/005_p150-199.pdf?sequence=5&isAllowed=y De Lacaille, N.L. 1763. ''Journal historique du voyage fait au Cap de Bonne-Espérance''. Paris: Chez Guillyn. pp. 178-179]</ref> Maar iets veel interessanter sou omtrent 200 jaar later op 'n middag in Augustus 1951 gebeur, toe 'n klein [[meteoriet]] geval het. Die voorman en die aantal plaaswerkers het 'n entjie vanaf die plaaswoning op die plaas Leeuenkuil buite Moorreesburg gewerk, toe 'n geluid in die hemel hul aandag trek. Byna onmiddellik het 'n klip 'n entjie daarvandaan geval. Die voorman het eers versigtig probeer vasstel of dit nie 'n bom is nie, dit later opgetel en aan die plaaseienaar gegee. Die klip het so " 'n paar pond" geweeg. Mense was nogal opgewonde oor die gebeurtenis. Daar word vertel: die getroue ou huishulp het gesê sy gaan nou wegtrek, "omdat die Here self ons nou met klippe begin gooi."<ref>Cillié, G.G. 1959. Meteoriete, Koeëls uit die ruimte. In: ''Die Afrikaanse Kinderensiklopedie'', Deel VIII. Kaapstad: Nasionale Boekhandel beperk, bl. 3183.</ref><ref name="DeVilliers.1996" /> == Wapens == '''Munisipaliteit (1)''' — Die munisipale raad het op 'n stadium 'n skynheraldiese "wapen" gebruik wat 'n anker, 'n ramskop, 'n keper en 'n graansilo uitbeeld. '''Munisipaliteit (2)''' — Teen 1966, het die raad 'n heraldiese wapen in gebruik geneem: ''Deurgesny, 'n golwende dwarsbalk belaai met 'n staande merinoram vergesel in die skildhoof van twee Morekoppe en in die skildvoet van 'n koringgerf''. Die helmteken was twee gekruiste visse en die wapenspreuk "Domine dirige nos" (Here, rig ons; Here, lei ons).{{voetnota|'Domine' is die tweedepersoonsenkelvoud vokatief/aanroepvorm manlik vir ''Here''; 'dirige' is die tweedepersoonsenkelvoud imperatief/gebiedende wyse presens aktief, vir ''rig'' (op iets), ''lei''; 'nos' is 'n voornaamwoord, eerstepersoonsmeervoud, akkusatief vir ''ons''.}} '''Munisipaliteit (3)''' — 'n Nuwe wapen is in 1983 by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer : ''Verhoogd gekanteeld deursnede van rooi en goud, in die skildhoof 'n staande silwer merinoram, op 'n verhoogde gewelfde swart skildvoet, 'n goue koringgerf''. Die helmteken was twee regopgeplaaste rooi visse met goue vinne. Die wapenspreuk het onveranderd gebly.<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa: Data of the Bureau of Heraldry].</ref> == Notas == {{Notas}} == Bekende boorlinge == * [[Helena Lochner]] - [[1892]], Afrikaanse skryfster. * Hugo Amos Rust - [[1893]], Ambassadeur van die RSA in Nederland.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMGAGM01:234870055:mpeg21:p00011 Gepensioneerd onderwijsman werd diplomaat Vraaggesprek met ambassadeur H. A. Rust (68) van Zuid-Afrika. "De Gooi- en Eemlander". Hilversum; Amsterdam, 07-06-1961, p. 11. Geraadpleegd op Delpher op 20-08-2024]</ref> * Admiraal J.C. Walters - (9 Januarie 1919), hoof van SA Vloot.<ref>''Paratus''. 1977. V. Adm Walters het groot planne. Desember: 11</ref> * Kaptein Jan Jacobus Floris Carstens - (19 Julie [[1919]]), bevelvoerder van die Vlootopleidingsbasis SAS Saldanha.<ref>''Paratus''. 1979. Kaptein Carstens tree af. Maart-bylaag: V</ref> * [[Chris Koch]] - [[1927]], Springbokrugbyspeler. * [[M.M. Walters]] - [[1930]], Afrikaanse satiriese digter. * [[Annie Basson]] - [[1938]], Afrikaanse aktrise en regisseuse. * [[Winnie Rust]] - [[1939]], Afrikaanse skryfster. * Schalk du Toit - [[1948]], NG Kerk-predikant.<ref>[https://web.archive.org/web/20230524100326/https://kerkbode.christians.co.za/2023/05/24/dr-schalk-du-toit-1948-2022/ Kerkbode: Schalk du Toit (1948-2022)]</ref> * Dirk Jacobus Smit - [[1951]], VGK-predikant en teoloog.<ref>[https://kerkbode.christians.co.za/ecke/smit-dirk-jacobus/ Kerkbode: Dirk Jacobus Smit]</ref> * Dalene Müller (née Bester), skryfster van ''Skryf Afrikaans van A tot Z'', vertaler, hoofsubredaktrise by ''Die Burger'' en ''Huisgenoot''.<ref>Pienaar, J. 2007. Afrikaanse taalreus sterf. ''Die Burger'', 17 Desember.</ref> == Sien ook == * [[Moorreesburg (kiesafdeling)]] * [[Wellington (kiesafdeling)]] * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC1}} [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] [[Kategorie:Weskus van Suid-Afrika]] s3n2kso2wcxgquvi1iv3s1x37hw4egt 2891690 2891688 2026-04-08T19:20:06Z Suidpunt 13232 /* Sirkulasiesyfers */ 2891690 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Moorreesburg | inheemse_naam = | ander_naam = | beeld_stadsilhoeët = {{Photomontage | photo1a = Moorreesburg welcome sign.jpg | photo2a = Moorreesburg Dutch Reformed Church.jpg | photo2b = Moorreesburg Town hall 06.jpg | photo3a = Carnegie library 002.jpg | photo3b = Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 02.JPG | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 280 | foot_montage = {{resize|114%|Van bo, welkombordjie na Moorreesburg. Middel-links, NG Kerk in Moorreesburg. Middel-regs, die Moorreesburgstadsaal. Carnegie biblioteek in Moorreesburg (onder-links). Moorreesburg Koringbedryfmuseum & Ou Sendingsgemeentekerk (onder-regs).}} }} | beeldbyskrif = | nedersetting_tipe = Dorp | latd = 33 |latm = 09 |lats = | longd = 18 |longm = 40 |longs = | provinsie = Wes-Kaap | distrik = Weskus | munisipaliteit = Swartland | stigtingsdatum = [[1882]] | regeringstipe = | leier_party = | leiertitel = | leiernaam = | oppervlakvoetnotas = <ref name=census2011>Som van die hoofplekke [http://census2011.adrianfrith.com/place/164004 Moorreesburg] en [http://census2011.adrianfrith.com/place/164005 Rosenhof] tydens die 2011-sensus.</ref> | oppervlak_totaal_km2 = 27.8 | hoogte_m = | bevolking_totaal = 12877 | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = <ref name=census2011/> | demografie1_voetnotas = <ref name=census2011/> | persent_swart = 6.7% | persent_kleurling = 70.1% | persent_asiër = 0.2% | persent_wit = 22.5% | persent_ander = 0.4% <!-- demografie (deel 2) --> | demografie2_voetnotas = <ref name=census2011/> | demographics2_title1 = [[Afrikaans]] | demographics2_info1 = 92.0% | demographics2_title2 = [[Xhosa]] | demographics2_info2 = 3.5% | demographics2_title3 = [[Engels]] | demographics2_info3 = 2.2% | demographics2_title4 = Ander | demographics2_info4 = 2.3% | poskode = 7310 | poskode2 = 7310 | skakelkode = 022 | sensuskode = | webwerf = http://moorreesburg.net/ }} [[Lêer:Munisipale kantoor Moorreesburg.jpg|duimnael|links|Die munisipale kantoor op Moorreesburg. Die dorp se munisipaliteit het in 2000 deel van die Swartland-munisipaliteit geword met sy hoofkantoor op [[Malmesbury]].]] [[Lêer:Ou NG kerk Moorreesburg.jpg|duimnael|links|Moorreesburg se vorige NG kerk is op [[18 Desember]] [[1895]] ingewy maar later gesloop om plek te maak vir die huidige.]] '''Moorreesburg''' is 'n dorp in die munisipaliteit [[Swartland]], provinsie [[Wes-Kaap]] ([[Suid-Afrika]]). Dit is ongeveer halfpad tussen [[Piketberg]] en [[Malmesbury]] geleë. Die dorp is die ekonomiese sentrum van die omliggende landboustreek, waar veral [[koring]] en [[hawer]] verbou word. Moorreesburg beskik oor 'n aantal landboukundige geriewe soos koringmeule en graansilo's. Die plaaslike koringmuseum behandel die streek se hoofproduk. == Geskiedenis == Moorreesburg is in [[1890]] as 'n kerkgemeente op die plaas Hooikraal gestig en genoem na ds. J.C. le Febre Moorrees, die vader van prof. [[Adriaan Moorrees]]. Ingevolge Wet 45 van 1882 het Moorreesburg op 21 April 1909 munisipale status verkry.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_South_African_Municipal_Yearboo/XNAzAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=moorreesburg+municipality+1909&pg=PA82&printsec=frontcover South African Municipal Year Book, 1913, pp. 82-83.]</ref><ref name="Truter1994." /> Met die nuwe munisipale herindeling van [[2000]] het dit deel van [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit|Swartland]] geword. === Die gedokumenteerde eienaars van Hooikraal === Wat sekondêre bronne betref, heers daar onduidelikheid rondom die eerste gedokumenteerde eienaars van Hooikraal (die beginpunt van Moorreesburg), of wie selfs van die eerste boere rondom die huidige Moorreesburg was. Dikwels tref mens aanvegbare stellings soos die volgende aan:<ref>[https://web.archive.org/web/20240528105429/https://www.swartlandskou.co.za/geskiedenis Swartlandskou: Geskiedenis.]</ref> {{cquote|Die eerste boere wat in Moorreesburg omgewing begin boer het, was Jan van Zyl en Klaas Hendrik Diepenouw, setlaars uit Nederland in 1709.}} Dit is 'n vergissing van tweërlei aard. In die eerste plek was daar geen plaas noord van Riebeek-Kasteel (die berg wat op 3 Februarie 1661 vernoem is na Jan van Riebeeck, deur 'n ekspedisie onder leiding van Pieter Cruythoff)<ref>Raper, P.E., Möller, L.A. & Du Plessis, L.T. 2020. ''Plekname in Suid-Afrika''. Pretoria: Protea Uitgewers, bl. 629</ref> selfs in 1712, die sterftejaar van Diepenauw nie.<ref>Sien ook Voetnota 4 in ''Dagboek van Adam Tas'', bl. 34: Sara Wilhelmina Tas, suster van die skrywer, gebore te Amsterdam in 1670 - dus twee jaar jonger as haar broer Adam - het in 1691 met verlof van Here XVII na die Kaap geëmigreer en by haar oom Henning Husing, wat getroud was met hul tante aan moederskant, Maria Lindenhovius, in hul huis in Strandstraat gaan woon. (Vgl. C 503 Uitg. Br. 29 Junie 1691, bl. 114.) Na 'n sestienjarige verblyf in die huis van haar oom en tante is Sara Wilhelmina getroud met die 55-jarige wewenaar Claas Hendrik Diepenouw (volgens Hoge Claus Heinrich Diepenow), boer van die plaas ‘D'Eensaamheit’ by Klapmuts. Diepenouw is in 1712 oorlede en het sy weduwee goed bemiddeld agtergelaat. In 1714 het sy ‘D'Eensaamheit’ aan haar broer Adam Tas verkoop [...]</ref> Hier kan mens die kaart in ''[https://archive.org/details/historicalatlaso00walk_0/page/n35/mode/2up Historical Atlas of South Africa]'' van Eric A. Walker met aandag besigtig. Bygesê, die VOC was in 1712 egter bekend met 'n 'Brakke Fonteijn', in " 't Swarte Land", wat egter nie 'n plaas was nie, maar, gegewe Walker se kaart, slegs 'n waterpunt kon wees.<ref>Towards A New Age of Partnership (TANAP) DVD: 1701 Dagregister_transkripsie, Saterdag, 16 Julie 1712: "stellende haer cours na ’t Swarte Land tot bij de Brakke Fonteijn, alwaer gecomen wesende".</ref> In die tweede plek, indien 1709 sou verwys na die aankoms van Klaas Hendrik Diepenauw aan die Kaap, dan is die datum eweneens verkeerd. ‘De Eensaamheijt’ (1693, aangedui op die kaart met 'Pg'), ‘De Mosselbank’ (1698, 'Tf') en die aangrensende stuk grond, ‘Klipheuvel’ (1704, 'Tg'), het hy reeds voor hierdie datum bekom.<ref>[https://archive.org/details/historicalatlaso00walk_0/page/8/mode/2up?q=diepenauw Walker, E.A. 1922. Historical atlas of South Africa. London: Oxford University Press, pp. 8-9.]</ref><ref>Sien ook Voetnota 159 in ''Dagboek van Adam Tas'', bl. 112: 'Een van die welvarendste boere aan die Kaap, besitter van land gent. ‘Sonneblom onder de Wintberg’ en o.s. die plase ‘De Mosselbank’, ‘Klipheuvel’ en ‘De Eensaamheijt’. Sien ''Kaapse Grondbriewe'', 18 September 1698, bl. 274; 26 September 1704, bl. 31 en 90-91 en ''Grondbriewe Stellenbosch en Drakenstein'', bls. 340-346. (A.J.B.)] Vgl. ook voetnoot 4 van hierdie publikasie.'</ref> Volgens Walker se kartering lê D'Eensaamheijt in die Paarl-omgewing, en De Mosselbank en Klipheuvel lê langs die Mosselbankrivier, 'n rivier wat in die Dieprivier inloop. Dit is nietemin vandag steeds suid van Malmesbury. Buitendien is die wewenaar Diepenauw in 1707 getroud met [[Adam Tas]] se suster hier te lande, dus, voor die beweerde 1709.<ref>Sien ook Voetnota 273 in ''Dagboek van Adam Tas'', bl. 184: 'Claas Diepenauw was op hierdie stadium waarskynlik wewenaar, want in 1707 is hy hertroud met Sara Wilhelmina Tas, suster van Adam Tas. Sy eerste vrou, met wie hy in 1677 getroud was, was Anna Schlecht, wed. van Jan Steens.'</ref> Maar hoe is dit egter gesteld met '''Hooij Kraal''', die beginpunt van Moorreesburg? ''Boerepioniers van die Sandveld''<ref>Smith, M.H.D. 1985. ''Boerepioniers van die Sandveld''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing, bl. 143</ref> bied die volgende: {{cquote|Die eerste onder die afstammelinge van stamvader Jan Kotze wat 'n veeplaas ten noorde van die Benede-Bergrivier uitgeneem het, was Dirk Jacobus, tweede seun van Dirk Kotze en Maria M. Carstens van die veldkornetskap Agter-Paardeberg in die Swartland. Na sy huwelik in 1753 met Martha van Schalkwyk het hy die eiendomsplaas Uilen Kraal in die wyk Groene Kloof (tans die distrik Darling) bewoon. 'n Jaar daarna het hy die leningsplaas Hooij Kraal (nou 'n deel van die dorp Moorreesburg) byuitgeneem. Laasgenoemde plaas het 'n aantal jare later agtereenvolgens aan sy seuns Dirk en Johannes behoort. }} Om dit nou patriliniêr voor te stel (die tersaaklike persone in vetdruk):<ref>Smith, M.H.D. 1985. ''Boerepioniers van die Sandveld''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing, bl. 124, 128, 138 </ref> a1. Johann (Jan) Kotzé (stamvader), gebore op 25 Januarie 1652 in Königstein in Sakse, Duitsland; oorlede ongeveer 1713; getroud (derde huwelik) op 1 Februarie 1966 met Hildegonda Boone, 'n dogter van ds. Dirk Boone en sy eggenote Belletje van Gaalen, 'n suster van admiraal Van Gaalen. Die egpaar kom op 13 Mei 1691 in die Kaap aan, die Kotzes vestig hul in [[Drakenstein]]; Jan word pagter van "vaderlandsche en uijtheemse bieren". :(a1)b2 Dirk = gedoop te Drakenstein op 28 Augustus 1692 (uit 3de huwelik), getroud op 13 Januarie 1726 met Maria Magdalena Carstens ::(a1b2)c2 '''Dirk Jacobus''' gedoop 31 Oktober 1728, getroud op 28 Oktober 1753 met Martha van Schalkwyk :::(a1b2c2)d1 '''Dirk''' gedoop 20 September 1754, getroud op 8 April 1779 met Elizabeth Smith :::(a1b2c2)d3 '''Johannes Christiaan''', gedoop 30 September 1758, oorlede 9 Oktober 1836; eerste huwelik op 18 Augustus 1782 getroud met Sara Visser; in sy tweede huwelik getroud op 11 April 1802 met Maria Magdalena Wagenaar. Die vraag ontstaan egter, hoe kan grond aan iemand "behoort" as dit 'n leningsplaas was? Want volgens Truter het die dorp rondom die plaas Hooikraal ontwikkel wat in 1839 deur goewerneur sir George Napier aan ene Tobias Lochner 'gegee' is.<ref name="Truter1994." /> J.J. Lochner skryf weer in die eeufeesgedenkboek van die NG Gemeente, ''Moorreesburg 3-12-1879 tot 3-12-1979'', die volgende, op bl. 1: {{cquote| Die mees sentraal geleë plaas in hierdie gebied was Hooikraal. Oorspronklik was dit natuurlik, soos alle ander grond, staatsgrond en vroeg in die 18de eeu was die eerste twee bewoners (nie eienaars nie) Albertus Basson en Charl Kotzé (Gert-seun). Op 30 Junie 1839 is hierdie plaas van 2 639 morg en 576 roede as ewigdurende erfpag gegee aan Tobias Christiaan Lochner, die latere eienaar van die Lochner-familieplaas, Drieheuvels, toe nog bekend as Vogelstruisfontein. Sy huur was £1-16 (R3,60) per jaar. Die kontrak is geteken deur die destydse goewerneur aan die Kaap, Sir George Napier. Die eerste werklike eienaars van die plaas was Pieter Warnich en Dirk Kotzé. Volgens latere gebeure lyk dit asof D.J.A. Kotzé later die alleeneienaar was.}} === Spoorwegontwikkeling === Sonder die spoorwegontwikkeling sou Moorreesburg nooit ontwikkel het nie. Die volgende chronologie bied 'n kykie na die agtergrond waarteen die spoorlyn geleidelik ontwikkel het en Moorreesburg daarby betrek het. '''1857''': Wet Nr. 20 van 1857 - "An Act for the Construction of a Railway from Cape Town to Wellington" - word bekragtig.<ref> [https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Cape_of_Good_Hope_Passed/_0BUAAAAcAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=1862+wellington+rail&pg=PA505&printsec=frontcover Railway Amendment Act. In: Statutes of the Cape of Good Hope, Passed by the ... Parliament. Volume 2. 1871.]</ref> In ''The Cape Monthly Magazine'' verskyn die artikel "The Cape Flats and how they may be improved" waarin daar sprake is van 'n spoorlyn wat moontlik sal strek vanaf Kaapstad na Wynberg, met 'n vertakking na Muisenberg; vanaf Wynberg na Stellenbosch, die Paarl, Wellington, die Wagenmakersvallei, en dan al langs die Bergrivier. Die spoor kan so ver strek as die Koue Bokkeveld, Tulbagh, Piquetberg, Clanwilliam, die Olifantsrivier aan die een kant en die Zwartland aan die ander, maar dit is nog toekomsmusiek. Die doel is om die mark (Kaapstad) binne 3 dae te bereik, duiselingwekkend vergeleke met die 6 tot 12 dae tans met die klipperige wapad. Verdere vertakkinge sal dan die onderskeie wingerd- en koringstreke bedien, onder andere die distrikte Zwartland en Piquetberg, soos reeds genoem. Dit behoort nie minder as 200 spoormyl lank te wees nie. Vir die dwarslêers (14 x 7 duim) alleen word die aantal bome bereken op 42 533 (dit is nou sonder om die aanbou van brûe, tonnels, keerwalle en viadukte in te reken). Aangesien baie bome ongeskik sal wees, moet die getal liewer op 83 799 volgroeide bome van 30 voet (9,14 meter) geraam word. Die dwarslêers sal ook weens die dorre klimaat elke 15 jaar vervang moet word, veral tussen die Kaapse Vlakte en daar in die Bergriviervallei, wat 'n verdere 60 000 bome sou benodig. Die byle sal maar net moes omkom. Invoere uit Engeland word onnodig beskou - eerder word daar nou in die rigting van die stinkhoutryke George gekyk vir antwoorde, wat 3 sjiellings per kubieke voet hout vra (in Kaapstad kos dit meer as dubbeld soveel, weens transport per wa).<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_Monthly_Magazine/-H5UAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=piquetberg+railway&pg=PA358&printsec=frontcover J.S.H. 1857. The Cape Flats and how they may be improved. ''The Cape Monthly Magazine''], pp. 358-360.</ref> '''1859''': Die sooispitseremonie van die Wellington-spoor vind plaas op 31 Maart, met die goewerneur sir George Grey wat die siergrafie vashou.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Journal_and_Railway_Public_Wo/NtEzAQAAIAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Sir+George+Grey+wellington+railway+cape+town+sod+turned&pg=PA272&printsec=frontcover ''The Engineer's Journal, Railway''. 1859. Miscellaneous. August 3: p. 272]</ref> '''1860''': Die eerste trein (van 'n privaatfirma) loop vanaf Durban tot by die skeepswerf van Port Natal - die spoorlyn is maar 2 myl lank.<ref name="Engineering1893">[https://www.google.co.za/books/edition/Engineering/c84D1M4AgLkC?hl=af&gbpv=1&dq=railway+%22malmesbury%22+1877+cape+town&pg=PA265&printsec=frontcover ''Engineering''. 1893. The Development of the South African Railways. September 1: 265.]</ref> '''1862''': Die eerste spoorlyn word vanaf Kaapstad na Wellington gebou.<ref name="Richter2010.31">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA31 Richter, G. 2010. Uitbreiding van koringproduksie (1862-1920). In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009)''. Stellenbosch: African SUN Media, bl. 31]</ref>. Blykbaar is die Paarl die volgende. Die dorpe wat die meeste probeer druk om die volgende spoor te kry is Worcester, Tulbagh en Malmesbury. Teen Julie is die eerste ondersoek na Worcester en Malmesbury ook sommer klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_Select_Committee_on_the_Wo/6UQ6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=1862+wellington+rail&printsec=frontcover Report of the Select Committee on the Worcester, Malmesbury and Port Elizabeth Railway Bills.]</ref>. Maar besware in Stellenbosch, Wellington, Worcester en Tulbagh gaan ook reeds op teen die Sondagstreine wat loop (teen Godsgebod), al sê die goewerneur dit is 'n saak wat liewer met die aandeelhouers in Engeland uitgeklaar moet word: sy hande is afgekap. Hoe dan ook, die treine vervoer buitendien geen goedere of briewe op 'n Sondag nie, en diegene wat op die trein klim is in elk geval diegene wat hul tyd elders wil deurbring as in die kerke.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:000021196:mpeg21:p002(KAAP DE GOEDE HOOP.. "Dagblad van Zuidholland en 's Gravenhage". 's-Gravenhage, 03-06-1862, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 25-02-2025]</ref> '''Oktober 1863''': Die eerste trein met drie passasierswaens (eersteklas, tweedeklas, derdeklas) kom in Wellington aan.<ref name="Richter2010.31" /> '''1863''': 'n Vergadering word deur die leraar ds. J.C. le Fèbre Moorrees en 'n paar boere belê; omdat die parogie geweldig groot is wat Moorrees moet bedien, word daar besluit om 'n kerkie op die plaas Hooikraal te bou, as buitekerkie van die Zwartland-gemeente (d.w.s. wat deur die kerk van Malmesbury bedien word).<ref name="Truter1994." /> In '''September 1864''' is met die bouwerk van die spoorlyn deur Tulbaghkloof begin om Wellington met Worcester te verbind.<ref name="VanBreda1987" /> '''Sondag, 4 Desember 1864''': Die Hooikraalskerkie word ingewy deur ds. Moorrees. Dit is maar 'n eenvoudige saaltjie met 'n rietdak en misvloer.<ref name="Walter1990">Walters, M.M. 1990. ''Die Swartland is my Tuisland: 'n nostalgiese reis deur M.M. Walters''. Kaapstad: Perskor. bl. 31</ref> '''April 1875''': Mr. Statter voltooi die tweede opmetings van die voorgestelde spoorlyn na Malmesbury.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_Proceedings_of_the_Institutio/9G81AAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=railway+%22malmesbury%22+1877+cape+town&pg=PA368&printsec=frontcover ''Minutes of Proceedings of the Institution of Civil Engineers'' 1881. James Samuel Statter. Volume 65, p. 368.]</ref> Al het 'n Wet in 1861 die Cape Town & Wellington Railway Company in staat gestel om 'n spoor te lê tot by Worcester en daarna die spoorlyn na Malmesbury te verleng, en al is die opmetings reeds teen 1862 voltooi, het hierdie maatskappy so te sê niks gedoen buiten die Tulbagh Kloof bietjie groter oop te kloof nie.<ref name="Engineering1893" /> Die dood het ook altyd 'n oorsaak: blykbaar het die goewerneur die bouwerk gemagtig om sodoende die dienste te behou van die werkers wat aan die Kaapstad-Wellington-spoorlyn gewerk het. Die parlement was weer ontevrede omdat meneer die goewerneur so sonder toestemming opgetree het. Derhalwe is die bouwerk in 1865 gestaak - slegs 26 km van die spoorlyn was toe voltooi. In 1872 bewillig die parlement wel £40 000 sodat die werk solank kan voortgaan. Die Kaapse regering het toe die spoorlyn van die Railway en Dock Company vir £780 000 gekoop en op 1 Januarie 1873 in besit geneem. Nou was die owerheid baie meer toegeneë om geld beskikbaar te stel.<ref name="VanBreda1987">Van Breda, P. 1987. Hoofstuk IV: Kommunikasie: Spoorwegontwikkeling. In: Oberholster, A.G. (red.). ''Paarlvallei 1687-1987''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing, bl. 65.</ref> Wet 13 van 1873 het opnuut die verlenging na Worcester bekragtig, en 'n verdere £315 000 (of £4 922 per myl) is hiervoor toegestaan.<ref name="VanBreda1987" /><ref name="Engineering1893" /> '''Maandag, 12 November 1877''': Die spoor tot by Malmesbury word geopen.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/Yj4RSTbMHEUC?hl=af&gbpv=1&dq=%22malmesbury%22&pg=PR54&printsec=frontcoverer Report of the General Manager of Railways. 1899. p. liv]</ref> '''Woensdag, 3 Desember 1879''': Die Hooikraalskerkie stig af om 'n onafhanklike gemeente te vorm: Moorreesburg Gemeente.<ref name="Walter1990" /> [[Lêer:Station Moorreesburg 2.JPG|duimnael|350px|right|Treinstasie in Moorreesburg (2007)]] '''27 April 1882''': ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'' is sekerlik die '''allerbelangrikste dokument''' in die hele spoorgeskiedenis van Moorreesburg. Dit is die deurslaggewende faktor waarom Moorreesburg 'n stasie gekry het. Aanvanklik het Hector Shaw, die opmeter, sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is ''nêrens'' daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg 'n mens se vinger vandag die treinspoor op 'n topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). En nou kom die interessantste deel: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Interessant is dit, omdat die opname in 1881 gemaak is. Met Ds. Retief se bevestiging op 12 Januarie 1882 op Moorreesburg is daar nou van 'n "dorp van 12 huise" ter sprake, en nie meer 8 nie.<ref>Lochner, J.J. 1979. Die tydperk van ds. Retief. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 5-6</ref> Wat sy opmerkings in die dokument betref. Ten eerste: Kalk word vir die ballas onder die treinspore gebruik. Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref name="Truter1994." /> Dit laat mens inderdaad wonder hoe diep meneer Shaw sy vinger in die grond gesteek het. Ten tweede: 'n Stoomlokomotief suip water soos 'n walvis op wiele, en Shaw het tereg opgemerk water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. Die totale kosteberekening vir die spoorweg tussen Malmesbury en Piquetberg via Hooikraal beraam hy op £236 731. '''Vrydag, 12 Julie 1889'''. Mnr. De Waal lê twee mosies voor die Volksraad ter tafel: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer), asook tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander volksraadslede wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> '''1894 tot 1895''': Die ou Hooikraalskerkie raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''1898''': Ingevolge die Kaapse Wet no. 40 van 1898 word die aanleg vir die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg, asook die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil, deur die Kaapse Regering goedgekeur.<ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Volgens 'n reisgids uit '''1899''' lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die vervoerkoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280.]</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Algemene Bestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''20 April 1901'''. In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaarkrap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> <u>'''9 September 1901'''</u>: Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref> Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''31 Mei 1902''': Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie is egter eers op 16 September 1902 opgehef.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> '''15 November 1902''': Die spoor tussen Moorreesburg en Eendekuil is voltooi en geopen. Dit is 49 treinmyl en 43 ketting lank (ongeveer 79,72 kilometer).<ref name="Railwayyearbook.1903.277" /><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> '''1903''': Tot en met die opening in September 1901 was daar nog genoeg watervoorraad, maar daarna is daar gesteun op Malmesbury se watervoorraad, wat ook nie met die toenemende vraag kon byhou nie. Net soos met die opmeting van Hector Shaw voorspel is, het Moorreesburg dwarsdeur 1902 'n waterprobleem ondervind. 'n Boorgat word aanbeveel.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR61&hl=en_ZA Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lxi]</ref> Moorreesburg kon voorheen, onder ideale toestande, 14 000 gallon (of 63,645 kiloliter) water per dag vir die lokomotiewe voorsien. Voorheen kon mens op mnr. Lochner se dam reken, maar nou moes daar uitsluitlik op 'n handpomp en windpomp staatgemaak word. By Malmesbury is waterregte enkele jare tevore teen £1 600 gekoop - wat 5 000 gallon (of 22,730 kiloliter) water per dag lewer. Hierdie water is weens die kalk- en soutneerslae nie juis vir lokomotiewe geskik nie.<ref>[https://archive.org/details/reportofcommissi01cape/page/108/mode/2up?q=moorreesburg Report of a commission appointed to enquire into and report upon certain matters affecting the Cape. 1903. Sitting op Dinsdag, 22 April 1902, bl. 109]</ref> Verder het die verkeersdrukte na afloop van die oorlog teleurstellend gedaal, in so 'n mate dat dit wil lyk of al die kapitaal wat ingeploeg is die kool die sous nie werd is nie. Die treingebruik tussen Malmesbury en Moorreesburg is laag, maar tussen Moorreesburg en Eendekuil is dit selfs nog laer. Dit is egter nog te vroeg om heeltemal uitsluitsel te gee. Die verkeersdrukte is wel abnormaal hoog in Januarie, Maart, April en Mei.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR22&hl=en_ZA Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. xxii]</ref> Of dit egter toegeskryf kan word aan die oormaat vragmotors wat tot beskikking gestel is aan Malmesbury en tot 'n mindere mate aan Moorreesburg self, bly 'n ope vraag.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PA29-IA6&hl=en_ZA Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. ix]</ref> '''26 Februarie 1906''': Die diens is nie altyd eersteklas soos daar op die kaartjie staan nie. Op 21 Februarie is 'n skou op Malmesbury aangebied, en vooraf het die spoorweë groot kennisgewings rondgestuur van goedkoop treinkaartjies wat beskikbaar sou wees om na die geleentheid toe te gaan. Dit was reeds een van die warmste dae van die somer en baie Moorreesburgers het op die stasie gewag, met "bijna onuithoudbare dorst". Toe die trein van Eendekuil opdaag, was die waens reeds volgepak met passasiers van Piketberg af. 'n Eersteklaskaartjie het nou 'n staanplek in die trok agter beteken, waar mense soos vee in die versengende hitte ingestop is. Byna 'n honderdtal Moorreesburgers, wat almal vir hul kaartjies betaal het, het net so in hul spore omgedraai en teleurgesteld teruggekeer huis toe - hiervoor het hulle nie kans gesien nie. Die stasiemeester het die skou-komitee verkwalik, en vica versa; niemand wou verantwoordelikheid aanvaar nie. Die Moorreesburger aan die woord is verontwaardig, want ten eerste bring de Malmesbury-Eendekuil-lyn baie geld vir die staatskas in en ten tweede hoor mens van spesiale treine wat na ander dorpe toe reis vir skoue - baie verder daarvandaan. Waarom moet hulle dan aan die agterspeen suig - en dit vir 'n skou betreklik naby?<ref>[https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4217/za-1906-03-01.pdf?sequence=1&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg. 1 Maart: bl. 4, kolom 8]</ref> In '''1915''' is dit 'n rekordoesjaar. By Moorreesburg se treinstasie alleen is 14 041 Britse ton graan en 13 114 Britse ton voer weggestuur, vergeleke met 3 874 Britse ton graan en 14 532 Britse ton voer by Malmesbury se stasie. Dit het ook meegebring dat boere met daardie geld plaasimplemente soos ploeë, binders ens. aangekoop het. Ook het die boere nuwe geboue opgerig en heinings gespan - hierdie voorspoed het natuurlik ook tot die Spoorweë se voordeel gestrek wat al hierdie lewensmiddele, implemente en boumateriaal moes vervoer.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/02IvAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=moorreesburg&pg=PA58&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railway, Annual Report 1915. 1916. p. 58]</ref> '''1916''': In die boek ''Die Kolonialbahnen mit besonderer Berücksichtigung Afrikas'', wat tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] geskryf is, word die vraag nog afgevra of die Kaapse Spoor vanaf Eendekuil moontlik tot by Springbok en O'okiep gaan strek, aangesien die groenlig reeds in 1906 gegee is om in die noordelike rigting van Van Rhynsdorp in te slaan.<ref>[https://doi-org.wikipedialibrary.idm.oclc.org/10.1515/9783111471112 Franz Baltzer. 1916. Kapkolonie. In: ''Die Kolonialbahnen mit besonderer Berücksichtigung Afrikas.'']: Von Kapstadt über Malmesbury und Piquetberg nach Endekuil, in Kapspur gebaut, 207,6 km lang, deren Verlängerung in nördlicher Richtung auf van Rhyns Dorp um rund 86 km durch Gesetz von 1906 beschlossen ist. Hier scheint die Absicht zu bestehen, die Bahn mit der Zeit in nördlicher Richtung bis Sprinkboek und O'okiep weiterzuführen.</ref> Maar die hele spoorprojek verloor stoom teen 1927, en die spoor loop dood in Bitterfontein.<ref name="Truter1994.158">Truter, C. 1994. Bitterfontein. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 158-160.</ref> '''Oktober 1948''': Die ''Tydskrif van die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens'' vermeld 'n busdiens wat vanaf die Kaap na Piketberg via Malmesbury en Moorreesburg pendel, wat aansienlik vinniger as 'n passasierstrein loop.<ref>{{Cite web |url=https://railways.haarhoff.co.za/issue/1200/page/87 |title=''Tydskrif van die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens''. 1948. System News: Cape Western System. Oktober, 42 (10): pp. 823-825 |access-date=19 Maart 2025 |archive-date=19 Maart 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319133816/https://railways.haarhoff.co.za/issue/1200/page/87 |url-status=dead }}</ref> Dit is maar die begin wat die Suid-Afrikaanse Spoorweë met verloop van tyd al hoe meer 'n vragvervoernetwerk sal maak. Teen die 1960's, moontlik weens die toenemende motorvervoer, het die busdiens slegs naweke geloop: die passasiersbus het vanaf Kaapstad vertrek op Vrydae en Sondae, en op Saterdae en Maandae terug stad toe.<ref name="Burger1975.138">Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg.'' s.l.:s.n., p. 138: In 1948 het die Spoorweë 'n daaglikse passasiersbus tussen Kaapstad en die Noordweste oor Piketberg op die pad geplaas, maar by gebrek aan ondersteuning is die diens in die jare sestig tot Vrydags en Sondags van Kaapstad, en Saterdags en Maandags na die stad, ingekort.</ref> '''31 Maart 2023''': In antwoord op Kennisgewing 53/2022/2023, waarin Munisipaliteit Swartland op 27 Januarie 2023 die publiek inlig omtrent die wysiging van sy Ruimtelike Ontwikkelingsraamwerk,<ref>[https://web.archive.org/web/20240701123518if_/http://www.swartland.org.za/media/docs/2023/Ontwikkelingsdienste_2023/Kennisgewings_20222023/Notice_55.pdf Munisipaliteit Swartland Kennisgewing 53/2022/2023]</ref> lewer die Moorreesburg Sakekamer die volgende kommentaar betreffende die stasiegebou:<ref>[https://web.archive.org/web/20240821111450if_/https://www.moorreesburgsakekamer.co.za/laaiaf/Moorreesburg_Ruimtelike_Ontwikkeling_Kommentaar.pdf Moorreesburg Sakekamer repliek: Kommentaar ten opsigte van Swartland Ruimtelike Ontwikkelingsraamwerk met spesifieke verwysing na Moorreesburg.]</ref> {{cquote| G. Moorreesburg Stasiegebou<br> i. Die sakekamer is bewus dat die Moorreesburg Stasiegebou die eiendom van Transnet is en dat SM [Swartland Munisipaliteit] minimale insae in die bestuur van die gebou/e het.<br> ii. Ongelukkig is die stasie tans 'n seer oog vir die gemeenskap en word dit tans ook gebruik deur haweloses wat dit "beset" gedurende die nag.<br> iii. Ons versoek vriendelik dat daar saam na oplossings gekyk sal word om die geboue minder toeganklik te maak vir beide haweloses asook vandale wat dit tans plunder.<br> }} '''4 April 2025''': Agter lemmetjiesdraad lyk die stasiegebou 'n paar graad erger as die Tiger Oats-gebou net anderkant die spoor. Op die foto's het feitlik net die fasade oorgebly; die dak is reeds verwyder en die vensters en deuropeninge is toegemessel om verdere verbrokkeling te stuit. Binnekant lê dit besaai met brokke bakstene en bourommel. Die mure is beklad met grafitti-merke. ''Dié Courant'' rig 'n skrywe aan die [[Weskus-distriksmunisipaliteit]] om te verneem hoe sake nou staan. In die baie diplomatieke antwoord kom dit daarop neer: die munisipaliteit het planne ter tafel wat die munisipale dienste, toerisme en ekonomie sal baat (wat al die geboue op die perseel insluit, en aansluit by die voorstelle vervat in die Ruimtelike Ontwikkelingsraamwerk 2023-2027 van die Swartland Munisipaliteit)<ref>"Swartland Spatial Development Framework -2023-2027". Swartland Munisipaliteit, bl. 66: Sien "Objective 2: Proximate convenient and equal access [Economic Environment]", onder "Railway": Onder Landbou: ''Railway Support private operators providing alternative transport between Malmesbury & Moorreesburg.'' Onder Toerisme: ''Implement special train trips between Moorreesburg & Koringberg (Grain and Canola fields, rolling hills and railway line to Bitterfontein).'' / bl. 67, onder "Objective 4: Protect and grow place identity and cultural integrity. [Built Environment]", by "Heritage tourism route": ''Develop a tourism rail route along N7 between Kalbaskraal and Koringberg (start/end at station buildings & include rail experience)''.</ref> en die geld is trouens reeds daar vir die beplanningsfase. Soos af te lei, bly die eiendom steeds in Transnet se besit, maar die munisipaliteit verkry sekere regte en voorwaardes om, onder die wakende oog van die Transnet-stigting, sy inisiatiewe tot uitvoering te bring. Die munisipaliteit wag dus net vir die finale ondertekening, voordat die opruimwerk en beveiliging kan begin.<ref>[https://web.archive.org/web/20250407051622/https://diecourant.co.za/2025/04/04/wd-het-planne-met-vervalle-moorreesburg-stasie/ ''Dié Courant''. 2025. WD het planne met vervalle Moorreesburg-stasie. 4 April.]</ref> === Anglo-Boereoorlog: enkele ure in Boerebesit === {{Hoofartikel|Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog}} Kommandant Schoeman (voorheen uit die Kommando van Theron) vertel op Vogelstruisfontein vir Kommandant Ockie T. de Villiers hoe hulle die Kakies 'n streep getrek het. Omdat daar 'n groot mag uit Moorreesburg op pad was Piketberg toe, moes die Boere uit Piketberg onttrek. Toe Maritz sien dat hierdie groot versterking uit Moorreesburg op pad was, het hy geweet dat hierdie dorp nou byna geheel en al sonder garnisoen moet wees; so te sê weerloos. Die Engelse het waarskynlik gedink Maritz sou deur hierdie groot opkoms en aantog afgeskrik word en vlug.<ref name="DeVilliers193">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 193</ref> Met 'n jakkalsdraai, jaag Maritz juis Moorreesburg toe. Omdat die vyand naby was, moes alles vinnig geskied. By hul aankoms op Moorreesburg stuur Schoeman een van sy adjudante met 'n wit vlag die dorp in, om die Engelse soldate wat agtergebly het aan te raai om oor te gee. Dié gee oor, maar op een voorwaarde: dat Maritz hulle sou trakteer. Dit doen hy ook met liefde. Die agt Kakies wat op Moorreesburg agtergebly het word sommer gou vriende met die Boere. Hulle word eenmaal trakteer, en toe nog 'n rondte, en kort voor lank was hul so koringdronk dat die Kakies nie eens agtergekom het toe die Boerekommando vertrek nie. Toe die Engelse mag uit Piketberg terugkeer, kom hulle op hierdie petalje af, en moes hul makkers uit hul roes wakker maak.<ref name="DeVilliers193" /> Die Boere het Moorreesburg dus vir 'n paar uur in besit geneem, maar het tog die tyd benut om alles wat nodig is te buit: onder meer die 8 gewere van die 8 Kakies, en verskeie perde. Boonop het 22 mans hul by die kommando aangesluit.<ref name="DeVilliers194">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 194</ref> === Swartland Kommando === {{Hoofartikel|Swartland Kommando}} Die Swartland Kommando was 'n ligte infanterieregiment van die Suid-Afrikaanse Weermag, met sy hoofkwartier in 'n omgeboude en ingerigte stal op Moorreesburg. Hiernaas het mens nog die onderskeie hoofkwartiere (kompanies) op Malmesbury, Tulbagh, Darling en Moorreesburg gekry. Die Swartland Kommando het geskiedenis gemaak omdat hy in 1979 die eerste eenheid was wat 'n veelrassige afdeling aan diens na die operasionele gebied gestuur het. Dit is ook by hierdie Kommando waar die bruin mense uit die publiek die eerste maal in 1980 vrywillige opleiding kon ontvang het. Ook, tydens "Operasie Samoa" in 1987 (waar die inwoners, polisie, brandweer, Swartland Kommando en die Afdelingsraad by betrokke was) het Moorreesburg een van die eerste dorpe geword wat vir sy paraatheid 'n A-gradering in Burgerlike Beskerming ontvang het. == Boukuns == [[Lêer:Old school mburg 006.jpg|duimnael|Die Ou Skooltjie toon 'n "stewige houtveranda", aldus Fransen.<br><small>Erkenning: Christopher Murphy</small>]] Na afloop van Hans Fransen se laaste deurreis deur die Kaap, beskou hy Moorreesburg eintlik as 'n nuwerige dorp wat redelik laat gestig is. In sy heel laaste (derde) uitgawe van ''The Old Buildings of the Cape'' (2004) word enkele geboue wel uitgesonder wat vir bewaring oorweeg kan word.<ref>Fransen, H. et al. 2004. Moorreesburg. In: ''The Old Buildings of the Cape''. Cape Town: Jonathan Ball Publishers, p. 345.</ref> Bygesê, Fransen se werk spits hom dikwels toe op slegs ''sekere'' historiese argitektoniese elemente (veral in ag genome die historiese bou-omgewing in sy geheel gesien) en is dus nie sprekend van ''al'' die versameling erfgoed uit die omgewing wat beskerming waardig is nie.<ref>Vergelyk 'Cape Agulhas Municipality Heritage Strategy and Action Plan' van Augustus 2024, soos opgestel deur CTS Heritage, bl. 47</ref> {| class="wikitable" |'''Adres of naam''' |'''Kommentaar van Fransen (2004)''' |- |Pastoriestraat 6 |Ou NG Kerk-pastorie, blykbaar 1898 gebou. Die huis is effens verbou; beskik oor twee stoepkamers met geweldriehoek, asook dubbele boogdeur wat as voordeur dien. |- |Ou Skooltjie,<br>Retiefstraat |'''Reeds tot Nasionale Gedenkwaardigheid verklaar'''. In 1905 opgerig deur die NG Kerk. Gepleisterde enkelverdieping wat op ’n druppel water lyk na die kenmerkende volksboukuns uit die streek. Die uitgeboude ingang(uitsteeksel) is drie vensteropeninge groot; agter is ’n stewige houtveranda. |- |Carnegie-biblioteek |'''Reeds tot Nasionale Gedenkwaardigheid verklaar'''. Enkelverdieping van steen; twee stoepkamers front elkeen met driedubbele vensters, geskei deur ’n Doriese portiek tussen-in. Die kante van die hoofdak word afgesluit deur half-pedimente. In 1913 ontwerp deur N.T. Cowin. |- |International Hotel, Hoofstraat |Omstreeks 1910 gebou. In 2004 Huis Emmanuel. Dubbelverdieping, 11 openinge groot. Die portiek in die middel staan onder ’n pediment uitgebou; weerskante van die portiek is ’n veranda/balkon met vyf gemesselde boë. |- |Kerkstraat 35 |Omstreeks 1890 gebou. Huis met wolfentdak en sewe openinge; geskei in twee wooneenhede, met ’n geronde veranda. |- |Kerkstraat 41 {{voetnota|Die boek skryf verkeerdelik ‘31 Church Street’. Dit moet 41 wees, want 31 is nie langs Heuwelstraat (‘Hill Street’) geleë nie.}} |Omstreeks 1890 gebou. Vyf openinge in Kerkstraat, naamlik ’n deur met twee skuifraamvensters aan elke kant, met pleister omraam. In Heuwelstraat se kant is daar drie openinge: een deur met skuifraamvensters weerskante daarvan. Hoekstene is ook op die buitehoeke ingemessel. |- |Spoorwegstraat 20 |Omstreeks 1905 gebou. Villa met enkele stoepkamer; hoekstene op die buitehoeke ingemessel; gietyster-veranda met geronde dak op drie kante. |- |Tuinstraat 32 |Hoekvilla met veranda van hout en gietyster. |- |Pleinstraat 15 |Iewers in die 1880’s gebou. Reghoekige huis met drie venster- en een deuropening, met veranda van gietyster. |- |Retiefstraat 15 |’n Soortgelyke huis, maar met drie openinge. Die stoep is hier ook weerskante toegebou, met diamantruitjies. |- |[[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] {{voetnota|in die boek geskryf: “Tiger Milling”}} |Net buitekant die beboude gebied staan die vervalle vierverdieping fabrieksgebou van baksteen, met daarnaas ’n drie- en tweeverdieping toevoeging. Elkeen skyn “Georgiaanse” afmetings te hê, met staalraamvensters wat eweredig gespasieer is. ’n Seldsame voorbeeld van die nywerheidsboukuns uit die begin van die vorige eeu. Die ouderdom is nog onbekend, maar die kompleks verskyn wel op ’n [https://archive.is/HUt9K panoramafoto van T.D. Ravenscroft]. |} === Tiger Oats-gebou === {{Hoofartikel|Tiger Oats-gebou, Moorreesburg}} [[Lêer:Tiger oats 01.jpg|duimnael|350px|Die Tiger Oats gebou (2014)<br><small>Erkenning: Christopher Murphy</small>]] Omstreeks Augustus 1905 is die grond voorberei vir die fondasielegging. Die gebou staan sedert '''1906'''. Wat begin het as The African Compressed Fodder Company deur Alfred Marshall en Gustav Mauritz Ljungdahl, sou later uitgekoop word deur die meulenaar en sakeman Frederick John Collier (maar nie sonder die hulp van Charles Stevens nie). In 1910 kry Collier 'n nuwe vennoot by, Daniel Bolton Redler. Twee harde stene maal nie, en Collier en Redler gaan uiteen, met Redler wat die fabriek behou, en 'n nuwe meul vanaf 1926 laat bou in Maitland. 'n Paar jaar ná Redler se afsterwe in 1940 word die eiendom deur die eksekuteur (mnr. Coulter) te koop aangebied aan Anglo American. Die hoofbaas, [[Ernest Oppenheimer]], bied hierdie geleentheid aan Rudy Frankel van Frankel & Co., met dien verstande dat Anglo American sy aandeel daarin kry. Coulter aanvaar die aanbod van £425 000. The Tiger Oats Company (Incorporating the Cereal Manufacturing Co.) kry op 21 September 1944 die nuwe naam: Tiger Oats and National Milling Company Limited. Anglo American verkoop in 1958 sy aandele. Die makro-ekonomiese klimaat, soos die verstedeliking en groter verbruikersbesteding rondom hierdie sentra, noop die openbare maatskappy (waaronder sy vis-, hoender-, veevoer-, bakkery- en selfs rekenaarvertakkings inbegrepe) om markgerig te dink en brandstof te besuinig tydens die oliekrisis. Dit bring mee dat Moorreesburg se Tiger Oats-fabriek al hoe meer op die randgebied beland. Oplaas sluit die fabriek teen die laat-1980's. == Ekonomie == === Ondernemings === Skaars drie jaar ná die aankoms van die spoorlyn, bied Daniel Johannes de Villiers sy wamakery en woonhuis op die dorp te koop aan (10 Mei 1904).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Publieke Verkooping te Moorreesburg. 3 Mei:8</ref> Op 11, 16 en 20 in ''De Zuid-Afrikaan'' is daar nou sprake van 'n trustee van die insolvente boedel van Daniel Johannes de Villiers wat onder meer die smidswinkel en woonhuis in Hoofstraat op 25 Augustus 1904 vir die publiek te koop sal aanbied.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Publieke Verkooping van Vastgoed ten dorpe Moorreesburg. 11 Augustus:1</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Publieke Verkooping van Vastgoed ten dorpe Moorreesburg. 16 Augustus:1</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Publieke Verkooping van Vastgoed ten dorpe Moorreesburg. 20 Augustus:1</ref> Op die 8ste September 1904 word (nog 'n insolvente boedel ter sprake) Erf 47 in Hoofstraat van Roelof Pieter van der Merwe aangebied. Dit het wel 'n pasgeboude woonhuis, maar het ook 'n timmermans-, wamakersgeboue en negosiewinkels op.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Publieke Verkooping van Vastgoed ten dorpe Moorreesburg. 23 Augustus:1</ref> Soos te wete, was die The African Compressed Fodder Company, later die Cereal Manufacturing Company, of beter bekend as die Kompenie, die eerste fabriek op Moorreesburg.<ref name="Lochner.1979.70">Lochner, J.J. 1979. Die ontwikkeling van die dorp. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979.'' Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 70</ref> Die African Banking Corporation (A.B.C. Bank) maak sy tak in 1905 oop.<ref name="Lochner.1979.70" /> In 1907 lys die sakegids ''Kelly's Directory of Merchants, Manufacturers and Shippers'' op die dorp 6 graanhandelaars, 5 algemene handelaars (wat van 'n naald tot 'n koevoet verkoop), 3 kleremakers, 2 saal-en-tuie-makers (of -handelaars), 1 bank, 1 brouer en 1 werktuigkundige. Altesaam 19 ondernemings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Kelly_s_Directory_of_Merchants_Manufactu/YeLUwvEpfUEC?hl=af&gbpv=1&dq=Moorreesburg&pg=PA56&printsec=frontcover ''Kelly's Directory of Merchants, Manufacturers and Shippers''. 1907. p. 56]</ref> * Abrahamse & Son (graanhandelaar) * African Banking Corporation (bank) * Alston, P.R. (brouer) * Basson Brothers (algemene handelaar) * Dippenaar, J. (saal-en-tuie-maker/handelaar) * Droomer, J. (algemene handelaar) * Du Toit, H. & A. (graanhandelaar) * Kahn & Levin (graanhandelaar) * Landsman, J. (kleremaker) * Levensohn Brothers (algemene handelaar) * Lombard, Van Aarde & Co. (graanhandelaar) * Loubser, M.P. (saal-en-tuie-maker/handelaar) * Malan & Co. (graanhandelaar) * Muller, P.C. (kleremaker) * Saacks, M. & J. (algemene handelaar) * Slemssen, J.C.H. (werktuigkundige) * Starke & Co. (graanhandelaar) * Van der Westhuizen, A.J. (kleremaker) * Walters Bros. (algemene handelaar) Daarteenoor het die Moorreesburg Sakekamer teen April 2023, in hul speurtog na potensiële lede, meer as 180 ondernemings op Moorreesburg identifiseer.<ref>[https://issuu.com/swartlandjoernaal/docs/uitgawe_165_26_april_2023_lr ''Swartland Joernaal''. 2023. MRB Sakekamer byeen oor energie. 19 April, bl. 2]: Daar is meer as 180 besighede op Moorreesburg identifiseer, na die dorp in vyf dele verdeel is.</ref> ==== Overberg Agri (voorheen MKB) ==== '''Aanloop'''<br> Al word die Eerste Wêreldoorlog en die daaropvolgende ekonomiese oplewing (1925-1928) en depressiejare van die vroeë 1930's dikwels as die hoofredes aangevoer waarom die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Vereniging gestig is,<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> moet mens nie die 1880's en die Anglo-Boereoorlog buite rekening laat nie. In 1882, skaars vyf jaar ná die opening van Malmesbury se treinstasie in 1877, is die boere van Malmesbury en [[Riebeek-Kasteel]] volgens berigte in 1882 alte deeglik bewus van invoergraan, onder andere uit Amerika, wat in die Kaapse hawe gestort word. Graanpryse het gewissel na aanleiding van vraag en aanbod - hier moet mens Kanada en Australië in die Britse Ryk se rekord- en misoeste natuurlik ook in ag neem. Die groot vloek? Die ondersese telegraafkabel wat al langs die ooskus van Afrika loop. Sodra die boer se skure byna leeg is en die pryse wil opgaan, sou die Kaapse koopman per telegraaf skeepsladings vol graan van heinde en ver ontbied - wat die prys net laat sak - tot nadeel van die Kaapse boer.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. 15 Augustus, p. 3, kol. 1: Trouwens, dan wil de heer Louw hen ook geen protectie verschaffen. Maar wat den Malmesburyschen boer niet zou aanstaan, zou dit zijn, dat wanneer zijn schuren zoo goed als ledig zijn en de prijzen beloven op te gaan, de Kaapstadsche koopman per telegraaf scheepsladingen van graan van heinde en verre ontbiedt, het bloote gerucht waarvan de prijzen zou afbrengen tot dat peil waarop 's heeren Louw's "sliding scale" zou ophouden te werken.</ref><ref>De Zuid-Afrikaan. 1882. Riebeekskasteel, 25 November, p. 3, kol. 3: 22. Nov. - Wat hebben wij heet weer! De zon brandt langs den berg dat het kraakt. Geen wonder dat het graan in een paar dagen tijds rijp, ja droog op de velden is geworden. Onze boeren zijn dan ook ijverig aan het inzamelen van den oogst, die tamelijk goed is uitgevallen. Jammer maar dat de Kaapsche kooplieden juis nu koorn uit Amerika inschepen, om den prijs van koloniaal koorn te bederven en den armen boer die betalen moet op deze wijs te dwingen zijn produkt voor een lagen prijs van de hand te zetten. Over een tijdje zal het invoeren wel ophouden zoodra ons koorn is opgekocht, en dan vragen de heeren wat zij willen.</ref> '''Ná die Anglo-Boereoorlog'''<br> Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Anglo-Boereoorlog]] se ontwapening van die Kaapse boere, die ontwrigting van landboubedrywighede deur die algehele reisverbod, rydiere (soos perde) wat in ieder geval deur die weermag in beslag geneem is, lukrake en kwaadwillige konfiskering van goedere of vee vir gewaande oortredings, skade deur sowel die Engelse weermag as ander partye wat op plase aangerig is, drakoniese wetgewing onder die Kaapse krygswet, en die traagheid om kompensasie uit te betaal - het wantroue in die regering geskep. Dit is in hierdie na-oorlogse tydperk toe "coöperatie" veral omstreeks 1903 in feitlik elke uitgawe van die koerant ''De Zuid-Afrikaan'', deur die redakteur [[Onze Jan Hofmeyr]] hoog aangeprys is. Iets ter vermelding: Op Woensdag, 14 September 1904 is [[John X. Merriman]] by die stadsaal in die Paarl aan die woord; hy spreek die Paarl Boeren Vereeniging toe. Hy wys op Frankryk waar daar reeds 5 300 koöperatiewe maatskappye is, selfs hoe Denemarke se beroemde suiwelindustrie nie sonder koöperasies op dreef sou kom nie; die Kaapse boere moet begin plan maak. Volgens hom beskou boere aan die een kant hul plaas as hul eie en persoonlike saak, wat van geen gemeenskaplike belang is nie. Aan die ander kant help dit ook nie jy kyk heeltyd op na die regering nie - daar is buitendien hopeloos te veel burokrasie. Voorspoed kan slegs uit die mense kom, en nie die regering nie. Die volk moet self die dryfkrag wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Paarl Boeren Vereeniging. 17 September, bl. 4</ref> In hierdie tydsgees verskyn klagtebriewe van boere oor die hawerhooiprys in Desember 1904. Die eerste is van "Hard-werkende Boer" van Worcester: na 'n hele jaar se harde werk is hy nie bereid om 5 sjielings per 100 lbs. (pond gewig) vir sy hawer te aanvaar nie. En die vraag word gevra: "Gaan wij maar goedsmoeds onze producten afgeven voor wat gewetenlooze speculateurs believen te geven? Ik denk van neen."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. De prijs van Haverhooi, 3 Desember, bl. 8, kol. 2</ref> Meneer J.F. Pentz, van [[Hermon]], skryf hul hooikoper sou weer aanvoer die boere in Worcester en ander distrikte is bereid om goedkoop (3 sjielings per 100 lbs.) te betaal. Mnr. Pentz weet egter dat die militêre voorraad teen Desember 1904 lankal uitgeput moet wees en dat die hooikopers se pakhuise leeg moet staan, daarom hou hy sy hooi terug. As daar egter verstandige samewerking was, dan behoort daar geen rede te wees om hawerhooi teen swak pryse te verkoop nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. De prijs van Haverhooi, 8 Desember, bl. 4, kol. 6</ref> 'n Veeboer, M.J. van Niekerk van Molen Rivier, [[Ceres]], stel voor dat vyf of ses boere onder mekaar self hul eie hooipakhuis van gegalvaniseerde yster moet oprig wat vyf of seshonderd vragte hooi kan bevat - dit kan tog nie te duur wees nie?<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. De prijs van Haverhooi, 13 Desember, bl. 4, kol. 4</ref> Dan verskyn die volgende berig in ''De Zuid-Afrikaan'' op 12 Januarie 1905: die boere van Moorreesburg het byeengekom en soos een man besluit om nie hul (hawer)hooi vir onder 3 sjielings per 100 pond gewig te verkoop nie, moontlik die eerste teken van 'n koöperasie op Moorreesburg in embriofase:<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1905. De prijs van Haverhooi, 12 Januarie, bl. 4, kol. 6</ref> {{cquote| Een correspondent van Moorreesburg zond ons Dinsdag het volgende bericht. Een vergadering van boeren werd heden morgen gehouden in overweging te nemen de marktprijs van hooi hier. Na korte onderhandeling werd eendrachtelik besloten de prijs te stellen op 3s. en so niet verkrijgbaar het hooi uit te dorsen of op een andere markt te verkopen voor de beste prijs. De medewerking van gelijke inrichtingen werd uitgenodigd en enige communicatie kan aan de secretaris A.J. van Niekerk gezonden worden. }} Binne twee weke is 'n vergadering op Dinsdag, 17 Januarie 1905, op Malmesbury belê vir die bespreking rakende die oprigting van 'n graanmark.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1905. De Malmesburyse Vergadering. 17 Januarie, bl. 5, kol. 2</ref> In die redakteursbrief is Onze Jan Hofmeyr verheug oor die samewerking wat onder die produsente heers: die boer hoef nie 'n handelaar te wees of te word nie, maar hy moet probeer om die beste mark vir sy produkte te beding en verseker. Sowel kopers as verkopers van hawerhooi was by die vergadering op Malmesbury teenwoordig.<ref name="haverhooi.19.1.1906">''De Zuid-Afrikaan''. 1905. De prijs van Haverhooi, 19 Januarie, bl. 4, kol. 3</ref> Die volgende verklarings of bewerings word gegee: deels is die bedorwe hawerhooiprys te wyte aan die gulsige kommissie-agente, wat baie lae tenders ingestuur het om kontrakte te verseker, sonder om die belange van die boere in ag te neem. Ook die spoorwegtariewe is verhoog en die Johannesburgse mark is met hooi uit die Transvaal voorsien.<ref name="haverhooi.19.1.1906" /> Almal wil egter weet: teen watter prys word hooi in Kaapstad ingevoer? Want volgens mnr. Jacobus Louw kos ingevoerde hooi 5 sjielings 4 pennies per 100 pond, terwyl kuilvoer ("geperst voeder") 4 sjielings 10 pennies per 100 pond kos. Volgens mnr. C. Starke kos kuilvoer 3 sjielings 9 pennies per 100 pond; oor die ingevoerde hooiprys is hy nie heeltemal duidelik seker nie, maar dit moet om en by die prys van kuilvoer kos.<ref name="haverhooi.19.1.1906" /> As dit dan so is, waarom word koloniale hooi dan teen minder as 3 sjielings per 100 pond aangekoop? Van oorproduksie is daar immers geen sprake nie, want dan sou daar tog geen invoere van duisende bale ten duurste gewees het nie.<ref name="haverhooi.19.1.1906" /> Drie besluite is op die vergadering geneem:<ref name="haverhooi.19.1.1906" /> * Eerstens sal geen hooi onder 3 sjielings en 3 pennies per 100 pond verkoop word nie. Al het Moorreesburg die prys vasgestel op 3 sjielings, moet mens in gedagte hou dat die spoorvervoer vanaf die Moorreesburgstasie na Malmesbury omtrent 2¾ pennies per 100 pond vrag bedra. * Tweedens sal 'n kommissie met volmag aangestel word wat die plaaslike hooikopers tegemoet kom. Al klink hierdie besluit teenstrydig met die eerste, is bedinging steeds beter as om van 'n uiterste maatreël gebruik te maak. * Derdens is op 'n afvaardiging besluit om die regering te gaan spreek oor die verhoging van spoorwegtariewe op koloniale landbouprodukte. In die namiddag het die kommissie en die plaaslike hooikopers tot 'n vergelyk gekom: 3 sjielings en 1½ pennie per 100 pond. Dit was 'n kompromie tussen die voorgestelde prys van die vergadering en die prys (3 sjielings) wat sommige hooikopers bereid was om te betaal.<ref name="haverhooi.19.1.1906" /> '''Eerste Wêreldoorlog'''<br> Blykbaar het Moorreesburg reeds in 1912 hul eie Boerevereniging gehad om hulself te organiseer, wat as voorloper gedien het vir MKB.<ref name="Lochner.77.79." /> In daardie jaar is ook De Westelike Graanboeren Ko-operatieve Vereniging (Wesgraan) op Malmesbury gestig (wat oor 'n eeu heen telkemale met ander maatskappye geamalgameer en herbenoem is, onder andere tot WP (Koöperatief) Beperk, tot WPK Landbou Beperk, Kaap Agri Bedryf Limited, en Agrimark Operations Limited).<ref>[https://web.archive.org/web/20250912163313/https://www.kalgroup.co.za/about/our-history KAL Group - Our History]</ref> Wat die Eerste Wêreldoorlog betref: in sy geheel gesien, is tot 136 000 jong Suid-Afrikaners landwyd van produktiewe diens onttrek om te gaan veg, wat 'n arbeidstekort meegebring het. Al was daar nie veel materiële skade in die Unie van Suid-Afrika aangerig nie, het dit wel spoedig die prys van lewensmiddele soos graan, vleis, asook grond die hoogte ingejaag, wat op sy beurt vererger is deur 'n spekulasiemark wat ontstaan het.<ref name="burger.boerdery.piketberg">Burger, W.A. 1975. Boerdery. In: ''Piket teen 'n berg: Die geskiedenis van Piketberg 1660-1970. s.l. s.n., pp. 318-335</ref> Onder andere was die grondpryse hoog, en toe die pryse later sak, was baie boere in die pekel, omdat skuld op hoë grondpryswaardasies aangegaan is.<ref name="MKB2008Geskiedenis">[https://web.archive.org/web/20100227055954/http://www.mkb.co.za/geskiedenis.htm MKB: Geskiedenis (2008-webwerf)]</ref> Derhalwe het boere liggame in die lewe begin roep om oor die pryse, versending en bemarking van hul produkte te waak. Om buitensporige premies teë te werk, vind mens in die Swartland byvoorbeeld vyf graanboere van Piketberg wat in 1916 'n onderlinge brandversekeringsmaatsakppy op 'n koöperatiewe beginsel stig en bestuur - wat nogal gewaagd is vir 'n groep mense sonder enige aktuariële kennis, insidensietabelle of kapitaal. Eers toe die Wet op Koöperasies in 1922 geproklameer is, is die "Piketberg Ko-operatiewe Graanboeren Brand Beschermings Maatschappy Beperkt" in 1923 tot stand gebring.<ref name="burger.boerdery.piketberg" /> Die Piketberg-Boere Maatskappy word in 1919 gestig.<ref name="burger.boerdery.piketberg" /> Omdat Wesgraan self sy eie lede se graan wou aankoop, om totaal onafhanklik te word van vyandige meulenaars, besluit die direksie op 26 Maart 1918 om hul eie meul op te rig. So is De Boeren Koöperatieve Maatschappy Beperk (Bokomo) op 6 Februarie 1919 gestig.<ref name="Richter.Uitbreiding">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA31 Richter, G. 2010. Uitbreiding van koringprodukte. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 31-36]</ref> '''Stigting'''<br> '''Januarie 1925''': Na samesprekings wat al sedert 1911 aankom,<ref>[https://archive.org/details/officialyearbook6192sout/page/518/mode/2up?q=%22moorreesburg+elevator%22 Official yearbook of the Union and of Basutoland, Bechuanaland Protectorate and Swaziland. 1923. Grain Elevators. p. 519]</ref> word Moorreesburg se (mielie)graansuier (van die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens) vir die Moorreesburgse boere beskikbaar gestel. Die oprigtingskoste het £25 559 bedra. Die bergingskapasiteit van die graansuier is 2 600 Britse ton (of 2 641,72 metrieke ton).<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Papers/OYaFHpg4OrkC?hl=af&gbpv=1&bsq=Moorreesburg Annual Report of the Department of Defence. 1929, bl. 21]: The Moorreesburg elevator has a storage capacity of 2,600 tons. It was opened for business in January, 1925, and the cost of its erection was £25,559. So far it has not proved a success from the point of view of the patronage it has received.</ref> '''1927''': Om jou koring te gradeer en weeg sou jou 3 pennies kos vir byvoorbeeld elke 200 pond koring. 200 pond is eintlik 'n sak koring se inhoud; jy betaal dus per sak koring. Daarbenewens moet jy nog die bergingsgeld betaal. Om jou koring die eerste 10 dae te berg, was gratis. Daarna kos dit jou vanaf begin Oktober tot einde Maart 2 pennies per 200 pond vir elke 30 dae (al lê dit ook nie die volle maand nie). Vanaf begin April tot einde September kos dit 1 pennie per sak koring vir elke 30 dae (al word dit daar ook nie vir 'n volle maande geberg nie).<ref>[https://archive.org/details/IndustrialDevelopmentInSouthAfrica/south-industrial-1927-RTL018149-LowRes/page/104/mode/2up?q=moorreesburg+elevator Department of Mines and Industries. 1927. Industrial development in South Africa.]</ref> '''30 Junie 1930''': Die graansuier is nie eens halfpad vol nie: daar is slegs 1 135 Britse ton (1 153,21 metrieke ton) daarbinne. Boonop is dit 587 ton (596,56 metrieke ton) minder as wat in die vorige 12 maande opgeneem is.<ref>"Annual Report of the General Manager". 1931. p. 34: The total volume of wheat deposited in the Moorreesburg elevator during the year ended 30th June, 1930, represented 1,135 tons only, which is less than half the storage capacity of the elevator and 587 tons below the quantity handled in the preceeding twelve months.</ref> Op <u>'''25 September 1931'''</u> word die Moorreesburg Koringboere Koöperatiewe Vereniging gestig, net meer as 'n maand nadat die Porterville Koöperatiewe Landboumaatskappy op 8 Augustus 1931 gestig is.<ref name="Richter.Armoede" /> Op die direksie dien J.H. Basson (van die plaas Anyskop, as voorsitter op 4 Desember 1931 verkies<ref name="MKB2008Geskiedenis" />), J.S. Marais (Welgelegen, ondervoorsitter<ref name="MKB2008Geskiedenis" />), J.P. Smit (Goudmyn), J.C. Carstens (Melkboom), H.A. Hanekom (Hanekomshoop), L.S. Lochner (Drieheuwels) en D.W. Bester (Uitkyk).<ref name="Richter.Armoede" /> Die eerste sekretaris was D.J. Kotzé (Dirkie Tamatie) en is later bevorder tot bestuurder met A.W. (Boekies) Kotzé as sy sekretaris. D.J. Kotzé tree in 1971 af, en word opgevolg deur A.W. Kotzé (wat sedert 1952 aan die Koöperasie verbonde was), met J.W. (Willie) Loubser wat tot sekretaris bevorder is.<ref name="Lochner.77.79." /> Party bronne vermeld dat daar aanvanklik 47 boere koöperasielede was,<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> ander weer 55 lede.<ref name="Lochner.77.79." /> '''1931-1935''': So min graan is in die staatsbeheerde graansuier oor vyf jaar hanteer dat die fakture wat uitgereik is maar £75 was (soos wat graan geweeg of geberg is), terwyl die uitgawes, rente en waardevermindering van die graansuier £7 839 bedra. Omdat die graan in 1934 so min was, is die graansuier gesluit en die inhoud na die een in Kaapstad oorgedra. Die Hoofbestuurder van Spoorweë en Hawens het later die opdrag gegee dat die graan wat uit die Moorreesburg-distrik kom voortaan by die graansuier ter plaatse geberg moet word.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Papers/TDIa_57aeFgC?hl=af&gbpv=1&bsq=%22+but+the+General+Manager+recently+instructed+that+the+grain+offered%22&dq=%22+but+the+General+Manager+recently+instructed+that+the+grain+offered%22&printsec=frontcover Papers: U.G.. (1936). Suid-Afrika:Staatsdrukker, p. 44]: Moorreesburg Elevator . - Receipts from this elevator , which was completed in 1925 at a cost of £ 25,559 amounted to £ 75 for the five years, 1931-1935, while expenditure , mainly interest and depreciation , over the same period totalled £ 7,839. Owing to the small quantity of wheat offering in 1934, the elevator was closed and the grain diverted to the Capetown elevator, but the General Manager recently instructed that the grain offered in the Moorreesburg District should be stored in the elevator there.</ref> Takke word op Koperfontein (1935) en Koringberg (1936) oopgemaak, waarna op Moravia (1943), Bergrivier (1944) en Langebaanweg (1948, maar sluit in 1977). Hier word boerderybenodigdhede verskaf en graan ontvang.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Omdat daar 'n behoefte aan die herstel van windpompe, plaasmasjinerie en motors ontstaan het, is 'n werkswinkel in Hoofstraat aanvanklik gehuur. Later is 'n nuwe werkswinkel in 1946 opgerig.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> '''28 September 1953''': Die hoeksteen vir 'n nuwe hoofkantoorgebou word gelê. Die gebou word amptelik op 9 Desember ingewy.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Dan word 'n depot in '''1953''' by Leliedam opgerig. In oorleg met buurkoöperasies word daar ooreengekom waar silo's opgerig kan word om oorvleueling te voorkom; in 1955 word aansoek gedoen massaskure te Moorreesburg, Koperfontein en Koringberg op te rig.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> '''1957''': Die Moorreesburg Koringboere Koöperatiewe Vereniging het in 1950 nog ongeveer 481 000 (imperiale) sakke koring hanteer; nou het dit in 1957 opgeskiet na 685 000 (imperiale) sakke. Die opbrengs per morg het ook toegeneem.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Veldtrust/Fywi4U0ftZgC?hl=af&gbpv=1&bsq=1957+opge-+skiet+het&dq=1957+opge-+skiet+het&printsec=frontcover ''Veld Trust News''. 1959. Baie werk wag in winterrëenvalstreek: Meer weiding. Januarie, bl. 30]</ref> '''1963''': Die graansuier op Moorreesburg was een van vele dwarsoor die land wat eintlik vir mielies bedoel was. Die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens het hul van die begin af bestuur, waarna hulle teen 1963 na die Mielieraad en vandaar na die onmiddellike koöperasies in die omgewing verkoop is (19 van die graansuiers word nog in 2001 gebruik).<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Industrial_Archaeology/kIHUS9zUTOEC?hl=af&gbpv=1&dq=moorreesburg%20elevator%20terminated&pg=PA143&printsec=frontcover Worth, D. 2005. Gas and Grain. The Conservation of Networked Industrial Landscapes. In: ''Industrial Archaeology: Future Directions''. Duitsland: Springer US, p. 143]: The elevators continued to be managed by South African Railways and Harbours from their inception until 1963. At that time the country elevators, with the exception of Moorreesburg, was transferred first to the Mealie Industry Control Board, and subsequently to the local farmer's co-operatives. Of these, 19 remained in use in 2001.</ref> Natuurlik bly Moorreesburg se graansuier die uitsondering, en bly ook Staatsbesit, want - dis 'n koringproduserende gebied.<ref>Verslag van die Gekose Komitee oor Openbare Rekeninge .... Suid-Afrika, Volksraad, 1961. pp. 74-75: GRAANSUIERS ( par. 43, bl. 73).<br> 340. ''Voorsitter'' ] Mnr . Kruger , die bedryfsresultate van die graansuiers by Kaapstad, Durban en Moorreesburg het 'n wins van R97 344 getoon, vergeleke met 'n wins vergeleke met 'n wins van R1,017,418 in die vorige jaar. Waaraan is die afname in die wins te wyte? (''Mnr. Kruger.'') Dit is hoofsaaklik te wyte aan 'n afname in die uitvoer van mielies.<br> 341. Beskik die Administrasie nou net oor graansuiers by Kaapstad, Durban en Moorreesburg? - Ja. Die nuwe graansuier by Oos-Londen sal egter eersdaags in werking kom. Hierdie graansuier is feitlik voltooi, maar daar is geen mielies om daarin opgeneem te word nie.<br> 342. Ek merk dat 6,574 ton koring in die loop van die jaar in die graansuiers opgeneem is. Is dit koring wat ingevoer is? Ja<br> 343. [''Mnr. S.J.M. Steyn''] Kan u meer inligting verstrek in verband met die bedrag van R42,679 ten opsigte van graansuiertarief en -opslagkoste op 706,610 sakke wat gedurende April 1963 in die binnelandse graansuiers opgeneem is? - Ja. Hierdie bedrag verteenwoordig inkomste wat in 1963-'64 verkry is uit graan wat in ons binnelandse graansuiers opgeneem was. Hierdie graansuiers is sedertdien verkoop.<br> 344. (''Voorsitter'') Hoeveel binnelandse graansuiers is destyds verkoop? Vier-en-dertig. Al binnelandse graansuier wat ons behou het, is die een by Moorreesburg.<br> 345. Waarom is die Moorreesburgse graansuier behou? — (''Mnr. Fawdry'') Al die graansuiers wat mielies hanteer, is aan die Mielieraad verkoop. Moorreesburg is egter 'n koringproduserende gebied.</ref> '''1965''': MKB teken sy hoogste ledetal aan: 2 079.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Op 1 Julie 1965 word die Vereniging formeel 'n Koöperasie. Die Registrateur van Koöperasies het in 1965 die volgende oor MKB gesê: "Arm is hy gebore, maar ryklik is hy geseën en ryklik het hy groot en sterk geword. Die Moorreesburg Koöperasie is soos die groot akkerboom, wat eers 'n akkertjie was, maar waarvan die uitgestrekte takke nou diens, vrede en rus bied."<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Omstreeks '''1971''': Met die desimalisering van Suid-Afrika in 1961 is die metrieke stelsel by 'n sak koring eers tien jaar later ingevoer, toe die imperiale sak koring van weleer 90 kg geword het (dit was eintlik 203 lbs., dit wil sê 3 pond massa vir die streepsak self, met 200 pond koring in die sak). Maar ná 1976 het die gewig van die sak koring 70 kg geword.<ref name="Richter.Berging">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA121 Richter, G. 2010. Die berging van graan. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 115-124]</ref> Die eerste silo's van die koöperasie word in '''1972''' opgerig.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> '''1974-1975''': Die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens sluit hul graansuier op Moorreesburg.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/South_African_Railways_and_Harbours_Stat/MtdlLShEhTIC?hl=af&gbpv=1&bsq=%22Die%20graansuier%20op%20Moorreesburg%20is%20gesluit%22&printsec=frontcover Verslag van die Kontroleur en Ouditeur-generaal oor die Rekenings van die Suid-Afrikaanse Spoorwegadministrasie, 1974-75, bl. 38]: Bedryfsresultate vir 1974-75 toon 'n wins van R1 235 378 vergeleke met 'n verlies van R697 400 in die vorige jaar. Die graansuier op Moorreesburg is gesluit. Terwyl geen inkomste uit hierdie bate gedurende die jaar verkry is nie, is uitgawe van R4 989 aangegaan, hoofsaaklik ten opsigte van waardevermindering en rente op kapitaal, en dit is in die bedryfsresultate ingesluit.</ref> Tussen 1960 en 1978 is daar 'n drastiese afname in die getal lede - 908 minder mense. Dit word toegeskryf aan die ontvolking van die platteland: boere verkoop hul plase aan ander grondeienaars en trek dorpe of stede toe. Dit blyk wel dat die groter ekonomiese eenhede hoër produksie en opbrengste lewer, soos afgelei kan word uit die tabel (ponde en pennies is omgeskakel na Rand en sent):<ref name="Lochner.77.79." /> {| class="wikitable" | valign="top" |'''Steekproefjaar''' | valign="top" |'''Ledetal''' | valign="top" |'''Koringproduksie''' | valign="top" |'''Wintergraan-''' '''produksie''' | valign="top" |'''Omset (R)''' | valign="top" |'''Wins (R)''' | valign="top" |'''Verlies (R)''' |- | valign="top" |1931/32 | valign="top" |55 | valign="top" |4 723 Imp. sakke | valign="top" |- | valign="top" |9 230 | valign="top" |- | valign="top" |122 |- | valign="top" |1940/41 | valign="top" |567 | valign="top" |181 239 Imp. sakke | valign="top" |- | valign="top" |584 932 | valign="top" |9 597 | valign="top" |- |- | valign="top" |1949/50 | valign="top" |1 226 | valign="top" |421 204 Imp. sakke | valign="top" |44 693 Imp. sakke | valign="top" |2 883 612 | valign="top" |25 136 | valign="top" |- |- | valign="top" |1959/60 | valign="top" |1 876 | valign="top" |717 431 Imp. sakke | valign="top" |26 539 Imp. sakke | valign="top" |6 471 028 | valign="top" |89 820 | valign="top" |- |- | valign="top" |1969/70 | valign="top" |1 106 | valign="top" |526 289 Imp. sakke | valign="top" |8 728 Imp. sakke | valign="top" |7 438 949 | valign="top" |235 440 | valign="top" |- |- | valign="top" |1977/78 | valign="top" |968 | valign="top" |1 195 657 Metr. sakke | valign="top" |54 872 Metr. sakke | valign="top" |20 633 426 | valign="top" |747 364 | valign="top" |- |} In '''1979''' bedien MKB boere van Koringberg, Aurora, Hopefield, Het Kruis, Redelinghuys, Sandberg, Leipoldtville, 'n deel van Graafwater en 'n deel van Velddrift. Ontvangsdepots vind mens op Moorreesburg, Moravia, Koringberg en Koperfontein - met graansuiers wat altesaam 114 788 metrieke ton koring kan bevat, of dan 1 639 833 metrieke sakke koring (dus 70 kg-sakke). Daar is ook twee buitedepots op Ratelfontein en Bergrivier. Bo en behalwe die silo's is daar ook groot graanskure, 'n moderne werkswinkel en 'n motorhawe in MKB se naam.<ref name="Lochner.77.79." /> Dan nog is MKB die grootste werkgewer op Moorreesburg in 1979: die 169 werknemers word geklassifiseer 68 blank en 101 nie-blanke werknemers. Die onderneming verskaf ook behuising vir sy werknemers.<ref name="Lochner.77.79." /> In 1979 dien op die direksie A.B.J. van der Merwe (voorsitter), J.C. de Jongh (Graafwater, ondervoorsitter), J.E. Carstens, J.H. Visser (Sauer), M.H. Koch, P.J. Brink (Aurora), A.J. Ackermann, P.S. Theron (Koringberg), D.J. kotzé en A.A. Serdyn. Die bestuurder is A.W. (Boekies) Kotzé en die sekretaris steeds J.W. (Willie) Loubser.<ref name="Lochner.77.79.">Lochner, J.J. 1979. ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 77-79</ref> MKB se koringontvangste styg van 96 131 ton in 1980 tot 159 780 ton in 1985.<ref name="Richter.Berging" /> '''1982''': In die Amptelike Suid-Afrikaanse Munisipale Jaarboek staan: "Die Moorreesburg Koringboere Koöperasie hanteer jaarliks 40% van die totale graanoes van die Swartlandstreek. Die gemiddelde koringopbrengs is ongeveer 1,2 ton per hektaar." <ref>Amptelike Suid-Afrikaanse Munisipale Jaarboek. 1982. Moorreesburg. Pretoria : S.A. Assoc. of Municipal Employees, bl. 38.</ref> '''1983''': die hoofkantoor word uitgebrei - kantore vir senior bestuur en 'n nuwe raadsaal word aangebou, asook 'n selfbedieningswinkel op die grondverdieping.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Aan die einde van '''1996''' is die Koringraad ontbind.<ref name="Richter.Armoede">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA73 Richter, G. 2010. Armoede en uitkoms. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 73-78]</ref> In '''1998''' word die handelsafdeling van die Bergriviertak na Velddrif verskuif waar 'n winkelkompleks en brandstofvulstasie gebou is.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Omdat kanola sedert 1995 in die omgewing verbou is vir kookolie en margarien, is 'n oliepers op Moorreesburg in '''1998/1999''' opgerig.<ref>[https://web.archive.org/web/20250912183832/https://www.grainsa.co.za/ebook/GSA-Geskiedenisboek.pdf GraanSA. 2016. Die Graan- en Oliesadebedryf van Suid-Afrika: 'n reis deur tyd, bl. 67]</ref> Rekordoeste word in 1987, 1993, 1996 (meer as 250 000 ton) en 2002 aangeteken toe meer as 200 000 ton koring by MKB se silo's aankom.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> '''Van maatskappy tot Overberg Agri'''<br> Terwyl Frankryk in 2025 nog 22 589 koöperasies (van welke aard ook) het,<ref>[https://web.archive.org/web/20250912195126/https://coops4dev.coop/fr/4deveurope/france Coops4dev.coop]</ref> en in Nederland daar as't ware 'n oplewing vanaf 5 007 (2010) tot 9 539 (2024) koöperasies sigbaar is,<ref>[https://web.archive.org/web/20250514080205/https://cooperatie.nl/veelgestelde-vragen/hoeveel-cooperaties-zijn-er-in-nederland/Cooperatie.nl : Hoeveel coöperaties zijn er in Nederland?]</ref> word Suid-Afrikaanse ''koöperasies'' sedert 1994 toenemend ''korporasies''. In navolging van baie koöperasies, word Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk op 28 Junie 1999 ook 'n privaatmaatskappy,<ref name="delist">[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. In dieselfde jaar word 'n openbare maatskappy gestig, die Graanboere Groep Beperk - die ou koöperasie-'aandele' van die MKB-lede word soontoe oorgedra.<ref name="Richter.Transformasie" /> MKB word dus die bedryfsmaatskappy/bedryfsliggaam/volfiliaal van Graanboere Groep Beperk.<ref>[https://web.archive.org/web/20090918200246/http://www.mkb.co.za/index.htm MKB Tuisblad]</ref><ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> Van die redes vir samesmeltings vind mens in die tydperk sedert einde 2003/begin 2004 toe amalgamasieplanne en gesprekke die botoon gevoer het. Boland Agri Beherend, Graanboere Groep en WPK Beleggings het in dié tyd die moontlikheid bespreek om saam te smelt<ref>[https://archive.is/v8yiR#selection-1553.0-1577.259 ''Landbouweekblad''. 2024. MKB wil steeds saamwerk, 4 Junie.]</ref> (dit het wel op 'n nulletjie uitgeloop - Boland Agri en WPK Beleggings het egter saamgesmelt om Kaap Agri Beperk te word). Die volgende voordele is in hierdie tydperk uitgelig - bewoording soos "ontsluiting van energie deur kragte saam te snoer", "'n groter besigheid in die streek te skep", "om kundigheid te verpoel", "om gemeenskaplike bedreigings beter die hoof te bied", "gesamentlike belange te beskerm", "risiko's te versprei", "dupliserende aksies uit te skakel", "om groter aankoopvolumes te bekom", "besparings in bedryfskoste", "optimale aanwending van bronne", "uiteenlopende besighede sal na mekaar kan groei en by mekaar inskakel wanneer die tyd daarvoor geleë is". Boere sou ook beter daaraan toe wees "omrede die landboubesigheid bestaan met steeds dieselfde doel as tydens die oorspronklike stigting van koöperasies, naamlik om 'n sterker produsentebesigheid van boere vir boere wat voedsel en vesel in 'n volhoubare platteland, met kwaliteitlewe vir al die betrokkenes, te produseer".<ref name="Richter.Transformasie" /> Kortom: aandeelhouers moet tevrede gestel word. In wese voel die skrywer, Gawie Richter, in sy boek ''Geskiedenis van die Koringbedryf'' (2010) dat die lede en veral die jonger geslag boere nie meer dieselfde lojaliteit soos hul ouers teenoor hul landboubesigheid koester as tydens die koöperatiewe era nie; dat daar selfs van 'n [[vervreemding]]sgevoel gepraat kan word. Dan weer, die boere kan wel 'n waardevolle neseiertjie in die maatskappy geniet, wat voorheen nie so maklik en vryelik verhandelbaar was nie. Selfs al is hierdie boere nie meer aandeelhouers nie, baat hulle steeds by die maatskappy - naamlik beter diens - die hoofdoel is wel nie meer om die produksiemiddele laag te hou nie, maar om wel goeie dividende te lewer.<ref name="Richter.Transformasie" /> Ander ontwikkelings by MKB sluit in: '''2000''': Die stoor agter die hoofgebou word as konferensiesentrum ingerig en die Jan Basson Sentrum gedoop.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Die sentrum kon gehuur word vir konferensies en funksies soos troues en verjaardagvieringe.<ref>[https://web.archive.org/web/20121105121310/http://www.mkb.co.za/index.php/afr-kommoditeite/jan-basson-sentru-verhuring MKB Jan Basson Sentrum (2011-webwerf)]</ref> '''2003''': Petfood Caterers (Edms) Bpk (PFC) word gestig en vervaardig droë hondekos. Teen 2011 is daar meer as 40 personeellede in diens; daar is twee handelsmerke: Trusty en Menu.<ref name="MKB2011.h.">[https://web.archive.org/web/20130501034515/http://www.mkb.co.za/index.php/kommersieel/hondekos MBK Hondekos (2011-webwerf)]</ref> '''2006''': MKB en Southern Oil van Swellendam neem gesamentlik die Swartland Oliepers op Moorreesburg oor.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> In '''2008''' daal die ledetal tot 466 lede; die daling word steeds toegeskryf aan ontvolking van plase.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> In dieselfde jaar het MKB se silo's oor sy hele afsetgebied 'n opbergingskapasiteit van 195 550 metrieke ton.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> (Teen 2011 is die bergingskapasiteit van die silokompleks op Moorreesburg alleen 52 500 ton vir koringberging, en 6 700 ton vir kanola).<ref>[https://web.archive.org/web/20130503190704/http://www.mkb.co.za/index.php/afr-kommoditeite/graanafdeling/moorreesburg MKB Mooreesburg Graanafdeling (2011-webwerf)]</ref> '''2010''': Die Graanverkrygingskantoor en die Hyundai Dienssentrum word op Moorreesburg geopen; die OK Grocer te Velddrif word oorgeneem.<ref name="MKB2011" /> '''2011''': Die OK Grocer op Citrusdal en die Shell Vulstasie by Moorreesburg word oorgeneem; NutroScience op Malmesbury word gekoop.<ref name="MKB2011">[https://web.archive.org/web/20130503190806/http://www.mkb.co.za/index.php/korporatief/geskiedenis MKB.co.za (2011-webwerf)]</ref> In '''2011''' verskaf MKB werk aan meer as 300 personeellede. Dienspunte sluit in: Koperfontein, Velddrif, Langebaan, Bergrivier, Moravia, Citrusdal en Leliedam. Ses silokomplekse, vier LandMark-handelswinkels, drie saadaanlegte, twee OK Grocer-winkels, plus 'n hondekosaanleg (Petfood Caterers) op Moorreesburg, 'n versekerings- en makelaarsafdeling met twee kantore, 'n meganisasie-afdeling asook hoofkwartier op Moorreesburg getuig wat oor 80 jaar tot stand gebring is. Die omset vir die boekjaar 2010 tot 2011 het bykans R450 miljoen beloop. Dit is ook in 2011 toe Senwes (gesetel op Klerksdorp) begin belangstelling toon het in MKB.<ref>[https://web.archive.org/web/20250912165839/https://www2.senwes.co.za/files/main_articles/2011/12/20/advertensie_AFR.pdf Senwes Aanbod]</ref><ref>[https://issuu.com/diecourant/docs/courant_145_issuu MKB verkoop straks gedeelte aan Senwes: Struktuur kan nou ná 80 verander]</ref> In die 2012- jaarverslag van Senwes staan: "Die voorgestelde verkryging van 'n meerderheidsaandeel in Graan Boere Groep Beperk (GBG) van Moorreesburg was onsuksesvol", by 2 Augustus 2011 "Moontlike verkryging van belang in Moorreesburgse Koringboere (Edms) Bpk ('MKB')". Maar op 21 Februarie 2012: "Trek omsigtigheid terug op MKB (Graanboere Groep Beperk)." <ref>[https://web.archive.org/web/20250912164423/https://www2.senwes.co.za/Files/main_corporate/annual_reports/2012/Senwes_Jaarverslag_2012.pdf Senwes Jaarverslag 2012, bl. 14]</ref> Die rede wat glo aangevoer is, is dat die MKB-aandeelhouers nie bereid was om toe te laat dat 'n enkele aandeelhouer meer as 10% besit nie. Aangesien onder die aandeelhouers 61% wel toegeneë was om hierdie verandering te aanvaar, terwyl slegs 39% die status quo verkies het, glo die ''Western Cape Business News'' die prys per aandeel wat Senwes sou aangebied het was die eintlike probleem.<ref>[https://web.archive.org/web/20170302110616/http://www.wcbn.co.za/articles/dailynews/2908/Senwes+Retreats+From+Western+Cape.html ''Western Cape Business News''. 2012. Senwes Retreats from Western Cape. 9 April]</ref> MKB smelt in 2011 egter saam met Overberg Agri.<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> Overberg Agri is op sy beurt weer 'n amalgamasie in 2005 van die Bredasdorp-Napier Landbougroep (BNK = Bredasdorp-Napier Koöperasie), en Caledon-Riviersonderend Landboubeheermaatskappy Bpk. (CRK = Caledon-Riviersonderend Koöperasie);<ref>[https://archive.is/iSk53#selection-1039.0-1039.554 Overberg Agri. 2024. Meer oor ons]</ref> hierdie samesmelting is moontlik gemaak nadat die beslote korporasies teen die einde van die negentigerjare maatskappye geword het (CRK op 30 Januarie 1998 en BNK op 2 Maart 1998).<ref name="delist" /> Op '''17 Oktober 2017''' gee die lede van die Moorreesburgse Koringboere (Edms) Bpk amptelik te kenne - hulle het gestem: die maatskappy moet ontbind. Die spesiale besluit is reeds op 28 September 2017 by die Kommissie vir Maatskappye en Intellektuele Eiendom (CPIC) ingedien.<ref>[https://archive.org/details/393232310/41254_17-11/mode/2up?q=koringboere Staatskoerant, No. 41254. 17 November 2017, bl. 14]</ref> '''2021''': Moorreesburg se kanolapers kan 6 000 ton kanola per maand verwerk, of 72 000 ton per jaar. Die vooruitsig was om 255 000 ton kanola teen einde 2022 te verwerk.<ref>[https://archive.is/a1tgV Genis, A. 2021. Swartland kan meer kanola produseer. ''Landbouweekblad'', 22 Okt.]</ref> ==== Erdvark Engineering (oorsprong) ==== In 1952 stig Willem Marais die ''Erdvark Ploegfabriek'' (Edms. Bpk.) op Moorreesburg. In 1971 sluit sy seun, Sarel Marais, hom by die besigheid aan. Twee fabrieke word gelyktydig bedryf, by name die een op Philippi op die [[Kaapse Vlakte]] en die een op Moorreesburg. Die Philippi-fabriek spits hom hoofsaaklik toe op die vervaardiging van slytonderdele en groot ploegimplemente; die fabriek op Moorreesburg fokus weer op die kleiner implemente.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Met Willem Marais se afsterwe in 1975 neem sy seun die bedryf oor. Hy verkoop die Philippi-fabriek in 1986 en skuif die onderneming Moorreesburg toe.<ref name="Erdvark2025" /> Die ploegfabriek word omstreeks Oktober 1990<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> as lopende onderneming oorgekoop deur Thian Rossouw; die fabriek en personeel word hierna opnuut by Trawal gevestig,<ref name="Erdvark2025" /> sowat 14,5 km buitekant [[Klawer]] (of sowat 168 km noord van Moorreesburg). Skaarploeë is van die begin af vir koringproduksie gebruik, totdat skottelploeë sedert die 1930's toenemend in gebruik geneem is.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA106 Richter, G. 2010. ''Geskiedenis van die Koringbedryf vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009)''. Stellenbosch: African Sun Media, p. 106]</ref> Waar daar 'n vraag is, is daar 'n aanbod: Op soortgelyke wyse het Erdvark aanvanklik verstelbare rysterplaat- en beitelploeë vervaardig, waarna die skottelploeë 'n groter markaanvraag begin geniet het. Sedertdien ontwikkel Erdvark ook allerlei skrapers en skroppe, maar veral sedert die 2010's ook walgooiers (of operdploeë) geskik vir die vrugte- en neutebedryf. Daarbenewens het die ontwikkeling van verstelbare skeurploeë met hidrouliese stelsels en moderne beitelploeë twee jaar geduur.<ref name="Erdvark2025" /> ==== Moorrees-bakkery ==== In die RSG-program "Doen jou eie ding", uitgesaai op Dinsdag, 19 Augustus 2025 vanaf 11:30 tot 12:00, gesels Ryk van Niekerk met Carien Hugo-Waring, die stigter en eienares van die ''Moorrees''-bakkery, 'n nisbakkery op Moorreesburg, op die hoek van Royal- en Hoofstraat (Hoofstraat 8). Die onderneming het in 2021 tydens die Covid-grendeltyd tot stand gekom.<ref name="doenjoueieding19aug25">[https://omny.fm/shows/doen-jou-eie-ding/doen-jou-eie-ding-19-augustus-2025 Radio Sonder Grense. 2025. Doen jou eie ding: 19 Augustus.]</ref> Hugo-Waring, 'n plattelander van geboorte, het na die eerste grendeltyd vanaf Durbanville na Moorreesburg getrek, met die droom om iets nuuts op die platteland te begin. Sy wou ook haar dogter op die platteland grootmaak.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Hugo-Waring se agtergrond is eintlik die wynbedryf, maar sy is opgelei in hotelbestuur en het oorsee gewerk: 5 jaar in Skotland. Terug in Suid-Afrika doen sy ervaring op in die wynbedryf, veral wat verkope, handelsmerkbestuur en verspreiding aanbetref. Sy werk onder meer vir die Ruperts. Met die eerste Covid-grendeltyd kom die gesin voor 'n keuse te staan; daar word besluit op 'n nuwe begin op Moorreesburg.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Die perseel van ''Moorrees'' het voorheen aan die Shoprite-groep behoort; dit was 'n akademie waar bakkers opgelei is. Met die Covid-tydperk gaan die hele projek ten gronde, omdat die nodige ondersteuning van die sektorale onderwys- en opleidingsowerhede verdwyn het; kontakonderwys is verbied: slegs die gebou en die toerusting bly agter slot en grendel oor. Die een se dood is die ander se brood: Hugo-Waring het die potensiaal raakgesien, welwetend dat die gesin vyf jaar lank bloedweinige omset sou toon - niks kom oornag nie.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Moorreesburg se ligging lê tussen êrens en nêrens: die dorp se inherente koopkrag is bitter beperk, maar die dorp self is in die middelpunt van die Swartland geleë, omring deur agt dorpe in die onmiddellike 45-minute-radius. Die mark is dus binne- en buitekant die dorp geleë. Ironies genoeg sit Moorreesburg in die hartjie van die koringland, maar daar was geen langfermentasiesuurdeegbrood (dus, met 'n lang rys- of gistingstyd) op die rakke te vinde nie.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Ses weke voordat die opening sou plaasvind (1 Julie 2021 was die openingsdag) is die sakeplan opgetrek en al die nodige reëlings getref, en slegs twee dae voor die opening word die tweede grendeltyd aangekondig. Dit het alles vertraag; daardie eerste ses maande was maar suur brood eet: nie alleen kom die sakeplan tot stilstand nie; boonop ontstaan daar 'n kontantvloeiprobleem. ''Moorrees'' bestaan in wese slegs op papier.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Jaar 1 was Carien Hugo-Waring alleen in die bakkery aan die bak en brou. 10 000 brode later was sy tevrede met haar vordering en stel 'n personeellid aan. Ten tyde van die uitsending (Augustus 2025) is daar drie persone in die bakkery werksaam.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Nie alleen is die bakkery 'n arbeidsintensiewe werk nie, die toerusting self is duur, veral in ag genome dat 'n goedkoop produk (brood) gemaak moet word. Die eerste drie jaar is 'n huurkontrak aangegaan; in 2024 is die (ou, maar duursame en werkende) toerusting gekoop.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Benewens die bakkery, is daar ook 'n restaurantjie, 'n eie steenmeul (steengemaalde meel word landwyd versend), 'n AirBNB, asook werkswinkels/aanlynkursusse in bedryf. Slegs tussen 300 en 500 brode word per week gebak, wat hierdie broodnodige diversifisering regverdig. Pleks daarvan om jou op 'n magdom afsetgebiede (lees: supermarkte) te verlaat, word daar eerder op "broodvennote" (soos restaurante, deli's, koffieroosters, asook hotelle <ref name="MM16Aug2025">[https://archive.is/oQTDa Roberts, M. 2025. Herlaai jou pap stadsbatterye op Koringberg. ''Maroela Media'', 16 Augustus.]</ref>), verhoudings en wedersydse lojaliteit gefokus - dit is sakelui wat begrip het vir die produk self: brood wat geskik is vir diegene wat ly aan suikersiekte of glutenonverdraagsaamheid. Sulke vennote skrik nie vir die hoër broodprys vergeleke met 'n gewone winkelbrood nie. Met die radio-uitsending het die bakkery reeds elf sulke broodvennote dwarsoor die Swartland (en Weskus) in sy adresboekie. Dié brode word verpak en vriende van die bakkery wat op Moorreesburg bly (of personeellede) lewer die produk op ander dorpe af. Met die besendings word diegene in brood betaal. Deur hierdie sakemodel word die verspreidingskoste verminder, sodat die gewone koper nie R100,00 vir 'n brood hoef op te dok nie. Aflewerings vind weekliks nou ook op Hopefield en Langebaan plaas. Ten tyde van die uitsending kos 1 kg-panbrode vanaf R40,00; 1,5 kg-panbrode (vol sade aan die buitekant) kos tot so R65,00.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Ter prysvergelyking: 'n winkelbrood se winskopieprys tussen 25 Augustus en 7 September 2025 bedra omtrent R16,99.<ref>[https://web.archive.org/web/20250906081852if_/https://specials.shoprite.co.za/deals/wcmajordeals25aug07sep25/files/assets/common/downloads/wcmajordeals25aug07sep25.pdf?uni=4f7080c622334739dedbb657b7e921ed Winskopieblad van Shoprite, 25 Augustus tot 27 September 2025]</ref> Deur 'n leweransier van supermarkte te wees, bevind Hugo-Waring, skep jy eintlik kompetisie teen jouself gerig - jy neem jou eie brood uit jou mond uit. Die broodvennote is deur persoonlike reklame gewerf: kopers van die brode self, of by netwerkaangeleenthede waar 'n broodjie met belangstellendes gebreek word en 'n praatjie aangebied is.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Wat die kursusse aanbetref was daar al omtrent 250 leerlinge, waarvan 5 buitelanders: individue van Ghana, Spanje, Frankryk, Kanada en Australië.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> == Biblioteekdiens == === Carnegie-biblioteek === ==== Stigting ==== 'n Afvaardiging uit die publiek het op 4 April 1911 die Stadsraad genader, met die wens om jaarliks 'n bydrae te maak vir 'n biblioteek. Die raad was hiervoor te vinde, en 'n openbare vergadering van belangstellendes is belê. Die besluit is geneem om 'n biblioteek te stig, en die Carnegie-biblioteek het in dieselfde jaar nog tot stand gekom. Die dryfkrag agter die stigting was die "bekende, statige miss Koch, 'n oujongdame" van die plaas Biesiesfontein.<ref>Lochner, J.J. 1979. Die ontwikkeling van die dorp. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979.'' Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 71</ref> Of so lui J.J. Lochner se paragraaf in NG Moorreesburg se eeufeesboek. Die ware toedrag van sake is baie meer omvangryk [[Moorreesburg/Korrespondensie_ter_stigting_van_die_Carnegie-biblioteek_op_Moorreesburg|as mens eers die briewe onder oë kry.]] "Concert te Moorreesburg" verskyn as koerantkop op 24 Desember 1903 in ''De Zuid-Afrikaan''. Al was dit op die dag van die uitvoering bitter warm, en al kon mens nie verwag dat die boere van heinde en ver af sou opdaag nie, was die opkoms nietemin bevredigend en £12 is ingesamel. Die toegangskaartjies het 2 sjielings en 1 sjieling onderskeidelik gekos:<ref>[https://web.archive.org/web/20250823152110/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4200/za-1903-12-24.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan.'' 1903. Concert te Moorreesburg. 24 December 1903: 6]</ref> {{cquote| Het eerste van een reeks concerten, door de jongelieden van deze plaats onder leiding van juff. Koch te worden gegeven, de opbrengst waarvan bestemd is voor het aankopen van boeken voor een publieke leeskamer, liep gisteraand uitmuntend goed af. Het doel is ontegenzeggelijk goed en in het oefenen krijgen onze jonge menschen een kans om het sluimerend talent in menigeen te ontwikkelen, de smaak voor goede muziek wordt aangekweekt, terwijl velen voor achteruitgang op intellectueel gebied bewaard word. }} Op 1 Augustus 1905 verskyn 'n kort beriggie in ''De Zuid-Afrikaan''. Die vorige aand het die jongmense die tweede van 'n reeks konserte op Moorreesburg gelewer, waarvan die opbrengs bestem was vir 'n "boekerij". Daar was ook 'n groot opkoms van "buitenlieden",{{voetnota|plattelandsbewoners, of besoekers van buite die dorp wat op plase bly}} in so 'n mate dat laatkommers geen sitplek kon kry nie. Die korrespondent dink kinders moet liefs dieselfde toegangsgeld gevra word as dié van volwassenes, om sodoende die "onwenselike element" stellig te verminder sodat daar meer plek vir die ouer mense kan wees. Die eerste gedeelte van die program was puik. Die tweede helfte minder goed; die tussensprake was feitlik onhoorbaar, omdat die kinders wou "sien". Tog word die uitvoerders geloof vir die wyse waarop hulle hierdie moeilikheid die hoof gebied het.<ref>[https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-01.pdf?sequence=1&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. Moorreesburg. 1 Augustus:4, kolom 7]</ref> Op 19 April 1907 is die eerste aansoek gerig aan die Skots-Amerikaanse filantroop, [[Andrew Carnegie]], en het misluk. Reeds die afgelope twee jaar lank (dus, vanaf 1905 en vroeër) is konserte in Moorreesburg en omstreke gehou om geld in te samel. Uit 'n arm gemeenskap kon slegs £30 bymekaar geskraap word. In hul pleidooi word ook uitgewei hoe die Moorreesburgers tot onlangs toe nog van die wêreld afgesny was, en maar die geringste opvoeding geniet het. Selfs al is die brandende begeerte van die platsak inwoners (te wete kleinboere, kramers en ambagsmanne) daar, kan mens mos nie bloed uit 'n klip tap nie. Dit sal 'n klein ewigheid duur voordat daardie biblioteekdroom eendag bewaarheid word. Op 29 September 1908 verskyn byvoorbeeld die volgende uittreksel in ''De Zuid-Afrikaan'' (bladsy 5, kolom 7), wat handel oor een van die konserte wat Koch gereël en 'n week tevore aangebied is. Dit blyk teen dié tyd 'n jaarlikse instelling te wees. Cissy van Niekerk was die sangeres, en Cohen die violis.<ref>[https://web.archive.org/web/20250505091516/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4244/za-1908-09-29.pdf?sequence=13&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1908. Moorreesburg - publieke leeskamer. 29 September:5]</ref> {{cquote| '''Moorreesburg - Publieke leeskamer''' Op de avond van de 22ste dezer werd er alhier een konsert gegeven tot ondersteuning van het Publieke Leeskamer Fonds. De nette en geschikte kerkzaal, verlicht en versierd op een luisterrijke wijze, was gevuld met een aanzienlik aantal der inwoners van het dorp en omliggende boereplaatsen.<br> Ds. Retief wees in een kort openingswoord, betreffende het doel van het konsert, op de voordelen, welke een leeskamer verschaft, en meende dus, dat een onderneming als deze door het publiek ondersteun diende te worden. Hij noemde de naam van mej. Koch, als stichtster van het Fonds, en komplimenteerde haar over de ijver door haar aan de dag gelegd en de moeite en opoffering zich getroost, om dit konsert elke jaar een sukses te maken. Sprekende over het financiële, bleek het, dat een geschenk van £25 ontvangen werd van de ed. heer J.A.C. Graaff, L.W.R., alsook kleinere geschenken van de ed. heer F.S. Malan, L.W.V., de heer A.P.W. Immelman, L.W.V., en de heren Smuts en Koch. Hij bedankte verder mej. Cissy van Niekerk en de heer M. Cohen voor hun overkomst van Tulbagh en Piketberg respektievelik, om ook deel te nemen aan het programma. Het programma werd vervolgens op uitmuntende wijze afgehandeld.[...] }} Die eerste aansoek by Carnegie het moontlik misluk omrede die bedoelinge hopeloos te vaag omskryf was. Al het die poging misluk, bly hierdie korrespondensie by Carnegie geargiveer (en later, die Home Trust Co.).<ref>Home Trust Company. "Carnegie Public Library, Moorreesburg, South Africa." Correspondence. [August 21, 1911]. Columbia Digital Library Collections [Columbia University Libraries]. Toegang 14 Julie 2024. https://doi.org/10.7916/d8-7f0f-by77</ref> In Julie 1911 word 'n tweede poging aangewend. Die bewoording verander merkbaar. Ná 4 jaar se onverdrote ywer sedert die eerste briewepoging in 1907, is daar in 1911 nou altesaam £73 ingesamel, en ook maar net omdat 'n parlementslid £25 tot die fonds bygedra het; dáársonder, het die £30 nie eens verdubbel nie. Die gemeenskap het eenvoudig nie die geld of die middele nie. Hierdie keer word daar spesifiek gelet op die gegewe data wat verlang word, naamlik: die bevolkingstal wat voordeel sal trek uit 'n biblioteek en die impak daarvan; presies wat die wetgewing van die Kaapkolonie behels; {{voetnota|Al was unievorming in 1910, 'n jaar tevore, was van die wetgewing in die Kaapprovinsie nou uit die Kaapkoloniedae.}} hoeveel die regering bereid is om by te dra; of daar grond beskikbaar is; en wie verantwoordelik gaan wees vir die instandhouding van die biblioteek. Nou gaan dit ook nie meer gewoon net om arm plattelanders nie, nee, maar Suid-Afrikaners én Britte wat vir die hawermoutfabriek werk wat bevoordeel sal word. Die bevolking in die streek tel 3&nbsp;000 mense, wat eweneens by die biblioteek sal baatvind. Die munisipaliteit en die staat sal gesamentlik £100 per jaar betaal vir die instandhouding. Die NG Kerk het grond gratis beskikbaar gestel: 100 x 100 voet. En die gewenste bedrag word uitdruklik op papier gestel vir die oprigting van 'n biblioteek: £1&nbsp;500. Hierdie brief is op 10 Julie 1911 geskryf. Verder het Maria D. Koch (die sekretaresse van die biblioteekkomitee) ook strategies die troefkaart gespeel: as die woord van 'n stadsklerk, die burgemeester, die dorpsraad en die predikant nie 'n geldmagnaat kan oortuig nie, beroep sy haar op die hoogste gesag, naamlik die Minister van Opvoeding, [[François Stephanus Malan]], om 'n goeie woordjie vir haar te doen. Dit doen hy ook. Dit het die gewenste uitwerking. In 'n brief, gedagteken 21 Augustus 1911, word die aansoek toegestaan. J.P. du Toit, die voorsitter van die biblioteekkomitee, word deur hierdie brief daarvan in kennis gestel. £1 500 word bewillig slegs vir die oprigting van die gebou. Die voorgestelde planne kan maar gestuur word. Daar was twee voorgestelde planne: een wat slegs die boukoste sal dek (£1 500), die ander bouplan 'n bietjie goedkoper, om £300 aan boeke te bestee. Dit word so beskryf in die brief van 19 September 1911. Koch skryf op 22 September 1911 ook haar eie persoonlike brief aan Carnegie, waarin sy hom bedank, en doen ook 'n ontboeseming wat die biblioteek vir haar as mens beteken. Interessant genoeg word in hierdie brief gesê die komitee het al ''twee keer'' vantevore probeer ("and now when for the third time we've appealed to you for help"). Die bouplanne word uiteindelik in Oktober versend, soos 'n brief gedateer 23 Oktober 1911 dit stel. Die £1&nbsp;500-skenking word in die November 1911-uitgawe van ''The Library Journal'' aangeteken.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=Bp9JAAAAYAAJ&pg=GBS.PA603&hl=en_ZA&q=moorreesburg ''The Library Journal''. 1911. Gifts and Bequests. November, p. 603]</ref> Op 20 November 1911 kom die brief vanaf Carnegie se kantoor terug: die befondsing is uitsluitlik vir die boukoste bedoel, en nie vir die boeke nie; boonop is daar hopeloos te veel ingeboude afskortings by die planne ingeteken wat die koste omhoog jaag. 'n Paar los boekrakke kan ewe gemaklik en goedkoper 'n paar privaathoekies inrig. Een groot vertrek sonder enige afskortings is daarom veel beter gepas. Ook skort daar papierwerk rakende die aankope van die erf en of die munisipaliteit hom sal onderneem om die biblioteek te onderhou. Presies twee maande verloop, voordat Koch die volgende brief op 20 Januarie 1912 skryf. Die planne is ondertussen hersien en word nou versend. Sy laat egter ook nie na om te noem dat die nodige dokumente al die vorige jaar die 10de Julie ingedien is nie. Nietemin stuur sy die nodige brief saam. Op 20 Februarie 1912 is die planne goedgekeur en die biblioteekkomitee word gevra om Home Trust Co. in Hoboken, [[New Jersey]] te kontak. Carnegie gee Home Trust Co. op 5 Maart 1912 die opdrag om die geldsake te behartig. Byna 'n anderhalfjaar gaan verby. Maar uiteindelik word daardie briefie tog op 'n wintersdag op 24 Julie 1913 geskryf: die Carnegie-biblioteek is op Vrydag, '''20 Junie 1913''' op Moorreesburg '''geopen''', en deur niemand anders nie, as die Minister van Opvoeding, F.S. Malan, self. 'n Noenmaal is gehou en al die hoëlui van die streek was teenwoordig. Koch het wel nog net een laaste klein versoekie: 'n foto van Carnegie om in die biblioteek op te hang. Met die foto wat Andrew Carnegie gestuur het, kom die boodskap geteken op 13 September 1913: "Success to the Morreesburg Public Library".<ref name="AnnieBasson">[https://www.youtube.com/watch?v=_KbANuin8HI YouTube: Die Goeie Aarde: Hart van die Swartland]</ref> 'n Kleurfoto is in 1936 aan die biblioteek gestuur ter herdenking van sy honderdste verjaarsdag.<ref name="BMalan">[https://archive.org/details/sim_cape-librarian-kaapse-bibliotekaris_1958-12/page/n5/mode/2up?q=moorreesburg Malan, B. 1958. Moorreesburg se Carnegie-Biblioteek. In: ''Die Kaapse Bibliotekaris''. Desember, 4-5.]</ref> ==== Die jare ná stigting ==== Die Streeksbibliotekaresse van die Afdeling Malmesbury, mej. Betsie Malan, lig in die Desember 1958-uitgawe van ''Die Kaapse Bibliotekaris'' bietjie die sluier oor die nadraai.<ref name="BMalan" /> Nadat die kerkraad die perseel geskenk en die mooi gebou opgerig is, begin hulle met 'n bankbalans van £200 in die plus.<ref name="BMalan" /> Vergeleke met die [[Joachim Nikolaus von Dessin|Von Dessin]]-biblioteek wat vir 'n eeu lank in die Kaap stof vergader het omdat eeue-oue teologiese werke in Latyn nie noodwendig binne iedereen se smaak val nie, was geld by die Moorreesburgers die grootste struikelblok.<ref name="BMalan" /> Niks in die lewe is verniet nie - afgesien van personeelsalarisse moet ook nog nuwe boeke aangekoop word. Al is Hopefield en Moorreesburg selfs teen 1943<ref>[https://archive.org/details/sim_south-african-journal-of-library-and-information-science_1943-07_11_1/page/2/mode/2up?q=moorreesburg Varley, D. 1943. Cape Libraries To-day and To-morrow. ''Suid-Afrikaanse Biblioteke'' Julie, 11 (1):3]</ref> nog die enigste twee dorpsbiblioteke in die ganse Kaapprovinsie wat nié 'n subskripsiebiblioteek met ledegeld-heffing was nie (teen 1945 kom Albertinia<ref>[https://archive.org/details/sim_south-african-journal-of-library-and-information-science_1945-01_12_3/page/62/mode/2up?q=moorreesburg ''Suid-Afrikaanse Biblioteke''. 1945. Book Review: Libraries in the Cape Province. Januarie, 12(3): 63]</ref> se naam ook by, en in 1947 ook Joubertina en Kenhardt<ref name="Kenhardt">[https://archive.org/details/sim_south-african-journal-of-library-and-information-science_january-april-1947_14_3-4/page/92/mode/2up?q=moorreesburg Suid-Afrikaanse ''Biblioteke''. 1947. Library Notes and News. Januarie-April: 92]</ref>), is dit tot in die 1950's slegs in naam. Hierdie bepaling van gratis diens is omseil deur 'n donasie van minstens 5 sjielings (60 pennies) ''per boek'' per jaar van elkeen te eis wat wou lees.<ref name="BMalan" /> Tydens die depressiejare loop dinge drasties agteruit en teen 1933 beloop die skuld £66 in die minus. Die bibliotekaresse se salaris word verminder tot £1 10 sjielings per maand (sy moes ook poetsvrou speel), die aandure word afgeskaf (om elektrisiteit te bespaar). Ter aansporing, is sy egter geregtig op 10%-kommissie op alle donasies - wat haar sou aanspoor om geld in te samel. Die dorp is ook in wyke ingedeel en elke komiteelid moes, in 'n reeds versukkelde dorp, die dorpenaars gaan bearbei.<ref name="BMalan" /> Sake staan so: diegene wat nie wou lees nie, het nou nog minder leeslus. Die onderwysers voer weer aan die skoolbiblioteek is toegerus met genoeg leesstof - waarom moeite doen met die dorpsbiblioteek? Voorts is die Provinsiale toelaag met 25% besnoei; die Moorreesburg Munisipaliteit gee darem bietjie skiet met £16 per jaar. Slegs 46 nuwe boeke is in 1933 aangekoop; die ledetal is maar 56 persone. Die boeksirkulasie is 75 keer wat "verhalende lektuur" (fiksieboeke) per maand uitgeneem is, en 10 keer vir vakliteratuur (niefiksieboeke). Daardie jaar het gemiddeld slegs 10 tot 15 mense per dag die biblioteek besoek. Aan die een kant word gekla oor daar te min Afrikaanse boeke op die rakke is, maar aan die ander kant is daar oor 'n lang tydperk slegs 2 Afrikaanse boeke uitgeneem. (Selfs in 1958 is daar "altyd die klagte dat die Afrikaanse rakke leeg is, maar dis omdat al die boeke uitgeneem is en die mense feitlik net Afrikaans lees!").<ref name="BMalan" /> Teen 1937 is die bankbalans weer £27, 9 sjielings en 1 pennie in die plus, maar die moontlikheid word tog oorweeg om, soos die res van die Kaap, en te oordeel aan die onvolhoubaarheid, maar oor te gaan na 'n subskripsiebiblioteek. By navraag, raai die Suid-Afrikaanse Openbare Biblioteek hul egter aan dat die dorpsmunisipalitet die biblioteek van Moorreesburg geheel en al moet oorneem (maar sulke versoeke en vertoë is al voorheen vrugteloos aan die munisipaliteit gerig). Verder word die woord "Subskripsiebiblioteek" alleen as 'n [[anachronisme]] beskou, en Moorreesburg se biblioteek moet maar wag vir die verslag van die Interdepartementele Komitee, sodat die Provinsiale Administrasie die verantwoordelikheid kan oorneem.<ref name="BMalan" /> Dit sou egter nog byna 20 jaar duur.<ref name="BMalan" /> Op 31 Augustus 1946 verduidelik die eerste Provinsiale Biblioteekorganiseerder, mnr. S.J. Kritzinger,<ref name="Kenhardt" /> hoe 'n vrye biblioteekskema werk. Dit duur egter nog tot 1953 voordat die biblioteek uiteindelik by die ou skema kon aansluit. Eers omtrent 3 jaar ná die nuwe ordonnansie kon die Moorreesburg Munisipaliteit so ver gekry word om by die nuwe Biblioteekdiens aan te sluit. Hierna volg die herstelwerk. Hierdie modernisering sluit in: die ou meubels is herrangskik en nuwe rakke is vir die kinderafdeling ingerig; die ou stowwerige en "doodse" gebou is opgevrolik met pastelkleurige mure en nuwe vloerbedekking wat kleurryker vertoon; genoeg rakspasie het die biblioteek lig en ruim laat voel. Die Carnegie-biblioteek kon opnuut op 12 September heropen word.<ref name="BMalan" /> Daar was natuurlik kritiek uitgespreek oor hierdie 'geldverkwisting', want "Moorreesburg se mense lees tog nie". Die teendeel is egter bewys met "die regte bibliotekaresse in 'n aantreklike gebou", waardeur die mense "feitlik aangelok word". Drie weke nadat die biblioteek weer oopgemaak het, is die ledetal byna 300 persone en die boeksirkulasie 1 764, meer as dubbeld soveel boeke as wat in die verlede maandeliks gelees is.<ref name="BMalan" /> Die geesdriftige bibliotekaresse hier ter sprake is "mev. Naude", die dogter van mnr. Walters, wat, net soos sy, ook 'n ywerige lid van die Biblioteekkomitee was. Haar naam verskyn trouens reeds in die notules van die 1930's, eers as jongmeisie, daarna as getroude vrou.<ref name="BMalan" /> ==== Tot Nasionale Gedenkwaardigheid verklaar ==== In die Staatskoerant van 17 Augustus 1984 word die Ou Carnegie/Biblioteekgebou tot Nasionale Gedenkwaardigheid verklaar. Die proklamasie lui so (in die Afrikaanse kolom, tikfoute ingesluit):<ref>[https://web.archive.org/web/20240713182757/https://sahris.sahra.org.za/sites/default/files/gazettes/9384-1790%20Carnegie%20Library%2C%20Church%20Street%2C%20Moorreesburg.pdf Kennisgewing No. 1790 van 17 Augustus 1984 (Staatskoerant uitgawe 9384), digitaal verkry vanaf https://sahris.sahra.org.za/node/30620 ]</ref> {{cquote| WET OP OORLOGSGRAFTE EN NASIONALE GEDENKWAARDIGHEDE, No. 28 VAN 1969 VERKLARING VAN DIE EIENDOM MET INBEGRIP VAN DIE OU CARNEGIE/BIBLIOTEEKGEBOU DAAROP, GELEË IN KERKSTRAAT, MOORREESBURG. Kragtens die bevoegdheid my verleen by artikel 10 (1) van die Wet op Oorlogsgrafte en Nasionale Gedenkwaardighede, 1969 (Wet 28 van 1969), verklaar ek, Gerrit van Niekerk Viljoen, Minister van Nasionale Opvoeding, hierby die eiendom, met inbegrip van die ou Carnegie-biblioteek daarop, geleë in Kerkstraat, Morreesburg, tot nasionale gedenkwaardigheid. ''Beskrywing'' Die eiendom met inbegrip van die ou Carnegie-biblioteekgebou daarop, geleë op sekere stuk grond te Moorreesburg, afdeling Malmesburg, synde Perseel C.L. (nou bekend as Erf 123, Moorreesburg), en groot nege-en-sestig (69) vierkante roede en sestig (60) vierkante voet. Transportakte 7228/1913, gedateer 27 Augustus 1913. ''Historiese en argitektoniese belang'' Hierdie indrukwekkende gebou, ontwerp deur die argitek N.T. Cowin, is in 1913 opgerig op grond geskenk deur die Nederduits Gereformeerde Kerk, Moorreesburg. Die boukoste wat £1 500 beloop het, is deur Andrew Carnegie van Skotland bewillig en nadat die gebou voltooi is is dit na hom vernoem. Die totstandkoming van die Carnegie-biblioteek is te danke aan die ywer en deursettingsvermoë van mej. M. D. Koch van die plaas Biesjesfontein, wat dié projek van stapel gestuur het. 10/2/1116. G. VAN N. VILJOEN, Minister van Nasionale Opvoeding. }} Op die tweetalige kennisgewing verskyn die volgende (en veel bondiger) Afrikaanse bewoording: {| border=1 cellpadding=4 style="border-collapse: collapse; border: 1px solid var(--base-color);" |- style="vertical-align:top;text-align:center;" | | Hierdie gebou, ontwerp deur die argitek N.T. Cowin, is in<br /> 1913 opgerig op grond geskenk deur die Ned. Geref. Kerk.<br /> Die boukoste wat £1 500 beloop het, is deur Andrew <br /> Carnegie van Skotland bewillig. Die projek is deur<br /> Mej. M.D. Koch van die plaas Biesjesfontein, Moorreesburg,<br /> van stapel gestuur.<br /> Geproklameer 1984 |} <gallery> File:Moorreesburg Carnegie library plaque.jpg File:Carnegie library 002.jpg File:Moorreesburg Carnegie Library 03.jpg File:Moorreesburg Carnegie Library 04.jpg </gallery> Minder as 'n jaar later maak die bibliotekaresse, mev. M.J. Kellerman, melding van hierdie gebeurtenis in die ''Kaapse Bibliotekaris''. Aangesien die biblioteek oor heelwat foto's, briefwisseling en selfs die spyskaart ten tyde van die openingsplegtigheid in 1913 beskik, oorweeg die biblioteekkomitee om 'n fondsinsameling te hou, met die doel voor oë om 'n uitstalkas aan te skaf waarin al die historiese dokumente in die biblioteek uitgestal kan word. Dié idee spruit voort nadat die biblioteek die vorige jaar 'n kompetisie gereël het om 'n kerspartytjie vir die storietyd-kleuters te hou - R123,00 is die vorige jaar toe vir die kerspartytjie ingesamel. <ref>[https://web.archive.org/web/20250302130907/https://www.westerncape.gov.za/cas/files/wcg-blob-files?file=2024-11/6-june-july.pdf&type=file Kellerman, M.J. 1985. Brokkies en menings: Moorreesburg Biblioteek word 'n Nasionale Gedenkwaardigheid. ''Kaapse bibliotekaris'', Junie/Julie, p. 21-22]</ref> Dit is miskien iets besonders of wetenswaardig dat 'n "stukkie rymelary" deur 'n getroue leser geskryf en opgedra is aan die ou biblioteek en sy personeel, wat bibliotekaresse Retha Kellerman nog gedeel het in die ''Kaapse Bibliotekaris'' in 2001, 3 jaar voor die nuwe biblioteek sou open. As toeligting staan daar: "Samou is 'n bynaam vir Moorreesburg en Dirkie Uys, die skool op ons dorp, se naam."<ref name="KB.2001.MrtApr.53">Kellerman, R. 2001. Biblioteekblapse: Moorreesburg Biblioteek. ''Kaapse Bibliotekaris'', Maart/April:53</ref> {{cquote| '''Die Samou Dorpsbiblioteek''' <br> Toe ek nog ' n kind was en in Dirkie Uys<br> Moes ons in die biblioteek so stil wees soos 'n muis<br> 'n Heilige vrees het ons gehad<br> As die ou kwaai bibliotekaresse met ons praat.<br> Boeke moes behandel word met respek<br> Daarom mag ons nie raas in dié plek<br> Kennis in boeke het ons nog nie waardeer,<br> Dit maar eers toe ons groter word, geleer.<br> Baie kennis is in bundels hier saamgebind<br> Sodat elkeen dit wat hy soek hier kan vind<br> Om 'n studie te maak van interessante dinge in die biblioteek<br> Sal mens tyd moet maak elke dag van die week.<br> As jy wil ontspan, is 'n boek die aangewese ding<br> Om jou weer in die regte stemming te bring<br> As 'n leser sê hy kyk vir 'n sekere boek<br> Weet die dames wat daar werk, net waar om daarvoor te gaan soek.<br> Om biblioteek toe te gaan is iets om na uit te sien<br> As jy weet hoe vriendelik dié mense jou bedien<br> Hulle is altyd spontaan en Hulle is altyd spontaan en vol van 'n glimlag<br> As jy daar inkom elke dag.<br> }} Dieselfde leser se eggenoot het iets oor die personeel geskryf, wat ook in dieselfde 2001-rubriek verskyn:<ref name="KB.2001.MrtApr.53" /> {{cquote| '''Die biblioteek op Moorreesburg''' Die biblioteek op Samou<br> is ' n lieflike ou klipgebou.<br> Dit is iets om beslis te bewaar,<br> vanaf die boudatum bestaan dit al 86 jaar.<br> Die argitek meneer Cowin het eers die plan voltooi<br> sodat meneer Carnegie toestemming kon gee vir die spit van die eerste sooi.<br> Meneer Andrew Carnegie, 'n man om te onthou,<br> want hy het dit uit sy eie sak laat bou.<br> Die getal boeke is onbekend, maar dit sal baie wees<br> Ek sal nie onderneem om dit in my lewe deur te lees.<br> Die hart van die plek lê in die personeel,<br> Hart en siel in hul werk, geen probleem vir hul te veel.<br> Die vier dames wat die plek beman is vriendelik en te alle tye behulpsaam.<br> Ons noem hul ook sommer op hul naam,<br> vir Retha, Dalene, Katrina of Cecelia<br> As jy iets wil weet kan jy enigeen vra<br> My vrou laat my somtyds in die steek<br> solank sy net betyds kan wees by die biblioteek.<br> As hul nie te besig is, kan hul baie skerts en lag<br> Sy geniet hul geselskap al moet ek soms lank tuis vir haar wag. }} De Klerk skryf in 2021 op ''The Heritage Portal'' daar was oorspronklik twaalf Carnegie Biblioteke dwarsoor Suid-Afrika opgerig, maar daarvan het slegs sewe oorgebly, waarvan die Moorreesburg s'n een is.<ref>[https://www.theheritageportal.co.za/article/five-lost-seven-remain-carnegie-libraries-south-africa De Klerk, S.J. 2021. Five Lost Seven Remain: The Carnegie Libraries of South Africa. ''The Heritage Portal''. September, 24.]</ref> Isabel Young, Biblioteekbestuurder van Swartland, skryf in die ''Kaapse Bibliotekaris'' van Julie/Augustus 2024 : "Die gebou is in ’n baie goeie toestand en huisves tans die dorp se toerismeburo."<ref name="Young2024">[https://web.archive.org/web/20250224122200/https://d7.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/ja24_cape_librarian.pdf Young, I. 2024. Moorreesburg Biblioteek vier sy 20ste verjaarsdag. ''Kaapse Bibliotekaris'', Julie/Augustus:3]</ref> === Rosenhof Openbare Biblioteek === In 1967 word 'n gebou in die Rosenhofgebied opgerig, wat die gesondheidskliniek, behuisingskantoor en biblioteek gehuisves het. Die gesondheidskliniek skuif in 1994 na die gesondheidsentrum op die dorp. Later skuif die behuisingskantoor na die kliniekafdeling van die ou gebou, met die ou ruimte van die behuisingskantoor wat leegstaan. In 1995 besluit die munisipaliteit om die biblioteek met hierdie beskikbare ruimte te vergroot. Nadat die middelmuur uitgebreek is (die verbreking het R12&nbsp;000 beloop), is die rakke verskuif, die matte gelê, nuwe gordyne opgehang. Ook die biblioteek se oprit is geteer, en teen 1996 vind mens ook 'n nuwe uitgelegte tuintjie voor die gebou.<ref name="DeVilliers.1996" /> In die ''Kaapse Bibliotekaris'' van November/Desember 1996 word die bouplan van die nuwe Rosenhof Biblioteek afgedruk.<ref name="DeVilliers.1996" /> Die vloeroppervlakte het 62&nbsp;m² beslaan. Die voorraad boeke was 5&nbsp;342, die kunsafdrukke 13, die videokassette 20, die musiekkassette 6. Die ledetal onder die volwassenes was maar gering (295), maar die kinders was 690. Die jaarlikse sirkulasiesyfer in 1995 was 24&nbsp;180.<ref name="DeVilliers.1996" /> Die bibliotekaresse, mev. Mary Marais, was sedert 1977 in die biblioteek werksaam. Die leerlinge van die Laurie Hugo Primêre Skool, maar ook van Skoonspruit Sekondêr (van Malmesbury) en Steynville (Piketberg) is hier bedien, veral nadat die skoolleerplan met die koms van die nuwe demokratiese bewind verander het en meer inligting deur naslaanwerk van buite ingewin moes word. Die biblioteek is later met 'n fotostaatmasjien toegerus, wat die druk by die munisipale kantore verminder het. Die tydskrifsirkulasie was betreklik hoog vir so 'n kleinerige biblioteek: 605 vir 1995.<ref name="DeVilliers.1996">[https://archive.org/details/sim_cape-librarian-kaapse-bibliotekaris_november-december-1996_40_10/page/44/mode/2up De Villiers, A. 1996. Rosenhof Openbare Biblioteek. ''Kaapse Bibliotekaris''. November-Desember (40) 10:44]</ref> Onder die hofie 'Moorreesburg personeel presteer' skryf die redaksie van die ''Kaapse Bibliotekaris'' (Maart/April, 1999):<ref>[https://web.archive.org/web/20250518074830/https://www.westerncape.gov.za/cas/files/wcg-blob-files?file=2024-11/2-march-april.pdf&type=file ''Kaapse Bibliotekaris''. 1999. Moorreesburg personeel presteer. Maart/April:2]</ref> {{cquote| Mary Marais, bibliotekaris van Rosenhof Biblioteek en Katriena Matthews, skoonmaker, het elkeen onlangs 'n sertifikaat vir 21 jaar diens ontvang. Terselfdertyd het Retha Kellerman, bibliotekaris by Moorreesburg Openbare Biblioteek ook 'n sertifikaat vir 18 jaar diens ontvang. Die sertifikate is tydens 'n geselligheid deur Raadsheer C de Jongh, die burgemeester van Moorreesburg, aan almal oorhandig. Tydens die geselligheid is afskeid geneem van Mary Marais, wat vir 21 jaar getroue diens by Rosenhof Biblioteek gelewer het. Sy was 'n ware staatmaker en het die afgelope jare diep spore in die gemeenskap getrap. Sy was alombekend en bemind en haar vriendelike glimlag en behulpsaamheid, sal deur groot en klein gemis word. Baie geluk aan almal! }} === Moorreesburg Openbare Biblioteek (sedert 2004) === Reeds in 1958 is daar 'n behoefte aan fasiliteite soos 'n projeksiekamer by die Carnegie-biblioteek uitgespreek (soos om skyfies (dias) te vertoon).<ref name="BMalan" /> Dit voel dus teenstrydig om 'n biblioteekgebou tot Nasionale Gedenkwaardigheid te verklaar en feitlik op papier vas te teken, net sodat daar nie verbouings kan plaasvind om aan moderne behoeftes te voldoen nie; die behoeftes het met verloop van tyd immers nie verminder nie. Ook die Rosenhof-biblioteek sou met die nuwe skoolleerplan kort voor lank nie meer geskik wees nie. In 2002 word bekend gemaak die Provinsiale Wes-Kaapse Biblioteekdiens het 'n subsidie van R2&nbsp;100&nbsp;000 toegestaan vir die bou en oprigting van 'n nuwe openbare biblioteek op Moorreesburg. Die nuwe biblioteek vervang sodoende die Carnegie-biblioteek, asook die biblioteek te Rosenhof.<ref>[https://web.archive.org/web/20240713164147/https://www.westerncape.gov.za/text/2003/09a-ar_of_the_wcape_prov_library_service_2002_afr.pdf Jaarverslag van die Provinsiale Wes-Kaapse Biblioteekdiens, 2002/2003. Onder: Streekorganisasie, Nuwe fasiliteite en opgraderings, Boland. bl. 3]</ref> Die nuutgeboude Moorreesburg Openbare Biblioteek is in Maart 2004 geopen.<ref>[https://web.archive.org/web/20240713190634/https://www.westerncape.gov.za/text/2004/11/lib_services_2003_04_afr.pdf Jaarverslag van die Provinsiale Wes-Kaapse Biblioteekdiens, 2003/2004. Onder: Streekorganisasie, Nuwe fasiliteite en opgraderings, Boland. bl. 11]</ref> In die November/Desember 2004-uitgawe van die ''Kaapse Bibliotekaris'' word die nuwe biblioteek baie kortliks opgesom. Wat hier opval is die "pragtige donkerhout afwerkings met 'n besondere interessante toonbank", maar ook: "die hoë plafon dra by tot die besondere atmosfeer". Daar staan ook kindermeubels in vrolike kleure in die kinderafdeling wat met die donker hout van die boekrakke kontrasteer en by die volwasse kant nooi 'n ruim leesarea die gebruikers om in die biblioteek te vertoef. Verder word nog 'n bietjie detail verskaf: Die amptelike opening was op 30 Maart 2004. Die boekvoorraad staan op 21&nbsp;000. Die biblioteek beskik oor 'n "stewige" ledetal van 3&nbsp;042 mense. Die jaarlikse sirkulasie is 85&nbsp;901 keer wat boeke uitgeneem of hernieu is. Die totale oppervlak van die biblioteek beslaan 643&nbsp;m². Daar is 5 personeellede werksaam. En die argitekte van die gebou was Winston Lederie en Corrie de Swardt.<ref>[https://archive.org/details/sim_cape-librarian-kaapse-bibliotekaris_november-december-2004_48_6/page/19/mode/2up . De Villiers, J. 2004. Moorreesburg/Hermanus: van golwende koringlande tot deinende branders... ''Kaapse Bibliotekaris'', November/Desember, 48(6):38-39.]</ref> In Mei/Junie 2011 word die volgende personeellede van die biblioteek genoem: Cecelia Larey (bibliotekaris); Rocelle van der Horst (voorwaardelike toelae); Colleen Atkins (biblioteekhulp); Bonita Cupido (biblioteekassistent); Natasha Prins (biblioteekassistent) en Bellinda Saunders (biblioteekassistent).<ref>Loock, I. 2011. The Library Route: Swartland Munisipaliteit. ''Kaapse Bibliotekaris'', Mei/Junie:53-54.</ref> Volgens die erfwaardasie van 1 Julie 2023 is die erfgrootte waarop die biblioteek staan 3&nbsp;902&nbsp;m² en die erfwaarde alleen geraam op R3&nbsp;389&nbsp;000.<ref>[https://web.archive.org/web/20240614024043/https://www.swartland.org.za/media/docs/2023/Valuation_Rolls/Algemene_Waardasies_2023/Moorreesburg.pdf Swartland Municipality General Valuation for 2023, ingevolge Artikel 30 van die Munisipale Eiendomsbelastingwet 6 van 2004], sien bl. 78.</ref> Op 28 Maart 2024 is die 20-jarige bestaan van die biblioteek gevier. By hierdie geleentheid het die voormalige bibliotekaresse van die Moorreesburg Carnegie Biblioteek, Retha Kellerman, as gasspreker opgetree, en onder meer uitgewei oor die leesstof wat die lesers destyds uitgeneem het, hoe die publiek die biblioteek as 'n "oase" met die wonderlikste boeke beskou het, hoe aanstellings gedoen is, asook staaltjies oor die personeel en die afwagting op nuwe boeke. Personeel soos Cecelia Larey (bibliotekaresse) en Belinda Saunders (biblioteekassistent) wat destyds saam met haar gewerk het, is nog werksaam by die Moorreesburg Biblioteek. Die biblioteek beskik oor fasiliteite soos gratis internettoegang en rekenaargebruik, 'n fotostaatmasjien en internet-afdrukdiens. Jonk en oud word bedien: Skole en kleuterskole besoek die biblioteek nog gereeld; ouetehuisbesoeke en spesiale uitreike na seniorburgers word nie agterweë gelaat nie. Kinders word nie alleen gehelp met geletterdheid nie, maar ook rekenaargebruik.<ref name="Young2024" /> In 'n 2024-onderhoud met Cecelia Larey, Senior Bibliotekaresse by Moorreesburg-biblioteek, sê sy van die gewildste genres is speurverhale, rillers, spanningsverhale, Christelike fiksie en romanse. Sy ondervind die lesers het nie meer voorkeure nie; hulle lees nie slegs letterkunde soos voorheen nie, maar sluit ook lektuur in, soos romanse.<ref name="Cecelia Larey2024">[https://web.archive.org/web/20241110015921/https://www.litnet.co.za/ons-biblioteke-n-onderhoud-met-cecelia-larey/ ''Litnet''. 2024. Ons biblioteke: ’n onderhoud met Cecelia Larey. 9 Oktober.]</ref> Die gewildste titels wat sy tydens die onderhoud onder die lesers ervaar, sluit in: ''Anderman se vrou'' (Chris Karsten), ''Bloedfamilie'' (Elsa Hamersma), ''Buit'' (Dibi Breytenbach), ''Die losprys'' (Dee Henderson), ''Die rooi koord'' (Francine Rivers), ''Doolhof'' (Rudie van Rensburg), ''Gifbeker'' (Irna van Zyl), ''Hulle noem haar Carminda'' (E Kotze), ''Die kinders van spookwerwe'' (Lize Albertyn-du Toit), ''Klikbek'' (Sidney Gilroy), ''Leo'' (Deon Meyer), ''Minder as niks'' (Irma Venter), ''Die hart soek wat hy soek'' (René van Zyl), ''Ons skulde'' (PP Fourie), ''Roofdier'' (Marie Lotz), ''Soen my, asseblief'' (Dina Botha) en ''Verbly julle in die hoop'' (Helena Hugo).<ref name="Cecelia Larey2024" /> Wat die internet as bedreiging vir die biblioteekwese betref: die biblioteeklede weet nou al 'n boek is meer betroubaar. Die internet word in die biblioteek gebruik, maar tot 'n mindere mate om aanlyn te lees. Sy voel ook baie sterk daaroor dat mens jou gemeenskap se leesbehoeftes in ag moet neem: dit help nie die boekevoorraad bestaan slegs uit 40% Afrikaanse titels, terwyl die leserspubliek inderdaad 80% Afrikaanssprekend is nie.<ref name="Cecelia Larey2024" /> In April 2023/Maart 2024 is die voorraad boeke, tydskrifte, ens. 19 645 items,<ref name="Sirkulasiesyfers2023.2024" /> en 2024/2025 toon 19 132 items.<ref name="Sirkulasiesyfers2024.2025" /> === Sirkulasiesyfers === In 2004 word die syfers van die nuwe biblioteekgebou (open Maart 2004) en die einde van Rosenhof (sluit Maart 2004) soos volg verstrek:<ref name="Sirkulasiesyfers2004">[https://web.archive.org/web/20190517025703/https://www.westerncape.gov.za/sites/www.westerncape.gov.za/files/documents/2006/5/annual_review2004_05.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2004. p. 38]</ref> {| class="wikitable" ! rowspan="3" | Biblioteek ! colspan="8" |Boeksirkulasie (2004) ! rowspan="3" | Totale <center>Boeksirkulasie</center> ! rowspan="3" | Tydskrif-sirkulasie |- ! colspan="4" |Volwassenes ! colspan="4" |Kinders |- |Afrikaanse<br> fiksie |Engelse<br> fiksie |Xhosa-<br>fiksie |Vaklektuur/<br> niefiksie |Afrikaanse<br> fiksie |Engelse<br> fiksie |Xhosa-<br> fiksie |Vaklektuur/<br> niefiksie |- !Moorreesburg |62 179 |12 344 |0 |7 291 |16 483 |7 345 |0 |2 019 |107 661 |3 002 |- !Rosenhof |2 337 |66 |0 |119 |815 |160 |0 |46 |3 543 |641 |} Die syfers toon ook die gevoelige knou wat die Covid-19-grendeltydperk die sirkulasiesyfers van die Moorreesburg Openbare Biblioteek toegedien het. {| class="wikitable" ! rowspan="3" |Jaar ! colspan="8" |Boeksirkulasie ! rowspan="3" | Totaal ! rowspan="3" | Tydskrif-sirkulasie |- ! colspan="4" |Volwassenes ! colspan="4" |Kinders |- |Afrikaanse<br> fiksie |Engelse<br> fiksie |Xhosa-<br> fiksie |Vaklektuur/<br> niefiksie |Afrikaanse<br> fiksie |Engelse<br> fiksie |Xhosa-<br> fiksie |Vaklektuur/<br> niefiksie |- !April 2024 tot  Maart 2025<ref name="Sirkulasiesyfers2024.2025">[https://web.archive.org/web/20260408185839/https://www.westerncape.gov.za/cas/files/wcg-blob-files?file=2026-03/annual-review-2024-2025.pdf&type=file Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag April 2024 tot Maart 2025. p. 115]</ref> |18 504 |4 626 |0 |1 071 |5 702 |1 881 |1 |343 |32 128 |350 |- !April 2023 tot  Maart 2024<ref name="Sirkulasiesyfers2023.2024">[https://web.archive.org/web/20250403165255/https://www.westerncape.gov.za/cas/files/wcg-blob-files?file=2025-03/western-cape-library-service-annual-review-2023-2024.pdf&type=file Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag April 2023 tot Maart 2024. p. 97]</ref> |18 343 |4 003 |1 |861 |4 970 |1 551 |0 |274 |30 094 |454 |- !April 2022 tot  Maart 2023<ref name="Sirkulasiesyfers2022.2023" /> |17 607 |3 921 |0 |827 |4 213 |1 558 |0 |497 |28 623 |845 |- !April 2021 tot Maart 2022<ref name="Sirkulasiesyfers2021.2022" /> |14 701 |3 493 |0 |559 |2 357 |1 196 |0 |191 |22 497 |985 |- !April 2020 tot Maart 2021<ref name="Sirkulasiesyfers2020.2021">[https://web.archive.org/web/20240615183129/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/western_cape_library_service_annual_review_20-21_trilingual.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag April 2020 tot Maart 2021. p. 85]</ref> (Covid-tydperk) |10 842 |2 136 |2 |461 |1 356 |664 |2 |129 |15 592 |851 |- !Kalenderjaar 2019<ref name="Sirkulasiesyfers2019">{{Cite web |url=https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/western_cape_library_service_annual_review_2019-20.pdf |title=Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2019. p. 70 |access-date=20 Julie 2024 |archive-date=20 Julie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240720082221/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/western_cape_library_service_annual_review_2019-20.pdf |url-status=dead }}</ref> |39 081 |6 411 |2 |3 537 |6 268 |2 184 |64 |16 666 |74 213 |3 987 |- !Kalenderjaar 2018<ref name="Sirkulasiesyfers2018">[https://web.archive.org/web/20240701035606/https://www.westerncape.gov.za/assets/library_service_annual_review_2018-2019.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2018. p. 65]</ref> |41 089 |6 256 |2 |5 540 |7 566 |2 539 |18 |26 065 |89 075 |5 963 |- !Kalenderjaar 2017<ref name="Sirkulasiesyfers2017">[https://web.archive.org/web/20240717104105/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/annual_review_library_service_17-18.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2017. p. 76]</ref> |37 222 |5 968 |9 |2 951 |7 368 |2 392 |1 |14 810 |70 721 |4 222 |- !Kalenderjaar 2016<ref name="Sirkulasiesyfers2016">[https://web.archive.org/web/20240705235735/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/ar_16-17_all.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2016. p. 63]</ref> |43 278 |7 051 |9 |3 502 |10 123 |3 468 |10 |8 922 |76 363 |4 691 |- !Kalenderjaar 2015<ref name="Sirkulasiesyfers2015">[https://web.archive.org/web/20240704052411/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/library_service_annual_review_2015-16_all_3_official_languages_0.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2015. p. 63]</ref> |46 975 |7 155 |1 |3 586 |10 127 |3 825 |27 |3 035 |74 731 |4 063 |- !Kalenderjaar 2014<ref name="Sirkulasiesyfers2014">[https://web.archive.org/web/20240703232704/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/jaaroorsig_2014-5_afrikaans.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2014. p. 33]</ref> |52 218 |6 910 |13 |4 304 |10 233 |3 640 |9 |6 077 |83 404 |4 119 |- !Kalenderjaar 2013<ref name="Sirkulasiesyfers2013">[https://web.archive.org/web/20240513164444/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/finaal_statistiek_jaaroorsig_2013_-_14_afr_23_feb_0.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2013: Wes-Kaap vergelykings. p. 10]</ref> |52 853 |7 192 |31 |4 721 |12 166 |3 664 |29 |4 252 |84 908 |4 386 |- !Kalenderjaar 2012<ref>Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2012. p. 29</ref> |54 477 |8 588 |2 |4 411 |11 569 |3 866 |16 |2 383 |85 312 |4 364 |- !Kalenderjaar 2011<ref name="Sirkulasiesyfers2011">[https://web.archive.org/web/20240701151810/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/western_cape_library_servce_annual_review_afrikaans_2011-12_0.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2011. p. 45]</ref> |57 938 |9 154 |31 |5 392 |14 993 |4 408 |36 |3 718 |95 670 |4 284 |- !Kalenderjaar 2010 |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |- !Kalenderjaar 2009<ref name="Sirkulasiesyfers2008.2009">[https://web.archive.org/web/20220628212152/https://www.westerncape.gov.za/sites/www.westerncape.gov.za/files/documents/2011/5/western_cape_library_services_annual_review_200820092010_in_3_official_languages_of_the_western_cape.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2008 en 2009. p. 47 & 65]</ref> |58 149 |9 590 |51 |5 666 |13 791 |4 468 |5 |2 688 |94 408 |4 511 |- !Kalenderjaar 2008<ref name="Sirkulasiesyfers2008.2009" /> |54 813 |11 214 |0 |5 604 |13 852 |4565 |0 |1 808 |91 856 |4 219 |- !Kalenderjaar 2007<ref name="Sirkulasiesyfers2006.2007">[https://web.archive.org/web/20240627133401/https://www.westerncape.gov.za/sites/www.westerncape.gov.za/files/documents/2011/5/western_cape_library_services_annual_review_20072008.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2006 en 2007. p. 31 & 47]</ref> |54 313 |11 087 |0 |5 676 |14 755 |5 173 |0 |1 778 |92 782 |4 600 |- !Kalenderjaar 2006<ref name="Sirkulasiesyfers2006.2007" /> |60 375 |12 202 |0 |7 390 |16 497 |5 319 |0 |2 045 |103 828 |4 752 |} Op 17 Augustus 2021 is staatsbefondsde e-boeke en luisterboeke deur die Libby-toepassingsprogram vir elke Wes-Kaapse biblioteeklid beskikbaar gestel.<ref>[https://archive.is/KHEFO Western Cape Government. 2021. E-books now available to Western Cape public library users. 17 August.]</ref><ref>[https://archive.is/WuU15 Accessing eBooks remotely through the Western Cape Library Service.]</ref> Sover dit die Moorreesburg Openbare Biblioteek aangaan: die statistiek rakende die uitneem van e-boeke en luisterboeke, deur die Overdrive/Libby-toepassing, toon 'n baie geleidelike opgang. Vanaf April (dus, eintlik 17 Augustus) 2021 tot Maart 2022 is die e-boeke 103 keer uitgeneem, en luisterboeke 0 keer. In dieselfde tydperk het die lede van die Malmesbury Openbare Biblioteek die e-boeke 331 keer uitgeneem, en die luisterboeke 4 keer. Vergeleke hiermee, het die lede van die Bredasdorp Openbare Biblioteek in die Overberg in dieselfde tydperk 656 keer luisterboeke uitgeneem, asook 35 keer die luisterboeke.<ref name="Sirkulasiesyfers2021.2022">[https://web.archive.org/web/20240720081200/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/western_cape_library_service_annual_review_2021-2022.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag April 2021 tot Maart 2022. p. 85]</ref> April 2022 tot Maart 2023 toon dit duidelik: onbekend is onbemind. Wat sirkulasiesyfers van e-boeke en luisterboeke aanbetref, is Moorreesburg se syfers vir e-boeke 259 keer en luisterboeke 31 keer, en Malmesbury s'n 743 en 50 keer onderskeidelik. Elkeen van hierdie Swartlandse dorpe word nog in die skadu gestel deur die Bredasdorp Openbare Biblioteek, wie se lede die provinsiale e-boeke 1 582 keer uitgeneem het, en luisterboeke 164 keer.<ref name="Sirkulasiesyfers2022.2023">[https://web.archive.org/web/20240717104424/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/annual_review_2022-2023.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag April 2022 tot Maart 2023. p. 91]</ref> Die syfers toon 'n gestadigde toename in die biblioteekjaar 2023/2024,<ref name="Sirkulasiesyfers2023.2024" /> maar byna-byna 'n verdriedubbeling in 2024/2025.<ref name="Sirkulasiesyfers2024.2025" /> {| class="wikitable" ! rowspan="3" | Tydperk ! colspan="6" |Overdrive/Libby-sirkulasie |- ! colspan="2" |Moorreesburg (Swartland) ! colspan="2" |Malmesbury (Swartland) ! colspan="2" |Bredasdorp (Overberg) |- |E-boeke |Luisterboeke |E-boeke |Luisterboeke |E-boeke |Luisterboeke |- !April 2024 tot Maart 2025 |911 |9 |1 666 |374 |3 745 |535 |- !April 2023 tot Maart 2024 |359 |17 |905 |252 |2 303 |330 |- !April 2022 tot Maart 2023 |259 |31 |743 |50 |1 582 |164 |- !April 2021 tot Maart 2022 |103 |0 |331 |4 |656 |35 |} == Toerisme en dorpsgees == Toerisme is, soos 'n gedig, 'n woordespel: elemente word met die hand uitgesoek en belig om 'n sekere bemarkbare beeld of indruk te skep en uit te straal. In '''1944''' word 'n Duitse grammatika- en leesboek vir Afrikaanse hoërskoolleerlinge geskryf deur 'n onderwyser van die Hoërskool vir Seuns, in die [[Paarl]], mnr. P.H. de V. Uys. In die taalboek tref mens 'n eenvoudige leesstuk aan wat oorspronklik bedoel was om die lidwoordveranderinge te behandel, maar tog iets van die dorp self verklap:<ref>Uys, P.H. van V. 1944. '' 'n Taal en Leesboek: Vir Duits-Leerlinge van Sekondêre en Hoërskole''. Nasionale Pers Beperk: Kaapstad, pp. 26-27</ref> {| class="wikitable" ! scope="col" style="width: 300px;" | Duits ! scope="col" style="width: 300px;" | Vertaalpoging |- |Moorreesburg ist ein Dorf im Schwarzland. Es hat eine besonders gute Schule, eine Schulhalle, worin schöne Kunstwerke sind, und auch ein schönes Rathaus, das zwischen der Bank und der Schule steht.<br>Heutzutage pflanzen viele Einwohner Blumen vor den Häusern: auch auf den Farmen im Bezirk (distrik) tut man das.<br/><br/>Im Frühling ist alles grün:<br/><br/>"Die Blumen und Bäume blüh(e)n<br/>Und durch die Himmelsbläue<br/>Die rosigen Wolken zieh(e)n."<br/><br/>Im Sommer, wenn das Getreide abgeerntet ist, sieht alles fahl aus. Die Stoppelfelder sind gelb, die Nebel grau, und der Wind weht. Dann gehen die Dorfbewohner an die See. Das Dorf liegt etwa 60 Meilen von Kapstadt entfernt.<br/> |Moorreesburg is 'n dorp in die Swartland. Dit het 'n besonders goeie skool, 'n skoolsaal, met mooi kunswerke daarin, en ook 'n mooi stadsaal, wat tussen die bank en die skool staan.<br> Deesdae plant baie inwoners blomme voor die huise: ook op die plase in die distrik doen mens dit.<br/><br/>In die lente is alles groen:<br/><br/>"Die blomme en bome bloei<br/>En deur die hemelblou<br/>Trek die pienk wolke"<br/><br/>In die somer, wanneer die koring afgeoes is, lyk alles vaal. Die stoppellande is geel, die mis grys, en die wind waai. Dan gaan die dorpenaars see toe. Die dorp is sowat 60 myl vanaf Kaapstad geleë.<br/> |} Wat hier opval is die dorpsverfraaiing deur blomtuine, veral gesien dat Moorreesburgers eers in November 1957 vir die eerste maal kraanwater gesmaak het, en voorheen maar hoofsaaklik van brakkerige boorgatwater afhanklik was. Kortom: op byna elke erf was daar voorheen 'n windpomp en as die water op jou eie erf onverkrygbaar of te sout was, moes mens maar langsaan by die bure bedel. Die teksgedeelte spreek dus van die dorpsgees self - die mooi wat die dorpsmense vir hulself kweek en in uitleef te midde van die watergebrek wat die dorp se vooruitgang gestrem het.<ref>Lochner, J.J. 1979. ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 73-74</ref> Die aangehaalde teksvers kom uit die eerste strofe van [[Heinrich Heine]] se gedig,<ref>[https://www.projekt-gutenberg.org/heine/gedichte/chap109.html Projekt Gutenberg.de: Heinrich Heine: Gedichte]</ref> wat hier gejukstaponeer word met die koringlande van Moorreesburg. In die Duitse gedig het Meimaand in Duitsland aangebreek en alles lyk mooi. Die nagtegale sing uit die "lowergroen hoogte", die wit lammers spring oor 'n sagte groen kleed. Tog kan die spreker hom nie in die vreugde deel, of sing of spring nie; hy lê siek in die gras; hy hoor iets in die verte opklink; hy droom, maar weet nie wat nie. Die spreker is moontlik siek van liefdesverlange (let telkens op die meervoude van die nagtegale en die lammers en sy eensaamheid) of dat hy gewoon nie die aanbreek van die laatlente kan verwoord nie. In '''1947''' word 'n tafereel van Moorreesburg geskilder in ''The Young Traveller in South Africa'', deur Anthony Delius.<ref name="Delius">[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.59333/page/n103/mode/2up?q=moorreesburg Delius, A. 1947. ''The Young Traveller in South Africa''. London: Phoenix House, pp. 94-95; 96-104]</ref> Teen sononder se kant ry die motor Moorreesburg se stowwerige grondpaaie binne, 'n dorp waar boere kan koop en verkoop. "Oom Thys Langeberg" (agter die motorstuur) en sy suster het hul skooljare by hierdie hoërskool voltooi wat teen die heuwel pryk. Die strate was nog druk besig, veral by die koöperasiewinkel waar van trekkeronderdele tot sardientjies verkoop word. Orals staan groot trekkers met enorme bande rond, maar so ook waens, donkiekarre en vierkantige perdekarretjies. Oom Thys merk terloops aan die medereisigers op "die mense hierso is baie trots op hul diere", maar ken blykbaar ook iedere dorpenaar. So is daar Oom Hennie Hanekom, wie se derde vrou, Tant Helie le Roux, 'n ryk weduwee was. Dan is daar ook arme Neef Danie Truter, wat pas twee koeie en al sy varke weens een of ander pes verloor het. Ook word die reisgenote gewaarsku teen die skelm Japie Malherbe, wat oom Thys nog twee sakke kunsmis van drie jaar gelede skuld.<ref name="Delius" /> Daar is nog oom Ernie Cloete wat 'n nuwe soort voer op die proef stel, en Oom Dirk Rust wat pas aan die predikant prontuit gesê het wat hy van hom en sy preke dink. Dan is daar ook Tant Marie, die vrou van Oom Barend, wat stadig die straat afstap; hul plaas is nou in hul seuns se hande - die egpaar wil hul lewe in 'n dorpshuis naby die kerk slyt. Die geselskap vertoef 'n wyle om vis by 'n bruin man met 'n vragwa vol steenbras te koop, waarna hul die dorp verlaat - Koringberg se kant toe, waar Thys Langeberg se geboortegrond by Koringkraal is.<ref name="Delius" /> Buitekant die dorp merk mens nog vir oulaas die wisselbou op - skape en osse wat tussen die droë stoppellande wei, terwyl die ploeg en saai van begin-Meimaand (na die eerste reëns) op ander lappies grond reeds agter die blad is. 'n Stukkie groen begin reeds deur die grond breek. Hier en daar staan 'n paar bome waar mens plaashuise sou aantref, of wat waak by begraafplase oor vier of vyf geslagte van die voorsate.<ref name="Delius" /> Dan volg 'n beskrywing van die plaaslewe, waar van die groter kinders, wat op Moorreesburg skoolgaan, veral bedrewe is met die [[jukskei]]gooi.<ref name="Delius" /> In '''1988''' kry Moorreesburg op die SAUK-televisieprogram ''Die Goeie Aarde'' (wat landswyd uitgesaai is), ook sy eie episode "Hart van die Swartland", met [[Annie Basson]] wat die teks en regie behartig. Die verteller is André Terblanché. Die dorp word beskryf as "klein", met 'n "koöperasie, 'n handelshuis, 'n bakhuis en 'n slaghuis." Die volgende unieke dorpselemente word uitgelig: die NG Sendinggemeente se brigade; die argitektuur en dorpsuitleg; die oorsprong van die naam Samou; die byname van die dorps- en plaasbewoners; die onderwys van destyds (in 'n wêreld sonder radio, wat geen Engels of Latyn geken of gepraat het nie); die kunsgalery; die poskantoor; die Carnegie-biblioteek; die Boerejode (Ivan Katz en Leon Goodman); die evangelis en plaaspredikant Saul Kayster ("Oom Boytjie"); die vark-, perde- koringboer Johan Kotzé van Alexandershoek; stories uit die streek; die rieldans, die askoek, die sitees en hanekokketiel; tradisionele Swartlandse disse by die Hanekoms (op die plaas Ebenhaezer, met die spyseniersdiens).<ref name="AnnieBasson" /> In die digter en boorling, [[M.M. Walters]] se koffietafelboek ''Die Swartland is my Tuisland'' ('''1990'''), wyk die ontologiese ("wat is?") nou voor die "nostalgiese reis" ("wat was?") en die verganklike, van kennisse, vriende en familie wat nie meer daar is nie. Tussen die swart-en-wit foto's van Siegfried Behm, tref die leser strofes aan van 'n wêreld wat gewyk het voor die uiters onpersoonlike moderniteit en vooruitgang, maar ook hoe bordjies verhang is:<ref>Walters, M.M. 1990. Die Swartland is my Tuisland: 'n nostalgiese reis deur M.M. Walters. Kaapstad: Perskor. bl. 41</ref> {{cquote| Die Swartland is nie meer wat hy was nie,<br/> min het gebly uit my herinneringstyd:<br/> die plaashekke skitter nuwe eienaarsname<br/> vergete is die mense van die bossieveldtyd:<br/> [...]<br/> Die dorpshuis se tuin is vertrap en verlate,<br/> die winkel is weg want dis koöperasiekooptyd<br/> en die een wat in die maerjaer voorgeskiet het,<br/> is afgeskryf met die skuld uit die swaarboertyd.}} Cornel Truter se toeristegids ('''1994''') is in opdrag van die destydse Weskus-Streeksdiensteraad opgestel. Elke dorp kry in die boek sy regmatige plekkie en 'n kort historiese oorsig vir die dwalende besoeker. Moorreesburg word hier as die tweede grootste dorp in die Swartland beskou en met sy twee hotelle as 'n ideale verblyfdorp uitgesonder, "waarvandaan dagtoere na omliggende plekke onderneem kan word". Die besienswaardighede wat in en om die dorp uitgelig word, is: die Koringbedryfmuseum, die Langgewens-proefplaas, die Weskus Streeksdiensteraad se hoofkantoor (vir streeksinligting), die Moorreesburg Koringboere Beperk (MKB)-koöperasie, die kalkfabriek buitekant die dorp, die Dirkie Uys-kunsgalery, die El Vie-borduurfabriek en die Seisoensfeeste (die landbouskou in September en die Oesfees/halfmarathon in November).<ref name="Truter1994." /> Van die dorpsgees (die ''genius loci'') en dorpsgewoontes self kom mens teen hierdie tyd weinig te wete. 'n Nuwe tendens steek vanaf die 2000's kop uit: Op die kruin van kapitalisme, met sy verkwistende verbruikerskultuur, word die dorp en sy inwoners self gekommodifiseer tot 'n produk en ervaringspakket wat bemark word vir die vlietende verbyganger. Toeriste skryf oor die oppervlakkige - wat hul gesien, gedrink, verorber en besoek het, en waar verpoos, vertoef en oorgeslaap is, en oor allerlei luukshede; selfs die omliggende dorpe word met oorde in die buiteland vergelyk, maar bloedweinig oor die hart - die dorpenaars en dorpskultuur - self.<ref name="MM16Aug2025" /> Nog in 2023 kom hierdie sin op Moorreesburg se toerismewebwerf voor:<ref>[https://web.archive.org/web/20230630071209/https://www.moorreesburgtourism.co.za/about-moorreesburg/ Moorreesburg Tourism. 2023. About Moorreesburg]</ref> {{cquote| The impression of a ‘one-horse town’ at first glance is largely deceptive, and those driving through without stopping are missing out on a number of goings-on.}} Teen 2025 is dit duidelik wie die eintlike teikenmark geword het: stedelinge, wat 'n ongejaagde blaaskansie soek net 'n uur of wat se ry buitekant Kaapstad. Die toeris word seisoensverwisselende kleure (groen en goue graanlande), vriendelike dorpenaars, 'n perfekte wegbreekkans van die stadsgemaal, asook 'n ongeskonde plattelandse leefstyl - pure plaas - alles in een pakket belowe. Gasvryheid en natuurskoon word vooropgestel, al moet moderne geriewe bietjie inboet. Hierdie boeredorp bied die besoeker die geleentheid om die onontdekte skatte van die Swartland te ontgin.<ref>[https://web.archive.org/web/20250827130208/https://swartlandtourism.co.za/moorreesburg-koringberg/ Swartland Tourism. 2025. Moorreesburg/Koringberg]</ref> Tydens 'n samespreking op Moorreesburg, tydens die 2025-Swartlandskou, word die vraag geopper "Hoe kan Kaapstad die Weskus help om sy toerismepotensiaal ten volle te benut en te bereik?" In 2024 alleen het 2,4 miljoen mense in Kaapstad vir twee nagte oorgebly. Daar is van die standpunt uitgegaan dat die toeriste wat Kaapstad besoek juis betrokke raak en meedoen aan die prosaïese lewensaktiwiteite van die inwoners. Dit is juis hierdie toeriste wat na die Weskus-distriksmunisipaliteit getrek moet word. Onder andere deur agritoerisme wat met die "vrolikheid, egtheid en vindingrykheid" as pakket aangebied moet word. Soos reeds genoem, slaap die gemiddelde toeris ten minste twee aande op 'n plek oor, en elkeen het sy eie individuele behoeftes waaraan voldoen moet word. Die kruks lê hoe mens hierdie besoekers langer in die omgewing of dorp kan hou - daarvoor is diversifisering nodig. Die hooffokus is "kos, die gemeenskap en die avontuur", maar ook "die ervarings, die gebeurtenisse en die aktiwiteite". Die produkte moet die storie vertel. Die dorpe en plekke moet ook nie slegs aan die buiteland bemark word nie. Voorts is mense haastig, hul tyd op 'n plek is min - daar kan nie tyd of geld gemors word deur nou eers te wonder watter trekpleister volgende besoek moet word nie; toeriste en reisigers en besoekers soek 'n vol program - wat waarde vir geld bied.<ref>[https://issuu.com/novusmedianewspapers/docs/st-gazette-e-edition-_9_september_2025 Lesch, C. 2025. Lok toerisme só na Weskus: Bemark plaaslik, nie net oorsee. ''Swartland Gazette''. 9 September:1]</ref> === Besienswaardighede === ==== Die Koringbedryfmuseum ==== Die Koringbedryfmuseum is in Piketbergweg geleë,<ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie">[https://web.archive.org/web/20210726125721/https://swartlandjoernaal.co.za/news/moorreesburg-die-kosmandjie-van-die-swartland/ ''Swartland Joernaal''. 2021. Moorreesburg: Die kosmandjie van die Swartland. 30 Junie.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20240713100129/https://www.moorreesburgtourism.co.za/wp-content/uploads/2024/04/Moorreesburg-and-Koringberg-map-2024.pdf Kaart van Moorreesburg en Koringberg, soos uitgereik deur die Moorreesburg & Koringberg Toerismeburo (2024)]</ref> die amptelike adres is Hoofstraat 134.<ref>[https://web.archive.org/web/20190517041142/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/cape_winelands_and_west_coast_museum_route_in_afrikaans.pdf Brosjure. 2017 (?) Museumroete: Kaapse Wynland en Weskus]</ref> Hier word trekkers, ploeë, êe, saai-, sny- en dorsmasjiene, asook ander landbouimplemente en -metodes deur die eeue heen uitgestal. Hieronder tel tewens handskuurstene, meulstene, perdemeule, tot sover terug as die primitiewe skuurklippe. So ook meelsakke, knapsakke, swepe waarmee trekdiere in die perdemeulens aangedryf is, weegskale, siwwe, sense en sekels. Daarmee saam ook gerei wat by broodbak benodig is, soos siwwe, broodpanne en skoppe waarmee brode uit die bakoond gehaal is.<ref name="DuPreez1982.84.85" /> Buitekant word 'n bakoond aangetref.{{voetnota|Vergelyk al die onderskrifte van die beelde wat in Richter, G. 2010. ''Geskiedenis van die Koringbedryf vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009)'' voorkom. Daarin word telkemale erkenning gegee aan die Koringbedryfmuseum.}} J. Fick van [[Caledon]] het in die 1957-1958-seisoen lid van die Koringraad geword en hom vir 'n koringmuseum beywer, maar daarvan het dadels gekom.<ref name="Richter78" /> Sowat 'n dekade later, omstreeks 1967,{{voetnota|"Museums van Kaapland" ruil per ongeluk die syfers om: 1976. Die proklamasie kon onmoontlik in 1970 plaasgevind het as die gedagte vir die stigting "omstreeks 1976 (sic) van die Weskusontwikkelingsvereniging uitgegaan" het.}}<ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017">[https://web.archive.org/web/20171203122509/http://www.moorreesburgtourism.co.za/wheat-industry-museum/ Moorreesburgtourism.co.za] (3 Desember 2017 argiefweergawe)</ref> skiet 'n soortgelyke gedagte by die Weskus-Ontwikkelingsvereniging wortel. Dit is nie genotuleer wie presies die vader van die gedagte was nie,<ref name="Lochner1979.80" /> maar algou word die "aanvoerder" of "stukrag" van die koringbedryfmuseum P.S. Marais, Lid van die Volksraad (LV) van Moorreesburg.<ref name="Richter78" /><ref name="Lochner1979.80" /> Die bestuursvergadering van die Weskus-Ontwikkelingsvereniging het op 8 November 1967 plaasgevind, en daar is op Moorreesburg besluit, omrede die dorp in die hartjie van die koringstreek geleë is.<ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019">[https://archive.is/X2xLx ''Netwerk24''. 2019. Eie museum vir koringbedryf. 11 Junie.]</ref> By hierdie vergadering is die museumbestuur gekies. Die voorsitter, Jan Kotzé (van Boesakskraal, [[Vredenburg]]), rig 'n brief op 12 Februarie 1968 aan die Stadsraad van Moorreesburg om te verneem of daar 'n geskikte terrein en/of gebou sal wees vir die museum.<ref name="Lochner1979.80" /> Wat nou volg, is twee uiteenlopende datums wat glad nie strook nie. Richter en die toerismewebwerf van 2017 (inligting wat ook in 'n Netwerk24-artikel van 2019 herhaal is)<ref name="Netwerk24.11.6.2019" /> voer aan die aankoop van die ou NG Sendingkerk (erf nr. 589) het op 3 Mei 1968 geskied.<ref name="Richter78">Richter, G. 2010. ''Geskiedenis van die Koringbedryf vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009)'' Stellenbosch: African Sun Media, p. 78</ref><ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /> Lochner verskaf 'n ander datum, om enkele redes. Op 30 Mei 1968 ontmoet dr. J. Op'thof, sekretaris van kultuursake, en bovermelde P.S. Marais, en daar word ''toe eers'' besluit op die ou NG Sendingkerk wat as museum ingerig moet word. Die Stadsraad het op aanbeveling van die Departement van Gemeenskapsbou die Sendingkerk van die Sendingkerkraad teen R2&nbsp;000 gekoop, en dié koop is deur die betrokke departement op 24 Oktober 1968 bekragtig.<ref name="Lochner1979.80" /> Die voorsitter van die eerste vergadering van die Museumkomitee (op 4 November 1968), P.S.M. Hanekom, het onder meer die inisiatief geneem om die oudhede in te samel.<ref name="Lochner1979.80" /> In die Staatskoerant van 2 Oktober<ref name="Lochner1979.80" /> 1970<ref name="DuPreez1982.84.85" /><ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019" /><ref name="Richter78" /><ref name="Lochner1979.80" /><ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie" /> word die museum, deur die administrateur F.D. Conradie<ref name="Lochner1979.80" /> , geproklameer tot volwaardige provinsiale museum.<ref name="Richter78" /><ref name="Lochner1979.80" /><ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie" /> Amptelik is die Koringbedryfmuseum egter Proklamasie 294 van 22 September 1970.<ref>[https://web.archive.org/web/20240712195442/https://www.westerncape.gov.za/other/2011/3/towards_a_new_provincial_museum_policy_for_the_western_cape_23_march_2011.pdf Towards a new provincial museum policy for the Western Cape Province, March 2011, pp. 79-80 ]</ref><ref name="DuPreez1982.84.85">Du Preez, H.M.J. 1982. ''Museums van Kaapland''. Kaapstad: Departement van Natuur- en Omgewingsbewaring, pp. 84-85.</ref> Omrede die grond rondom die museum te klein was vir die ontwikkeling, het die NG Moedergemeente Moorreesburg se Kerkraad die hele terrein rondom die museum ook geskenk.<ref name="Lochner1979.80" /> Die eerste kurator, R.S. Baard, is op 1 April 1972 aangestel.<ref name="Lochner1979.80" /> Die gebou is ook in 1972 teen 'n bedrag van R4 495 gerestoureer en omhein.<ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="Lochner1979.80" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019" /> Op die groot oesfees, gehou tydens die naweek 13-15 Oktober 1972, is naburige dorpe ook betrek. Uitstallings is gehou van oudhede, maar ook 'n optog van sierwaens en ander voorstellings is aangebied. Die Saterdag, 14 Oktober, het die administrateur, A.H. Vosloo, sy rol as feesredenaar beklee. Die Sondag, 15 Oktober, is die verrigtinge afgesluit met 'n kerkdiens wat deur moderator J.D. Vorster gelei is.<ref name="Lochner1979.80" /> In die ''Suid-Afrikaanse Panorama'' van Januarie 1973 (met 'n bydrae oor die Koringoesfees wat vanaf Saterdag, 7 Oktober tot Sondag, 15 Oktober 1972 gestrek het), staan die volgende inskrywings:<ref>De Villiers, H. 1973. Koring-Oesfees. ''Suid-Afrikaanse Panorama'', Januarie, p. 23</ref> {{cquote| Suid-Afrika se koringboere boer deesdae intensief en gemeganiseer. Dit het veroorsaak dat in die Swartland, byvoorbeeld, slegs 'n handjievol werkers op 'n plaas aangetref word. Die trekker, die platsnyer, stroper en baler het hulle en die sekel, sens en losgooisnymasjien vervang. Die werkers is in ander sektore van die landsekonomie opgeneem, maar die werktuie van gister se lot was onbeslis. Die gedagte om dié implemente vir die nageslag te bewaar, het in 1968 beslag gekry. Ná oorlegpleging met die provinsiale administrasie van Kaapland is besluit om 'n provinsiale koringbedryfmuseum op te rig. Die plek was Moorreesburg, waar die dorp se ou sendingkerk vandag nog staan. Die Swartlandse Koringmuseum, wat ook as motivering van die sentrale oesfees op Moorreesburg gedien het, word deeglik beplan. Die voltooiing daarvan, waarskynlik binne 'n dekade of twee, stel 'n groot kompleks in die vooruitsig: die bestaande kerkgebou wat reeds opgeknap is, 'n tradisionele Kaaps-Hollandse woning, 'n trapvloer en verskeie ander outydse geboue waarin groter museumstukke gehuisves sal word. Intussen is heelwat oudhede versamel, o.m. strooigaffels, 'n graanskop, 'n handmeulsteen, 'n meelkis, 'n losgooier, skepelmate, en 'n Ransome-dorsmasjien en die stoommasjien waarmee dit aangedryf is. 'n Beheerraad van tien sal die totstandkoming en ordening van die kompleks beheer.<br> [...]<br> Moorreesburg se fees het op 12 Oktober met 'n kaas-en-wyn-onthaal momentum gekry. By dié geleentheid het mnr. P.S. Marais, L.V., mev. Jata Rust as sentrale oesfeeskoningin gekroon. Twee dae later het 'n kleurvolle optog, waaronder sierwaens van die meeste Swartlandse dorpe, deur Moorreesburg se strate na die sportterrein beweeg. Dáár het die koninginne van die omliggende dorpe hul museumbydraes aan die sentrale feeskoningin vir bewaring oorhandig. }} Dit sou egter nog 6 jaar duur voordat die museum kon open. In 1974 het die hooftegnikus van museumdienste, J.R. Laenen, 'n aanvang geneem om die uitstallings te beplan, en hiervoor het hy die hulp van [[Gawie Fagan]], die argitek, in 1975 benodig. Die skaalmodel wat voorgestel is, was nog teen 1979 presies waar dit was, grootliks te wyte aan die gebrek aan fondse. Daarom was die uitstallings nog beknop; die groot werktuie moes vir eers elders bewaar word. Spesiale melding word ook gemaak van S.P. (Faan) du Toit wat die restourasie van die oudhede gedoen het.<ref name="Lochner1979.80" /> Uiteindelik is die museum op Vrydag, '''10 Februarie 1978'''<ref name="DuPreez1982.84.85" /><ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie" /><ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019" /><ref name="Moorreesburg.com.wheatindustrymuseum" /> amptelik geopen deur O.A. Saaiman, Lid van die Uitvoerende Komitee (LUK),<ref name="Lochner1979.80" /><ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019" /> in medewerking van dr. Hey en E. Hayden.<ref name="Lochner1979.80">Lochner, J.J. 1979. Die Koringbedryfmuseum. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 80</ref> 1979 is begin met die uitbreiding van die terrein; 'n byvoeging is 'n staalskuur om die groot toonstukke en plaasimplemente te huisves, soos die houtploeë, losgooiersnymasjien, van die eerste trekkers en stropers wat in Suid-Afrika ingevoer is, selfbindmasjiene, blikdorsmasjiene en 'n Frick-ghwanosaaimasjien.<ref name="DuPreez1982.84.85" /> Teen 1994 het die Koringbedryfmuseum drie skure as uitstalruimtes gehad.<ref name="Truter1994.">Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Die hooftema van die die museum is: 'Om die koringbedryf in al sy variante vorme van die koms van Jan van Riebeeck uit te beeld'.<ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie" /><ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="DuPreez1982.84.85" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019" /> Die leuse van die museum lui by die opening: "Ons erfenis is vir ons mooi."<ref name="Richter78" /> Volgens Richter het Sasko R45 000 vir die oprigting van 'n koringmuseum op Moorreesburg bewillig;<ref name="Richter78" /> 'n byskrif in ''[[Die Burger]]'' van 1 September 1993, op bl. 7, sê spesifiek: ''Die Koringbedryfmuseum het onlangs 'n stewige hupstoot gekry toe SASKO in die Paarl R50&nbsp;000 aan die museum geskenk het''<ref>[[WAT]]: s.v. "SASKO", sien voorbeeldsin.</ref> Van die beskikbare besoeksyfer koolstofdateer uit 'n 2002/2003-jaarverslag: 4&nbsp;792 besoekers in een jaar se tyd.<ref>{{Cite web |url=https://www.westerncape.gov.za/sites/www.westerncape.gov.za/files/documents/2005/8/annual_report_of_the_museum_service_2002.pdf |title=Museum-jaarverslag 2002/2003, bl. 12 |access-date=24 Julie 2024 |archive-date=27 Junie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627142706/https://www.westerncape.gov.za/sites/www.westerncape.gov.za/files/documents/2005/8/annual_report_of_the_museum_service_2002.pdf |url-status=dead }}</ref> Hoe uniek die museum is, bly 'n twispuntjie. Blykbaar is die ''Koringbedryfmuseum'' maar een van twee ter wêreld;<ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref>[https://archive.is/0yv4R Oom Smitty. 2018. Lesersbrief aan Netwerk24: Die waarde van die Koringbedryfmuseum. 17 Julie.]</ref> die ander een is die ''Hepburn Museum of Wheat'' in [[Saskatchewan]], [[Kanada]].<ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie" /> Nog vóór die millenniumwending is aangevoer dit was een van ''drie'' ter wêreld.<ref>Truter, C. 1998. ''Weskus: toeristegids.'' Kaapstad: Universiteit van Kaapstad Pers, 61-62: ''Die Koringbedryfmuseum op Moorreesburg,'' '''een van slegs drie''' ''ter wêreld, lê in die hartjie van die Swartland en beeld die geskiedenis van koringverbouing in Suid-Afrika uit. Die geskiedenis van koringboerdery word treffend uitgebeeld deur uitstallings van implemente wat dateer uit die vorige eeu toe die produksie en maal van koring en bakbedryf self nog arbeidsintensief was. Die museum is in 1978 geopen met die leuse "Ons erfenis is vir ons mooi" en met 'n koringaar as embleem. Die museum se hoofgebou was voorheen 'n NG Sendingkerk wat met verloop van tyd aansienlik vergroot is. Daar is tans 'n netjiese ontvangslokaal waar kleiner gesellighede gehou kan word.''</ref><ref>[https://archive.org/details/southafricayearb0000unse/page/530/mode/2up?q=moorreesburg South African Year Book 2001/2002]</ref><ref>Erasmus, B.P.J. 1995. Moorreesburg. In: ''On route in South Africa''. Jeppestown: Jonathan Ball Publishers, p. 42: ''The Wheat Industry Museum,'' '''one of only three''' ''in the world, tells the story of wheat farming in South Africa. The main building was once the Dutch Reformed mission church.''</ref> In daardie geval is die ander museum seker in Echallens, in die [[Kanton Vaud]], [[Switserland]] geleë,<ref>[https://archive.is/bhGqp Netwerk24. 2018. Museum koring op meul. 24 April]</ref> genaamd die [[:fr:Maison_du_blé_et_du_pain|Maison du blé et du pain]] (letterlik: Huis van Koring en Brood). Sy oorsprong begin met 'n koring- en broodfees in 1978.<ref>{{fr}}[https://archive.is/4Ybp3 Musée Suisse du Blé et du Pain: à propos de nous]</ref> Hierdie getal (drie) word sonder veel uitbreiding net so herhaal op die toerismewebwerf van 2009<ref name="Moorreesburg.com.wheatindustrymuseum">[https://web.archive.org/web/20090204000518/http://www.moorreesburg.com/wheat_museum.htm Moorreesburg.com 2009: Wheat industry museum.] (webwerf wat uit die dode opgediep is)</ref>, in 'n museumbrosjure van 2009<ref>[https://web.archive.org/web/20240713075646/https://www.westerncape.gov.za/text/2009/5/museums_wc.pdf Museums of the Western Cape. Building understanding and pride in our diverse heritage. (2009)]</ref>, op die toerismewebwerf van 2023<ref>[https://web.archive.org/web/20230630070758/http://www.moorreesburgtourism.co.za/wheat-industry-museum/ Moorreesburgtourism.co.za] 2023. Wheat Industry Museum</ref>, en sowaar ook in die Amptelike Jaarboek 2022/2023.<ref>[https://web.archive.org/web/20240602025602/https://www.gcis.gov.za/sites/default/files/19%20Tourism%202022-23.pdf Tourism. In: Yearbook 2022/2023, p.9]</ref> Daar was in 2016 sprake van 'n Chinese Koringmuseum (小麦博物馆) wat in [[Jiaozuo]], [[Henan]], [[Volksrepubliek China|China]] geopen is;<ref>[https://web.archive.org/web/20191114035702/http://www.chinadaily.com.cn/travel/2016-05/18/content_25345878_3.htm ''China Daily''. 2016. First wheat museum opens in Henan province.]</ref> hy is in 2024 wel nog in volle bedryf.<ref>[https://baijiahao.baidu.com/s?id=1804098083319515360 ''Baidu''. 2024. 「新时代中部崛起看河南」走进温县小麦博物馆 探秘“温麦”良种的“前世今生. 9 Julie.]</ref> In 1975 was daar voorheen 'n koringmuseum in Ritzville, Washington, die VSA, genaamd die Dr. Frank R. Burroughs Wheatland Museum, waar uitstallings van die koringgeskiedenis, koringbou en die verwerking van koring ten toongestel is.<ref>[https://archive.org/details/directoryofworld00huds/page/553/mode/2up?q=wheatland Hudson, K. & Nicholls, Ann. 1975. ''The directory of world museums''. New York : Columbia University Press, p. 554]</ref> <gallery> File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 01.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 02.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 03.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 04.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 05.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 06.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 07.JPG| </gallery> ==== Monumente ==== '''Johanna van der Merwe''' [[Lêer:Moorreesburg statue.jpg|duimnael|regs|Standbeeld van Johanna van der Merwe]] In 1938, ter herdenking van die [[Groot Trek]], was daar 14 trekroetes waarvan die Noordweste-trek (Moorreesburg tot Klerksdorp) maar een was.<ref>[https://archive.org/details/dissertation_202212/page/11/mode/2up?q=%22moorreesburg%22 Heunis, V.R. 2008. Monumente en Gedenktekens opgerig tydens die simboliese ossewatrek en Voortrekkereeufees, 1938; Ongepubliseerde M.A.-verhandeling, Universiteit van Pretoria, bl. 11]</ref> Voor die ou stadsaal in Moorreesburg (vandag in Kerkstraat) op 'n granietvoetstuk, staan daar 'n bronsstandbeeldjie van 'n Voortrekkermeisie genaamd [[Johanna van der Merwe]]. Dit beeld haar met 'n fakkel in die regterhand uit; haar linkerhand rus op 'n wawiel. Die fakkel en die wawiel beeld die vrouebydrae tydens die Groot Trek uit: om die lig van die Christelike beskawing na die binneland van Suid-Afrika te bring. Die beeld is deur die Vroue-Landbouvereniging (VLV) geskenk en in 1954 deur die Munisipaliteit Moorreesburg opgerig.<ref>[https://archive.org/details/dissertation_202212/page/87/mode/2up?q=%22moorrees+burg%22 Heunis, V.R. 2008. Monumente en Gedenktekens opgerig tydens die simboliese ossewatrek en Voortrekkereeufees, 1938; Ongepubliseerde M.A.-verhandeling, Universiteit van Pretoria, bl.87-88]</ref> Op die plaatjie staan die volgende bewoording: {| border=1 cellpadding=4 style="border-collapse: collapse; border: 1px solid var(--base-color);" |- style="vertical-align:top;text-align:center;" | | Ossewatrek<br /> Johanna van der Merwe<br /> Op die pad van Suid-Afrika<br /> 15 Sept 1938.<br /> |} Vir die gedenktrek, wat deur die [[ATKV]] gereël is, is die kakebeenwa deur die familie Van der Berg van die plaas Keurbosfontein, agter die Rooiberg, distrik Ladismith, geskenk. Op Vrydag, 2 September 1938, het mnr. Koos van der Berg die wa persoonlik vergesel en ongeveer 'n myl buitekant die dorp (Ladismith) die reëlingskomitee tegemoet gegaan. Later het perderuiters in boeredrag die wa tegemoet gegaan. Agter die pastorie, by die Ou Uitspanning, was daar 'n skare mense wat na die wa kom kyk het. Die wa is daarna deur die dorp getrek, en teen om en by sononder is hy op die Ou Uitspanning uitgespan. Groot kampvure het reeds gebrand vir die vleisbraaiery.<ref name="Mostert1940.46">Mostert, D. 1940. Die Noordweste-trek "Johanna van der Merwe". In: ''Gedenkboek van die ossewaens op die pad van Suid-Afrika. Eeufees, 1838-1939''. s.l. Nasionale Pers, p. 46.</ref> Voordat die wa [[Ladismith]] verlaat het en per trein na Moorreesburg gestuur is, is allerhande geskiedkundige stukke en voorwerpe saamgegee: onder meer van 'n tonteldoos tot 'n lang bamboessweep. Wat hier ook opval is die gees van welwillendheid en opoffering waarmee almal saamgeklap en ietsie bygedra het: so is daar mnr. I. W. van Tonder wat die seil vir die watent geskenk en op eie koste laat aanbring het; Adriaan Oosthuizen (werksaam by Standard Bank) wat 'n teerputs geskenk het; Wiep Snyman wat 'n remskoen (ouer as 110 jaar, maar wel in ongeskonde toestand) geskenk het; mnr. Johnson wat twee jukke met rieme en stroppe geskenk het; Gert van Zyl wat 'n sweep met die stok, asook Hans Kok en Japie Rowan wat jukke met stroppe geskenk het; J. H. Hofmeyr, van [[Amaliënstein]], wat osse geleen het om die wa van die plaas af te trek; Jan L. Joubert wat 'n skaar van 'n ou houtploeg geskenk het - sodat dit deel van die wa en sy uitrusting kon uitmaak; so ook mnr. Volschenk, van Grootrivier, wat die ou tonteldoos oorhandig het.<ref name="Mostert1940.46" /> Binne 'n kort tydjie kon die reëlingskomitee 'n perdekommando van oor 'n honderd onder leiding van mnr. Dirk Kotzé saamstel, wat die trek deur Moorreesburg en tot myle buitekant die dorp "geleide gedoen het".<ref name="Mostert1940.481">Mostert, D. 1940. Die Noordweste-trek "Johanna van der Merwe". In: ''Gedenkboek van die ossewaens op die pad van Suid-Afrika. Eeufees, 1838-1939''. s.l. Nasionale Pers, pp. 481-482.</ref> Op Donderdag, 15 September 1938, is sowat 4 000 mense in Voortrekkerdrag by die stadsaal te Moorreesburg teenwoordig. Die predikant van die NG Gemeente Moorreesburg, ds. J.A.R. Volsteedt, het die oggendgodsdiens voor die stadsaal waargeneem, met Psalm 121 as vertrekpunt. Sy boodskap aan diegene geklee in Voortrekkerdrag was dat hulle, net soos hul vrome voorgeslag, op reis is na 'n lewens- en ewige bestemming en die Allerhoogste tot gids moet kies. Daarna het mnr. Attie Visser (sekretaris van die Kaapse tak van die ATKV) die Moorreesburgers bedank, en ds. A.D. Lückhoff het toe in gewyde stilte die ossewa gedoop: "Johanna van der Merwe". Ds. Volsteedt het namens Moorreesburg 'n ou Statebybel wat in 1661 in Amsterdam gedruk is as geskenk aan die trek oorhandig. Onderwyl ''Die Stem van Suid-Afrika'' gesing is, het die eerste skof van die lang tog begin. Ter nagedagtenis aan die begin van die Trek is 'n klipstapeling begin wat later as eerste baken saamgemessel sou word.<ref name="Mostert1940.481" /><ref name="Duvenhage1988.55">Duvenhage, G.D.J. 1988. Die gedenktrek van 1938 : 'n bedevaart en 'n kruistog. Bellville: G.D.J. Duvenhage, bl. 55</ref> Ds. Lückhoff was die trekleier en mnr. Attie Visser die hulp,<ref name="Duvenhage1988.55" /> of "wakommandant".<ref>Snyman, P.H.R. 1988. ''Danielskuil: van Griekwa-buitepos tot dienssentrum.'' Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing, p. 143</ref> Voor op die wa het van die distrik se oudste inwoners gesit, by name Martin Dippenaar (75); die 91-jarige Aletta Slabbert kon weens siekte nie loop nie - op haar versoek is sy na die wa gedra. Coenraad Albertyn (75) "het ligvoet met die tou in die hand voor die flukse span rooi Afrikaners rondgespring". Voor het die kommando in gelid gery, en agter hulle 'n stoet juigende manne, vroue en kinders in die gevolg - vir myle lank in 'n dag wat al hoe warmer geword het. Heelwat mense het hul sakeondernemings en plase vir een dag laat staan; om tot die aand toe by die trekgeselskap te kan bly. Die skare het al singende na die plaas Taaibosvlei gestap.<ref name="Mostert1940.481" /> Hierna het Koringberg onder leiding van ds. J.J.D. Malan die trek ontvang by Taaibosvlei, "agt myl" buitekant Moorreesburg (vanaf die stadsaal self, eerder om en by 14 km). Ook mnr. Japie Smit, van Moorreesburg, wat al agt-en-twintig mediese operasies deurgemaak het, het "agt myl" ver tougelei.<ref name="Mostert1940.481" /> Op die plaas het 'n perdekommando van sewentig ruiters (met mnr. Thys Greeff aan die spits) en 'n groot aantal skoolkinders met die Voortrekker- en Unievlag die trek ingewag. Nadat die Voortrekkerprogram afgehandel is, het Koringberg se skoolkinders die Voortrekkervlag aan die trek oorhandig. Met die grootste vergunning van mnr. Koos Slabber (van Taaibosvlei), kon die span osse rustig in die jong gars wei. Hierna het die geselskap van Taaibosvlei af getrek na die ou Bergrivierbrug (want die huidige brug op die N7 is eers 1959 geopen<ref name="Burger1975.138" />). Die "Johanna van der Merwe" het ook die tweede naam "Armmanswa" bygekry: die wa moes tydens die trek die Noordweste se swaar beproefde boeregemeenskap laat moed skep het, maar ook in 'n jubelende menigte laat verander.<ref name="Mostert1940.481" /> Langs die rivier, teen die skemer, het 'n groepie belangstellendes agtergebly om daar te oornag en deel te neem aan die aandgodsdiens gehou deur ds. J. C. van Niekerk, van Piketberg. Die tweede klipbaken is namens Koringberg langs die Nasionale Pad naby Taaibosvlei opgerig.{{voetnota|Vandag is die monument op Koringberg self te vinde}} Hierna is van die boere afskeid geneem, terwyl ander nog vir myle verder saamgeloop het. Ander, soos die einste Martin Dippenaar, het geweier om van die wa af te klim - "Ek ry saam tot julle my wegja!" Toe die namiddagskof na die Bergrivierbrug aangepak is, het drie hoera's opgegaan.<ref name="Mostert1940.481" /><ref name="Duvenhage1988.55" /> Die volgende dag, Vrydag, 16 September 1938, het die wa op Piketberg deur 'n ereboog gery.<ref name="Mostert1940.481" /> '''VOC-Seinkanonne'''<br> [[Beeld:Moorreesburg Town hall 06.jpg|duimnael|links|Die kanon (2021), wat nie meer daar staan nie]] Voor 2022/2023 sou mens op foto's opmerk hoe die "Johanna van der Merwe" haar plek tussen die groot kanonne volgestaan het. Op 30 Augustus 2022 word 'n kennisgewing deur die Swartland Munisipaliteit uitgereik van 'n voorgenome verskuiwing van 'n VOC-seinkanon na die plaas Kanonberg, 12 kilometer suid-oos van Moorreesburg. Die Kanonvereniging van Suid-Afrika bevind die seinkanon (links van die standbeeld vanaf Kerkstraat gesien) is in 1963 deur die voormalige eienaar van Kanonberg aan die destydse Moorreesburg Munisipaliteit geskenk. Wat hierdie kanon egter besonders maak is dat hy oorspronklik deel van die VOC se Kaapse seinstelsel uitgemaak het. Dit sou burgers bulderend waarsku wanneer vyandelike skepe aan die kus opgemerk is, sodat hulle gereed kon maak om tot die aanval oor te gaan. Hierdie kanon in die besonder maak die laaste een van die 12 kanonne uit wat nié op sy historiese plek, op die oorspronklike seinroete, staan nie. Nou wil die Kanonvereniging die oorspronklike perseel restoureer en die oorspronklike kanon op sy oorspronklike voetstuk/slee plaas - "vir toeriste wat die historiese seinkanonroete wil volg".<ref name="Kennisgewing18.2022.2023">[https://web.archive.org/web/20240414174656/https://www.swartland.org.za/media/docs/2022/Korporatiewe_Dienste_2022/18-22-23.pdf Swartland Munisipaliteit Kennisgewing 18/2022/2023]</ref> Die ander kanon aan die regterkant van "Johanna van der Merwe" was 'n skenking van die [[Kasteel de Goede Hoop|Kasteel in Kaapstad]], en is waarskynlik 'n ou herwonne skeepskanon. Daarom sal dit nie verskuif word nie.<ref name="Kennisgewing18.2022.2023" /> Beswaardes kon voor 16 September 2022 hul vertoë aan die munisipaliteit rig. Verder lui die kennisgewing: "Die voorneme is verder om die VOC-kanon met ‘n soortgelyke historiese artefakt te vervang." <ref name="Kennisgewing18.2022.2023" /> Daardie soortgelyke historiese artefak is teen 2023 'n ploeg wat groen en geel geverf is.<ref>[https://www.google.com/maps/@-33.153296,18.662844,3a,75y,291.89h,84.83t/data=!3m8!1e1!3m6!1sAsIlFnvLNGeC_GkNXwlkUw!2e0!5s20231101T000000!6shttps:%2F%2Fstreetviewpixels-pa.googleapis.com%2Fv1%2Fthumbnail%3Fcb_client%3Dmaps_sv.tactile%26w%3D900%26h%3D600%26pitch%3D5.170000000000002%26panoid%3DAsIlFnvLNGeC_GkNXwlkUw%26yaw%3D291.89!7i16384!8i8192?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDIyNi4xIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Google Streetview, November 2023]</ref> '''Walters-brug'''<br> Die [https://www.google.com/maps/@-33.1488221,18.6653447,3a,29.9y,173.63h,78.06t/data=!3m7!1e1!3m5!1sLJYk6WPTsfOG3lNk8wf-4g!2e0!6shttps:%2F%2Fstreetviewpixels-pa.googleapis.com%2Fv1%2Fthumbnail%3Fcb_client%3Dmaps_sv.tactile%26w%3D900%26h%3D600%26pitch%3D11.938444951318147%26panoid%3DLJYk6WPTsfOG3lNk8wf-4g%26yaw%3D173.6290698318436!7i16384!8i8192?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDMwNC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Walters-brug], soos die brug in Piketbergweg bekend staan, is ingewy in 1961, en vernoem na Matthys Michielse (Pappie) Walters.<ref>[https://web.archive.org/web/20170103030145if_/http://waltersfamilie.co.za/Dokumente/Pappie.pdf Walters, N.M. s.j. Pappie Walters- Agterbaai se seun en Onderwysman.]</ref> ==== Labirint ==== In ''Op pad in Suid-Afrika'' (2014) word die doolhoffie so omskryf: "labirint met 11 sirkels en wat geskoei is op die Middeleeuse labirint in die Chartres Katedraal in Frankryk. Dit is van gruis, leiklip en kwarts gebou".<ref>Erasmus, B.P.J. 2014 ''Op pad in Suid-Afrika: Verken Suid-Afrika streek vir streek'' Jeppestown: Jonathan Ball Uitgewers, bl. 42</ref> Gaan mens dieper in die internetargief in, vind mens omstreeks 2006 'n terloopse vermelding daarvan op Moorreesburg se voormalige webwerf, moorreesburg.net.<ref>[https://web.archive.org/web/20061026185749/http://www.moorreesburg.net/about.htm Moorreesburg.net: About]: The labyrinth in the park can be visited to relax body and soul. </ref> Die naam duik ook op in ''Holistic Holidays in South Africa'' (2005).<ref>Spicer, S & Nepgen, J. 2005. ''Holistic holidays in South Africa : health spas, hot springs, magical places and sacred spaces''. Cape Town: Human & Rousseau, p. 84: Another labyrinth based on the Chartres-style design is in the Moorreesburg Park, in the small town of Moorreesburg in the Western Cape. Constructed from gravel, slate and quartz, this labyrinth can be found on Long Street and is open to the public.</ref> Dit is in Langstraatpark geleë.<ref>[https://archive.is/Ek8Wo Netwerk24. 2021. Swartland se soete bekoring. 27 Julie.]</ref> == Reënval == Sedert omstreeks 1900 tot ongeveer 2009 is die reënvalsyfer vir die Moorreesburg-omgewing gemiddeld 384 mm per jaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA84 Richter, G. 2010. Reënval sedert 1900. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 84]</ref> Vir die dorp self kan die volgende jaarlikse reënvalsyfers tussen 1959 en 1978 vergelyk word. Tot 1974 is die reënval nog in duim gemeet, vanaf die jaar 1975 in millimeter (daar is 25,4 mm in 1 duim).<ref name="Lochner.77.79." /> {| class="wikitable" | valign="top" |'''Jaar''' | valign="top" |'''Reënval''' | valign="top" |'''Jaar''' | valign="top" |'''Reënval''' |- | valign="top" |'''1959''' | valign="top" |13,09 dm. (332,486 mm) | valign="top" |'''1969''' | valign="top" |11,34 dm. (288,036 mm) |- | valign="top" |'''1960''' | valign="top" |10,99 dm. (279,146 mm) | valign="top" |'''1970''' | valign="top" |13,40 dm. (340,36 mm) |- | valign="top" |'''1961''' | valign="top" |12,87 dm. (326,898 mm) | valign="top" |'''1971''' | valign="top" |9,28 dm.   (235,712 mm) |- | valign="top" |'''1962''' | valign="top" |20,39 dm. (517,906 mm) | valign="top" |'''1972''' | valign="top" |12,04 dm. (305,816 mm) |- | valign="top" |'''1963''' | valign="top" |12,87 dm. (326,898 mm) | valign="top" |'''1973''' | valign="top" |13,62 dm. (345,948 mm) |- | valign="top" |'''1964''' | valign="top" |15,82 dm. (401,828 mm) | valign="top" |'''1974''' | valign="top" |26,18 dm. (664,972 mm) |- | valign="top" |'''1965''' | valign="top" |13,32 dm. (338,328 mm) | valign="top" |'''1975''' | valign="top" |362,6 mm (14,27559 dm.) |- | valign="top" |'''1966''' | valign="top" |12,61 dm. (320,294 mm) | valign="top" |'''1976''' | valign="top" |494,8 mm (19,48031 dm.) |- | valign="top" |'''1967''' | valign="top" |14,05 dm. (356,87 mm) | valign="top" |'''1977''' | valign="top" |599,2 mm (23,59055 dm.) |- | valign="top" |'''1968''' | valign="top" |17,16 dm. (435,864 mm) | valign="top" |'''1978''' | valign="top" |267,7 mm (10,53937 dm.) |} Die gemiddelde jaarlikse reënval vir die tydperk 1959 tot 1978 is afgerond 14,85 dm. of 377,08 mm.{{voetnota|Gesamentlik 296,91582 duim gedeel deur 20 jaar, beteken 14,845791 dm. per jaar x 25,4 mm per duim. Dit is 377,0830914 mm per jaar.}} == Sterrekunde == Uit [[Nicolas-Louis de Lacaille]] se ''Journal historique du voyage au Cape de Bonne-Espérance'' (1751-53) is dit moeilik om vas te stel of hierdie Franse sterrekundige deur die gebied gereis het, wat later Moorreesburg se grense sou uitmaak. 11 September 1752 word die tog voortgesit vanaf Groenkloof (eiendom van mnr. Bestbier, wat De Lacaille vergesel het) na Piketberg. Daar is by "Nyle-Kraal" middagete geniet, en by "Schaffplaats Fonteyn" oorgeslaap. (''nous allâmes dîner au Nyle-Kraal, & coucher à Schaffplaats Fonteyn'' [...]). ''Dîner'' kan sowel "aandete geniet" as "middagete geniet" beteken, maar dit lyk net onlogies om met die hele entourage van twee waens, ses perde, ses osse en agt slawe nog 20 kilometer af te lê in die aand. R. Ravenhart vertaal die Engels met "we dined". Die Duitse vertaling gee: "Mittags speiseten wir zu Nyl-kraal und Abends nahmen wir unser Nachtquartier zu Schaafplatz-Fonteyn".<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=SgC7Ah8jwGQC&pg=GBS.PA121 De Lacaille, N.L. 1778. ''Reise nach dem Vorgebürge der guten Hofnung''. Altenburg: Richterischen Buchhandlung. S. 121.]</ref> R. Ravenhart glo "Nylen-Kraal" is eintlik Uylenkraal{{voetnota|Waarskynlik 'n setfout}} (33°12'53,4"S 18°23'38,0" O), wat in 1976 'n treinstasie is (sowat 26,5 kilometer suidwes van Moorreesburg), en Schaffplatz Fonteyn moes naby die "Koperberg" [eintlik ''Koperfontein''!] treinstasie geleë gewees het.<ref>De la Caille, N.L. 1976. ''Travels at the Cape 1751-53''. Translated by R Raven-Hart. Cape Town: A.A. Balkema. p. 19-21</ref> Indien waar, is dit opmerklik hoe die treinspoor van 'n anderhalfeeu later deur dieselfde roete beïnvloed kon gewees het.{{voetnota|Hier moet dit net duidelik gestel word. By Kalbaskraal gaan die spoorlyn uiteen; een loop na Moorreesburg en verder; dié een loop tot by Saldanhabaai. Die een spoorlyn loop uit die Kaap soos volg: Kraaifontein → Klipheuwel → Kalbaskraal → Malmesbury → Kanonkop → Rust → Moorreesburg. Die ander, dié een hier ter sprake is: Kraaifontein → Klipheuwel → Kalbaskraal → Mamreweg → Darling → '''Uilenkraal''' → Ganskraal → '''Koperfontein''' → Hopefield → Spanjaard → Langebaanweg → Langeenheid → Saldanhabaai.}} Schafplaatsfontein ( 33°06'14,7" S; 18°27'23,3" O ) lê klaar bietjie noordwes van Moorreesburg, maar is steeds 'n stywe entjie daarvandaan. Op die 12de September, om halfelf die oggend, is die Bergrivier bereik. En, omrede die winter pas verby was, is die rivier baie diep, maar nie juis breed nie (''la riviere y est fort profonde, quoique peu large''). Alles moes van die waens afgepak en oorgedra word, voordat die wa deur die beeste deurgetrek kon word. Toe De Lacaille klaar by Piketberg die baken opgestel en die nodige berekeninge gedoen het, gee hy ewe skielik weer antwoord op Riebeek-Kasteel.<ref>[https://repository.up.ac.za/bitstream/handle/2263/12674/005_p150-199.pdf?sequence=5&isAllowed=y De Lacaille, N.L. 1763. ''Journal historique du voyage fait au Cap de Bonne-Espérance''. Paris: Chez Guillyn. pp. 178-179]</ref> Maar iets veel interessanter sou omtrent 200 jaar later op 'n middag in Augustus 1951 gebeur, toe 'n klein [[meteoriet]] geval het. Die voorman en die aantal plaaswerkers het 'n entjie vanaf die plaaswoning op die plaas Leeuenkuil buite Moorreesburg gewerk, toe 'n geluid in die hemel hul aandag trek. Byna onmiddellik het 'n klip 'n entjie daarvandaan geval. Die voorman het eers versigtig probeer vasstel of dit nie 'n bom is nie, dit later opgetel en aan die plaaseienaar gegee. Die klip het so " 'n paar pond" geweeg. Mense was nogal opgewonde oor die gebeurtenis. Daar word vertel: die getroue ou huishulp het gesê sy gaan nou wegtrek, "omdat die Here self ons nou met klippe begin gooi."<ref>Cillié, G.G. 1959. Meteoriete, Koeëls uit die ruimte. In: ''Die Afrikaanse Kinderensiklopedie'', Deel VIII. Kaapstad: Nasionale Boekhandel beperk, bl. 3183.</ref><ref name="DeVilliers.1996" /> == Wapens == '''Munisipaliteit (1)''' — Die munisipale raad het op 'n stadium 'n skynheraldiese "wapen" gebruik wat 'n anker, 'n ramskop, 'n keper en 'n graansilo uitbeeld. '''Munisipaliteit (2)''' — Teen 1966, het die raad 'n heraldiese wapen in gebruik geneem: ''Deurgesny, 'n golwende dwarsbalk belaai met 'n staande merinoram vergesel in die skildhoof van twee Morekoppe en in die skildvoet van 'n koringgerf''. Die helmteken was twee gekruiste visse en die wapenspreuk "Domine dirige nos" (Here, rig ons; Here, lei ons).{{voetnota|'Domine' is die tweedepersoonsenkelvoud vokatief/aanroepvorm manlik vir ''Here''; 'dirige' is die tweedepersoonsenkelvoud imperatief/gebiedende wyse presens aktief, vir ''rig'' (op iets), ''lei''; 'nos' is 'n voornaamwoord, eerstepersoonsmeervoud, akkusatief vir ''ons''.}} '''Munisipaliteit (3)''' — 'n Nuwe wapen is in 1983 by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer : ''Verhoogd gekanteeld deursnede van rooi en goud, in die skildhoof 'n staande silwer merinoram, op 'n verhoogde gewelfde swart skildvoet, 'n goue koringgerf''. Die helmteken was twee regopgeplaaste rooi visse met goue vinne. Die wapenspreuk het onveranderd gebly.<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa: Data of the Bureau of Heraldry].</ref> == Notas == {{Notas}} == Bekende boorlinge == * [[Helena Lochner]] - [[1892]], Afrikaanse skryfster. * Hugo Amos Rust - [[1893]], Ambassadeur van die RSA in Nederland.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMGAGM01:234870055:mpeg21:p00011 Gepensioneerd onderwijsman werd diplomaat Vraaggesprek met ambassadeur H. A. Rust (68) van Zuid-Afrika. "De Gooi- en Eemlander". Hilversum; Amsterdam, 07-06-1961, p. 11. Geraadpleegd op Delpher op 20-08-2024]</ref> * Admiraal J.C. Walters - (9 Januarie 1919), hoof van SA Vloot.<ref>''Paratus''. 1977. V. Adm Walters het groot planne. Desember: 11</ref> * Kaptein Jan Jacobus Floris Carstens - (19 Julie [[1919]]), bevelvoerder van die Vlootopleidingsbasis SAS Saldanha.<ref>''Paratus''. 1979. Kaptein Carstens tree af. Maart-bylaag: V</ref> * [[Chris Koch]] - [[1927]], Springbokrugbyspeler. * [[M.M. Walters]] - [[1930]], Afrikaanse satiriese digter. * [[Annie Basson]] - [[1938]], Afrikaanse aktrise en regisseuse. * [[Winnie Rust]] - [[1939]], Afrikaanse skryfster. * Schalk du Toit - [[1948]], NG Kerk-predikant.<ref>[https://web.archive.org/web/20230524100326/https://kerkbode.christians.co.za/2023/05/24/dr-schalk-du-toit-1948-2022/ Kerkbode: Schalk du Toit (1948-2022)]</ref> * Dirk Jacobus Smit - [[1951]], VGK-predikant en teoloog.<ref>[https://kerkbode.christians.co.za/ecke/smit-dirk-jacobus/ Kerkbode: Dirk Jacobus Smit]</ref> * Dalene Müller (née Bester), skryfster van ''Skryf Afrikaans van A tot Z'', vertaler, hoofsubredaktrise by ''Die Burger'' en ''Huisgenoot''.<ref>Pienaar, J. 2007. Afrikaanse taalreus sterf. ''Die Burger'', 17 Desember.</ref> == Sien ook == * [[Moorreesburg (kiesafdeling)]] * [[Wellington (kiesafdeling)]] * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC1}} [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] [[Kategorie:Weskus van Suid-Afrika]] c7dcp9hygql282eo1im6z3sxrun5r9r 2891691 2891690 2026-04-08T19:24:17Z Suidpunt 13232 /* Sirkulasiesyfers */ 2891691 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Moorreesburg | inheemse_naam = | ander_naam = | beeld_stadsilhoeët = {{Photomontage | photo1a = Moorreesburg welcome sign.jpg | photo2a = Moorreesburg Dutch Reformed Church.jpg | photo2b = Moorreesburg Town hall 06.jpg | photo3a = Carnegie library 002.jpg | photo3b = Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 02.JPG | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 280 | foot_montage = {{resize|114%|Van bo, welkombordjie na Moorreesburg. Middel-links, NG Kerk in Moorreesburg. Middel-regs, die Moorreesburgstadsaal. Carnegie biblioteek in Moorreesburg (onder-links). Moorreesburg Koringbedryfmuseum & Ou Sendingsgemeentekerk (onder-regs).}} }} | beeldbyskrif = | nedersetting_tipe = Dorp | latd = 33 |latm = 09 |lats = | longd = 18 |longm = 40 |longs = | provinsie = Wes-Kaap | distrik = Weskus | munisipaliteit = Swartland | stigtingsdatum = [[1882]] | regeringstipe = | leier_party = | leiertitel = | leiernaam = | oppervlakvoetnotas = <ref name=census2011>Som van die hoofplekke [http://census2011.adrianfrith.com/place/164004 Moorreesburg] en [http://census2011.adrianfrith.com/place/164005 Rosenhof] tydens die 2011-sensus.</ref> | oppervlak_totaal_km2 = 27.8 | hoogte_m = | bevolking_totaal = 12877 | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = <ref name=census2011/> | demografie1_voetnotas = <ref name=census2011/> | persent_swart = 6.7% | persent_kleurling = 70.1% | persent_asiër = 0.2% | persent_wit = 22.5% | persent_ander = 0.4% <!-- demografie (deel 2) --> | demografie2_voetnotas = <ref name=census2011/> | demographics2_title1 = [[Afrikaans]] | demographics2_info1 = 92.0% | demographics2_title2 = [[Xhosa]] | demographics2_info2 = 3.5% | demographics2_title3 = [[Engels]] | demographics2_info3 = 2.2% | demographics2_title4 = Ander | demographics2_info4 = 2.3% | poskode = 7310 | poskode2 = 7310 | skakelkode = 022 | sensuskode = | webwerf = http://moorreesburg.net/ }} [[Lêer:Munisipale kantoor Moorreesburg.jpg|duimnael|links|Die munisipale kantoor op Moorreesburg. Die dorp se munisipaliteit het in 2000 deel van die Swartland-munisipaliteit geword met sy hoofkantoor op [[Malmesbury]].]] [[Lêer:Ou NG kerk Moorreesburg.jpg|duimnael|links|Moorreesburg se vorige NG kerk is op [[18 Desember]] [[1895]] ingewy maar later gesloop om plek te maak vir die huidige.]] '''Moorreesburg''' is 'n dorp in die munisipaliteit [[Swartland]], provinsie [[Wes-Kaap]] ([[Suid-Afrika]]). Dit is ongeveer halfpad tussen [[Piketberg]] en [[Malmesbury]] geleë. Die dorp is die ekonomiese sentrum van die omliggende landboustreek, waar veral [[koring]] en [[hawer]] verbou word. Moorreesburg beskik oor 'n aantal landboukundige geriewe soos koringmeule en graansilo's. Die plaaslike koringmuseum behandel die streek se hoofproduk. == Geskiedenis == Moorreesburg is in [[1890]] as 'n kerkgemeente op die plaas Hooikraal gestig en genoem na ds. J.C. le Febre Moorrees, die vader van prof. [[Adriaan Moorrees]]. Ingevolge Wet 45 van 1882 het Moorreesburg op 21 April 1909 munisipale status verkry.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_South_African_Municipal_Yearboo/XNAzAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=moorreesburg+municipality+1909&pg=PA82&printsec=frontcover South African Municipal Year Book, 1913, pp. 82-83.]</ref><ref name="Truter1994." /> Met die nuwe munisipale herindeling van [[2000]] het dit deel van [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit|Swartland]] geword. === Die gedokumenteerde eienaars van Hooikraal === Wat sekondêre bronne betref, heers daar onduidelikheid rondom die eerste gedokumenteerde eienaars van Hooikraal (die beginpunt van Moorreesburg), of wie selfs van die eerste boere rondom die huidige Moorreesburg was. Dikwels tref mens aanvegbare stellings soos die volgende aan:<ref>[https://web.archive.org/web/20240528105429/https://www.swartlandskou.co.za/geskiedenis Swartlandskou: Geskiedenis.]</ref> {{cquote|Die eerste boere wat in Moorreesburg omgewing begin boer het, was Jan van Zyl en Klaas Hendrik Diepenouw, setlaars uit Nederland in 1709.}} Dit is 'n vergissing van tweërlei aard. In die eerste plek was daar geen plaas noord van Riebeek-Kasteel (die berg wat op 3 Februarie 1661 vernoem is na Jan van Riebeeck, deur 'n ekspedisie onder leiding van Pieter Cruythoff)<ref>Raper, P.E., Möller, L.A. & Du Plessis, L.T. 2020. ''Plekname in Suid-Afrika''. Pretoria: Protea Uitgewers, bl. 629</ref> selfs in 1712, die sterftejaar van Diepenauw nie.<ref>Sien ook Voetnota 4 in ''Dagboek van Adam Tas'', bl. 34: Sara Wilhelmina Tas, suster van die skrywer, gebore te Amsterdam in 1670 - dus twee jaar jonger as haar broer Adam - het in 1691 met verlof van Here XVII na die Kaap geëmigreer en by haar oom Henning Husing, wat getroud was met hul tante aan moederskant, Maria Lindenhovius, in hul huis in Strandstraat gaan woon. (Vgl. C 503 Uitg. Br. 29 Junie 1691, bl. 114.) Na 'n sestienjarige verblyf in die huis van haar oom en tante is Sara Wilhelmina getroud met die 55-jarige wewenaar Claas Hendrik Diepenouw (volgens Hoge Claus Heinrich Diepenow), boer van die plaas ‘D'Eensaamheit’ by Klapmuts. Diepenouw is in 1712 oorlede en het sy weduwee goed bemiddeld agtergelaat. In 1714 het sy ‘D'Eensaamheit’ aan haar broer Adam Tas verkoop [...]</ref> Hier kan mens die kaart in ''[https://archive.org/details/historicalatlaso00walk_0/page/n35/mode/2up Historical Atlas of South Africa]'' van Eric A. Walker met aandag besigtig. Bygesê, die VOC was in 1712 egter bekend met 'n 'Brakke Fonteijn', in " 't Swarte Land", wat egter nie 'n plaas was nie, maar, gegewe Walker se kaart, slegs 'n waterpunt kon wees.<ref>Towards A New Age of Partnership (TANAP) DVD: 1701 Dagregister_transkripsie, Saterdag, 16 Julie 1712: "stellende haer cours na ’t Swarte Land tot bij de Brakke Fonteijn, alwaer gecomen wesende".</ref> In die tweede plek, indien 1709 sou verwys na die aankoms van Klaas Hendrik Diepenauw aan die Kaap, dan is die datum eweneens verkeerd. ‘De Eensaamheijt’ (1693, aangedui op die kaart met 'Pg'), ‘De Mosselbank’ (1698, 'Tf') en die aangrensende stuk grond, ‘Klipheuvel’ (1704, 'Tg'), het hy reeds voor hierdie datum bekom.<ref>[https://archive.org/details/historicalatlaso00walk_0/page/8/mode/2up?q=diepenauw Walker, E.A. 1922. Historical atlas of South Africa. London: Oxford University Press, pp. 8-9.]</ref><ref>Sien ook Voetnota 159 in ''Dagboek van Adam Tas'', bl. 112: 'Een van die welvarendste boere aan die Kaap, besitter van land gent. ‘Sonneblom onder de Wintberg’ en o.s. die plase ‘De Mosselbank’, ‘Klipheuvel’ en ‘De Eensaamheijt’. Sien ''Kaapse Grondbriewe'', 18 September 1698, bl. 274; 26 September 1704, bl. 31 en 90-91 en ''Grondbriewe Stellenbosch en Drakenstein'', bls. 340-346. (A.J.B.)] Vgl. ook voetnoot 4 van hierdie publikasie.'</ref> Volgens Walker se kartering lê D'Eensaamheijt in die Paarl-omgewing, en De Mosselbank en Klipheuvel lê langs die Mosselbankrivier, 'n rivier wat in die Dieprivier inloop. Dit is nietemin vandag steeds suid van Malmesbury. Buitendien is die wewenaar Diepenauw in 1707 getroud met [[Adam Tas]] se suster hier te lande, dus, voor die beweerde 1709.<ref>Sien ook Voetnota 273 in ''Dagboek van Adam Tas'', bl. 184: 'Claas Diepenauw was op hierdie stadium waarskynlik wewenaar, want in 1707 is hy hertroud met Sara Wilhelmina Tas, suster van Adam Tas. Sy eerste vrou, met wie hy in 1677 getroud was, was Anna Schlecht, wed. van Jan Steens.'</ref> Maar hoe is dit egter gesteld met '''Hooij Kraal''', die beginpunt van Moorreesburg? ''Boerepioniers van die Sandveld''<ref>Smith, M.H.D. 1985. ''Boerepioniers van die Sandveld''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing, bl. 143</ref> bied die volgende: {{cquote|Die eerste onder die afstammelinge van stamvader Jan Kotze wat 'n veeplaas ten noorde van die Benede-Bergrivier uitgeneem het, was Dirk Jacobus, tweede seun van Dirk Kotze en Maria M. Carstens van die veldkornetskap Agter-Paardeberg in die Swartland. Na sy huwelik in 1753 met Martha van Schalkwyk het hy die eiendomsplaas Uilen Kraal in die wyk Groene Kloof (tans die distrik Darling) bewoon. 'n Jaar daarna het hy die leningsplaas Hooij Kraal (nou 'n deel van die dorp Moorreesburg) byuitgeneem. Laasgenoemde plaas het 'n aantal jare later agtereenvolgens aan sy seuns Dirk en Johannes behoort. }} Om dit nou patriliniêr voor te stel (die tersaaklike persone in vetdruk):<ref>Smith, M.H.D. 1985. ''Boerepioniers van die Sandveld''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing, bl. 124, 128, 138 </ref> a1. Johann (Jan) Kotzé (stamvader), gebore op 25 Januarie 1652 in Königstein in Sakse, Duitsland; oorlede ongeveer 1713; getroud (derde huwelik) op 1 Februarie 1966 met Hildegonda Boone, 'n dogter van ds. Dirk Boone en sy eggenote Belletje van Gaalen, 'n suster van admiraal Van Gaalen. Die egpaar kom op 13 Mei 1691 in die Kaap aan, die Kotzes vestig hul in [[Drakenstein]]; Jan word pagter van "vaderlandsche en uijtheemse bieren". :(a1)b2 Dirk = gedoop te Drakenstein op 28 Augustus 1692 (uit 3de huwelik), getroud op 13 Januarie 1726 met Maria Magdalena Carstens ::(a1b2)c2 '''Dirk Jacobus''' gedoop 31 Oktober 1728, getroud op 28 Oktober 1753 met Martha van Schalkwyk :::(a1b2c2)d1 '''Dirk''' gedoop 20 September 1754, getroud op 8 April 1779 met Elizabeth Smith :::(a1b2c2)d3 '''Johannes Christiaan''', gedoop 30 September 1758, oorlede 9 Oktober 1836; eerste huwelik op 18 Augustus 1782 getroud met Sara Visser; in sy tweede huwelik getroud op 11 April 1802 met Maria Magdalena Wagenaar. Die vraag ontstaan egter, hoe kan grond aan iemand "behoort" as dit 'n leningsplaas was? Want volgens Truter het die dorp rondom die plaas Hooikraal ontwikkel wat in 1839 deur goewerneur sir George Napier aan ene Tobias Lochner 'gegee' is.<ref name="Truter1994." /> J.J. Lochner skryf weer in die eeufeesgedenkboek van die NG Gemeente, ''Moorreesburg 3-12-1879 tot 3-12-1979'', die volgende, op bl. 1: {{cquote| Die mees sentraal geleë plaas in hierdie gebied was Hooikraal. Oorspronklik was dit natuurlik, soos alle ander grond, staatsgrond en vroeg in die 18de eeu was die eerste twee bewoners (nie eienaars nie) Albertus Basson en Charl Kotzé (Gert-seun). Op 30 Junie 1839 is hierdie plaas van 2 639 morg en 576 roede as ewigdurende erfpag gegee aan Tobias Christiaan Lochner, die latere eienaar van die Lochner-familieplaas, Drieheuvels, toe nog bekend as Vogelstruisfontein. Sy huur was £1-16 (R3,60) per jaar. Die kontrak is geteken deur die destydse goewerneur aan die Kaap, Sir George Napier. Die eerste werklike eienaars van die plaas was Pieter Warnich en Dirk Kotzé. Volgens latere gebeure lyk dit asof D.J.A. Kotzé later die alleeneienaar was.}} === Spoorwegontwikkeling === Sonder die spoorwegontwikkeling sou Moorreesburg nooit ontwikkel het nie. Die volgende chronologie bied 'n kykie na die agtergrond waarteen die spoorlyn geleidelik ontwikkel het en Moorreesburg daarby betrek het. '''1857''': Wet Nr. 20 van 1857 - "An Act for the Construction of a Railway from Cape Town to Wellington" - word bekragtig.<ref> [https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Cape_of_Good_Hope_Passed/_0BUAAAAcAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=1862+wellington+rail&pg=PA505&printsec=frontcover Railway Amendment Act. In: Statutes of the Cape of Good Hope, Passed by the ... Parliament. Volume 2. 1871.]</ref> In ''The Cape Monthly Magazine'' verskyn die artikel "The Cape Flats and how they may be improved" waarin daar sprake is van 'n spoorlyn wat moontlik sal strek vanaf Kaapstad na Wynberg, met 'n vertakking na Muisenberg; vanaf Wynberg na Stellenbosch, die Paarl, Wellington, die Wagenmakersvallei, en dan al langs die Bergrivier. Die spoor kan so ver strek as die Koue Bokkeveld, Tulbagh, Piquetberg, Clanwilliam, die Olifantsrivier aan die een kant en die Zwartland aan die ander, maar dit is nog toekomsmusiek. Die doel is om die mark (Kaapstad) binne 3 dae te bereik, duiselingwekkend vergeleke met die 6 tot 12 dae tans met die klipperige wapad. Verdere vertakkinge sal dan die onderskeie wingerd- en koringstreke bedien, onder andere die distrikte Zwartland en Piquetberg, soos reeds genoem. Dit behoort nie minder as 200 spoormyl lank te wees nie. Vir die dwarslêers (14 x 7 duim) alleen word die aantal bome bereken op 42 533 (dit is nou sonder om die aanbou van brûe, tonnels, keerwalle en viadukte in te reken). Aangesien baie bome ongeskik sal wees, moet die getal liewer op 83 799 volgroeide bome van 30 voet (9,14 meter) geraam word. Die dwarslêers sal ook weens die dorre klimaat elke 15 jaar vervang moet word, veral tussen die Kaapse Vlakte en daar in die Bergriviervallei, wat 'n verdere 60 000 bome sou benodig. Die byle sal maar net moes omkom. Invoere uit Engeland word onnodig beskou - eerder word daar nou in die rigting van die stinkhoutryke George gekyk vir antwoorde, wat 3 sjiellings per kubieke voet hout vra (in Kaapstad kos dit meer as dubbeld soveel, weens transport per wa).<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_Monthly_Magazine/-H5UAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=piquetberg+railway&pg=PA358&printsec=frontcover J.S.H. 1857. The Cape Flats and how they may be improved. ''The Cape Monthly Magazine''], pp. 358-360.</ref> '''1859''': Die sooispitseremonie van die Wellington-spoor vind plaas op 31 Maart, met die goewerneur sir George Grey wat die siergrafie vashou.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Journal_and_Railway_Public_Wo/NtEzAQAAIAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Sir+George+Grey+wellington+railway+cape+town+sod+turned&pg=PA272&printsec=frontcover ''The Engineer's Journal, Railway''. 1859. Miscellaneous. August 3: p. 272]</ref> '''1860''': Die eerste trein (van 'n privaatfirma) loop vanaf Durban tot by die skeepswerf van Port Natal - die spoorlyn is maar 2 myl lank.<ref name="Engineering1893">[https://www.google.co.za/books/edition/Engineering/c84D1M4AgLkC?hl=af&gbpv=1&dq=railway+%22malmesbury%22+1877+cape+town&pg=PA265&printsec=frontcover ''Engineering''. 1893. The Development of the South African Railways. September 1: 265.]</ref> '''1862''': Die eerste spoorlyn word vanaf Kaapstad na Wellington gebou.<ref name="Richter2010.31">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA31 Richter, G. 2010. Uitbreiding van koringproduksie (1862-1920). In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009)''. Stellenbosch: African SUN Media, bl. 31]</ref>. Blykbaar is die Paarl die volgende. Die dorpe wat die meeste probeer druk om die volgende spoor te kry is Worcester, Tulbagh en Malmesbury. Teen Julie is die eerste ondersoek na Worcester en Malmesbury ook sommer klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_Select_Committee_on_the_Wo/6UQ6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=1862+wellington+rail&printsec=frontcover Report of the Select Committee on the Worcester, Malmesbury and Port Elizabeth Railway Bills.]</ref>. Maar besware in Stellenbosch, Wellington, Worcester en Tulbagh gaan ook reeds op teen die Sondagstreine wat loop (teen Godsgebod), al sê die goewerneur dit is 'n saak wat liewer met die aandeelhouers in Engeland uitgeklaar moet word: sy hande is afgekap. Hoe dan ook, die treine vervoer buitendien geen goedere of briewe op 'n Sondag nie, en diegene wat op die trein klim is in elk geval diegene wat hul tyd elders wil deurbring as in die kerke.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:000021196:mpeg21:p002(KAAP DE GOEDE HOOP.. "Dagblad van Zuidholland en 's Gravenhage". 's-Gravenhage, 03-06-1862, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 25-02-2025]</ref> '''Oktober 1863''': Die eerste trein met drie passasierswaens (eersteklas, tweedeklas, derdeklas) kom in Wellington aan.<ref name="Richter2010.31" /> '''1863''': 'n Vergadering word deur die leraar ds. J.C. le Fèbre Moorrees en 'n paar boere belê; omdat die parogie geweldig groot is wat Moorrees moet bedien, word daar besluit om 'n kerkie op die plaas Hooikraal te bou, as buitekerkie van die Zwartland-gemeente (d.w.s. wat deur die kerk van Malmesbury bedien word).<ref name="Truter1994." /> In '''September 1864''' is met die bouwerk van die spoorlyn deur Tulbaghkloof begin om Wellington met Worcester te verbind.<ref name="VanBreda1987" /> '''Sondag, 4 Desember 1864''': Die Hooikraalskerkie word ingewy deur ds. Moorrees. Dit is maar 'n eenvoudige saaltjie met 'n rietdak en misvloer.<ref name="Walter1990">Walters, M.M. 1990. ''Die Swartland is my Tuisland: 'n nostalgiese reis deur M.M. Walters''. Kaapstad: Perskor. bl. 31</ref> '''April 1875''': Mr. Statter voltooi die tweede opmetings van die voorgestelde spoorlyn na Malmesbury.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_Proceedings_of_the_Institutio/9G81AAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=railway+%22malmesbury%22+1877+cape+town&pg=PA368&printsec=frontcover ''Minutes of Proceedings of the Institution of Civil Engineers'' 1881. James Samuel Statter. Volume 65, p. 368.]</ref> Al het 'n Wet in 1861 die Cape Town & Wellington Railway Company in staat gestel om 'n spoor te lê tot by Worcester en daarna die spoorlyn na Malmesbury te verleng, en al is die opmetings reeds teen 1862 voltooi, het hierdie maatskappy so te sê niks gedoen buiten die Tulbagh Kloof bietjie groter oop te kloof nie.<ref name="Engineering1893" /> Die dood het ook altyd 'n oorsaak: blykbaar het die goewerneur die bouwerk gemagtig om sodoende die dienste te behou van die werkers wat aan die Kaapstad-Wellington-spoorlyn gewerk het. Die parlement was weer ontevrede omdat meneer die goewerneur so sonder toestemming opgetree het. Derhalwe is die bouwerk in 1865 gestaak - slegs 26 km van die spoorlyn was toe voltooi. In 1872 bewillig die parlement wel £40 000 sodat die werk solank kan voortgaan. Die Kaapse regering het toe die spoorlyn van die Railway en Dock Company vir £780 000 gekoop en op 1 Januarie 1873 in besit geneem. Nou was die owerheid baie meer toegeneë om geld beskikbaar te stel.<ref name="VanBreda1987">Van Breda, P. 1987. Hoofstuk IV: Kommunikasie: Spoorwegontwikkeling. In: Oberholster, A.G. (red.). ''Paarlvallei 1687-1987''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing, bl. 65.</ref> Wet 13 van 1873 het opnuut die verlenging na Worcester bekragtig, en 'n verdere £315 000 (of £4 922 per myl) is hiervoor toegestaan.<ref name="VanBreda1987" /><ref name="Engineering1893" /> '''Maandag, 12 November 1877''': Die spoor tot by Malmesbury word geopen.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/Yj4RSTbMHEUC?hl=af&gbpv=1&dq=%22malmesbury%22&pg=PR54&printsec=frontcoverer Report of the General Manager of Railways. 1899. p. liv]</ref> '''Woensdag, 3 Desember 1879''': Die Hooikraalskerkie stig af om 'n onafhanklike gemeente te vorm: Moorreesburg Gemeente.<ref name="Walter1990" /> [[Lêer:Station Moorreesburg 2.JPG|duimnael|350px|right|Treinstasie in Moorreesburg (2007)]] '''27 April 1882''': ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'' is sekerlik die '''allerbelangrikste dokument''' in die hele spoorgeskiedenis van Moorreesburg. Dit is die deurslaggewende faktor waarom Moorreesburg 'n stasie gekry het. Aanvanklik het Hector Shaw, die opmeter, sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is ''nêrens'' daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg 'n mens se vinger vandag die treinspoor op 'n topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). En nou kom die interessantste deel: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Interessant is dit, omdat die opname in 1881 gemaak is. Met Ds. Retief se bevestiging op 12 Januarie 1882 op Moorreesburg is daar nou van 'n "dorp van 12 huise" ter sprake, en nie meer 8 nie.<ref>Lochner, J.J. 1979. Die tydperk van ds. Retief. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 5-6</ref> Wat sy opmerkings in die dokument betref. Ten eerste: Kalk word vir die ballas onder die treinspore gebruik. Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref name="Truter1994." /> Dit laat mens inderdaad wonder hoe diep meneer Shaw sy vinger in die grond gesteek het. Ten tweede: 'n Stoomlokomotief suip water soos 'n walvis op wiele, en Shaw het tereg opgemerk water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. Die totale kosteberekening vir die spoorweg tussen Malmesbury en Piquetberg via Hooikraal beraam hy op £236 731. '''Vrydag, 12 Julie 1889'''. Mnr. De Waal lê twee mosies voor die Volksraad ter tafel: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer), asook tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander volksraadslede wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> '''1894 tot 1895''': Die ou Hooikraalskerkie raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''1898''': Ingevolge die Kaapse Wet no. 40 van 1898 word die aanleg vir die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg, asook die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil, deur die Kaapse Regering goedgekeur.<ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Volgens 'n reisgids uit '''1899''' lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die vervoerkoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280.]</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Algemene Bestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''20 April 1901'''. In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaarkrap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> <u>'''9 September 1901'''</u>: Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref> Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''31 Mei 1902''': Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie is egter eers op 16 September 1902 opgehef.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> '''15 November 1902''': Die spoor tussen Moorreesburg en Eendekuil is voltooi en geopen. Dit is 49 treinmyl en 43 ketting lank (ongeveer 79,72 kilometer).<ref name="Railwayyearbook.1903.277" /><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> '''1903''': Tot en met die opening in September 1901 was daar nog genoeg watervoorraad, maar daarna is daar gesteun op Malmesbury se watervoorraad, wat ook nie met die toenemende vraag kon byhou nie. Net soos met die opmeting van Hector Shaw voorspel is, het Moorreesburg dwarsdeur 1902 'n waterprobleem ondervind. 'n Boorgat word aanbeveel.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR61&hl=en_ZA Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lxi]</ref> Moorreesburg kon voorheen, onder ideale toestande, 14 000 gallon (of 63,645 kiloliter) water per dag vir die lokomotiewe voorsien. Voorheen kon mens op mnr. Lochner se dam reken, maar nou moes daar uitsluitlik op 'n handpomp en windpomp staatgemaak word. By Malmesbury is waterregte enkele jare tevore teen £1 600 gekoop - wat 5 000 gallon (of 22,730 kiloliter) water per dag lewer. Hierdie water is weens die kalk- en soutneerslae nie juis vir lokomotiewe geskik nie.<ref>[https://archive.org/details/reportofcommissi01cape/page/108/mode/2up?q=moorreesburg Report of a commission appointed to enquire into and report upon certain matters affecting the Cape. 1903. Sitting op Dinsdag, 22 April 1902, bl. 109]</ref> Verder het die verkeersdrukte na afloop van die oorlog teleurstellend gedaal, in so 'n mate dat dit wil lyk of al die kapitaal wat ingeploeg is die kool die sous nie werd is nie. Die treingebruik tussen Malmesbury en Moorreesburg is laag, maar tussen Moorreesburg en Eendekuil is dit selfs nog laer. Dit is egter nog te vroeg om heeltemal uitsluitsel te gee. Die verkeersdrukte is wel abnormaal hoog in Januarie, Maart, April en Mei.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR22&hl=en_ZA Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. xxii]</ref> Of dit egter toegeskryf kan word aan die oormaat vragmotors wat tot beskikking gestel is aan Malmesbury en tot 'n mindere mate aan Moorreesburg self, bly 'n ope vraag.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PA29-IA6&hl=en_ZA Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. ix]</ref> '''26 Februarie 1906''': Die diens is nie altyd eersteklas soos daar op die kaartjie staan nie. Op 21 Februarie is 'n skou op Malmesbury aangebied, en vooraf het die spoorweë groot kennisgewings rondgestuur van goedkoop treinkaartjies wat beskikbaar sou wees om na die geleentheid toe te gaan. Dit was reeds een van die warmste dae van die somer en baie Moorreesburgers het op die stasie gewag, met "bijna onuithoudbare dorst". Toe die trein van Eendekuil opdaag, was die waens reeds volgepak met passasiers van Piketberg af. 'n Eersteklaskaartjie het nou 'n staanplek in die trok agter beteken, waar mense soos vee in die versengende hitte ingestop is. Byna 'n honderdtal Moorreesburgers, wat almal vir hul kaartjies betaal het, het net so in hul spore omgedraai en teleurgesteld teruggekeer huis toe - hiervoor het hulle nie kans gesien nie. Die stasiemeester het die skou-komitee verkwalik, en vica versa; niemand wou verantwoordelikheid aanvaar nie. Die Moorreesburger aan die woord is verontwaardig, want ten eerste bring de Malmesbury-Eendekuil-lyn baie geld vir die staatskas in en ten tweede hoor mens van spesiale treine wat na ander dorpe toe reis vir skoue - baie verder daarvandaan. Waarom moet hulle dan aan die agterspeen suig - en dit vir 'n skou betreklik naby?<ref>[https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4217/za-1906-03-01.pdf?sequence=1&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg. 1 Maart: bl. 4, kolom 8]</ref> In '''1915''' is dit 'n rekordoesjaar. By Moorreesburg se treinstasie alleen is 14 041 Britse ton graan en 13 114 Britse ton voer weggestuur, vergeleke met 3 874 Britse ton graan en 14 532 Britse ton voer by Malmesbury se stasie. Dit het ook meegebring dat boere met daardie geld plaasimplemente soos ploeë, binders ens. aangekoop het. Ook het die boere nuwe geboue opgerig en heinings gespan - hierdie voorspoed het natuurlik ook tot die Spoorweë se voordeel gestrek wat al hierdie lewensmiddele, implemente en boumateriaal moes vervoer.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/02IvAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=moorreesburg&pg=PA58&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railway, Annual Report 1915. 1916. p. 58]</ref> '''1916''': In die boek ''Die Kolonialbahnen mit besonderer Berücksichtigung Afrikas'', wat tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] geskryf is, word die vraag nog afgevra of die Kaapse Spoor vanaf Eendekuil moontlik tot by Springbok en O'okiep gaan strek, aangesien die groenlig reeds in 1906 gegee is om in die noordelike rigting van Van Rhynsdorp in te slaan.<ref>[https://doi-org.wikipedialibrary.idm.oclc.org/10.1515/9783111471112 Franz Baltzer. 1916. Kapkolonie. In: ''Die Kolonialbahnen mit besonderer Berücksichtigung Afrikas.'']: Von Kapstadt über Malmesbury und Piquetberg nach Endekuil, in Kapspur gebaut, 207,6 km lang, deren Verlängerung in nördlicher Richtung auf van Rhyns Dorp um rund 86 km durch Gesetz von 1906 beschlossen ist. Hier scheint die Absicht zu bestehen, die Bahn mit der Zeit in nördlicher Richtung bis Sprinkboek und O'okiep weiterzuführen.</ref> Maar die hele spoorprojek verloor stoom teen 1927, en die spoor loop dood in Bitterfontein.<ref name="Truter1994.158">Truter, C. 1994. Bitterfontein. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 158-160.</ref> '''Oktober 1948''': Die ''Tydskrif van die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens'' vermeld 'n busdiens wat vanaf die Kaap na Piketberg via Malmesbury en Moorreesburg pendel, wat aansienlik vinniger as 'n passasierstrein loop.<ref>{{Cite web |url=https://railways.haarhoff.co.za/issue/1200/page/87 |title=''Tydskrif van die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens''. 1948. System News: Cape Western System. Oktober, 42 (10): pp. 823-825 |access-date=19 Maart 2025 |archive-date=19 Maart 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319133816/https://railways.haarhoff.co.za/issue/1200/page/87 |url-status=dead }}</ref> Dit is maar die begin wat die Suid-Afrikaanse Spoorweë met verloop van tyd al hoe meer 'n vragvervoernetwerk sal maak. Teen die 1960's, moontlik weens die toenemende motorvervoer, het die busdiens slegs naweke geloop: die passasiersbus het vanaf Kaapstad vertrek op Vrydae en Sondae, en op Saterdae en Maandae terug stad toe.<ref name="Burger1975.138">Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg.'' s.l.:s.n., p. 138: In 1948 het die Spoorweë 'n daaglikse passasiersbus tussen Kaapstad en die Noordweste oor Piketberg op die pad geplaas, maar by gebrek aan ondersteuning is die diens in die jare sestig tot Vrydags en Sondags van Kaapstad, en Saterdags en Maandags na die stad, ingekort.</ref> '''31 Maart 2023''': In antwoord op Kennisgewing 53/2022/2023, waarin Munisipaliteit Swartland op 27 Januarie 2023 die publiek inlig omtrent die wysiging van sy Ruimtelike Ontwikkelingsraamwerk,<ref>[https://web.archive.org/web/20240701123518if_/http://www.swartland.org.za/media/docs/2023/Ontwikkelingsdienste_2023/Kennisgewings_20222023/Notice_55.pdf Munisipaliteit Swartland Kennisgewing 53/2022/2023]</ref> lewer die Moorreesburg Sakekamer die volgende kommentaar betreffende die stasiegebou:<ref>[https://web.archive.org/web/20240821111450if_/https://www.moorreesburgsakekamer.co.za/laaiaf/Moorreesburg_Ruimtelike_Ontwikkeling_Kommentaar.pdf Moorreesburg Sakekamer repliek: Kommentaar ten opsigte van Swartland Ruimtelike Ontwikkelingsraamwerk met spesifieke verwysing na Moorreesburg.]</ref> {{cquote| G. Moorreesburg Stasiegebou<br> i. Die sakekamer is bewus dat die Moorreesburg Stasiegebou die eiendom van Transnet is en dat SM [Swartland Munisipaliteit] minimale insae in die bestuur van die gebou/e het.<br> ii. Ongelukkig is die stasie tans 'n seer oog vir die gemeenskap en word dit tans ook gebruik deur haweloses wat dit "beset" gedurende die nag.<br> iii. Ons versoek vriendelik dat daar saam na oplossings gekyk sal word om die geboue minder toeganklik te maak vir beide haweloses asook vandale wat dit tans plunder.<br> }} '''4 April 2025''': Agter lemmetjiesdraad lyk die stasiegebou 'n paar graad erger as die Tiger Oats-gebou net anderkant die spoor. Op die foto's het feitlik net die fasade oorgebly; die dak is reeds verwyder en die vensters en deuropeninge is toegemessel om verdere verbrokkeling te stuit. Binnekant lê dit besaai met brokke bakstene en bourommel. Die mure is beklad met grafitti-merke. ''Dié Courant'' rig 'n skrywe aan die [[Weskus-distriksmunisipaliteit]] om te verneem hoe sake nou staan. In die baie diplomatieke antwoord kom dit daarop neer: die munisipaliteit het planne ter tafel wat die munisipale dienste, toerisme en ekonomie sal baat (wat al die geboue op die perseel insluit, en aansluit by die voorstelle vervat in die Ruimtelike Ontwikkelingsraamwerk 2023-2027 van die Swartland Munisipaliteit)<ref>"Swartland Spatial Development Framework -2023-2027". Swartland Munisipaliteit, bl. 66: Sien "Objective 2: Proximate convenient and equal access [Economic Environment]", onder "Railway": Onder Landbou: ''Railway Support private operators providing alternative transport between Malmesbury & Moorreesburg.'' Onder Toerisme: ''Implement special train trips between Moorreesburg & Koringberg (Grain and Canola fields, rolling hills and railway line to Bitterfontein).'' / bl. 67, onder "Objective 4: Protect and grow place identity and cultural integrity. [Built Environment]", by "Heritage tourism route": ''Develop a tourism rail route along N7 between Kalbaskraal and Koringberg (start/end at station buildings & include rail experience)''.</ref> en die geld is trouens reeds daar vir die beplanningsfase. Soos af te lei, bly die eiendom steeds in Transnet se besit, maar die munisipaliteit verkry sekere regte en voorwaardes om, onder die wakende oog van die Transnet-stigting, sy inisiatiewe tot uitvoering te bring. Die munisipaliteit wag dus net vir die finale ondertekening, voordat die opruimwerk en beveiliging kan begin.<ref>[https://web.archive.org/web/20250407051622/https://diecourant.co.za/2025/04/04/wd-het-planne-met-vervalle-moorreesburg-stasie/ ''Dié Courant''. 2025. WD het planne met vervalle Moorreesburg-stasie. 4 April.]</ref> === Anglo-Boereoorlog: enkele ure in Boerebesit === {{Hoofartikel|Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog}} Kommandant Schoeman (voorheen uit die Kommando van Theron) vertel op Vogelstruisfontein vir Kommandant Ockie T. de Villiers hoe hulle die Kakies 'n streep getrek het. Omdat daar 'n groot mag uit Moorreesburg op pad was Piketberg toe, moes die Boere uit Piketberg onttrek. Toe Maritz sien dat hierdie groot versterking uit Moorreesburg op pad was, het hy geweet dat hierdie dorp nou byna geheel en al sonder garnisoen moet wees; so te sê weerloos. Die Engelse het waarskynlik gedink Maritz sou deur hierdie groot opkoms en aantog afgeskrik word en vlug.<ref name="DeVilliers193">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 193</ref> Met 'n jakkalsdraai, jaag Maritz juis Moorreesburg toe. Omdat die vyand naby was, moes alles vinnig geskied. By hul aankoms op Moorreesburg stuur Schoeman een van sy adjudante met 'n wit vlag die dorp in, om die Engelse soldate wat agtergebly het aan te raai om oor te gee. Dié gee oor, maar op een voorwaarde: dat Maritz hulle sou trakteer. Dit doen hy ook met liefde. Die agt Kakies wat op Moorreesburg agtergebly het word sommer gou vriende met die Boere. Hulle word eenmaal trakteer, en toe nog 'n rondte, en kort voor lank was hul so koringdronk dat die Kakies nie eens agtergekom het toe die Boerekommando vertrek nie. Toe die Engelse mag uit Piketberg terugkeer, kom hulle op hierdie petalje af, en moes hul makkers uit hul roes wakker maak.<ref name="DeVilliers193" /> Die Boere het Moorreesburg dus vir 'n paar uur in besit geneem, maar het tog die tyd benut om alles wat nodig is te buit: onder meer die 8 gewere van die 8 Kakies, en verskeie perde. Boonop het 22 mans hul by die kommando aangesluit.<ref name="DeVilliers194">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 194</ref> === Swartland Kommando === {{Hoofartikel|Swartland Kommando}} Die Swartland Kommando was 'n ligte infanterieregiment van die Suid-Afrikaanse Weermag, met sy hoofkwartier in 'n omgeboude en ingerigte stal op Moorreesburg. Hiernaas het mens nog die onderskeie hoofkwartiere (kompanies) op Malmesbury, Tulbagh, Darling en Moorreesburg gekry. Die Swartland Kommando het geskiedenis gemaak omdat hy in 1979 die eerste eenheid was wat 'n veelrassige afdeling aan diens na die operasionele gebied gestuur het. Dit is ook by hierdie Kommando waar die bruin mense uit die publiek die eerste maal in 1980 vrywillige opleiding kon ontvang het. Ook, tydens "Operasie Samoa" in 1987 (waar die inwoners, polisie, brandweer, Swartland Kommando en die Afdelingsraad by betrokke was) het Moorreesburg een van die eerste dorpe geword wat vir sy paraatheid 'n A-gradering in Burgerlike Beskerming ontvang het. == Boukuns == [[Lêer:Old school mburg 006.jpg|duimnael|Die Ou Skooltjie toon 'n "stewige houtveranda", aldus Fransen.<br><small>Erkenning: Christopher Murphy</small>]] Na afloop van Hans Fransen se laaste deurreis deur die Kaap, beskou hy Moorreesburg eintlik as 'n nuwerige dorp wat redelik laat gestig is. In sy heel laaste (derde) uitgawe van ''The Old Buildings of the Cape'' (2004) word enkele geboue wel uitgesonder wat vir bewaring oorweeg kan word.<ref>Fransen, H. et al. 2004. Moorreesburg. In: ''The Old Buildings of the Cape''. Cape Town: Jonathan Ball Publishers, p. 345.</ref> Bygesê, Fransen se werk spits hom dikwels toe op slegs ''sekere'' historiese argitektoniese elemente (veral in ag genome die historiese bou-omgewing in sy geheel gesien) en is dus nie sprekend van ''al'' die versameling erfgoed uit die omgewing wat beskerming waardig is nie.<ref>Vergelyk 'Cape Agulhas Municipality Heritage Strategy and Action Plan' van Augustus 2024, soos opgestel deur CTS Heritage, bl. 47</ref> {| class="wikitable" |'''Adres of naam''' |'''Kommentaar van Fransen (2004)''' |- |Pastoriestraat 6 |Ou NG Kerk-pastorie, blykbaar 1898 gebou. Die huis is effens verbou; beskik oor twee stoepkamers met geweldriehoek, asook dubbele boogdeur wat as voordeur dien. |- |Ou Skooltjie,<br>Retiefstraat |'''Reeds tot Nasionale Gedenkwaardigheid verklaar'''. In 1905 opgerig deur die NG Kerk. Gepleisterde enkelverdieping wat op ’n druppel water lyk na die kenmerkende volksboukuns uit die streek. Die uitgeboude ingang(uitsteeksel) is drie vensteropeninge groot; agter is ’n stewige houtveranda. |- |Carnegie-biblioteek |'''Reeds tot Nasionale Gedenkwaardigheid verklaar'''. Enkelverdieping van steen; twee stoepkamers front elkeen met driedubbele vensters, geskei deur ’n Doriese portiek tussen-in. Die kante van die hoofdak word afgesluit deur half-pedimente. In 1913 ontwerp deur N.T. Cowin. |- |International Hotel, Hoofstraat |Omstreeks 1910 gebou. In 2004 Huis Emmanuel. Dubbelverdieping, 11 openinge groot. Die portiek in die middel staan onder ’n pediment uitgebou; weerskante van die portiek is ’n veranda/balkon met vyf gemesselde boë. |- |Kerkstraat 35 |Omstreeks 1890 gebou. Huis met wolfentdak en sewe openinge; geskei in twee wooneenhede, met ’n geronde veranda. |- |Kerkstraat 41 {{voetnota|Die boek skryf verkeerdelik ‘31 Church Street’. Dit moet 41 wees, want 31 is nie langs Heuwelstraat (‘Hill Street’) geleë nie.}} |Omstreeks 1890 gebou. Vyf openinge in Kerkstraat, naamlik ’n deur met twee skuifraamvensters aan elke kant, met pleister omraam. In Heuwelstraat se kant is daar drie openinge: een deur met skuifraamvensters weerskante daarvan. Hoekstene is ook op die buitehoeke ingemessel. |- |Spoorwegstraat 20 |Omstreeks 1905 gebou. Villa met enkele stoepkamer; hoekstene op die buitehoeke ingemessel; gietyster-veranda met geronde dak op drie kante. |- |Tuinstraat 32 |Hoekvilla met veranda van hout en gietyster. |- |Pleinstraat 15 |Iewers in die 1880’s gebou. Reghoekige huis met drie venster- en een deuropening, met veranda van gietyster. |- |Retiefstraat 15 |’n Soortgelyke huis, maar met drie openinge. Die stoep is hier ook weerskante toegebou, met diamantruitjies. |- |[[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] {{voetnota|in die boek geskryf: “Tiger Milling”}} |Net buitekant die beboude gebied staan die vervalle vierverdieping fabrieksgebou van baksteen, met daarnaas ’n drie- en tweeverdieping toevoeging. Elkeen skyn “Georgiaanse” afmetings te hê, met staalraamvensters wat eweredig gespasieer is. ’n Seldsame voorbeeld van die nywerheidsboukuns uit die begin van die vorige eeu. Die ouderdom is nog onbekend, maar die kompleks verskyn wel op ’n [https://archive.is/HUt9K panoramafoto van T.D. Ravenscroft]. |} === Tiger Oats-gebou === {{Hoofartikel|Tiger Oats-gebou, Moorreesburg}} [[Lêer:Tiger oats 01.jpg|duimnael|350px|Die Tiger Oats gebou (2014)<br><small>Erkenning: Christopher Murphy</small>]] Omstreeks Augustus 1905 is die grond voorberei vir die fondasielegging. Die gebou staan sedert '''1906'''. Wat begin het as The African Compressed Fodder Company deur Alfred Marshall en Gustav Mauritz Ljungdahl, sou later uitgekoop word deur die meulenaar en sakeman Frederick John Collier (maar nie sonder die hulp van Charles Stevens nie). In 1910 kry Collier 'n nuwe vennoot by, Daniel Bolton Redler. Twee harde stene maal nie, en Collier en Redler gaan uiteen, met Redler wat die fabriek behou, en 'n nuwe meul vanaf 1926 laat bou in Maitland. 'n Paar jaar ná Redler se afsterwe in 1940 word die eiendom deur die eksekuteur (mnr. Coulter) te koop aangebied aan Anglo American. Die hoofbaas, [[Ernest Oppenheimer]], bied hierdie geleentheid aan Rudy Frankel van Frankel & Co., met dien verstande dat Anglo American sy aandeel daarin kry. Coulter aanvaar die aanbod van £425 000. The Tiger Oats Company (Incorporating the Cereal Manufacturing Co.) kry op 21 September 1944 die nuwe naam: Tiger Oats and National Milling Company Limited. Anglo American verkoop in 1958 sy aandele. Die makro-ekonomiese klimaat, soos die verstedeliking en groter verbruikersbesteding rondom hierdie sentra, noop die openbare maatskappy (waaronder sy vis-, hoender-, veevoer-, bakkery- en selfs rekenaarvertakkings inbegrepe) om markgerig te dink en brandstof te besuinig tydens die oliekrisis. Dit bring mee dat Moorreesburg se Tiger Oats-fabriek al hoe meer op die randgebied beland. Oplaas sluit die fabriek teen die laat-1980's. == Ekonomie == === Ondernemings === Skaars drie jaar ná die aankoms van die spoorlyn, bied Daniel Johannes de Villiers sy wamakery en woonhuis op die dorp te koop aan (10 Mei 1904).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Publieke Verkooping te Moorreesburg. 3 Mei:8</ref> Op 11, 16 en 20 in ''De Zuid-Afrikaan'' is daar nou sprake van 'n trustee van die insolvente boedel van Daniel Johannes de Villiers wat onder meer die smidswinkel en woonhuis in Hoofstraat op 25 Augustus 1904 vir die publiek te koop sal aanbied.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Publieke Verkooping van Vastgoed ten dorpe Moorreesburg. 11 Augustus:1</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Publieke Verkooping van Vastgoed ten dorpe Moorreesburg. 16 Augustus:1</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Publieke Verkooping van Vastgoed ten dorpe Moorreesburg. 20 Augustus:1</ref> Op die 8ste September 1904 word (nog 'n insolvente boedel ter sprake) Erf 47 in Hoofstraat van Roelof Pieter van der Merwe aangebied. Dit het wel 'n pasgeboude woonhuis, maar het ook 'n timmermans-, wamakersgeboue en negosiewinkels op.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Publieke Verkooping van Vastgoed ten dorpe Moorreesburg. 23 Augustus:1</ref> Soos te wete, was die The African Compressed Fodder Company, later die Cereal Manufacturing Company, of beter bekend as die Kompenie, die eerste fabriek op Moorreesburg.<ref name="Lochner.1979.70">Lochner, J.J. 1979. Die ontwikkeling van die dorp. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979.'' Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 70</ref> Die African Banking Corporation (A.B.C. Bank) maak sy tak in 1905 oop.<ref name="Lochner.1979.70" /> In 1907 lys die sakegids ''Kelly's Directory of Merchants, Manufacturers and Shippers'' op die dorp 6 graanhandelaars, 5 algemene handelaars (wat van 'n naald tot 'n koevoet verkoop), 3 kleremakers, 2 saal-en-tuie-makers (of -handelaars), 1 bank, 1 brouer en 1 werktuigkundige. Altesaam 19 ondernemings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Kelly_s_Directory_of_Merchants_Manufactu/YeLUwvEpfUEC?hl=af&gbpv=1&dq=Moorreesburg&pg=PA56&printsec=frontcover ''Kelly's Directory of Merchants, Manufacturers and Shippers''. 1907. p. 56]</ref> * Abrahamse & Son (graanhandelaar) * African Banking Corporation (bank) * Alston, P.R. (brouer) * Basson Brothers (algemene handelaar) * Dippenaar, J. (saal-en-tuie-maker/handelaar) * Droomer, J. (algemene handelaar) * Du Toit, H. & A. (graanhandelaar) * Kahn & Levin (graanhandelaar) * Landsman, J. (kleremaker) * Levensohn Brothers (algemene handelaar) * Lombard, Van Aarde & Co. (graanhandelaar) * Loubser, M.P. (saal-en-tuie-maker/handelaar) * Malan & Co. (graanhandelaar) * Muller, P.C. (kleremaker) * Saacks, M. & J. (algemene handelaar) * Slemssen, J.C.H. (werktuigkundige) * Starke & Co. (graanhandelaar) * Van der Westhuizen, A.J. (kleremaker) * Walters Bros. (algemene handelaar) Daarteenoor het die Moorreesburg Sakekamer teen April 2023, in hul speurtog na potensiële lede, meer as 180 ondernemings op Moorreesburg identifiseer.<ref>[https://issuu.com/swartlandjoernaal/docs/uitgawe_165_26_april_2023_lr ''Swartland Joernaal''. 2023. MRB Sakekamer byeen oor energie. 19 April, bl. 2]: Daar is meer as 180 besighede op Moorreesburg identifiseer, na die dorp in vyf dele verdeel is.</ref> ==== Overberg Agri (voorheen MKB) ==== '''Aanloop'''<br> Al word die Eerste Wêreldoorlog en die daaropvolgende ekonomiese oplewing (1925-1928) en depressiejare van die vroeë 1930's dikwels as die hoofredes aangevoer waarom die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Vereniging gestig is,<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> moet mens nie die 1880's en die Anglo-Boereoorlog buite rekening laat nie. In 1882, skaars vyf jaar ná die opening van Malmesbury se treinstasie in 1877, is die boere van Malmesbury en [[Riebeek-Kasteel]] volgens berigte in 1882 alte deeglik bewus van invoergraan, onder andere uit Amerika, wat in die Kaapse hawe gestort word. Graanpryse het gewissel na aanleiding van vraag en aanbod - hier moet mens Kanada en Australië in die Britse Ryk se rekord- en misoeste natuurlik ook in ag neem. Die groot vloek? Die ondersese telegraafkabel wat al langs die ooskus van Afrika loop. Sodra die boer se skure byna leeg is en die pryse wil opgaan, sou die Kaapse koopman per telegraaf skeepsladings vol graan van heinde en ver ontbied - wat die prys net laat sak - tot nadeel van die Kaapse boer.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. 15 Augustus, p. 3, kol. 1: Trouwens, dan wil de heer Louw hen ook geen protectie verschaffen. Maar wat den Malmesburyschen boer niet zou aanstaan, zou dit zijn, dat wanneer zijn schuren zoo goed als ledig zijn en de prijzen beloven op te gaan, de Kaapstadsche koopman per telegraaf scheepsladingen van graan van heinde en verre ontbiedt, het bloote gerucht waarvan de prijzen zou afbrengen tot dat peil waarop 's heeren Louw's "sliding scale" zou ophouden te werken.</ref><ref>De Zuid-Afrikaan. 1882. Riebeekskasteel, 25 November, p. 3, kol. 3: 22. Nov. - Wat hebben wij heet weer! De zon brandt langs den berg dat het kraakt. Geen wonder dat het graan in een paar dagen tijds rijp, ja droog op de velden is geworden. Onze boeren zijn dan ook ijverig aan het inzamelen van den oogst, die tamelijk goed is uitgevallen. Jammer maar dat de Kaapsche kooplieden juis nu koorn uit Amerika inschepen, om den prijs van koloniaal koorn te bederven en den armen boer die betalen moet op deze wijs te dwingen zijn produkt voor een lagen prijs van de hand te zetten. Over een tijdje zal het invoeren wel ophouden zoodra ons koorn is opgekocht, en dan vragen de heeren wat zij willen.</ref> '''Ná die Anglo-Boereoorlog'''<br> Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Anglo-Boereoorlog]] se ontwapening van die Kaapse boere, die ontwrigting van landboubedrywighede deur die algehele reisverbod, rydiere (soos perde) wat in ieder geval deur die weermag in beslag geneem is, lukrake en kwaadwillige konfiskering van goedere of vee vir gewaande oortredings, skade deur sowel die Engelse weermag as ander partye wat op plase aangerig is, drakoniese wetgewing onder die Kaapse krygswet, en die traagheid om kompensasie uit te betaal - het wantroue in die regering geskep. Dit is in hierdie na-oorlogse tydperk toe "coöperatie" veral omstreeks 1903 in feitlik elke uitgawe van die koerant ''De Zuid-Afrikaan'', deur die redakteur [[Onze Jan Hofmeyr]] hoog aangeprys is. Iets ter vermelding: Op Woensdag, 14 September 1904 is [[John X. Merriman]] by die stadsaal in die Paarl aan die woord; hy spreek die Paarl Boeren Vereeniging toe. Hy wys op Frankryk waar daar reeds 5 300 koöperatiewe maatskappye is, selfs hoe Denemarke se beroemde suiwelindustrie nie sonder koöperasies op dreef sou kom nie; die Kaapse boere moet begin plan maak. Volgens hom beskou boere aan die een kant hul plaas as hul eie en persoonlike saak, wat van geen gemeenskaplike belang is nie. Aan die ander kant help dit ook nie jy kyk heeltyd op na die regering nie - daar is buitendien hopeloos te veel burokrasie. Voorspoed kan slegs uit die mense kom, en nie die regering nie. Die volk moet self die dryfkrag wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Paarl Boeren Vereeniging. 17 September, bl. 4</ref> In hierdie tydsgees verskyn klagtebriewe van boere oor die hawerhooiprys in Desember 1904. Die eerste is van "Hard-werkende Boer" van Worcester: na 'n hele jaar se harde werk is hy nie bereid om 5 sjielings per 100 lbs. (pond gewig) vir sy hawer te aanvaar nie. En die vraag word gevra: "Gaan wij maar goedsmoeds onze producten afgeven voor wat gewetenlooze speculateurs believen te geven? Ik denk van neen."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. De prijs van Haverhooi, 3 Desember, bl. 8, kol. 2</ref> Meneer J.F. Pentz, van [[Hermon]], skryf hul hooikoper sou weer aanvoer die boere in Worcester en ander distrikte is bereid om goedkoop (3 sjielings per 100 lbs.) te betaal. Mnr. Pentz weet egter dat die militêre voorraad teen Desember 1904 lankal uitgeput moet wees en dat die hooikopers se pakhuise leeg moet staan, daarom hou hy sy hooi terug. As daar egter verstandige samewerking was, dan behoort daar geen rede te wees om hawerhooi teen swak pryse te verkoop nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. De prijs van Haverhooi, 8 Desember, bl. 4, kol. 6</ref> 'n Veeboer, M.J. van Niekerk van Molen Rivier, [[Ceres]], stel voor dat vyf of ses boere onder mekaar self hul eie hooipakhuis van gegalvaniseerde yster moet oprig wat vyf of seshonderd vragte hooi kan bevat - dit kan tog nie te duur wees nie?<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. De prijs van Haverhooi, 13 Desember, bl. 4, kol. 4</ref> Dan verskyn die volgende berig in ''De Zuid-Afrikaan'' op 12 Januarie 1905: die boere van Moorreesburg het byeengekom en soos een man besluit om nie hul (hawer)hooi vir onder 3 sjielings per 100 pond gewig te verkoop nie, moontlik die eerste teken van 'n koöperasie op Moorreesburg in embriofase:<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1905. De prijs van Haverhooi, 12 Januarie, bl. 4, kol. 6</ref> {{cquote| Een correspondent van Moorreesburg zond ons Dinsdag het volgende bericht. Een vergadering van boeren werd heden morgen gehouden in overweging te nemen de marktprijs van hooi hier. Na korte onderhandeling werd eendrachtelik besloten de prijs te stellen op 3s. en so niet verkrijgbaar het hooi uit te dorsen of op een andere markt te verkopen voor de beste prijs. De medewerking van gelijke inrichtingen werd uitgenodigd en enige communicatie kan aan de secretaris A.J. van Niekerk gezonden worden. }} Binne twee weke is 'n vergadering op Dinsdag, 17 Januarie 1905, op Malmesbury belê vir die bespreking rakende die oprigting van 'n graanmark.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1905. De Malmesburyse Vergadering. 17 Januarie, bl. 5, kol. 2</ref> In die redakteursbrief is Onze Jan Hofmeyr verheug oor die samewerking wat onder die produsente heers: die boer hoef nie 'n handelaar te wees of te word nie, maar hy moet probeer om die beste mark vir sy produkte te beding en verseker. Sowel kopers as verkopers van hawerhooi was by die vergadering op Malmesbury teenwoordig.<ref name="haverhooi.19.1.1906">''De Zuid-Afrikaan''. 1905. De prijs van Haverhooi, 19 Januarie, bl. 4, kol. 3</ref> Die volgende verklarings of bewerings word gegee: deels is die bedorwe hawerhooiprys te wyte aan die gulsige kommissie-agente, wat baie lae tenders ingestuur het om kontrakte te verseker, sonder om die belange van die boere in ag te neem. Ook die spoorwegtariewe is verhoog en die Johannesburgse mark is met hooi uit die Transvaal voorsien.<ref name="haverhooi.19.1.1906" /> Almal wil egter weet: teen watter prys word hooi in Kaapstad ingevoer? Want volgens mnr. Jacobus Louw kos ingevoerde hooi 5 sjielings 4 pennies per 100 pond, terwyl kuilvoer ("geperst voeder") 4 sjielings 10 pennies per 100 pond kos. Volgens mnr. C. Starke kos kuilvoer 3 sjielings 9 pennies per 100 pond; oor die ingevoerde hooiprys is hy nie heeltemal duidelik seker nie, maar dit moet om en by die prys van kuilvoer kos.<ref name="haverhooi.19.1.1906" /> As dit dan so is, waarom word koloniale hooi dan teen minder as 3 sjielings per 100 pond aangekoop? Van oorproduksie is daar immers geen sprake nie, want dan sou daar tog geen invoere van duisende bale ten duurste gewees het nie.<ref name="haverhooi.19.1.1906" /> Drie besluite is op die vergadering geneem:<ref name="haverhooi.19.1.1906" /> * Eerstens sal geen hooi onder 3 sjielings en 3 pennies per 100 pond verkoop word nie. Al het Moorreesburg die prys vasgestel op 3 sjielings, moet mens in gedagte hou dat die spoorvervoer vanaf die Moorreesburgstasie na Malmesbury omtrent 2¾ pennies per 100 pond vrag bedra. * Tweedens sal 'n kommissie met volmag aangestel word wat die plaaslike hooikopers tegemoet kom. Al klink hierdie besluit teenstrydig met die eerste, is bedinging steeds beter as om van 'n uiterste maatreël gebruik te maak. * Derdens is op 'n afvaardiging besluit om die regering te gaan spreek oor die verhoging van spoorwegtariewe op koloniale landbouprodukte. In die namiddag het die kommissie en die plaaslike hooikopers tot 'n vergelyk gekom: 3 sjielings en 1½ pennie per 100 pond. Dit was 'n kompromie tussen die voorgestelde prys van die vergadering en die prys (3 sjielings) wat sommige hooikopers bereid was om te betaal.<ref name="haverhooi.19.1.1906" /> '''Eerste Wêreldoorlog'''<br> Blykbaar het Moorreesburg reeds in 1912 hul eie Boerevereniging gehad om hulself te organiseer, wat as voorloper gedien het vir MKB.<ref name="Lochner.77.79." /> In daardie jaar is ook De Westelike Graanboeren Ko-operatieve Vereniging (Wesgraan) op Malmesbury gestig (wat oor 'n eeu heen telkemale met ander maatskappye geamalgameer en herbenoem is, onder andere tot WP (Koöperatief) Beperk, tot WPK Landbou Beperk, Kaap Agri Bedryf Limited, en Agrimark Operations Limited).<ref>[https://web.archive.org/web/20250912163313/https://www.kalgroup.co.za/about/our-history KAL Group - Our History]</ref> Wat die Eerste Wêreldoorlog betref: in sy geheel gesien, is tot 136 000 jong Suid-Afrikaners landwyd van produktiewe diens onttrek om te gaan veg, wat 'n arbeidstekort meegebring het. Al was daar nie veel materiële skade in die Unie van Suid-Afrika aangerig nie, het dit wel spoedig die prys van lewensmiddele soos graan, vleis, asook grond die hoogte ingejaag, wat op sy beurt vererger is deur 'n spekulasiemark wat ontstaan het.<ref name="burger.boerdery.piketberg">Burger, W.A. 1975. Boerdery. In: ''Piket teen 'n berg: Die geskiedenis van Piketberg 1660-1970. s.l. s.n., pp. 318-335</ref> Onder andere was die grondpryse hoog, en toe die pryse later sak, was baie boere in die pekel, omdat skuld op hoë grondpryswaardasies aangegaan is.<ref name="MKB2008Geskiedenis">[https://web.archive.org/web/20100227055954/http://www.mkb.co.za/geskiedenis.htm MKB: Geskiedenis (2008-webwerf)]</ref> Derhalwe het boere liggame in die lewe begin roep om oor die pryse, versending en bemarking van hul produkte te waak. Om buitensporige premies teë te werk, vind mens in die Swartland byvoorbeeld vyf graanboere van Piketberg wat in 1916 'n onderlinge brandversekeringsmaatsakppy op 'n koöperatiewe beginsel stig en bestuur - wat nogal gewaagd is vir 'n groep mense sonder enige aktuariële kennis, insidensietabelle of kapitaal. Eers toe die Wet op Koöperasies in 1922 geproklameer is, is die "Piketberg Ko-operatiewe Graanboeren Brand Beschermings Maatschappy Beperkt" in 1923 tot stand gebring.<ref name="burger.boerdery.piketberg" /> Die Piketberg-Boere Maatskappy word in 1919 gestig.<ref name="burger.boerdery.piketberg" /> Omdat Wesgraan self sy eie lede se graan wou aankoop, om totaal onafhanklik te word van vyandige meulenaars, besluit die direksie op 26 Maart 1918 om hul eie meul op te rig. So is De Boeren Koöperatieve Maatschappy Beperk (Bokomo) op 6 Februarie 1919 gestig.<ref name="Richter.Uitbreiding">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA31 Richter, G. 2010. Uitbreiding van koringprodukte. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 31-36]</ref> '''Stigting'''<br> '''Januarie 1925''': Na samesprekings wat al sedert 1911 aankom,<ref>[https://archive.org/details/officialyearbook6192sout/page/518/mode/2up?q=%22moorreesburg+elevator%22 Official yearbook of the Union and of Basutoland, Bechuanaland Protectorate and Swaziland. 1923. Grain Elevators. p. 519]</ref> word Moorreesburg se (mielie)graansuier (van die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens) vir die Moorreesburgse boere beskikbaar gestel. Die oprigtingskoste het £25 559 bedra. Die bergingskapasiteit van die graansuier is 2 600 Britse ton (of 2 641,72 metrieke ton).<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Papers/OYaFHpg4OrkC?hl=af&gbpv=1&bsq=Moorreesburg Annual Report of the Department of Defence. 1929, bl. 21]: The Moorreesburg elevator has a storage capacity of 2,600 tons. It was opened for business in January, 1925, and the cost of its erection was £25,559. So far it has not proved a success from the point of view of the patronage it has received.</ref> '''1927''': Om jou koring te gradeer en weeg sou jou 3 pennies kos vir byvoorbeeld elke 200 pond koring. 200 pond is eintlik 'n sak koring se inhoud; jy betaal dus per sak koring. Daarbenewens moet jy nog die bergingsgeld betaal. Om jou koring die eerste 10 dae te berg, was gratis. Daarna kos dit jou vanaf begin Oktober tot einde Maart 2 pennies per 200 pond vir elke 30 dae (al lê dit ook nie die volle maand nie). Vanaf begin April tot einde September kos dit 1 pennie per sak koring vir elke 30 dae (al word dit daar ook nie vir 'n volle maande geberg nie).<ref>[https://archive.org/details/IndustrialDevelopmentInSouthAfrica/south-industrial-1927-RTL018149-LowRes/page/104/mode/2up?q=moorreesburg+elevator Department of Mines and Industries. 1927. Industrial development in South Africa.]</ref> '''30 Junie 1930''': Die graansuier is nie eens halfpad vol nie: daar is slegs 1 135 Britse ton (1 153,21 metrieke ton) daarbinne. Boonop is dit 587 ton (596,56 metrieke ton) minder as wat in die vorige 12 maande opgeneem is.<ref>"Annual Report of the General Manager". 1931. p. 34: The total volume of wheat deposited in the Moorreesburg elevator during the year ended 30th June, 1930, represented 1,135 tons only, which is less than half the storage capacity of the elevator and 587 tons below the quantity handled in the preceeding twelve months.</ref> Op <u>'''25 September 1931'''</u> word die Moorreesburg Koringboere Koöperatiewe Vereniging gestig, net meer as 'n maand nadat die Porterville Koöperatiewe Landboumaatskappy op 8 Augustus 1931 gestig is.<ref name="Richter.Armoede" /> Op die direksie dien J.H. Basson (van die plaas Anyskop, as voorsitter op 4 Desember 1931 verkies<ref name="MKB2008Geskiedenis" />), J.S. Marais (Welgelegen, ondervoorsitter<ref name="MKB2008Geskiedenis" />), J.P. Smit (Goudmyn), J.C. Carstens (Melkboom), H.A. Hanekom (Hanekomshoop), L.S. Lochner (Drieheuwels) en D.W. Bester (Uitkyk).<ref name="Richter.Armoede" /> Die eerste sekretaris was D.J. Kotzé (Dirkie Tamatie) en is later bevorder tot bestuurder met A.W. (Boekies) Kotzé as sy sekretaris. D.J. Kotzé tree in 1971 af, en word opgevolg deur A.W. Kotzé (wat sedert 1952 aan die Koöperasie verbonde was), met J.W. (Willie) Loubser wat tot sekretaris bevorder is.<ref name="Lochner.77.79." /> Party bronne vermeld dat daar aanvanklik 47 boere koöperasielede was,<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> ander weer 55 lede.<ref name="Lochner.77.79." /> '''1931-1935''': So min graan is in die staatsbeheerde graansuier oor vyf jaar hanteer dat die fakture wat uitgereik is maar £75 was (soos wat graan geweeg of geberg is), terwyl die uitgawes, rente en waardevermindering van die graansuier £7 839 bedra. Omdat die graan in 1934 so min was, is die graansuier gesluit en die inhoud na die een in Kaapstad oorgedra. Die Hoofbestuurder van Spoorweë en Hawens het later die opdrag gegee dat die graan wat uit die Moorreesburg-distrik kom voortaan by die graansuier ter plaatse geberg moet word.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Papers/TDIa_57aeFgC?hl=af&gbpv=1&bsq=%22+but+the+General+Manager+recently+instructed+that+the+grain+offered%22&dq=%22+but+the+General+Manager+recently+instructed+that+the+grain+offered%22&printsec=frontcover Papers: U.G.. (1936). Suid-Afrika:Staatsdrukker, p. 44]: Moorreesburg Elevator . - Receipts from this elevator , which was completed in 1925 at a cost of £ 25,559 amounted to £ 75 for the five years, 1931-1935, while expenditure , mainly interest and depreciation , over the same period totalled £ 7,839. Owing to the small quantity of wheat offering in 1934, the elevator was closed and the grain diverted to the Capetown elevator, but the General Manager recently instructed that the grain offered in the Moorreesburg District should be stored in the elevator there.</ref> Takke word op Koperfontein (1935) en Koringberg (1936) oopgemaak, waarna op Moravia (1943), Bergrivier (1944) en Langebaanweg (1948, maar sluit in 1977). Hier word boerderybenodigdhede verskaf en graan ontvang.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Omdat daar 'n behoefte aan die herstel van windpompe, plaasmasjinerie en motors ontstaan het, is 'n werkswinkel in Hoofstraat aanvanklik gehuur. Later is 'n nuwe werkswinkel in 1946 opgerig.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> '''28 September 1953''': Die hoeksteen vir 'n nuwe hoofkantoorgebou word gelê. Die gebou word amptelik op 9 Desember ingewy.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Dan word 'n depot in '''1953''' by Leliedam opgerig. In oorleg met buurkoöperasies word daar ooreengekom waar silo's opgerig kan word om oorvleueling te voorkom; in 1955 word aansoek gedoen massaskure te Moorreesburg, Koperfontein en Koringberg op te rig.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> '''1957''': Die Moorreesburg Koringboere Koöperatiewe Vereniging het in 1950 nog ongeveer 481 000 (imperiale) sakke koring hanteer; nou het dit in 1957 opgeskiet na 685 000 (imperiale) sakke. Die opbrengs per morg het ook toegeneem.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Veldtrust/Fywi4U0ftZgC?hl=af&gbpv=1&bsq=1957+opge-+skiet+het&dq=1957+opge-+skiet+het&printsec=frontcover ''Veld Trust News''. 1959. Baie werk wag in winterrëenvalstreek: Meer weiding. Januarie, bl. 30]</ref> '''1963''': Die graansuier op Moorreesburg was een van vele dwarsoor die land wat eintlik vir mielies bedoel was. Die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens het hul van die begin af bestuur, waarna hulle teen 1963 na die Mielieraad en vandaar na die onmiddellike koöperasies in die omgewing verkoop is (19 van die graansuiers word nog in 2001 gebruik).<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Industrial_Archaeology/kIHUS9zUTOEC?hl=af&gbpv=1&dq=moorreesburg%20elevator%20terminated&pg=PA143&printsec=frontcover Worth, D. 2005. Gas and Grain. The Conservation of Networked Industrial Landscapes. In: ''Industrial Archaeology: Future Directions''. Duitsland: Springer US, p. 143]: The elevators continued to be managed by South African Railways and Harbours from their inception until 1963. At that time the country elevators, with the exception of Moorreesburg, was transferred first to the Mealie Industry Control Board, and subsequently to the local farmer's co-operatives. Of these, 19 remained in use in 2001.</ref> Natuurlik bly Moorreesburg se graansuier die uitsondering, en bly ook Staatsbesit, want - dis 'n koringproduserende gebied.<ref>Verslag van die Gekose Komitee oor Openbare Rekeninge .... Suid-Afrika, Volksraad, 1961. pp. 74-75: GRAANSUIERS ( par. 43, bl. 73).<br> 340. ''Voorsitter'' ] Mnr . Kruger , die bedryfsresultate van die graansuiers by Kaapstad, Durban en Moorreesburg het 'n wins van R97 344 getoon, vergeleke met 'n wins vergeleke met 'n wins van R1,017,418 in die vorige jaar. Waaraan is die afname in die wins te wyte? (''Mnr. Kruger.'') Dit is hoofsaaklik te wyte aan 'n afname in die uitvoer van mielies.<br> 341. Beskik die Administrasie nou net oor graansuiers by Kaapstad, Durban en Moorreesburg? - Ja. Die nuwe graansuier by Oos-Londen sal egter eersdaags in werking kom. Hierdie graansuier is feitlik voltooi, maar daar is geen mielies om daarin opgeneem te word nie.<br> 342. Ek merk dat 6,574 ton koring in die loop van die jaar in die graansuiers opgeneem is. Is dit koring wat ingevoer is? Ja<br> 343. [''Mnr. S.J.M. Steyn''] Kan u meer inligting verstrek in verband met die bedrag van R42,679 ten opsigte van graansuiertarief en -opslagkoste op 706,610 sakke wat gedurende April 1963 in die binnelandse graansuiers opgeneem is? - Ja. Hierdie bedrag verteenwoordig inkomste wat in 1963-'64 verkry is uit graan wat in ons binnelandse graansuiers opgeneem was. Hierdie graansuiers is sedertdien verkoop.<br> 344. (''Voorsitter'') Hoeveel binnelandse graansuiers is destyds verkoop? Vier-en-dertig. Al binnelandse graansuier wat ons behou het, is die een by Moorreesburg.<br> 345. Waarom is die Moorreesburgse graansuier behou? — (''Mnr. Fawdry'') Al die graansuiers wat mielies hanteer, is aan die Mielieraad verkoop. Moorreesburg is egter 'n koringproduserende gebied.</ref> '''1965''': MKB teken sy hoogste ledetal aan: 2 079.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Op 1 Julie 1965 word die Vereniging formeel 'n Koöperasie. Die Registrateur van Koöperasies het in 1965 die volgende oor MKB gesê: "Arm is hy gebore, maar ryklik is hy geseën en ryklik het hy groot en sterk geword. Die Moorreesburg Koöperasie is soos die groot akkerboom, wat eers 'n akkertjie was, maar waarvan die uitgestrekte takke nou diens, vrede en rus bied."<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Omstreeks '''1971''': Met die desimalisering van Suid-Afrika in 1961 is die metrieke stelsel by 'n sak koring eers tien jaar later ingevoer, toe die imperiale sak koring van weleer 90 kg geword het (dit was eintlik 203 lbs., dit wil sê 3 pond massa vir die streepsak self, met 200 pond koring in die sak). Maar ná 1976 het die gewig van die sak koring 70 kg geword.<ref name="Richter.Berging">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA121 Richter, G. 2010. Die berging van graan. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 115-124]</ref> Die eerste silo's van die koöperasie word in '''1972''' opgerig.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> '''1974-1975''': Die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens sluit hul graansuier op Moorreesburg.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/South_African_Railways_and_Harbours_Stat/MtdlLShEhTIC?hl=af&gbpv=1&bsq=%22Die%20graansuier%20op%20Moorreesburg%20is%20gesluit%22&printsec=frontcover Verslag van die Kontroleur en Ouditeur-generaal oor die Rekenings van die Suid-Afrikaanse Spoorwegadministrasie, 1974-75, bl. 38]: Bedryfsresultate vir 1974-75 toon 'n wins van R1 235 378 vergeleke met 'n verlies van R697 400 in die vorige jaar. Die graansuier op Moorreesburg is gesluit. Terwyl geen inkomste uit hierdie bate gedurende die jaar verkry is nie, is uitgawe van R4 989 aangegaan, hoofsaaklik ten opsigte van waardevermindering en rente op kapitaal, en dit is in die bedryfsresultate ingesluit.</ref> Tussen 1960 en 1978 is daar 'n drastiese afname in die getal lede - 908 minder mense. Dit word toegeskryf aan die ontvolking van die platteland: boere verkoop hul plase aan ander grondeienaars en trek dorpe of stede toe. Dit blyk wel dat die groter ekonomiese eenhede hoër produksie en opbrengste lewer, soos afgelei kan word uit die tabel (ponde en pennies is omgeskakel na Rand en sent):<ref name="Lochner.77.79." /> {| class="wikitable" | valign="top" |'''Steekproefjaar''' | valign="top" |'''Ledetal''' | valign="top" |'''Koringproduksie''' | valign="top" |'''Wintergraan-''' '''produksie''' | valign="top" |'''Omset (R)''' | valign="top" |'''Wins (R)''' | valign="top" |'''Verlies (R)''' |- | valign="top" |1931/32 | valign="top" |55 | valign="top" |4 723 Imp. sakke | valign="top" |- | valign="top" |9 230 | valign="top" |- | valign="top" |122 |- | valign="top" |1940/41 | valign="top" |567 | valign="top" |181 239 Imp. sakke | valign="top" |- | valign="top" |584 932 | valign="top" |9 597 | valign="top" |- |- | valign="top" |1949/50 | valign="top" |1 226 | valign="top" |421 204 Imp. sakke | valign="top" |44 693 Imp. sakke | valign="top" |2 883 612 | valign="top" |25 136 | valign="top" |- |- | valign="top" |1959/60 | valign="top" |1 876 | valign="top" |717 431 Imp. sakke | valign="top" |26 539 Imp. sakke | valign="top" |6 471 028 | valign="top" |89 820 | valign="top" |- |- | valign="top" |1969/70 | valign="top" |1 106 | valign="top" |526 289 Imp. sakke | valign="top" |8 728 Imp. sakke | valign="top" |7 438 949 | valign="top" |235 440 | valign="top" |- |- | valign="top" |1977/78 | valign="top" |968 | valign="top" |1 195 657 Metr. sakke | valign="top" |54 872 Metr. sakke | valign="top" |20 633 426 | valign="top" |747 364 | valign="top" |- |} In '''1979''' bedien MKB boere van Koringberg, Aurora, Hopefield, Het Kruis, Redelinghuys, Sandberg, Leipoldtville, 'n deel van Graafwater en 'n deel van Velddrift. Ontvangsdepots vind mens op Moorreesburg, Moravia, Koringberg en Koperfontein - met graansuiers wat altesaam 114 788 metrieke ton koring kan bevat, of dan 1 639 833 metrieke sakke koring (dus 70 kg-sakke). Daar is ook twee buitedepots op Ratelfontein en Bergrivier. Bo en behalwe die silo's is daar ook groot graanskure, 'n moderne werkswinkel en 'n motorhawe in MKB se naam.<ref name="Lochner.77.79." /> Dan nog is MKB die grootste werkgewer op Moorreesburg in 1979: die 169 werknemers word geklassifiseer 68 blank en 101 nie-blanke werknemers. Die onderneming verskaf ook behuising vir sy werknemers.<ref name="Lochner.77.79." /> In 1979 dien op die direksie A.B.J. van der Merwe (voorsitter), J.C. de Jongh (Graafwater, ondervoorsitter), J.E. Carstens, J.H. Visser (Sauer), M.H. Koch, P.J. Brink (Aurora), A.J. Ackermann, P.S. Theron (Koringberg), D.J. kotzé en A.A. Serdyn. Die bestuurder is A.W. (Boekies) Kotzé en die sekretaris steeds J.W. (Willie) Loubser.<ref name="Lochner.77.79.">Lochner, J.J. 1979. ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 77-79</ref> MKB se koringontvangste styg van 96 131 ton in 1980 tot 159 780 ton in 1985.<ref name="Richter.Berging" /> '''1982''': In die Amptelike Suid-Afrikaanse Munisipale Jaarboek staan: "Die Moorreesburg Koringboere Koöperasie hanteer jaarliks 40% van die totale graanoes van die Swartlandstreek. Die gemiddelde koringopbrengs is ongeveer 1,2 ton per hektaar." <ref>Amptelike Suid-Afrikaanse Munisipale Jaarboek. 1982. Moorreesburg. Pretoria : S.A. Assoc. of Municipal Employees, bl. 38.</ref> '''1983''': die hoofkantoor word uitgebrei - kantore vir senior bestuur en 'n nuwe raadsaal word aangebou, asook 'n selfbedieningswinkel op die grondverdieping.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Aan die einde van '''1996''' is die Koringraad ontbind.<ref name="Richter.Armoede">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA73 Richter, G. 2010. Armoede en uitkoms. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 73-78]</ref> In '''1998''' word die handelsafdeling van die Bergriviertak na Velddrif verskuif waar 'n winkelkompleks en brandstofvulstasie gebou is.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Omdat kanola sedert 1995 in die omgewing verbou is vir kookolie en margarien, is 'n oliepers op Moorreesburg in '''1998/1999''' opgerig.<ref>[https://web.archive.org/web/20250912183832/https://www.grainsa.co.za/ebook/GSA-Geskiedenisboek.pdf GraanSA. 2016. Die Graan- en Oliesadebedryf van Suid-Afrika: 'n reis deur tyd, bl. 67]</ref> Rekordoeste word in 1987, 1993, 1996 (meer as 250 000 ton) en 2002 aangeteken toe meer as 200 000 ton koring by MKB se silo's aankom.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> '''Van maatskappy tot Overberg Agri'''<br> Terwyl Frankryk in 2025 nog 22 589 koöperasies (van welke aard ook) het,<ref>[https://web.archive.org/web/20250912195126/https://coops4dev.coop/fr/4deveurope/france Coops4dev.coop]</ref> en in Nederland daar as't ware 'n oplewing vanaf 5 007 (2010) tot 9 539 (2024) koöperasies sigbaar is,<ref>[https://web.archive.org/web/20250514080205/https://cooperatie.nl/veelgestelde-vragen/hoeveel-cooperaties-zijn-er-in-nederland/Cooperatie.nl : Hoeveel coöperaties zijn er in Nederland?]</ref> word Suid-Afrikaanse ''koöperasies'' sedert 1994 toenemend ''korporasies''. In navolging van baie koöperasies, word Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk op 28 Junie 1999 ook 'n privaatmaatskappy,<ref name="delist">[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. In dieselfde jaar word 'n openbare maatskappy gestig, die Graanboere Groep Beperk - die ou koöperasie-'aandele' van die MKB-lede word soontoe oorgedra.<ref name="Richter.Transformasie" /> MKB word dus die bedryfsmaatskappy/bedryfsliggaam/volfiliaal van Graanboere Groep Beperk.<ref>[https://web.archive.org/web/20090918200246/http://www.mkb.co.za/index.htm MKB Tuisblad]</ref><ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> Van die redes vir samesmeltings vind mens in die tydperk sedert einde 2003/begin 2004 toe amalgamasieplanne en gesprekke die botoon gevoer het. Boland Agri Beherend, Graanboere Groep en WPK Beleggings het in dié tyd die moontlikheid bespreek om saam te smelt<ref>[https://archive.is/v8yiR#selection-1553.0-1577.259 ''Landbouweekblad''. 2024. MKB wil steeds saamwerk, 4 Junie.]</ref> (dit het wel op 'n nulletjie uitgeloop - Boland Agri en WPK Beleggings het egter saamgesmelt om Kaap Agri Beperk te word). Die volgende voordele is in hierdie tydperk uitgelig - bewoording soos "ontsluiting van energie deur kragte saam te snoer", "'n groter besigheid in die streek te skep", "om kundigheid te verpoel", "om gemeenskaplike bedreigings beter die hoof te bied", "gesamentlike belange te beskerm", "risiko's te versprei", "dupliserende aksies uit te skakel", "om groter aankoopvolumes te bekom", "besparings in bedryfskoste", "optimale aanwending van bronne", "uiteenlopende besighede sal na mekaar kan groei en by mekaar inskakel wanneer die tyd daarvoor geleë is". Boere sou ook beter daaraan toe wees "omrede die landboubesigheid bestaan met steeds dieselfde doel as tydens die oorspronklike stigting van koöperasies, naamlik om 'n sterker produsentebesigheid van boere vir boere wat voedsel en vesel in 'n volhoubare platteland, met kwaliteitlewe vir al die betrokkenes, te produseer".<ref name="Richter.Transformasie" /> Kortom: aandeelhouers moet tevrede gestel word. In wese voel die skrywer, Gawie Richter, in sy boek ''Geskiedenis van die Koringbedryf'' (2010) dat die lede en veral die jonger geslag boere nie meer dieselfde lojaliteit soos hul ouers teenoor hul landboubesigheid koester as tydens die koöperatiewe era nie; dat daar selfs van 'n [[vervreemding]]sgevoel gepraat kan word. Dan weer, die boere kan wel 'n waardevolle neseiertjie in die maatskappy geniet, wat voorheen nie so maklik en vryelik verhandelbaar was nie. Selfs al is hierdie boere nie meer aandeelhouers nie, baat hulle steeds by die maatskappy - naamlik beter diens - die hoofdoel is wel nie meer om die produksiemiddele laag te hou nie, maar om wel goeie dividende te lewer.<ref name="Richter.Transformasie" /> Ander ontwikkelings by MKB sluit in: '''2000''': Die stoor agter die hoofgebou word as konferensiesentrum ingerig en die Jan Basson Sentrum gedoop.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Die sentrum kon gehuur word vir konferensies en funksies soos troues en verjaardagvieringe.<ref>[https://web.archive.org/web/20121105121310/http://www.mkb.co.za/index.php/afr-kommoditeite/jan-basson-sentru-verhuring MKB Jan Basson Sentrum (2011-webwerf)]</ref> '''2003''': Petfood Caterers (Edms) Bpk (PFC) word gestig en vervaardig droë hondekos. Teen 2011 is daar meer as 40 personeellede in diens; daar is twee handelsmerke: Trusty en Menu.<ref name="MKB2011.h.">[https://web.archive.org/web/20130501034515/http://www.mkb.co.za/index.php/kommersieel/hondekos MBK Hondekos (2011-webwerf)]</ref> '''2006''': MKB en Southern Oil van Swellendam neem gesamentlik die Swartland Oliepers op Moorreesburg oor.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> In '''2008''' daal die ledetal tot 466 lede; die daling word steeds toegeskryf aan ontvolking van plase.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> In dieselfde jaar het MKB se silo's oor sy hele afsetgebied 'n opbergingskapasiteit van 195 550 metrieke ton.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> (Teen 2011 is die bergingskapasiteit van die silokompleks op Moorreesburg alleen 52 500 ton vir koringberging, en 6 700 ton vir kanola).<ref>[https://web.archive.org/web/20130503190704/http://www.mkb.co.za/index.php/afr-kommoditeite/graanafdeling/moorreesburg MKB Mooreesburg Graanafdeling (2011-webwerf)]</ref> '''2010''': Die Graanverkrygingskantoor en die Hyundai Dienssentrum word op Moorreesburg geopen; die OK Grocer te Velddrif word oorgeneem.<ref name="MKB2011" /> '''2011''': Die OK Grocer op Citrusdal en die Shell Vulstasie by Moorreesburg word oorgeneem; NutroScience op Malmesbury word gekoop.<ref name="MKB2011">[https://web.archive.org/web/20130503190806/http://www.mkb.co.za/index.php/korporatief/geskiedenis MKB.co.za (2011-webwerf)]</ref> In '''2011''' verskaf MKB werk aan meer as 300 personeellede. Dienspunte sluit in: Koperfontein, Velddrif, Langebaan, Bergrivier, Moravia, Citrusdal en Leliedam. Ses silokomplekse, vier LandMark-handelswinkels, drie saadaanlegte, twee OK Grocer-winkels, plus 'n hondekosaanleg (Petfood Caterers) op Moorreesburg, 'n versekerings- en makelaarsafdeling met twee kantore, 'n meganisasie-afdeling asook hoofkwartier op Moorreesburg getuig wat oor 80 jaar tot stand gebring is. Die omset vir die boekjaar 2010 tot 2011 het bykans R450 miljoen beloop. Dit is ook in 2011 toe Senwes (gesetel op Klerksdorp) begin belangstelling toon het in MKB.<ref>[https://web.archive.org/web/20250912165839/https://www2.senwes.co.za/files/main_articles/2011/12/20/advertensie_AFR.pdf Senwes Aanbod]</ref><ref>[https://issuu.com/diecourant/docs/courant_145_issuu MKB verkoop straks gedeelte aan Senwes: Struktuur kan nou ná 80 verander]</ref> In die 2012- jaarverslag van Senwes staan: "Die voorgestelde verkryging van 'n meerderheidsaandeel in Graan Boere Groep Beperk (GBG) van Moorreesburg was onsuksesvol", by 2 Augustus 2011 "Moontlike verkryging van belang in Moorreesburgse Koringboere (Edms) Bpk ('MKB')". Maar op 21 Februarie 2012: "Trek omsigtigheid terug op MKB (Graanboere Groep Beperk)." <ref>[https://web.archive.org/web/20250912164423/https://www2.senwes.co.za/Files/main_corporate/annual_reports/2012/Senwes_Jaarverslag_2012.pdf Senwes Jaarverslag 2012, bl. 14]</ref> Die rede wat glo aangevoer is, is dat die MKB-aandeelhouers nie bereid was om toe te laat dat 'n enkele aandeelhouer meer as 10% besit nie. Aangesien onder die aandeelhouers 61% wel toegeneë was om hierdie verandering te aanvaar, terwyl slegs 39% die status quo verkies het, glo die ''Western Cape Business News'' die prys per aandeel wat Senwes sou aangebied het was die eintlike probleem.<ref>[https://web.archive.org/web/20170302110616/http://www.wcbn.co.za/articles/dailynews/2908/Senwes+Retreats+From+Western+Cape.html ''Western Cape Business News''. 2012. Senwes Retreats from Western Cape. 9 April]</ref> MKB smelt in 2011 egter saam met Overberg Agri.<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> Overberg Agri is op sy beurt weer 'n amalgamasie in 2005 van die Bredasdorp-Napier Landbougroep (BNK = Bredasdorp-Napier Koöperasie), en Caledon-Riviersonderend Landboubeheermaatskappy Bpk. (CRK = Caledon-Riviersonderend Koöperasie);<ref>[https://archive.is/iSk53#selection-1039.0-1039.554 Overberg Agri. 2024. Meer oor ons]</ref> hierdie samesmelting is moontlik gemaak nadat die beslote korporasies teen die einde van die negentigerjare maatskappye geword het (CRK op 30 Januarie 1998 en BNK op 2 Maart 1998).<ref name="delist" /> Op '''17 Oktober 2017''' gee die lede van die Moorreesburgse Koringboere (Edms) Bpk amptelik te kenne - hulle het gestem: die maatskappy moet ontbind. Die spesiale besluit is reeds op 28 September 2017 by die Kommissie vir Maatskappye en Intellektuele Eiendom (CPIC) ingedien.<ref>[https://archive.org/details/393232310/41254_17-11/mode/2up?q=koringboere Staatskoerant, No. 41254. 17 November 2017, bl. 14]</ref> '''2021''': Moorreesburg se kanolapers kan 6 000 ton kanola per maand verwerk, of 72 000 ton per jaar. Die vooruitsig was om 255 000 ton kanola teen einde 2022 te verwerk.<ref>[https://archive.is/a1tgV Genis, A. 2021. Swartland kan meer kanola produseer. ''Landbouweekblad'', 22 Okt.]</ref> ==== Erdvark Engineering (oorsprong) ==== In 1952 stig Willem Marais die ''Erdvark Ploegfabriek'' (Edms. Bpk.) op Moorreesburg. In 1971 sluit sy seun, Sarel Marais, hom by die besigheid aan. Twee fabrieke word gelyktydig bedryf, by name die een op Philippi op die [[Kaapse Vlakte]] en die een op Moorreesburg. Die Philippi-fabriek spits hom hoofsaaklik toe op die vervaardiging van slytonderdele en groot ploegimplemente; die fabriek op Moorreesburg fokus weer op die kleiner implemente.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Met Willem Marais se afsterwe in 1975 neem sy seun die bedryf oor. Hy verkoop die Philippi-fabriek in 1986 en skuif die onderneming Moorreesburg toe.<ref name="Erdvark2025" /> Die ploegfabriek word omstreeks Oktober 1990<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> as lopende onderneming oorgekoop deur Thian Rossouw; die fabriek en personeel word hierna opnuut by Trawal gevestig,<ref name="Erdvark2025" /> sowat 14,5 km buitekant [[Klawer]] (of sowat 168 km noord van Moorreesburg). Skaarploeë is van die begin af vir koringproduksie gebruik, totdat skottelploeë sedert die 1930's toenemend in gebruik geneem is.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA106 Richter, G. 2010. ''Geskiedenis van die Koringbedryf vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009)''. Stellenbosch: African Sun Media, p. 106]</ref> Waar daar 'n vraag is, is daar 'n aanbod: Op soortgelyke wyse het Erdvark aanvanklik verstelbare rysterplaat- en beitelploeë vervaardig, waarna die skottelploeë 'n groter markaanvraag begin geniet het. Sedertdien ontwikkel Erdvark ook allerlei skrapers en skroppe, maar veral sedert die 2010's ook walgooiers (of operdploeë) geskik vir die vrugte- en neutebedryf. Daarbenewens het die ontwikkeling van verstelbare skeurploeë met hidrouliese stelsels en moderne beitelploeë twee jaar geduur.<ref name="Erdvark2025" /> ==== Moorrees-bakkery ==== In die RSG-program "Doen jou eie ding", uitgesaai op Dinsdag, 19 Augustus 2025 vanaf 11:30 tot 12:00, gesels Ryk van Niekerk met Carien Hugo-Waring, die stigter en eienares van die ''Moorrees''-bakkery, 'n nisbakkery op Moorreesburg, op die hoek van Royal- en Hoofstraat (Hoofstraat 8). Die onderneming het in 2021 tydens die Covid-grendeltyd tot stand gekom.<ref name="doenjoueieding19aug25">[https://omny.fm/shows/doen-jou-eie-ding/doen-jou-eie-ding-19-augustus-2025 Radio Sonder Grense. 2025. Doen jou eie ding: 19 Augustus.]</ref> Hugo-Waring, 'n plattelander van geboorte, het na die eerste grendeltyd vanaf Durbanville na Moorreesburg getrek, met die droom om iets nuuts op die platteland te begin. Sy wou ook haar dogter op die platteland grootmaak.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Hugo-Waring se agtergrond is eintlik die wynbedryf, maar sy is opgelei in hotelbestuur en het oorsee gewerk: 5 jaar in Skotland. Terug in Suid-Afrika doen sy ervaring op in die wynbedryf, veral wat verkope, handelsmerkbestuur en verspreiding aanbetref. Sy werk onder meer vir die Ruperts. Met die eerste Covid-grendeltyd kom die gesin voor 'n keuse te staan; daar word besluit op 'n nuwe begin op Moorreesburg.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Die perseel van ''Moorrees'' het voorheen aan die Shoprite-groep behoort; dit was 'n akademie waar bakkers opgelei is. Met die Covid-tydperk gaan die hele projek ten gronde, omdat die nodige ondersteuning van die sektorale onderwys- en opleidingsowerhede verdwyn het; kontakonderwys is verbied: slegs die gebou en die toerusting bly agter slot en grendel oor. Die een se dood is die ander se brood: Hugo-Waring het die potensiaal raakgesien, welwetend dat die gesin vyf jaar lank bloedweinige omset sou toon - niks kom oornag nie.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Moorreesburg se ligging lê tussen êrens en nêrens: die dorp se inherente koopkrag is bitter beperk, maar die dorp self is in die middelpunt van die Swartland geleë, omring deur agt dorpe in die onmiddellike 45-minute-radius. Die mark is dus binne- en buitekant die dorp geleë. Ironies genoeg sit Moorreesburg in die hartjie van die koringland, maar daar was geen langfermentasiesuurdeegbrood (dus, met 'n lang rys- of gistingstyd) op die rakke te vinde nie.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Ses weke voordat die opening sou plaasvind (1 Julie 2021 was die openingsdag) is die sakeplan opgetrek en al die nodige reëlings getref, en slegs twee dae voor die opening word die tweede grendeltyd aangekondig. Dit het alles vertraag; daardie eerste ses maande was maar suur brood eet: nie alleen kom die sakeplan tot stilstand nie; boonop ontstaan daar 'n kontantvloeiprobleem. ''Moorrees'' bestaan in wese slegs op papier.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Jaar 1 was Carien Hugo-Waring alleen in die bakkery aan die bak en brou. 10 000 brode later was sy tevrede met haar vordering en stel 'n personeellid aan. Ten tyde van die uitsending (Augustus 2025) is daar drie persone in die bakkery werksaam.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Nie alleen is die bakkery 'n arbeidsintensiewe werk nie, die toerusting self is duur, veral in ag genome dat 'n goedkoop produk (brood) gemaak moet word. Die eerste drie jaar is 'n huurkontrak aangegaan; in 2024 is die (ou, maar duursame en werkende) toerusting gekoop.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Benewens die bakkery, is daar ook 'n restaurantjie, 'n eie steenmeul (steengemaalde meel word landwyd versend), 'n AirBNB, asook werkswinkels/aanlynkursusse in bedryf. Slegs tussen 300 en 500 brode word per week gebak, wat hierdie broodnodige diversifisering regverdig. Pleks daarvan om jou op 'n magdom afsetgebiede (lees: supermarkte) te verlaat, word daar eerder op "broodvennote" (soos restaurante, deli's, koffieroosters, asook hotelle <ref name="MM16Aug2025">[https://archive.is/oQTDa Roberts, M. 2025. Herlaai jou pap stadsbatterye op Koringberg. ''Maroela Media'', 16 Augustus.]</ref>), verhoudings en wedersydse lojaliteit gefokus - dit is sakelui wat begrip het vir die produk self: brood wat geskik is vir diegene wat ly aan suikersiekte of glutenonverdraagsaamheid. Sulke vennote skrik nie vir die hoër broodprys vergeleke met 'n gewone winkelbrood nie. Met die radio-uitsending het die bakkery reeds elf sulke broodvennote dwarsoor die Swartland (en Weskus) in sy adresboekie. Dié brode word verpak en vriende van die bakkery wat op Moorreesburg bly (of personeellede) lewer die produk op ander dorpe af. Met die besendings word diegene in brood betaal. Deur hierdie sakemodel word die verspreidingskoste verminder, sodat die gewone koper nie R100,00 vir 'n brood hoef op te dok nie. Aflewerings vind weekliks nou ook op Hopefield en Langebaan plaas. Ten tyde van die uitsending kos 1 kg-panbrode vanaf R40,00; 1,5 kg-panbrode (vol sade aan die buitekant) kos tot so R65,00.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Ter prysvergelyking: 'n winkelbrood se winskopieprys tussen 25 Augustus en 7 September 2025 bedra omtrent R16,99.<ref>[https://web.archive.org/web/20250906081852if_/https://specials.shoprite.co.za/deals/wcmajordeals25aug07sep25/files/assets/common/downloads/wcmajordeals25aug07sep25.pdf?uni=4f7080c622334739dedbb657b7e921ed Winskopieblad van Shoprite, 25 Augustus tot 27 September 2025]</ref> Deur 'n leweransier van supermarkte te wees, bevind Hugo-Waring, skep jy eintlik kompetisie teen jouself gerig - jy neem jou eie brood uit jou mond uit. Die broodvennote is deur persoonlike reklame gewerf: kopers van die brode self, of by netwerkaangeleenthede waar 'n broodjie met belangstellendes gebreek word en 'n praatjie aangebied is.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Wat die kursusse aanbetref was daar al omtrent 250 leerlinge, waarvan 5 buitelanders: individue van Ghana, Spanje, Frankryk, Kanada en Australië.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> == Biblioteekdiens == === Carnegie-biblioteek === ==== Stigting ==== 'n Afvaardiging uit die publiek het op 4 April 1911 die Stadsraad genader, met die wens om jaarliks 'n bydrae te maak vir 'n biblioteek. Die raad was hiervoor te vinde, en 'n openbare vergadering van belangstellendes is belê. Die besluit is geneem om 'n biblioteek te stig, en die Carnegie-biblioteek het in dieselfde jaar nog tot stand gekom. Die dryfkrag agter die stigting was die "bekende, statige miss Koch, 'n oujongdame" van die plaas Biesiesfontein.<ref>Lochner, J.J. 1979. Die ontwikkeling van die dorp. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979.'' Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 71</ref> Of so lui J.J. Lochner se paragraaf in NG Moorreesburg se eeufeesboek. Die ware toedrag van sake is baie meer omvangryk [[Moorreesburg/Korrespondensie_ter_stigting_van_die_Carnegie-biblioteek_op_Moorreesburg|as mens eers die briewe onder oë kry.]] "Concert te Moorreesburg" verskyn as koerantkop op 24 Desember 1903 in ''De Zuid-Afrikaan''. Al was dit op die dag van die uitvoering bitter warm, en al kon mens nie verwag dat die boere van heinde en ver af sou opdaag nie, was die opkoms nietemin bevredigend en £12 is ingesamel. Die toegangskaartjies het 2 sjielings en 1 sjieling onderskeidelik gekos:<ref>[https://web.archive.org/web/20250823152110/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4200/za-1903-12-24.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan.'' 1903. Concert te Moorreesburg. 24 December 1903: 6]</ref> {{cquote| Het eerste van een reeks concerten, door de jongelieden van deze plaats onder leiding van juff. Koch te worden gegeven, de opbrengst waarvan bestemd is voor het aankopen van boeken voor een publieke leeskamer, liep gisteraand uitmuntend goed af. Het doel is ontegenzeggelijk goed en in het oefenen krijgen onze jonge menschen een kans om het sluimerend talent in menigeen te ontwikkelen, de smaak voor goede muziek wordt aangekweekt, terwijl velen voor achteruitgang op intellectueel gebied bewaard word. }} Op 1 Augustus 1905 verskyn 'n kort beriggie in ''De Zuid-Afrikaan''. Die vorige aand het die jongmense die tweede van 'n reeks konserte op Moorreesburg gelewer, waarvan die opbrengs bestem was vir 'n "boekerij". Daar was ook 'n groot opkoms van "buitenlieden",{{voetnota|plattelandsbewoners, of besoekers van buite die dorp wat op plase bly}} in so 'n mate dat laatkommers geen sitplek kon kry nie. Die korrespondent dink kinders moet liefs dieselfde toegangsgeld gevra word as dié van volwassenes, om sodoende die "onwenselike element" stellig te verminder sodat daar meer plek vir die ouer mense kan wees. Die eerste gedeelte van die program was puik. Die tweede helfte minder goed; die tussensprake was feitlik onhoorbaar, omdat die kinders wou "sien". Tog word die uitvoerders geloof vir die wyse waarop hulle hierdie moeilikheid die hoof gebied het.<ref>[https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-01.pdf?sequence=1&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. Moorreesburg. 1 Augustus:4, kolom 7]</ref> Op 19 April 1907 is die eerste aansoek gerig aan die Skots-Amerikaanse filantroop, [[Andrew Carnegie]], en het misluk. Reeds die afgelope twee jaar lank (dus, vanaf 1905 en vroeër) is konserte in Moorreesburg en omstreke gehou om geld in te samel. Uit 'n arm gemeenskap kon slegs £30 bymekaar geskraap word. In hul pleidooi word ook uitgewei hoe die Moorreesburgers tot onlangs toe nog van die wêreld afgesny was, en maar die geringste opvoeding geniet het. Selfs al is die brandende begeerte van die platsak inwoners (te wete kleinboere, kramers en ambagsmanne) daar, kan mens mos nie bloed uit 'n klip tap nie. Dit sal 'n klein ewigheid duur voordat daardie biblioteekdroom eendag bewaarheid word. Op 29 September 1908 verskyn byvoorbeeld die volgende uittreksel in ''De Zuid-Afrikaan'' (bladsy 5, kolom 7), wat handel oor een van die konserte wat Koch gereël en 'n week tevore aangebied is. Dit blyk teen dié tyd 'n jaarlikse instelling te wees. Cissy van Niekerk was die sangeres, en Cohen die violis.<ref>[https://web.archive.org/web/20250505091516/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4244/za-1908-09-29.pdf?sequence=13&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1908. Moorreesburg - publieke leeskamer. 29 September:5]</ref> {{cquote| '''Moorreesburg - Publieke leeskamer''' Op de avond van de 22ste dezer werd er alhier een konsert gegeven tot ondersteuning van het Publieke Leeskamer Fonds. De nette en geschikte kerkzaal, verlicht en versierd op een luisterrijke wijze, was gevuld met een aanzienlik aantal der inwoners van het dorp en omliggende boereplaatsen.<br> Ds. Retief wees in een kort openingswoord, betreffende het doel van het konsert, op de voordelen, welke een leeskamer verschaft, en meende dus, dat een onderneming als deze door het publiek ondersteun diende te worden. Hij noemde de naam van mej. Koch, als stichtster van het Fonds, en komplimenteerde haar over de ijver door haar aan de dag gelegd en de moeite en opoffering zich getroost, om dit konsert elke jaar een sukses te maken. Sprekende over het financiële, bleek het, dat een geschenk van £25 ontvangen werd van de ed. heer J.A.C. Graaff, L.W.R., alsook kleinere geschenken van de ed. heer F.S. Malan, L.W.V., de heer A.P.W. Immelman, L.W.V., en de heren Smuts en Koch. Hij bedankte verder mej. Cissy van Niekerk en de heer M. Cohen voor hun overkomst van Tulbagh en Piketberg respektievelik, om ook deel te nemen aan het programma. Het programma werd vervolgens op uitmuntende wijze afgehandeld.[...] }} Die eerste aansoek by Carnegie het moontlik misluk omrede die bedoelinge hopeloos te vaag omskryf was. Al het die poging misluk, bly hierdie korrespondensie by Carnegie geargiveer (en later, die Home Trust Co.).<ref>Home Trust Company. "Carnegie Public Library, Moorreesburg, South Africa." Correspondence. [August 21, 1911]. Columbia Digital Library Collections [Columbia University Libraries]. Toegang 14 Julie 2024. https://doi.org/10.7916/d8-7f0f-by77</ref> In Julie 1911 word 'n tweede poging aangewend. Die bewoording verander merkbaar. Ná 4 jaar se onverdrote ywer sedert die eerste briewepoging in 1907, is daar in 1911 nou altesaam £73 ingesamel, en ook maar net omdat 'n parlementslid £25 tot die fonds bygedra het; dáársonder, het die £30 nie eens verdubbel nie. Die gemeenskap het eenvoudig nie die geld of die middele nie. Hierdie keer word daar spesifiek gelet op die gegewe data wat verlang word, naamlik: die bevolkingstal wat voordeel sal trek uit 'n biblioteek en die impak daarvan; presies wat die wetgewing van die Kaapkolonie behels; {{voetnota|Al was unievorming in 1910, 'n jaar tevore, was van die wetgewing in die Kaapprovinsie nou uit die Kaapkoloniedae.}} hoeveel die regering bereid is om by te dra; of daar grond beskikbaar is; en wie verantwoordelik gaan wees vir die instandhouding van die biblioteek. Nou gaan dit ook nie meer gewoon net om arm plattelanders nie, nee, maar Suid-Afrikaners én Britte wat vir die hawermoutfabriek werk wat bevoordeel sal word. Die bevolking in die streek tel 3&nbsp;000 mense, wat eweneens by die biblioteek sal baatvind. Die munisipaliteit en die staat sal gesamentlik £100 per jaar betaal vir die instandhouding. Die NG Kerk het grond gratis beskikbaar gestel: 100 x 100 voet. En die gewenste bedrag word uitdruklik op papier gestel vir die oprigting van 'n biblioteek: £1&nbsp;500. Hierdie brief is op 10 Julie 1911 geskryf. Verder het Maria D. Koch (die sekretaresse van die biblioteekkomitee) ook strategies die troefkaart gespeel: as die woord van 'n stadsklerk, die burgemeester, die dorpsraad en die predikant nie 'n geldmagnaat kan oortuig nie, beroep sy haar op die hoogste gesag, naamlik die Minister van Opvoeding, [[François Stephanus Malan]], om 'n goeie woordjie vir haar te doen. Dit doen hy ook. Dit het die gewenste uitwerking. In 'n brief, gedagteken 21 Augustus 1911, word die aansoek toegestaan. J.P. du Toit, die voorsitter van die biblioteekkomitee, word deur hierdie brief daarvan in kennis gestel. £1 500 word bewillig slegs vir die oprigting van die gebou. Die voorgestelde planne kan maar gestuur word. Daar was twee voorgestelde planne: een wat slegs die boukoste sal dek (£1 500), die ander bouplan 'n bietjie goedkoper, om £300 aan boeke te bestee. Dit word so beskryf in die brief van 19 September 1911. Koch skryf op 22 September 1911 ook haar eie persoonlike brief aan Carnegie, waarin sy hom bedank, en doen ook 'n ontboeseming wat die biblioteek vir haar as mens beteken. Interessant genoeg word in hierdie brief gesê die komitee het al ''twee keer'' vantevore probeer ("and now when for the third time we've appealed to you for help"). Die bouplanne word uiteindelik in Oktober versend, soos 'n brief gedateer 23 Oktober 1911 dit stel. Die £1&nbsp;500-skenking word in die November 1911-uitgawe van ''The Library Journal'' aangeteken.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=Bp9JAAAAYAAJ&pg=GBS.PA603&hl=en_ZA&q=moorreesburg ''The Library Journal''. 1911. Gifts and Bequests. November, p. 603]</ref> Op 20 November 1911 kom die brief vanaf Carnegie se kantoor terug: die befondsing is uitsluitlik vir die boukoste bedoel, en nie vir die boeke nie; boonop is daar hopeloos te veel ingeboude afskortings by die planne ingeteken wat die koste omhoog jaag. 'n Paar los boekrakke kan ewe gemaklik en goedkoper 'n paar privaathoekies inrig. Een groot vertrek sonder enige afskortings is daarom veel beter gepas. Ook skort daar papierwerk rakende die aankope van die erf en of die munisipaliteit hom sal onderneem om die biblioteek te onderhou. Presies twee maande verloop, voordat Koch die volgende brief op 20 Januarie 1912 skryf. Die planne is ondertussen hersien en word nou versend. Sy laat egter ook nie na om te noem dat die nodige dokumente al die vorige jaar die 10de Julie ingedien is nie. Nietemin stuur sy die nodige brief saam. Op 20 Februarie 1912 is die planne goedgekeur en die biblioteekkomitee word gevra om Home Trust Co. in Hoboken, [[New Jersey]] te kontak. Carnegie gee Home Trust Co. op 5 Maart 1912 die opdrag om die geldsake te behartig. Byna 'n anderhalfjaar gaan verby. Maar uiteindelik word daardie briefie tog op 'n wintersdag op 24 Julie 1913 geskryf: die Carnegie-biblioteek is op Vrydag, '''20 Junie 1913''' op Moorreesburg '''geopen''', en deur niemand anders nie, as die Minister van Opvoeding, F.S. Malan, self. 'n Noenmaal is gehou en al die hoëlui van die streek was teenwoordig. Koch het wel nog net een laaste klein versoekie: 'n foto van Carnegie om in die biblioteek op te hang. Met die foto wat Andrew Carnegie gestuur het, kom die boodskap geteken op 13 September 1913: "Success to the Morreesburg Public Library".<ref name="AnnieBasson">[https://www.youtube.com/watch?v=_KbANuin8HI YouTube: Die Goeie Aarde: Hart van die Swartland]</ref> 'n Kleurfoto is in 1936 aan die biblioteek gestuur ter herdenking van sy honderdste verjaarsdag.<ref name="BMalan">[https://archive.org/details/sim_cape-librarian-kaapse-bibliotekaris_1958-12/page/n5/mode/2up?q=moorreesburg Malan, B. 1958. Moorreesburg se Carnegie-Biblioteek. In: ''Die Kaapse Bibliotekaris''. Desember, 4-5.]</ref> ==== Die jare ná stigting ==== Die Streeksbibliotekaresse van die Afdeling Malmesbury, mej. Betsie Malan, lig in die Desember 1958-uitgawe van ''Die Kaapse Bibliotekaris'' bietjie die sluier oor die nadraai.<ref name="BMalan" /> Nadat die kerkraad die perseel geskenk en die mooi gebou opgerig is, begin hulle met 'n bankbalans van £200 in die plus.<ref name="BMalan" /> Vergeleke met die [[Joachim Nikolaus von Dessin|Von Dessin]]-biblioteek wat vir 'n eeu lank in die Kaap stof vergader het omdat eeue-oue teologiese werke in Latyn nie noodwendig binne iedereen se smaak val nie, was geld by die Moorreesburgers die grootste struikelblok.<ref name="BMalan" /> Niks in die lewe is verniet nie - afgesien van personeelsalarisse moet ook nog nuwe boeke aangekoop word. Al is Hopefield en Moorreesburg selfs teen 1943<ref>[https://archive.org/details/sim_south-african-journal-of-library-and-information-science_1943-07_11_1/page/2/mode/2up?q=moorreesburg Varley, D. 1943. Cape Libraries To-day and To-morrow. ''Suid-Afrikaanse Biblioteke'' Julie, 11 (1):3]</ref> nog die enigste twee dorpsbiblioteke in die ganse Kaapprovinsie wat nié 'n subskripsiebiblioteek met ledegeld-heffing was nie (teen 1945 kom Albertinia<ref>[https://archive.org/details/sim_south-african-journal-of-library-and-information-science_1945-01_12_3/page/62/mode/2up?q=moorreesburg ''Suid-Afrikaanse Biblioteke''. 1945. Book Review: Libraries in the Cape Province. Januarie, 12(3): 63]</ref> se naam ook by, en in 1947 ook Joubertina en Kenhardt<ref name="Kenhardt">[https://archive.org/details/sim_south-african-journal-of-library-and-information-science_january-april-1947_14_3-4/page/92/mode/2up?q=moorreesburg Suid-Afrikaanse ''Biblioteke''. 1947. Library Notes and News. Januarie-April: 92]</ref>), is dit tot in die 1950's slegs in naam. Hierdie bepaling van gratis diens is omseil deur 'n donasie van minstens 5 sjielings (60 pennies) ''per boek'' per jaar van elkeen te eis wat wou lees.<ref name="BMalan" /> Tydens die depressiejare loop dinge drasties agteruit en teen 1933 beloop die skuld £66 in die minus. Die bibliotekaresse se salaris word verminder tot £1 10 sjielings per maand (sy moes ook poetsvrou speel), die aandure word afgeskaf (om elektrisiteit te bespaar). Ter aansporing, is sy egter geregtig op 10%-kommissie op alle donasies - wat haar sou aanspoor om geld in te samel. Die dorp is ook in wyke ingedeel en elke komiteelid moes, in 'n reeds versukkelde dorp, die dorpenaars gaan bearbei.<ref name="BMalan" /> Sake staan so: diegene wat nie wou lees nie, het nou nog minder leeslus. Die onderwysers voer weer aan die skoolbiblioteek is toegerus met genoeg leesstof - waarom moeite doen met die dorpsbiblioteek? Voorts is die Provinsiale toelaag met 25% besnoei; die Moorreesburg Munisipaliteit gee darem bietjie skiet met £16 per jaar. Slegs 46 nuwe boeke is in 1933 aangekoop; die ledetal is maar 56 persone. Die boeksirkulasie is 75 keer wat "verhalende lektuur" (fiksieboeke) per maand uitgeneem is, en 10 keer vir vakliteratuur (niefiksieboeke). Daardie jaar het gemiddeld slegs 10 tot 15 mense per dag die biblioteek besoek. Aan die een kant word gekla oor daar te min Afrikaanse boeke op die rakke is, maar aan die ander kant is daar oor 'n lang tydperk slegs 2 Afrikaanse boeke uitgeneem. (Selfs in 1958 is daar "altyd die klagte dat die Afrikaanse rakke leeg is, maar dis omdat al die boeke uitgeneem is en die mense feitlik net Afrikaans lees!").<ref name="BMalan" /> Teen 1937 is die bankbalans weer £27, 9 sjielings en 1 pennie in die plus, maar die moontlikheid word tog oorweeg om, soos die res van die Kaap, en te oordeel aan die onvolhoubaarheid, maar oor te gaan na 'n subskripsiebiblioteek. By navraag, raai die Suid-Afrikaanse Openbare Biblioteek hul egter aan dat die dorpsmunisipalitet die biblioteek van Moorreesburg geheel en al moet oorneem (maar sulke versoeke en vertoë is al voorheen vrugteloos aan die munisipaliteit gerig). Verder word die woord "Subskripsiebiblioteek" alleen as 'n [[anachronisme]] beskou, en Moorreesburg se biblioteek moet maar wag vir die verslag van die Interdepartementele Komitee, sodat die Provinsiale Administrasie die verantwoordelikheid kan oorneem.<ref name="BMalan" /> Dit sou egter nog byna 20 jaar duur.<ref name="BMalan" /> Op 31 Augustus 1946 verduidelik die eerste Provinsiale Biblioteekorganiseerder, mnr. S.J. Kritzinger,<ref name="Kenhardt" /> hoe 'n vrye biblioteekskema werk. Dit duur egter nog tot 1953 voordat die biblioteek uiteindelik by die ou skema kon aansluit. Eers omtrent 3 jaar ná die nuwe ordonnansie kon die Moorreesburg Munisipaliteit so ver gekry word om by die nuwe Biblioteekdiens aan te sluit. Hierna volg die herstelwerk. Hierdie modernisering sluit in: die ou meubels is herrangskik en nuwe rakke is vir die kinderafdeling ingerig; die ou stowwerige en "doodse" gebou is opgevrolik met pastelkleurige mure en nuwe vloerbedekking wat kleurryker vertoon; genoeg rakspasie het die biblioteek lig en ruim laat voel. Die Carnegie-biblioteek kon opnuut op 12 September heropen word.<ref name="BMalan" /> Daar was natuurlik kritiek uitgespreek oor hierdie 'geldverkwisting', want "Moorreesburg se mense lees tog nie". Die teendeel is egter bewys met "die regte bibliotekaresse in 'n aantreklike gebou", waardeur die mense "feitlik aangelok word". Drie weke nadat die biblioteek weer oopgemaak het, is die ledetal byna 300 persone en die boeksirkulasie 1 764, meer as dubbeld soveel boeke as wat in die verlede maandeliks gelees is.<ref name="BMalan" /> Die geesdriftige bibliotekaresse hier ter sprake is "mev. Naude", die dogter van mnr. Walters, wat, net soos sy, ook 'n ywerige lid van die Biblioteekkomitee was. Haar naam verskyn trouens reeds in die notules van die 1930's, eers as jongmeisie, daarna as getroude vrou.<ref name="BMalan" /> ==== Tot Nasionale Gedenkwaardigheid verklaar ==== In die Staatskoerant van 17 Augustus 1984 word die Ou Carnegie/Biblioteekgebou tot Nasionale Gedenkwaardigheid verklaar. Die proklamasie lui so (in die Afrikaanse kolom, tikfoute ingesluit):<ref>[https://web.archive.org/web/20240713182757/https://sahris.sahra.org.za/sites/default/files/gazettes/9384-1790%20Carnegie%20Library%2C%20Church%20Street%2C%20Moorreesburg.pdf Kennisgewing No. 1790 van 17 Augustus 1984 (Staatskoerant uitgawe 9384), digitaal verkry vanaf https://sahris.sahra.org.za/node/30620 ]</ref> {{cquote| WET OP OORLOGSGRAFTE EN NASIONALE GEDENKWAARDIGHEDE, No. 28 VAN 1969 VERKLARING VAN DIE EIENDOM MET INBEGRIP VAN DIE OU CARNEGIE/BIBLIOTEEKGEBOU DAAROP, GELEË IN KERKSTRAAT, MOORREESBURG. Kragtens die bevoegdheid my verleen by artikel 10 (1) van die Wet op Oorlogsgrafte en Nasionale Gedenkwaardighede, 1969 (Wet 28 van 1969), verklaar ek, Gerrit van Niekerk Viljoen, Minister van Nasionale Opvoeding, hierby die eiendom, met inbegrip van die ou Carnegie-biblioteek daarop, geleë in Kerkstraat, Morreesburg, tot nasionale gedenkwaardigheid. ''Beskrywing'' Die eiendom met inbegrip van die ou Carnegie-biblioteekgebou daarop, geleë op sekere stuk grond te Moorreesburg, afdeling Malmesburg, synde Perseel C.L. (nou bekend as Erf 123, Moorreesburg), en groot nege-en-sestig (69) vierkante roede en sestig (60) vierkante voet. Transportakte 7228/1913, gedateer 27 Augustus 1913. ''Historiese en argitektoniese belang'' Hierdie indrukwekkende gebou, ontwerp deur die argitek N.T. Cowin, is in 1913 opgerig op grond geskenk deur die Nederduits Gereformeerde Kerk, Moorreesburg. Die boukoste wat £1 500 beloop het, is deur Andrew Carnegie van Skotland bewillig en nadat die gebou voltooi is is dit na hom vernoem. Die totstandkoming van die Carnegie-biblioteek is te danke aan die ywer en deursettingsvermoë van mej. M. D. Koch van die plaas Biesjesfontein, wat dié projek van stapel gestuur het. 10/2/1116. G. VAN N. VILJOEN, Minister van Nasionale Opvoeding. }} Op die tweetalige kennisgewing verskyn die volgende (en veel bondiger) Afrikaanse bewoording: {| border=1 cellpadding=4 style="border-collapse: collapse; border: 1px solid var(--base-color);" |- style="vertical-align:top;text-align:center;" | | Hierdie gebou, ontwerp deur die argitek N.T. Cowin, is in<br /> 1913 opgerig op grond geskenk deur die Ned. Geref. Kerk.<br /> Die boukoste wat £1 500 beloop het, is deur Andrew <br /> Carnegie van Skotland bewillig. Die projek is deur<br /> Mej. M.D. Koch van die plaas Biesjesfontein, Moorreesburg,<br /> van stapel gestuur.<br /> Geproklameer 1984 |} <gallery> File:Moorreesburg Carnegie library plaque.jpg File:Carnegie library 002.jpg File:Moorreesburg Carnegie Library 03.jpg File:Moorreesburg Carnegie Library 04.jpg </gallery> Minder as 'n jaar later maak die bibliotekaresse, mev. M.J. Kellerman, melding van hierdie gebeurtenis in die ''Kaapse Bibliotekaris''. Aangesien die biblioteek oor heelwat foto's, briefwisseling en selfs die spyskaart ten tyde van die openingsplegtigheid in 1913 beskik, oorweeg die biblioteekkomitee om 'n fondsinsameling te hou, met die doel voor oë om 'n uitstalkas aan te skaf waarin al die historiese dokumente in die biblioteek uitgestal kan word. Dié idee spruit voort nadat die biblioteek die vorige jaar 'n kompetisie gereël het om 'n kerspartytjie vir die storietyd-kleuters te hou - R123,00 is die vorige jaar toe vir die kerspartytjie ingesamel. <ref>[https://web.archive.org/web/20250302130907/https://www.westerncape.gov.za/cas/files/wcg-blob-files?file=2024-11/6-june-july.pdf&type=file Kellerman, M.J. 1985. Brokkies en menings: Moorreesburg Biblioteek word 'n Nasionale Gedenkwaardigheid. ''Kaapse bibliotekaris'', Junie/Julie, p. 21-22]</ref> Dit is miskien iets besonders of wetenswaardig dat 'n "stukkie rymelary" deur 'n getroue leser geskryf en opgedra is aan die ou biblioteek en sy personeel, wat bibliotekaresse Retha Kellerman nog gedeel het in die ''Kaapse Bibliotekaris'' in 2001, 3 jaar voor die nuwe biblioteek sou open. As toeligting staan daar: "Samou is 'n bynaam vir Moorreesburg en Dirkie Uys, die skool op ons dorp, se naam."<ref name="KB.2001.MrtApr.53">Kellerman, R. 2001. Biblioteekblapse: Moorreesburg Biblioteek. ''Kaapse Bibliotekaris'', Maart/April:53</ref> {{cquote| '''Die Samou Dorpsbiblioteek''' <br> Toe ek nog ' n kind was en in Dirkie Uys<br> Moes ons in die biblioteek so stil wees soos 'n muis<br> 'n Heilige vrees het ons gehad<br> As die ou kwaai bibliotekaresse met ons praat.<br> Boeke moes behandel word met respek<br> Daarom mag ons nie raas in dié plek<br> Kennis in boeke het ons nog nie waardeer,<br> Dit maar eers toe ons groter word, geleer.<br> Baie kennis is in bundels hier saamgebind<br> Sodat elkeen dit wat hy soek hier kan vind<br> Om 'n studie te maak van interessante dinge in die biblioteek<br> Sal mens tyd moet maak elke dag van die week.<br> As jy wil ontspan, is 'n boek die aangewese ding<br> Om jou weer in die regte stemming te bring<br> As 'n leser sê hy kyk vir 'n sekere boek<br> Weet die dames wat daar werk, net waar om daarvoor te gaan soek.<br> Om biblioteek toe te gaan is iets om na uit te sien<br> As jy weet hoe vriendelik dié mense jou bedien<br> Hulle is altyd spontaan en Hulle is altyd spontaan en vol van 'n glimlag<br> As jy daar inkom elke dag.<br> }} Dieselfde leser se eggenoot het iets oor die personeel geskryf, wat ook in dieselfde 2001-rubriek verskyn:<ref name="KB.2001.MrtApr.53" /> {{cquote| '''Die biblioteek op Moorreesburg''' Die biblioteek op Samou<br> is ' n lieflike ou klipgebou.<br> Dit is iets om beslis te bewaar,<br> vanaf die boudatum bestaan dit al 86 jaar.<br> Die argitek meneer Cowin het eers die plan voltooi<br> sodat meneer Carnegie toestemming kon gee vir die spit van die eerste sooi.<br> Meneer Andrew Carnegie, 'n man om te onthou,<br> want hy het dit uit sy eie sak laat bou.<br> Die getal boeke is onbekend, maar dit sal baie wees<br> Ek sal nie onderneem om dit in my lewe deur te lees.<br> Die hart van die plek lê in die personeel,<br> Hart en siel in hul werk, geen probleem vir hul te veel.<br> Die vier dames wat die plek beman is vriendelik en te alle tye behulpsaam.<br> Ons noem hul ook sommer op hul naam,<br> vir Retha, Dalene, Katrina of Cecelia<br> As jy iets wil weet kan jy enigeen vra<br> My vrou laat my somtyds in die steek<br> solank sy net betyds kan wees by die biblioteek.<br> As hul nie te besig is, kan hul baie skerts en lag<br> Sy geniet hul geselskap al moet ek soms lank tuis vir haar wag. }} De Klerk skryf in 2021 op ''The Heritage Portal'' daar was oorspronklik twaalf Carnegie Biblioteke dwarsoor Suid-Afrika opgerig, maar daarvan het slegs sewe oorgebly, waarvan die Moorreesburg s'n een is.<ref>[https://www.theheritageportal.co.za/article/five-lost-seven-remain-carnegie-libraries-south-africa De Klerk, S.J. 2021. Five Lost Seven Remain: The Carnegie Libraries of South Africa. ''The Heritage Portal''. September, 24.]</ref> Isabel Young, Biblioteekbestuurder van Swartland, skryf in die ''Kaapse Bibliotekaris'' van Julie/Augustus 2024 : "Die gebou is in ’n baie goeie toestand en huisves tans die dorp se toerismeburo."<ref name="Young2024">[https://web.archive.org/web/20250224122200/https://d7.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/ja24_cape_librarian.pdf Young, I. 2024. Moorreesburg Biblioteek vier sy 20ste verjaarsdag. ''Kaapse Bibliotekaris'', Julie/Augustus:3]</ref> === Rosenhof Openbare Biblioteek === In 1967 word 'n gebou in die Rosenhofgebied opgerig, wat die gesondheidskliniek, behuisingskantoor en biblioteek gehuisves het. Die gesondheidskliniek skuif in 1994 na die gesondheidsentrum op die dorp. Later skuif die behuisingskantoor na die kliniekafdeling van die ou gebou, met die ou ruimte van die behuisingskantoor wat leegstaan. In 1995 besluit die munisipaliteit om die biblioteek met hierdie beskikbare ruimte te vergroot. Nadat die middelmuur uitgebreek is (die verbreking het R12&nbsp;000 beloop), is die rakke verskuif, die matte gelê, nuwe gordyne opgehang. Ook die biblioteek se oprit is geteer, en teen 1996 vind mens ook 'n nuwe uitgelegte tuintjie voor die gebou.<ref name="DeVilliers.1996" /> In die ''Kaapse Bibliotekaris'' van November/Desember 1996 word die bouplan van die nuwe Rosenhof Biblioteek afgedruk.<ref name="DeVilliers.1996" /> Die vloeroppervlakte het 62&nbsp;m² beslaan. Die voorraad boeke was 5&nbsp;342, die kunsafdrukke 13, die videokassette 20, die musiekkassette 6. Die ledetal onder die volwassenes was maar gering (295), maar die kinders was 690. Die jaarlikse sirkulasiesyfer in 1995 was 24&nbsp;180.<ref name="DeVilliers.1996" /> Die bibliotekaresse, mev. Mary Marais, was sedert 1977 in die biblioteek werksaam. Die leerlinge van die Laurie Hugo Primêre Skool, maar ook van Skoonspruit Sekondêr (van Malmesbury) en Steynville (Piketberg) is hier bedien, veral nadat die skoolleerplan met die koms van die nuwe demokratiese bewind verander het en meer inligting deur naslaanwerk van buite ingewin moes word. Die biblioteek is later met 'n fotostaatmasjien toegerus, wat die druk by die munisipale kantore verminder het. Die tydskrifsirkulasie was betreklik hoog vir so 'n kleinerige biblioteek: 605 vir 1995.<ref name="DeVilliers.1996">[https://archive.org/details/sim_cape-librarian-kaapse-bibliotekaris_november-december-1996_40_10/page/44/mode/2up De Villiers, A. 1996. Rosenhof Openbare Biblioteek. ''Kaapse Bibliotekaris''. November-Desember (40) 10:44]</ref> Onder die hofie 'Moorreesburg personeel presteer' skryf die redaksie van die ''Kaapse Bibliotekaris'' (Maart/April, 1999):<ref>[https://web.archive.org/web/20250518074830/https://www.westerncape.gov.za/cas/files/wcg-blob-files?file=2024-11/2-march-april.pdf&type=file ''Kaapse Bibliotekaris''. 1999. Moorreesburg personeel presteer. Maart/April:2]</ref> {{cquote| Mary Marais, bibliotekaris van Rosenhof Biblioteek en Katriena Matthews, skoonmaker, het elkeen onlangs 'n sertifikaat vir 21 jaar diens ontvang. Terselfdertyd het Retha Kellerman, bibliotekaris by Moorreesburg Openbare Biblioteek ook 'n sertifikaat vir 18 jaar diens ontvang. Die sertifikate is tydens 'n geselligheid deur Raadsheer C de Jongh, die burgemeester van Moorreesburg, aan almal oorhandig. Tydens die geselligheid is afskeid geneem van Mary Marais, wat vir 21 jaar getroue diens by Rosenhof Biblioteek gelewer het. Sy was 'n ware staatmaker en het die afgelope jare diep spore in die gemeenskap getrap. Sy was alombekend en bemind en haar vriendelike glimlag en behulpsaamheid, sal deur groot en klein gemis word. Baie geluk aan almal! }} === Moorreesburg Openbare Biblioteek (sedert 2004) === Reeds in 1958 is daar 'n behoefte aan fasiliteite soos 'n projeksiekamer by die Carnegie-biblioteek uitgespreek (soos om skyfies (dias) te vertoon).<ref name="BMalan" /> Dit voel dus teenstrydig om 'n biblioteekgebou tot Nasionale Gedenkwaardigheid te verklaar en feitlik op papier vas te teken, net sodat daar nie verbouings kan plaasvind om aan moderne behoeftes te voldoen nie; die behoeftes het met verloop van tyd immers nie verminder nie. Ook die Rosenhof-biblioteek sou met die nuwe skoolleerplan kort voor lank nie meer geskik wees nie. In 2002 word bekend gemaak die Provinsiale Wes-Kaapse Biblioteekdiens het 'n subsidie van R2&nbsp;100&nbsp;000 toegestaan vir die bou en oprigting van 'n nuwe openbare biblioteek op Moorreesburg. Die nuwe biblioteek vervang sodoende die Carnegie-biblioteek, asook die biblioteek te Rosenhof.<ref>[https://web.archive.org/web/20240713164147/https://www.westerncape.gov.za/text/2003/09a-ar_of_the_wcape_prov_library_service_2002_afr.pdf Jaarverslag van die Provinsiale Wes-Kaapse Biblioteekdiens, 2002/2003. Onder: Streekorganisasie, Nuwe fasiliteite en opgraderings, Boland. bl. 3]</ref> Die nuutgeboude Moorreesburg Openbare Biblioteek is in Maart 2004 geopen.<ref>[https://web.archive.org/web/20240713190634/https://www.westerncape.gov.za/text/2004/11/lib_services_2003_04_afr.pdf Jaarverslag van die Provinsiale Wes-Kaapse Biblioteekdiens, 2003/2004. Onder: Streekorganisasie, Nuwe fasiliteite en opgraderings, Boland. bl. 11]</ref> In die November/Desember 2004-uitgawe van die ''Kaapse Bibliotekaris'' word die nuwe biblioteek baie kortliks opgesom. Wat hier opval is die "pragtige donkerhout afwerkings met 'n besondere interessante toonbank", maar ook: "die hoë plafon dra by tot die besondere atmosfeer". Daar staan ook kindermeubels in vrolike kleure in die kinderafdeling wat met die donker hout van die boekrakke kontrasteer en by die volwasse kant nooi 'n ruim leesarea die gebruikers om in die biblioteek te vertoef. Verder word nog 'n bietjie detail verskaf: Die amptelike opening was op 30 Maart 2004. Die boekvoorraad staan op 21&nbsp;000. Die biblioteek beskik oor 'n "stewige" ledetal van 3&nbsp;042 mense. Die jaarlikse sirkulasie is 85&nbsp;901 keer wat boeke uitgeneem of hernieu is. Die totale oppervlak van die biblioteek beslaan 643&nbsp;m². Daar is 5 personeellede werksaam. En die argitekte van die gebou was Winston Lederie en Corrie de Swardt.<ref>[https://archive.org/details/sim_cape-librarian-kaapse-bibliotekaris_november-december-2004_48_6/page/19/mode/2up . De Villiers, J. 2004. Moorreesburg/Hermanus: van golwende koringlande tot deinende branders... ''Kaapse Bibliotekaris'', November/Desember, 48(6):38-39.]</ref> In Mei/Junie 2011 word die volgende personeellede van die biblioteek genoem: Cecelia Larey (bibliotekaris); Rocelle van der Horst (voorwaardelike toelae); Colleen Atkins (biblioteekhulp); Bonita Cupido (biblioteekassistent); Natasha Prins (biblioteekassistent) en Bellinda Saunders (biblioteekassistent).<ref>Loock, I. 2011. The Library Route: Swartland Munisipaliteit. ''Kaapse Bibliotekaris'', Mei/Junie:53-54.</ref> Volgens die erfwaardasie van 1 Julie 2023 is die erfgrootte waarop die biblioteek staan 3&nbsp;902&nbsp;m² en die erfwaarde alleen geraam op R3&nbsp;389&nbsp;000.<ref>[https://web.archive.org/web/20240614024043/https://www.swartland.org.za/media/docs/2023/Valuation_Rolls/Algemene_Waardasies_2023/Moorreesburg.pdf Swartland Municipality General Valuation for 2023, ingevolge Artikel 30 van die Munisipale Eiendomsbelastingwet 6 van 2004], sien bl. 78.</ref> Op 28 Maart 2024 is die 20-jarige bestaan van die biblioteek gevier. By hierdie geleentheid het die voormalige bibliotekaresse van die Moorreesburg Carnegie Biblioteek, Retha Kellerman, as gasspreker opgetree, en onder meer uitgewei oor die leesstof wat die lesers destyds uitgeneem het, hoe die publiek die biblioteek as 'n "oase" met die wonderlikste boeke beskou het, hoe aanstellings gedoen is, asook staaltjies oor die personeel en die afwagting op nuwe boeke. Personeel soos Cecelia Larey (bibliotekaresse) en Belinda Saunders (biblioteekassistent) wat destyds saam met haar gewerk het, is nog werksaam by die Moorreesburg Biblioteek. Die biblioteek beskik oor fasiliteite soos gratis internettoegang en rekenaargebruik, 'n fotostaatmasjien en internet-afdrukdiens. Jonk en oud word bedien: Skole en kleuterskole besoek die biblioteek nog gereeld; ouetehuisbesoeke en spesiale uitreike na seniorburgers word nie agterweë gelaat nie. Kinders word nie alleen gehelp met geletterdheid nie, maar ook rekenaargebruik.<ref name="Young2024" /> In 'n 2024-onderhoud met Cecelia Larey, Senior Bibliotekaresse by Moorreesburg-biblioteek, sê sy van die gewildste genres is speurverhale, rillers, spanningsverhale, Christelike fiksie en romanse. Sy ondervind die lesers het nie meer voorkeure nie; hulle lees nie slegs letterkunde soos voorheen nie, maar sluit ook lektuur in, soos romanse.<ref name="Cecelia Larey2024">[https://web.archive.org/web/20241110015921/https://www.litnet.co.za/ons-biblioteke-n-onderhoud-met-cecelia-larey/ ''Litnet''. 2024. Ons biblioteke: ’n onderhoud met Cecelia Larey. 9 Oktober.]</ref> Die gewildste titels wat sy tydens die onderhoud onder die lesers ervaar, sluit in: ''Anderman se vrou'' (Chris Karsten), ''Bloedfamilie'' (Elsa Hamersma), ''Buit'' (Dibi Breytenbach), ''Die losprys'' (Dee Henderson), ''Die rooi koord'' (Francine Rivers), ''Doolhof'' (Rudie van Rensburg), ''Gifbeker'' (Irna van Zyl), ''Hulle noem haar Carminda'' (E Kotze), ''Die kinders van spookwerwe'' (Lize Albertyn-du Toit), ''Klikbek'' (Sidney Gilroy), ''Leo'' (Deon Meyer), ''Minder as niks'' (Irma Venter), ''Die hart soek wat hy soek'' (René van Zyl), ''Ons skulde'' (PP Fourie), ''Roofdier'' (Marie Lotz), ''Soen my, asseblief'' (Dina Botha) en ''Verbly julle in die hoop'' (Helena Hugo).<ref name="Cecelia Larey2024" /> Wat die internet as bedreiging vir die biblioteekwese betref: die biblioteeklede weet nou al 'n boek is meer betroubaar. Die internet word in die biblioteek gebruik, maar tot 'n mindere mate om aanlyn te lees. Sy voel ook baie sterk daaroor dat mens jou gemeenskap se leesbehoeftes in ag moet neem: dit help nie die boekevoorraad bestaan slegs uit 40% Afrikaanse titels, terwyl die leserspubliek inderdaad 80% Afrikaanssprekend is nie.<ref name="Cecelia Larey2024" /> In April 2023/Maart 2024 is die voorraad boeke, tydskrifte, ens. 19 645 items,<ref name="Sirkulasiesyfers2023.2024" /> en 2024/2025 toon 19 132 items.<ref name="Sirkulasiesyfers2024.2025" /> === Sirkulasiesyfers === In 2004 word die syfers van die nuwe biblioteekgebou (open Maart 2004) en die einde van Rosenhof (sluit Maart 2004) soos volg verstrek:<ref name="Sirkulasiesyfers2004">[https://web.archive.org/web/20190517025703/https://www.westerncape.gov.za/sites/www.westerncape.gov.za/files/documents/2006/5/annual_review2004_05.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2004. p. 38]</ref> {| class="wikitable" ! rowspan="3" | Biblioteek ! colspan="8" |Boeksirkulasie (2004) ! rowspan="3" | Totale <center>Boeksirkulasie</center> ! rowspan="3" | Tydskrif-sirkulasie |- ! colspan="4" |Volwassenes ! colspan="4" |Kinders |- |Afrikaanse<br> fiksie |Engelse<br> fiksie |Xhosa-<br>fiksie |Vaklektuur/<br> niefiksie |Afrikaanse<br> fiksie |Engelse<br> fiksie |Xhosa-<br> fiksie |Vaklektuur/<br> niefiksie |- !Moorreesburg |62 179 |12 344 |0 |7 291 |16 483 |7 345 |0 |2 019 |107 661 |3 002 |- !Rosenhof |2 337 |66 |0 |119 |815 |160 |0 |46 |3 543 |641 |} Die syfers toon ook die gevoelige knou wat die Covid-19-grendeltydperk die sirkulasiesyfers van die Moorreesburg Openbare Biblioteek toegedien het. {| class="wikitable" ! rowspan="3" |Jaar ! colspan="8" |Boeksirkulasie ! rowspan="3" | Totaal ! rowspan="3" | Tydskrif-sirkulasie |- ! colspan="4" |Volwassenes ! colspan="4" |Kinders |- |Afrikaanse<br> fiksie |Engelse<br> fiksie |Xhosa-<br> fiksie |Vaklektuur/<br> niefiksie |Afrikaanse<br> fiksie |Engelse<br> fiksie |Xhosa-<br> fiksie |Vaklektuur/<br> niefiksie |- !April 2024 tot  Maart 2025<ref name="Sirkulasiesyfers2024.2025">[https://web.archive.org/web/20260408185839/https://www.westerncape.gov.za/cas/files/wcg-blob-files?file=2026-03/annual-review-2024-2025.pdf&type=file Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag April 2024 tot Maart 2025. p. 115]</ref> |18 504 |4 626 |0 |1 071 |5 702 |1 881 |1 |343 |32 128 |350 |- !April 2023 tot  Maart 2024<ref name="Sirkulasiesyfers2023.2024">[https://web.archive.org/web/20250403165255/https://www.westerncape.gov.za/cas/files/wcg-blob-files?file=2025-03/western-cape-library-service-annual-review-2023-2024.pdf&type=file Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag April 2023 tot Maart 2024. p. 97]</ref> |18 343 |4 003 |1 |861 |4 970 |1 551 |0 |274 |30 094 |454 |- !April 2022 tot  Maart 2023<ref name="Sirkulasiesyfers2022.2023" /> |17 607 |3 921 |0 |827 |4 213 |1 558 |0 |497 |28 623 |845 |- !April 2021 tot Maart 2022<ref name="Sirkulasiesyfers2021.2022" /> |14 701 |3 493 |0 |559 |2 357 |1 196 |0 |191 |22 497 |985 |- !April 2020 tot Maart 2021<ref name="Sirkulasiesyfers2020.2021">[https://web.archive.org/web/20240615183129/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/western_cape_library_service_annual_review_20-21_trilingual.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag April 2020 tot Maart 2021. p. 85]</ref> (Covid-tydperk) |10 842 |2 136 |2 |461 |1 356 |664 |2 |129 |15 592 |851 |- !Kalenderjaar 2019<ref name="Sirkulasiesyfers2019">{{Cite web |url=https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/western_cape_library_service_annual_review_2019-20.pdf |title=Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2019. p. 70 |access-date=20 Julie 2024 |archive-date=20 Julie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240720082221/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/western_cape_library_service_annual_review_2019-20.pdf |url-status=dead }}</ref> |39 081 |6 411 |2 |3 537 |6 268 |2 184 |64 |16 666 |74 213 |3 987 |- !Kalenderjaar 2018<ref name="Sirkulasiesyfers2018">[https://web.archive.org/web/20240701035606/https://www.westerncape.gov.za/assets/library_service_annual_review_2018-2019.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2018. p. 65]</ref> |41 089 |6 256 |2 |5 540 |7 566 |2 539 |18 |26 065 |89 075 |5 963 |- !Kalenderjaar 2017<ref name="Sirkulasiesyfers2017">[https://web.archive.org/web/20240717104105/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/annual_review_library_service_17-18.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2017. p. 76]</ref> |37 222 |5 968 |9 |2 951 |7 368 |2 392 |1 |14 810 |70 721 |4 222 |- !Kalenderjaar 2016<ref name="Sirkulasiesyfers2016">[https://web.archive.org/web/20240705235735/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/ar_16-17_all.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2016. p. 63]</ref> |43 278 |7 051 |9 |3 502 |10 123 |3 468 |10 |8 922 |76 363 |4 691 |- !Kalenderjaar 2015<ref name="Sirkulasiesyfers2015">[https://web.archive.org/web/20240704052411/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/library_service_annual_review_2015-16_all_3_official_languages_0.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2015. p. 63]</ref> |46 975 |7 155 |1 |3 586 |10 127 |3 825 |27 |3 035 |74 731 |4 063 |- !Kalenderjaar 2014<ref name="Sirkulasiesyfers2014">[https://web.archive.org/web/20240703232704/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/jaaroorsig_2014-5_afrikaans.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2014. p. 33]</ref> |52 218 |6 910 |13 |4 304 |10 233 |3 640 |9 |6 077 |83 404 |4 119 |- !Kalenderjaar 2013<ref name="Sirkulasiesyfers2013">[https://web.archive.org/web/20240513164444/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/finaal_statistiek_jaaroorsig_2013_-_14_afr_23_feb_0.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2013: Wes-Kaap vergelykings. p. 10]</ref> |52 853 |7 192 |31 |4 721 |12 166 |3 664 |29 |4 252 |84 908 |4 386 |- !Kalenderjaar 2012<ref>Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2012. p. 29</ref> |54 477 |8 588 |2 |4 411 |11 569 |3 866 |16 |2 383 |85 312 |4 364 |- !Kalenderjaar 2011<ref name="Sirkulasiesyfers2011">[https://web.archive.org/web/20240701151810/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/western_cape_library_servce_annual_review_afrikaans_2011-12_0.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2011. p. 45]</ref> |57 938 |9 154 |31 |5 392 |14 993 |4 408 |36 |3 718 |95 670 |4 284 |- !Kalenderjaar 2010 |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |- !Kalenderjaar 2009<ref name="Sirkulasiesyfers2008.2009">[https://web.archive.org/web/20220628212152/https://www.westerncape.gov.za/sites/www.westerncape.gov.za/files/documents/2011/5/western_cape_library_services_annual_review_200820092010_in_3_official_languages_of_the_western_cape.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2008 en 2009. p. 47 & 65]</ref> |58 149 |9 590 |51 |5 666 |13 791 |4 468 |5 |2 688 |94 408 |4 511 |- !Kalenderjaar 2008<ref name="Sirkulasiesyfers2008.2009" /> |54 813 |11 214 |0 |5 604 |13 852 |4565 |0 |1 808 |91 856 |4 219 |- !Kalenderjaar 2007<ref name="Sirkulasiesyfers2006.2007">[https://web.archive.org/web/20240627133401/https://www.westerncape.gov.za/sites/www.westerncape.gov.za/files/documents/2011/5/western_cape_library_services_annual_review_20072008.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2006 en 2007. p. 31 & 47]</ref> |54 313 |11 087 |0 |5 676 |14 755 |5 173 |0 |1 778 |92 782 |4 600 |- !Kalenderjaar 2006<ref name="Sirkulasiesyfers2006.2007" /> |60 375 |12 202 |0 |7 390 |16 497 |5 319 |0 |2 045 |103 828 |4 752 |} Op 17 Augustus 2021 is staatsbefondsde e-boeke en luisterboeke deur die Libby-toepassingsprogram vir elke Wes-Kaapse biblioteeklid beskikbaar gestel.<ref>[https://archive.is/KHEFO Western Cape Government. 2021. E-books now available to Western Cape public library users. 17 August.]</ref><ref>[https://archive.is/WuU15 Accessing eBooks remotely through the Western Cape Library Service.]</ref> Sover dit die Moorreesburg Openbare Biblioteek aangaan: die statistiek rakende die uitneem van e-boeke en luisterboeke, deur die Overdrive/Libby-toepassing, toon 'n baie geleidelike opgang. Vanaf April (dus, eintlik 17 Augustus) 2021 tot Maart 2022 is die e-boeke 103 keer uitgeneem, en luisterboeke 0 keer. In dieselfde tydperk het die lede van die Malmesbury Openbare Biblioteek die e-boeke 331 keer uitgeneem, en die luisterboeke 4 keer. Vergeleke hiermee, het die lede van die Bredasdorp Openbare Biblioteek in die Overberg in dieselfde tydperk 656 keer e-boeke uitgeneem, asook 35 keer die luisterboeke.<ref name="Sirkulasiesyfers2021.2022">[https://web.archive.org/web/20240720081200/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/western_cape_library_service_annual_review_2021-2022.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag April 2021 tot Maart 2022. p. 85]</ref> April 2022 tot Maart 2023 toon dit duidelik: onbekend is onbemind. Wat sirkulasiesyfers van e-boeke en luisterboeke aanbetref, is Moorreesburg se syfers vir e-boeke 259 keer en luisterboeke 31 keer, en Malmesbury s'n 743 en 50 keer onderskeidelik. Elkeen van hierdie Swartlandse dorpe word nog in die skadu gestel deur die Bredasdorp Openbare Biblioteek, wie se lede die provinsiale e-boeke 1 582 keer uitgeneem het, en luisterboeke 164 keer.<ref name="Sirkulasiesyfers2022.2023">[https://web.archive.org/web/20240717104424/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/annual_review_2022-2023.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag April 2022 tot Maart 2023. p. 91]</ref> Die syfers toon 'n gestadigde toename in die biblioteekjaar 2023/2024,<ref name="Sirkulasiesyfers2023.2024" /> maar byna-byna 'n verdriedubbeling in 2024/2025.<ref name="Sirkulasiesyfers2024.2025" /> {| class="wikitable" ! rowspan="3" | Tydperk ! colspan="6" |Overdrive/Libby-sirkulasie |- ! colspan="2" |Moorreesburg (Swartland) ! colspan="2" |Malmesbury (Swartland) ! colspan="2" |Bredasdorp (Overberg) |- |E-boeke |Luisterboeke |E-boeke |Luisterboeke |E-boeke |Luisterboeke |- !April 2024 tot Maart 2025 |911 |9 |1 666 |374 |3 745 |535 |- !April 2023 tot Maart 2024 |359 |17 |905 |252 |2 303 |330 |- !April 2022 tot Maart 2023 |259 |31 |743 |50 |1 582 |164 |- !April 2021 tot Maart 2022 |103 |0 |331 |4 |656 |35 |} == Toerisme en dorpsgees == Toerisme is, soos 'n gedig, 'n woordespel: elemente word met die hand uitgesoek en belig om 'n sekere bemarkbare beeld of indruk te skep en uit te straal. In '''1944''' word 'n Duitse grammatika- en leesboek vir Afrikaanse hoërskoolleerlinge geskryf deur 'n onderwyser van die Hoërskool vir Seuns, in die [[Paarl]], mnr. P.H. de V. Uys. In die taalboek tref mens 'n eenvoudige leesstuk aan wat oorspronklik bedoel was om die lidwoordveranderinge te behandel, maar tog iets van die dorp self verklap:<ref>Uys, P.H. van V. 1944. '' 'n Taal en Leesboek: Vir Duits-Leerlinge van Sekondêre en Hoërskole''. Nasionale Pers Beperk: Kaapstad, pp. 26-27</ref> {| class="wikitable" ! scope="col" style="width: 300px;" | Duits ! scope="col" style="width: 300px;" | Vertaalpoging |- |Moorreesburg ist ein Dorf im Schwarzland. Es hat eine besonders gute Schule, eine Schulhalle, worin schöne Kunstwerke sind, und auch ein schönes Rathaus, das zwischen der Bank und der Schule steht.<br>Heutzutage pflanzen viele Einwohner Blumen vor den Häusern: auch auf den Farmen im Bezirk (distrik) tut man das.<br/><br/>Im Frühling ist alles grün:<br/><br/>"Die Blumen und Bäume blüh(e)n<br/>Und durch die Himmelsbläue<br/>Die rosigen Wolken zieh(e)n."<br/><br/>Im Sommer, wenn das Getreide abgeerntet ist, sieht alles fahl aus. Die Stoppelfelder sind gelb, die Nebel grau, und der Wind weht. Dann gehen die Dorfbewohner an die See. Das Dorf liegt etwa 60 Meilen von Kapstadt entfernt.<br/> |Moorreesburg is 'n dorp in die Swartland. Dit het 'n besonders goeie skool, 'n skoolsaal, met mooi kunswerke daarin, en ook 'n mooi stadsaal, wat tussen die bank en die skool staan.<br> Deesdae plant baie inwoners blomme voor die huise: ook op die plase in die distrik doen mens dit.<br/><br/>In die lente is alles groen:<br/><br/>"Die blomme en bome bloei<br/>En deur die hemelblou<br/>Trek die pienk wolke"<br/><br/>In die somer, wanneer die koring afgeoes is, lyk alles vaal. Die stoppellande is geel, die mis grys, en die wind waai. Dan gaan die dorpenaars see toe. Die dorp is sowat 60 myl vanaf Kaapstad geleë.<br/> |} Wat hier opval is die dorpsverfraaiing deur blomtuine, veral gesien dat Moorreesburgers eers in November 1957 vir die eerste maal kraanwater gesmaak het, en voorheen maar hoofsaaklik van brakkerige boorgatwater afhanklik was. Kortom: op byna elke erf was daar voorheen 'n windpomp en as die water op jou eie erf onverkrygbaar of te sout was, moes mens maar langsaan by die bure bedel. Die teksgedeelte spreek dus van die dorpsgees self - die mooi wat die dorpsmense vir hulself kweek en in uitleef te midde van die watergebrek wat die dorp se vooruitgang gestrem het.<ref>Lochner, J.J. 1979. ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 73-74</ref> Die aangehaalde teksvers kom uit die eerste strofe van [[Heinrich Heine]] se gedig,<ref>[https://www.projekt-gutenberg.org/heine/gedichte/chap109.html Projekt Gutenberg.de: Heinrich Heine: Gedichte]</ref> wat hier gejukstaponeer word met die koringlande van Moorreesburg. In die Duitse gedig het Meimaand in Duitsland aangebreek en alles lyk mooi. Die nagtegale sing uit die "lowergroen hoogte", die wit lammers spring oor 'n sagte groen kleed. Tog kan die spreker hom nie in die vreugde deel, of sing of spring nie; hy lê siek in die gras; hy hoor iets in die verte opklink; hy droom, maar weet nie wat nie. Die spreker is moontlik siek van liefdesverlange (let telkens op die meervoude van die nagtegale en die lammers en sy eensaamheid) of dat hy gewoon nie die aanbreek van die laatlente kan verwoord nie. In '''1947''' word 'n tafereel van Moorreesburg geskilder in ''The Young Traveller in South Africa'', deur Anthony Delius.<ref name="Delius">[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.59333/page/n103/mode/2up?q=moorreesburg Delius, A. 1947. ''The Young Traveller in South Africa''. London: Phoenix House, pp. 94-95; 96-104]</ref> Teen sononder se kant ry die motor Moorreesburg se stowwerige grondpaaie binne, 'n dorp waar boere kan koop en verkoop. "Oom Thys Langeberg" (agter die motorstuur) en sy suster het hul skooljare by hierdie hoërskool voltooi wat teen die heuwel pryk. Die strate was nog druk besig, veral by die koöperasiewinkel waar van trekkeronderdele tot sardientjies verkoop word. Orals staan groot trekkers met enorme bande rond, maar so ook waens, donkiekarre en vierkantige perdekarretjies. Oom Thys merk terloops aan die medereisigers op "die mense hierso is baie trots op hul diere", maar ken blykbaar ook iedere dorpenaar. So is daar Oom Hennie Hanekom, wie se derde vrou, Tant Helie le Roux, 'n ryk weduwee was. Dan is daar ook arme Neef Danie Truter, wat pas twee koeie en al sy varke weens een of ander pes verloor het. Ook word die reisgenote gewaarsku teen die skelm Japie Malherbe, wat oom Thys nog twee sakke kunsmis van drie jaar gelede skuld.<ref name="Delius" /> Daar is nog oom Ernie Cloete wat 'n nuwe soort voer op die proef stel, en Oom Dirk Rust wat pas aan die predikant prontuit gesê het wat hy van hom en sy preke dink. Dan is daar ook Tant Marie, die vrou van Oom Barend, wat stadig die straat afstap; hul plaas is nou in hul seuns se hande - die egpaar wil hul lewe in 'n dorpshuis naby die kerk slyt. Die geselskap vertoef 'n wyle om vis by 'n bruin man met 'n vragwa vol steenbras te koop, waarna hul die dorp verlaat - Koringberg se kant toe, waar Thys Langeberg se geboortegrond by Koringkraal is.<ref name="Delius" /> Buitekant die dorp merk mens nog vir oulaas die wisselbou op - skape en osse wat tussen die droë stoppellande wei, terwyl die ploeg en saai van begin-Meimaand (na die eerste reëns) op ander lappies grond reeds agter die blad is. 'n Stukkie groen begin reeds deur die grond breek. Hier en daar staan 'n paar bome waar mens plaashuise sou aantref, of wat waak by begraafplase oor vier of vyf geslagte van die voorsate.<ref name="Delius" /> Dan volg 'n beskrywing van die plaaslewe, waar van die groter kinders, wat op Moorreesburg skoolgaan, veral bedrewe is met die [[jukskei]]gooi.<ref name="Delius" /> In '''1988''' kry Moorreesburg op die SAUK-televisieprogram ''Die Goeie Aarde'' (wat landswyd uitgesaai is), ook sy eie episode "Hart van die Swartland", met [[Annie Basson]] wat die teks en regie behartig. Die verteller is André Terblanché. Die dorp word beskryf as "klein", met 'n "koöperasie, 'n handelshuis, 'n bakhuis en 'n slaghuis." Die volgende unieke dorpselemente word uitgelig: die NG Sendinggemeente se brigade; die argitektuur en dorpsuitleg; die oorsprong van die naam Samou; die byname van die dorps- en plaasbewoners; die onderwys van destyds (in 'n wêreld sonder radio, wat geen Engels of Latyn geken of gepraat het nie); die kunsgalery; die poskantoor; die Carnegie-biblioteek; die Boerejode (Ivan Katz en Leon Goodman); die evangelis en plaaspredikant Saul Kayster ("Oom Boytjie"); die vark-, perde- koringboer Johan Kotzé van Alexandershoek; stories uit die streek; die rieldans, die askoek, die sitees en hanekokketiel; tradisionele Swartlandse disse by die Hanekoms (op die plaas Ebenhaezer, met die spyseniersdiens).<ref name="AnnieBasson" /> In die digter en boorling, [[M.M. Walters]] se koffietafelboek ''Die Swartland is my Tuisland'' ('''1990'''), wyk die ontologiese ("wat is?") nou voor die "nostalgiese reis" ("wat was?") en die verganklike, van kennisse, vriende en familie wat nie meer daar is nie. Tussen die swart-en-wit foto's van Siegfried Behm, tref die leser strofes aan van 'n wêreld wat gewyk het voor die uiters onpersoonlike moderniteit en vooruitgang, maar ook hoe bordjies verhang is:<ref>Walters, M.M. 1990. Die Swartland is my Tuisland: 'n nostalgiese reis deur M.M. Walters. Kaapstad: Perskor. bl. 41</ref> {{cquote| Die Swartland is nie meer wat hy was nie,<br/> min het gebly uit my herinneringstyd:<br/> die plaashekke skitter nuwe eienaarsname<br/> vergete is die mense van die bossieveldtyd:<br/> [...]<br/> Die dorpshuis se tuin is vertrap en verlate,<br/> die winkel is weg want dis koöperasiekooptyd<br/> en die een wat in die maerjaer voorgeskiet het,<br/> is afgeskryf met die skuld uit die swaarboertyd.}} Cornel Truter se toeristegids ('''1994''') is in opdrag van die destydse Weskus-Streeksdiensteraad opgestel. Elke dorp kry in die boek sy regmatige plekkie en 'n kort historiese oorsig vir die dwalende besoeker. Moorreesburg word hier as die tweede grootste dorp in die Swartland beskou en met sy twee hotelle as 'n ideale verblyfdorp uitgesonder, "waarvandaan dagtoere na omliggende plekke onderneem kan word". Die besienswaardighede wat in en om die dorp uitgelig word, is: die Koringbedryfmuseum, die Langgewens-proefplaas, die Weskus Streeksdiensteraad se hoofkantoor (vir streeksinligting), die Moorreesburg Koringboere Beperk (MKB)-koöperasie, die kalkfabriek buitekant die dorp, die Dirkie Uys-kunsgalery, die El Vie-borduurfabriek en die Seisoensfeeste (die landbouskou in September en die Oesfees/halfmarathon in November).<ref name="Truter1994." /> Van die dorpsgees (die ''genius loci'') en dorpsgewoontes self kom mens teen hierdie tyd weinig te wete. 'n Nuwe tendens steek vanaf die 2000's kop uit: Op die kruin van kapitalisme, met sy verkwistende verbruikerskultuur, word die dorp en sy inwoners self gekommodifiseer tot 'n produk en ervaringspakket wat bemark word vir die vlietende verbyganger. Toeriste skryf oor die oppervlakkige - wat hul gesien, gedrink, verorber en besoek het, en waar verpoos, vertoef en oorgeslaap is, en oor allerlei luukshede; selfs die omliggende dorpe word met oorde in die buiteland vergelyk, maar bloedweinig oor die hart - die dorpenaars en dorpskultuur - self.<ref name="MM16Aug2025" /> Nog in 2023 kom hierdie sin op Moorreesburg se toerismewebwerf voor:<ref>[https://web.archive.org/web/20230630071209/https://www.moorreesburgtourism.co.za/about-moorreesburg/ Moorreesburg Tourism. 2023. About Moorreesburg]</ref> {{cquote| The impression of a ‘one-horse town’ at first glance is largely deceptive, and those driving through without stopping are missing out on a number of goings-on.}} Teen 2025 is dit duidelik wie die eintlike teikenmark geword het: stedelinge, wat 'n ongejaagde blaaskansie soek net 'n uur of wat se ry buitekant Kaapstad. Die toeris word seisoensverwisselende kleure (groen en goue graanlande), vriendelike dorpenaars, 'n perfekte wegbreekkans van die stadsgemaal, asook 'n ongeskonde plattelandse leefstyl - pure plaas - alles in een pakket belowe. Gasvryheid en natuurskoon word vooropgestel, al moet moderne geriewe bietjie inboet. Hierdie boeredorp bied die besoeker die geleentheid om die onontdekte skatte van die Swartland te ontgin.<ref>[https://web.archive.org/web/20250827130208/https://swartlandtourism.co.za/moorreesburg-koringberg/ Swartland Tourism. 2025. Moorreesburg/Koringberg]</ref> Tydens 'n samespreking op Moorreesburg, tydens die 2025-Swartlandskou, word die vraag geopper "Hoe kan Kaapstad die Weskus help om sy toerismepotensiaal ten volle te benut en te bereik?" In 2024 alleen het 2,4 miljoen mense in Kaapstad vir twee nagte oorgebly. Daar is van die standpunt uitgegaan dat die toeriste wat Kaapstad besoek juis betrokke raak en meedoen aan die prosaïese lewensaktiwiteite van die inwoners. Dit is juis hierdie toeriste wat na die Weskus-distriksmunisipaliteit getrek moet word. Onder andere deur agritoerisme wat met die "vrolikheid, egtheid en vindingrykheid" as pakket aangebied moet word. Soos reeds genoem, slaap die gemiddelde toeris ten minste twee aande op 'n plek oor, en elkeen het sy eie individuele behoeftes waaraan voldoen moet word. Die kruks lê hoe mens hierdie besoekers langer in die omgewing of dorp kan hou - daarvoor is diversifisering nodig. Die hooffokus is "kos, die gemeenskap en die avontuur", maar ook "die ervarings, die gebeurtenisse en die aktiwiteite". Die produkte moet die storie vertel. Die dorpe en plekke moet ook nie slegs aan die buiteland bemark word nie. Voorts is mense haastig, hul tyd op 'n plek is min - daar kan nie tyd of geld gemors word deur nou eers te wonder watter trekpleister volgende besoek moet word nie; toeriste en reisigers en besoekers soek 'n vol program - wat waarde vir geld bied.<ref>[https://issuu.com/novusmedianewspapers/docs/st-gazette-e-edition-_9_september_2025 Lesch, C. 2025. Lok toerisme só na Weskus: Bemark plaaslik, nie net oorsee. ''Swartland Gazette''. 9 September:1]</ref> === Besienswaardighede === ==== Die Koringbedryfmuseum ==== Die Koringbedryfmuseum is in Piketbergweg geleë,<ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie">[https://web.archive.org/web/20210726125721/https://swartlandjoernaal.co.za/news/moorreesburg-die-kosmandjie-van-die-swartland/ ''Swartland Joernaal''. 2021. Moorreesburg: Die kosmandjie van die Swartland. 30 Junie.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20240713100129/https://www.moorreesburgtourism.co.za/wp-content/uploads/2024/04/Moorreesburg-and-Koringberg-map-2024.pdf Kaart van Moorreesburg en Koringberg, soos uitgereik deur die Moorreesburg & Koringberg Toerismeburo (2024)]</ref> die amptelike adres is Hoofstraat 134.<ref>[https://web.archive.org/web/20190517041142/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/cape_winelands_and_west_coast_museum_route_in_afrikaans.pdf Brosjure. 2017 (?) Museumroete: Kaapse Wynland en Weskus]</ref> Hier word trekkers, ploeë, êe, saai-, sny- en dorsmasjiene, asook ander landbouimplemente en -metodes deur die eeue heen uitgestal. Hieronder tel tewens handskuurstene, meulstene, perdemeule, tot sover terug as die primitiewe skuurklippe. So ook meelsakke, knapsakke, swepe waarmee trekdiere in die perdemeulens aangedryf is, weegskale, siwwe, sense en sekels. Daarmee saam ook gerei wat by broodbak benodig is, soos siwwe, broodpanne en skoppe waarmee brode uit die bakoond gehaal is.<ref name="DuPreez1982.84.85" /> Buitekant word 'n bakoond aangetref.{{voetnota|Vergelyk al die onderskrifte van die beelde wat in Richter, G. 2010. ''Geskiedenis van die Koringbedryf vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009)'' voorkom. Daarin word telkemale erkenning gegee aan die Koringbedryfmuseum.}} J. Fick van [[Caledon]] het in die 1957-1958-seisoen lid van die Koringraad geword en hom vir 'n koringmuseum beywer, maar daarvan het dadels gekom.<ref name="Richter78" /> Sowat 'n dekade later, omstreeks 1967,{{voetnota|"Museums van Kaapland" ruil per ongeluk die syfers om: 1976. Die proklamasie kon onmoontlik in 1970 plaasgevind het as die gedagte vir die stigting "omstreeks 1976 (sic) van die Weskusontwikkelingsvereniging uitgegaan" het.}}<ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017">[https://web.archive.org/web/20171203122509/http://www.moorreesburgtourism.co.za/wheat-industry-museum/ Moorreesburgtourism.co.za] (3 Desember 2017 argiefweergawe)</ref> skiet 'n soortgelyke gedagte by die Weskus-Ontwikkelingsvereniging wortel. Dit is nie genotuleer wie presies die vader van die gedagte was nie,<ref name="Lochner1979.80" /> maar algou word die "aanvoerder" of "stukrag" van die koringbedryfmuseum P.S. Marais, Lid van die Volksraad (LV) van Moorreesburg.<ref name="Richter78" /><ref name="Lochner1979.80" /> Die bestuursvergadering van die Weskus-Ontwikkelingsvereniging het op 8 November 1967 plaasgevind, en daar is op Moorreesburg besluit, omrede die dorp in die hartjie van die koringstreek geleë is.<ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019">[https://archive.is/X2xLx ''Netwerk24''. 2019. Eie museum vir koringbedryf. 11 Junie.]</ref> By hierdie vergadering is die museumbestuur gekies. Die voorsitter, Jan Kotzé (van Boesakskraal, [[Vredenburg]]), rig 'n brief op 12 Februarie 1968 aan die Stadsraad van Moorreesburg om te verneem of daar 'n geskikte terrein en/of gebou sal wees vir die museum.<ref name="Lochner1979.80" /> Wat nou volg, is twee uiteenlopende datums wat glad nie strook nie. Richter en die toerismewebwerf van 2017 (inligting wat ook in 'n Netwerk24-artikel van 2019 herhaal is)<ref name="Netwerk24.11.6.2019" /> voer aan die aankoop van die ou NG Sendingkerk (erf nr. 589) het op 3 Mei 1968 geskied.<ref name="Richter78">Richter, G. 2010. ''Geskiedenis van die Koringbedryf vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009)'' Stellenbosch: African Sun Media, p. 78</ref><ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /> Lochner verskaf 'n ander datum, om enkele redes. Op 30 Mei 1968 ontmoet dr. J. Op'thof, sekretaris van kultuursake, en bovermelde P.S. Marais, en daar word ''toe eers'' besluit op die ou NG Sendingkerk wat as museum ingerig moet word. Die Stadsraad het op aanbeveling van die Departement van Gemeenskapsbou die Sendingkerk van die Sendingkerkraad teen R2&nbsp;000 gekoop, en dié koop is deur die betrokke departement op 24 Oktober 1968 bekragtig.<ref name="Lochner1979.80" /> Die voorsitter van die eerste vergadering van die Museumkomitee (op 4 November 1968), P.S.M. Hanekom, het onder meer die inisiatief geneem om die oudhede in te samel.<ref name="Lochner1979.80" /> In die Staatskoerant van 2 Oktober<ref name="Lochner1979.80" /> 1970<ref name="DuPreez1982.84.85" /><ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019" /><ref name="Richter78" /><ref name="Lochner1979.80" /><ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie" /> word die museum, deur die administrateur F.D. Conradie<ref name="Lochner1979.80" /> , geproklameer tot volwaardige provinsiale museum.<ref name="Richter78" /><ref name="Lochner1979.80" /><ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie" /> Amptelik is die Koringbedryfmuseum egter Proklamasie 294 van 22 September 1970.<ref>[https://web.archive.org/web/20240712195442/https://www.westerncape.gov.za/other/2011/3/towards_a_new_provincial_museum_policy_for_the_western_cape_23_march_2011.pdf Towards a new provincial museum policy for the Western Cape Province, March 2011, pp. 79-80 ]</ref><ref name="DuPreez1982.84.85">Du Preez, H.M.J. 1982. ''Museums van Kaapland''. Kaapstad: Departement van Natuur- en Omgewingsbewaring, pp. 84-85.</ref> Omrede die grond rondom die museum te klein was vir die ontwikkeling, het die NG Moedergemeente Moorreesburg se Kerkraad die hele terrein rondom die museum ook geskenk.<ref name="Lochner1979.80" /> Die eerste kurator, R.S. Baard, is op 1 April 1972 aangestel.<ref name="Lochner1979.80" /> Die gebou is ook in 1972 teen 'n bedrag van R4 495 gerestoureer en omhein.<ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="Lochner1979.80" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019" /> Op die groot oesfees, gehou tydens die naweek 13-15 Oktober 1972, is naburige dorpe ook betrek. Uitstallings is gehou van oudhede, maar ook 'n optog van sierwaens en ander voorstellings is aangebied. Die Saterdag, 14 Oktober, het die administrateur, A.H. Vosloo, sy rol as feesredenaar beklee. Die Sondag, 15 Oktober, is die verrigtinge afgesluit met 'n kerkdiens wat deur moderator J.D. Vorster gelei is.<ref name="Lochner1979.80" /> In die ''Suid-Afrikaanse Panorama'' van Januarie 1973 (met 'n bydrae oor die Koringoesfees wat vanaf Saterdag, 7 Oktober tot Sondag, 15 Oktober 1972 gestrek het), staan die volgende inskrywings:<ref>De Villiers, H. 1973. Koring-Oesfees. ''Suid-Afrikaanse Panorama'', Januarie, p. 23</ref> {{cquote| Suid-Afrika se koringboere boer deesdae intensief en gemeganiseer. Dit het veroorsaak dat in die Swartland, byvoorbeeld, slegs 'n handjievol werkers op 'n plaas aangetref word. Die trekker, die platsnyer, stroper en baler het hulle en die sekel, sens en losgooisnymasjien vervang. Die werkers is in ander sektore van die landsekonomie opgeneem, maar die werktuie van gister se lot was onbeslis. Die gedagte om dié implemente vir die nageslag te bewaar, het in 1968 beslag gekry. Ná oorlegpleging met die provinsiale administrasie van Kaapland is besluit om 'n provinsiale koringbedryfmuseum op te rig. Die plek was Moorreesburg, waar die dorp se ou sendingkerk vandag nog staan. Die Swartlandse Koringmuseum, wat ook as motivering van die sentrale oesfees op Moorreesburg gedien het, word deeglik beplan. Die voltooiing daarvan, waarskynlik binne 'n dekade of twee, stel 'n groot kompleks in die vooruitsig: die bestaande kerkgebou wat reeds opgeknap is, 'n tradisionele Kaaps-Hollandse woning, 'n trapvloer en verskeie ander outydse geboue waarin groter museumstukke gehuisves sal word. Intussen is heelwat oudhede versamel, o.m. strooigaffels, 'n graanskop, 'n handmeulsteen, 'n meelkis, 'n losgooier, skepelmate, en 'n Ransome-dorsmasjien en die stoommasjien waarmee dit aangedryf is. 'n Beheerraad van tien sal die totstandkoming en ordening van die kompleks beheer.<br> [...]<br> Moorreesburg se fees het op 12 Oktober met 'n kaas-en-wyn-onthaal momentum gekry. By dié geleentheid het mnr. P.S. Marais, L.V., mev. Jata Rust as sentrale oesfeeskoningin gekroon. Twee dae later het 'n kleurvolle optog, waaronder sierwaens van die meeste Swartlandse dorpe, deur Moorreesburg se strate na die sportterrein beweeg. Dáár het die koninginne van die omliggende dorpe hul museumbydraes aan die sentrale feeskoningin vir bewaring oorhandig. }} Dit sou egter nog 6 jaar duur voordat die museum kon open. In 1974 het die hooftegnikus van museumdienste, J.R. Laenen, 'n aanvang geneem om die uitstallings te beplan, en hiervoor het hy die hulp van [[Gawie Fagan]], die argitek, in 1975 benodig. Die skaalmodel wat voorgestel is, was nog teen 1979 presies waar dit was, grootliks te wyte aan die gebrek aan fondse. Daarom was die uitstallings nog beknop; die groot werktuie moes vir eers elders bewaar word. Spesiale melding word ook gemaak van S.P. (Faan) du Toit wat die restourasie van die oudhede gedoen het.<ref name="Lochner1979.80" /> Uiteindelik is die museum op Vrydag, '''10 Februarie 1978'''<ref name="DuPreez1982.84.85" /><ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie" /><ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019" /><ref name="Moorreesburg.com.wheatindustrymuseum" /> amptelik geopen deur O.A. Saaiman, Lid van die Uitvoerende Komitee (LUK),<ref name="Lochner1979.80" /><ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019" /> in medewerking van dr. Hey en E. Hayden.<ref name="Lochner1979.80">Lochner, J.J. 1979. Die Koringbedryfmuseum. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 80</ref> 1979 is begin met die uitbreiding van die terrein; 'n byvoeging is 'n staalskuur om die groot toonstukke en plaasimplemente te huisves, soos die houtploeë, losgooiersnymasjien, van die eerste trekkers en stropers wat in Suid-Afrika ingevoer is, selfbindmasjiene, blikdorsmasjiene en 'n Frick-ghwanosaaimasjien.<ref name="DuPreez1982.84.85" /> Teen 1994 het die Koringbedryfmuseum drie skure as uitstalruimtes gehad.<ref name="Truter1994.">Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Die hooftema van die die museum is: 'Om die koringbedryf in al sy variante vorme van die koms van Jan van Riebeeck uit te beeld'.<ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie" /><ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="DuPreez1982.84.85" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019" /> Die leuse van die museum lui by die opening: "Ons erfenis is vir ons mooi."<ref name="Richter78" /> Volgens Richter het Sasko R45 000 vir die oprigting van 'n koringmuseum op Moorreesburg bewillig;<ref name="Richter78" /> 'n byskrif in ''[[Die Burger]]'' van 1 September 1993, op bl. 7, sê spesifiek: ''Die Koringbedryfmuseum het onlangs 'n stewige hupstoot gekry toe SASKO in die Paarl R50&nbsp;000 aan die museum geskenk het''<ref>[[WAT]]: s.v. "SASKO", sien voorbeeldsin.</ref> Van die beskikbare besoeksyfer koolstofdateer uit 'n 2002/2003-jaarverslag: 4&nbsp;792 besoekers in een jaar se tyd.<ref>{{Cite web |url=https://www.westerncape.gov.za/sites/www.westerncape.gov.za/files/documents/2005/8/annual_report_of_the_museum_service_2002.pdf |title=Museum-jaarverslag 2002/2003, bl. 12 |access-date=24 Julie 2024 |archive-date=27 Junie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627142706/https://www.westerncape.gov.za/sites/www.westerncape.gov.za/files/documents/2005/8/annual_report_of_the_museum_service_2002.pdf |url-status=dead }}</ref> Hoe uniek die museum is, bly 'n twispuntjie. Blykbaar is die ''Koringbedryfmuseum'' maar een van twee ter wêreld;<ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref>[https://archive.is/0yv4R Oom Smitty. 2018. Lesersbrief aan Netwerk24: Die waarde van die Koringbedryfmuseum. 17 Julie.]</ref> die ander een is die ''Hepburn Museum of Wheat'' in [[Saskatchewan]], [[Kanada]].<ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie" /> Nog vóór die millenniumwending is aangevoer dit was een van ''drie'' ter wêreld.<ref>Truter, C. 1998. ''Weskus: toeristegids.'' Kaapstad: Universiteit van Kaapstad Pers, 61-62: ''Die Koringbedryfmuseum op Moorreesburg,'' '''een van slegs drie''' ''ter wêreld, lê in die hartjie van die Swartland en beeld die geskiedenis van koringverbouing in Suid-Afrika uit. Die geskiedenis van koringboerdery word treffend uitgebeeld deur uitstallings van implemente wat dateer uit die vorige eeu toe die produksie en maal van koring en bakbedryf self nog arbeidsintensief was. Die museum is in 1978 geopen met die leuse "Ons erfenis is vir ons mooi" en met 'n koringaar as embleem. Die museum se hoofgebou was voorheen 'n NG Sendingkerk wat met verloop van tyd aansienlik vergroot is. Daar is tans 'n netjiese ontvangslokaal waar kleiner gesellighede gehou kan word.''</ref><ref>[https://archive.org/details/southafricayearb0000unse/page/530/mode/2up?q=moorreesburg South African Year Book 2001/2002]</ref><ref>Erasmus, B.P.J. 1995. Moorreesburg. In: ''On route in South Africa''. Jeppestown: Jonathan Ball Publishers, p. 42: ''The Wheat Industry Museum,'' '''one of only three''' ''in the world, tells the story of wheat farming in South Africa. The main building was once the Dutch Reformed mission church.''</ref> In daardie geval is die ander museum seker in Echallens, in die [[Kanton Vaud]], [[Switserland]] geleë,<ref>[https://archive.is/bhGqp Netwerk24. 2018. Museum koring op meul. 24 April]</ref> genaamd die [[:fr:Maison_du_blé_et_du_pain|Maison du blé et du pain]] (letterlik: Huis van Koring en Brood). Sy oorsprong begin met 'n koring- en broodfees in 1978.<ref>{{fr}}[https://archive.is/4Ybp3 Musée Suisse du Blé et du Pain: à propos de nous]</ref> Hierdie getal (drie) word sonder veel uitbreiding net so herhaal op die toerismewebwerf van 2009<ref name="Moorreesburg.com.wheatindustrymuseum">[https://web.archive.org/web/20090204000518/http://www.moorreesburg.com/wheat_museum.htm Moorreesburg.com 2009: Wheat industry museum.] (webwerf wat uit die dode opgediep is)</ref>, in 'n museumbrosjure van 2009<ref>[https://web.archive.org/web/20240713075646/https://www.westerncape.gov.za/text/2009/5/museums_wc.pdf Museums of the Western Cape. Building understanding and pride in our diverse heritage. (2009)]</ref>, op die toerismewebwerf van 2023<ref>[https://web.archive.org/web/20230630070758/http://www.moorreesburgtourism.co.za/wheat-industry-museum/ Moorreesburgtourism.co.za] 2023. Wheat Industry Museum</ref>, en sowaar ook in die Amptelike Jaarboek 2022/2023.<ref>[https://web.archive.org/web/20240602025602/https://www.gcis.gov.za/sites/default/files/19%20Tourism%202022-23.pdf Tourism. In: Yearbook 2022/2023, p.9]</ref> Daar was in 2016 sprake van 'n Chinese Koringmuseum (小麦博物馆) wat in [[Jiaozuo]], [[Henan]], [[Volksrepubliek China|China]] geopen is;<ref>[https://web.archive.org/web/20191114035702/http://www.chinadaily.com.cn/travel/2016-05/18/content_25345878_3.htm ''China Daily''. 2016. First wheat museum opens in Henan province.]</ref> hy is in 2024 wel nog in volle bedryf.<ref>[https://baijiahao.baidu.com/s?id=1804098083319515360 ''Baidu''. 2024. 「新时代中部崛起看河南」走进温县小麦博物馆 探秘“温麦”良种的“前世今生. 9 Julie.]</ref> In 1975 was daar voorheen 'n koringmuseum in Ritzville, Washington, die VSA, genaamd die Dr. Frank R. Burroughs Wheatland Museum, waar uitstallings van die koringgeskiedenis, koringbou en die verwerking van koring ten toongestel is.<ref>[https://archive.org/details/directoryofworld00huds/page/553/mode/2up?q=wheatland Hudson, K. & Nicholls, Ann. 1975. ''The directory of world museums''. New York : Columbia University Press, p. 554]</ref> <gallery> File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 01.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 02.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 03.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 04.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 05.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 06.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 07.JPG| </gallery> ==== Monumente ==== '''Johanna van der Merwe''' [[Lêer:Moorreesburg statue.jpg|duimnael|regs|Standbeeld van Johanna van der Merwe]] In 1938, ter herdenking van die [[Groot Trek]], was daar 14 trekroetes waarvan die Noordweste-trek (Moorreesburg tot Klerksdorp) maar een was.<ref>[https://archive.org/details/dissertation_202212/page/11/mode/2up?q=%22moorreesburg%22 Heunis, V.R. 2008. Monumente en Gedenktekens opgerig tydens die simboliese ossewatrek en Voortrekkereeufees, 1938; Ongepubliseerde M.A.-verhandeling, Universiteit van Pretoria, bl. 11]</ref> Voor die ou stadsaal in Moorreesburg (vandag in Kerkstraat) op 'n granietvoetstuk, staan daar 'n bronsstandbeeldjie van 'n Voortrekkermeisie genaamd [[Johanna van der Merwe]]. Dit beeld haar met 'n fakkel in die regterhand uit; haar linkerhand rus op 'n wawiel. Die fakkel en die wawiel beeld die vrouebydrae tydens die Groot Trek uit: om die lig van die Christelike beskawing na die binneland van Suid-Afrika te bring. Die beeld is deur die Vroue-Landbouvereniging (VLV) geskenk en in 1954 deur die Munisipaliteit Moorreesburg opgerig.<ref>[https://archive.org/details/dissertation_202212/page/87/mode/2up?q=%22moorrees+burg%22 Heunis, V.R. 2008. Monumente en Gedenktekens opgerig tydens die simboliese ossewatrek en Voortrekkereeufees, 1938; Ongepubliseerde M.A.-verhandeling, Universiteit van Pretoria, bl.87-88]</ref> Op die plaatjie staan die volgende bewoording: {| border=1 cellpadding=4 style="border-collapse: collapse; border: 1px solid var(--base-color);" |- style="vertical-align:top;text-align:center;" | | Ossewatrek<br /> Johanna van der Merwe<br /> Op die pad van Suid-Afrika<br /> 15 Sept 1938.<br /> |} Vir die gedenktrek, wat deur die [[ATKV]] gereël is, is die kakebeenwa deur die familie Van der Berg van die plaas Keurbosfontein, agter die Rooiberg, distrik Ladismith, geskenk. Op Vrydag, 2 September 1938, het mnr. Koos van der Berg die wa persoonlik vergesel en ongeveer 'n myl buitekant die dorp (Ladismith) die reëlingskomitee tegemoet gegaan. Later het perderuiters in boeredrag die wa tegemoet gegaan. Agter die pastorie, by die Ou Uitspanning, was daar 'n skare mense wat na die wa kom kyk het. Die wa is daarna deur die dorp getrek, en teen om en by sononder is hy op die Ou Uitspanning uitgespan. Groot kampvure het reeds gebrand vir die vleisbraaiery.<ref name="Mostert1940.46">Mostert, D. 1940. Die Noordweste-trek "Johanna van der Merwe". In: ''Gedenkboek van die ossewaens op die pad van Suid-Afrika. Eeufees, 1838-1939''. s.l. Nasionale Pers, p. 46.</ref> Voordat die wa [[Ladismith]] verlaat het en per trein na Moorreesburg gestuur is, is allerhande geskiedkundige stukke en voorwerpe saamgegee: onder meer van 'n tonteldoos tot 'n lang bamboessweep. Wat hier ook opval is die gees van welwillendheid en opoffering waarmee almal saamgeklap en ietsie bygedra het: so is daar mnr. I. W. van Tonder wat die seil vir die watent geskenk en op eie koste laat aanbring het; Adriaan Oosthuizen (werksaam by Standard Bank) wat 'n teerputs geskenk het; Wiep Snyman wat 'n remskoen (ouer as 110 jaar, maar wel in ongeskonde toestand) geskenk het; mnr. Johnson wat twee jukke met rieme en stroppe geskenk het; Gert van Zyl wat 'n sweep met die stok, asook Hans Kok en Japie Rowan wat jukke met stroppe geskenk het; J. H. Hofmeyr, van [[Amaliënstein]], wat osse geleen het om die wa van die plaas af te trek; Jan L. Joubert wat 'n skaar van 'n ou houtploeg geskenk het - sodat dit deel van die wa en sy uitrusting kon uitmaak; so ook mnr. Volschenk, van Grootrivier, wat die ou tonteldoos oorhandig het.<ref name="Mostert1940.46" /> Binne 'n kort tydjie kon die reëlingskomitee 'n perdekommando van oor 'n honderd onder leiding van mnr. Dirk Kotzé saamstel, wat die trek deur Moorreesburg en tot myle buitekant die dorp "geleide gedoen het".<ref name="Mostert1940.481">Mostert, D. 1940. Die Noordweste-trek "Johanna van der Merwe". In: ''Gedenkboek van die ossewaens op die pad van Suid-Afrika. Eeufees, 1838-1939''. s.l. Nasionale Pers, pp. 481-482.</ref> Op Donderdag, 15 September 1938, is sowat 4 000 mense in Voortrekkerdrag by die stadsaal te Moorreesburg teenwoordig. Die predikant van die NG Gemeente Moorreesburg, ds. J.A.R. Volsteedt, het die oggendgodsdiens voor die stadsaal waargeneem, met Psalm 121 as vertrekpunt. Sy boodskap aan diegene geklee in Voortrekkerdrag was dat hulle, net soos hul vrome voorgeslag, op reis is na 'n lewens- en ewige bestemming en die Allerhoogste tot gids moet kies. Daarna het mnr. Attie Visser (sekretaris van die Kaapse tak van die ATKV) die Moorreesburgers bedank, en ds. A.D. Lückhoff het toe in gewyde stilte die ossewa gedoop: "Johanna van der Merwe". Ds. Volsteedt het namens Moorreesburg 'n ou Statebybel wat in 1661 in Amsterdam gedruk is as geskenk aan die trek oorhandig. Onderwyl ''Die Stem van Suid-Afrika'' gesing is, het die eerste skof van die lang tog begin. Ter nagedagtenis aan die begin van die Trek is 'n klipstapeling begin wat later as eerste baken saamgemessel sou word.<ref name="Mostert1940.481" /><ref name="Duvenhage1988.55">Duvenhage, G.D.J. 1988. Die gedenktrek van 1938 : 'n bedevaart en 'n kruistog. Bellville: G.D.J. Duvenhage, bl. 55</ref> Ds. Lückhoff was die trekleier en mnr. Attie Visser die hulp,<ref name="Duvenhage1988.55" /> of "wakommandant".<ref>Snyman, P.H.R. 1988. ''Danielskuil: van Griekwa-buitepos tot dienssentrum.'' Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing, p. 143</ref> Voor op die wa het van die distrik se oudste inwoners gesit, by name Martin Dippenaar (75); die 91-jarige Aletta Slabbert kon weens siekte nie loop nie - op haar versoek is sy na die wa gedra. Coenraad Albertyn (75) "het ligvoet met die tou in die hand voor die flukse span rooi Afrikaners rondgespring". Voor het die kommando in gelid gery, en agter hulle 'n stoet juigende manne, vroue en kinders in die gevolg - vir myle lank in 'n dag wat al hoe warmer geword het. Heelwat mense het hul sakeondernemings en plase vir een dag laat staan; om tot die aand toe by die trekgeselskap te kan bly. Die skare het al singende na die plaas Taaibosvlei gestap.<ref name="Mostert1940.481" /> Hierna het Koringberg onder leiding van ds. J.J.D. Malan die trek ontvang by Taaibosvlei, "agt myl" buitekant Moorreesburg (vanaf die stadsaal self, eerder om en by 14 km). Ook mnr. Japie Smit, van Moorreesburg, wat al agt-en-twintig mediese operasies deurgemaak het, het "agt myl" ver tougelei.<ref name="Mostert1940.481" /> Op die plaas het 'n perdekommando van sewentig ruiters (met mnr. Thys Greeff aan die spits) en 'n groot aantal skoolkinders met die Voortrekker- en Unievlag die trek ingewag. Nadat die Voortrekkerprogram afgehandel is, het Koringberg se skoolkinders die Voortrekkervlag aan die trek oorhandig. Met die grootste vergunning van mnr. Koos Slabber (van Taaibosvlei), kon die span osse rustig in die jong gars wei. Hierna het die geselskap van Taaibosvlei af getrek na die ou Bergrivierbrug (want die huidige brug op die N7 is eers 1959 geopen<ref name="Burger1975.138" />). Die "Johanna van der Merwe" het ook die tweede naam "Armmanswa" bygekry: die wa moes tydens die trek die Noordweste se swaar beproefde boeregemeenskap laat moed skep het, maar ook in 'n jubelende menigte laat verander.<ref name="Mostert1940.481" /> Langs die rivier, teen die skemer, het 'n groepie belangstellendes agtergebly om daar te oornag en deel te neem aan die aandgodsdiens gehou deur ds. J. C. van Niekerk, van Piketberg. Die tweede klipbaken is namens Koringberg langs die Nasionale Pad naby Taaibosvlei opgerig.{{voetnota|Vandag is die monument op Koringberg self te vinde}} Hierna is van die boere afskeid geneem, terwyl ander nog vir myle verder saamgeloop het. Ander, soos die einste Martin Dippenaar, het geweier om van die wa af te klim - "Ek ry saam tot julle my wegja!" Toe die namiddagskof na die Bergrivierbrug aangepak is, het drie hoera's opgegaan.<ref name="Mostert1940.481" /><ref name="Duvenhage1988.55" /> Die volgende dag, Vrydag, 16 September 1938, het die wa op Piketberg deur 'n ereboog gery.<ref name="Mostert1940.481" /> '''VOC-Seinkanonne'''<br> [[Beeld:Moorreesburg Town hall 06.jpg|duimnael|links|Die kanon (2021), wat nie meer daar staan nie]] Voor 2022/2023 sou mens op foto's opmerk hoe die "Johanna van der Merwe" haar plek tussen die groot kanonne volgestaan het. Op 30 Augustus 2022 word 'n kennisgewing deur die Swartland Munisipaliteit uitgereik van 'n voorgenome verskuiwing van 'n VOC-seinkanon na die plaas Kanonberg, 12 kilometer suid-oos van Moorreesburg. Die Kanonvereniging van Suid-Afrika bevind die seinkanon (links van die standbeeld vanaf Kerkstraat gesien) is in 1963 deur die voormalige eienaar van Kanonberg aan die destydse Moorreesburg Munisipaliteit geskenk. Wat hierdie kanon egter besonders maak is dat hy oorspronklik deel van die VOC se Kaapse seinstelsel uitgemaak het. Dit sou burgers bulderend waarsku wanneer vyandelike skepe aan die kus opgemerk is, sodat hulle gereed kon maak om tot die aanval oor te gaan. Hierdie kanon in die besonder maak die laaste een van die 12 kanonne uit wat nié op sy historiese plek, op die oorspronklike seinroete, staan nie. Nou wil die Kanonvereniging die oorspronklike perseel restoureer en die oorspronklike kanon op sy oorspronklike voetstuk/slee plaas - "vir toeriste wat die historiese seinkanonroete wil volg".<ref name="Kennisgewing18.2022.2023">[https://web.archive.org/web/20240414174656/https://www.swartland.org.za/media/docs/2022/Korporatiewe_Dienste_2022/18-22-23.pdf Swartland Munisipaliteit Kennisgewing 18/2022/2023]</ref> Die ander kanon aan die regterkant van "Johanna van der Merwe" was 'n skenking van die [[Kasteel de Goede Hoop|Kasteel in Kaapstad]], en is waarskynlik 'n ou herwonne skeepskanon. Daarom sal dit nie verskuif word nie.<ref name="Kennisgewing18.2022.2023" /> Beswaardes kon voor 16 September 2022 hul vertoë aan die munisipaliteit rig. Verder lui die kennisgewing: "Die voorneme is verder om die VOC-kanon met ‘n soortgelyke historiese artefakt te vervang." <ref name="Kennisgewing18.2022.2023" /> Daardie soortgelyke historiese artefak is teen 2023 'n ploeg wat groen en geel geverf is.<ref>[https://www.google.com/maps/@-33.153296,18.662844,3a,75y,291.89h,84.83t/data=!3m8!1e1!3m6!1sAsIlFnvLNGeC_GkNXwlkUw!2e0!5s20231101T000000!6shttps:%2F%2Fstreetviewpixels-pa.googleapis.com%2Fv1%2Fthumbnail%3Fcb_client%3Dmaps_sv.tactile%26w%3D900%26h%3D600%26pitch%3D5.170000000000002%26panoid%3DAsIlFnvLNGeC_GkNXwlkUw%26yaw%3D291.89!7i16384!8i8192?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDIyNi4xIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Google Streetview, November 2023]</ref> '''Walters-brug'''<br> Die [https://www.google.com/maps/@-33.1488221,18.6653447,3a,29.9y,173.63h,78.06t/data=!3m7!1e1!3m5!1sLJYk6WPTsfOG3lNk8wf-4g!2e0!6shttps:%2F%2Fstreetviewpixels-pa.googleapis.com%2Fv1%2Fthumbnail%3Fcb_client%3Dmaps_sv.tactile%26w%3D900%26h%3D600%26pitch%3D11.938444951318147%26panoid%3DLJYk6WPTsfOG3lNk8wf-4g%26yaw%3D173.6290698318436!7i16384!8i8192?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDMwNC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Walters-brug], soos die brug in Piketbergweg bekend staan, is ingewy in 1961, en vernoem na Matthys Michielse (Pappie) Walters.<ref>[https://web.archive.org/web/20170103030145if_/http://waltersfamilie.co.za/Dokumente/Pappie.pdf Walters, N.M. s.j. Pappie Walters- Agterbaai se seun en Onderwysman.]</ref> ==== Labirint ==== In ''Op pad in Suid-Afrika'' (2014) word die doolhoffie so omskryf: "labirint met 11 sirkels en wat geskoei is op die Middeleeuse labirint in die Chartres Katedraal in Frankryk. Dit is van gruis, leiklip en kwarts gebou".<ref>Erasmus, B.P.J. 2014 ''Op pad in Suid-Afrika: Verken Suid-Afrika streek vir streek'' Jeppestown: Jonathan Ball Uitgewers, bl. 42</ref> Gaan mens dieper in die internetargief in, vind mens omstreeks 2006 'n terloopse vermelding daarvan op Moorreesburg se voormalige webwerf, moorreesburg.net.<ref>[https://web.archive.org/web/20061026185749/http://www.moorreesburg.net/about.htm Moorreesburg.net: About]: The labyrinth in the park can be visited to relax body and soul. </ref> Die naam duik ook op in ''Holistic Holidays in South Africa'' (2005).<ref>Spicer, S & Nepgen, J. 2005. ''Holistic holidays in South Africa : health spas, hot springs, magical places and sacred spaces''. Cape Town: Human & Rousseau, p. 84: Another labyrinth based on the Chartres-style design is in the Moorreesburg Park, in the small town of Moorreesburg in the Western Cape. Constructed from gravel, slate and quartz, this labyrinth can be found on Long Street and is open to the public.</ref> Dit is in Langstraatpark geleë.<ref>[https://archive.is/Ek8Wo Netwerk24. 2021. Swartland se soete bekoring. 27 Julie.]</ref> == Reënval == Sedert omstreeks 1900 tot ongeveer 2009 is die reënvalsyfer vir die Moorreesburg-omgewing gemiddeld 384 mm per jaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA84 Richter, G. 2010. Reënval sedert 1900. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 84]</ref> Vir die dorp self kan die volgende jaarlikse reënvalsyfers tussen 1959 en 1978 vergelyk word. Tot 1974 is die reënval nog in duim gemeet, vanaf die jaar 1975 in millimeter (daar is 25,4 mm in 1 duim).<ref name="Lochner.77.79." /> {| class="wikitable" | valign="top" |'''Jaar''' | valign="top" |'''Reënval''' | valign="top" |'''Jaar''' | valign="top" |'''Reënval''' |- | valign="top" |'''1959''' | valign="top" |13,09 dm. (332,486 mm) | valign="top" |'''1969''' | valign="top" |11,34 dm. (288,036 mm) |- | valign="top" |'''1960''' | valign="top" |10,99 dm. (279,146 mm) | valign="top" |'''1970''' | valign="top" |13,40 dm. (340,36 mm) |- | valign="top" |'''1961''' | valign="top" |12,87 dm. (326,898 mm) | valign="top" |'''1971''' | valign="top" |9,28 dm.   (235,712 mm) |- | valign="top" |'''1962''' | valign="top" |20,39 dm. (517,906 mm) | valign="top" |'''1972''' | valign="top" |12,04 dm. (305,816 mm) |- | valign="top" |'''1963''' | valign="top" |12,87 dm. (326,898 mm) | valign="top" |'''1973''' | valign="top" |13,62 dm. (345,948 mm) |- | valign="top" |'''1964''' | valign="top" |15,82 dm. (401,828 mm) | valign="top" |'''1974''' | valign="top" |26,18 dm. (664,972 mm) |- | valign="top" |'''1965''' | valign="top" |13,32 dm. (338,328 mm) | valign="top" |'''1975''' | valign="top" |362,6 mm (14,27559 dm.) |- | valign="top" |'''1966''' | valign="top" |12,61 dm. (320,294 mm) | valign="top" |'''1976''' | valign="top" |494,8 mm (19,48031 dm.) |- | valign="top" |'''1967''' | valign="top" |14,05 dm. (356,87 mm) | valign="top" |'''1977''' | valign="top" |599,2 mm (23,59055 dm.) |- | valign="top" |'''1968''' | valign="top" |17,16 dm. (435,864 mm) | valign="top" |'''1978''' | valign="top" |267,7 mm (10,53937 dm.) |} Die gemiddelde jaarlikse reënval vir die tydperk 1959 tot 1978 is afgerond 14,85 dm. of 377,08 mm.{{voetnota|Gesamentlik 296,91582 duim gedeel deur 20 jaar, beteken 14,845791 dm. per jaar x 25,4 mm per duim. Dit is 377,0830914 mm per jaar.}} == Sterrekunde == Uit [[Nicolas-Louis de Lacaille]] se ''Journal historique du voyage au Cape de Bonne-Espérance'' (1751-53) is dit moeilik om vas te stel of hierdie Franse sterrekundige deur die gebied gereis het, wat later Moorreesburg se grense sou uitmaak. 11 September 1752 word die tog voortgesit vanaf Groenkloof (eiendom van mnr. Bestbier, wat De Lacaille vergesel het) na Piketberg. Daar is by "Nyle-Kraal" middagete geniet, en by "Schaffplaats Fonteyn" oorgeslaap. (''nous allâmes dîner au Nyle-Kraal, & coucher à Schaffplaats Fonteyn'' [...]). ''Dîner'' kan sowel "aandete geniet" as "middagete geniet" beteken, maar dit lyk net onlogies om met die hele entourage van twee waens, ses perde, ses osse en agt slawe nog 20 kilometer af te lê in die aand. R. Ravenhart vertaal die Engels met "we dined". Die Duitse vertaling gee: "Mittags speiseten wir zu Nyl-kraal und Abends nahmen wir unser Nachtquartier zu Schaafplatz-Fonteyn".<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=SgC7Ah8jwGQC&pg=GBS.PA121 De Lacaille, N.L. 1778. ''Reise nach dem Vorgebürge der guten Hofnung''. Altenburg: Richterischen Buchhandlung. S. 121.]</ref> R. Ravenhart glo "Nylen-Kraal" is eintlik Uylenkraal{{voetnota|Waarskynlik 'n setfout}} (33°12'53,4"S 18°23'38,0" O), wat in 1976 'n treinstasie is (sowat 26,5 kilometer suidwes van Moorreesburg), en Schaffplatz Fonteyn moes naby die "Koperberg" [eintlik ''Koperfontein''!] treinstasie geleë gewees het.<ref>De la Caille, N.L. 1976. ''Travels at the Cape 1751-53''. Translated by R Raven-Hart. Cape Town: A.A. Balkema. p. 19-21</ref> Indien waar, is dit opmerklik hoe die treinspoor van 'n anderhalfeeu later deur dieselfde roete beïnvloed kon gewees het.{{voetnota|Hier moet dit net duidelik gestel word. By Kalbaskraal gaan die spoorlyn uiteen; een loop na Moorreesburg en verder; dié een loop tot by Saldanhabaai. Die een spoorlyn loop uit die Kaap soos volg: Kraaifontein → Klipheuwel → Kalbaskraal → Malmesbury → Kanonkop → Rust → Moorreesburg. Die ander, dié een hier ter sprake is: Kraaifontein → Klipheuwel → Kalbaskraal → Mamreweg → Darling → '''Uilenkraal''' → Ganskraal → '''Koperfontein''' → Hopefield → Spanjaard → Langebaanweg → Langeenheid → Saldanhabaai.}} Schafplaatsfontein ( 33°06'14,7" S; 18°27'23,3" O ) lê klaar bietjie noordwes van Moorreesburg, maar is steeds 'n stywe entjie daarvandaan. Op die 12de September, om halfelf die oggend, is die Bergrivier bereik. En, omrede die winter pas verby was, is die rivier baie diep, maar nie juis breed nie (''la riviere y est fort profonde, quoique peu large''). Alles moes van die waens afgepak en oorgedra word, voordat die wa deur die beeste deurgetrek kon word. Toe De Lacaille klaar by Piketberg die baken opgestel en die nodige berekeninge gedoen het, gee hy ewe skielik weer antwoord op Riebeek-Kasteel.<ref>[https://repository.up.ac.za/bitstream/handle/2263/12674/005_p150-199.pdf?sequence=5&isAllowed=y De Lacaille, N.L. 1763. ''Journal historique du voyage fait au Cap de Bonne-Espérance''. Paris: Chez Guillyn. pp. 178-179]</ref> Maar iets veel interessanter sou omtrent 200 jaar later op 'n middag in Augustus 1951 gebeur, toe 'n klein [[meteoriet]] geval het. Die voorman en die aantal plaaswerkers het 'n entjie vanaf die plaaswoning op die plaas Leeuenkuil buite Moorreesburg gewerk, toe 'n geluid in die hemel hul aandag trek. Byna onmiddellik het 'n klip 'n entjie daarvandaan geval. Die voorman het eers versigtig probeer vasstel of dit nie 'n bom is nie, dit later opgetel en aan die plaaseienaar gegee. Die klip het so " 'n paar pond" geweeg. Mense was nogal opgewonde oor die gebeurtenis. Daar word vertel: die getroue ou huishulp het gesê sy gaan nou wegtrek, "omdat die Here self ons nou met klippe begin gooi."<ref>Cillié, G.G. 1959. Meteoriete, Koeëls uit die ruimte. In: ''Die Afrikaanse Kinderensiklopedie'', Deel VIII. Kaapstad: Nasionale Boekhandel beperk, bl. 3183.</ref><ref name="DeVilliers.1996" /> == Wapens == '''Munisipaliteit (1)''' — Die munisipale raad het op 'n stadium 'n skynheraldiese "wapen" gebruik wat 'n anker, 'n ramskop, 'n keper en 'n graansilo uitbeeld. '''Munisipaliteit (2)''' — Teen 1966, het die raad 'n heraldiese wapen in gebruik geneem: ''Deurgesny, 'n golwende dwarsbalk belaai met 'n staande merinoram vergesel in die skildhoof van twee Morekoppe en in die skildvoet van 'n koringgerf''. Die helmteken was twee gekruiste visse en die wapenspreuk "Domine dirige nos" (Here, rig ons; Here, lei ons).{{voetnota|'Domine' is die tweedepersoonsenkelvoud vokatief/aanroepvorm manlik vir ''Here''; 'dirige' is die tweedepersoonsenkelvoud imperatief/gebiedende wyse presens aktief, vir ''rig'' (op iets), ''lei''; 'nos' is 'n voornaamwoord, eerstepersoonsmeervoud, akkusatief vir ''ons''.}} '''Munisipaliteit (3)''' — 'n Nuwe wapen is in 1983 by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer : ''Verhoogd gekanteeld deursnede van rooi en goud, in die skildhoof 'n staande silwer merinoram, op 'n verhoogde gewelfde swart skildvoet, 'n goue koringgerf''. Die helmteken was twee regopgeplaaste rooi visse met goue vinne. Die wapenspreuk het onveranderd gebly.<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa: Data of the Bureau of Heraldry].</ref> == Notas == {{Notas}} == Bekende boorlinge == * [[Helena Lochner]] - [[1892]], Afrikaanse skryfster. * Hugo Amos Rust - [[1893]], Ambassadeur van die RSA in Nederland.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMGAGM01:234870055:mpeg21:p00011 Gepensioneerd onderwijsman werd diplomaat Vraaggesprek met ambassadeur H. A. Rust (68) van Zuid-Afrika. "De Gooi- en Eemlander". Hilversum; Amsterdam, 07-06-1961, p. 11. Geraadpleegd op Delpher op 20-08-2024]</ref> * Admiraal J.C. Walters - (9 Januarie 1919), hoof van SA Vloot.<ref>''Paratus''. 1977. V. Adm Walters het groot planne. Desember: 11</ref> * Kaptein Jan Jacobus Floris Carstens - (19 Julie [[1919]]), bevelvoerder van die Vlootopleidingsbasis SAS Saldanha.<ref>''Paratus''. 1979. Kaptein Carstens tree af. Maart-bylaag: V</ref> * [[Chris Koch]] - [[1927]], Springbokrugbyspeler. * [[M.M. Walters]] - [[1930]], Afrikaanse satiriese digter. * [[Annie Basson]] - [[1938]], Afrikaanse aktrise en regisseuse. * [[Winnie Rust]] - [[1939]], Afrikaanse skryfster. * Schalk du Toit - [[1948]], NG Kerk-predikant.<ref>[https://web.archive.org/web/20230524100326/https://kerkbode.christians.co.za/2023/05/24/dr-schalk-du-toit-1948-2022/ Kerkbode: Schalk du Toit (1948-2022)]</ref> * Dirk Jacobus Smit - [[1951]], VGK-predikant en teoloog.<ref>[https://kerkbode.christians.co.za/ecke/smit-dirk-jacobus/ Kerkbode: Dirk Jacobus Smit]</ref> * Dalene Müller (née Bester), skryfster van ''Skryf Afrikaans van A tot Z'', vertaler, hoofsubredaktrise by ''Die Burger'' en ''Huisgenoot''.<ref>Pienaar, J. 2007. Afrikaanse taalreus sterf. ''Die Burger'', 17 Desember.</ref> == Sien ook == * [[Moorreesburg (kiesafdeling)]] * [[Wellington (kiesafdeling)]] * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC1}} [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] [[Kategorie:Weskus van Suid-Afrika]] 02x04wtjmgjgjwms6evne19gjhckxeu 0 18977 2891732 2879203 2026-04-09T06:10:54Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891732 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas militêre persoon |naam = Cornelis Tromp |gebore = 9 September 1629 |oorlede = 29 Mei 1691 (61 jaar oud) |beeld = Abraham Willaerts Cornelis Tromp in Roman Costume 1673.jpeg |byskrif = |bynaam = |geboorteplek = [[Rotterdam]], [[Holland]], [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande]] |sterfteplek = [[Amsterdam]], [[Holland]], [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande]] |lojaliteit = [[Lêer:Prinsenvlag.svg|22px]] [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande]] (1643–1676, 1678–1691)<br />{{vlagland|Denemarke}} (1676–1678) |tak = [[Lêer:Naval Jack of the Netherlands.svg|22px]] Nederlandse vloot<br />{{vlagikoon|Denemarke}} Deense vloot |diensjare = 1643–1691 |rang = Admiraal-generaal (Denemarke)<br />Luitenant-admiraal-generaal (Nederlandse Republiek) |eenheid = |poste = |oorloë = [[Eerste Anglo-Nederlandse Oorlog]]<br />[[Tweede Anglo-Nederlandse Oorlog]]<br />[[Derde Anglo-Nederlandse Oorlog]]<br />[[Skonse Oorlog]] |toekennings = Orde van die Olifant |familie = [[Maarten Tromp]] (vader) |anderwerk = }} '''Cornelis Tromp''' ([[9 September]] [[1629]] in [[Rotterdam]] – [[29 Mei]] [[1691]] in [[Amsterdam]]) was 'n Nederlandse admiraal uit die 17de eeu, veral bekend vir sy deelname aan verskeie groot seegevegte tydens die [[Anglo-Nederlandse Oorloë]]. Hy is die seun van [[Maarten Tromp]], 'n ander beroemde admiraal.<ref>[https://www.britannica.com/biography/Cornelis-Maartenszoon-Tromp Cornelis Maartenszoon Tromp] Britannica</ref> Hy het sy eerste groot sukses behaal tydens die Eerste Engelse Oorlog (1652–1654), waar hy geveg het onder die bevel van sy vader. Gedurende die Tweede Anglo-Nederlandse Oorlog (1665-1667) het Cornelis Tromp as vise-admiraal gedien en was hy betrokke by verskeie groot gevegte teen die Engelse vloot. Een van sy bekendste veldslae tydens hierdie tydperk was die Vierdaagse Seegeveg (11 tot 14 Junie [[1666]]), waarin hy onder bevel van admiraal [[Michiel de Ruyter]] die Engelse vloot suksesvol gekonfronteer het. Tromp se verhouding met die gewilde De Ruyter was egter gespanne, en die twee het verskeie kere gebots oor taktiese kwessies en persoonlike aspirasies. Tromp was 'n voorstander van [[Orangisme (Republiek)|Orangisme]] en in [[1672]], tydens die rampspoedige [[Frans-Nederlandse Oorlog]]''',''' was hy persoonlik betrokke by die moordkomplot teen die prominente politikus [[Johan de Witt]] en sy broer Cornelis de Witt. Die nuwe leier van die [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande|Republiek]], [[Willem III van Engeland|Willem III]], het daarin geslaag om Tromp met die nuut aangestelde luitenant-admiraal-generaal Michiel de Ruyter te versoen en tydens die voortsetting van die Frans-Nederlandse Oorlog en die Derde Anglo-Nederlandse Oorlog (1672-1674) het Tromp sowel Franse kusgebiede aangeval as die Engelse vloot in verskeie seegevegte verslaan. In [[1676]] het hy 'n aanbod van die [[Denemarke|Deense]] koning Frederik III aanvaar om as admiraal in die Deense vloot te dien. Hy het tydens die [[Skone|Skonse]] Oorlog (1675–1679) gehelp om die Deense vloot te versterk en het 'n belangrike rol gespeel in die stryd teen die [[Swede|Sweedse]] vloot. Tromp se tyd in die Deense vloot het sy reputasie as 'n bekwame en dapper vlootbevelvoerder verder versterk, en hy het bygedra tot verskeie Deense oorwinnings tydens hierdie konflik. Op 6 Februarie [[1679]] word Cornelis Tromp as luitenant-admiraal-generaal van die Republiek aangestel. Hy sou sy posisie egter nie so geniet nie: hy het meer van 'n las as 'n steun vir Willem III geword en hy sou nooit weer 'n vloot aanvoer nie. In April [[1684]] word hy as opperbevelhebber opgevolg deur [[Cornelis Evertsen die Jongste]]. Cornelis Tromp is op 29 Mei 1691 in [[Amsterdam]] oorlede en is in [[Delft, Nederland|Delft]] begrawe. Hy was getroud met 'n vermoënd weduwee, Margaretha van Raephorst, en hul privaat landgoed staan ​​as Trompenburgh bekend. == Verwysings == {{verwysings}} == Bibliografie == *Prud'homme van Reine, R. (2001). Schittering en schandaal (in Nederlands). Amsterdam: De Arbeiderspers. {{ISBN|978-9-02953-5724}}. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Tromp, Cornelis}} [[Kategorie:Nederlandse militariste]] [[Kategorie:Admiraals]] [[Kategorie:Geskiedenis van Nederland]] [[Kategorie:Geboortes in 1629]] [[Kategorie:Sterftes in 1691]] 18gh0kab7mk4sp90q20kri1ygazxte3 0 22486 2891736 2698322 2026-04-09T06:12:50Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891736 wikitext text/x-wiki <div class="noprint" style="clear: right; border: solid #aaa 1px; margin: 0 0 1em 1em; font-size: 90%; background: #f9f9f9; width: 250px; padding: 4px; spacing: 0px; text-align: left; float: right;"> <div style="float: left;">[[Image:Art template.png|50px|none|Commons]]</div> <div style="margin-left: 60px;">''Die skildery wat hier bespreek word, kan besigtig word by die [http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=79018 webwerf van die ''Museum of Modern Art''], waar dit tans gehuisves word.'' </div> </div> '''''La persistencia de la memoria''''' (1931) of '''''Die volharding van herinnering''''' (ook bekend onder die [[Engels]]e titel, ''The Persistance of Memory'') is moontlik een van die bekendste skilderye deur die kunstenaar [[Salvador Dalí]]. Die skildery is bekend vir sy beelde van sagte, verwelkte sakhorlosies. Die Museum of Modern Art (MoMA, "Museum van moderne kuns") in [[New York Stad|New York]] besit die skildery sedert 1934. Dit is vertoon by die [[Tate Modern]] in [[Londen]], vanaf 1 Junie tot 9 September 2007, as deel van 'n uitstalling getiteld ''"Dalì and Film"''. Daarna het dit gereis na die Los Angeles County Museum of Art (14 Oktober 2007 - 6 Januarie 2008) en die Salvador Dalì Museum, in [[St. Petersburg]], [[Florida]] (1 Februarie - 1 Junie 2008). Dit het na sy tuiste teruggekeer by die Museum of Modern Art in Junie 2008 as deel van die uitstalling ''"Dalí and Film"'' wat van 29 Junie tot 15 September 2008 gestrek het. == Beskrywing == Die skildery is 'n olieverfskildery op doek, met 'n grootte van 24 × 33cm. Hierdie bekende surrealistiese werk het die beeld van sagte, verwelkte sakhorlosies bekendgestel, 'n tema wat Dalí sou herhaal in [[Die uiteenvalling van die volharding van herinnering]] (1952-1954). Daar is drie sulke horlosies te sien in hierdie skildery: een is oor die kant van 'n groot bruin blok in die linker-onderkantste hoek gedrapeer en het 'n vlieg op. 'n Tweede hang oor 'n enkele tak wat spruit uit 'n skynbaar dooie boomstam wat op dié bruin blok staan. In die middel van die skildery is daar 'n vervormde gesig (waarskynlik die kunstenaar self s'n) wat op 'n sofa lyk, die derde horlosie is oor die rugkant van hierdie "sofa" gedrapeer. Dalí het self na hierdie horlosies as die "camembert van tyd" verwys, omdat die idee by hom opgekom het toe hy besig was om op 'n warm dag in Augustus na 'n loperige stukkie [[Camembert|Camembertkaas]] te staar.<ref>Salvador Dalí, ''The Secret Life of Salvador Dalí'' (New York: Dial Press, 1942), p. 317.</ref> Naas die drie verlepte sakhorlosies is daar ook 'n helderder sakhorlosie wat op die bruin blok lê en 'n realistiese vorm besit. Dié sakhorlosie is donkerder in kleur en wemel van miere. Saam met die surrealistiese sakhorlosies suggereer dit dat tyd minder absoluut is as wat mens dink. Die miere simboliseer dan ook verganklikheid en vervolgens word tyd as verganklik uitgebeeld. In die verte is daar 'n oseaan sigbaar met goue kranse aan die regterkant wat die kusgebied in [[Katalonië]], Dalí se tuisland, voorstel. == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == *[http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=79018 ''The Persistence of Time''] by die webwerf van die Museum of Modern Art. Laaste besoek op 5 Junie 2007. [[Kategorie:Skilderye]] gxtvgmipibhf21qnfbiz7ukmqv1pf02 0 25909 2891639 2731333 2026-04-08T13:08:12Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891639 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #FFFFFF; background: #003399; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Bălţi'''</span><br />Бельцы/Belzy<br />Бєльці/Bjelzi<br /> [[Lêer:Catedrala. Sf. Const si Elen. din Bălți.JPG|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Balti Moldova.png|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Balti-arm.jpg|90px|senter|border]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Bălți.png|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Moldowa}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Munisipaliteit''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Bălți |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|47|46|N|27|55|O|type:city}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Gestig op''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[1620]]<ref>{{cite journal | author=Teo-Teodor Marșalcovschi | title=Geneza municipiului Bălţi: concept urbanistic şi prima atestare | journal=Anuarul Catedrei Discipline Socioumanistice | pages=6–28 | year=2007 | url=http://dspace.usarb.md:8080/jspui/bitstream/123456789/2373/1/Marsalcovschi_Teo_Teodor_Geneza_municipiului_Balti.pdf | format=PDF | accessdate=2022-07-21 | archive-date=2022-03-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220331072303/http://dspace.usarb.md:8080/jspui/bitstream/123456789/2373/1/Marsalcovschi_Teo_Teodor_Geneza_municipiului_Balti.pdf | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal | author=Nicolae Enciu | title=Orașul și județul Bălți de la începuturi până în anul Marii Uniri | journal=Dialogica, revistă de studii culturale și literatură | pages=104–115 | doi= 10.5281/zenodo.3332722 | year=2019 | url=https://ibn.idsi.md/sites/default/files/imag_file/104-115.pdf |format=PDF| accessdate=2022-07-21 }}</ref><ref>{{cite journal | author=Руслан Михалевский | title=Академия наук: 1421 год не является датой первого упоминания о Бельцах | journal=SP | year=2016 | url=https://esp.md/sobytiya/2016/02/23/akademiya-nauk-1421-god-ne-yavlyaetsya-datoy-pervogo-upominaniya-o-belcah?qt-widget_socials=0 |format=PDF| accessdate=2022-07-21}}</ref> |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[1818]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 78 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 59 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2012) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 144&nbsp;300 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;912,8/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +3 |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Vasile Panciuc |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.balti.md/ ''.balti.md''] |- style="border-top:1px solid #999;" |} '''Bălţi ''' ([[Roemeens]]: ''Bălţi'', [[Russies]]: Бельцы of Бэлць, ''Beltsi'', ''Belts'', [[Oekraïens]]: Бєльці/Bjeltsi, [[Duits]]: ''Belz'') is die grootste [[stad]] in die noorde van [[Moldowa]] met sowat 144&nbsp;300 inwoners in 2012. {{Saadjie}} {{CommonsKategorie|Bălţi}} {{Normdata}} == Verwysings == {{verwysings}} {{DEFAULTSORT:Balti}} [[Kategorie:Nedersettings in Moldowa]] 8bv1e1n8eifmg4zqmwa93tiyhvwd51g 0 28102 2891645 2695416 2026-04-08T13:11:42Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891645 wikitext text/x-wiki {{Infoboks stad |plaaslike naam=Breda |Afrikaanse naam= |beeld =Breda - Grote of Onze-Lieve-Vrouwekerk 2.jpg |beeldteks= |beeldgrootte=250px |kaart =LocatieBreda.png |kaartgrootte=220px |wapen =Coat_of_arms_of_Breda.png |wapengrootte=110px |vlag =Flag of Breda.svg |vlaggrootte=100px |land =Nederland |administratiewe gewes =Noord-Brabant |oppervlakte =129,15 |hbs =0 |bevolking =174 544 |bevolkingsjaar =2011 |bevolkingsdigtheid =1 377 |tydsone =CET (UTC+1) |somertyd =CEST (UTC+2) |burgemeester = [[Paul Depla]] ([[PvdA]]) |party = |webwerf =[http://www.breda.nl www.breda.nl] |koördinate ={{Koördinate|51|34|N|4|48|E}} |commons =[[:commons:category:Breda, Netherlands|Breda]] |stigting =1080 |etniese groep 1 = |etniese groep 1 % = |etniese groep 2 = |etniese groep 2 % = |etniese groep 3 = |etniese groep 3 % = |etniese groep ander % = |keuse1 = |inhoud keuse1 = |keuse2 = |inhoud keuse2= |bevolkingkeuse1 = |inhoud bevolkingkeuse1 = |bevolkingkeuse2 = |inhoud bevolkingkeuse2 = }} '''Breda''' is 'n stad en [[munisipaliteit]] in die [[Nederland]]se provinsie [[Noord-Brabant]]. Die munisipale gebied het sowat 175&nbsp;000 inwoners (2011) en 'n oppervlakte van 129 km². Die munisipaliteit Breda sluit naas die stad self ook die dorpe Bavel, Prinsenbeek, Teteringen en Ulvenhout in. Breda is geleë op die belangrike handelsweë [[Rotterdam]] - [[Antwerpen]] en [[Amsterdam]] - [[Utrecht]] - [[Antwerpen]]. Dit het ook 'n treinstasie op die nuwe hoësnelheidslyn HSL-Zuid, van [[Parys]] oor [[Brussel]] en Antwerpen na Rotterdam en [[Amsterdam]]. Breda beskik oor 'n historiese sentrum met talle historiese geboue. Die ''Grote Markt'' is die sentrale punt van die stad. Behalwe talryke kafees en restourante word hier ook die ''Oude Stadhuis'' en die ''Grote of Onze Lieve Vrouwekerk'' aangetref. Die stadskasteel uit die [[17de eeu]] huisves die ''Koninklijke Militaire Academie''. Aan die suidekant van die stad is die ''Kasteel Bouvigne''. ==Geskiedenis== Die eerste vermelding van die naam Breda dateer uit 'n handves van 1125. die handves beskryf 'n skenking aan die Abdy van Affligem waarin Arnulfus (Arnulf) en Ingelbertus (Engelbrecht) van Breda as getuies optree.<ref>P.C. Boeren, De heren van Breda en Schoten, p.94; E. de Marneffe, Cartulaire de l'abbaye d'Affligem, p.71, no. 40 (1125): "Ascelinus de Bruxella, et filius suus Henricus. Arnulfus et Ingelbertus de Breda.”</ref> In 1252 het Breda sogenaamde 'voorregte' van mnr Hendrik IV van Schoten gekoop wat as die verkryging van stadsregte beskou is. === Heerlijkheid Breda === : ''Meer oor die geskiedenis van die Heerskappy van Breda sien;'' [[Heer van Breda]] Tot [[1795]] was die burgers van Breda onderdane van die 'Heer van Breda', wat ook sedert 1475 die Graaf van Nassau-Breda was. Sedert 1530 was die heer van Breda, René van Chalon, die [[Prins van Oranje]]. Hy het sy titel aan sy neef [[Willem van Oranje|Willem van Nassau-Dillenburg]] oorgedra. Die stad is sedert [[1853]] die setel van 'n Biskop in die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. ==Sport== Breda het 'n gewilde [[Eredivisie]] [[sokker]]span: [[NAC Breda]] (hierdie klub het die tweede langste naam vir 'n sokkerklub ter wêreld). Die afkorting N.A.C. staan ​​vir ''NOAD ADVENDO Combination'', waar NOAD staan ​​vir; ''Nooit Opgeven Altijd Doorzetten'' (Moet nooit opgee nie. Volhard altyd) en ADVENDO staan ​​vir; ''Aangenaam Door Vermaak En Nuttig Door Ontspanning'' (Aangenaam Deur Vermaak En Nuttig Deur Ontspanning). NAC is op 19 September 1912 gestig en het in 1921 Nederlandse nasionale kampioen geword. == Bredasdorp == Die stad Breda se naam is ook verleen aan [[Bredasdorp]] in [[Suid-Afrika]], wat vernoem is na [[Michiel van Breda]]. ==Geografie== Die stad Breda word omring deur woongebiede en nywerheidslandgoedere. Kenmerkend van die stad is die samevloeiing van die riviere Aa of Weerijs en die Mark. Die rivier gaan voort soos Mark. Verskeie hawens is hier geleë en anderkant hulle vloei die Markkanaal ook in die Mark in. Die riviere voed ook die kanale rondom Breda. Naaste groot stede in Nederland is [[Tilburg]], [[Roosendaal]], [[Dordrecht, Nederland|Dordrecht]] en [[Bergen op Zoom]] en oorkant die grens [[Antwerpen]] en Turnhout. Die volgende dorpskerns is in of naby die gemeente Breda geleë: Bavel, Effen, Prinsenbeek, Teteringen en Ulvenhout, asook Galder (in die gemeente Alphen-Chaam), Terheijden en Dorst (in die gemeente [[Oosterhout]]) . Die voormalige dorpies Ginneken en Princenhage is reeds 'n geruime tyd (sedert 1942) ingesluit en volledig by die stad Breda geïntegreer. Die buurmunisipaliteite van Breda is: Alphen-Chaam, [[Drimmelen]], Etten-Leur, Gilze en Rijen, Moerdijk, Oosterhout en Zundert in Nederland en Hoogstraten in [[België]]. Die stad het 'n streekfunksie vir Wes-Brabant. == Geboortes == * [[Hans van Mierlo]] (1931-2010), joernalis en politikus == Eksterne skakels == * {{nl}} [http://www.breda.nl Die amptelike webwerf van die munisipaliteit] * {{nl}} [https://www.explorebreda.com/nl Die amptelike toerisme webwerf van die munisipaliteit] * {{nl}} [http://dev.qmaps.nl/?application=Breda&lon Kaart van Breda] {{Munisipaliteite in Noord-Brabant}} {{Normdata}} == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Breda| ]] [[Kategorie:Nedersettings in Noord-Brabant]] [[Kategorie:Stede in Nederland]] 4gz8zpxhinlcmb8nxdxbvmtrybr5yqo 0 29841 2891624 2884523 2026-04-08T12:42:11Z Jcb 223 2891624 wikitext text/x-wiki Die "'''dot-com voorspoedgolf'''" was 'n spekulatiewe finansiële voorspoedgolf wat rofweg tussen [[1995]]-[[2001]] (met sy hoogtepunt op 10 Maart 2000, toe die [[NASDAQ]] 5132.52 punte bereik het) voorgekom het, toe aandelemarkte in die [[Weste|Westerse lande]] ongekende groei beleef het in veral die internetsektor en verwante markte. Die tydperk is gekenmerk deur die stigting (en in baie gevalle fabelagtige mislukkings) van 'n groep nuwe [[internet|internet-gebaseerde]] maatskappye wat allerweë as dot-com's beskryf is. 'n Kombinasie van vinnigstygende aandeelpryse, indiwiduele spekulasie in aandele en maklikbekombare [[waagkapitaal]] het 'n atmosfeer van onredelike verwagtinge geskep waar baie besigheidsmense die standaard besigheidsmodelle geïgnoreer het en eerder op hul markaandeel gefokus het in plaas daarvan om op gesonde winsgrense te konsentreer. Pas hierna het die mislukking en ineenstorting van die markte gelei tot 'n matige, dog langdurige [[resessie]] in die ontwikkelde lande van die wêreld. == Bronnelys == * {{cite book |url=https://archive.org/details/digitalphoenixwh00abra |url-access=registration |last=Abramson|first=Bruce |title=Digital Phoenix; Why the Information Economy Collapsed and How it Will Rise Again |year=2005 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-51196-4}} * {{cite journal |last1=Aharon|first1=David Y.|first2=Ilanit |last2=Gavious|first3=Rami |last3=Yosef|year=2010 |doi=10.1016/j.qref.2010.05.002 |title=Stock market bubble effects on mergers and acquisitions |journal=The Quarterly Review of Economics and Finance|volume=50|issue=4|pages=456–70}} * {{cite book| url=https://books.google.com/books?id=jsuZnrzT6YsC| last=Cassidy | first=John |title=Dot.con: How America Lost Its Mind and Its Money in the Internet Era |publisher=HarperCollins |year=2009 |isbn=9780061841781}} * {{cite book|last=Cellan-Jones|first=Rory|title=Dot.Bomb: The Rise and Fall of Dot.com Britain|publisher=Aurum|year=2001|isbn=978-1854107909}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QhKhAgAAQBAJ|last=Daisey|first=Mike|title=Twenty-one Dog Years: Doing Time at Amazon.com |publisher=Free Press|isbn=978-0-7432-2580-9|year=2014}} * {{cite journal|last1=Goldfarb|first1=Brent D.|last2=Kirsch|first2=David|last3=Miller|first3=David A.|title=Was There Too Little Entry During the Dot Com Era?|date=April 24, 2006|journal=Robert H. Smith School Research Paper|number=RHS 06-029|ssrn=899100}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nBb-xYi9O-sC|last=Kindleberger|first=Charles P.|title=Manias, Panics, and Crashes: A History of Financial Crises|publisher=John Wiley & Sons|year=2005|isbn=9780230365353}}{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=SPeYMBXVFGoC|author-link=|last=Kuo|first=David|title=dot.bomb: My Days and Nights at an Internet Goliath|isbn=978-0-316-60005-7|year=2001|publisher=Little, Brown }} * {{cite book| url=https://archive.org/details/originsofcrashgr00roge | url-access=registration |title=Origins of the Crash: The Great Bubble and Its Undoing|first=Roger| last=Lowenstein | publisher=Penguin Books|year=2004|isbn=978-1-59420-003-8}} * {{cite book|author-link=| last=Wolff|first=Michael|title=Burn Rate: How I Survived the Gold Rush Years on the Internet| title-link=|year=1999|publisher=Orion Publishing Group |isbn=9780752826066 |title=Burn Rate}}. {{Normdata}} [[Kategorie:Ekonomie]] gvsf3w697nad23hmag0a5gbzrfqwatr 2891625 2891624 2026-04-08T12:42:50Z Jcb 223 2891625 wikitext text/x-wiki Die "'''dot-com voorspoedgolf'''" was 'n spekulatiewe finansiële voorspoedgolf wat rofweg tussen [[1995]]-[[2001]] (met sy hoogtepunt op 10 Maart 2000, toe die [[NASDAQ]] 5132.52 punte bereik het) voorgekom het, toe aandelemarkte in die [[Weste|Westerse lande]] ongekende groei beleef het in veral die internetsektor en verwante markte. Die tydperk is gekenmerk deur die stigting (en in baie gevalle fabelagtige mislukkings) van 'n groep nuwe [[internet|internet-gebaseerde]] maatskappye wat allerweë as dot-com's beskryf is. 'n Kombinasie van vinnigstygende aandeelpryse, indiwiduele spekulasie in aandele en maklikbekombare [[waagkapitaal]] het 'n atmosfeer van onredelike verwagtinge geskep waar baie besigheidsmense die standaard besigheidsmodelle geïgnoreer het en eerder op hul markaandeel gefokus het in plaas daarvan om op gesonde winsgrense te konsentreer. Pas hierna het die mislukking en ineenstorting van die markte gelei tot 'n matige, dog langdurige [[resessie]] in die ontwikkelde lande van die wêreld. == Bronnelys == * {{cite book |url=https://archive.org/details/digitalphoenixwh00abra |url-access=registration |last=Abramson|first=Bruce |title=Digital Phoenix; Why the Information Economy Collapsed and How it Will Rise Again |year=2005 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-51196-4}} * {{cite journal |last1=Aharon|first1=David Y.|first2=Ilanit |last2=Gavious|first3=Rami |last3=Yosef|year=2010 |doi=10.1016/j.qref.2010.05.002 |title=Stock market bubble effects on mergers and acquisitions |journal=The Quarterly Review of Economics and Finance|volume=50|issue=4|pages=456–70}} * {{cite book| url=https://books.google.com/books?id=jsuZnrzT6YsC| last=Cassidy | first=John |title=Dot.con: How America Lost Its Mind and Its Money in the Internet Era |publisher=HarperCollins |year=2009 |isbn=9780061841781}} * {{cite book|last=Cellan-Jones|first=Rory|title=Dot.Bomb: The Rise and Fall of Dot.com Britain|publisher=Aurum|year=2001|isbn=978-1854107909}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QhKhAgAAQBAJ|last=Daisey|first=Mike|title=Twenty-one Dog Years: Doing Time at Amazon.com |publisher=Free Press|isbn=978-0-7432-2580-9|year=2014}} * {{cite journal|last1=Goldfarb|first1=Brent D.|last2=Kirsch|first2=David|last3=Miller|first3=David A.|title=Was There Too Little Entry During the Dot Com Era?|date=April 24, 2006|journal=Robert H. Smith School Research Paper|number=RHS 06-029|ssrn=899100}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nBb-xYi9O-sC|last=Kindleberger|first=Charles P.|title=Manias, Panics, and Crashes: A History of Financial Crises|publisher=John Wiley & Sons|year=2005|isbn=9780230365353}}{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=SPeYMBXVFGoC|author-link=|last=Kuo|first=David|title=dot.bomb: My Days and Nights at an Internet Goliath|isbn=978-0-316-60005-7|year=2001|publisher=Little, Brown }} * {{cite book| url=https://archive.org/details/originsofcrashgr00roge | url-access=registration |title=Origins of the Crash: The Great Bubble and Its Undoing|first=Roger| last=Lowenstein | publisher=Penguin Books|year=2004|isbn=978-1-59420-003-8}} * {{cite book|author-link=| last=Wolff|first=Michael|title=Burn Rate: How I Survived the Gold Rush Years on the Internet| title-link=|year=1999|publisher=Orion Publishing Group |isbn=9780752826066}}. {{Normdata}} [[Kategorie:Ekonomie]] 04gs3tdaqqj3ph7p9p6ajhtcedx71ew 2891653 2891625 2026-04-08T14:18:55Z Sobaka 328 Grafiek 2891653 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Nasdaq Composite dot-com bubble.svg|duimnael|Die NASDAQ-saamgestelde indeks het in 2000 gestyg en toe skerp gedaal as gevolg van die dot-com-borrel.]] Die "'''dot-com voorspoedgolf'''" was 'n spekulatiewe finansiële voorspoedgolf wat rofweg tussen [[1995]]-[[2001]] (met sy hoogtepunt op 10 Maart 2000, toe die [[NASDAQ]] 5132.52 punte bereik het) voorgekom het, toe aandelemarkte in die [[Weste|Westerse lande]] ongekende groei beleef het in veral die internetsektor en verwante markte. Die tydperk is gekenmerk deur die stigting (en in baie gevalle fabelagtige mislukkings) van 'n groep nuwe [[internet|internet-gebaseerde]] maatskappye wat allerweë as dot-com's beskryf is. 'n Kombinasie van vinnigstygende aandeelpryse, indiwiduele spekulasie in aandele en maklikbekombare [[waagkapitaal]] het 'n atmosfeer van onredelike verwagtinge geskep waar baie besigheidsmense die standaard besigheidsmodelle geïgnoreer het en eerder op hul markaandeel gefokus het in plaas daarvan om op gesonde winsgrense te konsentreer. Pas hierna het die mislukking en ineenstorting van die markte gelei tot 'n matige, dog langdurige [[resessie]] in die ontwikkelde lande van die wêreld. == Bronnelys == * {{cite book |url=https://archive.org/details/digitalphoenixwh00abra |url-access=registration |last=Abramson|first=Bruce |title=Digital Phoenix; Why the Information Economy Collapsed and How it Will Rise Again |year=2005 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-51196-4}} * {{cite journal |last1=Aharon|first1=David Y.|first2=Ilanit |last2=Gavious|first3=Rami |last3=Yosef|year=2010 |doi=10.1016/j.qref.2010.05.002 |title=Stock market bubble effects on mergers and acquisitions |journal=The Quarterly Review of Economics and Finance|volume=50|issue=4|pages=456–70}} * {{cite book| url=https://books.google.com/books?id=jsuZnrzT6YsC| last=Cassidy | first=John |title=Dot.con: How America Lost Its Mind and Its Money in the Internet Era |publisher=HarperCollins |year=2009 |isbn=9780061841781}} * {{cite book|last=Cellan-Jones|first=Rory|title=Dot.Bomb: The Rise and Fall of Dot.com Britain|publisher=Aurum|year=2001|isbn=978-1854107909}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QhKhAgAAQBAJ|last=Daisey|first=Mike|title=Twenty-one Dog Years: Doing Time at Amazon.com |publisher=Free Press|isbn=978-0-7432-2580-9|year=2014}} * {{cite journal|last1=Goldfarb|first1=Brent D.|last2=Kirsch|first2=David|last3=Miller|first3=David A.|title=Was There Too Little Entry During the Dot Com Era?|date=April 24, 2006|journal=Robert H. Smith School Research Paper|number=RHS 06-029|ssrn=899100}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nBb-xYi9O-sC|last=Kindleberger|first=Charles P.|title=Manias, Panics, and Crashes: A History of Financial Crises|publisher=John Wiley & Sons|year=2005|isbn=9780230365353}}{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=SPeYMBXVFGoC|author-link=|last=Kuo|first=David|title=dot.bomb: My Days and Nights at an Internet Goliath|isbn=978-0-316-60005-7|year=2001|publisher=Little, Brown }} * {{cite book| url=https://archive.org/details/originsofcrashgr00roge | url-access=registration |title=Origins of the Crash: The Great Bubble and Its Undoing|first=Roger| last=Lowenstein | publisher=Penguin Books|year=2004|isbn=978-1-59420-003-8}} * {{cite book|author-link=| last=Wolff|first=Michael|title=Burn Rate: How I Survived the Gold Rush Years on the Internet| title-link=|year=1999|publisher=Orion Publishing Group |isbn=9780752826066}}. {{Normdata}} [[Kategorie:Ekonomie]] cjurw07on3p4vg5ggdq4jly8ha44u1g 0 32341 2891651 2347120 2026-04-08T13:47:21Z SweeFlyBoy 163285 het Bill Hyder bygevoeg aan die lys van persoonlikhede. 2891651 wikitext text/x-wiki {{VSA-deelstaat |Naam = Oklahoma |Volledige naam = Deelstaat Oklahoma |Flag = Flag of Oklahoma.svg |Flaglink = Vlag van Oklahoma |Seal = Seal_of_Oklahoma.svg |Kaart = Map_of_USA_OK.svg |Bynaam = The Sooner State |Hoofstad = [[Oklahoma City]] |Amptelike tale = Geen |Tale = |Grootste stad = [[Oklahoma City]] |Goewerneur = Kevin Stitt (R) |Luitenant-Goewerneur= Matt Pinnell (R) |Rang = 46^ste |Totaal = 181&nbsp;195 |Land = 178&nbsp;023 |Water = 3&nbsp;173 |PWater = 1,8 |BevRang = 28^ste |2010Bev = 3 814 820 (2012 skatting) |DigtheidRang = 35^ste |2010Digtheid = 20,7 |ToelatingRangorde = 46^ste |ToelatingDatum = [[16 November]] [[1907]] |Tydsone = [[UTC]] -6 / [[Somertyd]] -5 |Breedtegraad = 33°37' N tot 37° N |Lengtegraad = 94° 26' W tot 103° W |Wydte = 370 |Lengte = 480 |Hoogste punt = Black Mesa |Hoogste hoogte = 1,515 |GemHoogte = 395 |Laagste punt = Little Rivier by Arkansas-grens |Laagste hoogte = 88 |Wetgewer = Oklahoma Wetgewer |Hoërhuis = Senaat |Laerhuis = Huis van Verteenwoordigers |Senatore = Jim Inhofe (R)<br />James Lankford (R) |Poskantoor = OK |ISOCode = US-OK |Webwerf = www.ok.gov }} '''Oklahoma''' ({{en}} ''State of Oklahoma'') is 'n [[deelstaat]] in die sentrale suide van die [[Verenigde State van Amerika]] met 'n bevolking van vier miljoen en 'n oppervlakte van 181&nbsp;196 vierkante kilometer. Die hoofstad en grootste stad is [[Oklahoma City]]. Oklahoma is die 46ste staat wat tot die Unie toegelaat is. Dit word in die noorde deur [[Colorado]] en [[Kansas]], in die ooste deur [[Missouri]] en [[Arkansas]], in die suide deur [[Texas]], en in die weste deur [[Nieu-Meksiko]] begrens. Oklahoma se bynaam is ''The Sooner State''. Die woord Oklahoma kom van die [[Choctaw]]-woorde 'okla' en 'humma', wat "land van die rooiman" beteken. == Bekende persoonlikhede wat in Oklahoma gebore is == * [[Garth Brooks]], countrysanger * [[Blake Edwards]], rolprentregisseur * [[James Garner]], akteur * [[Woody Guthrie]], folksanger, liedjieskrywer * [[Van Heflin]], akteur * [[Jennifer Jones]], aktrise * [[Phil McGraw|Phillip ”Dr Phil” McGraw]], psigoloog en TV-persoonlikheid * [[Orville Moody]], gholfspeler * [[Patti Page]], sangeres * [[Brad Pitt]], akteur * [[Tony Randall]], akteur * [[Kahlén Rondot]], model * [[John Michael Talbot]] kitaarspeler en sanger * [[Jim Thorpe]], atleet * [[Carrie Underwood]], countrysangeres * [[Bill Hader]], akteur == Eksterne skakels == ;Toerisme ---- * [https://www.travelok.com/ ''Travel Oklahoma''] ;Geskiedenis ---- * [https://www.okhistory.org/ ''Oklahoma Historical Society''] {{Navigasie indeling Verenigde State}} {{Normdata}} [[Kategorie:Oklahoma| ]] 251u3750k4jk1883fgbjnutuooesdes 0 33843 2891753 2747956 2026-04-09T08:16:30Z Jcb 223 2891753 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = Hartsfield-Jackson Atlanta Internasionale Lughawe | nativename = | image = Atlanta Hartsfield-Jackson.jpg | image-width = 280 | caption = | image2 = | image2-width = | caption2 = | IATA = ATL | ICAO = KATL | type = Openbaar | owner-oper = Lugvaartdepartement van Atlanta | city-served = [[Atlanta]], [[Georgia]] | location = Atlanta, College Park, en Hapeville<br />Fulton & Clayton Counties | built = | opened = {{begin datum en ouderdom|1926|9|15|df=yes|br=yes}}| | hub = AirTran Airways<br />[[Delta Air Lines]]<br />Silver Airways | focus_city = Southwest Airlines | elevation-f = 1&nbsp;026 | elevation-m = 313 | coordinates = {{koördinate|33|38|12|N|84|25|41|W|aansig=inlyn,titel}} | latd = 33 | latm = 38 | lats = 12 | latNS = N | longd= 84 | longm= 25 | longs= 41 | longEW= W | coordinates_region = US-GA | website = [http://www.atlanta-airport.com atlanta-airport.com] | pushpin_map = <!-- VSA Atlanta --> | pushpin_label = ATL | pushpin_map_caption = <center>Ligging naby Atlanta</center> | metric-rwy = yes | r1-number = 8L/26R | r1-length-f = 9&nbsp;000 | r1-length-m = 2&nbsp;743 | r1-surface = Beton | r2-number = 8R/26L | r2-length-f = 10&nbsp;000 | r2-length-m = 3&nbsp;048 | r2-surface = Beton | r3-number = 9L/27R | r3-length-f = 12&nbsp;390 | r3-length-m = 3&nbsp;776 | r3-surface = Beton | r4-number = 9R/27L | r4-length-f = 9&nbsp;000 | r4-length-m = 2&nbsp;743 | r4-surface = Beton | r5-number = 10/28 | r5-length-f = 9&nbsp;000 | r5-length-m = 2&nbsp;743 | r5-surface = Beton | h1-number = H1 | h1-length-f = 52 | h1-length-m = 17 | h1-surface = Teer | stat-year = 2021 | stat1-header = Passasiers | stat1-data = 75 537 213 | stat2-header = Lugbewegings | stat2-data = 707 661 | stat3-header = Ekonomiese impak | stat3-data = 23,7 miljard<ref name=ATL_ESI>{{cite web |url=http://www.ecquants.fr/2012_ATL.aspx |title=Atlanta airport - Economic and social impact |publisher=Ecquants |access-date=15 Mei 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002004858/http://www.ecquants.fr/2012_ATL.aspx |archive-date= 2 Oktober 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | stat4-header = Sosiale impak | stat4-data = 196,6 duisend<ref name=ATL_ESI/> | footnotes = }} [[Lêer:Atlanta airport.JPG|duimnael|links|180px|Hartsfield-Jackson Atlanta Internasionale Lughawe]] Die '''Hartsfield-Jackson Atlanta Internasionale Lughawe''' ([[IATA]]: '''ATL'''; [[ICAO]]: '''KATL''') is die internasionale [[lughawe]] van die stad [[Atlanta]] in die [[VSA-deelstaat|deelstaat]] [[Georgia]] in die suidooste van die [[Verenigde State van Amerika]]. Die lughawe se bedryfsmaatskappy is die ''Department of Aviation of the City of Atlanta'' (Lugvaartdepartement van Atlanta). Met omtrent 75,5&nbsp;miljoen passasiers (2021) en 731&nbsp;000 ton vrag jaarliks is Hartsfield-Jackson sedert 1998 die besigste ter wêreld. Die lughawe beskik oor 5 paralelle aanloopbane wat tussen 2&nbsp;743 en 3&nbsp;624 m lank is. Verder is die lughawe die tuishawe en primêre [[Spil (lughawe)|spil]] van Noord-Amerika se grootste [[lugredery]], [[Delta Air Lines]], en van AirTran Airways. Delta se spil is die grootste ter wêreld. Die lughawe het twee terminaalgeboue: die Noordterminaal en die Suidterminaal. Tussen die twee terminale lê die Hoofterminaal met inweeg-toonbanke en sekuriteitsbehere. In die Hoofterminaal bereik die reisigers die vertreksale T, A, B, C en D, E. Die terminaal E bedien internasionale vlugte en was spesiaal vir die [[Olimpiese Somerspele 1996|Olimpiese Somerspele in 1996]] ingerig. Die meeste van die vertreksale is aanmekaar verbind met 'n stel gange, [[roltrap]]pe en ondergrondse vervoerstelsel ("people mover"). Alhoewel die T-saal aan die E-saal grens is hulle nie direk aan mekaar verbind nie. Dit is gevolglik vir reisigers baie moeilik om van T na E oor te stap. == Inleiding == Hartsfield–Jackson Atlanta Internasionale Lughawe is die primêre internasionale lughawe wat Atlanta, Georgia, Verenigde State bedien. Die lughawe is geleë 11 km suid van die Downtown Atlanta-distrik. Dit is vernoem na die voormalige burgemeesters van Atlanta, William B. Hartsfield en Maynard Jackson. Dit beslaan 1 902 ha grond en het vyf parallelle aanloopbane.<ref>{{cite web|url=https://skyvector.com/airport/ATL/Hartsfield-Jackson-Atlanta-International-Airport|title=ATL airport data at skyvector.com|website=skyvector.com|access-date= August 22, 2022}}</ref> Hartsfield-Jackson is sedert 1998 die wêreld se besigste lughawe volgens passasiersverkeer, behalwe toe dit kortstondig sy titel in 2020 verloor het weens die uitwerking van die [[Covid-19-pandemie]] in die Verenigde State, maar dit in 2021 teruggekry het. Hartsfield–Jackson is die primêre middelpunt van [[Delta Air Lines]]. Met net meer as 1 000 vlugte per dag na 225 binnelandse en internasionale bestemmings, is die Delta-spilpunt die wêreld se grootste lugredery-spilpunt<ref>{{cite web|title=Hartsfield–Jackson Atlanta International Airport|url=http://news.delta.com/index.php?s=18&item=100|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130706181307/http://news.delta.com/index.php?s=18&item=100|archive-date=6 Julie 2013|access-date=23 Junie 2013|publisher=Delta Air Lines}}</ref><ref>{{cite web|title=Delta Hub Station|url=http://news.delta.com/hartsfield-jackson-atlanta-international-airport|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160626181305/http://news.delta.com/hartsfield-jackson-atlanta-international-airport|archive-date=26 Junie 2016|access-date=29 Junie 2016}}</ref> en word dit as die eerste mega-spilpunt in Amerika beskou.<ref>{{cite web |last=Radka |first=Ricky |title=Airline Hub Guide: Which U.S. Cities Are Major Hubs and Why it Matters |url=https://www.airfarewatchdog.com/blog/50066526/airline-hub-guide-which-u-s-cities-are-major-hubs-and-why-it-matters/ |date=23 Desember 2021 |access-date=27 Februarie 2022 |website=Airfare Watchdog}}</ref> Benewens as gasheer vir Delta se korporatiewe hoofkwartier, is Hartsfield–Jackson ook die tuiste van Delta se Tegniese Bedryfsentrum, wat die lugredery se primêre instandhouding-, herstel- en opknappingsvleuel is.<ref>{{cite web|title=Delta TechOps|url=http://centreforaviation.com/profiles/suppliers/delta-techops|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220024534/http://centreforaviation.com/profiles/suppliers/delta-techops|archive-date=20 Desember 2013|access-date=12 Junie 2013|publisher=CAPA Centre for Aviation}}</ref> Afgesien van Delta, is Hartsfield-Jackson ook 'n fokusstad vir laekoste-lugrederye Frontier Airlines en Southwest Airlines. Die lughawe het internasionale diens binne Noord-Amerika en na Latyns-Amerika, Europa, Afrika, die Midde-Ooste en Oos-Asië. Die lughawe is meestal in ongeïnkorporeerde gebiede van Clayton County,<ref>{{cite web|url=https://www2.census.gov/geo/maps/DC2020/DC20BLK/st13_ga/cousub/cs1306390726_college_park/DC20BLK_CS1306390726.pdf|title=2020 CENSUS - CENSUS BLOCK MAP: College Park CCD, GA|publisher=U.S. Census Bureau|page=1 (PDF p. 2/3)|accessdate=2022-08-03|quote=Hartsfield - Jackson Atlanta International Arprt}}</ref> maar dit vloei oor na die stadsgrense van Atlanta,<ref name=ATLzone>{{cite web| title=Zoning Ordinance, City of Atlanta, Georgia; Sheet 32| url=http://gis.atlantaga.gov/apps/zoning_maps/pdf/zoning_sheet_14-128.pdf| publisher=City of Atlanta| access-date=April 13, 2015| archive-url=https://web.archive.org/web/20151017161016/http://gis.atlantaga.gov/apps/zoning_maps/pdf/zoning_sheet_14-128.pdf| archive-date=October 17, 2015| url-status=dead}}</ref> College Park en Hapeville, in 'n gebied wat tot in Fulton County strek. Die lughawe se binnelandse terminaal word bedien deur MARTA se Rooi en Goue spoorlyne. == Geskiedenis == [[Lêer:ATL-Tower.jpg|duimnael|left|upright|Hartsfield–Jackson Atlanta Internasionale Lughawe se lugverkeerbeheertoring]] [[Lêer:Atlanta Hartsfield- Jackson Airport Concourse Connector .jpg|duimnael|'n Loopgang wat terminaal A en B by Hartsfield-Jackson Atlanta Internasionale Lughawe verbind]] [[Lêer:Hartsfield-Jackson Atlanta International Airport (7039222923).jpg|duimnael|Lugfoto van terminaal C]] [[Lêer:KATLatNight-DSC.jpg|duimnael|'n Uitsig oor die Internasionale loopgang E en beheertoring in die nag]] === Candler Field/Atlanta Munisipale Lughawe (1925–1961) === Hartsfield-Jackson het begin met 'n vyf jaar vrye huurkontrak op 116 ha, dit was 'n verlate motorrenbaan met die naam The Atlanta Speedway. Die huurkontrak is op 16 April 1925 onderteken deur burgemeester Walter Sims, wat die stad daartoe verbind het om dit as 'n vliegveld te ontwikkel. As deel van die ooreenkoms is die eiendom herdoop na '''Candler Field''' na sy voormalige eienaar, [[Coca-Cola]]-magnaat en voormalige Atlanta-burgemeester Asa Candler.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QzCjrJ7N8cAC |title=The Margaret Mitchell Encyclopedia |author=Anita Price Davis |page=47 |publisher=McFarland |year=2014 |isbn=978-0-7864-9245-9}}</ref> Die eerste vlug na Candler Field was op 15 September 1926, 'n Florida Airways-posvliegtuig wat vanaf [[Jacksonville, Florida]], gevlieg het. In Mei 1928 het Pitcairn Aviation diens aan Atlanta begin, gevolg in Junie 1930 deur Delta Air Service. Hierdie twee lugrederye, later bekend as onderskeidelik Eastern Air Lines en [[Delta Air Lines]], sou albei Atlanta as hul [[Spil (lughawe)|hoofspilpunte]] gebruik.<ref>[http://www.aviationexplorer.com/eastern_airlines.htm Eastern Airlines History, Facts and Pictures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100918063236/http://aviationexplorer.com/eastern_airlines.htm |date=18 September 2010 }}. In ''Aviation Explorer''. Besoek 14 September 2022</ref> Die lughawe se weerstasie het die amptelike ligging geword vir Atlanta se weerwaarnemings op 1 September 1928, en met rekords gehou deur die Nasionale Weerdiens.<ref>{{cite web |title=Station Thread for Atlanta Area, GA |url=http://threadex.rcc-acis.org/threadex/process_records |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=13 April 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140627185200/http://threadex.rcc-acis.org/threadex/process_records |archive-date=27 Junie 2014 }}</ref> Atlanta was sedert sy ontstaan 'n besige lughawe, en teen die einde van 1930 was dit derde na New York Stad en Chicago vir gereelde daaglikse vlugte met sestien aankomste en vertrekke. Candler Field se eerste beheertoring is in Maart 1939 geopen. Maart 1939 se Amptelike Lugvaartgids toon veertien weekdag lugrederyvertrekke: tien deur Eastern en vier deur Delta.<ref name=Garrett>{{cite book |last=Garrett |first=Franklin |title=Atlanta and Its Environs |url=https://books.google.com/books?id=7qpif6-Z5o4C&q=airport |year=1969 |volume=II |publisher=University of Georgia Press |page=851 |isbn=978-0-8203-0913-2 |access-date=April 13, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160427140908/https://books.google.com/books?id=7qpif6-Z5o4C&q=airport#v=snippet&q=airport&f=false |archive-date=April 27, 2016 |url-status=live }}</ref> In 1942 is Candler Field herdoop na Atlanta Munisipale Lughawe en teen 1948 het meer as een miljoen passasiers deur 'n oorlogsoortollige loods gegaan wat as 'n terminaalgebou gedien het.<ref name="Dale Hartsfield">{{cite book |last1=Hartsfield |first1=Dale |editor-last=Leonard |editor-first=Donna Garrison |title=What's In A Name? A Historical Perspective of Hartsfield-Jackson Atlanta International Airport |date=December 5, 2014 |publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform |location=Charleston, SC |isbn=978-1-5054-0027-4 |pages=83–84 |edition=1st |oclc=930872527 }}</ref> Delta en Eastern het uitgebreide netwerke van ATL gehad, hoewel Atlanta tot 1961 geen direkte vlugte buite Texas, St. Louis en Chicago gehad het nie. Southern Airways het ná die oorlog by ATL gevestig en het tot 1979 kortafstandroetes om die Suidooste bedien. In 1957 het Atlanta sy eerste straalvliegtuig beleef: 'n prototipe Sud Aviation Caravelle wat deur die land getoer het, het vanaf Washington, DC aangekom.<ref>{{cite book |last1=Martin |first1=Harold H. |title=Atlanta and Environs: A Chronicle of Its People and Events, 1940s–1970s |date=March 2011 |publisher=University of Georgia Press |isbn=978-0-8203-3907-8 |page=267 |url=https://www.google.com/books/edition/Atlanta_and_Environs/bo9y9O1DwuQC?hl=en&gbpv=1&dq=atlanta+airport+first+jetliner+1957+sud+aviation&pg=PA267&printsec=frontcover |access-date=November 12, 2020 |language=en}}</ref> Die eerste trans-Atlantiese vlug was 'n Delta/Pan Am-wisselvlug DC-8 na Europa via Washington wat in 1964 begin het, die eerste geskeduleerde internasionale ononderbroke vlugte was Eastern-vlugte na Meksikostad en Jamaika in 1971–72. Direkte vlugte na Europa het in 1978 begin en na Asië in 1992–93. Atlanta was Amerika se negende besigste lughawe volgens vlugte, met meer as twee miljoen passasiers in 1957; en daagliks tussen 12:00 en 14:00, het dit die wêreld se besigste lughawe geword. === Oorspronklike stralerterminaal (1961–1980) === Aan die einde van 1957 is begin met werk aan 'n nuwe terminaal van $21 miljoen, wat op 3 Mei 1961 geopen is. Bestaande uit ses piergange wat uit 'n sentrale gebou uitgestraal het,<ref>{{cite web|title=Atlanta International Airport – 1975|url=http://www.departedflights.com/ATL75.html|publisher=DepartedFlights.com|access-date=September 11, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151017161016/http://www.departedflights.com/ATL75.html|archive-date=October 17, 2015|url-status=live}}</ref> was die terminaal die grootste in die land en kon meer as ses miljoen reisigers per jaar hanteer; die eerste jaar het nege en 'n half miljoen mense dit benut.<ref>{{cite book| url=http://www.sunshineskies.net/book.html| title=Sunshine Skies: Historic Commuter Airlines of Florida and Georgia| first=David| last=Henderson| isbn=978-1-4404-2474-8| page=101| publisher=Zeus Press| date=November 2008| location=Atlanta| access-date=July 22, 2009| archive-url=https://archive.today/20091008092416/http://www.sunshineskies.net/book.html| archive-date=October 8, 2009| url-status=live}}</ref> In Maart 1962 was die langste aanloopbaan (9/27, nou 8R) 2&nbsp;400&nbsp;m; aanloopbaan 3 was 1&nbsp;678 m en aanloopbaan 15 was 2&nbsp;200&nbsp;m lank. In 1971 is die lughawe William B. Hartsfield Atlanta-lughawe genoem na die voormalige burgemeester van Atlanta, William B. Hartsfield, wat daardie jaar gesterf het. Ter erkenning van die groei van die lughawe se internasionale diens, is die naam later verander na '''William B. Hartsfield Atlanta Internasionale Lughawe'''.<ref>{{cite web|url=https://www.atl.com/about-atl/history-of-atl/|title=History of ATL – ATL – Hartsfield-Jackson Atlanta International Airport|access-date=February 2, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202212611/https://www.atl.com/about-atl/history-of-atl/|archive-date=February 2, 2019|url-status=live}}</ref> === Midfield-terminaal (1980 – hede) === [[Lêer:ATL Terminal T and A 2018.jpg|duimnael|links|Uitsig oor terminale A en T]] Konstruksie is in Januarie 1977 aan die huidige middelveldterminaal begin onder die administrasie van burgemeester Maynard Jackson. Dit was die grootste konstruksieprojek in die Suide, wat $500 miljoen gekos het. Die kompleks is ontwerp deur Stevens & Wilkinson, Smith Hinchman & Grylls, en Minority Airport Architects & Planners.<ref>{{cite journal| url=http://images.businessweek.com/ss/07/01/0123_wowairport/source/7.htm| title=Now Arriving: A New Generation of Airports| last=Walters| first=Helen| journal=Business Week| date=23 Januarie 2007| access-date=13 April 2015| archive-url=https://web.archive.org/web/20130530045439/http://images.businessweek.com/ss/07/01/0123_wowairport/source/7.htm| archive-date=30 Mei 2013| url-status=live}}</ref> Die nuwe terminaal, wat aanvanklik uit Gange A tot D en die noordelike helfte van die huidige Gang T (wat as die Internasionale Terminaal gedien het) bestaan het, het op 21 September 1980 op tyd en onder begroting geopen.<ref>{{cite news |title=Maynard Jackson, Jr. |url=http://www.legacy.com/ATLANTA/Obituaries.asp?Page=LifeStory&PersonId=1113182 |newspaper=Atlanta Journal-Constitution |date=June 25, 2003 |access-date=June 12, 2008}}</ref> Dit is ontwerp om tot 55 miljoen passasiers per jaar te akkommodeer en het 230&nbsp;000&nbsp;m² beslaan. In Desember 1984 is 'n 2&nbsp;700 m vierde parallelle aanloopbaan voltooi, en nog 'n aanloopbaan is tot 3&nbsp;624 m verleng die volgende jaar. In Mei 2001 het konstruksie van 'n langer as 2&nbsp;700 m vyfde aanloopbaan (10–28) begin. Dit is voltooi teen die koste van $1,28 miljard en het op 27 Mei 2006 geopen.<ref>{{cite web|title=Atlanta International Airport: Fifth Runway |url=http://www.atlanta-airport.com/sublevels/airport_info/5thMain.htm |publisher=Atlanta Department of Aviation |date=May 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070424235605/http://www.atlanta-airport.com/sublevels/airport_info/5thMain.htm |archive-date=April 24, 2007 }}</ref> Dit oorbrug Interstate 285 (die Perimeter) aan die lughawe se suidekant, wat Hartsfield–Jackson die land se enigste tans-aktiewe burgerlughawe maak wat 'n aanloopbaan bo 'n interstaatlike roete het (hoewel aanloopbaan 17R/35L by Stapleton Internasionale Lughawe in Denver, Colorado Interstate 70 gekruis het tot daardie lughawe in 1995 gesluit het). Die massiewe projek, wat behels het dat opvulling op sommige plekke elf verdiepings hoog geplaas is, het sommige omliggende woonbuurte vernietig en die natuurskoon van Flat Rock-begraafplaas en Hart-begraafplaas, albei op die lughawe-eiendom, dramaties verander.<ref>{{cite web |url=http://tomitronics.com/flat%20rock%20cemetery/index.html |title=Flat Rock Cemetery |access-date=September 9, 2009 |publisher=Tomitronics |archive-url=https://web.archive.org/web/20110309073654/http://tomitronics.com/flat%20rock%20cemetery/index.html |archive-date=March 9, 2011 |url-status=live }}</ref> Die aanloopbaan is bygevoeg om te help om verkeersprobleme te verlig wat veroorsaak word deur die landing van klein- en middelgrootte vliegtuie op die langer aanloopbane wat deur groter vliegtuie soos die [[Boeing 777]] gebruik word, wat langer aanloopbane benodig as die kleiner vliegtuie. Met die vyfde aanloopbaan is Hartsfield–Jackson een van slegs 'n paar lughawens wat driedubbele gelyktydige landings kan uitvoer.<ref>{{cite web |title=Aviation "Bridges" the Gap for Future Growth |url=http://www.wrjinc.com/index.php?pid=95 |publisher=Williams-Russell and Johnson, Inc. |access-date=12 Junie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060525222127/http://www.wrjinc.com/index.php?pid=95 |archive-date=25 Mei 2006}}</ref> Die vyfde aanloopbaan sal na verwagting die kapasiteit vir landings en opstygings met 40% verhoog, van gemiddeld 184 vlugte per uur tot 237 vlugte per uur.<ref>{{cite web|title=Atlanta International Airport: Benchmark Results |url=http://www.faa.gov/about/office_org/headquarters_offices/ato/publications/bench/DOWNLOAD/pdf/ATL_2004.pdf |publisher=[[Federale Lugvaartadministrasie]] |year=2004 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926030758/http://www.faa.gov/about/office_org/headquarters_offices/ato/publications/bench/DOWNLOAD/pdf/ATL_2004.pdf |archive-date=26 September 2007 }}</ref> Saam met die vyfde aanloopbaan is 'n nuwe beheertoring gebou om die hele aanloopbaanlengte te kan sien. Die nuwe beheertoring is die hoogste in die Verenigde State, meer as 121 m hoog. Die ou beheertoring is in Augustus 2006 gesloop.<ref>https://www.emporis.com/buildings/209137/atlanta-faa-air-traffic-control-tower-hapeville-ga-usa</ref> In April 2007 het 'n unieke "omkeer-taxilaan" geopen, Taxiway Victor. Dit sal na verwagting elke jaar 'n geraamde $26 miljoen tot $30 miljoen aan brandstof bespaar deur vliegtuie wat op die noordelikste aanloopbaan land toe te laat om na die hekgebied te taxi sonder om ander vliegtuie se opstyg te vertraag. Die taxilaan sak ongeveer 9 m vanaf aanloopbaanhoogte om opstygings te laat voortgaan.<ref>{{cite news |title=An End-Around to Efficiency: Hartsfield–Jackson Strip Offers Safety, Boosts Capacity |first=Jim |last=Tharpe |date=18 Maart 2007 |url=http://www.ajc.com/metro/content/metro/atlanta/stories/2007/03/18/0319metairport.html |newspaper=Atlanta Journal-Constitution |archive-url=https://web.archive.org/web/20070322165005/http://www.ajc.com/metro/content/metro/atlanta/stories/2007/03/18/0319metairport.html |access-date=18 Maart 2007 |archive-date=22 Maart 2007}}</ref> Die lughawe het vandag sowat 55 300 personeellede vir lugrederye, grondvervoer, konsessiehouers, sekuriteit, die federale regering, die Stad Atlanta en lughawehuurders in diens en is die grootste indiensnemingsentrum in Georgia. Met 'n salarisrekening van $2,4 miljard het die lughawe 'n direkte en indirekte ekonomiese impak van $3,2 miljard op die plaaslike en streeksekonomie en 'n jaarlikse streeks-ekonomiese impak van meer as $19,8 miljard.<ref>{{cite web|title=Financial Statements June 30, 2007 and 2006 |url=http://www.atlanta-airport.com/sublevels/airport_info/pdfs/FY07DOAFinancials.pdf |publisher=Atlanta Department of Aviation |date=June 30, 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528125058/http://www.atlanta-airport.com/sublevels/airport_info/pdfs/FY07DOAFinancials.pdf |archive-date=May 28, 2008 }}</ref> Sedert die opening van Gang F in Mei 2012 het die lughawe nou 192 hekke wat die meeste by enige lughawe is. In Desember 2015 het die lughawe die eerste lughawe in die wêreld geword wat 100 miljoen passasiers in 'n jaar kon bedien.<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/travel/flights/todayinthesky/2015/12/28/atlanta-worlds-first-airport-hit-100-million-passengers-year/77976846/|title=Atlanta is world's first airport to hit 100 million passengers in year|author=Mutzabaugh, Ben|work=USA Today|date=December 28, 2015|access-date=December 28, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151229195620/http://www.usatoday.com/story/travel/flights/todayinthesky/2015/12/28/atlanta-worlds-first-airport-hit-100-million-passengers-year/77976846/|archive-date=December 29, 2015|url-status=live}}</ref> == Fasiliteite == [[Lêer:Delta check in at ATL.jpg|duimnael|links|260px|'n Reeks outomatiese en bemande kaartjietoonbanke vir [[Delta Air Lines|Delta]], Atlanta se grootste huurder-lugredery]] === Terminale === Hartsfield–Jackson Atlanta Internasionale Lughawe het twee terminale en sewe gange met 'n totaal van 195 hekke, die grootste aantal hekke vir 'n enkele lughawe in die wêreld.<ref name="facts">{{cite web|title=Fact Sheet |url=http://www.atl.com/about-atl/atl-factsheet/ |publisher=Atlanta Department of Aviation |access-date=June 12, 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081230163922/http://www.atlanta-airport.com/Airport/ATL/ATL_FactSheet.aspx |archive-date=December 30, 2008 }}</ref> Die binnelandse terminaal is aan die westekant van die lughawe geleë en die Maynard H. Jackson Jr. Internasionale terminaal is aan die oostekant van die lughawe.<ref name="ATLMap">{{cite web |title=Atlanta Airport Terminal Map |url=https://www.atl.com/maps/ |access-date=18 March 2021}}</ref> Die terminale en bane word verbind deur die Transportation Mall, 'n voetgangertonnel met 'n reeks bewegende wandelpaaie en The Plane Train, 'n outomatiese mensevervoerder.<ref name="mall">{{cite web|title=Transportation Mall/People Mover |url=http://www.atlanta-airport.com/sublevels/customer_service/mallpage.htm |publisher=Atlanta Department of Aviation |access-date=July 6, 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070617191439/http://www.atlanta-airport.com/sublevels/customer_service/mallpage.htm |archive-date=June 17, 2007 }}</ref> Alle internasionale aankomste word in Gange E en F verwerk; Gang F is die enigste loopvlak in die lughawe wat 'n hek het wat 'n [[Airbus A380]], die grootste passasiersvliegtuig ter wêreld, kan ondersteun. Alle nie-Delta internasionale vervoerders bedryf hul ATL-vlugte vanaf hierdie terminaal, insluitend Delta se [[SkyTeam]]-vennote soos [[Aeroméxico]], [[Air France]], [[KLM]], [[Korean Air]] en [[Virgin Atlantic]].<ref>{{cite web |title=How to Navigate the New International Terminal |url=https://www.ippexpo.org/pdfs/international%20arrival%20information.pdf |access-date=18 March 2021 |archive-date=12 Julie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712230613/http://www.ippexpo.org/pdfs/international%20arrival%20information.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ajc.com/blog/airport/hartsfield-jackson-spend-another-million-gate-for-superjumbo-jet/O8MHg07Vv5F4Ly7n2WgmSO/|title = Hartsfield-Jackson to spend another $1.5 million on gate for superjumbo jet}}</ref> === Landvervoer === Die binnelandse terminaal kan direk vanaf Interstate 85 by afrit 72 bereik word. Die internasionale terminaal word direk vanaf Interstate 75 by afrit 239 bereik. Hierdie snelweë verbind op hul beurt met die volgende bykomende snelweë binne 10 myl: Interstate 285, Interstate 675, Georgia State Route 166, Interstate 20. Hartsfield–Jackson het sy eie treinstasie op die stad se [[moltrein|vinnige vervoerstelsel]], MARTA, wat deur die Rooi en Goue lyne bedien word. Die bogrondse stasie is binne-in die hoofgebou, tussen die noorde en suide binnelandse terminale aan die westekant. Die lughawestasie is tans die mees suidelike stasie in die MARTA-stelsel, alhoewel uitbreiding via metro of pendeltrein verder suid na Clayton County beplan word.<ref>{{cite web |title=Airport Station Helper |url=http://www.itsmarta.com/explore/airporthelp.htm |publisher=Metropolitan Atlanta Rapid Transit Authority |access-date=June 12, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080703005506/http://www.itsmarta.com/explore/airporthelp.htm |archive-date=July 3, 2008}}</ref> Die Hartsfield–Jackson Rental Car Centre, wat op 8 Desember 2009 geopen is, huisves al tien lughawehuuragentskappe met kapasiteit vir bykomende maatskappye. Die kompleks beskik oor 9&nbsp;900 parkeerplekke wat verdeel is tussen twee vier-verdieping parkeerdekke wat saam 260&nbsp;000 m² dek, 'n 12&nbsp;700 m² kliëntedienssentrum, en 'n instandhoudingsentrum met 140 petrolpompe en 30 wasplekke wat toegerus is met 'n waterherwinningstelsel. 'n Geoutomatiseerde mensevervoerder, die ATL SkyTrain, loop tussen die huurmotorsentrum, die binnelandse terminaal, en die Gateway-sentrum van die Georgia International Convention Centre,<ref name="ReferenceA">{{cite web |url=http://www.ajc.com/news/business/hartsfield-jackson-to-open-new-rental-car-center/nQZpG/ |title=Hartsfield–Jackson to open new rental car center |publisher=Atlanta-airport.com |date=December 8, 2009 |access-date=April 13, 2015 |first=Kelly |last=Yamanouchi |work=Atlanta Journal-Constitution |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304203238/http://www.ajc.com/news/business/hartsfield-jackson-to-open-new-rental-car-center/nQZpG/ |archive-date=March 4, 2016 |url-status=live }}</ref> terwyl 'n vierlaanpad wat oor Interstate 85 strek, die huurmotorsentrum met die bestaande lughawepadnetwerk verbind.<ref>{{cite web|url=http://atlanta-airport.com/sublevels/airport_info/construction.htm |title=HJAIA – Airport Construction |publisher=City of Atlanta |access-date=November 1, 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071019035925/http://www.atlanta-airport.com/sublevels/airport_info/construction.htm |archive-date=October 19, 2007 }}</ref> == Statistiek == === Top bestemmings === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%" |+ '''Besigste binnelandse roetes vanaf ATL (September 2021 – Augustus 2022)'''<ref name="transtats.bts.gov">{{cite web|title=Atlanta, GA: Hartsfield–Jackson Atlanta International (ATL)|url=http://www.transtats.bts.gov/airports.asp?pn=1&Airport=ATL&carrier=FACTS|publisher=Bureau of Transportation Statistics|access-date=14 November 2022}}</ref> |- ! Rang ! Lughawe ! Passasiers ! Lugredery |- | 1 | [[Orlando Internasionale Lughawe|Orlando, Florida]] | 1 270 000 | Delta, Frontier, JetBlue, Southwest, Spirit |- | 2 | [[Fort Lauderdale–Hollywood Internasionale Lughawe|Fort Lauderdale, Florida]] | 1 143 000 | Delta, JetBlue, Southwest, Spirit |- | 3 | [[Miami Internasionale Lughawe|Miami, Florida]] | 946 000 | American, Delta, Frontier, Spirit |- | 4 | [[LaGuardia-lughawe|New York–LaGuardia]] | 939 000 | American, Delta, Frontier, Southwest |- | 5 | [[Tampa Internasionale Lughawe|Tampa, Florida]] | 913 000 | Delta, Southwest, Spirit, Frontier |- | 6 | [[Los Angeles Internasionale Lughawe|Los Angeles, Kalifornië]] | 877 000 | American, Delta, Frontier, Southwest, Spirit |- | 7 | [[Dallas/Fort Worth Internasionale Lughawe|Dallas/Fort Worth]] | 847 000 | American, Delta, Spirit |- | 8 | [[Denver Internasionale Lughawe|Denver, Colorado]] | 829 000 | Delta, Southwest, Spirit, Frontier, United |- | 9 | [[Harry Reid Internasionale Lughawe|Las Vegas, Nevada]] | 766 000 | Delta, Frontier, Southwest, Spirit |- | 10 | [[Newark Liberty Internasionale Lughawe|Newark, New Jersey]] | 731 000 | Delta, JetBlue, Spirit, United |} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%" |+ '''Besigste internasionale roetes vanaf ATL (Oktober 2021 – September 2022)'''<ref name="internationalreport">{{cite web|title={{!}} Department of Transportation – Data Portal|url=https://data.transportation.gov/Aviation/International_Report_Passengers/xgub-n9bw|access-date=August 1, 2022|website=data.transportation.gov|archive-date=19 Julie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719031853/https://data.transportation.gov/Aviation/International_Report_Passengers/xgub-n9bw|url-status=dead}}</ref> |- ! Rang ! Lughawe ! Passasiers ! Lugrederye |- | 1 | [[Cancún Internasionale Lughawe|Cancún, Meksiko]] | 736 508 | Delta, Frontier |- | 2 | [[Lughawe Schiphol|Amsterdam, Nederland]] | 710 348 | Delta, KLM |- | 3 | [[Lughawe Parys-Charles de Gaulle|Parys–Charles de Gaulle, Frankryk]] | 681 122 | Air France, Delta |- | 4 | [[Lughawe Londen-Heathrow|Londen–Heathrow, Verenigde Koninkryk]] | 428 472 | British Airways, Delta, Virgin Atlantic |- | 5 | [[Meksikostad Internasionale Lughawe|Meksikostad, Meksiko]] | 400 481 | Delta |- | 6 | [[Sangster Internasionale Lughawe|Montego Bay, Jamaika]] | 371 122 | Delta, Frontier |- | 7 | [[Toronto Pearson Internasionale Lughawe|Toronto–Pearson, Kanada]] | 355 042 | Air Canada, Delta |- | 8 | [[Punta Cana Internasionale Lughawe|Punta Cana, Dominikaanse Republiek]] | 285 187 | Delta, Frontier |- | 9 | [[Incheon Internasionale Lughawe|Seoul–Incheon, Suid-Korea]] | 227 839 | Delta, Korean |- | 10 | [[Lughawe Leonardo da Vinci–Fiumicino|Rome-Fiumicino, Italië]] | 227 196 | Delta |- |} === Jaarlikse verkeer === {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; width:400px" |+ Verkeer per kalenderjaar |- ! style="width:100px"| !! style="width:100px"| Passasiers !! style="width:100px"| Verandering !! style="width:100px"| Lugbewegings !! style="width:100px"| Vrag tonnemaat<ref>Total cargo (Freight, Express, & Mail).</ref> |- !2000 |78 092 940 || {{increase}}{{0}}2.77% || – || 935 892 |- !2001 |80 162 407 || {{increase}}{{0}}2.65% || 915 454 || 865 991 |- !2002 |75 858 500 || {{decrease}}{{0}}5.37% || 890 494 || 735 796 |- !2003 |76 876 128 || {{increase}}{{0}}1.34% || 889 966 || 734 083 |- !2004 |79 087 928 || {{increase}}{{0}}2.88% || 911 727 || 802 248 |- !2005 |83 606 583 || {{increase}}{{0}}5.71% || 964 858 || 862 230 |- !2006 |85 907 423 || {{increase}}{{0}}2.75% || 980 386 || 767 897 |- !2007 |84 846 639 || {{decrease}}{{0}}1.23% || 976 447 || 746 502 |- !2008 |89 379 287 || {{increase}}{{0}}5.34% || 994 346 || 720 209 |- !2009 |90 039 280 || {{increase}}{{0}}0.74% || 978 824 || 655 277 |- !2010 |88 001 381 || {{decrease}}{{0}}2.23% || 970 235 || 563 139 |- !2011 |92 389 023 || {{increase}}{{0}}3.53% || 923 996 || 659 129 |- !2012 |94 956 643 || {{increase}}{{0}}3.10% || 952 767 || 684 576 |- !2013 |94 431 224 || {{decrease}}{{0}}1.13% || 911 074 || 616 365 |- !2014 |96 178 899 || {{increase}}{{0}}1.85% || 868 359 || 601 270 |- !2015 |101 491 106 || {{increase}}{{0}}5.52% || 882 497 || 626 201 |- !2016 |104 258 124 || {{increase}}{{0}}2.73% || 898 356 || 648 595 |- !2017 |103 902 992 || {{decrease}}{{0}}0.26% || 879 560 || 685 338 |- !2018 |107 394 029 || {{increase}}{{0}}3.33% || 895 682 || 693 790 |- !2019 |110 531 300|| {{increase}}{{0}}2.92% || 904 301 || 639 276 |- !2020 |42 918 685|| {{decrease}}{{0}}61.17% || 548 016 || 599 179 |- !2021 |75 537 213 || {{increase}}{{0}}76.00% || 707 661 || 690 867 |- | colspan="5"| Bron: ''Hartsfield–Jackson Atlanta Internasionale Lughawe''<ref name="ATLstats">{{cite web |title=Operating Statistics |url=http://atlanta-airport.com/Airport/ATL/operation_statistics.aspx |publisher=Atlanta Department of Aviation |access-date=23 Maart 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221034915/http://www.atlanta-airport.com/Airport/ATL/operation_statistics.aspx |archive-date=21 Februarie 2011 }}</ref><ref>{{cite web|title=ATL Operating Statistics 2013-present|url=https://atl.com/business-information/statistics/|access-date=23 Maart 2011|website=atl.com}}</ref> |} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Hartsfield-Jackson Atlanta International Airport}} * {{en}} [http://www.atlanta-airport.com Hartsfield-Jackson Atlanta Internasionale Lughawe] {{Normdata}} [[Kategorie:Atlanta]] [[Kategorie:Lughawens in die Verenigde State van Amerika]] dd435pyf3p575xds2wd2qjflzzkj0pw 3 42121 2891622 2891595 2026-04-08T12:40:37Z SpesBona 2720 /* Kom ons verskuif jou voorblad "Krieket" */ aw 2891622 wikitext text/x-wiki {{Argiefboks|17 | argief1 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2009|2009]] | argief2 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2010|2010]] | argief3 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2011|2011]] | argief4 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2013|2013]] | argief6 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2014|2014]] | argief7 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2015|2015]] | argief8 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2016|2016]] | argief9 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2017|2017]] | argief10 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2018|2018]] | argief11 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2019|2019]] | argief12 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2020|2020]] | argief13 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2021|2021]] | argief14 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2022|2022]] | argief15 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2023|2023]] | argief16 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2024|2024]] | argief17 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2025|2025]] }} [[Lêer:Editor - lapis philosophorum superstar.jpg|duimnael|links|Grootmeesterredakteur<br />(19&nbsp;jaar, 123&nbsp;000+, global;<br />17&nbsp;jaar, 75&nbsp;000+, af.wp)]] {{clear}} == [[Alaska]] == {{Gebruikervoorblad|Alaska}} Dankie vir jou bywerk van hierdie voorbladartikel Sören. Die week staan al einde se kant toe! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:53, 15 Januarie 2026 (UTC) :{{Ping|Aliwal2012}} Baie dankie vir jou lekker boodskap Gert! Ek waardeer opreg. Hierdie week se voorbladartikel beskou ek eerder as [[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] s'n. Myns insiens bevat verlede week se voorbladartikel, die [[Belgiese nasionale rugbyspan]], meer aandeel van my kant. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:20, 15 Januarie 2026 (UTC) == Revert == Hi @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] I hope you are doing well. I apologize for using English. Could you please let me know the reason for your response? The Algerian flag is well-known and documented, while most of those flags are fictional creations and anachronistic. Regards [[Gebruiker:Riad Salih|Riad Salih]] ([[Gebruikerbespreking:Riad Salih|kontak]]) 19:02, 2 Februarie 2026 (UTC) :{{Ping|Riad Salih}} you deleted a lot of the article [[Vlag van Algerië]] by just saying "Keeping only the Algerian flag". Most of the flags are normal country flags. None of the "Soortgelyke vlae" are "fictional creations" or "anachronistic". Please note that the Afrikaans Wikipedia has one of the best series on national flags, made by hard work of just two authors (I am one of the two). Please give your reason for every single flag. I do not accept deleting content with blatant summaries (this can be seen as vandalism). Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:10, 2 Februarie 2026 (UTC) :: I support [[Gebruiker:SpesBona]]. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:15, 2 Februarie 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] Thank you for the explanation, but I have already contributed to those articles in both Arabic and English, as well as on the French Wikipedia. I'm pretty sure the flags shown are not the flag of Algeria; I couldn't be wrong; you can Google the flag of Algeria, which is well-known. The rest of the flags belong in their respective articles, and the flags in the article are not sourced at all. [[Gebruiker:Riad Salih|Riad Salih]] ([[Gebruikerbespreking:Riad Salih|kontak]]) 19:21, 2 Februarie 2026 (UTC) ::::{{Ping|Riad Salih}} sorry, but I don't understand your explanation. "Soortgelyke vlae" means "similar flags" and we list all flags with star and crescent there. So we should remove the flag of Tunisia, because it is not the flag of Algeria? I write about flags in both Afrikaans and German. Flags are one of my most "nerdic" topics, along with cricket and sport. For example, the flag of Australia is noted at the article about the flag of New Zealand and vice versa. I will not remove all those "Soortgelyke vlae" because the flag of Mauritania is not the flag of Algeria. All readers will understand this, as every article is wiki linked. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:30, 2 Februarie 2026 (UTC) == [[T20I-wêreldbeker 2016]] == {{Gebruikervoorblad|T20I-wêreldbeker 2016}} Baie dankie vir jou skep en volledige uitbrei van hierdie voorbladartikel Sören. Ek kon selfs geen taal- of tikfoute vind nie, ek is beïndruk met hoe jou Afrikaanse grammatika gevorder het, veels geluk! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:42, 30 Maart 2026 (UTC) :{{ping|Aliwal2012}} baie dankie, jou taalverbeteringe by ander artikels het ek ook hier aangebring. Jou boodskap beteken nou baie vir my! {{ping|BurgertB}} het onlangs dieselfde gesê oor die [[T20I-vrouewêreldbeker 2024]] en sy taalwenke het ook baie gehelp (bv. "in dié tyd"). Julle laat my nou baie dankbaar voel! Manalleen sonder julle sal dit nie werk nie. Ek geniet dit rêrig om oor beide krieket en rugby op die Afrikaanse Wikipedia te skryf. Vandag het ek ook die groot voorreg gehad om 'n radio-onderhoud met Anne-Marie van [[Radio Overberg]] te kon doen (vir hierdie artikel het ek daarvoor gevra). Ek sien uit daarna om nog sportartikels te skryf. En ja, die Proteas se tyd sal kom! Sterkte met jou Formule Een-artikels! Nog 'n belangrike sport wat op radio met valkoë dopgehou word. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:10, 30 Maart 2026 (UTC) ::Dankie vir jou dankie! Ja, ek het gister na die [[2026 Japannese Grand Prix|Japannese Grand Prix]] en hele vandag aan Formule Een-artikels gewerk. By tye het ek begin duiselig raak om alles korrek op te dateer. En dan word ek nog deur die Nederlander {{ping|Balenda}} gekontroleer en reggehelp! Groete, rustig slaap! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:58, 30 Maart 2026 (UTC) :::Ja, soms begin dit ook in my kop draai as ek 'n stuk of tien toernooie/spanne weer op datum bring. Dus verstaan ek jou situasie 100%. Om elke week al die Formule Een-artikels op datum te bring moet maar 'n uitdaging wees! Dit is hoekom ek vir die oplossing op Geselshoekie gevra het (die stiptelike hersiening van ou toernooie ná die onlangse toernooi se rekords het amper twee weke gevat). Formule Een hou ek maar ook dop, my pa kyk elke wedren, al word dit in Australië, Japan of Noord-Amerika gejag (wat ek van krieket en rugby ook ken). Met die k*k situasie by die Persiese Golf is nou al die mooi wedrenne daar afgelas. Ai sies tog! Nou wag Duitsland op die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026]]. Lekker aand en 'n rustige nag! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:10, 30 Maart 2026 (UTC) ::::Hahaha, '''k*k situasie''' is 'n goeie beskrywing daarvoor. Baie motoriste en minibustaxi's word reeds mal en gooi hul motors vol brandstof voor môre se verwagte R6 tot R10 per liter styging! ::::Het jy die Radio Overberg-onderhoud via selfoon gedoen? [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:23, 30 Maart 2026 (UTC) :::::Ja, vandag op RSG gehoor: die grootste prysstyging in Suid-Afrika ooit! Daar is 'n stormloop by vulstasies. Die ontluikende ekonomie word weer die ergste geraak. In Duitsland beteken dit dalk 'n onverwagse bevordering van e-motors. Mense vat nou hul sakrekenaars, ry ek Pole toe of nie? In Duitsland maak belasting 50% van ons petrolgeld uit. Lyk my ons twee lande is hul beplande, klein ekonomiese opswaai vir 2026 reeds weer kwyt! Dankie tog, Mr. sonder 'n plan! :::::Ja, ek het vir Radio Overberg gebel, dit was 'n regstreekse oproep tussen Duitsland en Suid-Afrika, waarvolgens my slimfoon besluit het om dit te beëindig omdat my Euros opgeraap het. Maar ons het die onderhoud met stemboodskappe voltooi (data is nie 'n probleem nie). Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:40, 30 Maart 2026 (UTC) == Kom ons verskuif jou voorblad "Krieket" == Hi SpesBona, mag ek maar jou voorbladartikel "[[Krieket]]" aanskuif vir plasing in volgende jaar? Ek wil graag [[Apollo 13]] volgende week inbring, synde dit nou so aktueel geraak het met die Artemis II-sending. Dankie en groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:17, 8 April 2026 (UTC) :Toemaar, ek het hom net een week ondertoe geskuif. Cheers, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:31, 8 April 2026 (UTC) ::Goeiemôre Gert, ek sien Apollo 13 se "verjaarsdag" is nou. Skuif hom maar in. Maak dan die krieket oor drie weke asb. Tussen 19 en 26 April is ek met vakansie, dit raak twee volle Sondae. Krieket wil ek graag van bo na onder deurlees. Hy wag reeds sedert 2024 op ons voorblad. Hoop dit is reg só? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 08:56, 8 April 2026 (UTC) :::{{Ping|Aliwal2012|Burgert}} moenie bekommer oor die lokartikel en die ander verrigtinge nie, ons het dit nog altyd reggekry. Dan doen ons dit by uitstek op 'n ander dag. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:40, 8 April 2026 (UTC) 5y4izsasuk93jiatk3ka35vfybozapo 2891623 2891622 2026-04-08T12:40:53Z SpesBona 2720 /* Kom ons verskuif jou voorblad "Krieket" */ Jammer! 2891623 wikitext text/x-wiki {{Argiefboks|17 | argief1 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2009|2009]] | argief2 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2010|2010]] | argief3 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2011|2011]] | argief4 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2013|2013]] | argief6 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2014|2014]] | argief7 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2015|2015]] | argief8 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2016|2016]] | argief9 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2017|2017]] | argief10 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2018|2018]] | argief11 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2019|2019]] | argief12 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2020|2020]] | argief13 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2021|2021]] | argief14 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2022|2022]] | argief15 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2023|2023]] | argief16 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2024|2024]] | argief17 = [[Gebruikerbespreking:SpesBona/Argief2025|2025]] }} [[Lêer:Editor - lapis philosophorum superstar.jpg|duimnael|links|Grootmeesterredakteur<br />(19&nbsp;jaar, 123&nbsp;000+, global;<br />17&nbsp;jaar, 75&nbsp;000+, af.wp)]] {{clear}} == [[Alaska]] == {{Gebruikervoorblad|Alaska}} Dankie vir jou bywerk van hierdie voorbladartikel Sören. Die week staan al einde se kant toe! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:53, 15 Januarie 2026 (UTC) :{{Ping|Aliwal2012}} Baie dankie vir jou lekker boodskap Gert! Ek waardeer opreg. Hierdie week se voorbladartikel beskou ek eerder as [[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] s'n. Myns insiens bevat verlede week se voorbladartikel, die [[Belgiese nasionale rugbyspan]], meer aandeel van my kant. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:20, 15 Januarie 2026 (UTC) == Revert == Hi @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] I hope you are doing well. I apologize for using English. Could you please let me know the reason for your response? The Algerian flag is well-known and documented, while most of those flags are fictional creations and anachronistic. Regards [[Gebruiker:Riad Salih|Riad Salih]] ([[Gebruikerbespreking:Riad Salih|kontak]]) 19:02, 2 Februarie 2026 (UTC) :{{Ping|Riad Salih}} you deleted a lot of the article [[Vlag van Algerië]] by just saying "Keeping only the Algerian flag". Most of the flags are normal country flags. None of the "Soortgelyke vlae" are "fictional creations" or "anachronistic". Please note that the Afrikaans Wikipedia has one of the best series on national flags, made by hard work of just two authors (I am one of the two). Please give your reason for every single flag. I do not accept deleting content with blatant summaries (this can be seen as vandalism). Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:10, 2 Februarie 2026 (UTC) :: I support [[Gebruiker:SpesBona]]. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:15, 2 Februarie 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] Thank you for the explanation, but I have already contributed to those articles in both Arabic and English, as well as on the French Wikipedia. I'm pretty sure the flags shown are not the flag of Algeria; I couldn't be wrong; you can Google the flag of Algeria, which is well-known. The rest of the flags belong in their respective articles, and the flags in the article are not sourced at all. [[Gebruiker:Riad Salih|Riad Salih]] ([[Gebruikerbespreking:Riad Salih|kontak]]) 19:21, 2 Februarie 2026 (UTC) ::::{{Ping|Riad Salih}} sorry, but I don't understand your explanation. "Soortgelyke vlae" means "similar flags" and we list all flags with star and crescent there. So we should remove the flag of Tunisia, because it is not the flag of Algeria? I write about flags in both Afrikaans and German. Flags are one of my most "nerdic" topics, along with cricket and sport. For example, the flag of Australia is noted at the article about the flag of New Zealand and vice versa. I will not remove all those "Soortgelyke vlae" because the flag of Mauritania is not the flag of Algeria. All readers will understand this, as every article is wiki linked. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:30, 2 Februarie 2026 (UTC) == [[T20I-wêreldbeker 2016]] == {{Gebruikervoorblad|T20I-wêreldbeker 2016}} Baie dankie vir jou skep en volledige uitbrei van hierdie voorbladartikel Sören. Ek kon selfs geen taal- of tikfoute vind nie, ek is beïndruk met hoe jou Afrikaanse grammatika gevorder het, veels geluk! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:42, 30 Maart 2026 (UTC) :{{ping|Aliwal2012}} baie dankie, jou taalverbeteringe by ander artikels het ek ook hier aangebring. Jou boodskap beteken nou baie vir my! {{ping|BurgertB}} het onlangs dieselfde gesê oor die [[T20I-vrouewêreldbeker 2024]] en sy taalwenke het ook baie gehelp (bv. "in dié tyd"). Julle laat my nou baie dankbaar voel! Manalleen sonder julle sal dit nie werk nie. Ek geniet dit rêrig om oor beide krieket en rugby op die Afrikaanse Wikipedia te skryf. Vandag het ek ook die groot voorreg gehad om 'n radio-onderhoud met Anne-Marie van [[Radio Overberg]] te kon doen (vir hierdie artikel het ek daarvoor gevra). Ek sien uit daarna om nog sportartikels te skryf. En ja, die Proteas se tyd sal kom! Sterkte met jou Formule Een-artikels! Nog 'n belangrike sport wat op radio met valkoë dopgehou word. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:10, 30 Maart 2026 (UTC) ::Dankie vir jou dankie! Ja, ek het gister na die [[2026 Japannese Grand Prix|Japannese Grand Prix]] en hele vandag aan Formule Een-artikels gewerk. By tye het ek begin duiselig raak om alles korrek op te dateer. En dan word ek nog deur die Nederlander {{ping|Balenda}} gekontroleer en reggehelp! Groete, rustig slaap! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:58, 30 Maart 2026 (UTC) :::Ja, soms begin dit ook in my kop draai as ek 'n stuk of tien toernooie/spanne weer op datum bring. Dus verstaan ek jou situasie 100%. Om elke week al die Formule Een-artikels op datum te bring moet maar 'n uitdaging wees! Dit is hoekom ek vir die oplossing op Geselshoekie gevra het (die stiptelike hersiening van ou toernooie ná die onlangse toernooi se rekords het amper twee weke gevat). Formule Een hou ek maar ook dop, my pa kyk elke wedren, al word dit in Australië, Japan of Noord-Amerika gejag (wat ek van krieket en rugby ook ken). Met die k*k situasie by die Persiese Golf is nou al die mooi wedrenne daar afgelas. Ai sies tog! Nou wag Duitsland op die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026]]. Lekker aand en 'n rustige nag! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:10, 30 Maart 2026 (UTC) ::::Hahaha, '''k*k situasie''' is 'n goeie beskrywing daarvoor. Baie motoriste en minibustaxi's word reeds mal en gooi hul motors vol brandstof voor môre se verwagte R6 tot R10 per liter styging! ::::Het jy die Radio Overberg-onderhoud via selfoon gedoen? [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:23, 30 Maart 2026 (UTC) :::::Ja, vandag op RSG gehoor: die grootste prysstyging in Suid-Afrika ooit! Daar is 'n stormloop by vulstasies. Die ontluikende ekonomie word weer die ergste geraak. In Duitsland beteken dit dalk 'n onverwagse bevordering van e-motors. Mense vat nou hul sakrekenaars, ry ek Pole toe of nie? In Duitsland maak belasting 50% van ons petrolgeld uit. Lyk my ons twee lande is hul beplande, klein ekonomiese opswaai vir 2026 reeds weer kwyt! Dankie tog, Mr. sonder 'n plan! :::::Ja, ek het vir Radio Overberg gebel, dit was 'n regstreekse oproep tussen Duitsland en Suid-Afrika, waarvolgens my slimfoon besluit het om dit te beëindig omdat my Euros opgeraap het. Maar ons het die onderhoud met stemboodskappe voltooi (data is nie 'n probleem nie). Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:40, 30 Maart 2026 (UTC) == Kom ons verskuif jou voorblad "Krieket" == Hi SpesBona, mag ek maar jou voorbladartikel "[[Krieket]]" aanskuif vir plasing in volgende jaar? Ek wil graag [[Apollo 13]] volgende week inbring, synde dit nou so aktueel geraak het met die Artemis II-sending. Dankie en groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:17, 8 April 2026 (UTC) :Toemaar, ek het hom net een week ondertoe geskuif. Cheers, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:31, 8 April 2026 (UTC) ::Goeiemôre Gert, ek sien Apollo 13 se "verjaarsdag" is nou. Skuif hom maar in. Maak dan die krieket oor drie weke asb. Tussen 19 en 26 April is ek met vakansie, dit raak twee volle Sondae. Krieket wil ek graag van bo na onder deurlees. Hy wag reeds sedert 2024 op ons voorblad. Hoop dit is reg só? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 08:56, 8 April 2026 (UTC) :::{{Ping|Aliwal2012|BurgertB}} moenie bekommer oor die lokartikel en die ander verrigtinge nie, ons het dit nog altyd reggekry. Dan doen ons dit by uitstek op 'n ander dag. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:40, 8 April 2026 (UTC) 2wky2x2cg2swef2doo8xy96p53l16l3 0 49783 2891767 2829407 2026-04-09T08:35:00Z Jcb 223 2891767 wikitext text/x-wiki {{Landtabel| |volle_naam=Jubaland Staat van Somalië |gewonenaam=Jubaland<br />جوبالاند‎ ([[Arabies]])<br />Jubbaland ([[Somalies]]) |beeld_vlag=Flag of Jubaland (Somalia).svg |beeld_wapen=JubalandCoatsofArms.jpg |leuse=geen |kaart_ligging=Location jubaland.png |vasteland=[[Afrika]] |regeringsvrom=[[Republiek]] |amptelike_tale=[[Arabies]], [[Somalies]] |hoofstad=[[Garbahare]] |hoofstad_koordinate={{Koördinate|03|21|N|42|16|O}} |grootste_stad=[[Kismayo]] |leiername=[[Mohamed Abdi Mohamed]] |leiertitels=[[President]] |oppervlak_grootte= |oppervlak_rang=onbekend |oppervlak=87&nbsp;000 |oppervlak__persent_water=byna geen |bevolking= |bevolking_rang=onbekend |bevolking_skatting=1&nbsp;300&nbsp;000 |bevolkingsdigtheidrang=onbekend |bevolkingsdigtheid=15 |bevolking_skatting_jaar=2005 |bevolking_sensus_jaar= |onafhanklikheidsdatums=van [[Somalië]] <br/>[[2010]]<br/>opgeeis<!--cliamed?--> |onafhanklikheidstipe=beset |onafhanklikheidsgebeure= verklaar<br/>cliamed en beheer |BBP_PPP_rang=onbekend |BBP_PPP=onbekend |BBP_PPP_per_capita=onbekend |BBP_PPP_per_capita_rang=onbekend |BBP_PPP_jaar=onbekend |geldeenheid=[[Somali shilling]] |geldeenheid_kode=SOS |tydsone=+3 |utc_afwyking=+3 |utc_afwyking_DST=+3 |tydsone_somer=+3 |nationaledag= |volkslied=[[Somalia Tosow]] |internet_domein=.so |skakelkode=252 |voetskrif= }} '''Jubaland''' ([[Arabies]]: جوبالاند‎, [[Somalies]]: ''Jubbaland'' [[Italiaans]]: ''Oltregiuba'' ), ook '''[[Azanië]]''' of '''Juba Valley''', is sedert 2010 'n omstrede gebied in die suidelike deel van [[Somalië]] en was ook tussen 1998 en 1999 'n omstrede gebied. Die [[hoofstad]] is Garbahare en die grootste stad is Kismayo. Jubaland het 'n oppervlakte van sowat 137,712 km² en sowat 1&nbsp;300&nbsp;000 inwoners in 2005 gehad. Die gebied se oostelike grens lê 40–60 km oos van die Jubarivier, wat strek van Gedo tot by die [[Indiese Oseaan]], terwyl sy westelike kant die Noordoostelike Provinsie aan [[Kenia]] grens, wat gedurende die koloniale tydperk uit Jubaland gekerf is.<ref name="Ospftf">{{cite book|last=Osman|first=Mohamed Amin AH|title=Somalia, proposals for the future|year=1993|publisher=SPM|pages=1–10|url=https://books.google.com/books?id=iSsOAQAAMAAJ}}</ref> Jubaland het 'n totale oppervlakte van 137,712 km2.<ref name="Rdatp">{{cite web|title=Regions, districts, and their populations: Somalia 2005 (draft)|url=https://docs.unocha.org/sites/dms/Somalia/UNDP-POP-RURAL-URBAN%202005.pdf|publisher=UNDP|access-date=21 September 2013|archive-date=28 Julie 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728203029/https://docs.unocha.org/sites/dms/Somalia/UNDP-POP-RURAL-URBAN%202005.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="mapdevelopers">{{cite web|url=https://www.mapdevelopers.com/area_finder.php?&points=%5B%5B0.6725308646543624%2C43.472900390625%5D%2C%5B1.534789527145806%2C42.95654296875%5D%2C%5B2.0399131457081308%2C42.374267578125%5D%2C%5B2.564085137341441%2C42.460784912109375%5D%2C%5B3.027703705771487%2C42.53082275390625%5D%2C%5B3.0167326787608078%2C42.9949951171875%5D%2C%5B3.976235688842019%2C42.98675537109375%5D%2C%5B4.233751856500782%2C42.7423095703125%5D%2C%5B4.128289859222776%2C42.057037353515625%5D%2C%5B2.816492011967714%2C40.99822998046875%5D%2C%5B-0.8476558177313592%2C40.994110107421875%5D%2C%5B-1.6144561015017036%2C41.58531188964844%5D%2C%5B-0.4700264606652271%2C42.440185546875%5D%5D|title=Area Calculator – Outline a property on a google map and find its area|website=mapdevelopers.com|access-date=28 November 2017}}</ref> Die gebied bestaan uit die provinsies Gedo, Benede-Juba en Middel-Juba. Sy grootste stad is Kismayo, wat aan die kus naby die monding van die Jubarivier geleë is. Bardera, Afmadow, Bu'aale, Luuq, Garbahare en Beled Haawo is die streek se ander vernaamste stede. Gedurende die [[Middeleeue]] het die invloedryke Somaliese Ajuran-sultanaat oor die gebied geheers, gevolg deur die Geledi-sultanaat. Hulle is later by Brits-Oos-Afrika ingelyf. In 1925 is Jubaland aan [[Italië]] afgestaan, wat 'n deel van Italiaanse Somaliland vorm. Op 1 Julie 1960 het die streek saam met die res van Italiaans Somaliland en Brits Somaliland deel geword van die onafhanklike Somaliese Republiek. Jubaland was later die terrein van talle veldslae tydens die burgeroorlog. Aan die einde van 2006 het Islamitiese militante beheer oor die grootste deel van die streek verkry. Om besit van die gebied terug te eis, is 'n nuwe outonome administrasie genaamd Azanië in 2010 aangekondig en die volgende jaar geformaliseer. In 2013 is die Juba Tussentydse Administrasie amptelik gestig en erken. Dit is nou een van die vyf outonome administrasies in Somalië. == Geskiedenis == ===Vroeë Tye=== Die streek het waarskynlik in antieke tye 'n rol in wêreldhandel deur sy hawens gespeel. Talle dorpe aan die Juba het minstens sedert die Middeleeue bestaan, soos Bardera of die hawe van Kismayo. Tot in die 17de eeu was die streek deel van die Sultanaat van Ajuuraan, het vanaf 1836 onder die invloed van die Sultanaat van Muskat gekom en is by die Sultanaat van Zanzibar gevoeg toe dit op 19 Oktober 1856 verdeel is. === Koloniale Era === [[Lêer:JubalandPostageStamps.jpg|links|duimnael|Seëls van die Italiaanse Oltre Giuba 1926]] [[Zanzibar]] het op 7 November 1890 'n Britse protektoraat geword en het sy Oos-Afrikaanse besittings op 1 Julie 1895 aan Brittanje afgestaan. Die gebiede wes van die Jubarivier het dus aan Brits-Oos-Afrika behoort voordat dit in 1924 as Trans-Juba of Oltre Giuba na Italië oorgedra is en op 30 Junie 1926 by Italiaanse Somaliland ingelyf is. Trans-Juba het destyds 87 000 km² beslaan met 'n bevolking van 120 000 mense. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] is die gebied deur Britse troepe beset en was tot 1947 onder militêre administrasie. Vanaf 1947 tot Somalië se onafhanklikheid op 1 Julie 1960 was Jubaland deel van die Italiaanse Trustgebied van Somalië. === Burgeroorlog === ====Jubaland==== [[Lêer:Flag of Jubaland.svg|duimnael|regs|Voormalige vlag van Jubaland (1998)]] In die Somaliese [[burgeroorlog]] sedert 1991 is daar tussen verskeie strydende faksies oor Jubaland geveg. In Desember 1993 het krygsheer Siad Hersi Morgan Kismaayo ingeneem. Met sy SPM-Harti het hy op 3 September 1998 die onafhanklike staat Jubaland geproklameer, maar dit is deur geen anser staat erken nie. Siad Hersi en die SPM-Harti is in 1999 deur die opponerende Juba Valley Alliance (JVA) omvergewerp. Die JVA het op 18 Junie 2001 by die tussentydse regering van Somalië aangesluit, met Jubaland nou nominaal onder hul beheer. Gevegte het voortgegaan met Siad Hersi. In 2006 het die Unie van Islamitiese Howe die mag in Jubaland en baie ander dele van die land oorgeneem en die JVA verdryf. Ná die Unie se nederlaag deur internasionale troepe het radikale Islamitiese milisies onder Al-Sjabaab in die suide gevorm. ==== Azanië-staat van Somalië ==== [[Lêer:Flag of Azania.png|duimnael|Vlag van Azanië  (2011)]] Vanaf 2010 het inwoners in die suide 'n nuwe sekulêre administrasie en stabiliteit in die streek begin soek. Uiteindelik, op 3 April 2011, het Somaliese politici die Republiek Azanië in die Keniaanse hoofstad [[Nairobi]] gestig.<ref>http://www.news.com.au/breaking-news/somalia-creates-new-state-azania/story-e6frfku0-1226033210285 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310090603/http://www.news.com.au/breaking-news/somalia-creates-new-state-azania/story-e6frfku0-1226033210285 |date=10 Maart 2016 }}, ''Somalia creates new state, Azania'', news.com.au , 2011-04-04 , besoek 2012-04-11}}</ref> Toe dit gestig is, is die outonome republieke in die noorde van die land, soos Puntland of Galmudug, as model geneem. Die eerste president van die nuwe republiek was Mohamed Abdi Gandhi, die voormalige minister van verdediging van Somalië.<ref>http://blog.foreignpolicy.com/posts/2011/04/06/welcome_to_azania_somalias_newest_pseudostate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140907053045/http://blog.foreignpolicy.com/posts/2011/04/06/welcome_to_azania_somalias_newest_pseudostate |date= 7 September 2014 }} ,''Welcome to Azania/Jubaland: The world’s newest pseudostate'',Foreign Policy,2011-04-06 , besoek 2012-04-11</ref> Die naam Azanië, volgens Gandhi, is gekies vir sy historiese betekenis – oorspronklik is die Somaliese kus so deur Egiptiese matrose genoem weens die oorvloedige voorraad kos. In sy woordoorsprong beteken dit "land van oorvloed".<ref>http://www.somaliareport.com/index.php/post/455 ,''Azania President Vows To Defeat Al-Shabaab'', Abdifitah Ibrahim, 2011-06-04, Somaliareport.com , besoek 2014-01-05 , argief https://web.archive.org/web/20120613222106/http://www.somaliareport.com/index.php/post/455 , argiefdatum=2012-06-13</ref> Toe Jubaland in Oktober 2011 van Al-Sjabaab bevry is, het die streek voordeel getrek uit die Keniaanse operasie Linda Nchi ([[Afrikaans]]: verdedig die nasie), waarmee Kenia militêr in die burgeroorlog ingegryp het. Waarnemers het vermoed dat Kenia 'n buffersone via die Republiek Azanië wou oprig en invloed wou verkry oor die oliereserwes wat vermoedelik in die streek is.<ref>http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15499534 ,''Are Kenyans seeking a buffer zone in Somalia?'' , [[BBC News]], 2011-10-20 , besoek 2012-04-11</ref> ==== Jubaland Staat van Somalië ==== [[Lêer:Flag of Jubaland (Somalia).svg|duimnael|Vlag van Jubaland Staat van Somalië]] Afgevaardigdes by 'n "staatskonferensie" in Kismayo op 2 April 2013 het 'n voorlopige grondwet vir Jubaland aanvaar. <ref>''Somalia: Jubaland conference continues with provisional constitution'', http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_Jubaland_conference_continues_with_provisional_constitution.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130405020550/http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_Jubaland_conference_continues_with_provisional_constitution.shtml |date= 5 April 2013 }} wayback=20130405020550. Garowe Online (2 April 2013). Besoek op 22 April 2013.</ref> Op 15 Mei 2013 het 'n grondwetgewende vergadering Ahmed Mohamed Islam, bekend as "Madobe", as die nuwe president verkies. Hoewel Madobe, leier van die Ras Kamboni-milisie, suksesvol opgetree het teen militante wat na bewering met Al-Kaïda verbind is, is die voormalige krygsheer deur die regering in Mogadisjoe as ongewild beskou. Ure later het die voormalige oorlogdheer, Barre Hiirale, homself as die regmatige president van die streek verklaar,<ref>{{cite web|title=Former Islamist warlord elected president of Somali region|url=http://uk.reuters.com/article/2013/05/15/uk-somalia-security-jubaland-idUKBRE94E1AS20130515|publisher=Reuters|accessdate=2014-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130608084442/http://uk.reuters.com/article/2013/05/15/uk-somalia-security-jubaland-idUKBRE94E1AS20130515|archivedate=2013-06-08 }}</ref> maar het min ondersteuning gevind behalwe die welwillendheid van die sentrale regering. Op 28 Augustus 2013 het die outonome regering 'n nasionale versoeningsooreenkoms met die Somaliese federale regering onderteken. Die ooreenkoms is deur Ethiopië bemiddel en het bepaal dat Jubaland vir die volgende twee jaar deur 'n tussentydse regering onder Ahmed Mohamed Islam regeer sal word. Beheer van die Kismayo-hawe en -lughawe sal vroeg in 2014 in ruil aan die federale regering oorhandig word, met opbrengs wat vir openbare dienste en instellingsbou in Jubaland geoormerk is. Die ooreenkoms maak ook voorsiening vir die integrasie van die streek se militêre magte in die Somaliese weermag, terwyl die tussentydse regering beheer oor die streekpolisiemag behou.<ref>{{cite news|title=Somalia: Jubaland gains recognition after intense bilateral talks in Ethiopia|url=http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_Jubaland_gains_recognition_after_intense_bilateral_talks_in_Ethiopia_printer.shtml|accessdate=2013-09-11|newspaper=Garowe Online|date=2013-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131012043444/http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_Jubaland_gains_recognition_after_intense_bilateral_talks_in_Ethiopia_printer.shtml|archivedate=2013-10-12 }}</ref> Verteenwoordigers van die AU, VN, EU en IGAD was ook teenwoordig by die ondertekening.<ref>{{cite news|last=Wendoson|first=Abera|title=Somalia gives recognition to Jubaland interim administration|url=http://www.ethpress.gov.et/herald/index.php/herald/news/3845-somalia-gives-recognition-to-jubaland-interim-administration?tmpl=component&print=1&page=|accessdate=2013-09-11|newspaper=Ethiopian Herald|archiveurl=https://archive.is/20130911170044/http://www.ethpress.gov.et/herald/index.php/herald/news/3845-somalia-gives-recognition-to-jubaland-interim-administration?tmpl=component&print=1&page=|archivedate=2013-09-11 }}</ref> Die VN se spesiale gesant vir Somalië, Nicholas Kay, het die ooreenkoms 'n "deurbraak wat die deur oopmaak na 'n beter toekoms vir Somalië" genoem.<ref>{{cite news|last=Sisay|first=Andualem|title=Somali government and Jubaland strike a peace deal|url=http://www.africareview.com/News/Somali+government+and+Jubaland+strike+a+deal/-/979180/1972618/-/3a6xv7z/-/index.html|accessdate=11 September 2013|newspaper=Africa Review|date=2013-08-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170910220859/http://www.africareview.com/News/Somali+government+and+Jubaland+strike+a+deal/-/979180/1972618/-/3a6xv7z/-/index.html|archivedate=2017-09-10 }}</ref> == Demografie == Jubaland het 'n totale bevolking van ongeveer 2,5 miljoen inwoners met die meerderheid wat uit die Darood-stam kom, ook is daar Rahanweyn-, Hawiye- en Dir-stamme teenwoordig. Vanaf 2005 het die samestellende administratiewe streke van Gedo, Laer-Juba en Middel-Juba onderskeidelik 'n geskatte 328 378, 385 790 en 238 877 inwoners gehad <ref name="Rdatp" /> Hoofsaaklik van Rahanweyn-, Hawiye-, Dir- en Darood-stamme <ref name="csis">{{cite web|url=https://www.csis.org/analysis/kenya%E2%80%99s-intervention-somalia|title=Kenya's Intervention in Somalia &#124; Center for Strategic and International Studies|website=csis.org|access-date=28 November 2017}}</ref> == Vervoer == Lugvervoer in Jubaland word deur 'n aantal lughawens bedien. Dit sluit die Bardera-lughawe, Garbahare-lughawe en Kismayo-lughawe in. == Administratiewe afdelings == Jubaland se drie samestellende administratiewe streke is: *Gedo *Laer Juba (Jubbada Hoose) *Middel-Juba (Jubbada Dhexe) – bly onder beheer van Al-Sjabaab == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geografie van Somalië]] [[Kategorie:Omstrede gebiede]] g29ej7k6hoz24ykac2qw1bl2wf2tsac 0 53065 2891764 2828574 2026-04-09T08:30:17Z Jcb 223 2891764 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wetenskaplike | naam = Jean-Jacques Rousseau | beeld = Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg | beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | beeldonderskrif = Jean-Jacques Rousseau, pastelskildery deur Maurice Quentin de La Tour, 1753 | geboortenaam = | geboortedatum = {{Geboortedatum|1712|06|28}} | geboorteplek = [[Genève]], [[Switserland]] | sterftedatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1712|6|28|1778|7|2}} | sterfteplek = Ermenonville, [[Frankryk]] | plek van graf = | blyplek = | burgerskap = | nasionaliteit = {{vlagland|Frankryk}} | vakgebied = Politieke filosofie, musiek, onderwys, literatuur, outobiografie | werkplek = | alma mater = | doktorale promotor = | akademiese adviseurs = | doktorale studente = | ander studente = | bekend vir = | beïnvloed deur = [[Plato]], [[Baruch Spinoza]], [[Thomas Hobbes]], [[John Locke]], [[Denis Diderot]], [[Niccolò Machiavelli]] | invloed op = [[Kant]], die [[Franse Rewolusie]], [[Maximilien Robespierre]], Louis de Saint-Just, Die Teen-Verligting, [[Romantiek]], Paine, [[Jacques Derrida]], [[Leo Strauss]], [[Maria Montessori]], [[Karl Marx]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|G.W.F. Hegel]], [[Louis Althusser]], [[Johann Gottlieb Fichte]], [[David Hume]] | toekennings = | handtekening = Jean-Jacques Rousseau Signature.svg | webblad = | voetnotas = }} '''Jean-Jacques Rousseau''' (* [[28 Junie]] [[1712]] in [[Genève]]; † [[2 Julie]] [[1778]] in Ermenonville (Oise) naby [[Parys]]) was 'n Geneefse [[skrywer]], [[filosoof]], opvoedkundige, natuurnavorser en [[komponis]] van die [[Verligting]]stydperk. As beduidende wysgerige was hy een van die wegbereiders van die [[Franse Rewolusie]] en het 'n groot invloed op die 19de- en 20ste-eeuse [[opvoedkunde]] en [[Politieke wetenskap|politieke teorieë]] uitgeoefen.<ref>[https://hls-dhs-dss.ch/fr/articles/009547/2012-05-25/ Jean-Jacques Rousseau], in die ''Historical Dictionary of Switzerland''.</ref> Sy ''Discours sur l'origine et les fondements de l'inégalité parmi les hommes'' (Diskoers oor die oorsprong en grondslag van ongelykheid tussen mense) en ''Du contrat social; ou Principes du droit politique'' (Oor die sosiale kontrak; of die Beginsels van politieke reg), is hoekstene in moderne politieke en sosiale denke. Rousseau se sentimentele [[roman]] ''Julie ou la Nouvelle Héloïse'' (Julie, of die Nuwe Héloïse) (1761) was belangrik vir die ontwikkeling van preromantiek en [[romantiek]] in [[fiksie]].<ref>{{cite web |url=http://www.enotes.com/literary-criticism/preromanticism |title=Preromanticism Criticism |publisher=Enotes |access-date=23 Februarie 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406162246/http://www.enotes.com/literary-criticism/preromanticism |archive-date=6 April 2010 }}</ref><ref>{{Citation |first=Robert |last=Darnton |title=The Great Cat Massacre |chapter=6. Readers Respond to Rousseau: The Fabrication of Romantic Sensitivity}} vir 'n paar interessante voorbeelde van kontemporêre reaksies op hierdie roman.</ref> Sy ''Émile, ou De l’éducation'' (Emile, of oor die Onderwys) (1762) is 'n opvoedkundige verhandeling oor die plek van die individu in die [[samelewing]]. Rousseau se [[outobiografie]]se geskrifte – die postuumgepubliseerde ''Les Confessions'' (Belydenisskrifte saamgestel in 1769), 'n begin van die moderne [[outobiografie]], en die onvoltooide ''Les rêveries du Promeneur Solitaire'' (Die dagdrome van 'n Eensame Wandelaar) (saamgestel 1776–1778) – het die laat 18de-eeuse “Tydperk van Ontvanklikheid” (''Age of Sensibility'') geïllustreer en 'n verhoogde fokus op subjektiwiteit en introspeksie gebring wat later moderne skryfwerk gekenmerk het. Rousseau raak in 1742 bevriend met mede-filosoof [[Denis Diderot]], en skryf later oor Diderot se romantiese probleme in ''Les Confessions''. Gedurende die tydperk van die [[Franse Revolusie]] was Rousseau die gewildste van die filosowe onder lede van die [[Jakobyne-klub]]. Hy is in 1794 as 'n nasionale held in die Panthéon in [[Parys]] begrawe, 16 jaar ná sy dood. == Biografie == === Jeug === [[Lêer:Rousseau Geneve House.JPG|links|duimnael|Die huis waar Rousseau gebore is in, Grand-Rue, nommer 40, Genève]] Rousseau is gebore in Genève, wat destyds 'n stadstaat was en 'n Protestantse assosiaat van die [[Switserse Konfederasie]] (nou 'n kanton van [[Switserland]]). Sedert 1536 was Genève 'n Hugenote-republiek en die setel van [[Calvinisme]]. Vyf geslagte voor Rousseau het sy voorouer Didier, 'n boekhandelaar wat moontlik Protestantse traktate gepubliseer het, die vervolging van Franse Katolieke vrygespring deur in 1549 na Genève te vlug, waar hy 'n wynhandelaar geword het.{{sfn|Damrosch|2005|p=8}}<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2005/10/30/books/chapters/jeanjacques-rousseau.html |title=Jean-Jacques Rousseau |last=Damrosch |first=Leo |date=30 Oktober 2005 |newspaper=The New York Times |issn=0362-4331 |access-date=22 Desember 2016 |ref=none |archive-date=8 Oktober 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171008181832/http://www.nytimes.com/2005/10/30/books/chapters/jeanjacques-rousseau.html |url-status=live }}</ref> Rousseau was trots daarop dat sy familie, van die ''Moyen''-orde (of middelklas), stemreg in die stad gehad het. Gedurende sy hele lewe onderteken hy sy boeke "Jean-Jacques Rousseau, burger van Genève".{{sfn|Damrosch|2005|p=31}} Genève, in teorie, was "[[Demokrasie|demokraties]]" beheer deur sy manlike stemgeregtigde "burgers". Die burgers was 'n minderheid van die bevolking in vergelyking met die immigrante, na verwys as 'inwoners', wie se afstammelinge 'inboorlinge' genoem is en steeds nie stemreg gehad nie. Trouens, in plaas van deur die stemme van die 'burgers' bestuur te word, word die stad beheer deur 'n klein aantal welgestelde gesinne wat die "Raad van Tweehonderd" uitgemaak het; hierdie het hul mag gedelegeer aan 'n uitvoerende groep met 25 lede, onder wie die "Klein Raad". Daar was baie politieke debatte in Genève, wat ook die handelaars insluit. Baie besprekings was oor die idee van die [[soewereiniteit]] van die mense, waarvan die heersende [[oligargie]]-klas 'n bespotting gemaak het. In 1707 protesteer 'n demokratiese hervormer genaamd Pierre Fatio teen hierdie situasie en sê "'n soewerein wat nooit 'n daad van soewereiniteit verrig nie, is 'n denkbeeldige wese".{{sfn|Damrosch|2005|p=17}} Hy is op bevel van die Klein Raad gefusilleer. Jean-Jacques Rousseau se pa, Isaac, was op daardie stadium nie in die stad nie, maar Jean-Jacques se oupa ondersteun Fatio en word daarvoor gestraf.{{sfn|Damrosch|2005|p=17}} Rousseau se pa, Isaac Rousseau, het sy oupa, pa en broers gevolg in die [[horlosie]]bedryf. Hy het ook vir 'n kort tydperk dans aangebied.{{Sfn|Damrosch|2005}} Isaac, ondanks sy ambagstatus, was goed opgevoed en lief vir [[musiek]]. Rousseau het geskryf dat " 'n Geneefse horlosiemaker, 'n man is wat oral voorgestel kan word; 'n Paryse horlosiemaker is slegs geskik om oor horlosies te praat".{{sfn|Damrosch|2005|p=31}}<ref>Notaː En inderdaad het 'n Britse besoeker gesê: "Selfs die laer klas mense [van Genève] is uiters goed ingelig, en daar is miskien geen stad in Europa waar geleerdheid meer algemeen versprei word nie."; 'n Ander een in die middel van die eeu het opgemerk dat werkers uit Genève graag die werke van [[John Locke]] en [[Charles Montesquieu]] lees." — Leo Damrosch</ref> In 1699 het Isaac politieke probleme ondervind as gevolg van 'n rusie met besoekende Engelse offisiere, wat in reaksie hulle [[swaard]]e getrek en hom gedreig het. Nadat plaaslike amptenare ingegryp het, is dit Isaac wat gestraf word, aangesien Genève bekommerd was oor die behoud van sy bande met vreemde moondhede.{{sfn|Damrosch|2005|p=9}} Rousseau se ma, Suzanne Bernard Rousseau, was uit 'n hoër klas familie. Sy is grootgemaak deur haar oom Samuel Bernard, 'n Calvinistiese prediker. Hy het na Suzanne omgesien nadat haar pa, Jacques, wat in die vroeë 30's met die regs- en godsdienstige owerhede in die moeilikheid beland het weens buite-egtelike aktiwiteite en 'n minnares.{{sfn|Damrosch|2005|p=9}} In 1695 moes Suzanne die aanklagte antwoord dat sy 'n straatteater bygewoon het en was as 'n boervrou vermom, sodat sy na M. Vincent Sarrasin kon kyk, wat sy ten spyte van sy voortgesette huwelik liefgehad het. Na 'n verhoor is sy deur die Geneefse konsistorie beveel om nooit weer met hom te kommunikeer nie.{{sfn|Damrosch|2005|p=10}} Sy trou op 31 -jarige ouderdom met Rousseau se pa. Isaac se suster het agt jaar tevore met Suzanne se broer getrou nadat sy swanger geraak het en hulle deur die konsistorie getugtig is. Die kind is by geboorte dood. Die jong Rousseau het 'n gefabriseerde verhaal vertel oor die situasie waarin jong liefde deur 'n afkeurende aartsvader ontken is, maar later die oorhand gekry het, wat daartoe gelei het dat twee huwelike die gesinne op dieselfde dag verenig het. Rousseau het nooit die gehoor nie.{{sfn|Damrosch|2005|p=10}} Rousseau is op 28 Junie 1712 gebore, en hy sou later vertel: "Ek is amper sterwend gebore, hulle het min hoop gehad om my te red".{{Sfn|Damrosch|2005|p=7}} Hy is op 4 Julie 1712 in die groot katedraal gedoop.{{sfn|Damrosch|2005|p=7}} Sy ma sterf aan kraamkoors nege dae na sy geboorte, wat hy later as "die eerste van my terugslae" beskryf het.{{sfn|Damrosch|2005|p=7}} Hy en sy ouer broer François is grootgemaak deur hul pa en 'n tante van vaderskant, ook Suzanne genoem. Toe Rousseau vyf was, verkoop sy pa die huis wat die gesin van sy ma se familie ontvang het. Alhoewel die idee was dat sy seuns die huis sou erf as hulle groot gggeword het en hy intussen van die rente sou leef, het die vader uiteindelik die grootste deel van die opbrengs geneem.{{sfn|Damrosch|2005}} Met die verkoop van die huis, verhuis die Rousseau-gesin uit die hoërklasbuurt en verhuis na 'n woonstel in 'n woonbuurt van ambagsmanne-silwersmede, graveerders en ander horlosiemakers. Hy het grootgeword omring deur diegene wat meer estetiese werke geproduseer het, en skryf "die belangrike persone wat kunstenaars eerder as ambagsmanne genoem word, werk uitsluitlik vir lediges en rykes en plaas 'n arbitrêre prys op hul snuisterye."{{sfn|Damrosch|2005}} Rousseau is ook blootgestel aan klaspolitiek in hierdie omgewing, aangesien die vakmanne dikwels in 'n veldtog van verset teen die bevoorregte klas wat Genève bestuur, georganiseer het.{{sfn|Damrosch|2005}} Rousseau kon nie onthou hoe hy geleer [[lees]] het nie, maar hy onthou hoe sy pa, toe hy vyf of ses was, sy liefde vir lees aangemoedig het: “Elke aand, na ete, lees ons 'n deel van 'n klein versameling [[roman]]s [avontuurverhale], wat van my ma gekom het. My pa se doel was net om my lees te verbeter, en hy het gedink dat hierdie vermaaklike werke bereken is om my 'n voorliefde daarvoor te gee; maar ons was spoedig so geïnteresseerd in die avonture wat hulle bevat, dat ons afwisselend hele nagte saam gelees het en dit nie kon toelaat om op te hou voor die einde van 'n bundel nie. Soms, in die oggend, toe ek die swaeltjies by ons venster hoor, het my pa, wat skaam was oor hierdie swakheid, uitgeroep: "Kom, kom, laat ons gaan slaap; ek is meer 'n kind as wat jy is." (''Les Confessions'', Boek 1) Rousseau se lees van ontspannings verhale (soos ''L'Astrée'' deur Honoré d'Urfé) het 'n uitwerking op hom gehad; hy het later geskryf dat hulle "my bisarre en romantiese opvattings oor die menslike lewe gegee het, waarvan ervaring en besinning my nooit kon genees nie."{{sfn|Damrosch|2005}} Nadat hulle die romans klaar gelees het, het hulle 'n versameling antieke en moderne klassieke wat deur die oom van sy ma nagelaat is, begin lees. Hiervan was sy gunsteling [[Plutarchus]] se ''Lewens van die adellike Grieke en Romeine'', wat hy vir sy vader sou lees terwyl hy horlosies maak. Rousseau het Plutarchus se werk as 'n ander soort roman beskou – die edele optrede van helde – en hy sou die dade van die karakters waaroor hy gelees het, uitvoer.{{sfn|Damrosch|2005}} In sy ''Les Confessions'' verklaar Rousseau dat die lees van Plutarchus se werke en "die gesprekke tussen my vader en myself waartoe dit aanleiding gegee het, het in my 'n vrye en republikeinse gees gevorm".{{sfn|Rousseau|1796|p=10}} Om te sien hoe die plaaslike inwoners aan milisies deelneem, het 'n groot indruk op Rousseau gemaak. Gedurende sy hele lewe sou hy 'n toneel onthou, nadat die vrywillige burgermag hul maneuvers voltooi het, om 'n [[fontein]] begin dans het en die meeste mense uit die naburige geboue by hulle uitgekom het, waaronder hy en sy pa. Rousseau sou milisies altyd as die verpersoonliking van volksgees beskou in teenstelling met die leërs van die heersers, wat hy as skandelike huursoldate beskou het. {{sfn|Damrosch|2005}}<ref>{{cite journal |last=Lang |first=Timothy |date=2018-01-01 |title=Rousseau and the Paradox of the Nation-State |url=https://scholarworks.umass.edu/history_oapubs/2/ |access-date=2021-04-18 |pages=10, 14, 24 |journal=History Open Access Publications |archive-date=2021-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225061652/https://scholarworks.umass.edu/history_oapubs/2/ |url-status=dead }}</ref>{{sfn|Snyder|1999|pp=44, 56}} Toe Rousseau tien was, het sy pa, 'n ywerige jagter, in 'n regsgeskil betrokke geraak met 'n welgestelde grondeienaar op wie se grond hy betrap is. Om 'n sekere nederlaag in die howe te vermy, verhuis hy na Nyon in die gebied van Bern en neem Rousseau se tante Suzanne saam. Hy trou weer, en van toe af sien Jean-Jacques hom min.{{sfn|Damrosch|2005|p=24}} Jean-Jacques is agtergelaat by sy oom, wat hom saam met sy eie seun, Abraham Bernard, twee jaar lank saam met 'n Calvinistiese predikant in 'n gehuggie buite Genève laat inwoon het. Hier het die seuns die basis van wiskunde en teken geleer. Rousseau, wat altyd diep geraak is deur godsdiensdienste, het selfs 'n tyd lank gedroom om 'n protestantse predikant te word. [[Lêer:LesCharmettes.jpg|duimnael|Les Charmettes, waar Rousseau van 1735 tot 1736 saam met Françoise-Louise de Warens gewoon het, nou 'n museum opgedra aan Rousseau]] Feitlik al ons inligting oor Rousseau se jeug kom uit sy postuum gepubliseerde ''Les Confessions'', waarin die chronologie ietwat verward is, hoewel onlangse geleerdes die argiewe gefynkam het om bewyse te bevestig en om die leemtes in te vul. Op die ouderdom van 13 was Rousseau 'n leerder eers by die notaris en daarna by 'n graveerder wat hom geslaan het. Op 15 het hy van Genève weggehardloop (op 14 Maart 1728) nadat hy teruggekeer het na die stad en die stadspoorte gesluit gevind het weens die aandklokreël. In die aangrensende Savoye skuil hy by 'n [[Rooms-Katolieke]] priester, wat hom voorgestel het aan Françoise-Louise de Warens, 29 jaar oud. Sy was 'n edelvrou met protestantse agtergrond wat van haar man geskei was. As professionele leke-sendeling, is sy deur die koning van [[Piëmont]] betaal om te help om Protestante na die Katolisisme te bekeer. Hulle stuur die seuntjie na [[Turyn]], die hoofstad van Savoye (wat Piëmont in die huidige Italië insluit), om sy bekering te voltooi. Dit het daartoe gelei dat hy sy Geneefse burgerskap moes prysgee, hoewel hy later na Calvinisme sou terugkeer om dit terug te kry. By die bekering tot Katolisisme reageer beide de Warens en Rousseau waarskynlik op Calvinisme se aandrang op die totale verdorwenheid van die mens. Leo Damrosch skryf: "'n Geneefse liturgie uit die agtiende eeu het nog steeds van gelowiges vereis om te verklaar "dat ons ellendige sondaars is, gebore in korrupsie, geneig tot die bose, nie in staat om goed te doen nie".{{Sfn|Damrosch|2005|p=121}} De Warens, 'n [[Deïsme|deïs]] in neiging, was aangetrokke tot die Katolisisme se leer van vergewing van sondes. Omdat hy homself op sy eie bevind het, aangesien sy pa en oom hom min of meer verlaat het, het die tiener Rousseau homself 'n tyd lank onderhou as 'n dienskneg, sekretaris en tutor, dwalend deur [[Italië]] (Piëmont en Savoye) en [[Frankryk]]. Gedurende hierdie tyd het hy aan en af gebly by de Warens, wat hy verafgod het en sy "moeder" genoem het. De Warens, gevlei deur sy toewyding, het probeer om hom in 'n beroep aan die gang te kry, en formele musieklesse vir hom gereël. Op 'n stadium het hy kortliks 'n [[kweekskool]] bygewoon met die idee om priester te word. === Vroeë volwassenheid === [[Lêer:Françoise-Louise de Warens de la Tour du Pil Jean Jacques Rousseau.jpg|links|duimnael|Françoise-Louise de Warens]] Toe Rousseau 20 geword het, het de Warens hom as haar minnaar geneem, terwyl sy ook intiem was met die bestuurder van haar huis. Die seksuele aspek van hul verhouding (''a ménage à trois'') het Rousseau verwar en hom ongemaklik gemaak, maar hy het de Warens altyd as die grootste liefde van sy lewe beskou. Sy het graag geld gespandeer, sy het 'n groot [[biblioteek]] en was lief vir vermaak en luister na [[musiek]]. Sy en haar kring, bestaande uit opgevoede lede van die Katolieke geestelikes, het Rousseau aan die wêreld van geleerdheid en idees voorgestel. Rousseau was 'n onverskillige student, maar gedurende sy twintigerjare, wat gekenmerk is deur lang periodes van hipokondrie; het hy hom ernstig toegespits op die studie van [[filosofie]], [[wiskunde]] en musiek. Op 25 het hy 'n klein erfenis van sy ma gekry en 'n deel daarvan gebruik om de Warens terug te betaal vir haar geldelike ondersteuning aan hom. Op 27 neem hy 'n pos as tutor in [[Lyon]]. In 1742 verhuis Rousseau na [[Parys]] om die ''Académie des Sciences'' 'n nuwe stelsel van genommerde musieknotasie aan te bied wat hy glo sy fortuin sou verdien. Sy stelsel, wat bedoel is om verenigbaar te wees met tipografie, is gebaseer op 'n enkele reël, met getalle wat intervalle tussen note en kolletjies voorstel en kommas wat ritmiese waardes aandui. Weens die oortuiging dat die stelsel onprakties was, het die Akademie dit verwerp, hoewel hulle lof vir sy beheersing van die onderwerp het en hom aangespoor het om weer te probeer. Hy raak daardie jaar bevriend met [[Denis Diderot]] en skakel oor na die bespreking van literêre pogings.{{sfn|Rousseau|1987|ps=, Book VII}} [[Lêer:Palazzo Surian Bellotto (Venice).jpg|duimnael|Palazzo van Tommaso Querini in Cannaregio 968, Venesië, wat as die Franse ambassade gedien het tydens die tydperk van Rousseau as sekretaris van die ambassadeur.]] Van 1743 tot 1744 het Rousseau 'n eervolle maar swak betalende pos gehad as sekretaris van die Comte de Montaigue, die Franse ambassadeur in [[Venesië]]. Dit wek 'n lewenslange liefde vir Italiaanse musiek, veral [[opera]]: "Ek het die Paryse se vooroordeel van teen Italiaanse musiek saamgebring; maar ek het ook 'n sensitiwiteit en goedigheid van van die natuur ontvang wat die vooroordeel nie kon weerstaan nie. Ek het gou die passie vir Italiaanse musiek ontwikkel waarmee dit almal inspireer wat die uitnemendheid daarvan kan voel. Toe ek na barcaroles luister, het ek gevind dat ek nog nie geweet het wat sang is nie." —  Les Confessions {{sfn|Rousseau|1903|p=291}} Rousseau se werkgewer het gereeld sy toelaag tot 'n jaar laat ontvang en sy personeel onreëlmatig betaal.{{Sfn | Damrosch | 2005 | p=168 | ps=: die graaf was " 'n Virtuele parodie op 'n parasitiese aristokraat, ongelooflik dom, onaantasbaar en geswel van selfbelang." Hy het geen [[Italiaans]] gepraat nie, 'n taal waarin Rousseau vlot was. Alhoewel Rousseau die meeste werk van die ambassade gedoen het, is hy soos 'n bediende behandel.”}} Na 11 maande het Rousseau opgehou werk en uit die ervaring 'n diepgaande wantroue in die regering se burokrasie ontwikkel. === Keer terug na Parys === By sy terugkeer na Parys het die geldlose Rousseau bevriend geraak en die minnaar geword van Thérèse Levasseur, 'n naaldwerkster wat die enigste ondersteuning was van haar ma en talle broers en susters wat basies leeglê. Aanvanklik het hulle nie saam gewoon nie, maar later het Rousseau Thérèse en haar ma ingeneem om saam met hom as sy bediendes te woon, en het hy self die las opgeneem om haar groot gesin te onderhou. Volgens sy ''Les Confessions'', het Thérèse, voor sy by hom ingetrek het, vir hom 'n seun gebaar en selfs vier ander kinders (daar is geen onafhanklike verifikasie vir hierdie hoeveelheid kinders nie).<ref>Sommige van Rousseau se tydgenote het geglo die babas is nie syne nie. George Sand het 'n [[essay]] geskryf, "''Les Charmettes''" (1865. Gedruk in dieselfde bundel as "''Laura''" uit dieselfde jaar) waarin hy verduidelik waarom Rousseau homself moontlik valslik beskuldig het. Sy haal haar ouma aan, in wie se familie Rousseau onderwyser was, en wat verklaar het dat Rousseau nie kinders kon kry nie.</ref> Rousseau het geskryf dat hy Thérèse oorreed het om elkeen van die pasgeborenes ter wille van haar 'eer' na 'n stigtingshospitaal te gee. "Haar ma, wat bang was vir die ongerief van 'n kind, het my te hulp gekom, en sy [Thérèse] het haar laat oortuig." ( ''Les Confessions'' ). In sy brief aan Madame de Francueil in 1751 maak hy eers asof hy nie ryk genoeg is om sy kinders groot te maak nie, maar in boek IX van —  ''Les Confessions'' gee hy die ware redes vir sy keuse: "Ek het gebewe by die gedagte om dit aan hulle toe te vertrou vir 'n gesin wat swak grootgemaak is, om nog swakker opgevoed te word. Die risiko vir die opvoeding in die stigtingshospitaal was baie minder gewees". [[Lêer:Levasseur1.jpg|links|duimnael|Thérèse Levasseur 1791]] Tien jaar later het Rousseau navraag gedoen oor die lot van sy seun, maar daar kon geen rekord gevind word nie. Toe Rousseau later as 'n teoretikus van opvoeding en kinderopvoeding gevier word, word die feit dat hy sy eie kinders opgee; die grondslag vir [[ad hominem]]-aanvalle deur [[Voltaire]] en [[Edmund Burke]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4xnMPtxUdWcC&pg=PA113|title=Rousseau's Ghost|last=Ball|first=Terence|date=1 Januarie 1998|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-3933-3|language=en|access-date=29 Desember 2019|archive-date=3 Augustus 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803172953/https://books.google.com/books?id=4xnMPtxUdWcC&pg=PA113|url-status=live}}</ref> Beginnende met 'n paar artikels oor musiek in 1749,<ref>Rousseau het in sy musikale artikels in die ''Encyclopédie'' lewendige twis met ander musikante gevoer, bv. met [[Jean-Philippe Rameau]], soos in sy artikel oor Temperament, waarvoor sien ''Encyclopédie: Tempérament'' (Engelse vertaling), ook ''Temperament Ordinaire''.</ref> het Rousseau talle artikels bygedra tot Diderot en D'Alembert se ''Groot Ensiklopedie'', waarvan die beroemdste 'n artikel oor politieke ekonomie was wat in 1755 geskryf is. Rousseau se idees was die gevolg van 'n byna obsessiewe dialoog met skrywers van die verlede, wat in baie gevalle deur gesprekke met Diderot gefiltreer is. In 1749 besoek Rousseau daagliks vir Diderot, wat onder 'n ''lettre de cachet'' in die vesting van Vincennes gegooi is vir opinies in sy ''Lettre sur les aveugles'', wat dui op [[materialisme]], geloof in [[atome]] en [[natuurlike seleksie]]. Volgens wetenskaphistorikus Conway Zirkle het Rousseau die konsep van natuurlike seleksie "as 'n middel vir die verbetering van die [[mens]]like spesie".<ref>{{Citation |last=Zirkle |first=Conway |date=25 April 1941 |title = Natural Selection before the ''Origin of Species'' |journal=Proceedings of the American Philosophical Society |volume=84 |issue=1 |location = Philadelphia |pages=71–123 |jstor=984852 }}</ref> Rousseau het gelees oor 'n essaykompetisie wat deur die ''Académie de Dijon'' geborg word om in die ''Mercure de France'' gepubliseer te word oor die tema of die ontwikkeling van kunste en wetenskappe moreel voordelig was. Hy het geskryf dat hy, terwyl hy na Vincennes (ongeveer drie kilometer van Parys) gestap het, 'n openbaring gehad het dat die [[kuns]]te en [[wetenskap]]pe verantwoordelik was vir die morele agteruitgang van die mensdom, wat van nature goed was. Rousseau se diskoers uit 1750 oor die kunste en wetenskappe is met die eerste prys bekroon en het hom aansienlike bekendheid verwerf. Rousseau het sy belangstelling in musiek voortgesit. Hy skryf sowel die woorde as die musiek van sy opera ''Le devin du village'' (Die Dorp se Waarsêer), wat in 1752 vir [[Lodewyk XV van Frankryk|koning Lodewyk XV]] opgevoer is. Die koning het so baie van die opera gehou dat hy Rousseau 'n lewenslange [[pensioen]] aangebied het. Tot ergernis van sy vriende het Rousseau die groot eer van die hand gewys en hom bekendheid gebring as "die man wat 'n koningspensioen geweier het". Hy het ook 'n paar ander voordelige aanbiedings van die hand gewys, soms so brutaal dat dit grens aan wreedheid wat aanstoot gee en probleme veroorsaak het. In dieselfde jaar het die besoek van 'n groep Italiaanse musikante aan Parys, en hul optrede van ''La serva padrona'' van [[Giovanni Battista Pergolesi]], het die ''Querelle des Bouffons'' ("rusie van die komiese akteurs") aangespoor, wat protagoniste van Franse musiek teen ondersteuners van die Italiaanse styl gestel het. Rousseau, soos hierbo genoem, was 'n entoesiastiese ondersteuner van die Italianers teen [[Jean-Philippe Rameau]] en ander, en lewer 'n belangrike bydrae met sy brief oor Franse musiek. === Keer terug na Genève === By sy terugkeer na Genève in 1754 keer Rousseau terug na [[Calvinisme]] en herwin sy amptelike Geneefse burgerskap. In 1755 voltooi Rousseau sy tweede groot werk, die ''Discours sur l'origine et les fondements de l'inégalité parmi les hommes'' (die diskoers oor ongelykheid), wat uitgebrei het oor die argumente van die ''Discours sur les sciences et les arts'' ( diskoers oor die kunste en wetenskappe). [[Lêer:Élisabeth Sophie Françoise Lalive de Bellegarde.jpg|links|duimnael|'n Destydse portret van die gravin van Houdetot]] Hy het ook 'n onvoltooide romantiese band met die 25-jarige Sophie d'Houdetot nagestreef, wat deels sy briefgebasseerde roman, ''Julie, ou la nouvelle Héloïse'' geïnspireer het (ook gebaseer op herinneringe aan sy idilliese jeugdige verhouding met Madame de Warens). Sophie was die niggie en huisgas van Rousseau se beskermvrou en huiseienares Madame d'Épinay, wat hy nogal hooghartig behandel het. Hy was nie geneë om deur mev. d'Épinay gebruik te word nie en verafsku die onopregte gesprekke en vlak [[ateïsme]] van die ensiklopediste wat hy aan haar tafel ontmoet het. Beseerde gevoelens het aanleiding gegee tot 'n bitter tweestryd tussen Rousseau en Madame d'Épinay; haar minnaar, die joernalis Grimm; en hul gemeenskaplike vriend, Diderot, wat hulle teen Rousseau uitgespreek het. Diderot beskryf Rousseau later as "vals, ydel soos Satan, ondankbaar, wreed, skynheilig, en … Hy het idees van my bekom, dit self gebruik net om daarna my te verag".{{Sfn | Damrosch | 2005 | p=30}} [[Lêer:Louise d'Epinay Liotard.jpg|duimnael|Madame d'Épinay deur Jean-Étienne Liotard, ca 1759 (''Musée d'art et d'histoire, Geneva'')]] Rousseau se verskil met die ensiklopediste val saam met die samestelling van sy drie hoofwerke, waarin hy sy vurige geloof in 'n geestelike oorsprong van die mens se siel en die heelal beklemtoon, in teenstelling met die materialisme van Diderot, La Mettrie en D'Holbach. Gedurende hierdie tydperk het Rousseau die ondersteuning en beskerming geniet van Charles II François Frédéric de Montmorency-Luxembourg en die Prince de Conti, twee van die rykste en magtigste adellikes in Frankryk. Hierdie individue hou regtig van Rousseau en geniet sy vermoë om oor enige onderwerp te praat, maar hulle gebruik hom ook as 'n manier om Louis XV by te kom en die politieke faksie rondom sy minnares, Madame de Pompadour. Selfs met hulle het Rousseau egter te ver gegaan en die verwerping in die gesig gestaar met sy kritiek op die praktyk van belastingboerdery, waarin sommige van hulle betrokke was.{{Sfn | Damrosch | 2005 | p=357}} Rousseau se sentimentele roman van 800 bladsye, ''Julie, ou la nouvelle Héloïse'', is in 1761 tot groot sukses gepubliseer. Die rapsodiese beskrywings van die boek oor die natuurskoon van die Switserse platteland het 'n aanslag getref in die publiek en het moontlik die daaropvolgende negentiende-eeuse strewe na die [[Alpe]] se natuurskoon laat opvlam. In 1762 publiseer Rousseau ''Du Contrat Social, Principes du droit politique'' (in [[Afrikaans]], letterlikː Oor die [[sosiale kontrak]], Beginsels van politieke regte) in April. Selfs sy vriend Antoine-Jacques Roustan was verplig om 'n beleefde weerlegging van die hoofstuk oor burgerlike godsdiens in die sosiale kontrak te skryf, wat impliseer dat die konsep van 'n Christelike republiek paradoksaal was, aangesien die Christendom onderdanigheid eerder as deelname aan openbare aangeleenthede geleer het. Rousseau het Roustan gehelp om 'n uitgewer te vind vir die weerlegging.{{sfn | Rosenblatt | 1997 | pp = 264–65}} Rousseau publiseer in Mei ''Emile, of oor Onderwys.'' 'n Bekende deel van Emile, "''Profession de foi du Vicaire savoyard''", was 'n verdediging van godsdienstige oortuiging. Rousseau se keuse van 'n Katolieke predikant met 'n nederige boere-agtergrond (waarskynlik gebaseer op 'n vriendelike prelaat wat hy as tiener ontmoet het) as 'n woordvoerder vir die verdediging van godsdiens, was op sigself 'n gewaagde vernuwing vir die tyd. Die geloofsbelydenis van die predikant was die van die sosianisme (of Unitarisme soos dit vandag genoem word). Omdat dit die [[erfsonde]] en goddelike openbaring verwerp het, het sowel die Protestantse as die Katolieke owerheid aanstoot geneem.<ref>Rousseau se biograaf Leo Damrosch meen dat die owerheid om taktiese redes gekies het om hom op godsdienstige eerder as politieke gronde te veroordeel.</ref>{{Sfn | Damrosch | 2005}} Boonop bepleit Rousseau die mening dat, vir sover dit mense tot deug lei, alle [[godsdiens]]te ewe waardig is, en dat mense hulle dus moet aanpas by die godsdiens waarin hulle grootgemaak is. Hierdie godsdienstige onverskilligheid het veroorsaak dat Rousseau en sy boeke in Frankryk en Genève verban is. Hy is van die kansel af deur die aartsbiskop van Parys veroordeel, sy boeke is verbrand en lasbriewe is uitgereik vir sy arrestasie.{{Sfn | Damrosch | 2005 | p = 358}} Voormalige vriende soos Jacob Vernes van Genève kon nie sy sienings aanvaar nie en skryf sterk weerleggings {{sfn | Blackwood | 1842 | p = 165}} 'n Simpatieke waarnemer, [[David Hume]], "was nie verras toe hy verneem dat Rousseau se boeke in Genève en elders verbied is nie". Rousseau, het hy geskryf, "het nie die voorsorgmaatreël gevolg om 'n sluier oor sy sentimente te gooi nie; en terwyl hy sy minagting vir gevestigde opinies nie versag nie, kon hy nie besef dat al die dwepers teen hom was nie. Die vryheid van die pers is in geen land veilig nie … om nie so 'n openlike aanval op volksvooroordele ietwat gevaarlik te maak nie."{{sfn|Gay|1977|p=72}} === Voltaire en Frederik die Grote === Nadat Rousseau se Emile die Franse parlement woedend gemaak het, is 'n arrestasiebevel deur die parlement teen hom uitgereik, wat veroorsaak het dat hy na [[Switserland]] vlug. Toe die Switserse owerhede hul daarna ook teenoor hom onsimpatiek bewys het – deur beide ''Emile'' en ook die ''Sosiale Kontrak'' te veroordeel- het Voltaire 'n uitnodiging aan Rousseau gerig om by hom te kom woon. Hy sê: "Ek sal altyd die skrywer van die ''Vicaire savoyard'' (heldersienende predikant) liefhê 'wat hy ook al gedoen het en wat hy ook al mag doen … Laat hom hierheen [na Ferney] kom! Hy moet kom! Ek sal hom met ope arms ontvang. Hy sal hier meer baas wees as ek. Ek sal hom soos my eie seun behanel."{{sfn|Durant|Durant|1967|p=190}}{{sfn|Durant|Durant|1967|p=191}} [[Lêer:Allan Ramsay - Jean-Jacques Rousseau (1712 - 1778) - Google Art Project.jpg|duimnael|Ramsay, Allan (1766), Rousseau met 'n Armeense kostuum (portret)]] Rousseau het later spyt uitgespreek dat hy nie op Voltaire se uitnodiging gereageer het nie. In Julie 1762, nadat Rousseau in kennis gestel is dat hy nie in [[Bern]] kan bly woon nie, het d'Alembert hom aangeraai om na die [[Kanton Neuchâtel|Prinsdom Neuchâtel]] te gaan, onder die jurisdiksie van [[Frederik II van Pruise| Frederik die Grote]] van [[Pruise]]. Daarna het Rousseau 'n uitnodiging aanvaar om in Môtiers te woon, vyftig kilometer van Neuchâtel af. Op 11 Julie 1762 skryf Rousseau aan Frederick en beskryf hoe hy uit Frankryk, Genève en Bern verdryf is; en soek beskerming van Frederick. Hy het ook genoem dat hy Frederick in die verlede gekritiseer het en in die toekoms steeds krities teenoor Frederick sou wees: "U Majesteit mag van my ontslae raak soos u wil." Frederick, nog in die middel van die [[Sewejarige Oorlog]], skryf toe aan die plaaslike goewerneur van Neuchatel, Marischal Keith, wat 'n gemeenskaplike vriend van hulle was: “Ons moet hierdie arme ongelukkige ondersteun. Sy enigste oortreding is om vreemde opinies te hê wat volgens hom goed is. Ek sal honderd krone stuur, waaruit u vriendelik genoeg sal wees om hom soveel te gee as wat hy nodig het. Ek dink hy sal dit makliker in natura as in kontant aanvaar. As ons nie in oorlog was nie, as ons nie verwoes was nie, sou ek vir hom 'n kluisenaarswoning met 'n tuin bou, waar hy kon woon soos ek glo ons eerste vaders gedoen het … ek dink arme Rousseau het sy roeping gemis; hy is natuurlik gebore as 'n beroemde [[anachoreet]], 'n woestynvader, gevier vir sy soberheid en geseling … Ek kom tot die gevolgtrekking dat die sedes van jou barbaar net so suiwer is as wat sy verstand onlogies is.”{{sfn|Durant|Durant|1967|p=191}} Rousseau, aangeraak deur die hulp wat hy van Frederick ontvang het, het gesê dat hy van toe af baie belangstel in Frederick se aktiwiteite. Toe die sewejarige oorlog op die punt staan om te eindig, het Rousseau weer aan Frederick geskryf en hom bedank vir die hulp wat hy ontvang het en hom aangespoor om 'n einde te maak aan militêre aktiwiteite en om te probeer om sy onderdane eerder gelukkig te hou. Frederick het geen antwoord gegee nie, maar het aan Keith gesê dat Rousseau hom 'n "skrobbering" gegee het.{{sfn|Durant|Durant|1967|p=192}} === Voortvlugtige === [[Lêer:Wohnhaus und Museum von J.J. Rousseau in Môtiers.jpg|duimnael|Woonhuis en tans museum van Rousseau in Môtiers]] Meer as twee jaar (1762–1765) het Rousseau in Môtiers gewoon en sy tyd bestee aan lees, skryf en om besoekers ontmoet{{sfn|Durant|Durant|1967|p=205}} soos James Boswell (Desember 1764). Intussen het die plaaslike predikante van sommige van sy geskrifte bewus geword van die afvalligheid en besluit om hom nie in die omgewing te laat bly nie. Die Neuchâtel-konsistorie het Rousseau ontbied om 'n aanklag van godslastering te beantwoord. Hy het teruggeskryf en gevra om verskoning te kry weens sy onvermoë om lank te sit weens sy siekte.{{sfn|Durant|Durant|1967|p=205}}{{sfn|Durant|Durant|1967|p=206}}{{sfn|Damrosch|2005|p=392}}{{sfn|Damrosch|2005|p=393}} Daarna het Rousseau se eie leraar, Frédéric-Guillaume de Montmollin,{{sfn|Cranston|2005|page=113}} hom in die openbaar as die [[Antichris]] begin verwerp.{{sfn|Durant|Durant|1967|p=205}}{{sfn|Durant|Durant|1967|p=206}} In een opruiende preek het Montmollin Spreuke 15: 8 aangehaal: "Die offer van die goddelose is 'n gruwel vir die Here, maar die gebed van die opregtes is sy vreugde"; dit is deur almal geïnterpreteer dat Rousseau se [[nagmaal]] deur die Here verfoeilik was.{{sfn|Damrosch|2005|p=394}}{{sfn|Damrosch|2005|p=395}} Die kerklike aanvalle het die gemeentelede laat opvlam, wat Rousseau met klippe bestook het toe hy sou gaan stap. Rondom middernag van 6–7 September 1765 is klippe gegooi na die huis waarin Rousseau gebly het, en 'n paar glasvensters is verpletter.{{sfn|Durant|Durant|1967|p=206}} Toe 'n plaaslike amptenaar, Martinet, by Rousseau se woning aankom, het hy soveel klippe op die balkon gesien dat hy uitgeroep het "My God, dit is 'n steengroef!"{{sfn|Damrosch|2005|p=395}} Op hierdie stadium het Rousseau se vriende in Môtiers hom aangeraai om die stad te verlaat. {{sfn|Durant|Durant|1967|p=206}} [[Lêer:Heideweg und St. Petersinsel.JPG|links|duimnael|Die velde en die Ile de St.-Pierre waar Rousseau gewoon het, vanuit die noorde gesien.]] Aangesien hy in Switserland wou bly, het Rousseau besluit om 'n aanbod te aanvaar om na 'n klein eiland, die Ile de St.-Pierre, met 'n afgesonderde huis te verhuis. Alhoewel dit in die [[kanton Bern]] was, waarvandaan hy twee jaar tevore uitgesit is, is hy informeel verseker dat hy sonder vrees vir arrestasie hierdie eilandhuis kon intrek, en het hy dit gedoen (10 September 1765). Ondanks die afgeleë aard van sy toevlugsoord, het besoekers hom weens sy beroemdheid bly opsoek.<ref>{{Cite web |last1=Watson |first1=Nicola J. |url=http://www.euromanticism.org/rousseaus-trapdoor/ |title=Rousseau's Trapdoor – European Romanticisms in Association |access-date=3 September 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927154845/http://www.euromanticism.org/rousseaus-trapdoor/ |url-status=live }}</ref> Op 17 Oktober 1765 beveel die senaat van Bern Rousseau egter aan om die eiland en die hele Bernese gebied binne vyftien dae te verlaat. Hy het geantwoord en toestemming gevra om sy verblyf te verleng, en aangebied om op enige plek binne hul jurisdiksie opgesluit te bly, met slegs 'n paar boeke in sy besit en toestemming om af en toe in 'n tuin te loop terwyl hy ook op sy eie koste sou woon. Die reaksie van die senaat was om Rousseau opdrag te gee om die eiland en die hele Bernese gebied binne vier en twintig uur te verlaat. Op 29 Oktober 1765 verlaat hy die Ile de St.-Pierre en verhuis na [[Straatsburg]]. Op hierdie punt het hy uitnodigings na [[Potsdam]] van Frederick, na [[Korsika]] van Paoli, na [[Lorraine]] van Saint-Lambert, na [[Amsterdam]] van Rey die uitgewer en na Engeland van David Hume.{{sfn|Durant|Durant|1967|p=206}}{{sfn|Durant|Durant|1967|p=207}} Hy het uiteindelik besluit om Hume se uitnodiging om na Engeland te gaan, te aanvaar.{{sfn|Durant|Durant|1967|p=207}} === Terug in Parys === Op 9 Desember 1765, nadat hy 'n paspoort van die Franse regering bekom het om na Parys te kom, vertrek Rousseau uit Straatsburg na Parys waar hy na 'n week aankom en in die paleis van sy vriend, die Prins van Conti, tuisgaan. Hier ontmoet hy Hume, en ook talle vriende en weldoeners, en word hy 'n baie opvallende figuur in die stad.{{sfn|Durant|Durant|1967|p=207}}{{sfn|Damrosch|2005|p=404}}{{sfn|Damrosch|2005|p=405}} In daardie tyd het Hume geskryf: “Dit is onmoontlik om die entoesiasme van hierdie nasie in Rousseau se guns uit te druk of voor te stel … Niemand het ooit hul aandag geniet nie … Voltaire en almal is nogal verbygesteek.” {{sfn|Durant|Durant|1967|p=207}} Een belangrike ontmoeting kon op hierdie tydstip plaasgevind het: Diderot wou versoen en met Rousseau regmaak. Beide Diderot en Rousseau wou egter hê dat die ander persoon die inisiatief moet neem, sodat die twee nie ontmoet het nie{{sfn|Damrosch|2005|p=406}} ==== Brief van Walpole ==== [[Lêer:Horace Walpole by John Giles Eccardt.jpg|duimnael|[[Horace Walpole]]]] Op 1 Januarie 1766 skryf Grimm 'n verslag aan sy kliënte, waarin hy 'n brief insluit wat na bewering deur Frederik die Grote aan Rousseau geskryf is. Hierdie brief is eintlik deur [[Horace Walpole]] saamgestel as 'n speelse bedrogspul.<ref>"My huidige roem is te danke aan 'n baie klein komposisie, maar wat ongelooflike geraas gemaak het. Ek was een aand by Madame Geoffrin besig om 'n grap te maak oor die gevolge en teenstrydighede van Rousseau en 'n paar dinge te sê wat hulle aandag getrek het. Toe ek by die huis kom, skryf ek dit in 'n brief en wys dit die volgende dag vir Helvetius en die Duc de Nivernois; wat so bly was dat hulle my, nadat hulle my 'n paar foute in die taal vertel het, aangemoedig het om dit publiek te maak. Soos jy weet, lag ek gewillig vir die grapmakers, polities of letterkundig, laat hulle talente ooit so groot wees; ek is nie afkerig nie. Die kopieë het soos 'n veldbrand versprei, en '' me voici à la mode '' [en kyk, ek is in die mode] … Hier is die brief: <br /> '' Die Koning van Pruise aan M. Rousseau: My liewe Jean-Jacques: '' <br /> 'Jy het afstand gedoen van Genève, jou vaderland; jy is uit Switserland gejaag, 'n land wat so baie van jou geskrifte geprys het; Frankryk het 'n lasbrief teen jou uitgereik. Kom dan na my toe; Ek bewonder jou talente; Ek is geamuseerd deur jou drome, wat jou (om in verbygaan gesê word) te veel tyd geneem het. Jy moet uiteindelik wys en gelukkig wees. Jy het al genoeg van jou gepraat vir eienaardighede wat amper nie by 'n werklik groot man pas nie. Wys jou vyande dat jy soms gesonde verstand kan hê; dit sal hulle irriteer sonder om jou skade te berokken. My staat bied jou 'n rustige toevlugsoord; Ek wens jou sterkte toe, en sal jou graag wil help as jy dit goed kan vind. Maar as jy aanhou om my hulp te verwerp, wees verseker dat ek dit aan niemand sal vertel nie. As jy aanhou om jou brein te ooreis om nuwe terugslae te vind, kies dan wat jy wil; Ek is koning, en kan enige een bekom wat by jou wense pas; en – wat beslis nooit met jou sal gebeur onder jou vyande nie – ek sal ophou om jou te vervolg as jy ophou om heerlikheid te vind om vervolg te word. '<br />' 'Jou goeie vriend,' '<br />' 'Frederick ''<br />—Horace Walpole se brief aan H. S. Conway, gedateer 12 Januarie 1766</ref>{{sfn|Durant|Durant|1967|p=208}} Walpole het Rousseau nog nooit ontmoet nie, maar hy was goed bekend met Diderot en Grimm. Die brief het gou publisiteit gekry; {{sfn|Durant|Durant|1967|p=208}}{{sfn|Damrosch|2005|p=420}}{{sfn|Damrosch|2005|p=421}} Daar word vermoed dat Hume teenwoordig was en deelgeneem het aan die skepping daarvan.{{sfn|Durant|Durant|1967|p=208}}{{sfn|Durant|Durant|1967|p=209}} Op 16 Februarie 1766 skryf Hume aan die Marquise de Brabantane: "Die enigste aangenaamheid wat ek myself toegelaat het in verband met die voorgegee brief van die koning van Pruise, is deur my gemaak aan die etenstafel van Lord Ossory."{{sfn|Durant|Durant|1967|p=209}} Hierdie brief was een van die redes vir die latere onmin tussen Hume en Rousseau. {{sfn|Damrosch|2005|p=420}}{{sfn|Damrosch|2005|p=421}} === In Brittanje === Op 4 Januarie 1766 verlaat Rousseau Parys saam met Hume, die handelaar De Luze ('n ou vriend van Rousseau), en Rousseau se troeteldierhond Sultan. Na 'n reis van vier dae na [[Calais]], waar hulle twee nagte gebly het, het die reisigers 'n skip geneem na [[Dover]]. Op 13 Januarie 1766 arriveer hulle in [[Londen]]. {{sfn|Durant|Durant|1967|p=209}}{{sfn|Damrosch|2005|p=406}}{{sfn|Damrosch|2005|p=407}} Kort na hul aankoms reël David Garrick 'n balkon in die Drury Lane-teater vir Hume en Rousseau op 'n aand toe die [[George III van die Verenigde Koninkryk|koning ]] en koningin dit ook bywoon. Garrick het self in 'n [[komedie]] opgetree, en ook in 'n tragedie van Voltaire.{{sfn|Durant|Durant|1967|p=209}}{{sfn|Damrosch|2005|p=408}}{{sfn|Damrosch|2005|p=409}} Rousseau het tydens die optrede so opgewonde geraak dat hy te ver leun en amper uit die balkon val; Hume het opgemerk dat die koning en die koningin meer na Rousseau kyk as na die opvoering. {{sfn|Damrosch|2005|p=420}}{{sfn|Damrosch|2005|p=421}} Daarna bedien Garrick aandete vir Rousseau, wat Garrick se toneelspel prys: "Meneer, jy het my trane laat stort oor jou tragedie en vir jou komedie glimlag, hoewel ek skaars 'n woord van jou taal verstaan het."{{sfn|Durant|Durant|1967|p=209}} Op hierdie tydstip het Hume 'n gunstige mening oor Rousseau gehad; in 'n brief aan Madame de Brabantane het Hume geskryf dat hy, nadat hy Rousseau noukeurig dopgehou het, tot die gevolgtrekking gekom het dat hy nog nooit 'n meer liefdevolle en deugsame persoon ontmoet het nie. Volgens Hume was Rousseau "saggeaard, beskeie, liefdevol, ongeërg, uiters sensitief".{{sfn|Durant|Durant|1967|p=209}} Aanvanklik het Hume Rousseau in die huis van Madam Adams in Londen laat bly, maar Rousseau het soveel besoekers ontvang dat hy spoedig na 'n rustiger plek wou verhuis. 'n Aanbod het gekom om hom in 'n [[Walliese]] klooster in te woon, en hy was geneig om dit te aanvaar, maar Hume het hom oorreed om na Chiswick te verhuis.{{sfn|Durant|Durant|1967|p=209}}{{sfn|Durant|Durant|1967|p= 210}} Rousseau het nou gevra dat Thérèse weer by hom moet aansluit.{{sfn|Damrosch|2005|p=409}} Intussen het James Boswell, toe in Parys, aangebied om Thérèse na Rousseau te begelei.{{sfn|Damrosch|2005|p=410}}{{sfn|Durant|Durant|1967|p=210}} (Boswell het Rousseau en Thérèse vroeër in Môtiers ontmoet; daarna het hy ook vir Thérèse 'n [[Granaatsteen|granaathalssnoer]] gestuur en aan Rousseau geskryf om toestemming te kry om af en toe met haar te kommunikeer.){{sfn|Damrosch|2005|p=410}} Hume voorsien wat gaan gebeur: "Ek vrees 'n gebeurtenis noodlottig ter ere van ons vriend.” {{sfn|Damrosch|2005|p= 410}}{{sfn|Durant|Durant|1967|p=210}} Boswell en Thérèse was meer as 'n week saam, en volgens die aantekeninge in Boswell se dagboek het hulle die verhouding voltrek, en het hulle verskeie kere [[Seks|gemeenskap]] gehad.{{sfn|Damrosch|2005|p=410}}{{sfn|Durant|Durant|1967|p=210}} By 'n geleentheid het Thérèse aan Boswell gesê: "Moenie dink dat jy 'n beter minnaar is as Rousseau nie."{{sfn|Damrosch|2005|p=410}} Aangesien Rousseau graag na 'n meer afgeleë plek wou verhuis, het Richard Davenport – 'n welgestelde en bejaarde wewenaar wat Frans praat – aangebied om Thérèse en Rousseau by Wootton Hall in [[Staffordshire]] te huisves. Op 22 Maart 1766 vertrek Rousseau en Thérèse, teen die advies van Hume, na Wootton. Hume en Rousseau sou nooit weer ontmoet nie.{{sfn|Damrosch|2005|p=411}}{{sfn|Durant|Durant|1967|p=210}}{{sfn|Durant|Durant|1967|p=211}} Aanvanklik hou Rousseau van sy nuwe huis in Wootton Hall, en skryf positief oor die natuurskoon van die plek en hoe hy wedergebore voel, en vergeet die smarte van die verlede.{{sfn|Durant|Durant|1967|p=211}}{{sfn|Durant|Durant|1967|p=212}}{{sfn|Damrosch|2005|p=412}} === In Grenoble === [[Lêer:Rousseau cour Napoleon Louvre.jpg|links|duimnael|Standbeeld van Rousseau in die [[Louvre]]]] Op 22 Mei 1767 het Rousseau weer Frankryk binnegekom, alhoewel daar nog 'n arrestasiebevel teen hom was. Hy het 'n veronderstelde naam aangeneem, maar is erken, en 'n banket ter ere van hom is gehou deur die stad [[Amiens]].{{sfn|Damrosch|2005|p=447}}{{sfn|Durant|Durant|1967|p=881}}{{sfn|Durant|Durant|1967|p=882}} Franse adellikes het hom in hierdie tyd 'n woning aangebied. Aanvanklik besluit Rousseau om op 'n landgoed naby Parys, wat aan Mirabeau behoort, te bly. Daarna verhuis hy op 21 Junie 1767 na 'n kasteel van die Prins van Conti in Trie.{{sfn|Durant|Durant|1967|p=882}}{{sfn|Damrosch|2005|p=448}} Rondom hierdie tyd het Rousseau gevoelens van paranoia, angs en 'n sameswering teen hom begin ontwikkel. Die meeste hiervan was net sy verbeelding , maar op 29 Januarie 1768 is die teater in Genève deur brand vernietig, en Voltaire het Rousseau belaglik beskuldig dat hy die skuldige was.{{sfn|Durant|Durant|1967|p=882}}{{sfn|Damrosch|2005|p=451}}{{sfn|Damrosch|2005|p=452}}{{sfn|Damrosch|2005|p=453}}{{sfn|Damrosch|2005|p=454}}{{sfn|Damrosch|2005|p=455}} In Junie 1768 verlaat Rousseau Trie, laat Thérèse agter en gaan eers na Lyon en daarna na Bourgoin. Hy nooi Thérèse nou na hierdie plek en trou met haar,<ref>Rousseau en Thérèse le Vasseur was nie wettig getroud en ook nie in die kerk getroud nie. In 1768 vind daar eerder 'n vals huwelik plaas in Bourgoin. Rousseau skryf self in 'n brief aan mevrou van Luxemburg (1761): "... Ek het vir haar gesê dat ek nooit met haar sou trou nie; en selfs 'n openbare huwelik sou vir ons onmoontlik gewees het as gevolg van die verskil in godsdiens … "</ref>{{sfn|Rousseau|1856|p=308}} onder sy alias "Renou" tydens 'n vals burgerlike seremonie in Bourgoin op 30 Augustus 1768. {{sfn|Durant|Durant|1967|p=882}}{{sfn|Damrosch|2005|p=455}}{{sfn|Damrosch|2005|p=456}} In Januarie 1769 gaan woon Rousseau en Thérèse in 'n plaashuis naby [[Grenoble]]. Hier beoefen hy [[plantkunde]] en voltooi ''Les Confessions''. In hierdie tyd het hy spyt uitgespreek omdat hy sy kinders in 'n weeshuis geplaas het. Op 10 April 1770 vertrek Rousseau en Thérèse na Lyon waar hy bevriend raak met Horace Coignet, 'n materiaalontwerper en amateurmusikant. Op voorstel van Rousseau, het Coignet musikale tussenposes gekomponeer vir Rousseau se prosagedig ''Pygmalion''; dit is uitgevoer in [[Lyon]] saam met Rousseau se opera ''Le devin du village'' met groot lof. Op 8 Junie vertrek Rousseau en Thérèse uit Lyon na Parys; hulle het in Parys op 24 Junie aangekom.{{sfn|Durant|Durant|1967|p=882}}{{sfn|Damrosch|2005|p=462}}{{sfn|Damrosch|2005|p=463}}{{sfn|Damrosch|2005|p=464}} In Parys het Rousseau en Thérèse in 'n nie modieuse woonbuurt in die stad, die Rue Platrière, nou die Rue Jean-Jacques Rousseau, gebly. Hy het homself nou finansieel ondersteun deur musiek te kopieer, en sy studie oor plantkunde voortgesit.{{sfn|Durant|Durant|1967|p=883}}{{sfn|Damrosch|2005|p=465}} Op hierdie tydstip skryf hy ook sy ''Briewe oor die Elemente van Plantkunde''. Dit bestaan uit 'n reeks briewe wat Rousseau aan mevrou Delessert in Lyon geskryf het om haar dogters te help om die vak te leer. Hierdie briewe het groot lof gekry toe dit uiteindelik [[postuum]] gepubliseer is. "Dit is 'n ware pedagogiese model, en dit vul ''Emile'' aan," sê [[Goethe]].{{sfn|Damrosch|2005|p=472}} Om sy reputasie te verdedig teen vyandige skinder, het Rousseau in 1765 begin met die skryf van ''Les Confessions''. Tussen Desember 1770 en Mei 1771 het Rousseau ten minste vier groeplesings van sy boek gedoen, met die laaste lesing wat sewentien uur duur.{{sfn|Durant|Durant|1967|p=883}}{{sfn|Damrosch|2005|p=474}} 'n Getuie van een van hierdie sessies, Claude Joseph Dorat, het geskryf: “Ek het 'n sessie van sewe of agt uur verwag; dit duur veertien of vyftien. … Die skryfwerk is werklik 'n verskynsel van 'n genie, van eenvoud, eerlikheid en moed. Hoeveel reuse het tot dwerge verminder! Hoeveel obskure, maar deugsame manne het hulle regte herstel en wraak geneem op die goddelose deur die enigste getuienis van 'n eerlike man!” {{sfn|Damrosch|2005|p=474}} Na Mei 1771 was daar geen groeplesings meer nie, omdat Madame d'Épinay aan die polisiehoof, wat haar vriend was, geskryf het om Rousseau se lesings te stop om haar privaatheid te beskerm. Die polisie het 'n beroep op Rousseau gedoen wat ingestem het om die lesings te stop.{{sfn|Damrosch|2005|p=475}}{{sfn|Damrosch|2005|p=476}}{{sfn|Durant|Durant|1967|p=885}}{{sfn|Durant|Durant|1967|p=886}} ''Les Confessions'' is uiteindelik postuum in 1782 gepubliseer.{{sfn|Damrosch|2005|p=476}} In 1772 word Rousseau uitgenooi om aanbevelings vir 'n nuwe [[grondwet]] vir die Pools-Litause Gemenebes voor te lê, wat lei tot die Oorwegings vir die Regering van Pole, wat sy laaste groot politieke werk sou wees.<ref>{{cite book |editor-last = Gourevitch |editor-first = Victor |title = Rousseau: 'The Social Contract' and Other Later Political Writings |url = https://books.google.com/books?id=kcvseZCgQKMC |year = 1997 |publisher = Cambridge University Press |page = ix |isbn = 978-0-521-42446-2 |access-date = 8 Februarie 2017 |archive-date = 16 Februarie 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170216213853/https://books.google.com/books?id=kcvseZCgQKMC |url-status = live }}</ref> Ook in 1772 begin Rousseau sy dialoë skryf: Rousseau, regter van Jean-Jacques, wat nog 'n poging was om op sy kritici te antwoord. Hy voltooi dit in 1776. Die boek is in die vorm van drie dialoë tussen twee karakters; 'n Fransman en Rousseau wat stry oor die meriete en nadele van 'n derde karakter – 'n skrywer genaamd Jean-Jacques. Dit is beskryf as sy mees onleesbare werk; in die voorwoord van die boek erken Rousseau dat dit herhalend en wanordelik kan wees, maar hy smeek die leser om toegee dat hy sy reputasie teen laster moet verdedig.{{sfn|Damrosch|2005|p=476}}{{sfn|Damrosch|2005|p=477}}{{sfn|Damrosch|2005|p=478}}{{sfn|Damrosch|2005|p=479}}{{sfn|Damrosch|2005|p=480}} === Laaste jare === In 1766 het Rousseau vir Hume beïndruk met sy fisieke stamina deur tien uur in die nag op die dek deur te bring tydens die skeepsreis van Calais na Dover terwyl Hume in sy kajuit was. "Toe al die seelui byna doodgevries het … hy het geen skade aangedui nie … Hy is een van die mees robuuste mense wat ek ooit geken het," het Hume opgemerk.{{sfn|Damrosch|2005|p=406}}{{sfn|Damrosch|2005|p=407}} Teen 1770 is die [[urine]]wegsiekte<ref>{{cite book |title=Review of Neurology and Psychiatry, Volume 6 |editor1-last=Bruce |editor1-first=Alexander |year=1908 |publisher=T.N. Foulis |page=437 |url=https://books.google.com/books?id=PRqgAAAAMAAJ&pg=PA437 |access-date=7 Januarie 2016 |archive-date=14 Augustus 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814071211/https://books.google.com/books?id=PRqgAAAAMAAJ&pg=PA437 |url-status=live }}</ref> van Rousseau ook aansienlik verlig nadat hy opgehou het om na die advies van dokters te luister. Op daardie stadium, beweer Damrosch was dit dikwels beter om op die natuurlike genesingsproses staat te maak as op mediese prosedures.{{sfn|Damrosch|2005|p=467}} Sy algemene [[gesondheid]] het ook verbeter.{{sfn|Damrosch|2005|p=467}} Maar op 24 Oktober 1776, terwyl hy in 'n smal straat in Parys loop, kom daar 'n adellike koets van die teenoorgestelde rigting; aan die wa was 'n hardlopende Groot Deen wat aan die edelman behoort. Rousseau kon nie die wa en die hond ontduik nie, en is deur die Groot Deen omgespring. Dit lyk asof hy harsingskudding en neurologiese skade opgedoen het. Sy gesondheid begin agteruitgaan; Rousseau se vriend Corancez beskryf die voorkoms van sekere simptome wat daarop dui dat Rousseau na die ongeluk aan epileptiese aanvalle begin ly het.{{sfn|Damrosch|2005|p=485}}{{sfn|Damrosch|2005|p=486}}{{sfn|Damrosch|2005|p=487}} In 1777 ontvang Rousseau 'n koninklike besoeker toe die Heilige Romeinse keiser Josef II hom ontmoet.{{sfn|Durant|Durant|1967|p=883}} Sy gratis toegang tot die Opera is teen hierdie tyd hernu en hy sou af en toe daarheen gegaan.{{sfn|Durant|Durant|1967|p=883}} Op hierdie tydstip ook (1777–78) het hy een van sy beste werke gekomponeer, ''Les rêveries du Promeneur Solitaire''.{{sfn|Damrosch|2005|p=481}} In die lente van 1778 het die markies Girardin Rousseau genooi om in 'n kothuis by sy herehuis in Ermenonville te woon. Rousseau en Thérèse is op 20 Mei daarheen. Rousseau het sy tyd by die herehuis deurgebring in die versameling van botaniese eksemplare en die onderrig van plantkunde aan Girardin se seun. {{sfn|Durant|Durant|1967|p=886}}{{sfn|Damrosch|2005|p=487}}{{sfn|Damrosch|2005|p=488}} Hy bestel boeke uit Parys oor grasse, mosse en sampioene en beplan om sy onvoltooide ''Emile en Sophie'' en ''Daphnis en Chloe'' te voltooi.{{sfn|Damrosch|2005|p=488}} [[Lêer:Jean-Jacques ROUSSEAU au Panthéon (Lunon).jpg|duimnael|Die graf van Rousseau in die grafkelder van die Panthéon, Parys]] Op 1 Julie het 'n besoeker gesê dat "mans is boos", waarop Rousseau geantwoord het met "mans is boos, ja, maar die mens is goed"; die aand was daar 'n konsert in die kasteel waarin Rousseau sy eie komposisie van die Wilgerlied uit ''[[Othello]]'' op die [[klavier]] gespeel het.{{sfn|Damrosch|2005|p=488}} Op hierdie dag het hy ook saam met die gesin van Girardin 'n stewige maaltyd geëet;{{sfn|Durant|Durant|1967|p=886}} die volgende oggend, toe hy op die punt was om vir die dogter van Girardin musiek te gaan leer, sterf hy aan serebrale bloeding wat 'n apopleksie [[beroerte]] tot gevolg gehad het.{{sfn|Durant|Durant|1967|p=886}}{{sfn|Damrosch|2005|p=488}}{{sfn|Damrosch|2005|p=489}} Daar word nou geglo dat sy herhaaldelike valle, insluitend die ongeluk met die hond, moontlik tot Rousseau se beroerte bygedra het.{{sfn|Damrosch|2005|p=489}} Na sy dood het Grimm, Madame de Staël en ander die vals nuus versprei dat Rousseau [[selfmoord]] gepleeg het; volgens ander skindernuus, was Rousseau kranksinnig toe hy sterf. Almal wat hom in sy laaste dae ontmoet het, is dit eens dat hy in 'n rustige gemoedstoestand was.{{sfn|Durant|Durant|1967|p=887}} Op 4 Julie 1778 is Rousseau begrawe in die ''Île des Peupliers'', wat 'n pelgrimsbestemming geword het vir sy vele bewonderaars. Op 11 Oktober 1794 is sy oorskot na die ''Panthéon'' verskuif, waar dit naby die oorskot van Voltaire geplaas is.{{sfn|Durant|Durant|1967|p=887}}<ref>" Uit die veiligheid van vrede tussen bure het hul geeste opgestaan om hul oorlog te hernu vir die siel van die Revolusie, Frankryk en die Westerse mens."—Will and Ariel Durant</ref>{{sfn|Durant|Durant|1967|p=887}} == Filosofie == === Invloede === Rousseau het later opgemerk dat hy, toe hy die vraag vir die essaykompetisie van die Akademie van Dijon gelees het, wat hy sou wen: "Het die wedergeboorte van die kunste en wetenskappe bygedra tot die suiwering van die sedes?" het hy gevoel dat "...die oomblik toe ek hierdie aankondiging lees, het ek 'n ander heelal gesien en 'n ander mens geword het."<ref>{{Cite book|last=Wokler|first=Robert|url=https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|title=Rousseau: A Very Short Introduction|date=2001-08-23|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-280198-2|pages=23|language=en|access-date=28 Julie 2021|archive-date=14 Augustus 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814071212/https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|url-status=live}}</ref> Die [[essay]] wat hy in reaksie geskryf het, het gelei tot een van die sentrale temas van Rousseau se denke, naamlik dat die waargenome sosiale en kulturele vooruitgang eintlik net tot die morele agteruitgang van die mensdom gelei het.<ref>{{Cite book|last=Wokler|first=Robert|url=https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|title=Rousseau: A Very Short Introduction|date=2001-08-23|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-280198-2|pages=25|language=en|access-date=28 Julie 2021|archive-date=14 Augustus 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814071212/https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|url-status=live}}</ref> Sy invloede om tot hierdie gevolgtrekking te kom was [[Charles Montesquieu]], François Fénelon, [[Michel de Montaigne]], [[Lucius Annaeus Seneca]], [[Plato]] en [[Plutarchus]].<ref>{{Cite book|last=Wokler|first=Robert|url=https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|title=Rousseau: A Very Short Introduction|date=2001-08-23|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-280198-2|pages=27|language=en|access-date=28 Julie 2021|archive-date=14 Augustus 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814071211/https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|url-status=live}}</ref> Rousseau het sy [[politieke filosofie]] gebaseer op die kontrakteorie en sy lees van [[Thomas Hobbes]].<ref>{{Cite book|last=Perry|first=Marvin|title=Western Civilization: Ideas Politics and Society, Volume II: From 1600|pages=430}}</ref> Die reaksie op die idees van Samuel von Pufendorf en [[John Locke]] het ook sy gedagtes aangevuur.<ref name=":1">{{Cite book|last=Wokler|first=Robert|url=https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|title=Rousseau: A Very Short Introduction|date=2001-08-23|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-280198-2|pages=47–48|language=en|access-date=28 Julie 2021|archive-date=14 Augustus 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814071212/https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|url-status=live}}</ref> Al drie denkers het geglo dat mense wat sonder sentrale gesag leef, onder onseker omstandighede verkeer in 'n toestand van wedersydse mededinging.<ref name=":1" /> Daarteenoor het Rousseau geglo dat daar geen verduideliking is waarom dit die geval sou wees nie, aangesien daar geen konflik of [[eiendom]] sou gewees het nie.<ref name="Wokler 49">{{Cite book|last=Wokler|first=Robert|url=https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|title=Rousseau: A Very Short Introduction|date=2001-08-23|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-280198-2|pages=49|language=en|access-date=28 Julie 2021|archive-date=14 Augustus 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814071212/https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|url-status=live}}</ref> Rousseau het veral Hobbes gekritiseer omdat hy beweer het dat die mens in die 'toestand van die natuur … geen idee van goedheid het nie, dat hy natuurlik boos moet wees; dat hy barbaars is omdat hy nie deugde ken nie'. Inteendeel, Rousseau meen dat "onbederfde sedes" in die "toestand van die natuur" heers.{{sfn|Rousseau|1754 |p=78}} === Menslike natuur === [[Lêer:Rousseau Geneve.JPG|duimnael|Standbeeld van Rousseau op die Île Rousseau, Genève]] "Die eerste man wat 'n stuk grond omhein het, 'Dit is myne', en mense naïef genoeg gevind het om hom te glo, was die ware stigter van die burgerlike samelewing. Uit hoeveel misdade, oorloë en moorde, uit hoeveel gruwels en ongelukke sou iemand die mensdom kon red deur die pen op te trek of die sloot toe te gooi en vir sy medemens uit te roep nie: Pas op om na hierdie bedrieër te luister; jy word ongedaan gemaak as jy een keer vergeet dat die vrugte van die aarde aan ons almal behoort, en die aarde self aan niemand nie." {{Harvnb | Rousseau | 1754}} Net soos met ander filosowe van die dag, het Rousseau na 'n hipotetiese 'natuurtoestand' gekyk as 'n normatiewe gids. In die oorspronklike toestand sou mense "geen morele verhoudings met mekaar gehad het nie of verpligtinge teenoor mekaar vasstel".<ref name=":1" /> As gevolg van hul skaars kontak met mekaar, sou verskille tussen individue van weinig belang gewees het.<ref name=":1" /> As ons afsonderlik leef, sou daar geen gevoelens van afguns of wantroue gewees het nie, en dat daar geen eiendom of konflik sou wees nie.<ref name="Wokler 49" /> Volgens Rousseau het mense twee eienskappe gemeen met ander [[dier]]e: die ''amour de soi'', wat die selfbeskerming instink beskryf; en ''pitié'', wat empatie is vir die res van 'n mens se spesie, wat beide rede en sosiale geneigdheid voorafgaan.<ref name=":2">{{Cite book|last=Wokler|first=Robert|url=https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|title=Rousseau: A Very Short Introduction|date=2001-08-23|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-280198-2|pages=54|language=en|access-date=28 Julie 2021|archive-date=14 Augustus 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814071212/https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|url-status=live}}</ref> Slegs mense wat moreel ontneem is, sal slegs omgee vir hul relatiewe status teenoor ander, wat tot ''amour-propre'' of ydelheid lei.<ref>{{Cite book|last=Wokler|first=Robert|url=https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|title=Rousseau: A Very Short Introduction|date=2001-08-23|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-280198-2|pages=55|language=en|access-date=28 Julie 2021|archive-date=14 Augustus 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814071212/https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|url-status=live}}</ref> Hy het nie geglo dat mense van nature beter is as ander spesies nie.<ref name=":2" /> Die mens het egter die unieke vermoë gehad om hul natuur deur vrye keuse te verander, in plaas daarvan om beperk te wees tot natuurlike instinkte.<ref>{{Cite book|last=Wokler|first=Robert|url=https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|title=Rousseau: A Very Short Introduction|date=2001-08-23|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-280198-2|pages=56|language=en|access-date=28 Julie 2021|archive-date=14 Augustus 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814071212/https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|url-status=live}}</ref> 'n Ander aspek wat mense van ander diere skei, is die vermoë van vervolmaking, wat mense in staat stel om keuses uit te oefen wat hul omstandighede kan verbeter.<ref name=":3">{{Cite book|last=Wokler|first=Robert|url=https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|title=Rousseau: A Very Short Introduction|date=2001-08-23|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-280198-2|pages=57|language=en|access-date=28 Julie 2021|archive-date=14 Augustus 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814071212/https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|url-status=live}}</ref> Hierdie verbeterings kan blywend wees, vir individuele, maar ook vir kollektiewe verandering ten goede.<ref name=":3" /> Saam met menslike vryheid maak die vermoë om te verbeter die historiese [[evolusie]] van die mensdom moontlik.<ref>{{Cite book|last=Wokler|first=Robert|url=https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|title=Rousseau: A Very Short Introduction|date=2001-08-23|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-280198-2|pages=58|language=en|access-date=28 Julie 2021|archive-date=14 Augustus 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814071212/https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|url-status=live}}</ref> Daar is egter geen waarborg dat hierdie evolusie ten goede sal kom nie.<ref>{{Cite book|last=Wokler|first=Robert|url=https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|title=Rousseau: A Very Short Introduction|date=2001-08-23|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-280198-2|pages=61–62|language=en|access-date=28 Julie 2021|archive-date=14 Augustus 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814071212/https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|url-status=live}}</ref> === Menslike ontwikkeling === [[Lêer:DOI Rousseau.jpg|duimnael|Rousseau (1755), Diskoers oor ongelykheid,  voorblad en titelblad]] Rousseau beweer dat die stadium van menslike ontwikkeling wat verband hou met wat hy "barbaar" (Fransː''sauvages'') noem, die beste of optimale menslike ontwikkeling was, tussen die minder as optimale uiterste van brute diere aan die een kant en die uiterste van dekadente [[beskawing]] aan die ander kant. "... [niks] is so sag soos die mens in sy primitiewe toestand, as dit deur die natuur op gelyke afstand van die onnoselheid van brutales en die noodlottige verligting van die beskaafde mens geplaas word."<ref>{{Citation|last=Rousseau|first=Jean-Jacques|title=The Basic Political Writings|page=64|year=1754|contribution=Discourse on the Origin of Inequality, part two|publisher=Hackett|author-link=Jean-Jacques Rousseau}}</ref> Dit het daartoe gelei dat sommige kritici aan Rousseau die uitvinding van die idee van die "edele barbaar",<ref> 'n Vroeë aangetekende gebruik in die Franse taal van 'n spesifieke uitdrukking wat eksplisiet die woorde "barbaar" en "edel" verbind, is Marc Lescarbot, ''Histoire de la Nouvelle France''. 1609</ref> toegeskryf het, wat Arthur Lovejoy beweer dat Rousseau se gedagtes verkeerd voorgestel word.{{sfn|Einaudi|1968|page=5|ps=: ''Arthur Lovejoy's crucial role in dispelling the myth cultivated with such care by many eighteenth-century'' ''philosophes''}}<ref>Sien 'n geskiedenis van hoe die frase met Rousseau geassosieer word in {{harvnb|Ellingson|2001}}</ref> Volgens Rousseau, omdat barbare minder afhanklik van die natuur geword het, het hulle eerder van mekaar afhanklik geraak, en die samelewing het tot die verlies van [[vryheid]] gelei deur die verkeerde toepassing van vervolmaking.<ref>{{Cite book|last=Wokler|first=Robert|url=https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|title=Rousseau: A Very Short Introduction|date=2001-08-23|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-280198-2|pages=62|language=en|access-date=28 Julie 2021|archive-date=14 Augustus 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814071212/https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|url-status=live}}</ref> As hulle saamwoon, sou mense van 'n nomadiese leefstyl na 'n vaste lewe gegaan het, wat gelei het tot die uitvinding van private eiendom.<ref>{{Cite book|last=Wokler|first=Robert|url=https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|title=Rousseau: A Very Short Introduction|date=2001-08-23|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-280198-2|pages=63|language=en|access-date=28 Julie 2021|archive-date=14 Augustus 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814071212/https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|url-status=live}}</ref> Die gevolglike ongelykheid was egter nie 'n natuurlike uitkoms nie, maar eerder die produk van menslike keuse.<ref>{{Cite book|last=Wokler|first=Robert|url=https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|title=Rousseau: A Very Short Introduction|date=2001-08-23|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-280198-2|pages=63–64|language=en|access-date=28 Julie 2021|archive-date=14 Augustus 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814071212/https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|url-status=live}}</ref> Rousseau se idees oor menslike ontwikkeling was sterk verbind met vorme van bemiddeling, of die prosesse wat individuele mense gebruik om met hulself en ander te kommunikeer terwyl hulle 'n alternatiewe perspektief of denkproses gebruik. Volgens Rousseau is dit ontwikkel deur die aangebore vervolmakingsproses van die mensdom. Dit sluit in 'n gevoel van self, moraliteit, deernis en verbeelding. Rousseau se geskrifte is doelbewus dubbelsinnig oor die vorming van hierdie prosesse tot die mate dat bemiddeling altyd inherent deel is van die ontwikkeling van die mensdom. 'n Voorbeeld hiervan is die idee dat 'n mens as individu, 'n alternatiewe perspektief nodig het om tot die besef te kom dat hulle 'n "self" is.<ref>{{cite journal |last=Einspahr |first=Jennifer |title=T''he Beginning that Never Was: Mediation and Freedom in Rousseau's Political Thought'' |journal=Review of Politics|volume=72 |issue=3 |pages=437–61 |doi=10.1017/S0034670510000318 |year=2010 |s2cid=146668402 }}</ref> Solank die verskille in rykdom en status tussen gesinne minimaal was, het die eerste byeenkoms in groepe gepaard gegaan met 'n vlugtige goue era waarin mense gefloreer het. Die ontwikkeling van [[landbou]], [[metallurgie]], private eiendom en die verdeling van arbeid en gevolglike afhanklikheid van mekaar het egter tot ekonomiese ongelykheid en konflik gelei. Namate die druk van die bevolking hulle gedwing het om nouer en nouer met mekaar om te gaan, het hulle 'n sielkundige transformasie ondergaan: hulle het hulself deur die oë van ander begin sien en die goeie mening van ander waardeer as noodsaaklik vir hul [[selfbeeld]].<ref>{{Cite book|last1=Orwin|first1=Clifford|url=https://books.google.com/books?id=nW-TzyoEaj4C&pg=PA97|title=The Legacy of Rousseau|last2=Tarcov|first2=Nathan|date=29 Maart 1997|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-63856-0|language=en|access-date=29 Desember 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803151726/https://books.google.com/books?id=nW-TzyoEaj4C&pg=PA97|archive-date=3 Augustus 2020|url-status=live}}</ref> Namate mense hulself met mekaar begin vergelyk het, het hulle begin agterkom dat sommige eienskappe het wat hulle van ander onderskei.<ref name=":4">{{Cite book|last=Wokler|first=Robert|url=https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|title=Rousseau: A Very Short Introduction|date=2001-08-23|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-280198-2|pages=64|language=en|access-date=28 Julie 2021|archive-date=14 Augustus 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814071212/https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|url-status=live}}</ref> Maar eers toe morele betekenis aan hierdie eienskappe geheg is, het hulle agting en afguns, en daardeur, sosiale hiërargieë begin skep.<ref name=":4" /> Rousseau het opgemerk dat terwyl "die barbaar in homself leef, 'n gesellige mens, altyd buite homself, slegs in die opinie van ander kan lewe".<ref name=":4" /> Dit het dan gelei tot die [[korrupsie]] van die mensdom, en het "kombinasies veroorsaak wat dodelik is vir onskuld en [[geluk]]".<ref name=":4" /> Na aanleiding van waarde wat geheg word aan die verskil in belangrikheid tussen mense, sou hulle volgens Rousseau sosiale instellings begin vorm het.<ref name=":5">{{Cite book|last=Wokler|first=Robert|url=https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|title=Rousseau: A Very Short Introduction|date=2001-08-23|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-280198-2|pages=65|language=en|access-date=28 Julie 2021|archive-date=14 Augustus 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814071212/https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|url-status=live}}</ref> Metallurgie en landbou sou later die ongelykhede tussen diegene met en sonder eiendom verhoog het.<ref name=":5" /> Nadat alle grond in privaat eiendomme omskep is, sou 'n nulsomspel tot mededinging daartoe gelei het, wat tot konflik kon lei.<ref name=":6">{{Cite book|last=Wokler|first=Robert|url=https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|title=Rousseau: A Very Short Introduction|date=2001-08-23|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-280198-2|pages=66|language=en|access-date=28 Julie 2021|archive-date=14 Augustus 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814071212/https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|url-status=live}}</ref> Dit sou gelei het tot die skepping en voortbestaan van die 'foppery' van die politieke stelsel deur die rykes wat hul [[Mag (sosiale wetenskappe)|mag]] voortgesit het.<ref name=":6" /> === Politieke teorie === "Die mens word vry gebore, en oral is hy in kettings. Diegene wat dink dat hulle die meesters van ander is, is inderdaad groter slawe as hulle." – Rousseau, ''Die Sosiale Kontrak'' [[Lêer:Ile Rousseau Geneva Switzerland.JPG|links|duimnael|Île Rousseau, Genève]] Volgens Rousseau was die oorspronklike vorme van regering, [[monargie]], [[aristokrasie]], [[demokrasie]], almal produkte van die verskillende vlakke van ongelykheid in hul samelewings.<ref name=":7">{{Cite book|last=Wokler|first=Robert|url=https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|title=Rousseau: A Very Short Introduction|date=2001-08-23|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-280198-2|pages=67|language=en|access-date=28 Julie 2021|archive-date=14 Augustus 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814071212/https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|url-status=live}}</ref> Hulle sou egter altyd op 'n steeds erger vlak van ongelykheid beland, totdat 'n [[rewolusie]] dit omvergewerp het en nuwe leiers sou ontstaan met verdere uiterste onreg.<ref name=":7" /> Tog het die menslike kapasiteit vir selfverbetering gebly<ref>{{Cite book|last=Wokler|first=Robert|url=https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|title=Rousseau: A Very Short Introduction|date=2001-08-23|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-280198-2|pages=69|language=en|access-date=28 Julie 2021|archive-date=14 Augustus 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814071212/https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|url-status=live}}</ref> Aangesien die probleme van die mensdom die gevolg was van politieke keuse, kon dit ook verbeter word deur 'n beter politieke stelsel.<ref name=":8">{{Cite book|last=Wokler|first=Robert|url=https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|title=Rousseau: A Very Short Introduction|date=2001-08-23|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-280198-2|pages=72|language=en|access-date=28 Julie 2021|archive-date=14 Augustus 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814071212/https://books.google.com/books?id=6XcRDAAAQBAJ&q=rousseau+very+short+introduction|url-status=live}}</ref> ''Die Sosiale Kontrak'' skets die basis vir 'n wettige politieke bestel binne 'n raamwerk van klassieke republikanisme. Gepubliseer in 1762, het dit een van die invloedrykste werke van [[politieke filosofie]] in die Westerse tradisie geword. Dit ontwikkel 'n paar van die idees wat in 'n vroeëre werk genoem is, die artikel ''Économie Politique'' (''Diskoers oor die Politieke Ekonomie''), wat in Diderot se ''Encyclopédie'' verskyn. In die boek skets Rousseau die beeld van 'n nuwe politieke stelsel vir die herwinning van menslike vryheid.<ref name=":8" /> Rousseau het beweer dat die toestand van die natuur 'n primitiewe toestand was sonder wet of moraliteit, wat mense agtergelaat het vir die voordele en noodsaaklikheid van samewerking. Namate die samelewing ontwikkel het, het die verdeling van arbeid en privaat eiendom die menslike ras vereis om regeringsinstellings aan te neem. In die vervalle fase van die samelewing is die mens geneig om gereeld met sy medemens te kompeteer, terwyl dit ook toenemend afhanklik van hulle word. Hierdie dubbele druk bedreig beide sy voortbestaan en sy vryheid. Volgens Rousseau kan individue deur hulself by die burgerlike samelewing deur middel van die [[sosiale kontrak]] aan te sluit en hul aansprake op natuurlike reg te laat vaar, hulself behou en vry bly. Dit is omdat onderdanigheid aan die gesag van die algemene wil van die mense as 'n geheel individue waarborg om ondergeskik te wees aan die wil van ander en ook verseker dat hulle hulself gehoorsaam omdat hulle gesamentlik die outeurs van die wet is. Alhoewel Rousseau aanvoer dat [[soewereiniteit]] (of die mag om wette te maak) in die hande van die mense behoort te wees, maak hy ook 'n skerp onderskeid tussen die soewerein en die regering. Die regering bestaan uit landdroste wat belas is met die uitvoering en handhawing van die algemene wil. Die 'soewerein' is die oppergesag van die reg, ideaal besluit deur direkte [[demokrasie]] in 'n vergadering. Rousseau was gekant teen die idee dat die mense soewereiniteit moet uitoefen via 'n verteenwoordigende vergadering (Boek III, Hoofstuk XV). Hy het die soort republikeinse regering van die stadstaat goedgekeur, waarvoor Genève 'n voorbeeld bied-of sou gewees het as dit op grond van Rousseau se beginsels hernu word. Frankryk kon nie aan Rousseau se maatstaf van 'n ideale staat voldoen nie, omdat dit te groot was. Baie daaropvolgende polemiek oor Rousseau se werk hang af van meningsverskille oor sy bewerings dat burgers wat gedwing is om die algemene wil te gehoorsaam, vrygestel wordː “Die idee van die algemene wil is heeltemal sentraal in Rousseau se teorie oor politieke legitimiteit. … Dit is egter 'n ongelukkig obskure en omstrede idee. Sommige kommentators beskou dit nie meer as die diktatuur van die proletariaat of die tirannie van die armes in die stad nie (soos miskien in die [[Franse Revolusie]] gesien kan word). Dit was nie die bedoeling van Rousseau nie. Dit blyk duidelik uit die ''Diskoers oor die Politieke Ekonomie'', waar Rousseau beklemtoon dat die algemene wil bestaan om individue teen die massa te beskerm, nie dat hulle daarvoor moet opgeoffer word nie. Hy is natuurlik baie bewus daarvan dat mans selfsugtige en [[seks]]uele belange het, wat hulle sal laat probeer om ander te onderdruk. Om hierdie rede moet lojaliteit teenoor die welsyn van almal 'n opperste (hoewel nie eksklusiewe) toewyding van almal wees nie, nie net as daar na 'n werklik algemene wil gehoor gegee moet word nie, maar ook as dit in die eerste plek suksesvol geformuleer moet word.”<ref>Entry, "Rousseau" in the ''Routledge Encyclopedia of Philosophy'', Edward Craig, editor, Volume Eight, bl. 371</ref> 'n Merkwaardige eienskap van die sosiale kontrak is die logiese strengheid wat Rousseau in sy twintigerjare uit [[wiskunde]] geleer het: “Rousseau ontwikkel sy teorie op 'n byna wiskundige manier, met uitsprake uit die aanvanklike [[tesis]] dat die mens naby die [[natuur]] moet bly. Die 'natuurlike' toestand, met sy oorspronklike vryheid en gelykheid, word belemmer deur die mens se 'onnatuurlike' betrokkenheid by kollektiewe aktiwiteite wat ongelykheid tot gevolg het, wat weer inbreuk maak op die vryheid. Die doel van hierdie sosiale kontrak, wat 'n soort stilswyende ooreenkoms is, is bloot om gelykheid en gevolglik vryheid as die superieure sosiale waardes te waarborg … 'n Aantal politieke uitsprake, veral oor die organisasie van magte, is afgelei van die 'aksiomas' van gelykheid onder burgers en hul ondergeskiktheid aan die algemene wil.” — Andranik Tangian (2014) Mathematical Theory of Democracy<ref name="Tangian2014">{{Cite book |last=Tangian |first=Andranik |date=2014 |title=Mathematical theory of democracy|series=Studies in Choice and Welfare |pages=106, 110 |publisher=Springer |location=Berlin-Heidelberg |isbn=978-3-642-38723-4 |doi=10.1007/978-3-642-38724-1}}</ref> === Onderwys en kinderopvoeding === [[Lêer:Jean-Jacques Rousseau Romania1962.jpg|duimnael|Jean-Jacques Rousseau op 'n Roemeense seël, 1962]] “Die edelste werk in die onderwys is om 'n redenerende man te maak, en ons verwag om 'n jong kind op te lei deur hom te laat redeneer! Dit is om by die einde te begin; dit maak 'n instrument van 'n resultaat. As kinders verstaan hoe om te redeneer, hoef hulle nie opgevoed te word nie.” — Rousseau, Emile, bl. 52 <ref>{{Cite web |url=https://brittlebooks.library.illinois.edu/brittlebooks_open/Books2009-08/rousje0001emile/rousje0001emile.pdf |title=Archived copy |access-date=22 Junie 2020 |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923215306/https://brittlebooks.library.illinois.edu/brittlebooks_open/Books2009-08/rousje0001emile/rousje0001emile.pdf |url-status=live }}</ref> Die opvoedingsfilosofie van Rousseau gaan nie net oor spesifieke tegnieke om inligting en konsepte oor te dra nie, maar eerder oor die ontwikkeling van die karakter en morele sin van die leerling, sodat hy kan leer om selfbeheersing te beoefen en deugsaam te bly, selfs in die onnatuurlike en onvolmaakte samelewing waarin hy sal moet lewe. 'n Hipotetiese seun, Émile, word grootgemaak op die platteland, wat volgens Rousseau 'n meer natuurlike en gesonde omgewing is as die stad, onder toesig van 'n tutor wat hom sal lei deur verskillende leerervarings wat deur die tutor gereël word. Vandag sou ons dit die dissiplinêre metode van "natuurlike gevolge" noem. Rousseau het gevoel dat kinders reg en verkeerd leer deur die gevolge van hul dade te ervaar eerder as deur fisiese straf. Die onderwyser sal seker maak dat Émile geen leed aangedoen word deur sy leerervarings nie. Rousseau het 'n vroeë voorstander geword van ontwikkelingsgeskikte onderwys; sy beskrywing van die stadiums van kinderontwikkeling weerspieël sy opvatting van die evolusie van kultuur. Hy verdeel kinderjare in fases: # Die eerste tot die ouderdom van ongeveer 12, wanneer kinders deur hul emosies en impulse gelei word. # Gedurende die tweede fase, van 12 tot ongeveer 16, begin die rede ontwikkel. # Finaal die derde fase, vanaf die ouderdom van 16 jaar, wanneer die kind tot 'n volwassene ontwikkel. Rousseau beveel die jong volwassene aan om 'n handvaardigheid aan te leer, soos timmerwerk, wat [[kreatiwiteit]] en denke vereis, hom uit die moeilikheid sal hou en 'n terugval geleentheid sal bied in die geval van 'n verandering van geluk (die mees beroemde aristokratiese jeugdige wat op hierdie manier opgevoed is, is moontlik [[Lodewyk XVI van Frankryk|Lodewyk XVI]], wie se ouers hom die vaardigheid van slotmakery laat leer het.<ref>{{cite web |last=Jordan |first=Michael |title=Famous Locksmiths |url = http://www.americanchronicle.com/articles/view/72616 |work=American Chronicle |access-date=14 Julie 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100825161255/http://www.americanchronicle.com/articles/view/72616 |archive-date=25 Augustus 2010 |url-status=dead }}</ref> Die sestienjarige is ook gereed om 'n metgesel van die teenoorgestelde geslag te hê. Alhoewel sy idees die moderne gedagtes op baie maniere voorspel het, doen hulle dit op een manier nie: Rousseau was 'n gelowige in die morele superioriteit van die patriargale familie volgens die antieke Romeinse model. Sophie, die jong vrou wat Émile bestem is om te trou, as sy verteenwoordiger van die ideale vrouwees, word opgevoed om deur haar man bestuur te word, terwyl Émile, as sy verteenwoordiger van die ideale man, opgevoed word om selfregerend te wees. Dit is nie 'n toevallige kenmerk van Rousseau se opvoedkundige en politieke filosofie nie; dit is noodsaaklik vir sy weergawe van die onderskeid tussen private, persoonlike betrekkinge en die openbare wêreld van politieke betrekkinge. Die privaat sfeer soos Rousseau dit voorstel, hang af van die ondergeskiktheid van vroue, sowel as die openbare politieke sfeer (waarop dit afhang) om te funksioneer soos Rousseau hom voorstel dat dit kan en behoort. Rousseau het die moderne idee van die burgerlike kernfamilie verwag, terwyl die moeder tuis verantwoordelik was vir die huishouding en vir kindersorg en vroeë opvoeding. [[Feminisme|Feministe]], wat aan die einde van die 18de eeu begin het met [[Mary Wollstonecraft]] in 1792,<ref>{{Cite book |last=Wollstonecraft |first=Mary |title=A Vindication of the Rights of Woman |editor-first=Miriam |editor-last=Brody |publisher=Penguin |year=2004 |orig-year=1792 |isbn=978-0-14-144125-2 |chapter=V}}</ref> het Rousseau gekritiseer vir sy beperking van vroue tot die huishoudelike sfeer – tensy vroue deur beskeidenheid en skaamte gematig en beperk word, was hy bevrees <ref name=Tuana>{{cite book |last=Tuana |first=Nancy |title=The Less Noble Sex: Scientific, Religious and Philosophical Conceptions of Women's Nature |year=1993 |page=161 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-36098-4 }}</ref> dat mans deur vroue getiranniseer sou word … Want gegewe die gemak waarmee vroue mans se sintuie wek, sou mans uiteindelik hul slagoffers wees … " Sy tydgenote het dit anders gesien omdat Rousseau gedink het dat moeders hul kinders moet borsvoed. {{Sfn|Damrosch|2005|pp=341–342}} Marmontel het geskryf dat sy vrou gedink het: "'n Mens moet iets vergewe", het sy gesê, "by een wat ons geleer het om moeders te wees."<ref>{{Cite book|last=Marmontel|first=Jean-François|title=Memoirs of Marmontel, written by himself: containing his literary and political life, and anecdotes of the principal characters of the eighteenth century|url=https://books.google.com/books?id=SiQoAAAAYAAJ&pg=PA125|year=1826|location=London|publisher=Hunt and Clarke|pages=125–126|access-date=1 Julie 2015|archive-date=4 Oktober 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151004194946/https://books.google.com/books?id=SiQoAAAAYAAJ&pg=PA125|url-status=live}}</ref> Rousseau se idees het progressiewe 'kindergesentreerde' opvoeding beïnvloed.<ref>{{cite journal |last=Darling|first=John|title=Child-centred, Gender-centred: a criticism of progressive curriculum theory from Rousseau to Plowden |journal=Oxford Review of Education|date=Januarie 1986|volume=12|issue=1|pages=31–40|doi=10.1080/0305498860120103 }}</ref> John Darling se boek ''Child-Centered Education and its Critics'' uit 1994 beskryf die geskiedenis van die moderne opvoedkundige teorie as 'n reeks voetnote vir Rousseau, 'n ontwikkeling wat hy as sleg beskou. Die teorieë van opvoeders soos Rousseau se nabye tydgenote Pestalozzi, me. de Genlis en later [[Maria Montessori]] en [[John Dewey]], wat die moderne opvoedingspraktyke direk beïnvloed het, het belangrike punte in gemeen met dié van Rousseau.<ref>{{cite book |title = A companion to the philosophy of education |url = https://archive.org/details/companiontophilo00curr_984 |url-access = limited |last= Curren|first= Randall R. |year=2003 |publisher= Blackwell |isbn= 978-1-4051-4051-5 |page=[https://archive.org/details/companiontophilo00curr_984/page/n253 235] |oclc=53333817 }}</ref> == Godsdiens == Nadat hy hom vroeg in die lewe tot die Rooms-Katolisisme bekeer het en teruggekeer het na die streng Calvinisme van sy geboorteland in Genève, het Rousseau die res van sy lewe 'n professie van daardie godsdienstige filosofie en van [[Johannes Calvyn]] as 'n moderne wetgewer gehandhaaf.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/510932/Jean-Jacques-Rousseau/23965/Major-works-of-political-philosophy Jean-Jacques Rousseau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090531212145/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/510932/Jean-Jacques-Rousseau/23965/Major-works-of-political-philosophy |date=31 Mei 2009 }} [[Encyclopædia Britannica]]</ref> In teenstelling met baie van die meer [[Agnostisisme|agnostiese]] [[Verligting]]-filosowe, het Rousseau die noodsaaklikheid van [[godsdiens]] bevestig. Sy opvattings oor godsdiens wat in sy filosofiese werke aangebied word, kan sommige egter in stryd wees met die leerstellings van beide Katolisisme en Calvinisme. Rousseau se sterk onderskrywing van godsdienstige verdraagsaamheid, soos uiteengesit in ''Émile'', is geïnterpreteer as 'n voorstelling van onverskilligheid, 'n [[kettery]], en het gelei tot die veroordeling van die boek in sowel Calvinistiese Genève as in Katolieke Parys. Hoewel hy die [[Bybel]] geprys het, was hy verontwaardig deur die [[Christendom]] van sy tyd.<ref>"Daar bly dus die godsdiens van die mens of die Christendom oor-nie die Christendom van vandag nie, maar die van die Evangelie, wat heeltemal anders is. Deur middel van hierdie heilige, verhewe en ware godsdiens erken alle mense, as kinders van een God, mekaar as broers, en die samelewing wat hulle verenig, word selfs by die dood nie ontbind nie. Boek IV, Hoofstuk 8: ''Civil Religion''</ref> Rousseau se bewering in ''Die Sosiale Kontrak'' dat ware volgelinge van Christus nie goeie burgers sou maak nie, was moontlik 'n ander rede vir sy veroordeling in Genève. Hy verwerp ook die leerstuk van [[erfsonde]], wat 'n groot rol in die Calvinisme speel. In sy ''Brief aan Beaumont'', skryf Rousseau, "... is daar geen oorspronklike perversiteit in die menslike hart nie."<ref>{{cite book|title=Rousseau on Philosophy, Morality, and Religion|last=Rousseau|first=Jean-Jacques|publisher=Dartmouth College Press|url=https://books.google.com/books?id=cwINIt5H8i4C&pg=PA170|page=170|date=15 November 2007|isbn=978-1-58465-664-7|access-date=3 Oktober 2020|archive-date=16 Maart 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316072446/https://books.google.com/books?id=cwINIt5H8i4C&pg=PA170|url-status=live}}</ref> In die 18de eeu het baie deïste [[God]] slegs beskou as 'n abstrakte en onpersoonlike skepper van die [[heelal]], vergelyk met 'n reuse-masjien. Rousseau se [[deïsme]] verskil van die gewone soort in sy emosionaliteit. Hy het die teenwoordigheid van God in die skepping as goed en los van die skadelike invloed van die samelewing beskou. Rousseau se toekenning van 'n geestelike waarde aan die skoonheid van die natuur voorspel die houding van die 19de-eeuse [[Romantiek]] ten opsigte van die [[natuur]] en godsdiens. (Geskiedkundiges-veral William Everdell, Graeme Garrard en Darrin McMahon-het Rousseau ook in die teenverligting geplaas.) <ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ix1N2AKYVhMC |title=Enemies of the Enlightenment: The French Counter-Enlightenment and the Making of Modernity |last=McMahon |first=Darrin M. |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534793-7 |access-date=13 Mei 2020 |archive-date=16 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316072522/https://books.google.com/books?id=ix1N2AKYVhMC |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=n4BHtQEACAAJ&q=William+everdell+christian+apologetics |title=Christian Apologetics in France: 1730–1790 : the Roots of Romantic Religion |last=Everdell |first=William R. |year=1987 |publisher=Mellen |isbn=978-0-88946-976-1 |access-date=3 Oktober 2020 |archive-date=16 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316072449/https://books.google.com/books?id=n4BHtQEACAAJ&q=William+everdell+christian+apologetics |url-status=live }}</ref> Rousseau was ontsteld dat sy deïsme so kragtig veroordeel is, terwyl dié van die meer [[Ateïsme|ateïstiese]] filosowe geïgnoreer word. Hy het hom verdedig teen die kritici van sy godsdienstige opvattings in sy ''Brief aan Christophe de Beaumont, die aartsbiskop van Parys'', waarin hy daarop aandring dat [[Vryheid van spraak|vryheid van bespreking]] in godsdienstige aangeleenthede in wese meer godsdienstig is as die poging om geloof met geweld af te dwing."<ref>Die volledige teks van die brief is slegs aanlyn in die oorspronklike Frans beskikbaar: {{cite web |url = http://alain-leger.mageos.com/docs/Rousseau.pdf |title = Lettre à Mgr De Beaumont Archevêque de Paris (1762) |access-date = 23 Mei 2007 |url-status = bot: unknown |archive-url = https://web.archive.org/web/20070704072055/http://alain-leger.mageos.com/docs/Rousseau.pdf |archive-date = 4 Julie 2007 }}</ref> == Nalatenskap == === Algemene wil === [[Lêer:Plaque of Jean-Jacques Rousseau, Geneva, 1912.jpg|duimnael|Die tweehonderdjarig herdenking van Rousseau se geboorte (gedenkplaat), Genève, 28 Junie 1912, ''Jean-Jacques, aime ton pays'' (liefde vir jou land), Dit wys hoe Rousseau se pa na die venster beduie. Die toneel is voorgestel uit 'n voetnoot na die ''Brief aan d'Alembert,'' waar Rousseau onthou hoe hy die gewilde vieringe gesien het na die oefeninge van die St Gervais-regiment.]] Rousseau se idee van die ''volonté générale'' ('algemene wil') was nie oorspronklik van hom nie, maar het eerder behoort tot 'n gevestigde tegniese woordeskat van destydse juridiese en teologiese geskrifte. Die frase is gebruik deur Diderot en ook deur Montesquieu (en deur sy onderwyser, die Oratoriaanse broeder Nicolas Malebranche). Dit het gedien om die algemene belang wat in die regstradisie vervat is, aan te dui, op 'n spesifieke tydstip, anders as die privaat en besondere belange van mense. Dit toon 'n taamlik demokratiese ideologie, aangesien dit verklaar het dat die burgers van 'n gegewe nasie alle aksies moet uitvoer wat hulle nodig ag in hul eie soewereine vergadering.{{sfn|Bertram|2012}} Die konsep was ook 'n belangrike aspek van die meer radikale 17de-eeuse republikeinse tradisie van [[Baruch Spinoza]], van wie Rousseau in belangrike opsigte verskil, maar nie in sy aandrang op die belangrikheid van gelykheid nie: "Terwyl Rousseau se idee van die progressiewe morele agteruitgang van die mensdom vanaf die oomblik dat die burgerlike samelewing hom gevestig het, merkbaar afwyk van die bewering van Spinoza dat die menslike natuur altyd en oral dieselfde is … vir beide filosowe is die ongerepte gelykheid van die toestand van die natuur ons uiteindelike doel en maatstaf … by die vorming van die "algemene welsyn", ''volonté générale'', of Spinoza se ''mens una'', wat alleen al stabiliteit en politieke redding kan verseker. Sonder die hoogste gelykheidskriterium sou die algemene wil inderdaad betekenisloos wees. … Toe die Jakobynse klubs in Frankryk in die dieptes van die Franse rewolusie gereeld Rousseau gebruik het tydens radikale hervormings. en veral alles – soos grondverdeling – wat daarop gemik was om gelykheid te bevorder, het hulle tegelykertyd, al was dit onbewustelik, 'n radikale tradisie ingestel wat tot in die laat sewentiende eeu strek."{{sfn|Israel|2002|page=274}} === Franse revolusie === [[Lêer:Jean-Jacques Rousseau en sage tenant le Contrat social.jpg|links|duimnael|Jean-Jacques Rousseau met ''Du Contrat Social'', kontemporêre speelkaart uit die Franse revolusie deur Hughes Chassoneris.]] [[Maximilien Robespierre]] en Louis Antoine de Saint-Just, het tydens die [[Skrikbewind (Franse Rewolusie)|skrikbewind]], hulself as beginselvaste egalitêre republikeine beskou, wat verplig was om weg te doen met oorbodighede en [[korrupsie]]; hierin is hulle veral deur Rousseau geïnspireer. Volgens Robespierre is die tekortkominge by individue reggestel deur die 'algemene welstand' wat hy as die gesamentlike wil van die mense beskou het, te handhaaf; hierdie idee is afgelei van Rousseau se algemene testament. Die revolusionêre is ook deur Rousseau geïnspireer om die Deïsme as die nuwe amptelike burgerlike godsdiens van Frankryk voor te stel: “Seremoniële en [[Simbool|simboliese]] gebeurtenisse van die meer radikale fases van die Revolusie het Rousseau en sy kernidees opgeroep. So is die seremonie gehou op die plek van die gesloopte [[Bastille]], georganiseer deur die voorste artistieke direkteur van die Revolusie, [[Jacques-Louis David]], in Augustus 1793 ter herdenking van die nuwe republikeinse grondwet, 'n gebeurtenis wat kom kort na die finale afskaffing van alle vorme van feodale voorreg, bevat 'n kantate gebaseer op Rousseau se demokratiese [[Panteïsme|panteïstiese]] deïsme soos uiteengesit in die beroemde ''Profession de foi d'un vicaire savoyard'' in boek vier van ''Émile''.” {{Sfn|Israel|2002|p=717}} Rousseau se invloed op die Franse rewolusie is opgemerk deur [[Edmund Burke]], wat Rousseau kritiseer in ''Reflections on the Revolution in France'', en hierdie kritiek weerklink in hele [[Europa]], wat [[Katharina II van Rusland]] sy werke laat verbied het. Rousseau en die Franse rewolusie (veral die terreur) het tot die volgende eeu voortgeduur. Soos François Furet opgemerk het dat "ons kan sien dat Rousseau gedurende die hele negentiende eeu die kern van die interpretasie van die rewolusie was vir beide sy bewonderaars en kritici."<ref>{{cite book | last1 = Furet | first1 = François | title = Legacy of Rousseau | page = 172}}</ref> === Invloed op die Amerikaanse Rewolusie === Volgens sommige geleerdes het Rousseau 'n minimale invloed op die stigters van die [[Verenigde State]] uitgeoefen, ondanks ooreenkomste tussen hul idees. Hulle het die mening oor die selfbewyse dat "alle mense gelyk geskape is" en die oortuiging dat burgers van 'n republiek op openbare koste opgevoed word, gedeel. 'n Parallel kan getrek word tussen die konsep van die "algemene welsyn" van die [[Grondwet van die Verenigde State]] en die konsep van "algemene wil" van Rousseau. Verdere ooreenkomste bestaan tussen [[Thomas Jefferson]] se siening van demokrasie en Rousseau se lof van Switserland en [[Korsika]] se ekonomieë van geïsoleerde en onafhanklike opstalle, en sy goedkeuring van 'n goed gereguleerde milisie, soos dié van die Switserse kantons.<ref>{{Citation |first=Nathan |last=Schachner |title=Thomas Jefferson: A Biography |year=1957 |page=47 }}</ref> [[Will Durant|Will]] en Ariel Durant het egter gemeen dat Rousseau 'n besliste politieke invloed op Amerika het. Volgens hulle: “Die eerste teken van [Rousseau] se politieke invloed was in die golf van openbare simpatie wat aktiewe Franse hulp aan die [[Amerikaanse Rewolusie]] ondersteun het. Jefferson het die onafhanklikheidsverklaring afgelei van Rousseau sowel as van Locke en Montesquieu. As ambassadeur in Frankryk (1785–89) het hy baie van sowel Voltaire as Rousseau geabsorbeer … Die sukses van die Amerikaanse Rewolusie het die aansien van Rousseau se filosofie verhoog.”{{sfn|Durant|Durant|1967|p=890–91}} Een van Rousseau se belangrikste Amerikaanse volgelinge was die handboekskrywer [[Noah Webster]] (1758–1843), wat beïnvloed is deur Rousseau se idees oor [[pedagogiek]] in ''Emile'' (1762). Webster het sy ''Spelling Book'' saamgestel volgens Rousseau se idees oor die stadiums van die intellektuele ontwikkeling van 'n kind.<ref>{{Citation |first=Richard |last=Rollins |title=The Long Journey of Noah Webster |year=1980 |chapter=2 }}</ref> Rousseau se geskrifte het moontlik 'n indirekte invloed op die Amerikaanse letterkunde gehad deur die geskrifte van Wordsworth en [[Immanuel Kant]], wie se werke belangrik was vir die [[Nieu-Engeland]] [[Transendentalisme|transendentalis]] [[Ralph Waldo Emerson]], sowel as op Unitariërs soos teoloog William Ellery Channing. ''[[The Last of the Mohicans (roman)|The Last of the Mohicans]]'' en ander Amerikaanse romans weerspieël republikeinse en egalitêre ideale wat in Thomas Paine sowel as in die Engelse Romantiese [[primitivisme]] voorkom.<ref>Cooper was 'n volgeling van Tom Paine, wat op sy beurt 'n bewonderaar van Rousseau was. Sien ook die klassieke oorsprong van Amerikaanse vryheidsideale {{Citation |title=''Sibi Imperiosus'': Cooper's Horatian Ideal of Self-Governance in The Deerslayer |publisher=Villa Julie College |date=Julie 2005 |url=http://external.oneonta.edu/cooper/articles/suny/2003suny-tamer.html |access-date=14 September 2021 |archivedate=20 Oktober 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171020023831/http://external.oneonta.edu/cooper/articles/suny/2003suny-tamer.html }}</ref><ref>{{Citation |first=Mark J |last=Temmer |title=Rousseau and Thoreau |journal=Yale French Studies |number=28: Jean–Jacques Rousseau |year=1961 |pages=112–21 |doi=10.2307/2928950 |jstor=2928950 }}</ref> === Kritiek op Rousseau === [[Lêer:Rousseau in later life.jpg|duimnael|'n Portret van Rousseau in sy latere lewe]] Die eerste wat Rousseau gekritiseer het, was sy mede-filosowe, veral Voltaire. Volgens Jacques Barzun was Voltaire geïrriteerd oor die eerste toespraak en woedend oor die tweede. Voltaire se voorlesing van die tweede toespraak was dat Rousseau sou wou hê dat die leser 'op alle vier ledemate' loop 'om by 'n barbaar in te pas. {{sfn|Barzun|2001|p=384}} [[Samuel Johnson]] het aan sy biograaf James Boswell gesê: "Ek dink hy is een van die ergste mense; 'n boef, wat uit die samelewing gejag moes word, soos hy was".<ref name="BoswellIngpen1791">{{cite book|first=James |last = Boswell |title=The Life of Samuel Johnson |year=1791|page=127}}</ref> Jean-Baptiste Blanchard was sy voorste Katolieke teenstander. Blanchard verwerp Rousseau se negatiewe opvoeding, waarin 'n mens moet wag totdat 'n kind groot geword het om rede te ontwikkel. Die kind sou in sy vroegste jare meer baat vind by leer. Hy was ook nie eens met sy idees oor vroulike opvoeding nie en verklaar dat vroue 'n afhanklike lot is. Dit is dus onnatuurlik om hulle van hul moederpad te verwyder, want dit sou lei tot die ongelukkigheid by beide mans en vroue.<ref>{{cite web |url = http://www.newadvent.org/cathen/02592c.htm |title = Catholic Encyclopedia: Jean-Baptiste Blanchard |access-date = 26 Februarie 2018 |archive-date = 27 Februarie 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180227034252/http://www.newadvent.org/cathen/02592c.htm |url-status = live }}</ref> Historikus Jacques Barzun verklaar dat Rousseau, in teenstelling met die mite, geen primitivis vir hom was nie: "Die modelman is die onafhanklike boer, vry van meerderes en selfregerend. Dit was genoeg rede vir filosowe se haat teenoor hul vorige vriend. Rousseau se onvergeeflike misdaad was sy verwerping van die genade en weelde van beskaafde bestaan. Voltaire het gesing;'Die oorbodige, die nodigste ding.'Vir die hoë burgerlike lewenstandaard sou Rousseau die middelmatige boer sin vervang. Dit was die platteland teenoor die stad – 'n ontstellende idee vir hulle, net soos die wonderlike feit dat elke nuwe werk van Rousseau 'n groot sukses was, of dit nou oor politiek, teater, opvoeding, godsdiens of 'n roman oor liefde gaan."<ref>Jacques Barzun, ''From Dawn to Decadence'' (2001) bl. 384</ref> Reeds in 1788 publiseer Madame de Staël haar briewe oor die werke en karakter van J.-J. Rousseau.{{sfn|Grimm|1815|p=353}} In 1819, in sy beroemde toespraak "Oor antieke en moderne vryheid", kritiseer die politieke filosoof Benjamin Constant, 'n voorstander van [[konstitusionele monargie]] en verteenwoordigende demokrasie, Rousseau, of liewer sy meer radikale volgelinge (spesifiek die Abbé de Mably), omdat hy na bewering geglo het dat "alles moet plek maak vir gesamentlike wil, en dat alle beperkings op individuele regte ruim vergoed sal word deur deelname aan sosiale mag." [[Frédéric Bastiat]] het Rousseau ernstig gekritiseer in verskeie van sy werke, veral in ''La Loi'' (Die Wet), waarin hy, nadat hy Rousseau se eie gedeeltes ontleed het, gesê het: “En watter rol speel persone in dit alles? Hulle is bloot die masjien wat aan die gang gesit word. Word dit eintlik nie bloot as die grondstof van die masjien beskou nie? So bestaan daar dieselfde verhouding tussen die wetgewer en die prins as tussen die landboukundige en die boer; en die verhouding tussen die prins en sy onderdane is dieselfde as die tussen die boer en sy grond. Hoe hoog bo die mensdom is hierdie skrywer oor openbare aangeleenthede dan geplaas?” {{sfn|Bastiat|2010|p=35}} Bastiat het geglo dat Rousseau vorme van sosiale orde wat deur die mense geskep is, wou ignoreer en dit as 'n onnadenkende massa beskou wat deur filosowe gevorm moes word. Bastiat, wat deur denkers verbonde aan die Oostenrykse Skool vir Ekonomie as een van die voorlopers van die 'spontane orde' beskou word,<ref>Norman Barry, The Tradition of Spontaneous Order</ref> het sy eie visie van wat hy as die 'natuurlike orde' beskou in 'n eenvoudige ekonomiese ketting waarin verskeie partye interaksie kan hê sonder om mekaar noodwendig te ken, saam te werk en aan mekaar se behoeftes te voldoen in ooreenstemming met basiese ekonomiese wette soos vraag en aanbod. In so 'n ketting, om klere te vervaardig, moet verskeie partye onafhanklik optree – bv. boere om grond te bemes en te bewerk om voer vir die skape te produseer, mense om hulle te skeer, die wol te vervoer, dit in materiaal te weef, en nog een om dit in klere te verwerk en te verkoop. Daardie persone is van nature betrokke by ekonomiese uitruil, en dit hoef nie gelas te word nie, en hul pogings hoef nie sentraal gekoördineer te word nie. Sulke kettings is teenwoordig in elke vertakking van menslike aktiwiteite, waarin individue goedere en dienste produseer of uitruil, en saam natuurlik 'n komplekse sosiale orde skep wat nie eksterne inspirasie, sentrale koördinering van pogings of burokratiese beheer tot voordeel van die samelewing vereis nie hele. Volgens Bastiat is dit 'n bewys dat die mensdom self in staat is om 'n komplekse sosio-ekonomiese orde te skep wat moontlik beter is as 'n willekeurige visie van 'n filosoof. Bastiat was ook van mening dat Rousseau homself weerspreek het toe hy sy standpunte oor die menslike natuur voorgehou het; As die natuur "onoorwinlik genoeg is om sy ryk te herwin", waarom sou dit dan filosowe nodig hê om dit na 'n natuurlike toestand terug te stuur? Omgekeerd het hy geglo dat die mensdom sou kies wat hulle wou hê sonder filosowe om dit te lei, in ooreenstemming met die wette van die ekonomie en die menslike natuur self. 'n Ander punt van kritiek wat Bastiat geopper het is dat om bloot natuurlik te lewe die mensdom blootstel aan onnodige ontberings.<ref>F. Bastiat, Economic Harmonies, p.&nbsp;65.</ref> Die [[Markies de Sade]] se ''Justine, ou Les Malheurs de la Vertu'' (1791) het gedeeltelik Rousseau se sosiologiese en politieke begrippe ge[[parodie]]er en gebruik as inspirasie in die diskoers oor ongelykheid en die sosiale kontrak. Konsepte soos die natuurstoestand, die beskawing is die katalisator vir korrupsie en boosheid, en mense wat 'n kontrak onderteken om wedersyds vryhede vir die beskerming van regte op te gee, waarna veral verwys word. Die Comte de Gernande in ''Justine'', byvoorbeeld, nadat Thérèse hom gevra het hoe hy mishandeling en marteling van vroue regverdig, sê: “Die noodsaaklikheid om mekaar gelukkig te maak, kan nie wettiglik bestaan nie, behalwe tussen twee persone wat ewe veel kapasiteit het om mekaar seer te maak en gevolglik tussen twee persone met dieselfde mag: so 'n assosiasie kan nooit tot stand kom tensy 'n [[kontrak]] [''un pacte''] ] onmiddellik gevorm word tussen hierdie twee persone, wat elkeen verplig om teenoor mekaar geen [[geweld]] te gebruik nie, maar wat ook nie skade berokken nie. . . [Watter dwaas wat nie die sterkste is nie sou wees om so 'n ooreenkoms nie te aanvaar nie?” <ref name=Sade>Sade, Marquis de, (1990) [1791], ''Justine, Philosophy in the Bedroom, & Other Writings'', Grove Press, p.&nbsp;645.</ref> Edmund Burke het 'n ongunstige indruk van Rousseau gevorm toe hy saam met Hume Engeland besoek en later 'n verband tussen Rousseau se egoïstiese filosofie en sy persoonlike ydelheid vestig en sê dat Rousseau "geen beginsel gehad het nie … behalwe ydelheid. Met hierdie ondeug was hy tot so 'n mate besete net tot duskant waansin".<ref>{{Citation |first=Edmund |last=Burke |title=''A Letter to a Member of the National Assembly'' |year=1791}}</ref> Charles Dudley Warner het oor Rousseau geskryf in sy essay, ''Equality''; "Rousseau het by Hobbes sowel as by Locke geleen in sy opvatting van volkssoewereiniteit; maar dit was nie sy enigste gebrek aan oorspronklikheid nie. Sy toespraak oor die primitiewe samelewing, sy onwetenskaplike en onhistoriese opvattings oor die oorspronklike toestand van die mens, was algemeen in die middel van die agtiende eeu."<ref>[http://www.gutenberg.org/ebooks/3118 Equality] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190121135600/http://www.gutenberg.org/ebooks/3118 |date=21 Januarie 2019 }} by Charles Dudley Warner</ref> In 1919 skryf Irving Babbitt, stigter van 'n beweging genaamd 'Nuwe Humanisme', 'n kritiek op wat hy 'sentimentele humanitarisme' noem, waarvoor hy Rousseau die skuld gegee het.{{sfn|Babbitt|1991}} Babbitt se uitbeelding van Rousseau is teengewerk in 'n gevierde en baie herdrukte essay van A.O. Lovejoy in 1923.{{Sfn| Lovejoy | 1948}} In Frankryk het die [[fascistiese]] teoretikus Charles Maurras, stigter van ''Action Française'', "... geen wroeging gehad om die skuld vir beide romantisme en rewolusie in 1922 stewig op Rousseau te blameer nie." <ref>{{Citation |first=R Simon |last=Harvey |quote=en die blote besorgdheid oor die feite het ander nie verhinder om dieselfde te doen nie. Irving Babbitt se '' Rousseau & Romanticism '' bly steeds die enigste algemene werk oor hierdie onderwerp, al is dit al in 1919 gedruk, maar dit is erg onakkuraat, diskursief en bevooroordeeld | title = Reappraisals of Rousseau: studies in honor of R. A. Leigh |publisher=Manchester University press |year=1980}}</ref> Tydens die [[Koue Oorlog]] is Rousseau gekritiseer vir sy verbintenis met [[nasionalisme]] en die gepaardgaande misbruik daarvan, byvoorbeeld in Talmon, Jacob Leib (1952), ''The Origins of Totalitarian Democracy''. {{Citation |first=Jacob Leib |last=Talmon |title=The Origins of Totalitarian Democracy |year=1952|ref=none}}.<ref>Talmon se tesis word weerspreek deurRalph A, Leigh, Liberté et autorité dans le Contrat Social, Jean-Jacques Rousseau et son oeuvre, Parys, 1963</ref> Dit het onder geleerdes bekend gestaan as die " [[Totalitarisme|totalitêre tesis]] ". Politieke wetenskaplike J.S. Maloy sê dat "die twintigste eeu [[Nazi]]sme en [[Stalinisme]] by die Jakobinisme gevoeg het op die lys van gruwels waarvoor Rousseau die skuld kon kry … Daar word beskou dat Rousseau die soort indringende knoeiery met die menslike natuur wat die totalitêre regimes van die middel van die eeu probeer aanwend het, voorgestaan het. "Maar hy voeg by dat" Die totalitêre tesis in Rousseau-studies teen hierdie tyd as 'n attribuut gediskrediteer is van werklike historiese invloed."<ref>{{Citation |first=J.S. |last=Maloy |title=The Very Order of Things: Rousseau's Tutorial Republicanism |journal=Polity |volume=37 |issue=2 |year=2005 |doi=10.1057/palgrave.polity.2300011 |pages=235–61|s2cid=144110376 }}</ref> Arthur Melzer, hoewel hy toegegee het dat Rousseau nie die moderne nasionalisme sou goedgekeur het nie, merk op dat sy teorieë wel die "saad van nasionalisme" bevat, in soverre dit die "politiek van identifikasie" uiteensit, wat gewortel is in simpatieke emosie. Melzer meen ook dat Rousseau, toe hy toegegee het dat mense se talente ongelyk is, stilswyend die tirannie van die weinige oor die vele goedkeur.<ref>{{Citation |first=Arthur |last=Melzer |contribution=Rousseau, Nationalism, and the Politics of Sympathetic Identification |title=Educating the Prince: Essays in Honor of Harvey C. Mansfield |editor1-first=Mark |editor1-last=Kristol |editor2-first=William |editor2-last=Blitz |publisher=Rowman & Littlefield |year=2000}}</ref> Ander sê egter dat Rousseau hom bekommer oor die konsep van gelykheid onder die wet, nie gelykheid van talente nie. Vir Stephen T. Engel, aan die ander kant, het die nasionalisme van Rousseau verwag dat moderne teorieë van 'verbeelde gemeenskappe' wat sosiale en godsdienstige verdeeldheid binne state, transendeer.<ref>{{Citation |title=Rousseau and Imagined Communities |journal=The Review of Politics |volume=67 |number=3 |date=Summer 2005 |pages=515–37 |doi=10.1017/s0034670500034690|last1=Engel |first1=Steven T |s2cid=143580289 }}</ref> Op soortgelyke gronde was die politieke filosoof [[Hannah Arendt]] een van Rousseau se sterkste kritici gedurende die tweede helfte van die 20ste eeu. Deur Rousseau se denke as voorbeeld te gebruik, identifiseer Arendt die idee van [[soewereiniteit]] met die van die algemene wil. Volgens haar was dit die begeerte om 'n enkele, verenigde testament op te stel wat gebaseer was op die verstikking van mening ten gunste van openbare passie wat bygedra het tot die oordrewenheid van die Franse Revolusie.<ref>{{Citation |first=Hannah |last=Arendt |title=On revolution |year=1990 |page=76}}</ref> === Waardering en invloed === [[Lêer:Immanuel Kant - Gemaelde 1.jpg|duimnael|Rousseau beïnvloed [[Immanuel Kant]], hier geskilder deur Johann Gottlieb Becker in 1768]] Die boek ''Rousseau and Revolution'', deur [[Will Durant|Will]] en Ariel Durant, begin met die volgende woorde oor Rousseau: "Hoe het dit gebeur dat 'n man wat arm gebore is, sy moeder by geboorte verloor en spoedig deur sy vader verlaat is, met 'n pynlike en vernederende siekte vertoef, twaalf jaar lank tussen vreemde stede en teenstrydige gelowe ronddwaal, wat deur die samelewing en die beskawing afgewys word, om Voltaire, Diderot, die ensiklopedie en die eeu van die rede te verdryf, van plek tot plek gedryf as 'n gevaarlike rebel, verdink van misdaad en waansin, en in sy laaste maande die apoteose van sy grootste vyand gesien het – hoe het dit gebeur hierdie man, na sy dood, seëvier oor Voltaire, herleef godsdiens, transformeer onderwys, verhoog die sedes van Frankryk, inspireer die romantiese beweging en die Franse rewolusie, beïnvloed die filosofie van Kant en Schopenhauer, die toneelstukke van Schiller, die romans van Goethe, die gedigte van Wordsworth, Byron en Shelley, die sosialisme van Marx, die etiek van Tolstoi, en, in geheel, meer uitwerking op die nageslag as enige ander skrywer of denker van die agtiende eeu in watter eeu skrywers meer invloedryk was as wat hulle ooit tevore was?"{{sfn|Durant|Durant|1967|p=3}} Die Duitse skrywers [[Johann Wolfgang von Goethe]], [[Friedrich Schiller]] en [[Johann Gottfried von Herder]] het verklaar dat Rousseau se geskrifte hulle geïnspireer het. Herder beskou Rousseau as sy 'gids', en Schiller vergelyk Rousseau met Sokrates. Goethe verklaar in 1787: "''Emile'' en sy sentimente het 'n universele invloed op die gekultiveerde gees gehad."{{sfn|Durant|Durant|1967|p=889}} Ander skrywers wat deur Rousseau se geskrifte beïnvloed is, was Giacomo Leopardi in [[Italië]]; [[Aleksander Poesjkin]] en [[Leo Tolstoi]] in [[Rusland]]; [[William Wordsworth]], Robert Southey, [[Samuel Taylor Coleridge]], [[Lord Byron]], [[Mary Shelley]] en [[ John Keats]] in Engeland; en [[Nathaniel Hawthorne]] en [[Henry David Thoreau]] in Amerika. Volgens Tolstoi: "Op vyftien het ek om my nek 'n medalje met Rousseau se portret gedra, in plaas van die gewone kruis,"{{sfn|Durant|Durant|1967|p=891}} Rousseau se ''Discours sur les sciences et les arts'', wat die individualisme beklemtoon en die "beskawing" verwerp, word waardeer deur onder andere Thomas Paine, William Godwin, Shelley, Tolstoi en Edward Carpenter.{{sfn|Durant|Durant|1967|p=891}} Rousseau se tydgenoot Voltaire waardeer die afdeling in ''Emile'' met die titel ''Profession de foi du Vicaire savoyard''.{{sfn|Durant|Durant|1967|p=190}}{{sfn|Durant|Durant|1967|p=191}} Moderne bewonderaars van Rousseau sluit in [[John Dewey]] en [[Claude Lévi-Strauss]].<ref name="Josephson 1983" /> Volgens Matthew Josephson het Rousseau al meer as twee eeue lank kontroversieel gebly en het hy tot op hede bewonderaars en kritici gekry. Op hul eie manier het beide kritici en bewonderaars die betekenis van die man beklemtoon, terwyl diegene wat hom met eerlikheid beoordeel het, saamgestem het dat hy die beste denker van sy tyd was oor die kwessie van beskawing.<ref name="Josephson 1983">{{cite book|title=The Essential Rousseau|translator=Lowell Bair|author=Matthew Josephson|contribution=Introduction|publisher=Meridian|pages=vii, xvi|year=1983}}</ref><ref>"Sedert Rousseau se geskrifte vir die eerste keer gepubliseer is, het die twis oor die man en sy idees feitlik onverpoos voortgegaan. Op sy uiteenlopende maniere het sy bewonderaars en sy teenstanders albei sy belangrikheid in die wêreldgeskiedenis bevestig: die ondersteunende party het hom beskou as die Vriend van die Mens, die profeet van die nuwe demokratiese eeue wat hom sou volg, en een van die vaders van die Franse Revolusie; sy antagoniste het hom uitgespreek as 'n gevaarlike ketter wat georganiseerde godsdiens verag het, en as die inspirasie van romantiek in die letterkunde en 'n ongebreidelde [[libertynisme]] in die politiek. Hulle het hom inderdaad die oorsprong van baie van die beweerde euwels van die moderne tyd toegeskryf, wat wissel van die instelling van die 'hippie'-jeug tot die strengheid van totalitêre samelewings. Diegene wat Rousseau regverdig probeer oordeel het, was dit egter algemeen eens dat hy onder die filosofiese skrywers van sy eeu die probleem van die beskawing met meer duidelikheid en mag as enige van sy tydgenote gestel het … Sy werke as moralis en 'n politieke filosoof het die denke so verskillend beïnvloed en gefassineer as dié van Hume, Kant, Goethe, Byron, Schiller en in die afgelope tyd die Amerikaanse behavioristiese filosoof [[John Dewey]]. Nuwe teenstanders van konserwatiewe vooroordeel het in die huidige eeu steeds teen hom geskryf, maar hy het ook nuwe bewonderaars gewen, soos die prominente Franse antropoloog [[Claude Lévi-Strauss]]. "—Matthew Josephson, in sy inleiding tot ''The Essential Rousseau'' "Josephson 1983"</ref> == Komponis == [[Lêer:Avril page2.jpg|duimnael|Avril, bl. 2]] Rousseau was 'n suksesvolle [[komponis]] van [[musiek]], wat sewe [[opera]]s sowel as musiek in ander vorme geskryf het en as teoretikus bydraes gelewer het tot musiek. As komponis was sy musiek 'n mengsel van die laat-barokstyl en die opkomende klassieke mode, naamlik Galant, en hy behoort aan dieselfde generasie oorgangskomponiste as Christoph Willibald Gluck en C. P. E. Bach. Een van sy meer bekende werke is die eenbedryf-opera Le devin du village. Dit bevat die duet "Non, Colette n'est point trompeuse", wat later herrangskik is as 'n selfstandige liedjie deur [[Beethoven]],<ref>{{Citation |url = http://www.edgreenmusic.org/Articles/greenRousseau.pdf?v=0hrAbctwA3g |last = Green |first = Edward |title = Reconsidering Rousseau's 'Le devin du village': An Opera of Surprising and Valuable Paradox |journal = Ars Lyrica |volume = 16 |year = 2007 |page = 132 |access-date = 17 Julie 2007 |format = PDF |archive-date = 25 Julie 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140725171115/http://www.edgreenmusic.org/Articles/greenRousseau.pdf?v=0hrAbctwA3g |url-status = live |archivedate = 25 Julie 2014 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140725171115/http://www.edgreenmusic.org/Articles/greenRousseau.pdf?v=0hrAbctwA3g }}</ref> en die gavotte in toneel nr. 8 is die bron van die deuntjie van die Amerikaanse volkslied ''Go Tell Aunt Rhody''<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=11vTdsx_zZIC&pg=PA23 |title=Acoustic Music Source Book |first=Richard L., Jr. |last=Matteson |date=2012-03-01 |publisher=Mel Bay Publications |isbn=978-1-61911-099-1 |language=en |access-date=10 Januarie 2021 |archive-date=23 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123192202/https://books.google.com/books?id=11vTdsx_zZIC&pg=PA23 |url-status=live }}</ref> Hy het ook verskeie bekende motette gekomponeer, waarvan sommige tydens die ''Concert Spirituel'' in Parys gesing is.<ref>Jean-Jacques Rousseau, Motets, edited by Jean-Paul C. Montagnier (Zürich : Société Suisse de musicologie, Édition Kunzelmann, 2009)</ref> Rousseau se tante Suzanne was passievol oor musiek en het 'n groot invloed op Rousseau se belangstelling in musiek gehad. In sy ''Les Confessions'' beweer Rousseau dat hy haar "verskuldig is" vir sy passie vir musiek. Rousseau het formele musiekonderrig by die huis van Françoise-Louise de Warens geneem. Sy het Rousseau ongeveer 13 jaar lank aan en af gehuisves, wat hom werk en verantwoordelikhede gegee het.<ref>{{cite news|url=http://www.famouscomposers.net/jean-jacques-rousseau|title=Jean Jacques Rousseau – Composer Biography, Facts and Music Compositions|work=Famous Composers|access-date=30 November 2018|language=en-US|archive-date=16 Maart 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316072527/https://www.famouscomposers.net/jean-jacques-rousseau|url-status=live}}</ref> In 1742 ontwikkel Rousseau 'n stelsel van musikale notasie wat versoenbaar is met tipografie en genommer. Hy het sy uitvinding aan die ''Academie Des Sciences'' voorgehou, maar hulle het dit verwerp, sy pogings geprys en hom aanbeveel om weer te probeer.<ref name=":0">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=TyVbAAAAQAAJ |title=The Confessions of Jean-Jacques Rousseau |last=Rousseau |first=Jean-Jacques |year=1861 |publisher=Reeves and Turner |language=en |access-date=30 November 2018 |archive-date=31 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331101209/https://books.google.com/books?id=TyVbAAAAQAAJ |url-status=live }}</ref> In 1743 skryf Rousseau sy eerste opera, ''Les Muses galantes'' [fr], wat die eerste keer in 1745 uitgevoer is. Rousseau en [[Jean-Philippe Rameau]] stry oor die meerderwaardigheid van Italiaanse musiek bo Frans.<ref name=":0" /> Rousseau het aangevoer dat Italiaanse musiek beter was as gevolg van die beginsel dat melodie voorrang bo harmonie moet hê. Rameau het aangevoer dat Franse musiek beter was as gevolg van die beginsel dat [[harmonie]] voorrang bo [[melodie]] moet hê. Rousseau se pleidooi vir melodie het die idee ingebring dat die vrye uitdrukking van 'n kreatiewe persoon in kuns belangriker is as die streng nakoming van tradisionele reëls en prosedures. Dit staan vandag bekend as 'n kenmerk van die Romantiek.<ref>{{cite encyclopedia |url = https://www.britannica.com/biography/Jean-Jacques-Rousseau |title = Jean-Jacques Rousseau {{!}} Biography, philosophy, Books, & Facts |encyclopedia = [[Encyclopædia Britannica]] |access-date = 30 November 2018 |date = |archive-date = 3 Junie 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190603094950/https://www.britannica.com/biography/Jean-Jacques-Rousseau |url-status = live }}</ref> Rousseau het gepleit vir musikale vryheid en het die houding van mense ten opsigte van musiek verander. Sy werke is erken deur komponiste soos Christoph Willibald Gluck en [[Wolfgang Amadeus Mozart]]. Nadat Rousseau in 1752 ''Le Devin du village'' saamgestel het, het hy gevoel dat hy nie vir die teater kon gaan werk nie, want hy was 'n moralis wat besluit het om van wêreldse waardes weg te breek. === Musikale komposisies === * ''Les Muses galantes'' (1743) * ''Les Fetes de Remire'' (1745) * ''Symphonie à Cors de Chasse'' (1751) * ''Le Devin du village'' (1752) – opera in 1 act * ''Salve Regina'' (1752) – antiphone * ''Chansons de Bataille'' (1753) * ''Pygmalion'' (1762/1770) – melodrama * ''Avril'' – aire a poesía de Rémy Belleau * ''Les Consolations des Misères de Ma Vie'' (1781) * ''Daphnis et Chloé'' * ''Que le jour me dure!'' * ''Le Printemps de Vivaldi'' (1775) == Werke == === Hoof Werke === * ''Dissertation sur la musique moderne'', 1743 * ''Discours sur les sciences et les arts'', 1750 * ''Narcissus, or The Self-Admirer: A Comedy'', 1752 * ''Discours sur l'origine et les fondements de l'inégalité parmi les hommes'', 1754 * ''Lettre sur la musique française'' * ''Discours sur l'économie politique'', 1755 * ''Lettre à d'Alembert sur les spectacles'', 1758 * ''Julie, ou la nouvelle Héloïse'', 1761 * ''Émile, ou de l'éducation'', 1762 * ''Du contrat social'', 1762 * ''Four Letters to M. de Malesherbes'', 1762 * ''Lettres écrites de la montagne'', 1764 * ''Dictionnaire de la musique'' 1767 * ''Les Confessions'', 1770, gepubliseer 1782 * ''Constitutional Project for Corsica'', 1772 * ''Considerations on the Government of Poland'', 1772 * ''Letters on the Elements of Botany'' * ''Essai sur l'origine des langues'', gepubliseer 1781 * ''Dialogues: Rousseau, Judge of Jean-Jacques'', Lettres écrites de la montagne 1782 * ''Rêveries du promeneur solitair'', nie voltooi uigegee 1782 === Uitgawes in Engels === * ''Basic Political Writings'', trans. Donald A. Cress. Indianapolis: Hackett Publishing, 1987. * ''Collected Writings'', ed. Roger Masters and Christopher Kelly, Dartmouth: University Press of New England, 1990–2010, 13 vols. * ''The Confessions'', trans. Angela Scholar. Oxford: Oxford University Press, 2000. * ''Emile, or On Education'', trans. with an introd. by Allan Bloom, New York: Basic Books, 1979. * "On the Origin of Language", trans. John H. Moran. In ''On the Origin of Language: Two Essays''. Chicago: University of Chicago Press, 1986. * ''Reveries of a Solitary Walker'', trans. Peter France. London: Penguin Books, 1980. * '' 'The Discourses' and Other Early Political Writings'', trans. Victor Gourevitch. Cambridge: Cambridge University Press, 1997. * '' 'The Social Contract' and Other Later Political Writings'', trans. Victor Gourevitch. Cambridge: Cambridge University Press, 1997. * '' 'The Social Contract'', trans. Maurice Cranston. Penguin: Penguin Classics Various Editions, 1968–2007. * ''The Political writings of Jean-Jacques Rousseau'', geredigeer uit die oorspronklike MCS en outentieke uitgawes met inleiding en aantekeninge deur CE Vaughan, Blackwell, Oxford, 1962. (In Frans, maar die inleiding en aantekeninge is in Engels). * ''Rousseau on Women, Love, and Family'' (2009), 'n bloemlesing van Rosseau se geskrifte, waarvan sommige deur die redakteurs vir hierdie bundel vertaal is. == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronne == * {{Citation |last=Babbitt |first=Irving |orig-year=1919 |year=1991 |title=Rousseau and Romanticism |location=Edison, New Jersey|publisher=Transaction |series=Library of Conservative Thought }}. * {{cite book |last=Barzun |first=Jacques |url=https://books.google.com/books?id=PRYCGQAACAAJ |title=From Dawn to Decadence: 500 Years of Western Cultural Life: 1500 to the Present |date=2001 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-00-711382-8 |location=London }} * {{cite book |last=Bastiat |first=Frédéric |url=https://books.google.com/books?id=8hb2TvrBS8wC |title=The Law |date=2010 |publisher=Cosimo Classics |isbn=978-1-61640-377-5 |location=New York }} * {{cite book|url=https://plato.stanford.edu/archives/win2012/entries/rousseau/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|last=Bertram|first=Christopher|year=2012|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|edition=Winter 2012}} * {{cite journal |last1=Blackwood |first1=William |url=https://books.google.com/books?id=f7ECAAAAIAAJ |title=Protestantism in Geneva |journal=Blackwood's Magazine |volume=51 |year=1842 }} * {{Citation|last=Cranston|first=Maurice|year=2005|title=The Solitary Self|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press}}. * {{cite book |last=Damrosch |first=Leo |year=2005 |title = Jean-Jacques Rousseau: Restless Genius |url = https://archive.org/details/jeanjacquesrouss00leod |url-access=registration |location = New York |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |page = [https://archive.org/details/jeanjacquesrouss00leod/page/566 566] |isbn = 978-0-618-44696-4 }}. * {{cite book |last1=Durant |first1=Will |author-link=Will Durant |last2=Durant |first2=Ariel |title=The Story of Civilization: Rousseau and revolution; a history of civilization in France, England, and Germany from 1756, and in the remainder of Europe from 1715 to 1789 |url = https://books.google.com/books?id=fqsYAAAAYAAJ |publisher=[[Simon & Schuster]] |year=1967 |page = 1091 |volume = 10 |isbn=978-0-671-21988-8 }} * {{cite book|last=Einaudi|first=Mario|year=1968|title=Early Rousseau|location=Ithaca|publisher=Cornell University Press}} * {{cite book|last=Ellingson|first=Ter|year=2001|title=The Myth of the Noble Savage|location=Berkeley|publisher=University of California Press}} * {{cite book |last=Gay |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=nGLHzQEACAAJ |title=The Enlightenment : an interpretation |date=1977 |publisher=Norton |isbn=0-393-00870-3 |location=New York }} * {{cite book |last=Grimm |first=Friedrich Melchior Freiherr von |url=https://books.google.com/books?id=LgUaAQAAMAAJ |title=Historical & Literary Memoirs and Anecdotes, Selected from the Correspondence of Baron de Grimm and Diderot with the Duke of Saxe-Gotha, and Many Other Distinguished Persons, Between the Years of 1753 and 1790 |date=1815 |publisher=Henry Colburn |volume=4th |location=London |language=en |translator-last=Bland |translator-first=Robert |translator-last2=Plumptre |translator-first2=Anne}} * {{cite book|last=Israel|first=Jonathan I.|title=Radical Enlightenment: Philosophy and the Making of Modernity|publisher=Oxford University Press|year=2002}} * {{cite journal|last=Lovejoy|first=Arthur O.|orig-year=1923|year=1948|title=The Supposed Primitivism of Rousseau's 'Discourse on Inequality'|journal=Modern Philology|volume=XXI|pages=165–186}}. Reprinted in ''Essays in the History of Ideas'' (Baltimore: Johns Hopkins Press). "A classic treatment of the ''Second Discourse''" – Nicholas Dent. * {{cite book |last=Musset-Pathay |first=Victor Donatien de |url=https://books.google.com/books?id=B-HJyWs6q78C |title=Histoire de la vie et des ouvrage de J.-J. Rousseau |date=1821 |publisher=Pélicier |volume=1st |location=Paris |language=fr}} * {{cite book |last=Rosenblatt |first=Helena |url=https://books.google.com/books?id=uF4jJAGGrI0C |title=Rousseau and Geneva: From the First Discourse to The Social Contract, 1749–1762 |date=1997 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-57004-6 |location=Cambridge}} * {{cite book |last=Rousseau |first=Jean-Jacques |url=https://books.google.com/books?id=mppJAAAAYAAJ |title=The Confessions of J.J. Rousseau, Citizen of Geneva: Part the First. To which are Added, The Reveries of a Solitary Walker |date=1796 |publisher=G.G. and J. Robinson |edition=3rd |volume=1st |location=London |orig-year=1782}} * {{cite book |last=Rousseau |first=Jean-Jacques |url=https://books.google.com/books?id=9ma8dcrVW-oC |title=Oeuvres complètes de J.J. Rousseau: avec des notes historiques |date=1856 |publisher=Heinrich Hirsch Bechhold |volume=11th |location=Frankfurt on the Main |language=fr |trans-title=Complete works of J.J. Rousseau: with historical notes}} * {{cite book |last1=Rousseau|first1=Jean-Jacques |url=https://books.google.com/books?id=7Mq50bG5T8cC |title=The Confessions of Jean Jacques Rousseau: Now First Completely Translated Into English |date=1903 |publisher=Aldus Society |volume=1st |location=London}} * {{Citation |last=Rousseau |first=Jean-Jacques |title=Confessions |year=1987 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-31500-5 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/isbn_9780521328036 }} * {{cite book |last=Snyder |first=R. Claire |url=https://books.google.com/books?id=S7R_Mvwlp_AC |title=Citizen-Soldiers and Manly Warriors: Military Service and Gender in the Civic Republican Tradition |date=1999 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |isbn=978-0-7425-7353-6 |volume=1st |location=Lanham, Md}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Jean-Jacques_Rousseau}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Jean-Jacques_Rousseau}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Rousseau, Jean-Jacques}} [[Kategorie:Franse filosowe]] [[Kategorie:Franse komponiste]] [[Kategorie:Franse skrywers]] [[Kategorie:Filosowe in die 18de eeu]] [[Kategorie:Geboortes in 1712]] [[Kategorie:Sterftes in 1778]] 6ia2cev8jkunl3p7kga9kuohoqsolsg 0 68933 2891627 2696661 2026-04-08T12:45:06Z Jcb 223 2891627 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Emilio Aguinaldo | beeld = Emilio Aguinaldo (ca. 1898).jpg | beeldonderskrif = Emilio Aguinaldo in 1897 | orde = 1ste President van die Filippyne | termynaanvang = [[23 Januarie]] [[1899]] | termyneinde = [[1 April]] [[1901]] | vise = [[Mariano Trías]] (1897) | eersteminister = [[Apolinario Mabini]] (21 Januarie – 7 Mei 1899)<br />[[Pedro Paterno]] (7 Mei – 13 November 1899) | voorganger = ''Amp geskep'' | opvolger = [[Manuel Quezon]] | geboortedatum = [[23 Maart]] [[1869]] | geboortejaar = | geboortemaand = | geboortedag = | geboorteplek = Cavite El Viejo, Spaans-Oos-Indië | sterftedatum = [[6 Februarie]] [[1964]] | sterfteplek = [[Quezon Stad]], [[Filippyne]] | party = [[Katipunan]]<br />Nasionale Sosialistiese Party | eggenoot = Hilaria del Rosario (1896–1921)<br />María Agoncillo (1930–1963) | kinders = 5 | alma_mater = Colegio de San Juan de Letran | religie = [[Rooms-Katolieke Kerk]] | handtekening = Emilio Aguinaldo autograph.svg | militer = | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = }} '''Emilio Aguinaldo''' ([[22 Maart]] [[1869]] - [[6 Februarie]] [[1964]]) was 'n [[Filippyne|Filippense]] politikus en onafhanklikheidsaktivis. Hy was die eerste [[president]] van die [[Filippyne]] ([[1897]]-[[1901]]). == Sien ook == * [[Spaans-Amerikaanse Oorlog]] * [[Presidente van die Filippyne]] * [[Andres Bonifacio]] * [[Apolinario Mabini]] * [[Pedro Paterno]] == Bronne == * [http://www.pangulo.ph The Philippine Presidency Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200226232200/http://www.pangulo.ph/ |date=26 Februarie 2020 }} * [http://web.archive.org/web/20071211045257/http://www.filipiniana.net/read_content.jsp?filename=BOOK00000022&page=82&epage=83 CAUTUSAN: Gobierno Revolucionario nang Filipinas]A decree dated January 2, 1899 signed by Emilio Aguinaldo establishing a council of government. An online document published by [http://filipiniana.net Filipiniana.net]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071211045257/http://www.filipiniana.net/read_content.jsp?filename=BOOK00000022&page=82&epage=83 |date=11 Desember 2007 }} (archived from [http://www.filipiniana.net/read_content.jsp?filename=BOOK00000022&page=82&epage=83 the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071211045257/http://www.filipiniana.net/read_content.jsp?filename=BOOK00000022&page=82&epage=83 |date=11 Desember 2007 }} on 2007-12-11) * [https://web.archive.org/web/20080213184428/http://www.filipiniana.net/readbook_content.jsp?filename=BOOK00000027&page=5&epage=26 Aguinaldo: A Narrative of Filipino Ambitions]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213184428/http://www.filipiniana.net/readbook_content.jsp?filename=BOOK00000027&page=5&epage=26 |date=13 Februarie 2008 }} {{Saadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Aguinaldo, Emilio}} [[Kategorie:Diktators]] [[Kategorie:Filippynse onafhanklikheidsaktiviste]] [[Kategorie:Presidente van die Filippyne]] [[Kategorie:Geboortes in 1869]] [[Kategorie:Sterftes in 1964]] bh2qxfjw2aicq1v00wdxkrdei7xanlo 0 71240 2891644 2824478 2026-04-08T13:11:10Z Oesjaar 7467 /* Verwysings */ Verbeter 2891644 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Dam | name = Boskopdam | image = | caption = | official_name = Boskopdam | crosses = [[Mooirivier (Vaal)|Mooirivier]] | country = [[Noordwes]], [[Suid-Afrika]] | locale = Naby [[Potchefstroom]] | coordinates = {{koördinate|26|32|45|S|27|7|10|O|aansig=inlyn,titel}} | owner = [[Departement van Waterwese]] | purpose = B | type = F | length = 823&nbsp;m | height = 33&nbsp;m | width = | began = | open = 1959 | closed = | cost = | volume = 20 850 000&nbsp;m³ | reservoir = Boskopdam Reservoir | reservoir_catchment = | reservoir_surface = 37&nbsp;ha | extra = | website = }} '''Boskopdam''' is ’n dam in die [[Mooirivier (Vaal)|Mooirivier]], naby [[Potchefstroom]], [[Noordwes]]provinsie van [[Suid-Afrika]]. Dit is in [[1959]] opgerig. Die hoofdoel van die dam is vir besproeiing en huishoudelike gebruik. Die risikopotensiaal van die dam word as hoog beskou as gevolg van swak onderhoud en die ontwikkeling van sinkgate. Die Boskopdam Natuurreservaat is op 3 000 hektaar rondom die dam se opvangsgebied gevestig. '''Fauna''' Wild en voëllewe is ook gewilde besienswaardighede. Die dam en sy omgewing huisves 'n ryk voëlbevolking van meer as 250 aangetekende spesies, en die reservaat se wildlewe sluit in Swartwildebeeste, Springbokke, Rooihartebeeste, Sebras en Blesbokke. Ander diere wat rondom die dam gesien kan word sluit in Kaapse Kloulose Otter, Ratel, Geel- en Slanke Mongoose, Gestreepte Bunzing, Swartrugjakkals, Kaapse en Vlermuisjakkels, Bruin Hiëna, Vlakvark, Afrika-Wildekat, Ystervark, Aardvark, Aardwolf, Kaapse Pangolin, Kaapse en Skrophaas, Rooikat, Nyl- en Rotsmonoe en Afrika-Bulpadda.<ref>bulpadda</ref> '''Visspesies''' Volgens die laaste vismerk en hervangstudie by Boskop het die Oranjeriviermoddervis (Labeo Capensis) en Moggel (Labeo Umbratus) 95% van die totale visbevolking in die dam uitgemaak. Skerptandbaber (Clarias Gariepinus), Gewone Karp (Cyprinus Carpio), Kleinbekgeelvis (Labeobarbus Aeneus), Grootbekbaars (Micropterus Dolomieu) en Gebande Tilapia (Tilapia Sparrmani) is almal in daardie studie aangeteken, wat byna 50 jaar gelede gedoen is. Sedertdien is die volgende ontdekkings gemaak: Suidelike Mondbroeier (Pseudocrenilabrus philander), Driekolbaars (Enteromius trimaculatus), Goudbaars (Enteromius pallidus), Mollige Kopbaars (Enteromius anoplus), Reguitvinbaars (Enteromius paludinosus), Kleinbekbaars (Micropterus salmoides), Graskarp (Ctenopharyngodon idella), Rotsbaber (Austroglanis sclateri), Kanariekurper (Chetia flaviventris) en Westerse muskietvis (Gumbisa Affinis). Daar was berigte van Grootbekgeelvis (Labeobarbus kimberleyensis) in die Mooirivier voordat die dam gebou is, sowel as in die reservoir nadat die dam gebou is, maar geen bekende waarnemings van die vis is in die afgelope 40 jaar in die bo- en middelste Mooirivier of sy sytakke aangeteken nie. Daar word geglo dat die bou van damme en die bekendstelling van indringervisse (Grootbek- en Kleinbekbaars kompeteer direk met die Grootbekgeelvis as die top-roofdiere). Onlangs is onbevestigde berigte van Mosambiek-tilapia (Oreochromis mossambicus), Rooibors-tilapia (Tilapia rendalli) en Nyl-tilapia (Oreochromis niloticus) aangemeld. Die 3 spesies word in die Wonderfonteinspruit aangetref, wat 'n sytak van die Mooirivier is, net voordat dit dan Boskopdam bereik, maar die Wonderfonteinspruit verdwyn sowat 7 km vanaf sy samevloeiing in die grond, net om weer sowat 2 km vanaf die samevloeiing van die rivierbeddings by Oog van Gerhard Minnebron te styg, en vorm dan 'n nuwe samevloeiing met die Mooirivier 3.3 km verder, wat dit onwaarskynlik maak dat die 3 spesies tussen die twee stelsels oorgedra kan word. '''Flora''' Die natuurreservaatkant het dik rietbeddings langs sy oewer. Die kusgebied rondom die meer is meestal bedek met 'n wateronkruid Potamogeton pectinatus. Hierdie onkruid het in 1975 50% van die totale oppervlakte van die meer binnegedring, en hierdie persentasie het min of meer konstant gebly. Die natuurreservaatkant het ook 'n klein Bloekom (eucalyptus spp.) plantasie op die Departement van Waterwese se gronde naby die muur. Die reservaat het natuurlike grasveld wat endemies is aan die hoëveldstreek.[1] '''Gebruike''' '''Hengel''' Die reservoir is 'n gewilde bestemming vir swartbaarshengel in die streek. Oewervisvang is beperk weens beperkte ruimte danksy die riete (phragmites spp.) wat langs die oewer van die dam groei. '''VISREKORDS VAN DIE DAM''' {| class="wikitable" |+ !'''SPESIES''' !'''ALGEMENE NAAM''' !'''GROOTTE''' !'''JAAR''' |- |Clarias gariepinus |Skerptandbaber |36.3 kg |1994 |- |Cyprinus carpio |Gewone Karp |16.4 kg |1997 |- |Labeobarbus aeneus |Kleinbek Geelvis |6.2 kg |1990 |- |Ctenopharyngodon idella |Graskarp |33.1 kg |2012 |- |Micropterus Dolomieu |Grootbekbaars |6.3 kg |2007 |- |Micropterus salmoides |Kleinbekbaars |2.7 kg |2013 |} '''Watersport''' Die Boskop-seiljagklub is aan die suidwestekant van die dam geleë. Die dam is ook 'n gewilde kanovaartbestemming.[12] Tanglewood Nature Estate www.tanglewoodnatureestate.com is aan die oostekant van die Boskopdam geleë. Hierdie privaat oord is oop vir almal, veral diegene wat vanaf bote, kajaks en ander watervaartuie visvang. Water Die reservoir is die primêre bron van drinkwater vir Potchefstroom. Dit voorsien ook omliggende plaasgrond van besproeiingswater via 'n kanaal.[12] Toerisme Daar is twee gewilde oorde aan die suidekant van die dam wat kampeergeriewe en ontspanningsgeriewe vir vakansiegangers bied. Die natuurreservaat laat ook oornagkampering en visvang binne sy gronde toe.[12] == Sien ook == * [[Lys van grootste damme in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * [http://www.dwaf.gov.za/iwqs/gis_apps/dam/dams/index.htm Lys van damme in Suid-Afrika van die Departement van Waterwese] {{Saadjie}} [[Kategorie:Damme van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Noordwes]] kqdoauw1j43jxkch9hqgcmmvjo0v70l 0 78220 2891720 2858633 2026-04-09T01:17:23Z CrowbarCatalyst 189221 2891720 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Clark Gable | Beeld = Clark Gable Publicity Photo, 1945.jpg | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = Publisiteitsfoto van Gable (omstreeks 1945) | Geboortenaam = William Clark Gable | Alias = | Geboortedatum = [[1 Februarie]] [[1901]] | Geboorteplek = Cadiz, [[Ohio]], [[VSA]] | Nasionaliteit = Amerikaans | Sterftedatum = [[16 November]] [[1960]] | Sterfteplek = Wes-Hollywood, [[Kalifornië]], VSA | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = 1923–'60 | Noemenswaardige rolprente = ''It Happened One Night'' (1934) <br />''Mutiny on the Bounty'' (1935) <br />''Gone with the Wind'' (1939) <br />''The Misfits'' (1961) | Webwerf = | imdb = 0000022 | Toekennings = }} {{Rolprentprys-bo}} {{Rolprentprys-opskrif}} {{Rolprentprys | Gewen}} {{Rolprentprys-klas|Oscar|1934|Akteur|''It Happened One Night''}} {{Rolprentprys | Benoem}} {{Rolprentprys-klas|Oscar|1935|Akteur|''Mutiny on the Bounty''}} {{Rolprentprys-klas|Oscar|1939|Akteur|''Gone with the Wind''}} {{Sportmedalje-onder}} '''William Clark Gable''' (1 Februarie 1901&nbsp;– 16 November 1960) was ’n [[VSA|Amerikaanse]] rolprent[[akteur]]. Sy bekendste rol was waarskynlik dié van [[Rhett Butler]] in die epiese prent ''[[Gone with the Wind]]'' (1939), waarvoor hy sy derde [[Oscar]]-benoeming vir beste akteur gekry het. Hy is egter ook vir ''Mutiny on the Bounty'' (1935) benoem en het ’n Oscar gewen vir ''It Happened One Night'' (1934).<ref name="DSI" /> Ander prente sluit in ''Manhattan Melodrama'' (1934) en ''The Misfits'' (1961). Gable het sy loopbaan op die verhoog begin en in 1924 tot 1930 as ’n ekstra in [[stilrolprent]]e verskyn. In 1931 het hy ’n paar byrolle gehad voor hy die volgende jaar sy eerste hoofrol gekry het. Hy het in die volgende drie dekades die hoofrol in meer as 60 flieks gespeel. Hy het saam met die voorste aktrises van [[Hollywood]] gewerk. Sy gunsteling-medester, [[Joan Crawford]],<ref name="spicer" /> het in agt rolprente saam met hom gespeel, [[Myrna Loy]] in sewe, [[Jean Harlow]] in ses, [[Lana Turner]] in vier en [[Norma Shearer]] en [[Ava Gardner]] in drie. In sy laaste prent, ''The Misfits'', speel hy saam met [[Marilyn Monroe]] – dit was ook haar laaste prent. == Vroeë lewe == Gable is in Cadiz, [[Ohio]], gebore as die seun van William Henry "Will" Gable (1870–1948), ’n olieboorman,<ref name="spicer" /><ref name="VND" /> en Adeline Hershelman. Hy is na sy pa genoem, maar selfs as kind is hy meestal Clark genoem.<ref name="harris" /> Sy ma is dood toe hy 10 maande oud was, moontlik aan ’n breingewas. In April 1903 is Gable se pa getroud met Jennie Dunlap. Jennie het klavier gespeel en die jong Gable les gegee. Hy het later ook koperinstrumente leer speel. Gable was ook dol oor meganika en het daarvan gehou om motors reg te maak saam met sy pa. Op 13 was hy die enigste seun in die dorp se mansorkes. Hoewel sy pa daarop aangedring het dat hy "manlike" goed doen, soos jag en harde fisieke werk, het Gable baie van tale gehou. Hy het dikwels [[Shakespeare]] aangehaal. In 1917, toe Gable in die hoërskool was, het sy pa finansiële probleme gekry en die gesin het na Ravenna in Ohio getrek om te gaan boer. Die aanpassing was moeilik vir Gable en hoewel sy pa daarop aangedring het dat hy saam boer, het hy die huis verlaat en in ’n motorbandfabriek gaan werk. == Loopbaan == Op 21 het Gable geld geërf en hy kon sy droom verwesenlik om akteur te word. Hy het vir ’n paar tweederangse teatergeselskappe toneelgespeel en oor die Middeweste beweeg na [[Portland, Oregon|Portland]], [[Oregon]], waar hy as verkoopsman begin werk het. Daar het hy die aktrise [[Laura Hope Crews]] ontmoet, wat hom aangeraai het om by ’n ander teatergeselskap aan te sluit. Baie jare later het Crews "Aunt Pittypat" in Gable se bekendste prent, ''Gone with the Wind'', gespeel. Sy toneelspelafrigter was Josephine Dillon – sy het hom sy tande laat herstel, sy hare laat reg sny en spiere laat bou en hom die regte postuur geleer. Sy het hom ook afgerig om sy hoë stem laer te kry. Ná ’n lang, streng opleiding het Dillon eindelik gedink Gable is reg vir ’n rolprentloopbaan.<ref name="H20" /> === Verhoog en stilrolprente === [[Lêer:Clark-Gable-Mary-Astor-Red-Dust-1932-scene-portrait.JPG|duimnael|links|Saam met [[Mary Astor]] in ''Red Dust'' (1932).]] [[Lêer:Clark Gable and Vivien Leigh - Wind.jpg|duimnael|links|Saam met [[Vivien Leigh]] in ''Gone with the Wind''. Butler se laaste sin in die fliek, "Frankly, my dear, I don't give a damn," is een van die beroemdste sêgoed in die geskiedenis van rolprente.]] In 1924 is Gable en Dillon saam Hollywood toe op haar onkoste. Daar het sy sy bestuurder en eerste vrou geword. Sy was 17 jaar ouer as hy. Hy het sy verhoognaam van W.C. Gable na Clark Gable verander<ref name="H204" /> en werk gekry as ’n ekstra in stilrolprente soos Erich von Stroheim se ''The Merry Widow'' (1925), ''The Plastic Age'' (1925) en ’n reeks komedies, ''The Pacemakers''. Hy het egter geen groot rolle gekry nie en het na die verhoog teruggekeer. In 1927-'28 het hy in baie verhoogstukke gespeel en goeie ondervinding opgedoen. Hy is daarna na [[New York Stad|New York]], waar Dillon vir hom werk gesoek het op [[Broadway]]. Hier het hy goeie resensies gekry. In 1930, ná ’n indrukwekkende vertoning as die desperate karakter Killer Mears in die Los Angeles-verhoogproduksie van ''The Last Mile'', is Gable ’n kontrak by [[Metro-Goldwyn-Mayer|MGM]] aangebied. Sy eerste rol in ’n klankprent was as die ongeskeerde booswig in ’n [[western]] met ’n lae begroting, ''The Painted Desert'' (1931). Hy het baie pos van aanhangers gekry vanweë sy sterk stem en toneelspel, en dit is deur die ateljee raakgesien. In dieselfde jaar is Gable en Dillon geskei. ’n Paar dae later is hy getroud met ’n sosiale vlinder van [[Texas]], Maria Franklin Prentiss Lucas Langham, met die bynaam "Ria". Nadat hulle na [[Kalifornië]] getrek het, is hulle weer in 1931 getroud, waarskynlik weens verskille in die deelstate se huweliksvereistes. "Sy ore is te groot en hy lyk soos ’n aap," het ’n beampte van [[Warner Bros.]] gesê nadat hy Gable getoets het vir die hoofrol in die bendedrama ''Little Caesar'' (1931).<ref name="TCM" /> In dieselfde jaar het hy ’n byrol losgeslaan in ''Night Nurse''. Hy het net op die regte tyd in Hollywood aangekom, want MGM wou in dié stadium meer akteurs aanstel en hy het die regte voorkoms gehad. Gable het verskeie byrolle vertolk en toe ’n groter rol in ''Hell Divers''. Om sy toenemende gewildheid ’n verdere hupstoot te gee, het MGM hom dikwels saam met bekende aktrises laat speel. [[Joan Crawford]] het hom gevra om saam met haar in ''Dance, Fools, Dance'' (1931) te speel. Daarna het verskeie prente gevolg saam met onder andere [[Greta Garbo]]. In ''Possessed'' (1931) het hy en Crawford (wat toe met [[Douglas Fairbanks jr.]] getroud was) die skerm behoorlik laat stoom. Die joernalis Adela Rogers St. Johns het hul verhouding in die werklike lewe beskryf as "die verhouding wat Hollywood amper laat afbrand het".<ref name="H171" /> [[Louis B. Mayer]] het gedreig om albei se kontrakte te kanselleer, en vir ’n rukkie het hulle van mekaar af weggebly. Gable het toe by [[Marion Davies]] betrokke geraak. === Opkomende ster === Gable is oorweeg vir die rol van Tarzan in ''Tarzan the Ape Man'' (1932), maar [[Johnny Weissmuller]] met sy sterker liggaamsbou en swemvermoëns het die rol gekry. ’n Ongeskeerde Gable se liefdestoneel saam met ’n bralose [[Jean Harlow]] in ''Red Dust'' (1932) het hom egter gou MGM se belangrikste manlike ster gemaak. Ná die sukses van ''Hold Your Man'' (1933) het MGM besef hoe gewild Gable en Harlow saam is – hulle het daarna in nog prente gespeel, onder meer ''China Seas'' (1935), ''Wife vs. Secretary'' (1936) en ''Saratoga'' (1937). Harlow is tydens die verfilming van dié prent oorlede. Dit was 90 persent voltooi en die res is klaar geskiet met behulp van veraf-skote of dubbelgangers. Gable is daarna aan [[Columbia Pictures]] uitgehuur en hy het die hoofrol van Peter Warne in ''It Happened One Night'' (1934) gekry teenoor [[Claudette Colbert]]. Hulle het die [[Oscar]]s gewen vir beste akteur en aktrise en die rolprent die Oscar vir beste prent. Gable was ’n nog groter ster as tevore toe hy na MGM terugkeer.<ref name="GOS" /> Gable het ook ’n Oscar-benoeming gekry vir ''Mutiny on the Bounty'' (1935). Hoewel hy traag was om dit te aanvaar is Gable se rol in ''Gone with the Wind'' (1939), waarvoor hy weer vir ’n Oscar benoem is, sy bekendste. [[Gary Cooper]] is eers die rol aangebied, maar hy het dit van die hand gewys en gedink dit gaan Hollywood se grootste mislukking wees. "Ek is bly dis Clark Gable wat plat op sy neus gaan val en nie ek nie," het hy gesê.<ref name="DPF" /> Die prent was ’n reusesukses en Gable was daarna vir die res van sy lewe die topakteur van hoofrolle. Hy het tussen 1934 en 1939 in nog drie prente gespeel wat Oscars vir beste rolprente gewen het. === Huwelik met Carole Lombard === [[Lêer:Gable-Lombard-39.jpg|duimnael|regs|Gable en Carole Lombard ná hul wittebrood, 1939.]] [[Lêer:Clark Gable in Mutiny on the Bounty trailer.jpg|duimnael|As Fletcher Christian in die lokprent van ''Mutiny on the Bounty'' (1935).]] [[Lêer:Clark Gable 8th-AF-Britain1943.jpg|regs|duimnael|234px|Clark Gable in 1943 in die Lugmag tydens die Tweede Wêreldoorlog.]] [[Lêer:Mogambo2.jpg|regs|duimnael|Saam met [[Grace Kelly]] in ''Mogambo'' (1953).]] Gable se huwelik in 1939 met sy derde vrou, die aktrise [[Carole Lombard]], was die gelukkigste tyd van sy persoonlike lewe. Hulle het ontmoet met die verfilming van die 1932-prent ''No Man of Her Own'' terwyl Lombard nog met die akteur [[William Powell]] getroud was, maar hulle het eers in 1936 romanties betrokke geraak. Gable was egter nog met sy tweede vrou, Ria Langham, getroud. Danksy sy salaris vir ''Gone with the Wind'' kon hy bekostig om van haar te skei. Op 29 Maart 1939 is hy met Lombard getroud. Op 16 Januarie 1942 was Lombard op ’n vliegtuig op pad huis toe van die verfilming van haar laaste prent, ''To Be or Not to Be'', toe die vliegtuig neerstort. Al 22 passasiers is dood. ’n Maand ná haar begrafnis moes Gable saam met [[Lana Turner]] begin skiet aan ''Somewhere I'll Find You''. Dit was duidelik hy was emosioneel en fisiek vernietig. "Hy was nooit weer dieselfde nie." het die aktrise [[Esther Williams]] gesê.<ref name="WEE" /> === Wêreldoorlog en daarna === Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Gable sy loopbaan onderbreek om in die lugmag te dien. Vanweë sy vakkennis is hy aan die hoof geplaas van die verfilmingsdiens. Hy het oor [[Europa]] gevlieg en verskeie opleidingsprente vir rekrute gemaak. [[Adolf Hitler]], wat ’n groot aanhanger van Gable was, het ’n groot beloning uitgeloof aan iemand wat hom ongeskonde na hom toe kon bring.<ref name="H1309" /> Gable se eerste fliek ná die oorlog was die 1945-produksie ''Adventure'', saam met [[Greer Garson]]. Hulle het nie goed saam gewerk nie en die prent was ’n mislukking. Ná Joan Crawford se derde egskeiding het sy en Gable hul verhouding hervat en ’n kort ruk saamgebly. Hy het lof gekry vir sy spel in ''The Hucksters'' (1947). Daarna het ’n kort romanse met [[Paulette Goddard]] gevolg. In 1949 is Gable getroud met [[Sylvia Ashley]], die weduwee van Douglas Fairbanks, maar hulle is in 1952 geskei. Die prente ''Never Let Me Go'' (1953) saam met [[Gene Tierney]] en ''Mogambo'' saam met [[Grace Kelly]] het gevolg.<ref name="THW" /> Gable se verhouding op die stel met Kelly, wat jonk genoeg was om sy dogter te wees, het kort ná die verfilming geëindig. Gable was al hoe ongelukkiger oor die rolle wat hom aangebied is en hy het in 1953 geweier om sy kontrak met MGM te hernu. Hy het besluit om onafhanklik te werk. Sy eerste twee prente was ''Soldier of Fortune'' (1955) en ''The Tall Men'', wat gematig suksesvol was. In 1955 is Gable met sy vyfde vrou, Kay Spreckels, getroud. In 1955 het Gable ’n produksiemaatskappy gestig saam met die aktrise [[Jane Russell]] en haar man, Bob Waterfield. Die prent ''The King and Four Queens'' was Gable se enigste produksie. Vervaardiging en toneelspel was saam vir hom te uitputtend en hy het ’n merkbare bewerigheid ontwikkel, veral in lang skote. Sy volgende projek was ''Band of Angels'' saam met die relatiewe nuweling [[Sidney Poitier]], en dit was ’n mislukking. Daarna het hy saam met [[Doris Day]] gespeel in ''Teacher's Pet'' (1958) – daar is beweer dat dit in swart-wit geskiet is om sy verouderende gesig en oorgewig lyf beter weg te steek. Dit was egter suksesvol genoeg dat hy daarna in nog prente gespeel het, soos ''Run Silent, Run Deep'' saam met [[Burt Lancaster]] wat goed ontvang is. Gable het TV-aanbiedinge begin kry, maar hulle van die hand gewys. Hy was teen dié tyd 57. Sy volgende twee prente was ligte komedies vir Paramount: ''But Not for Me'' saam met [[Carroll Baker]] en ''It Started in Naples'' saam met [[Sophia Loren]] (sy laaste kleurprent). Laasgenoemde het nie goeie resensies gekry nie, maar was ’n sukses by die loket. Dit is ook benoem vir ’n Oscar en twee [[Golden Globes]]. Sy laaste prent was ''The Misfits'', saam met [[Marilyn Monroe]], [[Montgomery Clift]], [[Eli Wallach]] en [[Thelma Ritter]]. Dit was ook Monroe se laaste prent. Baie resensente het gemeen Gable se toneelspel was sy beste nog.<ref name="miller" /> == Persoonlike lewe == Gable was vyf keer getroud. Hy het met sy eerste vrou, Josephine Dillon, getrou in 1924. In 1930, is Gable en Dillon geskei.<ref name="latimes.com">{{Webaanhaling|url=https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-clark-gable-19601117-story.html|title=From the Archives: Clark Gable Dies at 59|website=latimes.com}}</ref> Later het hy met sy tweede vrou getrou, Maria Franklin Prentiss Lucas Langham (noemnaam "Rhea"). Die paartjie het geskei op 7 Maart 1939.<ref name="latimes.com"/> Op 29 Maart 1939, Gable het getrou met sy derde vrou, [[Carole Lombard]].<ref name="H201" /> Lombard is oorlede in 'n vliegtuigongeluk op 16 Januarie 1942. In 1949, het Gable getrou met [[Sylvia Ashley]], 'n Britse mannekyn en aktrise wat voorheen getroud was met [[Douglas Fairbanks]]; die paartjie het geskei in 1952.<ref name="latimes.com"/> In 1955, is Gable getroud met sy vyfde vrou [[Kay Williams]] (née Kathleen Williams),<ref name="latimes.com"/> 'n voormalige mannekyn en aktrise. Op 20 Maart 1961, het Kay Gable geboorte gegee aan Gable se enigste seun, John Clark Gable. Marilyn Monroe was by John Clark se doop.<ref name="marilyn1961"/> John Clark het twee kinders: Kayley Gable (gebore 1986) en [[Clark James Gable]] (1988–2019). Kayley is 'n aktrise. Clark James is oorlede op 22 Februarie 2019.<ref>{{cite news |url=https://www.thewrap.com/clark-james-gable-former-cheaters-host-dies-at-30/ |title=Clark James Gable, Former ‘Cheaters’ Host, Dies at 30 |work=TheWrap |last=Nakamura |first=Reid |date=Februarie 22, 2019 |access-date=Februarie 22, 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200101145949/https://www.thewrap.com/clark-james-gable-former-cheaters-host-dies-at-30/ |archive-date=1 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Dood == Gable is op 16 November 1960 op 59 aan ’n hartaanval dood. Op 20 Maart 1961 het sy vrou, Kay, die lewe geskenk aan sy enigste seun, John Clark Gable, in dieselfde hospitaal as die een waarin Gable vier maande tevore dood is. Gable is in die Forest Lawn Memorial Park in [[Glendale, Kalifornië]], begrawe langs sy derde vrou, Carole Lombard.<ref name="Find a Grave">{{cite web |title=Clark Gable (1901–1960) |url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=373 |publisher=Find a Grave |access-date=3 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118121405/http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr |archive-date=18 Januarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Filmografie == Gable se bekendste rolprente sluit in: * ''Red Dust'' (1932) * ''It Happened One Night'' (1934) * ''Manhattan Melodrama'' (1934) * ''It Happened One Night'' (1934) * ''Mutiny on the Bounty'' (1935) * ''Mutiny on the Bounty'' (1935) * ''Saratoga'' (1937) * ''[[Gone with the Wind]]'' (1939) * ''The Hucksters'' (1947) * ''Never Let Me Go'' (1953) * ''Mogambo'' (1953) * ''Teacher's Pet'' (1958) * ''It Started in Naples'' (1960) * ''The Misfits'' (1961) == Verwysings == {{verwys | column-count = |2| | refs = <ref name="DPF">{{cite book|last=Donnelley|first=Paul|title=Fade To Black: A Book Of Movie Obituaries|publisher=Omnibus Press|date=2003-06-01|location=[[London]]|isbn=0-7119-9512-5}}</ref> <ref name="DSI">{{cite web|url=http://connect.afi.com/site/DocServer/stars50.pdf?docID=262|title=America's Greatest Legends|publisher=American Film Institute|accessdate=July 29, 2009|archive-date=16 Julie 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716071302/http://connect.afi.com/site/DocServer/stars50.pdf?docID=262|url-status=dead}}</ref> <ref name="GOS">Gable's Oscar recently drew a top bid of $607,500 from [[Steven Spielberg]], who promptly donated the statuette to the Academy of Motion Picture Arts and Sciences. (Colbert's Oscar for the same film was offered for auction by Christie's on June 9, 1997, but no bids were made for it.)</ref> <ref name="H1309">Harris, pg. 268</ref> <ref name="H171">Harris, pg. 82</ref> <ref name="H20">Harris, pg. 24</ref> <ref name="H204">Harris, pg. 29</ref> <ref name="harris">{{cite book|first=Warren G.|last=Harris|title=Clark Gable: A Biography|location=New York|publisher=Harmony|year=2002|isbn=0-609-60495-3}}</ref> <ref name="miller">{{cite book|first=Arthur|last=Miller|authorlink=Arthur Miller|title=Timebends|location=New York|publisher=Grove Press|year=1987|page=485|isbn=0-8021-0015-5}}</ref> <ref name="spicer">{{cite book|last=Spicer|first=Christopher|title=Clark Gable: Biography, Filmography, Bibliography|location=Jefferson, North Carolina|publisher=McFarland & Company|year=2002|isbn=0-7864-1124-4}}</ref> <ref name="TCM">{{cite book|author=Turner Classic Movies|authorlink=Turner Classic Movies|title=Leading Men: The 50 Most Unforgettable Actors of the Studio Era| publisher=Chronicle Books| date =2006-09-01| isbn =0-8118-5467-1}}</ref> <ref name="THW">Tierney and Herskowitz (1978) Wyden Books, Self- Portrait pgs. 150-1</ref> <ref name="VND">{{cite web|last=Van Neste|first=Dan|title=Clark Gable Reconstructed Birthhome: Fit For A King|work=Classic Images|year=1999|url=http://www.classicimages.com/1999/april99/clarkgable.html|accessdate=2008-04-03|archive-date=2005-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20050105221156/http://www.classicimages.com/1999/april99/clarkgable.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="WEE">{{cite book|last=Williams|first=Esther|authorlink=Esther Williams|coauthors=Diehl, Digby|title=The Million Dollar Mermaid|publisher=Simon & Schuster|year=1999|location=New York |isbn=0-684-85284-5}}</ref> }} {{Verwysings}} == Verdere leesstof == * Garceu, Jean (1961). "Dear Mr.G-" (Four square/The new English library Ltd Barnard's INN London) * Harris, Warren G. (2002). ''Clark Gable: A Biography''. New York: Harmony. {{ISBN|0-609-60495-3}}. * Lewis, Judy. ''Uncommon Knowledge'' (book by Gable's daughter with Loretta Young). (Pocket Books/Simon & Schuster 1994), {{ISBN|0-671-70019-7}} * Spicer, Chrystopher (2002). ''Clark Gable: Biography, Filmography, Bibliography''. Jefferson, North Carolina: McFarland & Company. {{ISBN|0-7864-1124-4}}. * [https://web.archive.org/web/20091028004440/http://www.geocities.com/cactus_st/article/article143.html Clark Gable in the 8th Air Force, ''Air Power History'', Spring 1999] * {{Commons-kategorie inlyn|Clark Gable}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Clark Gable|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Gable, Clark}} [[Kategorie:Geboortes in 1901]] [[Kategorie:Sterftes in 1960]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse Vrymesselaars]] e3qpm6l2x4vbkuv8o6ct4s4if86o4l1 0 82950 2891739 2861400 2026-04-09T06:14:20Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891739 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Helikopterboom |other_names = {{en}} Propeller tree <ref name="Van Wyk">{{cite book | last = Van Wyk | first = Piet | title=Field guide to the TREES of the Kruger National Park|publisher=Struik | location = Kaapstad | date = 2008 | page = 45 | isbn = 978-1-77007-759-1}}</ref> | image = | taxon = Gyrocarpus americanus | authority = [[Nikolaus Joseph von Jacquin|Jacq.]], (1763) | synonyms = *''Gyrocarpus jacquini'' <small>Gardner 1791</small> *''Gyrocarpus asiaticus'' <small>Willd. 1805</small> }} Die '''helikopterboom''' (''Gyrocarpus americanus'') is 'n middelgroot tot groot, bladwisselende [[boom]] wat voorkom op [[dolomiet]] in die noorde van [[Namibië]]. In die [[Zambezirivier|Zambezivallei]] en [[Limpoporivier|Limpopovallei]] groei die boom in warm, droë, laagliggende bosveld. Die stam is gewoonlik regop en die [[bas]] is glad en grys tot wit van kleur. Die volksnaam is afgelei van twee vlerke aan die vrug wat soos die skroef van 'n [[helikopter]] in die rondte draai wanneer die vrug val. == Fotogalery == <gallery> Gyrocarpus fruits MS5945.jpg|Vrugte Purple Sunbird (Cinnyris asiaticus) on Gyrocarpus americanus W IMG 2974.jpg|Suikerbekkie in 'n helikopterboom Gyrocarpus americanus tree.jpg </gallery> == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * ''Watter Boom is dit?'' Eugene Moll 2013 {{ISBN|978 1 77007 832 1}} * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:170637-1 Plants of the World Online] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Bome van Afrika]] [[Kategorie:Gyrocarpus|americanus]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] 9ot513ru99gjfpwbmiekcpqwcseo9c7 2891740 2891739 2026-04-09T06:14:52Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891740 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Helikopterboom |other_names = {{en}} Propeller tree <ref name="Van Wyk">{{cite book | last = Van Wyk | first = Piet | title=Field guide to the TREES of the Kruger National Park|publisher=Struik | location = Kaapstad | date = 2008 | page = 45 | isbn = 978-1-77007-759-1}}</ref> | image = | taxon = Gyrocarpus americanus | authority = [[Nikolaus Joseph von Jacquin|Jacq.]], (1763) | synonyms = *''Gyrocarpus jacquini'' <small>Gardner 1791</small> *''Gyrocarpus asiaticus'' <small>Willd. 1805</small> }} Die '''helikopterboom''' (''Gyrocarpus americanus'') is 'n middelgroot tot groot, bladwisselende [[boom]] wat voorkom op [[dolomiet]] in die noorde van [[Namibië]]. In die [[Zambezirivier|Zambezivallei]] en [[Limpoporivier|Limpopovallei]] groei die boom in warm, droë, laagliggende bosveld. Die stam is gewoonlik regop en die [[bas]] is glad en grys tot wit van kleur. Die volksnaam is afgelei van twee vlerke aan die vrug wat soos die skroef van 'n [[helikopter]] in die rondte draai wanneer die vrug val. == Fotogalery == <gallery> Gyrocarpus fruits MS5945.jpg|Vrugte Purple Sunbird (Cinnyris asiaticus) on Gyrocarpus americanus W IMG 2974.jpg|Suikerbekkie in 'n helikopterboom Gyrocarpus americanus tree.jpg </gallery> == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Bronnelys == * ''Watter Boom is dit?'' Eugene Moll 2013 {{ISBN|978 1 77007 832 1}} * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:170637-1 Plants of the World Online] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Bome van Afrika]] [[Kategorie:Gyrocarpus|americanus]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] 82kgiylgvo61goicguz5khfir6jizun 2891749 2891740 2026-04-09T07:33:43Z Aliwal2012 39067 Nuwe Spesieboks ondersteun nie "other names" nie 2891749 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Helikopterboom | image = | taxon = Gyrocarpus americanus | authority = [[Nikolaus Joseph von Jacquin|Jacq.]], (1763) | synonyms = *''Gyrocarpus jacquini'' <small>Gardner 1791</small> *''Gyrocarpus asiaticus'' <small>Willd. 1805</small> }} Die '''helikopterboom''' (''Gyrocarpus americanus'') is 'n middelgroot tot groot, bladwisselende [[boom]] wat voorkom op [[dolomiet]] in die noorde van [[Namibië]]. In die [[Zambezirivier|Zambezivallei]] en [[Limpoporivier|Limpopovallei]] groei die boom in warm, droë, laagliggende bosveld. Die stam is gewoonlik regop en die [[bas]] is glad en grys tot wit van kleur. Die volksnaam is afgelei van twee vlerke aan die vrug wat soos die skroef van 'n [[helikopter]] in die rondte draai wanneer die vrug val. In Engels staan die boom bekend as ''Propeller tree''.<ref name="Van Wyk"> {{cite book | last = Van Wyk | first = Piet | title=Field guide to the TREES of the Kruger National Park|publisher=Struik | location = Kaapstad | date = 2008 | page = 45 | isbn = 978-1-77007-759-1}}</ref> == Fotogalery == <gallery> Gyrocarpus fruits MS5945.jpg|Vrugte Purple Sunbird (Cinnyris asiaticus) on Gyrocarpus americanus W IMG 2974.jpg|Suikerbekkie in 'n helikopterboom Gyrocarpus americanus tree.jpg </gallery> == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * ''Watter Boom is dit?'' Eugene Moll 2013 {{ISBN|978 1 77007 832 1}} * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:170637-1 Plants of the World Online] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Bome van Afrika]] [[Kategorie:Gyrocarpus|americanus]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] 26u360uv1j70mzj3tu2ia1lspt939k7 0 83854 2891815 2407909 2026-04-09T11:28:23Z JMK 649 sommige leraars 2891815 wikitext text/x-wiki [[Beeld:NG kerk Drie Riviere Peet Schabort.jpg|duimnael|regs|230px|Die NG kerk Drie Riviere.]] Die '''NG gemeente Drie Riviere''' is 'n gemeente van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] in die Sinode Goudland (voorheen Wes-Transvaal). Die gemeente is gestig in 1951. Die kerkgebou is geleë op die hoek van Bashee- en Umgenistraat, [[Vereeniging]]. In 2013 was die leraar ds. J.D. Scott. Daar was in daardie jaar 148 doop- en 748 belydende lidmate. In die NG Jaarboek van 2021 was die syfers 81 en 701. ==Leraars== * Ds. J.J. (Hannes) van As * Ds. J.D. Scott * Kapelaan C.J. Krige == Bronne == * Small, Mario (samesteller). 2013. ''Jaarboek van die NG Kerke''. Wellington: Tydskriftemaatskappy van die NG Kerk NPC - 'n divisie van Bybel-Media. {{Saadjie}} {{DEFAULTSORT:Drie Riviere, NG gemeente}} [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika]] a1xqyxfgktfwehgq7yzoc1w6wjdcqxj 0 85505 2891783 2629218 2026-04-09T09:08:03Z ~2026-21776-17 205950 /* Voorbeelde */ 2891783 wikitext text/x-wiki '''Assonansie''', ook '''klinkerrym''' genoem, verwys na die herhaling van dieselfde [[vokaal|vokale]] in 'n versreël. == VERbeel == Voorbeelde van assonerende woorde: * d<u>o</u>nker - d<u>o</u>wwe * l<u>a</u>p - st<u>a</u>p * dr<u>oo</u>m - st<u>oo</u>m Uitdrukking wat van assonansie gebruik maak: * r<u>u</u>k en pl<u>u</u>k * s<u>a</u>k en p<u>a</u>k == Bro == {{Saadjie}} [[Kategorie:Poësie]] [[Kategorie:Stylfigure]] 1zj967ma1vrm6r39rlqm0gdk9q8rjq6 0 99151 2891741 2885338 2026-04-09T06:15:49Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891741 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Drachten |ander_naam= |inheemse_naam= |nedersetting_tipe=Dorp |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët= Drachten-plaats-OpenTopo.jpg |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif=Kaart Drachten |beeld_vlag=Flagge fan Drachten.gif |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild=Drachten wapen.svg |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart=Map NL Smellingerlân Drachten.png |kaartgrootte= |kaartbyskrif=Ligging van Drachten in Smallingerland, Friesland |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart= |duimdrukkeretiketposisie= |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif=Ligging van Drachten in Friesland |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Nederland}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Nederland|Provinsie]] |onderafdelingtipe2=[[Munisipaliteit]] |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Lêer:Frisian flag.svg|22px]] [[Friesland]] |onderafdelingnaam2=[[Lêer:Smallingerland flag.svg|22px]] [[Smallingerland]] |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel= |stigtingsdatum= |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2= |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|53|21|36|N|6|04|04|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2012 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=44.940 |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone= |utcafset= |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe=Poskode |poskode=9200 – 9207 |skakelkode= |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf=http://www.smallingerland.nl }} [[Lêer:Drachten - Hervormde kerk.jpg|duimnael|links|Hervormde kerk]] '''Drachten''' is 'n groot dorp in die [[Nederland]]se provinsie [[Friesland]]. Die dorp lê suidoos van [[Leeuwarden]] en ressorteer onder die munisipaliteit Smalligerland ([[Wes-Fries]]: ''Smellingerlân''). Dit het sowat 50&nbsp;000 inwoners (2012-sensus). ==Geskiedenis== Drachten het in die 17de eeu ontstaan ​​uit die dorpies Noorder-Dragten en Zuider-Dragten <ref>[https://web.archive.org/web/20120120151703/http://www.tresoar.nl/vanderaa/Smallingerland.html#Dragten Het Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden van A.J. van der Aa]</ref> aan die klein riviertjie Drait of Dracht. Die gebied oos van die dorp was ryk aan [[Veen|hoogveengebiede]] en die Drachtster Compagnonsvaart is gegrawe om die turf wat daaruit onttrek is, te vervoer. Die oprigting van 'n [[Philips]]-fabriek in 1950 het baie werksoekers na Drachten gelok, sodat die bevolking reeds in die 1950's tot tienduisend gestyg het. == Godsdiens == Die Bethel Vrye Baptiste Kerk (Bethel Kerk) was die vinnigste groeiende godsdiensgemeenskap in Nederland in die 1990's en vroeë 2000's.[8] Na raming woon 4.500 mense die drie dienste op Sondae by, waarin die Christelike boodskap op 'n kontemporêre manier aangebied word deur musiek, visuele elemente, dans en teater. Die Evangeliese Uitsaaikorporasie (EO) saai ook af en toe dienste vanuit Bethel uit. Die gebou, wat baie sale het – die grootste waarvan 1 750 sitplekke bied – is op die De Haven-nywerheidsgebied geleë. Benewens hierdie kerk is daar verskeie ander kerke in Drachten, insluitend Gereformeerde kerke en Nederduitse Gereformeerde gemeentes, wat saam 8 400 lidmate het (20% van die inwoners), Pinksterkerke, Volle Evangelie-kerke, 'n Mennonitiese gemeente en 'n Rooms-Katolieke gemeente. Drachten het ook 'n Moslemgemeenskap wat in 'n gebedskamer op Langewyk in die buurt vergader. == Bekende boorlinge == * [[Harry Kuitert]] (1924-2017), teoloog * [[Wim Velema]] (1929-2019), teoloog == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Normdata}} [[Kategorie:Smallingerland]] [[Kategorie:Voormalige munisipaliteite in Friesland]] [[Kategorie:Nedersettings in Friesland]] mfqm47lhdbayky421pk72uhsrrz8dhg 0 99390 2891643 2887736 2026-04-08T13:10:14Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891643 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Boornbergem |ander_naam= |inheemse_naam=Boarnburgum |nedersetting_tipe=Dorp |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët= |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif= |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart= Map NL Smellingerlân Boarnburgum.png |kaartgrootte= |kaartbyskrif=Ligging van Boornbergum in Smalligerland, Friesland |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart= |duimdrukkeretiketposisie= |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Nederland}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Nederland|Provinsie]] |onderafdelingtipe2=[[Munisipaliteit]] |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Lêer:Frisian flag.svg|22px]] [[Friesland]] |onderafdelingnaam2=[[Lêer:Smallingerland wapen.svg|22px]] [[Smallingerland]] |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel= |stigtingsdatum= |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2= |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|33|1|27.12|S|27|35|9.6|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2023 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=1.835 |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone= |utcafset= |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe=Poskode |poskode= 9244 |skakelkode= |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf= [http://85.92.144.50/~boarn/index.php Webwerf van Boornbergum en Kortehemmen] {{nl}} }} '''Boornbergum''' ([[Wes-Fries]]: ''Boarnburgum'') is 'n dorp in die [[Nederland]]se provinsie [[Friesland]]. Die dorp lê 2&nbsp;km suidwes van [[Drachten]] en ressorteer onder die munisipaliteit Smallingerland (Wes-Fries: ''Smellingerlân''). Die dorpie is die eerste keer in 1543 as Berghum genoem, en beteken heuwel by die Boorne-rivier. <ref>{{cite web|url=https://etymologiebank.nl/trefwoord/boornbergum |title=Boornbergum - (geografische naam) |website=Etymologiebank |access-date=3 April 2022 |language=nl}}</ref> Die Nederduitse Gereformeerde kerk is in 1734 gebou nadat die kloktoring van sy Middeleeuse voorganger die jaar tevore ineengestort het. In die 18de eeu is turf in die gebied uitgegrawe. == Bevolking == {| class="wikitable" !1999 !2002 !2003 !2014 !2018 !2021 !2023 |- |1324 |1307 |1336 |1699 |1660 |1775 |1835 |} [[Lêer:Ger kerk Boarnburgum.jpg|duimnael|280px|links|Gereformeerde kerk van Boornbergum]] == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Smallingerland]] [[Kategorie:Nedersettings in Friesland]] tqqcrn4d6ljt6fmnmnkpohyigmgz2uw 0 101075 2891801 2868784 2026-04-09T09:59:40Z Jcb 223 2891801 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wêrelderfenisgebied |naam = Okavangodelta |beeld = [[Lêer:Okavango Delta map.png|290px]] |beeldbyskrif= Kaart van die Okavangodelta |lande = {{vlagland|Botswana}} |onderafdelings = |tipe = Natuur |kriteria = vii, ix, x |ID = 1432 |skakel = |streek = [[Afrika]] |duimdrukkerkaart = Botswana |duimdrukkerkaartbyskrif = Ligging van die Okavangodelta in Botswana |duimdrukkeretiketposisie = onderkant |duimdrukkerkaartgrootte = |kaart_byskrif = |breedtegraad = 19 |breedtegraad_m = 15 |breedtegraad_s = |breedtegraad_NS = S |lengtegraad = 22 |lengtegraad_m = 45 |lengtegraad_s = |lengtegraad_OW = O |koördinate = |jaar = 2014 |sessie = 38ste |uitbreiding = |bedreigd = }} Die '''Okavangodelta''' ([[Engels]]: ''Okavango Delta'') is 'n uitgestrekte [[rivierdelta]] in die noorde van [[Botswana]], waar die [[Okavangorivier]] in die [[Kalahari]]-[[woestyn]] "uitmond". Die delta word in die suide deur die Kunyere- en Thamalakane-skeur begrens, wat 'n hidrologiese grens tenoor die Okavangorivier vorm en 'n voortsetting van die [[Groot Skeurvallei]] is. Daardeur dreineer en verdamp die rivier en mond nie in 'n [[see]] of [[oseaan]] uit nie. Sommige vloedwaters dreineer in die [[Ngamimeer]].<ref>{{en}} Cecil Keen, 1997. [http://www.greatestplaces.org/notes/okavango.htm ''Okavango Delta'']</ref> Hier vorm die Okavangorivier in die half-ariede Kalahari-woestyn met meer as 20&nbsp;000 vierkante kilometer een van die [[dier]]erykste [[vleiland]]e in [[Afrika]]. Ná die [[Sudd]] aan die [[Nylrivier]] in [[Suid-Soedan]] en die Binne-Nigerdelta aan die [[Nigerrivier]] in [[Mali]] is die Okavangodelta die derde grootste binnedelta in Afrika.<ref>{{en}} T.S. McCarthy, 1993. The great inland deltas of Africa, Journal of African Earth Sciences, vol. 17, nr. 3, bl. 275–291</ref> [[Lêer:Kavango-Zambezi Transfrontier Conservation map de.png|duimnael|links|Kaart van die Kavango-Zambezi Oorgrensbewaringsgebied]] [[Lêer:Okavango11.jpg|duimnael|links|'n Tipiese streek in die Okavangodelta, met vrye [[Kanaal|kanale]] en [[Meer|mere]], [[moeras]]se en [[eiland]]e]] Aan die oostelike kant van die Okavangodelta is die Moremi-wildreservaat, 'n [[nasionale park]], geleë. Hierdie statistiese betekenis het gehelp om die Okavangodelta 'n posisie op die Lys van die Sewe Natuurlike Wonders van Afrika te verseker, wat op 11 Februarie 2013 in [[Arusha]], [[Tanzanië]], amptelik bekend gemaak is.<ref>{{en}} [http://sevennaturalwonders.org/africa sevennaturalwonders.org: ''Seven Natural Wonders of Africa''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151221103510/http://sevennaturalwonders.org/africa/ |date=21 Desember 2015 }}</ref> Op 22 Junie 2014 is die Okavangodelta deur [[Unesco]] as 1000ste [[wêrelderfenisgebied]] gelys.<ref>{{en}} [http://whc.unesco.org/en/news/1159 whc.unesco.org: ''World Heritage List reaches 1000 sites with inscription of Okavango Delta in Botswana'']</ref><ref>{{en}} [http://whc.unesco.org/en/news/1162 whc.unesco.org: ''Twenty six new properties added to World Heritage List at Doha meeting'']</ref> Die gebied het vroeër deel uitgemaak van die Makgadikgadimeer, 'n antieke meer, wat meestal opgedroog het in die vroeë [[Holoseen]]. Die buitewêreld het die eerste keer van die Okavangodelta gehoor toe [[David Livingstone]] in 1849 daarop afgekom het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Okavango-River |title=Okavango River |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=23 Maart 2020}}</ref> == Algemeen == [[Lêer:DeltaOkawango.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van die Okavangodelta met landsgrense op]] [[Lêer:Okavango Delta.jpg|duimnael|links|Lugbeeld van die Okavangodelta]] Die deltagebied van die Okavangorivier staan as die Okavangomoeras bekend. Dit is in die noordweste van Botswana geleë en beslaan gemiddeld 'n oppervlakte van sowat 16&nbsp;800&nbsp;km². Die gebied, wat uit talle waterlope, kleiner riviere en eilande bestaan, is min of meer driehoekig, met sy wydste deel aan die oostekant, waar die basislyn sowat 200&nbsp;m lank is. Die moeras word met somerreënwater uit [[Angola]] gevoed. Die Okavangorivier ontspring in Sentraal-Angola (waar dit as die Kubangorivier bekend staan) en vloei eers in 'n suidelike en daarna suidwestelike rigting. Die vloedwater bereik die moeras in die [[herfs]] en oorstroom die netwerk van waterlope en riviere. Sommige eilande verdwyn dan heeltemal onder die water terwyl ander net gedeeltelik oorstroom word. Die oppervlakte van die moeras is afhanklik van die sterkte van die vloed en kan met tot duisende km² wissel. Die voorkoms van die gebied verander ook voortdurend aangesien waterlope jaarliks opnuut gevorm word. Die vloedwater syfer geleidelik in die sandstreek weg en slegs sowat 3% daarvan bereik uiteindelik die panne en mere in die suide en ooste van die moeras. Die grootste mere is die Ngami en die Xau. Daar kan drie streke in die moeras onderskei word. Die nouer, westelike deel is altyd oorstroom en maak sowat een tiende van die totale oppervlakte uit. Die naasliggende gebied word net tydelik oorstroom, terwyl die oostelike basislyn selde oorstroom word en aansienlik minder van die vloedwater die lope daar bereik. Die streek is dan ook baie droër as die res van die moeras. Die belangrikste eiland in die moeras is Chiefs, wat betreklik sentraal geleë is. Dit strek vir sowat 120&nbsp;km in 'n suidoostelike rigting en is sowat 25&nbsp;km wyd. == Flora == [[Lêer:A View of the Delta.jpg|duimnael|links|'n Uitsig oor die Okavangodelta]] [[Lêer:Mokoro - Okavango-Delta.jpg|duimnael|[[Mokoro|Mekoro]] in die Okavangodelta, gekap uit die stamme van [[Worsboom|worsbome]]]] Die deel van die moeras wat altyd oorstroom is, is oortrek met ’n groot verskeidenheid waterplante wat op die stadig vloeiende stroom dryf. Kenmerkend vir hierdie streek is die [[papirus]]eilandjies wat oral tussen die rietbosse dryf. Dit lyk soos stukkies vaste, grysbruin grond, maar bestaan in werklikheid uit papirus en ander [[plant]]e waarvan die wortels verstrengel en met ’n stoflaag bedek is. Aangesien hierdie stoflaag mettertyd baie dik word, bied dit goeie voeding aan die plante wat daaruit groei. Die plantegroei bo en in die water is so dig dat groot dele net met die sogenaamde makorro's (kano's wat uit worsboomstamme gekap is) bevaar kan word. Langs die waterkant groei welige oewerbos, rietbosse, papirus, biesies en 'n verskeidenheid watergrasse. Die streek wat gereeld, maar net tydelik en gedeeltelik, oorstroom word, bestaan uit 'n breër netwerk van waterlope, talle eilande en vloedvlaktes. Naas die oewerbos word hier ook ander bome aangetref, onder meer [[wildevy]], [[akasia]], [[kiaat]], [[wildesering]] en [[Worsboom|worsbome]]. Hoër op teen die eilande groei mopaniebome en [[ilalapalm]]s (''Hyphaene crinita''). Die ilala met sy groot, waaiervormige blare aan die punt van 'n kaalstam, word hier besonder hoog. Rietbosse, biesies en watergras word in die waterlope aangetref. Die suidelike, noordelike en veral die oostelike buitewyke van die moeras asook Chiefs-eiland bestaan hoofsaaklik uit vleie en savannes. Waar daar rivierlope is, word dit met oewerbos omsoom, maar die bosstroke is selde breër as 'n halwe kilometer. Origens is die streek by uitstek mopanieveld aangesien die mopanieboom in die sanderige leemgrond floreer. Ander bekende boomspesies wat tussen die lang gras aangetref word, is die [[kameeldoring]], [[blinkblaar]], [[knoppiesdoring]] en [[ilalapalm]]. == Fauna == [[Lêer:Antílopes lechwes (Kobus leche), vista aérea del delta del Okavango, Botsuana, 2018-08-01, DD 27.jpg|duimnael|links|[[Rooibok]]ke (''Aepyceros melampus'') in die Okavangodelta]] [[Lêer:Cheetah at Sunset.jpg|duimnael|’n [[Suid-Afrika]]anse [[jagluiperd]] (''Acinonyx jubatus jubatus'') gesilhoeëtteer teen ’n vurige sonsondergang in die Okavangodelta]] Die Okavangomoeras huisves 'n groot aantal dierespesies; trouens, dit is een van die wildrykste gebiede ter wêreld. In die voortdurende oorstroomde streek wemel dit steeds van [[krokodil]]le, ondanks die feit dat hulle kwaai gejag word. Daar hou ook sowat 1&nbsp;500 [[seekoei]]e, wat egter aansienlik minder is as in die noordelike deel van die rivier self. Die gebied is armer aan [[vis]] as ander watergebiede in Afrika omdat die voedingswaarde van die water betreklik laag is. [[Kurper]]s word verreweg die meeste aangetref, maar daar is ook [[Labeo|babers]], [[moddervis]] en [[tiervis]] in die riviere. Die moeras is besonder ryk aan [[voël]]s. Langs vlak water word [[kraanvoël]]s, [[reier]]s, [[maraboe]]s, [[saalbekooievaar]]s, [[Afrika-lepelaar]]s, [[ibis]]se en [[Pelikaan|pelikane]] aangetref, terwyl die dieper water met talle wilde-eende, [[makpou]]e, [[kolgans]]e en [[duiker]]s bevolk is. Die langtoon word oral aangetref waar die water met [[waterlelie]]s oortrek is, terwyl [[visarend]]e, [[visvangers]], [[troupante]], [[rooivink]]e, [[Pylsterteend|pylsterte]], [[rooiborsfiskale]] en [[suikerbekkies]] ook volop is. Waar die rivierwalle hoër is, maak duisende [[mikstertbyvanger]]s in die walle nes. In die minder waterryke streke word ook [[neushoringvoëls]], [[kwêvoël]]s, [[Korhaan|korhane]], [[kiewiete]], [[bosveldpapegaai]]e, [[gompou]]e en [[heuningvoëls]] aangetref. Diep in die moeras hou daar die [[waterkoedoe]] (''Tragelaphus spekei''), 'n [[antiloop]] wat hom besonder goed by die nat omgewing aangepas het. Sy kloutjies is langer, breër en platter as die van ander [[wildsbok]]ke en dit stel hom in staat om maklik deur die modder te beweeg. Hy skuil in die oewerbos en riete, wei dikwels in die vlak water en is 'n kragtige swemmer. 'n Ander antiloop wat volop in die moeras is, is die [[rooilechwe]] (''Kobus leche''). Hy kom veral in die rietbosse van die tydelik oorstroomde streek voor en is ook ’n goeie swemmer. Die droër savannes is die tuiste van die [[buffel]]. Hoewel trofeejagters hul getalle taamlik uitgedun het, maak buffels, [[rooibok]]ke, baster- [[waterbok]]ke sowat 60% van die moeras se wildstapel uit. Ander diere wat in die savanne aangetref word, is [[koedoe]]s, [[waterbok]]ke, [[blouwildebees]]te, [[basterhartbees]]te, [[kameelperd]]e en [[bontkwagga]]s (''Equus burchelli''). Ook [[leeu]]s, [[jagluiperd]]s, [[luiperd]]s, [[wildekat]]te, [[jakkals]]e en [[hiëna]]s kom in die savanne voor, en [[Bobbejaan|bobbejane]], [[Aap|ape]], [[Vlakvark|vlak]]-, [[Erdvark|erd]]- en [[ystervark]]e en [[ratel]]s hou selfs daar. 'n Dier wat die wildernis by uitstek simboliseer, is die [[olifant]]. Van wee hul kosbare [[ivoor]]tande word baie olifante wettig en ook onwettig deur jagters geskiet. Olifante word veral tussen die [[mopanie]]- en [[knoppiesdoring]]bome aangetref omdat hulle graag hierdie bome se bas vreet. == Natuurbewaring == [[Lêer:BundPhoto.JPG|duimnael|Vloedbeheerbultjies vir vloedresessie-opbrengs in die molapo's van die Okavangodelta]] [[Lêer:Okavango kanal.jpg|duimnael|Voortdurend waterdraende kanaal]] Botswana se regering doen baie om die fauna en flora van die Okavangomoeras te bewaar. Navorsingsprojekte word in die gebied onderneem en bewaringskonferensies waarby ook natuurstigtings en wildleweverenigings van elders betrek word, word soms gehou. In die groot, ongerepte [[Moremiwildreservaat]] suid van die [[Khwairivier]] geld streng bewaringsmaatreëls. Die reservaat is onlangs aansienlik vergroot deurdat [[Chiefs-eiland]] bygevoeg is. Daar is ook sekere jagbeperkings vir die gebied buite die reservate en ’n goed georganiseerde veldwagtersdiens met ervare spoorsnyers en radioverbindings is ingestel om die wildwette te handhaaf. Botswana is dan ook een van die enkele Afrikalande met bestendige olifanttroppe. Die nywerheidsontwikkeling van Botswana hou verskeie gevare vir die gebied in. Aangesien daar ’n groot watertekort in die res van die land heers, bestaan daar reeds planne om 'n groot gebied uit die moeras te besproei. Dit, tesame met waterbesoedeling vanuit moontlike nywerhede en myne, kan die [[ekologie]] van die moeras drasties verander. Die water is juis al in ’n mate besoedel. Ook die bestryding van die gevreesde [[tsetsevlieg]] en ander insekte met gifstowwe kan die natuurlewe benadeel. Tot dusver het die gifstof (''Endosulphan'') wat vir die bestryding van die tsetsevlieg gebruik word, nog geen beduidende invloed gehad nie, maar daar word gevrees dat beeskuddes die gebied sal binnestroom as die tsetsevlieg uitgeroei is en dit sal waarskynlik die wild verdring. Teenswoordig lyk dit asof die besproeiingskema voorlopig nie aangepak gaan word nie, ofte wel dan nie op groot skaal nie, aangesien dit baie duur sal wees en ook omdat die [[landbou]]grond in die aangrensende gebiede baie swak is. ’n Verdere belangrike oorweging is die toeloop van toeriste na die moeras. [[Toerisme]] en die inkomste uit jagpermitte is een van Botswana se belangrikste inkomstebronne. Word die natuurlewe geskaad, sal toerisme beslis afneem. Dat die owerheid bewus is van die belang van die bewaring van die wildlewe, blyk uit die feit dat veel minder grootskaalse jag safari's as vroeër aangebied word. Teenswoordig reis sowat tien keer meer toeriste- en kamerajagtersafari's na die moeras as jagsafari's. == Sien ook == * [[Lys van Wêrelderfenisgebiede]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronnelys == * ''[[Wêreldspektrum]]'', 1982, {{ISBN|0-908409-62-1}}, volume 21, bl. 83 == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Okavango Delta|Okavangodelta}} * {{en}} {{Wikivoyage|Okavango_Delta|Okavangodelta}} * {{en}} [https://www.okavango.com/ Algemene inligting oor die Okavangodelta] [[Kategorie:Deltas]] [[Kategorie:Landvorme van Botswana]] [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Botswana]] krvr37hoslnfxz22cvum6dd7pxvw1xr 0 101254 2891636 2625626 2026-04-08T13:06:19Z Oesjaar 7467 /* Eksterne skakels */ Verbeter 2891636 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #FFFFFF; background: #003399; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Acapulco'''</span><br /> [[Lêer:Acapulco Collage 2013.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Location Acapulco de Juarez.png|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:AyuAcaEscudo.png|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of None.svg|90px|senter|border]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Meksiko}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Meksiko|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Guerrero.svg|20px|border]] [[Guerrero]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|16|51|N|99|54|W|aansig=inlyn,titel}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Gestig op''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[12 Maart]] [[1550]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 85 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 30 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2010) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 673&nbsp;479 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 7&nbsp;923/vk km |- | &nbsp;- Metropolitaanse gebied | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 863&nbsp;431 |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | CST ([[UTC]] -6) |- |&nbsp;'''Somertyd''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | CDT (UTC -5) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Klimaat''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Tipe | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Tropiese klimaat |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse temperatuur | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 27,9&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gem. temp. Januarie/Julie | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 26,8 / 28,7&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse neerslae | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;336,8 mm |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Luis Uruñuela Fey |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike Webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.acapulco.gob.mx/ ''acapulco.gob.mx''] |- style="border-top:1px solid #999;" |} '''Acapulco''' is 'n vakansie- en hawestad aan die [[Stille Oseaan]] in die [[Deelstate van Meksiko|deelstaat]] [[Guerrero]], [[Meksiko]]. Die stad is ongeveer 300&nbsp;km (190 myl) suidwes van [[Meksikostad]] langs 'n diep, halfronde [[baai]] geleë. Skepe tussen [[Panama]] en [[San Francisco]] stop gereeld hier oor. Acapulco is 'n [[Nahuatl]] woord wat digte riete beteken. Die stad dien sedert die 16de eeu as 'n hawestad. Dit was in die 1950's baie gewild onder die filmsterre van [[Hollywood]] en net so gewild soos die [[Franse Riviera]]. ==Otis== Op 27 Oktober 2023 is die stad getref deur Otis, 'n Pasifiese [[orkaan]] van kategorie 5. Daar is 27 mense dood en baie skade. Pasifiese orkane tref gewoonlik nie die kus van Meksiko nie en die stad was nie daarop voorberei nie. Die storm het ook baie vinnig in krag toegeneem.<ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2023/10/26/weather/hurricane-otis-acapulco-mexico-impact-thursday/index.html|publisher=CNN|title=Hurricane Otis kills at least 27 in devastating blow to Acapulco, Mexico, that tore through high-rises and inundated roads}}</ref> <gallery widths="180" heights="180"> Lêer:Acapulco Nautico area in Acapulco, Mexico.jpg|Hawe Lêer:Acapulco Beach.jpg|Strand Lêer:Downtown of Acapulco, Mexico.jpg|Agterdorp </gallery> == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Acapulco}} == Verwysings == {{verwysings}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Kusstede]] [[Kategorie:Nedersettings in Meksiko]] qjiehvkrpszyryjenral6l1o4d489sy 6 103060 2891813 1381232 2026-04-09T11:24:29Z JMK 649 descr 2891813 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Kerkgebou van die [[NG gemeente Drie Riviere]]. Die leraars word as Leraar Ds. J.D. Scott en Kapelaan Ds. C.J. Krige aangedui. Joh 11:28: ''Ons Leermeester is hier en Hy roep jou.'' Die gebou is onder leiding van Ds. J.J. (Hannes) van As opgerig wat tydens 'n langverlof ook kerkbou bestudeer het. Ds. van As se gade het die hoeksteen gelê. Die argitek was Mnr. Groenewald, wat uit die Ermelo-distrik afkomstig was. |bron=[http://genza.org.za/bonus/main.php?g2_itemId=17136 Gebruik met verlof van die GGSA] |datum=2012 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Peet Schabort |ander_weergawes=Geen }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{Kopiereg-erkenning}} gaidc04lzz2ts4oza69yptqganstelm 6 103316 2891792 1528587 2026-04-09T09:45:36Z JMK 649 +kat 2891792 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Ds. Johannes Jacobus (Hannes) van As (29-9-1923 [[Koppies]] – 5-9-1995 Pretoria) het op [[Bethlehem, Vrystaat|Bethlehem]], Oranje-Vrystaat, skoolgegaan en aan [[Universiteit Stellenbosch]] en [[Princeton-universiteit]] gestudeer. Hy het sy doktorsgraad by [[Utrecht-universiteit]] in Nederland behaal. Hy was leraar by [[NG gemeente Drie Riviere]], [[NG gemeente Beaufort-Wes]] (1962 tot 1968), [[NG gemeente Wespoort]] (1968 tot 1977) en [[NG gemeente Northam]] (1977 tot 1980's), en was dan professor in [[Ou Testament]] by die [[Universiteit van die Noorde]]. |bron=Sinode-album van Transvaal |datum=1957 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Predikante van die Nederduitse Gereformeerde Kerk]] h3cli0n85ww5jeprec0dkfenj6nayqt 0 103385 2891751 2232536 2026-04-09T08:13:33Z Aliwal2012 39067 2891751 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Maatskappy |naam = Daihatsu |kenteken = [[Lêer:Daihatsu.png|180px]] |tipe = |stigting = 1 Maart 1907 |ligging_stad = [[Osaka]] |ligging_land = [[Japan]] |ligging = |liggings = |sleutelpersone = Koichi Ina ([[Voorsitter]])<br />Masanori Mitsui ([[President]]) |gebied_bedien = |industrie = Motorvervaardiger |produkte = [[Motorvoertuig|motorvoertuie]] |dienste = |inkomste = |bedryfsinkomste = $1.34 miljard (2006) |netto_inkomste = $4 miljard (2006) |getal_werknemers = 11,873 |ouer = [[Toyota Groep]] (51.2%) |afdelings = |dogtermaatskappye = |slagspreuk = |tuisblad = [http://www.daihatsu.com/ ''Daihatsu.com''] |ontbind = |voetnotas = |intl = }} [[Lêer:Brick transport vehicles.jpg|duimnael|350px|Daihatsu-bakkie wat bakstene in [[Egipte]] vervoer]] '''Daihatsu Motor Co., Ltd.''' (ダイハツ工業株式会社 | Daihatsu Kōgyō Kabushiki-gaisha) is die oudste [[Japan|Japann]]ese [[motorvoertuig]]<nowiki/>vervaardiger. Die hoofkantoor is in Ikeda, [[Osaka]]. == Modelle == * [[Daihatsu Applause|Applause]] * [[Daihatsu Atrai|Atrai]] * [[Toyota Agya|Ayla / Toyota Agya / Toyota Wigo]] * [[Daihatsu Bee|Bee]] * [[Daihatsu Ceria|Ceria]] * [[Daihatsu Charade|Charade]] / [[Toyota Vitz]] * [[Daihatsu Charmant|Charmant]] / [[Toyota Corolla]] * [[Daihatsu Compagno|Compagno]] * [[Daihatsu Consorte|Consorte]] * [[Daihatsu Copen|Copen]] * [[Daihatsu Cuore|Cuore]] * [[Daihatsu Domino|Domino]] * [[Daihatsu Esse|Esse]] * [[Daihatsu Grand Move|Grand Move]] / Pyzar * [[Daihatsu Gran Max|Gran Max]] * [[Daihatsu Fellow|Fellow]] * [[Daihatsu Fellow Max|Fellow Max]] * [[Daihatsu Fourtrak|Fourtrak]] / [[Toyota Blizzard]] * [[Daihatsu Luxio|Luxio]] * [[Daihatsu Materia|Materia/Coo]] / [[Toyota bB]] * [[Daihatsu Max|Max]] * [[Daihatsu Mebius|Mebius]] / [[Toyota Prius α]] * [[Daihatsu Mira|Mira]] / [[Daihatsu Mira Gino|Mira Gino]] * [[Daihatsu Move|Move]] * [[Daihatsu Leeza|Leeza]] * [[Daihatsu Naked|Naked]] * [[Daihatsu Opti|Opti]] * [[Daihatsu Rocky|Rocky]] / [[Daihatsu Feroza|Feroza]] * [[Daihatsu Storia|Sirion/Storia]] / Toyota Duet * [[Daihatsu Boon|Sirion/Boon]] / Toyota Passo * [[Daihatsu Sonica|Sonica]] * [[Daihatsu Sportrak|Sportrak]] * [[Daihatsu Taft|Taft]] * [[Daihatsu Tanto|Tanto]] * [[Daihatsu Taruna|Taruna]] * [[Daihatsu Terios|Terios]] / Toyota Cami * [[Daihatsu Terios|Terios/Be-Go]] / Toyota Rush * [[Daihatsu Valera|Valera]] * [[Daihatsu Wake|Wake]] * [[Toyota Avanza|Xenia / Toyota Avanza]] * [[Daihatsu YRV|YRV]] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * [http://www.daihatsu.co.jp Daihatsu (Amptelike Korporatiewe Webwerf in Japannees)] * [http://www.daihatsu.com Daihatsu (Webwerf in Engels)] {{Saadjie}} [[Kategorie:Daihatsu| ]] [[Kategorie:Japannese motorvervaardigers]] [[Kategorie:Toyota]] 5as006z9ese6fwnbfdu827spbtnh3pp 2891789 2891751 2026-04-09T09:23:02Z Aliwal2012 39067 2891789 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Maatskappy |naam = Daihatsu |kenteken = [[Lêer:Daihatsu.png|220px]] |tipe = Dogtermaatskappy |stigting = 1 Maart 1907 |ligging_stad = [[Osaka]] |ligging_land = [[Japan]] |ligging = |liggings = |sleutelpersone = Koichi Ina (Voorsitter)<br />Masanori Mitsui ([[President]]) |gebied_bedien = |industrie = Motorvervaardiger |produkte = [[Motorvoertuig|Motorvoertuie]] |dienste = |inkomste = |bedryfsinkomste = $1.34 miljard (2006) |netto_inkomste = $4 miljard (2006) |getal_werknemers = 11&nbsp;873 |ouer = [[Toyota Groep]] (51.2%) |afdelings = |dogtermaatskappye = |slagspreuk = |tuisblad = [http://www.daihatsu.com/ ''Daihatsu.com''] |ontbind = |voetnotas = |intl = }} [[Lêer:Brick transport vehicles.jpg|duimnael|350px|Daihatsu-bakkie wat bakstene in [[Egipte]] vervoer]] '''Daihatsu Motor Co., Ltd.''' (ダイハツ工業株式会社 | Daihatsu Kōgyō Kabushiki-gaisha) is die oudste [[Japan|Japann]]ese [[motorvoertuig]]vervaardiger. Die hoofkantoor is in Ikeda, [[Osaka]]. == Modelle == * [[Daihatsu Applause|Applause]] * [[Daihatsu Atrai|Atrai]] * [[Toyota Agya]] / Toyota Wigo * [[Daihatsu Bee|Bee]] * [[Daihatsu Ceria|Ceria]] * [[Daihatsu Charade|Charade]] / [[Toyota Vitz]] * [[Daihatsu Charmant|Charmant]] / [[Toyota Corolla]] * [[Daihatsu Compagno|Compagno]] * [[Daihatsu Consorte|Consorte]] * [[Daihatsu Copen|Copen]] * [[Daihatsu Cuore|Cuore]] * [[Daihatsu Domino|Domino]] * [[Daihatsu Esse|Esse]] * [[Daihatsu Grand Move|Grand Move]] / Pyzar * [[Daihatsu Gran Max|Gran Max]] * [[Daihatsu Fellow|Fellow]] * [[Daihatsu Fellow Max|Fellow Max]] * [[Daihatsu Fourtrak|Fourtrak]] / [[Toyota Blizzard]] * [[Daihatsu Luxio|Luxio]] * [[Daihatsu Materia|Materia/Coo]] / [[Toyota bB]] * [[Daihatsu Max|Max]] * [[Daihatsu Mebius|Mebius]] / [[Toyota Prius α]] * [[Daihatsu Mira|Mira]] / [[Daihatsu Mira Gino|Mira Gino]] * [[Daihatsu Move|Move]] * [[Daihatsu Leeza|Leeza]] * [[Daihatsu Naked|Naked]] * [[Daihatsu Opti|Opti]] * [[Daihatsu Rocky|Rocky]] / [[Daihatsu Feroza|Feroza]] * [[Daihatsu Storia|Sirion/Storia]] / Toyota Duet * [[Daihatsu Boon|Sirion/Boon]] / Toyota Passo * [[Daihatsu Sonica|Sonica]] * [[Daihatsu Sportrak|Sportrak]] * [[Daihatsu Taft|Taft]] * [[Daihatsu Tanto|Tanto]] * [[Daihatsu Taruna|Taruna]] * [[Daihatsu Terios|Terios]] / Toyota Cami * [[Daihatsu Terios|Terios/Be-Go]] / Toyota Rush * [[Daihatsu Valera|Valera]] * [[Daihatsu Wake|Wake]] * [[Toyota Avanza|Xenia / Toyota Avanza]] * [[Daihatsu YRV|YRV]] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * [http://www.daihatsu.co.jp Daihatsu (Amptelike korporatiewe webwerf in [[Japannees]])] * [http://www.daihatsu.com Daihatsu (Webwerf in Engels)] {{Saadjie}} [[Kategorie:Daihatsu| ]] [[Kategorie:Japannese motorvervaardigers]] [[Kategorie:Toyota]] d85jp71bqjsimu1nzjr14xiz8rbt94x 2891791 2891789 2026-04-09T09:38:28Z Aliwal2012 39067 2891791 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Maatskappy |naam = Daihatsu Motor Co. Ltd. |kenteken = [[Lêer:Daihatsu.png|220px]] |tipe = Dogtermaatskappy |stigting = 1 Maart 1907 |ligging_stad = [[Osaka]] |ligging_land = [[Japan]] |ligging = |liggings = |sleutelpersone = Koichi Ina (Voorsitter)<br />Masahiro Inoue ([[President]]) |gebied_bedien = |industrie = Motorvervaardiger |produkte = [[Motorvoertuig|Motorvoertuie]] |dienste = |inkomste = |bedryfsinkomste = $1.34 miljard (2006) |netto_inkomste = $4 miljard (2006) |getal_werknemers = 11&nbsp;873 |ouer = [[Toyota Groep]] (51.2%) |afdelings = |dogtermaatskappye = |slagspreuk = |tuisblad = [http://www.daihatsu.com/ ''Daihatsu.com''] |ontbind = |voetnotas = |intl = }} [[Lêer:Brick transport vehicles.jpg|duimnael|350px|Daihatsu-bakkie wat bakstene in [[Egipte]] vervoer]] '''Daihatsu Motor Co., Ltd.''' (ダイハツ工業株式会社 | Daihatsu Kōgyō Kabushiki-gaisha) is die oudste [[Japan|Japann]]ese [[motorvoertuig]]vervaardiger. Die hoofkantoor is in Ikeda, [[Osaka]]. == Modelle == * [[Daihatsu Atrai|Atrai]] * [[Toyota Agya]] / Toyota Wigo * [[Daihatsu Charade|Charade]] / [[Toyota Vitz]] * [[Daihatsu Charmant|Charmant]] / [[Toyota Corolla]] * [[Daihatsu Copen|Copen]] * [[Daihatsu Grand Move|Grand Move]] * [[Daihatsu Gran Max|Gran Max]] * [[Daihatsu Luxio|Luxio]] * [[Daihatsu Mira|Mira]] / [[Daihatsu Mira Gino|Mira Gino]] * [[Daihatsu Move|Move]] * [[Daihatsu Rocky|Rocky]] / [[Daihatsu Feroza|Feroza]] * [[Daihatsu Storia|Sirion/Storia]] / Toyota Duet * [[Daihatsu Boon|Sirion/Boon]] / Toyota Passo * [[Daihatsu Taft|Taft]] * [[Daihatsu Tanto|Tanto]] * [[Daihatsu Thor|Thor]] * [[Daihatsu Terios|Terios]] / Toyota Cami * [[Daihatsu Terios|Terios/Be-Go]] / Toyota Rush * [[Toyota Avanza]] * [[Daihatsu Xenia|Xenia]] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * [http://www.daihatsu.co.jp Daihatsu (Amptelike korporatiewe webwerf in [[Japannees]])] * [http://www.daihatsu.com Daihatsu (Webwerf in Engels)] {{Saadjie}} [[Kategorie:Daihatsu| ]] [[Kategorie:Japannese motorvervaardigers]] [[Kategorie:Toyota]] rxgy7uxmvugv5s25ermgoknhcns2rgd 0 103387 2891733 2682218 2026-04-09T06:11:25Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891733 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Motorvoertuig | image = [[Lêer:Daihatsu Sirion 1.0 SE - Flickr - mick - Lumix.jpg|280px]] | caption = Daihatsu Boon | name = Daihatsu Boon | aka = [[Toyota Passo]] (Japan)<br /> [[Subaru Justy]] (Europa)<br /> [[Daihatsu Sirion]]<br /> [[Perodua Myvi]] | manufacturer = [[Daihatsu]] | production = 2004-2023 | body_style = 5-deur luikrug | class = | layout = Voorenjin, voor-/vierwielaandrywing | engine = | predecessor =[[Daihatsu Storia]] | successor = }} Die '''Daihatsu Boon''' is 'n kompakte luikrugmotor wat deur die Daihatsu Motormaatskapy vir die Japannese mark vervaardig en verkoop is. == Oorsig == Die eerste en tweede generasie modelle is saam met Toyota Motorkorporasie ontwikkel, gebaseer op 'n platform vir A-segment voertuie, insluitend die bestaande Mira en Move "kei"-motors, met beplanning, bemarking en ontwerp deur Toyota gelei, en ontwikkeling en produksie deur Daihatsu gelei. Die eerste generasie is die opvolger van die Storia. In Japan is dit deur Toyota as die Passo vrygestel ('n opvolger van die Duet, wat deur Daihatsu op 'n OTV-basis verskaf is). Anders as die Storia/Duet, is die Boon/Passo gesamentlik deur die twee maatskappye ontwikkel, so alhoewel hulle kenteken-gemanipuleerde sustermodelle was, was hulle nie OTV's nie<ref>Die naam van die slim toegangstelsel was egter Daihatsu se "Keyfree System" vir beide die Boon en Passo.</ref>. Alhoewel beide deur die Daihatsu Motormaatskapy vervaardig is, was daar dus geen gemeenskaplikheid in die modelle nie, en die vervaardigers was die Daihatsu Motormaatskapy vir die Boon en die Toyota Motorkorporasie (vervaardig deur Daihatsu Motor) vir die Passo. In sy derde generasie het die Passo 'n OTV-model van die Boon geword met die Daihatsu Motormaatskapy as vervaardiger (dus het die modelkode van die derde generasie Passo M700A/M710A volgens Daihatsu se styl geword). == Eerste generasie M300S/M310S/M301S/M312S (2004-2010) == {{Inligtingskas Motorvoertuig|name=Daihatsu Boon (eerste generasie)|image=[[Lêer:Daihatsu Boon X4.jpg|280px]]|caption=Daihatsu Boon X4|origin=|production=Junie 2004 - Februarie 2010|assembly={{JPN}} ([[Ikeda]], [[Osaka-prefektuur]])|engine=1.0 L 1KR-FE R3 DOHC DVVT<br /> 1.3 L K3-VE R4 DOHC DVVT<br /> 1.0 L KJ-VET turbo-R4 DOHC DVVT (slegs X4)|layout=Voorenjin, voor-/vierwielaandrywing|transmission=4-gang outomaties<br /> 5-gang handrat (slegs X4 in Japan en oorsese modelle)|length=3 600 - 3 630 mm|width=1 665 mm|height=1 535 - 1 550 mm|weight=900 - 980 kg|wheelbase=2 440 mm|suspension=Voor: Stutvering<br /> Agter: Torsiebalk (VV)/3-skakel/sleepskakel (4WA)|predecessor=[[Daihatsu Storia]]|aka=[[Toyota Passo]] (eerste generasie)<br /> [[Subaru Justy]] (vierde generasie; Europa)<br /> [[Daihatsu Sirion]] (tweede generasie; Europa & Suid-Afrika)}} Die enjin is 'n nuut ontwikkelde 1,0L Daihatsu 1KR-FE 3-silinder DOHC 12-klep, 52 kW natuurlik geaspireerde enjin of 'n 1,3L Daihatsu K3-VE 4-silinder DOHC 16-klep, 66 kW natuurlik geaspireerde enjin. Buite Japan word dit hoofsaaklik onder die Daihatsu-handelsmerk verskaf en verkoop as die Daihatsu Sirion (tweede generasie, eerste generasie was die Storia). In Maleisië het Perodua ook 'n model met 'n ander voorkoms, ens., as die Perodua Myvi vervaardig en verkoop. Die Myvi is ook na Indonesië uitgevoer, waar dit as die Daihatsu Sirion verkoop is. Dit is sedert die herfs van 2007 op 'n OTV-grondslag aan Fuji Heavy Industries verskaf, en is in Europa as die Subaru Justy (eksklusiewe oorsese verkoopsmodel, 4de generasie) verkoop. == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Daihatsu|Boon]] pwuabcpyxz9hul6z8f14zace6j5ym8b 0 115566 2891680 2891590 2026-04-08T18:05:09Z SpesBona 2720 Wysiging deur [[Special:Contributions/~2026-21566-93|~2026-21566-93]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 2474500 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy|datum=Augustus 2017}} '''Zenobia Kock''' is ’n [[Afrikaans]]e [[skrywer]]. == Lewe en werk == Zenobia Anna Susanna Kotzé is op 24 Januarie 1958 op [[Wesselsbron]] gebore as die oudste van drie dogters. Sy word op die plaas Cherabe naby Wesselsbron groot waar haar ouers boer en gaan op die dorp skool, waar sy in 1975 aan Sandveld Sekondêre Skool matrikuleer. Tydens ’n Christelike Studentevereniging [[CSS|(CSV)]] kamp kom sy tot bekering. Sy spandeer in 1976 ’n jaar by die Burgerlike Beskermingskollege op [[George]] en studeer dan vanaf 1977 verder aan die [[Universiteit van die Vrystaat|Universiteit van die Oranje-Vrystaat]]. Hier behaal sy in 1979 ’n B.A.-graad en in 1980 ’n B.A. Honneurs-graad in Kommunikasiekunde met die doel om ’n ondersoekende joernalis te word. Daarna werk sy vanaf 1981 tot 1984 as marknavorser by Market Research Africa in Johannesburg, terwyl sy in [[Hillbrow]] en [[Berea]] in woonstelle bly. In 1985 gaan sy saam met ’n vriendin op ’n rugsaktoer deur [[Europa (maan)|Europa]], waar sy om die beurt reis en los werkies doen. Na haar terugkeer in 1986 werk sy weer vir ’n ruk by Market Research Africa en ontmoet in hierdie tyd haar aanstaande predikantman Ben Kock, destyds hulpleraar by die NG Kerk [[Aasvoëlkop]]-gemeente. Hulle trou en haar man aanvaar in 1987 ’n beroep na die NG Sendingkerk (nou Verenigende Gereformeerde Kerk) in [[Colesberg]], waar hulle die plaaslike bruin gemeente van Lowryville bedien. Hulle het een dogter, Coyla. Op Colesberg doen sy behalwe die gewone werk van ’n predikantsvrou ook die boeke vir ’n Educare-sentrum se crèche in die swart woonbuurt. Sy behoort aan ’n leeskring en is ouderling en Sondagskoolonderwyser in die kerk. Later word sy onderwyseres by die Hoërskool Colesberg op die dorp, terwyl sy steeds aktief deelneem aan die gemeenskap se aktiwiteite. So help sy met ’n leesprojek, die maak van goedkoop skoolklere en die stig van ’n skool vir straatkinders waar hulle vaardighede kan aanleer. Sy verhuis vir ’n ruk na [[Skotland]], waar sy haar tweede roman voltooi. By haar terugkeer na Suid-Afrika gaan woon sy in [[Mthatha|Umtata]] in die Transkei. In 2002 tree sy by Woordfees op [[Stellenbosch]] op waar sy uit haar werk voorlees. == Skryfwerk == Op universiteit skaf sy vir haar ’n tweedehandse tikmasjien aan en begin skryf. Haar kortverhale verskyn dan vanaf Maart 1980 periodiek in ''Huisgenoot'', die eerste waarvan “''Die man in haar lewe''” was. ''Huisgenoot'' publiseer ook die verhale “''Swerwersliefde''” in September 1980, “''Die vrou en die jongeling''” in Januarie 1983 en die opvolg hierop in Maart 1984. Tussenin word vele van haar verhale vir publikasie afgekeur, wat haar motiveer om in 1995 die ATKV-Herfsskryfskool in Potchefstroom by te woon. Hier word sy aangemoedig om ’n boek te skryf, wat sy toe ook doen.<ref>Olivier, Fanie “Beeld” 3 Julie 2000</ref>“''Die mense wat so rou is''” beskryf die dood van ’n klein plaasseuntjie en die raaiselagtige verdwyning daarna van ’n konserwatiewe wit plaasvrou, wat ten spyte van haar politieke oortuigings nogtans die lewensomstandighede van haar swart arbeiders verbeter. Die verhaal word vertel vanuit die perspektief van ’n predikantsvrou, Maria Marais, wat betrokke raak en dan leidrade en vermoedens navolg deur die blanke woonbuurt Donkerbos, die bruin woonbuurt Lourentia en die swart woonbuurt Thuthwini. Die ontknoping van die misdaad betrek vier predikante van verskillende denominasies en rassegroepe en bied ’n vernuwende blik op die verhoudings tussen die rasse en skuld, haat en vrede. Dit belig ook die kulture en leefwyse van die verskillende rassegroepe en die onbegrip wat daar tussen hulle heers. Boweal is dit ook ’n opwindende speurverhaal, waar die predikantsvrou geen steen onaangeroer laat om die vermiste vrou op te spoor nie. In 2001 is “''Die mense wat so rou is''” op die kortlys vir die toekenning van die RAU Mardene Marais-prys vir debuutwerk.<ref>Hambidge, Joan “Beeld” 19 November 2012: http://joanhambidge.blogspot.co.za/2013/01/zenobia-kock-die-kruppel-engel-2012.html</ref>“''Die kruppel engel''”<ref>Schoonraad, Casha-Mae “Rapport” 3 Februarie 2013</ref> is ’n aangrypende jeugroman (wat volwassenes ook sal geniet) oor identiteit, ras, geslag en taal, waar die impak van ongevraagde swangerskappe, armoede, molesterings en die soeke na ’n plek om te behoort ondersoek word. Tina bly op ’n skaapplaas waar haar aanneem-pa ’n skaapwagter is. Sy vermoed haar werklike pa is die boer van Engelsplaas, waar daar ’n engel is. Uiteindelik gee die kreupel padloper Jakob haar die raad om haar werklike pa vir geld te vra. In 2015 verower haar radiodrama “''Die nag van die wyses''” die derde plek in die jaarlikse Sanlam en Radiosondergrense se radiodramakompetisie. Die beoordelaars beskryf dit as ’n “pragtige, poëtiese teks<ref>RSG Plus se webwerf op 30 November 2015: http://www.rsgplus.org/drama/rsg-radiodrama-wenners-aangekondig/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422162646/http://www.rsgplus.org/drama/rsg-radiodrama-wenners-aangekondig/ |date=22 April 2016 }}</ref> Dit is ’n tipe Kersverhaal met heelwat kinkels. == Publikasies == {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |2000 |Die mense wat so rou is |- |2012 |Die kruppel engel |} == Bronnelys == === Boeke === * Van Coller, H.P. (red.) “Perspektief en Profiel Deel 3” Van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe  2006 === Tydskrifte en koerante === * Maartens, Maretha “Speurverhaal uit die pienk pastorie” “Vrouekeur” 25 Augustus 2000 === Internet === * Bookslive: http://protea.bookslive.co.za/blog/2013/04/16/die-kruppel-engel-deur-zenobia-kock-by-protea-boekwinkel-bekend-gestel/ * Britz, Elretha Volksblad: http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2001/06/4/8/6.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * LitNet ATKV-Skrywersalbum 30. September 2010: www.litnet.co.za * Protea Boekhuis: http://www.proteaboekhuis.com/index.php/protea-outeurs-authors * Rautenbach, Elmari Oulitnet: http://www.oulitnet.co.za/seminaar/zeno.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170621140406/http://oulitnet.co.za/seminaar/zeno.asp |date=21 Junie 2017 }} * RSG Plus: http://www.rsgplus.org/drama/rsg-radiodrama-wenners-aangekondig/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422162646/http://www.rsgplus.org/drama/rsg-radiodrama-wenners-aangekondig/ |date=22 April 2016 }} * Worldcat: http://www.worldcat.org/identities/lccn-no2001-87975/ === Ongepubliseerde dokumente === * Kock, Zenobia “Biografiese skets” [[Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum en Navorsingsentrum]]  (NALN) Bloemfontein Maart 2001 === Resensies === {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Kock, Zenobia}} [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1958]] bk2b1tjwuhijvdocesikrge94rpr9tx 0 117010 2891745 2404215 2026-04-09T06:21:56Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891745 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Universiteit |naam = Evangeliese Teologiese Fakulteit |beeld = Evangelische Theologische Faculteit.JPG |beeldbyskrif = Die Evangeliese Teologiese Fakulteit, Leuven |latyn_naam = |leuse = ''Fides Quaerens Intellectum'' |leuseafr = Geloof soek Verstandhouding |leuseeng = ''Faith Seeking Understanding'' |gestig = [[1919]] |gesluit = |tipe = Privaatuniversiteit |affiliasie = |befondsing = |amptenaar_in_beheer = |voorsitter = |voorsittende beampte= |kanselier = |president = |visie-president = |superintendent = |provoos = |visie_kanselier = |rektor = Jos de Kock<ref>{{nl}} [https://www.etf.edu/etf/organisatie/bestuur/ Bestuur], ETF, Leuven</ref> (2019–''hede'') |prinsipaal = |dekaan = Andreas J. Beck (2004–''hede'') |direkteur = |fakulteit = |personeel = 60 |studentetal = 189 |voorgraadse studente= 76 |nagraadse studente = 72 |doktoraal = 39 |ander = |ligging = [[Leuven]], [[België]] |stad = [[Leuven]] |provinsie = [[Vlaams-Brabant]] |land = [[België]] |coor = {{Koördinate|50|52|5|N|4|39|50|O|tipe:landmark|aansig=inlyn,titel}} |kampus = Stedelik |voormalige_name = |free_label = |free = |sport = |kleure = |bynaam = |gelukbringer = |affiliasies = |webtuiste = [http://www.etf.edu/ etf.edu] |logo = |voetnotas = }} Die '''Evangeliese Teologiese Fakulteit''' ([[Nederlands]]: ''Evangelische Theologische Faculteit''; afgekort as ''ETF'') is 'n privaat universiteit van [[teologie]] in Heverlee, [[Vlaandere]], [[België]]. Die ETF bied vier graadprogramme aan: 'n [[Nederlands]]e Bachelor of Arts in teologie en godsdienstwetenskappe, 'n Engelse Master of Arts in teologie en godsdienstwetenskappe, 'n Nederlandse onderwysersgraadprogram, en 'n [[Engels]]e doktorale program. == Geskiedenis == Die akademiese instelling het sy oorsprong gehad in die Bybel Instituut België. Die instituut is in 1919 in Brussel gestig as die "''Institut Biblique de la Missie Belge Evangélique''". In 1922 is die Nederlandssprekende departement begin: ''Bijbelinstituut België''. === Bybel Instituut België === Van 1965 het die instituut vinnig gegroei. Die groei het gekom deur die baie buitelandse studente wat daar gaan studeer het om die drieledige onderwys wat aangebied is. Daarom het die Belgiese regering die onderwysprogram in 1971 erken, waarna die instituut in 1975 na 'n voormalig Jesuïeteklooster in Heverlee, Leuven, België, verhuis het. === Stigting van die Universiteit === Die ''Evangelische Theologische Faculteit'' is in 1981 gestig as 'n akademiese program van die Bybel Instituut. == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{en}} {{nl}} [http://www.etf.edu/ Evangelische Theologische Faculteit Leuven] [[Kategorie:Belgiese universiteite]] [[Kategorie:Leuven]] 8zr6hmhfv0csv77swbhablcgdtnu1pf 0 118624 2891730 2888778 2026-04-09T06:08:08Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891730 wikitext text/x-wiki {{Infoboks-Vliegtuig |naam= Consolidated PBY Catalina |subsjabloon= |beeld= Lêer:Consolidated PBY-5A Catalina in flight c1942.jpg |byskrif= <center> 'n PBY-5A op patrollie, 1942-43 </center> |tipe= Bomwerper & vliegboot |vervaardiger= Consolidated Aircraft |ontwerper= |eerste vlug= 21 Maart 1935 |bekendstelling= |vrygestel= |onttrek=Januarie 1957 |status= |hoofgebruiker= [[Amerikaanse Vloot]]<br />[[Britse Lugmag]] |meer gebruikers= |vervaardig= |aantal gebou= |programkoste= |eenheidskoste= |ontwikkel van= |variante met eie artikels= }} Die '''Consolidated PBY Catalina''' is 'n [[vliegboot]] wat onder andere as 'n [[bomwerper]] en patrollievliegtuig gebruik is tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Dit was ook gebruik om [[Duikboot|duikbote]] te soek en te kelder. Die ''PB'' beteken ''Patrol Bomber'' en die ''Y'' is die kode wat toegeken is aan ''Consolidated Aircraft''. == Ontwikkeling == Die eerste prototipe, XP3Y-1 het op 21 Maart 1935 sy nooiensvlug onderneem. Die ''Consolidated Aircraft'' model-28 was die eerste vliegboot met kantelbalkvlerke. 'n Bestelling is geplaas vir sestig PBY-1 soos die eerste produksievliegtuig bekendgestaan het. Die eerste vliegtuie is in Oktober 1936 afgelewer. 'n Volgende bestelling van 50 is in 1937/8 afgelewer. Gedurende 1938 is drie PBY-3 en 'n vervaardigingslisensie aan die [[USSR]] verkoop. Die USSR model, hernoem na GST, was toegerus met M-62 motore. Verdere bestellings vir 66 PBY-3's en 33 PBY-4's is aan die [[Amerikaanse Vloot]] afgelewer. Laasgenoemde model bevat die observasieborrels aan die kante van die vliegtuig wat kenmerkend van die meeste modelle daarna was. Die [[Britse Lugmag]] het een evaluasiemodel 28-5 in Julie 1939 ontvang, wat hulle opgevolg het met 'n bestelling van 50 vliegtuie soortgelyk aan die Amerikaanse Vloot model PBY-5. Die Britse naam vir die vliegtuig, Catalina, is daarna ook deur die Amerikaanse Vloot gebruik. Gedurende 1940 het die Britse Lugmag sy bestelling verdubbel. Bestellings is ook ontvang van [[Australië]] (18), [[Kanada]] (50), [[Frankryk]] (30) en [[Nederlands Oos-Indië]] (36). Van die Amerikaanse Vloot se oorspronklike bestelling vir 200 PBY-5's, is die laaste 35 afgelewer as PBY-5A (amfibiese vliegtuie) en 'n addisionele bestelling vir 134 was ook geplaas vir PBY-5A. Twaalf van hulle is oorgeplaas na die Britse Lugmag as Catalina's III en twaalf meer was ingesluit in die Nederlands Oos-Indië- bestelling. == Ontwerp == [[Lêer:Cfmir 1982-00-00 FAGM 797 dust LR her 600x364.jpg|duimnael|250x250px|Die Catalina is ontwerp met ’n kantelbalkvlerk, sonder die veelvuldige stutte en verspandrade, maar met twee klein I-profielstutte aan elke kant.]] Die Consolidated Model 28, wat deur Isaac Laddon ontwerp is, was een van die suksesvolste vliegbote wat omvattend gedurende die Tweede Wêreldoorlog gebruik is en die mees talryke vliegboot in die lugvaartgeskiedenis. Die ontwerp het ontstaan uit ’n VSA Vloot-vereiste van laat-1933. Die prototipe-XP3Y-1, wat uit die PY-1/P2Y ontwikkel is en vir die eerste keer op 28 Maart 1935 gevlieg het, het ’n paar onderskeidende kenmerke gehad. Die belangrikste hiervan was die kantelbalkvlerk wat gebou is op die grondslag van ’n vrydraervlerk wat geen steunstrukture vereis nie, maar twee klein I-profielstutte is aan elke kant tussen die vlerk en die romp gemonteer. Hierdie weglating van die veelvuldige stutte en verspandrade, wat tot op daardie tydstip tipies van vliegbootontwerpe was, het ’n onmiddellike verbetering in werkverrigting gebied. Nog ’n nuwe kenmerk was die bekendstelling van stabilseerpontons wat in vlug ingetrek is om vlerkpunte te vorm. Baie amfibiese Catalinas, wat wyd gedurende die Tweede Wêreldoorlog gebruik is, is ná die einde van die oorlog vir ’n tyd lank vir lug-en-seereddingstake aangewend.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |year=1995 |isbn=0-517-10316-8 |pages=259, 262 |language=en}}</ref> == Tegniese besonderhede == {| class="wikitable" style="text-align:center; background:#faf5ff;" |+ Besonderhede van die Consolidated PBY-5: ! Item ! Statistiek |- | Aantal motors | 2 |- | Tipe motor | [[Skroef (lugvaart)|Skroef]] |- | Vervaardiger |[[Pratt & Whitney R-1830 Twin Wasp]] Stermotor |- | Kraglewering per motor |1 200 [[perdekrag]] |- | Vlerkspan |31,70 m |- | Lengte |19,47 m |- | Hoogte |5,76 m |- | Maks. opstyg massa |12&nbsp;283 kg |- | Maks. snelheid |306 km/h op 3 200 m |- | Operasionele hoogte |7&nbsp;315 m |- | Togafstand |6&nbsp;437 km |- |Bewapening | Ses 0,303 Vickers masjiengewere. |} == Verwysings == {{verwysings}} == Bron == * ''Bombers 1939–1945'' Kenneth Munson, Bounty Books 2012 {{ISBN|978-0-7537-2172-8}} {{Normdata}} [[Kategorie:Bomwerpers]] [[Kategorie:Patrollievliegtuie]] [[Kategorie:Vliegtuie van die Tweede Wêreldoorlog]] a9jmv2b6o0movxt5cpjp2eamfv3c4am 0 118642 2891763 2825031 2026-04-09T08:29:35Z Jcb 223 Rol weergawe [[Special:Diff/2825031|2825031]] deur [[Special:Contributions/AFM|AFM]] ([[User talk:AFM|bespreek]]) terug. 2891763 wikitext text/x-wiki [[Lêer:South Africa (1909) (14761215356).jpg|duimnael|Jan van Hunks en die duiwel stook hul pype.]] '''Jan van Hunks''' is 'n legendariese figuur in die geskiedenis van [[Kaapstad]]. Sy rook-tweestryd met die duiwel is die oorsaak van die bekende “tafeldoek” wat op [[Tafelberg]] lê as die [[Kaapse Dokter]] (die suidoostewind) waai. == [[Legende]] == Van Hunks was 'n afgetrede Nederlandse seerower wat vroeg in die 18de eeu (dus in die tyd van die [[VOC]]) teen die hellings van Tafelberg en [[Duiwelspiek]] gesit het en hom verlustig het aan die uitsig terwyl hy gerook en rum gedrink het. Een somerdag toe die suidoos weer so kwaai waai, kom daar 'n vreemdeling by hom verby en vra aan Van Hunks 'n stopsel tabak. Die besoeker prys die besondere tabakmengsel hoog aan en Van Hunks spog met sy eie unieke tabakmengsel en rookvermoë. Dit lei tot 'n uitdaging en 'n kwaai rokery wat dae aanhou en 'n dik rookwolk wat Tafelberg bedek. Skielik laat die uitdager sy pyp val en stort ineen. Van Hunks buig vooroor om die vreemdeling met 'n sluk rum by te bring. Toe hy die uitdager se hoed van sy kop trek, sien hy die horings en besef dat hy met die duiwel te doen het. In 'n helder weerligflits verdwyn beide die rokers. En laat slegs 'n groot rookwolk agter. So het Duiwelspiek aan sy naam gekom volgens die legende. == Oorsprong == Dat dit 'n inheemse Kaapse legende afkomstig uit die geskiedenis van die Kaapse Maleierslawe is, is ongegrond. Dit is bloot 'n bewering van die Britse joernalis Ian Colvin in sy boek “South Africa: Romance of Empire”. Colvin se verhaal is gebaseer op die “Ballad of Jan van Hunks” deur [[Dante Gabriel Rossetti]]. Rossetti is op sy beurt geïnspireer deur 'n verhaal wat in Nederland afspeel. Die legende het dus niks te doen met die naam Duiwelspiek nie. == Bibliografie == * {{cite book | title=Standard encyclopaedia of Southern Africa | publisher=Nasou | publication-place=Cape Town | year=1974 | isbn=0-625-00326-8 | oclc=174336138 | ref={{sfnref | Nasou | 1974}}}} * [http://www.vanhunks.com/cape1/vanhunks1.html Van Hunks: Duiwels en Reuse van Tafelberg] [[Kategorie:Tafelberg]] [[Kategorie:Mitologiese wesens]] [[Kategorie:Bonatuurlike]] [[Kategorie:Fiktiewe karakters]] 99swt1tndarhi540ghtz98mkd00nona 0 123168 2891779 2875579 2026-04-09T09:04:37Z Jcb 223 2891779 wikitext text/x-wiki Die '''regeringshoofde van Frankryk''' (die "Eerste Ministers") het nie altyd dieselfde titel gehad nie. * 1815–1849 : ''Président du Conseil des ministres'' – voorsitter van die ministerraad * 1849–1869 : geen * 1870 : ''Chef du Cabinet'' – hoof van die kabinet * 1870–1871 : ''Président du gouvernement de la défense nationale'' – voorsitter van die regering van nasionale verdediging * 1871–1876 : ''Vice-président du Conseil des ministres'' – adjunkvoorsitter van die ministerraad * 1876–1940 : ''Président du Conseil des ministres'' – voorsitter van die raad van ministers * 1940–1942 : ''Vice-président du Conseil des ministres'' – adjunkvoorsitter van die raad van ministers * 1942–1944 : ''Chef du gouvernement'' – hoof van die regering * 1944–1947 : ''Président du gouvernement provisoire'' – voorsitter van die voorlopige regering * 1947–1959 : ''Président du Conseil des ministres'' – voorsitter van die raad van ministers * sedert 1959 : ''Premier ministre'' – eerste minister Sedert [[Charles Maurice de Talleyrand-Périgord]] in [[1815]] die eerste keer hierdie funksie vervul het tot en met die aanstelling van [[Édouard Philippe]], wat tans Eerste Minister is, het 171 (honderd-een-en-sewentig) persone hierdie funksie vervul. Die langste tydperk in die pos was die van [[Jean-de-Dieu Soult]] ( 9 jaar, 3 maande en 17 dae, waarvan 6 jaar, 10 maande en 20 dae aaneenlopend was). Hy was driemaal regeringshoof onder die Juliemonarchie. == Voorlopige regering van 1814 == {| class="wikitable" ! colspan="2" | Naam ! colspan="2" | Datum ! Nota |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | [[Lêer:Talleyrand 01.jpg|80px]] | [[Charles Maurice de Talleyrand-Périgord|Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord]] | 3 April 1814 | 14 April 1814 | ''De facto'' regeringshoof |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | [[Lêer:Gérard - Charles-Philippe de France (1757-1836), comte d'Artois, en uniforme de colonel général des Carabiniers, vers 1815.jpg|80px]] | [[Charles X de France|Charles Philippe de France]] | 14 April 1814 | 2 Mei 1814 | Luitenant-generaal van die koninkryk |} == Regeringskommissie van 1815 == {| class="wikitable" ! colspan="2" | Naam ! colspan="2" | Datum ! Kroonpretendent |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | [[Lêer:Fouché Joseph Duke of Otranto.jpg|80px]] | [[Joseph Fouché]] | 22 Junie 1815 | 7 Julie 1815 | [[Napoléon II]]<br />[[Lêer:80 Napoleon II.jpg|80px]] |} == Restourasie == {| class="wikitable" ! colspan="3" width=20%| Naam ! colspan="2" width="20%" | Datum ! Party ! Legislatuur<br /><small>verkiesing</small> ! Koning<br /><small>bewind</small> |- |----- | rowspan=4 {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | rowspan="2"|[[Lêer:Talleyrand 01.jpg|80px]] | rowspan="2"|[[Charles Maurice de Talleyrand-Périgord|Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord]] | rowspan="2"|[[Kabinet van Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord|•]] | rowspan="2"|van 9 Julie 1815 tot 26 September 1815 | rowspan="2"| Partyloos | eerste parlement | rowspan="6" style="text-align:center;"|[[Lodewyk XVIII van Frankryk|Lodewyk XVIII]]<br />[[Lêer:Gérard - Louis XVIII of France in Coronation Robes.jpg|100px]]<br /><small>(1814/15 – 1824)</small> |- | rowspan="4"|[[Franse parlementsverkiesinge van 1816|tweede parlement]] |- | [[Lêer:Etienne Frederic Lignon Portrait of Richelieu.jpeg|80px]] | [[Armand Emmanuel du Plessis, duc de Richelieu]] | [[Kabinet van Armand du Plessis de Richelieu (1)|1]] | van 26 September 1815 tot 29 Desember 1818 | Partyloos |- | [[Lêer:Jean Joseph Dessolles.jpg|80px]] | [[Jean-Joseph Dessolles|Jean-Joseph, marquis Dessolles]] | [[Kabinet van Jean Joseph Dessolles|•]] | van 29 Desember 1818 tot 19 November 1819 | Partyloos |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Orléans}} | | [[Lêer:Élie, comte Decazes.jpg|80px]] | [[Élie Decazes|Élie, duc Decazes]] | [[Kabinet van Élie Decazes|•]] | van 19 November 1819 tot 20 Februarie 1820 | Gematigde royalis |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Lêer:Etienne Frederic Lignon Portrait of Richelieu.jpeg|80px]] | [[Armand Emmanuel du Plessis, duc de Richelieu]] | [[Kabinet van Armand du Plessis de Richelieu (2)|2]] | van 20 Februarie 1820 tot 14 Desember 1821 | Partyloos | rowspan=2 | [[Franse parlementsverkiesings van 1820|3de parlement]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Légitimiste}} | | [[Lêer:Jean-Baptiste de Villèle.jpg|80px]] | [[Joseph de Villèle|Joseph, comte de Villèle]] | [[Kabinet van Jean-Baptiste de Villèle|•]] | van 14 Desember 1821 tot 4 Januarie 1828 | Ultra-koningsgesinde | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[Karel X van Frankryk|Karel X]]<br />[[Lêer:François Pascal Simon Gérard 006.JPG|100px]]<br /><small>(1824–1830)</small> |- |----- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Orléans}} | | [[Lêer:Jean Baptiste Gay, vicomte de Martignac.jpg|80px]] | [[Jean-Baptiste Sylvère Gaye, vicomte de Martignac|Jean-Baptiste, vicomte de Martignac]] | [[Kabinet van Jean-Baptiste de Martignac|•]] | van 4 Januarie 1828 tot 8 Augustus 1829 | Gematigde koningsgesinde | rowspan=2 | [[Franse parlementsverkiesings van 1824|4de parlement]] |- |----- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Légitimiste}} | | [[Lêer:Jules de Polignac (1780-1847).jpg|80px]] | [[Jules de Polignac (1780–1847)|Jules, comte de Polignac]] | [[Kabinet van Jules de Polignac|•]] | van 8 Augustus 1829 tot 29 Julie 1830 | Ultra-koningsgesinde |- |----- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Légitimiste}} | | [[Lêer:Casimir-de-rochechouart.jpg|80px]] | [[Casimir Louis Victurnien de Rochechouart de Mortemart|Casimir de Rochechouart, duc de Mortemart]] | [[Kabinet van Casimir de Rochechouart de Mortemart|•]] | le 29 Julie 1830 | Ultra-koningsgesinde | [[Franse parlementsverkiesings van 1830|5de parlement]] |} == Juliemonargie == {| class="wikitable center" ! colspan="3" | Naam (kabinet) ! colspan="2" | Datum ! Parlement ! Koning |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Louis-Philippe Ier|Louis-Philippe I]] | [[Lêer:Louis-Philippe de Bourbon.jpg|50px]] | [[1830|11 Augustus 1830]] | [[1830|2 November 1830]] | rowspan=2 |[[Franse parlementsverkiesings van 1830|Eerste]] | rowspan="16" style="text-align:center;" |[[Louis-Philippe Ier|Louis-Philippe I]]<br />[[Lêer:Louis-Philippe de Bourbon.jpg|60px]]<br /><small>(1830–1848)</small> |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Jacques Laffitte]] | [[Lêer:Jacques Laffitte.jpg|50px]] | [[1830|2 November 1830]] | [[1831|13 Maart 1831]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Casimir Perier]] | [[Lêer:Casimir Pierre Périer.jpg|50px]] | [[1831|13 Maart 1831]] | [[1832|16 Mei 1832]] | rowspan=4 | [[Franse parlementsverkiesings van 1831|Tweede]] |----- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Nicolas-Jean-de-Dieu Soult|Jean-de-Dieu Soult, duc de Dalmatie]] (I) | [[Lêer:Nicolas Jean de Dieu Soult.jpg|50px]] | [[1832|11 Oktober 1832]] | [[1834|18 Julie 1834]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Étienne Maurice, comte Gérard]] | [[Lêer:David Etienne Maurice Gerard.jpg|50px]] | [[1834|18 Julie 1834]] | [[1834|10 November 1834]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Hugues Bernard Maret, duc de Bassano]] | [[Lêer:Maret, duc de Bassano.jpg|50px]] | [[1834|10 November 1834]] | [[1834|18 November 1834]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Adolphe Édouard Casimir Joseph Mortier|Édouard Mortier, duc de Trévise]] | [[Lêer:Edouard Mortier.png|50px]] | [[1834|18 November 1834]] | [[1835|12 Maart 1835]] | rowspan=4 | [[Franse parlementsverkiesings van 1834|Derde]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Victor de Broglie (1785–1870)|Achille-Charles-Victor, duc de Broglie]] | [[Lêer:Victor, 3rd duc de Broglie.jpg|50px]] | [[1835|12 Maart 1835]] | [[1836|22 Februarie 1836]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Adolphe Thiers]] (I) | [[Lêer:Adolphe Thiers.jpg|50px]] | [[1836|22 Februarie 1836]] | [[1836|6 September 1836]] |- | rowspan=2 {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | rowspan=2 | [[Louis-Mathieu Molé|Louis, comte Molé]] (I et II) | rowspan=2 | [[Lêer:Mathieu-Louis Molé.JPG|50px]] | rowspan=2 | [[1836|6 September 1836]] | rowspan=2 | [[1839|31 Maart 1839]] |- | [[Franse parlementsverkiesings van 1837|Vierde]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Nicolas-Jean-de-Dieu Soult|Jean-de-Dieu Soult, duc de Dalmatie]] (II) | [[Lêer:Nicolas Jean de Dieu Soult.jpg|50px]] | [[1839|12 Mei 1839]] | [[1840|1 Maart 1840]] | rowspan=3 | [[Franse parlementsverkiesings van 1839|Vyfde]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Adolphe Thiers]] (II) | [[Lêer:Adolphe Thiers.jpg|50px]] | [[1840|1 Maart 1840]] | [[1840|29 Oktober 1840]] |----- | rowspan=2 {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | rowspan=2 | [[Nicolas-Jean-de-Dieu Soult|Jean-de-Dieu Soult, duc de Dalmatie]] (III) | rowspan=2 | [[Lêer:Nicolas Jean de Dieu Soult.jpg|50px]] | rowspan=2 | [[1840|29 Oktober 1840]] | rowspan=2 | [[1847|18 September 1847]] |- |[[Franse parlementsverkiesings van 1842|Sesde]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[François Guizot]] | [[Lêer:François Pierre Guillaume Guizot.jpg|50px]] | [[1847|18 September 1847]] | [[1848|24 Februarie 1848]] | [[Franse parlementsverkiesings van 1846|Sewende]] |} == Tweede Republiek == {| class="wikitable center" ! colspan="3" | Naam (kabinet) ! colspan="2" | Datum ! Parlement ! President |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Jacques Charles Dupont de l'Eure]] | [[Lêer:Jacques-Charles Dupont de L'Eure.jpg|50px]] | 24 Februarie 1848 | 9 Mei 1848 | rowspan=4 | [[Konstituante van die Tweede Franse Republiek|Konstituante]] | rowspan="3" style="text-align:center;"| Geen |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[François Arago]] | [[Lêer:François Arago.jpg|50px]] | 9 Mei 1848 | 28 Junie 1848 |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Louis Eugène Cavaignac]] | [[Lêer:Scheffer Cavaignac.jpg|50px]] | 28 Junie 1848 | 20 Desember 1848 |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Odilon Barrot]] (I et II) | [[Lêer:Odilon Barrot, French Prime minister.jpg|50px]] | 20 Desember 1848 | 30 Oktober 1850 | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[Napoleon III van Frankryk|Louis-Napoléon Bonaparte]]<br />[[Lêer:Napoleon-3.jpg|60px]]<br /><small>(1848–1852)</small> |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Alphonse Henri d'Hautpoul|Alphonse Henri, comte d'Hautpoul]] | [[Lêer:Alphonse Henri d'Hautpoul.jpg|50px]] | 30 Oktober 1849 | 24 Januarie 1851 | rowspan=3 | [[Assemblée nationale législative (Deuxième République)|Législative]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Léon Faucher]] | [[Lêer:Leon-Faucher.jpg|50px]] | 10 April 1851 | 26 Oktober 1851 |- | | [[Napoleon III van Frankryk|Louis-Napoléon Bonaparte laaste kabinet]], [[Kabinet Louis-Napoléon Bonaparte (1)|(1)]], [[Kabinet Louis-Napoléon Bonaparte (2)|(2)]] | [[Lêer:Napoleon-3.jpg|73x73px]] | 26 Oktober 1851 | 2 Desember 1852 |} == Tweede Keiserryk == In die Tweede Keiserryk is die ministers deur die keiser na willekeur benoem en ontslaan. Die keiser is dus eintlik sowel staats- as regeringshoof {| class="wikitable center" ! colspan="3" | Naam ! colspan="2" | Datum ! Parlement ! Keiser |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Napoleon III van Frankryk|Napoleon III]] | [[Lêer:Kejsar Napoleon III.jpg|78x78px]] | 2 Desember 1852 | 27 Desember 1869 | Eerste (1852-1857(, tweede (1857–1863) en derde (1863–1869) | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[Napoléon III]]<br />[[Lêer:Franz Xaver Winterhalter Napoleon III.jpg|60px]]<br /><small>(1852–1870)</small> |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Émile Ollivier (homme politique)|Émile Ollivier]] | [[Lêer:Ministerpräsident Ollivier.JPG|50px]] | 2 Januarie 1870 | 10 Augustus 1870 | rowspan=2 | Vierde |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Charles Cousin-Montauban, comte de Palikao]] | [[Lêer:Charles Cousin-Montauban, comte de Palikao.jpg|50px]] | 10 Augustus 1870 | 4 September 1870 |} == Gouvernement de la Défense nationale == {| class="wikitable" ! colspan="3" | Naam ! colspan="2" | Datum ! Opmerking |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Louis-Jules Trochu]] | [[Lêer:General Louis Jules Trochu.jpg|50px]] | 4 September 1870 | 18 Februarie 1871 | ''De facto'' hoof van die uitvoerende mag |} == [[Franse Derde Republiek|Derde republiek]] == {| class="wikitable center" ! colspan="3" | Naam (kabinet) ! colspan="2" | Datum ! Party ! Koalisie ! Parlement ! colspan="2" |President |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Mod}} | | [[Jules Dufaure]] (I et II) | [[Lêer:Jules Armand Dufaure.jpg|50px]] | 19 Februarie 1871 | 24 Mei 1873 | Gematigde republikein | | rowspan=4 | [[Franse nassionale assemblee van 1871|Assemblée<br />nationale]] | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Orléans}} | | style="text-align:center;"|[[Adolphe Thiers]]<br /><small>[[Orléanisme|Orléaniste]]</small><br />[[Lêer:Adolphe Thiers.jpg|60px]]<br /><small>(1871–1873)</small> |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Orléans}} | | [[Jacques Albert, duc de Broglie]] (I et II) | | 25 Mei 1873 | 16 Mei 1874 | Orleanis | | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Légitimiste}} | | rowspan="8" style="text-align:center;"|[[Patrice de Mac Mahon]]<br /><small>[[Légitimisme|Légitimiste]]</small><br />[[Lêer:Patrice de Mac Mahon.jpg|60px]]<br /><small>(1873–1879)</small> |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Ernest Courtot de Cissey]] | [[Lêer:Ernest Courtot de Cissey, French Prime minister.jpg|50px]] | 22 Mei 1874 | 25 Februarie 1875 | | | rowspan="7"| |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Orléans}} | | [[Louis Buffet]] | [[Lêer:Louis Buffet, French Prime minister (1818–1898).jpg|50px]] | 10 Maart 1875 | 23 Februarie 1876 | Gematigde koningsgesinde | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Mod}} | | [[Jules Dufaure]] (III et IV) | [[Lêer:Jules Armand Dufaure.jpg|50px]] | 23 Februarie 1876 | 3 Desember 1876 | Gematigde republikein | | rowspan="3"| [[Composition de l'assemblée nationale française par législature#1876-1877 (Chambre des députés)|eerste]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Mod}} | | [[Jules Simon]] | [[Lêer:Jules Simon 2.jpg|50px]] | 12 Desember 1876 | 16 Mei 1877 | Gematigde republikein | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Orléans}} | | [[Jacques Albert, duc de Broglie]] (III) | | 17 Mei 1877 | 19 November 1877 | Orleanis | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Légitimiste}} | | [[Gaëtan de Rochebouët]] | [[Lêer:Gaëtan de Rochebouët.jpg|50px]] | 23 November 1877 | 13 Desember 1877 | Koningsgesinde | | rowspan=5 | [[Composition de l'assemblée nationale française par législature#1877-1881 (Chambre des députés)|tweede]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Mod}} | | [[Jules Dufaure]] (V) | [[Lêer:Jules Armand Dufaure.jpg|50px]] | 13 Desember 1877 | 30 Januarie 1879 | Gematigde republikein | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Mod}} | | [[William Henry Waddington]] | [[Lêer:William Waddington.jpg|50px]] | 4 Februarie 1879 | 21 Desember 1879 | Gematigde republikein | | rowspan="26" {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Mod}} | | rowspan="12" style="text-align:center;"|[[Jules Grévy]]<br /><small>[[Républicains modérés|Modérés]]</small><br />[[Lêer:Bonnat Portrait of Jules Grevy.jpg|60px]]<br /><small>(1879–1887)</small> |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Mod}} | | [[Charles de Freycinet]] (I) | [[Lêer:Charles de Freycinet, French Prime minister.jpg|50px]] | 28 Desember 1879 | 19 September 1880 | Gematigde republikein | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Mod}} | | [[Jules Ferry]] (I) | [[Lêer:Julesferry.jpg|50px]] | 23 September 1880 | 10 November 1881 | Gematigde republikein | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|UR}} | | [[Léon Gambetta]] | [[Lêer:LéonGambetta.jpg|50px]] | 14 November 1881 | 26 Januarie 1882 | [[Union républicaine (Frankryk)|Union républicaine]] | | rowspan=6 | [[Composition de l'assemblée nationale française par législature#1881-1885 (Chambre des députés)|derde]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Mod}} | | [[Charles de Freycinet]] (II) | [[Lêer:Charles de Freycinet, French Prime minister.jpg|50px]] | 30 Januarie 1882 | 29 Julie 1882 | Gematigde republikein | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Charles Duclerc]] | [[Lêer:Charles Duclerc, French Prime minister.jpg|50px]] | 7 Augustus 1882 | 28 Januarie 1883 | | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Mod}} | | [[Armand Fallières]] | [[Lêer:Armand Fallieres.jpg|50px]] | 29 Januarie 1883 | 17 Februarie 1883 | Gematigde republikein | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Mod}} | | [[Jules Ferry]] (II) | [[Lêer:Julesferry.jpg|50px]] | 21 Februarie 1883 | 30 Maart 1885 | Gematigde republikein | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|UR}} | | [[Henri Brisson]] (I) | [[Lêer:Henri Brisson.jpg|50px]] | 6 April 1885 | 29 Desember 1885 | [[Union républicaine (Frankryk)|Union républicaine]] | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Mod}} | | [[Charles de Freycinet]] (III) | [[Lêer:Charles de Freycinet, French Prime minister.jpg|50px]] | 7 Januarie 1886 | 3 Desember 1886 | Gematigde republikein | | rowspan=6 | [[Composition de l'assemblée nationale française par législature#1885-1889 (Chambre des députés)|vierde]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[René Goblet]] | [[Lêer:René Goblet.jpg|50px]] | 11 Desember 1886 | 17 Mei 1887 | | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|UR}} | | [[Maurice Rouvier]] (I) | [[Lêer:Maurice Rouvier, French Prime minister.jpg|50px]] | 30 Mei 1887 | 4 Desember 1887 | [[Union républicaine (Frankryk)|Union républicaine]] | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Pierre Tirard]] (I) | [[Lêer:Pierre Tirard, French Prime minister.jpg|50px]] | 11 Desember 1887 | 30 Maart 1888 | | | rowspan="8" style="text-align:center;"|[[Sadi Carnot (président)|Sadi Carnot]]<br /><small>[[Républicains modérés|Modérés]]</small><br />[[Lêer:Marie Francois Sadi Carnot.jpg|60px]]<br /><small>(1887–1894)</small> |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Charles Floquet]] | [[Lêer:Charles Thomas Floquet by Nadar.jpg|50px]] | 3 April 1888 | 14 Februarie 1889 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Pierre Tirard]] (II) | [[Lêer:Pierre Tirard, French Prime minister.jpg|50px]] | 22 Februarie 1889 | 13 Maart 1890 | | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Mod}} | | [[Charles de Freycinet]] (IV) | [[Lêer:Charles de Freycinet, French Prime minister.jpg|50px]] | 17 Maart 1890 | 18 Februarie 1892 | Gematigde republikein | | rowspan=4 | [[Composition de l'assemblée nationale française par législature#1889-1893|vijfde]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Mod}} | | [[Émile Loubet]] | [[Lêer:Emile Loubet.jpg|50px]] | 27 Februarie 1892 | 28 November 1892 | Républicain modéré | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Mod}} | | [[Alexandre Ribot]] (I et II) | [[Lêer:Alexandre Ribot, French Prime minister.jpg|50px]] | 6 Desember 1892 | 30 Maart 1893 | Républicain modéré | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Mod}} | | [[Charles Dupuy]] (I) | [[Lêer:Charles Dupuy, French Prime minister.jpg|50px]] | 4 April 1893 | 23 November 1893 | Républicain modéré | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Mod}} | | [[Jean Casimir-Perier]] | [[Lêer:Jean Casimir-Perier.jpg|50px]] | 3 Desember 1893 | 22 Mei 1894 | Républicain modéré | | rowspan=5 | [[Composition de l'assemblée nationale française par législature#1893-1898 (Chambre des députés)|zesde]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Mod}} | | [[Charles Dupuy]] (II et III) | [[Lêer:Charles Dupuy, French Prime minister.jpg|50px]] | 30 Mei 1894 | 15 Januarie 1895 | Républicain modéré | | rowspan="1" style="text-align:center;"|[[Jean Casimir-Perier]]<br /><small>[[Républicains modérés|Modérés]]</small><br />[[Lêer:Jean Casimir-Perier.jpg|60px]]<br /><small>(1894–1895)</small> |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Mod}} | | [[Alexandre Ribot]] (III) | [[Lêer:Alexandre Ribot, French Prime minister.jpg|50px]] | 26 Januarie 1895 | 28 Oktober 1895 | Républicain modéré | | rowspan="5" style="text-align:center;"|[[Félix Faure]]<br /><small>[[Républicains modérés|Modérés]]</small><br />[[Lêer:Felix Faure.jpg|60px]]<br /><small>(1895–1899)</small> |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Léon Bourgeois]] | [[Lêer:Léon Bourgeois.jpg|50px]] | 1 November 1895 | 23 April 1896 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|FR}} | | [[Jules Méline]] | [[Lêer:Jules Méline.jpg|50px]] | 28 April 1896 | 28 Junie 1898 | Centre-droit | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|UR}} | | [[Henri Brisson]] (II) | [[Lêer:Henri Brisson.jpg|50px]] | 28 Junie 1898 | 26 Oktober 1898 | [[Union républicaine (France)|Union républicaine]] | | rowspan=3 | [[Composition de l'assemblée nationale française par législature#1898-1902 (Chambre des députés)|zevende]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Mod}} | | [[Charles Dupuy]] (IV et V) | [[Lêer:Charles Dupuy, French Prime minister.jpg|50px]] | 1 November 1898 | 12 Junie 1899 | Républicain modéré | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Mod}} | | [[Pierre Waldeck-Rousseau]] | [[Lêer:Pierre Waldeck-Rousseau by Nadar.jpg|50px]] | 22 Junie 1899 | 3 Junie 1902 | Républicain modéré | | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|AD}} | | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[Émile Loubet]]<br /><small>[[Alliance démocratique (France)|ARD]]</small><br />[[Lêer:Emile Loubet.jpg|60px]]<br /><small>(1899–1906)</small> |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Émile Combes]] | [[Lêer:Émile Combes.jpg|50px]] | 7 Junie 1902 | 18 Januarie 1905 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] | [[Bloc des Gauches]] | rowspan=3 | [[Composition de l'assemblée nationale française par législature#1902-1906 : Chambre du Bloc des gauches|achste]] | rowspan="2"| |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|UR}} | | [[Maurice Rouvier]] (II et III) | [[Lêer:Maurice Rouvier, French Prime minister.jpg|50px]] | 24 Januarie 1905 | 7 Maart 1906 | [[Union républicaine (France)|Union républicaine]] | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Ferdinand Sarrien]] | [[Lêer:Ferdinand Sarrien, French Prime minister.jpg|50px]] | 14 Maart 1906 | 20 Oktober 1906 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] | | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|AD}} | | rowspan="7" style="text-align:center;"|[[Armand Fallières]]<br /><small>[[Alliance démocratique (France)|ARD]]</small><br />[[Lêer:Armand Fallieres.jpg|60px]]<br /><small>(1906–1913)</small> |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Georges Clemenceau]] (I) | [[Lêer:Georges Clemenceau Nadar.jpg|50px]] | 25 Oktober 1906 | 20 Julie 1909 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] | | rowspan=2 | [[Composition de l'assemblée nationale française par législature#1906-1910 (Chambre des députés)|negende]] | rowspan="6"| |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|PRS}} | | [[Aristide Briand]] (I et II) | [[Lêer:Aristide Briand 2.jpg|50px]] | 24 Julie 1909 | 27 Februarie 1911 | [[Parti républicain-socialiste]] | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Ernest Monis]] | [[Lêer:Ernest Monis (cropped).jpg|50px]] | 2 Maart 1911 | 23 Junie 1911 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] | | rowspan=6 | [[Composition de l'assemblée nationale française par législature#1910-1914 (Chambre des députés)|tiende]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Joseph Caillaux]] | [[Lêer:Joseph Caillaux.jpg|50px]] | 27 Junie 1911 | 14 Januarie 1912 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|AD}} | | [[Raymond Poincaré]] (I) | [[Lêer:Raymond Poincaré 1914.jpg|50px]] | 14 Januarie 1912 | 21 Januarie 1913 | [[Alliance démocratique (France)|Alliance démocratique]] | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|PRS}} | | [[Aristide Briand]] (III et IV) | [[Lêer:Aristide Briand 2.jpg|50px]] | 21 Januarie 1913 | 22 Maart 1913 | [[Parti républicain-socialiste]] | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|AD}} | | [[Louis Barthou]] | [[Lêer:Louis Barthou 01.jpg|50px]] | 22 Maart 1913 | 2 Desember 1913 | [[Alliance démocratique (France)|Alliance démocratique]] | | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|AD}} | | rowspan="8" style="text-align:center;"|[[Raymond Poincaré]]<br /><small>[[Alliance démocratique (France)|PRD]]</small><br />[[Lêer:Raymond Poincaré 1914.jpg|60px]]<br /><small>(1913–1920)</small> |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Gaston Doumergue]] (I) | [[Lêer:Gaston Doumergue.jpg|50px]] | 2 Desember 1913 | 2 Junie 1914 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] | | rowspan="7"| |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Mod}} | | [[Alexandre Ribot]] (IV) | [[Lêer:Alexandre Ribot, French Prime minister.jpg|50px]] | 9 Junie 1914 | 12 Junie 1914 | Républicain modéré | | rowspan=6 | [[Composition de l'assemblée nationale française par législature#1914-1919 : Chambre de l'Union sacrée|elfde]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|PRS}} | | [[René Viviani]] (I et II) | [[Lêer:René Viviani 01.jpg|50px]] | 13 Junie 1914 | 29 Oktober 1915 | [[Parti républicain-socialiste]] | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|PRS}} | | [[Aristide Briand]] (V et VI) | [[Lêer:Aristide Briand 2.jpg|50px]] | 29 Oktober 1915 | 17 Maart 1917 | [[Parti républicain-socialiste]] | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Mod}} | | [[Alexandre Ribot]] (V) | [[Lêer:Alexandre Ribot, French Prime minister.jpg|50px]] | 20 Maart 1917 | 7 September 1917 | Républicain modéré | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|PRS}} | | [[Paul Painlevé]] (I) | [[Lêer:Paul Painlevé 01.jpg|50px]] | 12 September 1917 | 13 November 1917 | [[Parti républicain-socialiste]] | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Georges Clemenceau]] (II) | [[Lêer:Georges Clemenceau Nadar.jpg|50px]] | 16 November 1917 | 18 Januarie 1920 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|AD}} | | [[Alexandre Millerand]] (I et II) | [[Lêer:Alexandre Millerand 1914.jpg|50px]] | 20 Januarie 1920 | 23 September 1920 | [[Ligue républicaine nationale]] | [[Bloc national (France)|Bloc national]] | rowspan=5 | [[Composition de l'assemblée nationale française par législature#1919-1924 : Chambre du Bloc national|twaalfde]] | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|AD}} | | style="text-align:center;"|[[Paul Deschanel]]<br /><small>[[Alliance démocratique (France)|ARD]]</small><br />[[Lêer:Paul Deschanel 02.jpg|60px]]<br /><small>(1920)</small> |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|AD}} | | [[Georges Leygues]] | [[Lêer:Georges Leygues 01.jpg|50px]] | 24 September 1920 | 7 Januarie 1921 | [[Alliance démocratique (France)|Alliance Démocratique]] | [[Bloc national (France)|Bloc national]] | rowspan="4" {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | rowspan="4" style="text-align:center;" |[[Alexandre Millerand]]<br /><small>Partyloos</small><br />[[Lêer:Alexandre Millerand (cropped).jpg|60px]]<br /><small>(1920–1924)</small> |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|PRS}} | | [[Aristide Briand]] (VII) | [[Lêer:Aristide Briand 2.jpg|50px]] | 16 Januarie 1921 | 12 Januarie 1922 | [[Parti républicain socialiste]] | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|AD}} | | [[Raymond Poincaré]] (II et III) | [[Lêer:Raymond Poincaré 1914.jpg|50px]] | 15 Januarie 1922 | 1 Junie 1924 | [[Alliance démocratique (France)|Alliance démocratique]] | [[Bloc national (France)|Bloc national]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|FR}} | | [[Frédéric François-Marsal]] | [[Lêer:Frédéric François-Marsal 1920 (2).jpg|50px]] | 8 Junie 1924 | 14 Junie 1924 | [[Fédération républicaine]] | [[Bloc national (France)|Bloc national]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Édouard Herriot]] (I) | [[Lêer:Édouard Herriot 01.jpg|50px]] | 14 Junie 1924 | 10 April 1925 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] | [[Cartel des gauches]] | rowspan=5 | [[Composition de l'assemblée nationale française par législature#1924-1928 : Chambre du Cartel des gauches|dertiende]] | rowspan="12" {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | rowspan="11" style="text-align:center;"|[[Gaston Doumergue]]<br /><small>[[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Radical]]</small><br />[[Lêer:Gaston Doumergue.jpg|60px]]<br /><small>(1924–1931)</small> |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|PRS}} | | [[Paul Painlevé]] (II et III) | [[Lêer:Paul Painlevé 01.jpg|50px]] | 17 April 1925 | 22 November 1925 | [[Parti républicain socialiste]] | [[Cartel des gauches]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|PRS}} | | [[Aristide Briand]] (VIII, IX et X) | [[Lêer:Aristide Briand 2.jpg|50px]] | 28 November 1925 | 17 Julie 1926 | [[Parti républicain socialiste]] | [[Cartel des gauches]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Édouard Herriot]] (II) | [[Lêer:Édouard Herriot 01.jpg|50px]] | 19 Julie 1926 | 21 Julie 1926 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] | [[Cartel des gauches]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|AD}} | | [[Raymond Poincaré]] (IV et V) | [[Lêer:Raymond Poincaré 1914.jpg|50px]] | 23 Julie 1926 | 26 Julie 1929 | [[Alliance démocratique (France)|Alliance démocratique]] | [[Gouvernement d'unité nationale|Union nationale]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|PRS}} | | [[Aristide Briand]] (XI) | [[Lêer:Aristide Briand 2.jpg|50px]] | 29 Julie 1929 | 22 Oktober 1929 | [[Parti républicain socialiste]] | | rowspan=7 | [[Composition de l'assemblée nationale française par législature#1928-1932 (Chambre des députés)|veertiende]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|AD}} | | [[André Tardieu]] (I) | [[Lêer:André Tardieu.jpg|50px]] | 3 November 1929 | 17 Februarie 1930 | [[Alliance démocratique (France)|Alliance démocratique]] | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Camille Chautemps]] (I) | [[Lêer:Chautemps 1925.jpg|50px]] | 21 Februarie 1930 | 25 Februarie 1930 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|AD}} | | [[André Tardieu]] (II) | [[Lêer:André Tardieu.jpg|50px]] | 2 Maart 1930 | 4 Desember 1930 | [[Alliance démocratique (France)|Alliance démocratique]] | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Théodore Steeg]] | [[Lêer:Théodore Steeg.jpg|50px]] | 13 Desember 1930 | 22 Januarie 1931 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Pierre Laval]] (I, II et III) | [[Lêer:Laval 1931.jpg|50px]] | 27 Januarie 1931 | 6 Februarie 1932 | Sans étiquette<ref name="Laval">Meis soutenu par la droite.</ref> | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|AD}} | | [[André Tardieu]] (III) | [[Lêer:André Tardieu.jpg|50px]] | 20 Februarie 1932 | 3 Junie 1932 | [[Alliance démocratique (France)|Alliance démocratique]] | | style="text-align:center;"|[[Paul Doumer]]<br /><small>[[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Radical]]</small><br />[[Lêer:Paul Doumer.jpg|60px]]<br /><small>(1931–1932)</small> |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Édouard Herriot]] (III) | [[Lêer:Édouard Herriot 01.jpg|50px]] | 3 Junie 1932 | 14 Desember 1932 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] | [[Cartel des gauches]] | rowspan=11 | [[Composition de l'assemblée nationale française par législature#1932-1936 : Chambre du Cartel des gauches|vijftiende]] | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|AD}} | | rowspan="17" style="text-align:center;"|[[Albert Lebrun]]<br /><small>[[Alliance démocratique (France)|AD]]</small><br />[[Lêer:Albert Lebrun 1937.jpg|60px]]<br /><small>(1932–1940)</small> |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|PRS}} | | [[Joseph Paul-Boncour]] | [[Lêer:Joseph Paul-Boncour.jpg|50px]] | 18 Desember 1932 | 28 Januarie 1933 | [[Parti républicain-socialiste]] | [[Cartel des gauches]] | rowspan="16"| |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Édouard Daladier]] (I) | [[Lêer:Édouard Daladier, 1924.jpg|50px]] | 31 Januarie 1933 | 24 Oktober 1933 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] | [[Cartel des gauches]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Albert Sarraut]] (I) | [[Lêer:Albert Sarraut.jpg|50px]] | 26 Oktober 1933 | 24 November 1933 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] | [[Cartel des gauches]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Camille Chautemps]] (II) | [[Lêer:Chautemps 1925.jpg|50px]] | 26 November 1933 | 27 Januarie 1934 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] | [[Cartel des gauches]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Édouard Daladier]] (II) | [[Lêer:Édouard Daladier, 1924.jpg|50px]] | 30 Januarie 1934 | 7 Februarie 1934 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] | [[Cartel des gauches]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Gaston Doumergue]] (II) | [[Lêer:Gaston Doumergue.jpg|50px]] | 9 Februarie 1934 | 8 November 1934 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] | Gouvernement d'union nationale |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|AD}} | | [[Pierre-Étienne Flandin]] (I) | [[Lêer:Pierre-Étienne Flandin 1914.jpg|50px]] | 8 November 1934 | 31 Mei 1935 | [[Alliance démocratique (France)|Alliance démocratique]] | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|PRS}} | | [[Fernand Bouisson]] | [[Lêer:Fernand Bouisson.jpg|50px]] | 1 Junie 1935 | 4 Junie 1935 | [[Parti républicain-socialiste]] | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Pierre Laval]] (IV) | [[Lêer:Laval 1931.jpg|50px]] | 7 Junie 1935 | 22 Januarie 1936 | Sans étiquette<ref name="Laval" /> | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Albert Sarraut]] (II) | [[Lêer:Albert Sarraut.jpg|50px]] | 24 Januarie 1936 | 4 Junie 1936 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Socialiste}} | | [[Léon Blum]] (I) | [[Lêer:Léon Blum reading.jpg|50px]] | 4 Junie 1936 | 21 Junie 1937 | [[Section française de l'Internationale ouvrière]] | [[Front populaire (France)|Front populaire]] | rowspan=6 | [[Composition de l'assemblée nationale française par législature#1936-1940 : Chambre du Front populaire|zestiende]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Camille Chautemps]] (III et IV) | [[Lêer:Chautemps 1925.jpg|50px]] | 29 Junie 1937 | 10 Maart 1938 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] | [[Front populaire (France)|Front populaire]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Socialiste}} | | [[Léon Blum]] (II) | [[Lêer:Léon Blum reading.jpg|50px]] | 13 Maart 1938 | 8 April 1938 | [[Section française de l'Internationale ouvrière]] | [[Front populaire (France)|Front populaire]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Édouard Daladier]] (III, IV et V) | [[Lêer:Édouard Daladier, 1924.jpg|50px]] | 12 April 1938 | 20 Maart 1940 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|AD}} | | [[Paul Reynaud]] | [[Lêer:Paul Reynaud 1933.jpg|50px]] | 22 Maart 1940 | 16 Junie 1940 | [[Alliance démocratique (France)|Alliance démocratique]] | |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | [[Philippe Pétain]] | [[Lêer:Bundesarchiv Bild 183-H25217, Pétain, edit-1.jpg|50px]] | 16 Junie 1940 | 10 Julie 1940 | Sans étiquette | |} == Vrye Frankryk en die Vichy-bewind == Die regering Pétain teken die wapenstilstand van 22 Junie 1940 en die parlement van die Derde Republiek kom in Vichy byeen, waar hulle op 2 Junie 1940 aan Pétain algeme volmagte verleen. Die volgende dag skaf Pétain artikel 2 van die grondwet af wat die verkiesings van die president reël. Hy neem die titel « chef de l'État français », -hoof van die Franse staat- aan en behou dit tot 20 Augustus 1944.<ref name="univerperp1">[http://mjp.univ-perp.fr/france/co1940.htm#1 « Acte constitutionnel {{n°}}1 du 11 Julie 1940 »], op die webwerf van die universiteit van [[Perpignan]], mjp.univ-perp.fr, geraadpleeg 20 Junie 2009.</ref> Daarteenoor staan die ''Comité français de Libération nationale (CFLN)'' – die Franse komitee vir nasionale bevryding wat die Vichy-bewind « illégitime, nul et non avenu » onwettig, nietig en ongeldig. Die CFLN regeer oor 'n deel van die Franse koloniale ryk. Op 3 Junie 1944 verander die CFLN sy naam na ''Gouvernement provisoire de la République française (GPRF)'', die voorlopige regering van die Franse Republiek {| class="wikitable" style="border: none; background: none;" ! colspan="4" style="text-align: center;" | Vrye Frankryk <br /> (CFLN)!! rowspan="5" style="border: none; background: none;"| ! colspan="4" style="text-align: center;" | Die Franse staat (die « Vichy-bewind ») |- |colspan="2" style="background-color:#FFEFE5;|Naam ||style="background-color:#FFEFE5;| Amptelike titel|| style="background-color:#FFEFE5; |Datum|| style="background-color:#FFEFE5; |Naam (kabinet) || style="background-color:#FFEFE5;|Datum|| style="background-color:#FFEFE5;|Titre officiel || style="background-color:#FFEFE5;|Staatshoof |- |colspan="2" rowspan="5" |[[Lêer:De Gaulle-OWI.jpg|50px]] [[Charles de Gaulle]] ([[France Libre]] puis « France combattante ») van 18 Junie 1940 tot 6 Junie 1943|| rowspan="3" |''President'' || rowspan="3" | van 11 Julie 1940 tot 24 September 1941||[[Lêer:Laval-shot0038 cropped.png|50px]] [[Pierre Laval]] [[Kabinet Pierre Laval (5)|(V)]] || van 12 Julie 1940 tot 13 Desember 1940||rowspan="4" |Adjunkvoorsitter van die ministerraad|| align="center" rowspan="6" |[[Philippe Pétain]]<br />[[Lêer:Philippe Pétain (en civil, autour de 1930).jpg|50px]]<br /> van 11 Julie 1940 tot 19 Augustus 1944 |- |[[Lêer:Pierre-Étienne Flandin 1914.jpg|50px]] [[Pierre-Étienne Flandin]] ([[Kabinet Pierre-Étienne Flandin (2)|II]])|| van 13 Desember 1940 tot 9 Februarie 1941 |- |rowspan="2" |[[Lêer:François Darlan 1942 USA-MTO-NWA-p266.jpg|50px]] [[François Darlan]] ([[Kabinet François Darlan|•]]) || rowspan="2" |van 10 Februarie 1941 tot 18 April 1942 |- |rowspan="2" |''President'' || rowspan="2" |van 24 September 1941 tot 6 Junie 1943 |- | || rowspan="2" |[[Lêer:Laval-shot0038 cropped.png|50px]] [[Pierre Laval]] [[Kabinet Pierre Laval (6)|(VI)]] || rowspan="2" |van |18 April 1942 tot 19 Augustus 1944||rowspan="2"|Regeringshoof |- |colspan="2" rowspan="2" |[[Lêer:De Gaulle-OWI.jpg|50px]] [[Charles de Gaulle]] en [[Lêer:Henri Giraud 1943Jan19.gif|50px]] [[Henri Giraud (militaire)|Henri Giraud]] (CFLN) van 3 Junie 1943 tot 3 Junie 1944 || rowspan="2" |[[Charles de Gaulle]] : Président du Comité chargé de l'action gouvernementale / [[Henri Giraud (militaire)|Henri Giraud]] : Mede-president van 3 Junie to 4 Augustus 1943 ||rowspan="2" |van 6 Junie 1943 tot 3 Junie 1944 || |- | ||rowspan="2" | [[Lêer:Brinon, Fernand.jpg|50px]] [[Fernand de Brinon]] (Regeringskommissie van Sigmaringen) || rowspan="2" | van September 1944 tot 26 Junie 1945 ||rowspan="2"|Voorsitter van die regeringskommissie||rowspan="2"|Pétain weier om sy funksies uit te voer of om met die kommissie saam te werk|- |} == Voorlopige regering van die Franse Republiek == In die ''Gouvernement provisoire de la République française (GPRF)'', die Voorlopige regering van die Franse Republiek, word die funksie van staatshoof en regeringshoof nie onderskei nie. Dit verander wanneer die nuwe grondwet van 27 Oktober 1946 aangeneem word en in Januarie 1947 die Vierde Republiek begin. {| class="wikitable" ! colspan="3" | Naam ! colspan="2" | Datum ! Party ! Parlement ! President |----- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} rowspan=2 | | rowspan=2 | [[Charles de Gaulle]] (I et II) | rowspan=2 | [[Lêer:De Gaulle-OWI.jpg|50px]] | rowspan=2 | 10 September 1944 | rowspan=2 | 20 Januarie 1946 | rowspan=2 | Geen | Voorlopige assemblee | rowspan=4 | Staats- en regeringshoof is dieselfde persoon |----- | rowspan=2 | Konstitusionele vergadering van 1945 |----- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Socialiste}} | | [[Félix Gouin]] | [[Lêer:Importez le logo individu-fr.svg|50px]] | 26 Januarie 1946 | 24 Junie 1946 | [[Section française de l'Internationale ouvrière]] |----- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|MRP}} | | [[Georges Bidault]] (I) | [[Lêer:Georges Bidault.jpg|50px]] | 24 Junie 1946 | 16 Desember 1946 | [[Mouvement républicain populaire]] | rowspan=1 |Konstitusionele vergadering van 1946 |----- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Socialiste}} | | [[Léon Blum]] (III) | [[Lêer:Léon Blum reading.jpg|50px]] | 16 Desember 1946 | 16 Januarie 1947 | [[Section française de l'Internationale ouvrière]] | [[Eerste parlement van die Franse Vierde Republiek|Eerste]] [[Franse parlementsverkiesings van November 1946|Verkiesings van 1946]] |[[Vincent Auriol]]<br />[[Lêer:VincentAuriol.png|60px]]<br /> |} == Vierde Republiek == {| class="wikitable center" ! colspan="3" width=20% | Naam ! colspan="2" width=20% | Datum ! Party ! Koalisie ! Parlement<br /><small>(verkiesings)</small> ! colspan="2"|Presidente<br /><small>(datum)</small> |- | rowspan=3 {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Socialiste}} | | rowspan=3 | [[Lêer:Paul Ramadier.jpg|60px]] | rowspan=3 | '''[[Paul Ramadier]]''' | rowspan=2 | [[Gouvernement Paul Ramadier (1)|1]] | 22 Januarie 1947<br />04 Mei 1947 | rowspan=3 | [[Section française de l'Internationale ouvrière]] | [[Tripartisme]] | rowspan=12 | [[Eerste parlement van die Franse Vierde Republiek|Iste]]<br /><small>([[Franse parlementsverkiesings van November 1946|Nov. 1946]])</small> | rowspan="19" {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Socialiste}}| | rowspan=19 align= center |[[Vincent Auriol]]<br /><small>[[Section française de l'Internationale ouvrière|SFIO]]</small><br />[[Lêer:VincentAuriol.png|60px]]<br /><small>(1947–1954)</small> |- | 5 Mei 1947<br />22 Oktober 1947 | rowspan=13 | [[Troisième Force (Quatrième République)|Troisième Force]] |- | [[Kabinaet Paul Ramadier (2)|2]] | 22 Oktober 1947 <br />19 November 1947 |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|MRP}} | | [[Lêer:Bundesarchiv Bild 183-19000-2453, Robert Schuman.jpg|60px]] | '''[[Robert Schuman]]''' | [[Kabinet Robert Schuman (1)|1]] | 24 November 1947 <br />19 Julie 1948 | [[Mouvement républicain populaire]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Lêer:Importez le logo individu-fr.svg|60px]] | '''[[André Marie]]''' | [[Kabinet André Marie|•]] | 26 Julie 1948 <br />28 Augustus 1948 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|MRP}} | | [[Lêer:Bundesarchiv Bild 183-19000-2453, Robert Schuman.jpg|60px]] | '''[[Robert Schuman]]''' | [[Kabinet Robert Schuman (2)|2]] | 5 September 1948 <br />07 September 1948 | [[Mouvement républicain populaire]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Lêer:Henri Queuille 1929.jpg|60px]] | '''[[Henri Queuille]]''' | [[Kabinet Henri Queuille (1)|1]] | 11 September 1948 <br />05 Oktober 1949 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] |- | rowspan=2 {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|MRP}} | | rowspan=2 | [[Lêer:Georges Bidault.jpg|60px]] | rowspan=2 | '''[[Georges Bidault]]''' | [[Kabinet Georges Bidault (2)|2]] | 28 Oktober 1949<br />07 Februarie 1950 | rowspan=2 | [[Mouvement républicain populaire]] |- | [[Kabinet Georges Bidault (3)|3]] | 7 Februarie 1950<br />24 Junie 1950 |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Lêer:Henri Queuille 1929.jpg|60px]] | '''[[Henri Queuille]]''' | [[Kabinet Henri Queuille (2)|2]] | 2 Julie 1950<br />4 Julie 1950 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|UDSR}} | | [[Lêer:Rene Pleven.jpg|60px]] | '''[[René Pleven]]''' | [[Kabinet René Pleven (1)|1]] | 12 Julie 1950 <br />28 Februarie 1951 | [[Union démocratique et socialiste de la Résistance]] |- | rowspan=2 {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | rowspan=2 | [[Lêer:Henri Queuille 1929.jpg|60px]] | rowspan=2 | '''[[Henri Queuille]]''' | rowspan=2 | [[Gouvernement Henri Queuille (3)|3]] | rowspan=2 | 10 Maart 1951<br />10 Julie 1951 | rowspan=2 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] |- | rowspan=10 | [[IIe législature de la Quatrième République française|II{{e}}]]<br /><small>([[Franse parlementsverkiesings van 1951|1951]])</small> |- | rowspan=2 {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|UDSR}} | | rowspan=2 | [[Lêer:Rene Pleven.jpg|60px]] | rowspan=2 | '''[[René Pleven]]''' | rowspan=2 | [[Gouvernement René Pleven (2)|2]] | rowspan=2 | 11 Augustus 1951<br />17 Januarie 1952 | rowspan=2 | [[Union démocratique et socialiste de la Résistance]] |- | rowspan=8 | ''Aucune'' |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Lêer:Edgar Faure.jpg|60px]] | '''[[Edgar Faure]]''' | [[Gouvernement Edgar Faure (1)|1]] | 20 Januarie 1952<br />29 Februarie 1952 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|CNIP}} | | | '''[[Antoine Pinay]]''' | [[Gouvernement Antoine Pinay|•]] | 8 Maart 1952<br />22 Desember 1952 | [[Centre national des indépendants et paysans]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Lêer:Rene Mayer.jpg|60px]] | '''[[René Mayer]]''' | [[Gouvernement René Mayer|•]] | 8 Januarie 1953<br />21 Mei 1953 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] |- | rowspan=2 {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|CNIP}} | | rowspan=2 | [[Lêer:Joseph Laniel.PNG|60px]] | rowspan=2 | '''[[Joseph Laniel]]''' | [[Gouvernement Joseph Laniel (1)|1]] | 28 Junie 1953<br />16 Januarie 1954 | rowspan=2 | [[Centre national des indépendants et paysans]] |- | [[Gouvernement Joseph Laniel (2)|2]] | 16 Januarie 1954<br />12 Junie 1954 | rowspan=8 {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|CNIP}} | | rowspan=8 align=center |[[René Coty]]<br /><small>[[Centre national des indépendants et paysans|CNIP]]</small><br />[[Lêer:René Coty en 1948.JPG|60px]]<br /><small>(1954–1959)</small> |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Lêer:Pierre Mendès France.jpg|60px]] | '''[[Pierre Mendès France]]''' | [[Gouvernement Pierre Mendès France|•]] | 19 Junie1954<br />04 Februarie 1955 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Lêer:Edgar Faure.jpg|60px]] | '''[[Edgar Faure]]''' | [[Gouvernement Edgar Faure (2)|2]] | 23 Februarie 1955<br />24 Januarie 1956 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Socialiste}} | | [[Lêer:Guy Mollet.jpg|60px]] | '''[[Guy Mollet]]''' | [[Gouvernement Guy Mollet|•]] | 1 Februarie 1956<br />21 Mei 1957 | [[Section française de l'Internationale ouvrière]] | [[Front républicain (1956)|Front républicain]] | rowspan=5 | [[IIIe législature de la Quatrième République française|III{{e}}]]<br /><small>([[Franse parlementsverkiesings van 1956|1956]])</small> |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Lêer:Bourgès-Maunoury small.jpg|60px]] | '''[[Maurice Bourgès-Maunoury]]''' | [[Gouvernement Maurice Bourgès-Maunoury|•]] | 13 Junie 1957<br />30 September 1957 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] | rowspan=4 | ''Geen'' |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Rad}} | | [[Lêer:Importez le logo individu-fr.svg|60px]] | '''[[Félix Gaillard]]''' | [[Gouvernement Félix Gaillard|•]] | 6 November 1957<br />15 April 1958 | [[Parti républicain, radical et radical-socialiste|Parti radical]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|MRP}} | | [[Lêer:Pierre Pflimlin par Claude Truong-Ngoc 1975.jpg|60px]] | '''[[Pierre Pflimlin]]''' | [[Gouvernement Pierre Pflimlin|•]] | 14 Mei 1958<br />28 Mei 1958 | [[Mouvement républicain populaire]] |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Gaulliste}} | | [[Lêer:Charles de Gaulle-1963.jpg|60px]] | '''[[Charles de Gaulle]]''' | [[Gouvernement Charles de Gaulle (3)|3]] | 1 Junie 1958<br />08 Januarie 1959 | [[Gaullisme|Gaulliste]] |} == Vyfde Republiek == {{Bywerk}} {| class="wikitable center" ! colspan="3" width=20%| Naam ! colspan="3" width=20%| Datum ! Party ! Parlement<br /><small>(verkiesing)</small> ! colspan="2" | [[President van Frankryk|President]]<br /><small>(datum)</small> |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Gaulliste}} | | [[Lêer:Michel Debré (cropped).jpg|80px]] | '''[[Michel Debré]]''' | [[Kabinet Michel Debré|•]] | 8 Januarie 1959 | 14 April 1962 | [[Union pour la nouvelle République]] | align="center" rowspan=2|[[Eerste parlement van de Franse Vyfde Repbliek|Eerste]] <small>([[Franse parlementsverkiesings van 1958|1958]])</small> | rowspan="6" {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|RPF}} | | align="center" rowspan="6"|[[Charles de Gaulle]]<br /><small>[[Union pour la nouvelle République|UNR]]</small><br />[[Lêer:Charles de Gaulle-1963.jpg|80px]]<br /><small>(1959–1969)</small> |- | rowspan=4 {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Gaulliste}} | | rowspan=4 | [[Lêer:Georges Pompidou - Bundesarchiv B 145 Bild-F020538-0006 (cropped).jpg|80px]] | rowspan=4 | '''[[Georges Pompidou]]''' | [[Kabinet Georges Pompidou (1)|1]] | 14 April 1962 | <small>28 November|1962 </small> | rowspan=4 | [[Union pour la nouvelle République]], ''vervolgens''<br /> [[Union pour la défense de la République]] |- | [[Kabinet Georges Pompidou (2)|2]] | <small>28 November 1962</small> | <small>8 Januarie 1966</small> | rowspan=2 align="center"|[[Tweede parlement van die Franse Vyfde Republiek|Tweede]] <small>([[Franse parlementsverkiesings van 1962|1962]])</small> |- | [[Kabinet Georges Pompidou (3)|3]] | <small>8 Januarie 1966</small> | <small>1 April 1967</small> |- | [[Kabinet Georges Pompidou (4)|4]] | <small>5 April 1967</small> | 10 Julie 1968 | align="center"|[[Derde parlement van die Franse Vyfde Republiek|Derde]] <small>([[Franse parlementsverkiesings van 1967|1967]])</small> |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Gaulliste}} | | [[Lêer:Maurice Couve de Murville.jpg|80px]] | '''[[Maurice Couve de Murville]]''' | [[Kabinet Maurice Couve de Murville|•]] | 10 Julie 1968 | 20 Junie 1969 | [[Union pour la défense de la République]] | align="center" rowspan=3 | [[Vierde parlement van die Franse Vyfde Republiek|Vierde]] <small>([[Franse parlementsverkiesings van 1968|1968]])</small> |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Gaulliste}} | | [[Lêer:Jacques Chaban-Delmas-1 (cropped).jpg|80px]] | '''[[Jacques Chaban-Delmas]]''' | [[Kabinet Jacques Chaban-Delmas|•]] | 20 Junie 1969 | 5 Julie 1972 | [[Union pour la défense de la République]], ''puis''<br /> [[Union des démocrates pour la République]] | rowspan="4" {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|UDR}} | | align="center" rowspan="4"|[[Georges Pompidou]]<br /><small>[[Union pour la défense de la République|UDR]]</small><br />[[Lêer:Georges.Pompidou (cropped).jpg|80px]]<br /><small>(1969–1974)</small> |- | rowspan=3 {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Gaulliste}} | | rowspan=3 | [[Lêer:Pierre Messmer01 (cropped 2).JPG|80px]] | rowspan=3 | '''[[Pierre Messmer]]''' | [[Kabinet Pierre Messmer (1)|1]] | 5 Julie 1972 | <small>28 Maart 1973</small> | rowspan=4 | [[Union des démocrates pour la République]] |- | [[Kabinet Pierre Messmer (2)|2]] | <small>2 April 1973</small> | <small>27 Februarie 1974</small> | align="center" align="center" rowspan=5 | [[Vyfde parlement van die Franse Vyfde Republiek|Vyfde]] <small>([[Franse parlementsverkiesings van 1973|1973]])</small> |- | [[Kabinet Pierre Messmer (3)|3]] | <small>27 Februarie 1974</small> | 27 Mei 1974 |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Gaulliste}} | | [[Lêer:Jacques Chirac.png|80px]] | '''[[Jacques Chirac]]''' | [[Kabinet Jacques Chirac (1)|1]] | 27 Mei 1974 | 25 Augustus 1976 | rowspan="4" {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|UDF}} | | align="center" rowspan="4"|[[Valéry Giscard d'Estaing]]<br /><small>[[Républicains indépendants (parti politique)|Républicains indépendants]]</small><br />[[Lêer:Valéry Giscard d’Estaing 1978.jpg|80px]]<br /><small>(1974–1981)</small> |- | rowspan=2 {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|SE}} | | rowspan=3 | [[Lêer:Raymond Barre 1980 (cropped 2).jpg|80px]] | rowspan=3 | '''[[Raymond Barre]]''' | [[Kabinet Raymond Barre (1)|1]] | 25 Augustus 1976 | <small>29 Maart 1977</small> | rowspan=2 |Partyloos |- | [[Kabinet Raymond Barre (2)|2]] | <small>29 Maart 1977</small> | <small>31 Maart 1978</small> |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|UDF}} | | [[Kabinet Raymond Barre (3)|3]] | <small>3 April 1978</small> | 13 Mei 1981 | [[Union pour la démocratie française]] | align="center" rowspan=2 | [[Sesde parlement van die Franse Vyfde Republiek|Sesde]] <small>([[Franse parlementsverkiesings van 1978|1978]])</small> |- | rowspan=3 {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Socialiste}} | | rowspan=3 | [[Lêer:Pierre Mauroy 1990.jpg|80px]] | rowspan=3 | '''[[Pierre Mauroy]]''' | [[Kabinet Pierre Mauroy (1)|1]] | 21 Mei 1981 | <small>22 Junie 1981</small> | rowspan=4 | [[Parti socialiste (France)|Parti socialiste]] | rowspan="10" {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|PS}} | | align="center" rowspan="10"|[[François Mitterrand]]<br /><small>[[Parti socialiste (France)|PS]]</small><br />[[Lêer:Reagan Mitterrand 1984 (cropped).jpg|80px]]<br /><small>(1981–1995)</small> |- | [[Kabinet Pierre Mauroy (2)|2]] | <small>22 Junie 1981</small> | <small>22 Maart 1983</small> | align="center" rowspan=3 | [[Sewende parlement van die Franse Vyfde Republiek|Sewende]] <small>([[Franse parlementsverkiesings van 1981|1981]])</small> |- | [[Kabinet Pierre Mauroy (3)|3]] | <small>22 Maart 1983</small> | 17 Julie 1984 |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Socialiste}} | | [[Lêer:Laurent Fabius, Socialist rally, Zénith, 2007 05 29 n8.jpg|80px]] | '''[[Laurent Fabius]]''' | [[Kabinet Laurent Fabius|•]] | 17 Julie 1984 | 20 Maart 1986 |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Gaulliste}} | | [[Lêer:Jacques Chirac mid-eighties.jpg|80px]] | '''[[Jacques Chirac]]''' | [[Kabinet Jacques Chirac (2)|2]] | 20 Maart 1986 | 10 Mei 1988 | [[Rassemblement pour la République]] | align="center" rowspan=2 |[[Agste parlement van die Franse Vyfde Republiek|Agste]] <small>([[Franse parlementsverkiesings van 1986|1986]])</small> |- | rowspan=2 {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Socialiste}} | | rowspan=2 | [[Lêer:Michel Rocard16 (cropped 2).JPG|80px]] | rowspan=2 | '''[[Michel Rocard]]''' | [[Kabinet Michel Rocard (1)|1]] | 10 Mei 1988 | <small>22 Junie 1988</small> | rowspan=4 | [[Parti socialiste (France)|Parti socialiste]] |- | [[Kabinet Michel Rocard (2)|2]] | <small>23 Junie 1988</small> | 15 Mei 1991 | align="center" rowspan=3 |[[Negende parlement van die Franse Vyfde Republiek|Negende]] <small>([[Franse parlementsverkiesings van 1988|1988]])</small> |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Socialiste}} | | [[Lêer:Édith Cresson (cropped).JPG|80px]] | '''[[Édith Cresson]]''' | [[Kabinet Édith Cresson|•]] | 15 Mei 1991 | 2 April 1992 |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Socialiste}} | | [[Lêer:Pierre-Beregovoy.webp|80px]] | '''[[Pierre Bérégovoy]]''' | [[Kabinet Pierre Bérégovoy|•]] | 2 April 1992 | 29 Maart 1993 |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Gaulliste}} | | [[Lêer:Édouard Balladur - 1993 (cropped).jpg|80px]] | '''[[Édouard Balladur]]''' | [[Kabinet Édouard Balladur|•]] | 29 Maart 1993 | 11 Mei 1995 | rowspan=3|[[Rassemblement pour la République]] | align="center" rowspan=3 | [[Tiende parlement van die Franse Vyfde Republiek|Tiende]] <small>([[Franse parlementsverkiesings van 1993|1993]])</small> |- | rowspan=2 {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Gaulliste}} | | rowspan=2 | [[Lêer:Alain Juppé, 25 July 2011 (5974934772) (cropped).jpg|80px]] | rowspan=2 | '''[[Alain Juppé]]''' | [[Kabinet Alain Juppé (1)|1]] | 17 Mei 1995 | <small>7 November 1995</small> | rowspan="7" {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|RPR}} | | rowspan=2 align="center" rowspan="7"|[[Jacques Chirac]]<br /><small>[[Rassemblement pour la République|RPR]]</small><br />[[Lêer:Jacques Chirac 2.jpg|80px]]<br /><small>(1995–2007)</small> |- | [[Kabinet Alain Juppé (2)|2]] | <small>7 November 1995</small> | 2 Junie 1997 |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Socialiste}} | | | [[Lêer:Lionel Jospin 2008.jpg|80px]] | '''[[Lionel Jospin]]''' | [[Kabinet Lionel Jospin|•]] | 2 Junie 1997 | 6 Mei 2002 | [[Parti socialiste (France)|Parti socialiste]] | align="center" rowspan=2 |[[Elfde parlement van die Franse Vyfde Republiek|Elfde]] <small>([[Franse parlementsverkiesings van 1997|1997]])</small> |- | rowspan=3 {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Gaulliste}} | | rowspan=3 | [[Lêer:Jean-Pierre Raffarin par Claude Truong-Ngoc 2013 (cropped 2).jpg|80px]] | rowspan=3 | '''[[Jean-Pierre Raffarin]]''' | [[Kabinet Jean-Pierre Raffarin (1)|1]] | 6 Mei 2002 | <small>17 Junie 2002</small> | rowspan="7" | [[Union pour un mouvement populaire]] |- | [[Kabinet Jean-Pierre Raffarin (2)|2]] | <small>17 Junie 2002</small> | <small>30 Maart 2004</small> | align="center" rowspan=4 | [[Twaalfde parlement van die Franse Vyfde Republiek|Twaalfde]] <small>([[Franse parlementsverkiesings van 2002|2002]])</small> |- | [[Kabinet Jean-Pierre Raffarin (3)|3]] | <small>30 Maart 2004</small> | 31 Mei 2005 |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Gaulliste}} | | [[Lêer:Launch Republique Solidaire 2010-06-19 n05.jpg|80px]] | '''[[Dominique de Villepin]]''' | [[Kabinet Dominique de Villepin|•]] | 31 Mei 2005 | 15 Mei 2007 |- | rowspan=3 {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Gaulliste}} | | rowspan=3 | [[Lêer:François Fillon 2010.jpg|80px]] | rowspan=3 | '''[[François Fillon]]''' | [[Kabinet François Fillon (1)|1]] | 17 Mei 2007 | <small>18 Junie 2007 </small> | rowspan="3" {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|UMP}} | | rowspan=3 align="center" |[[Nicolas Sarkozy]]<br /><small>[[Union pour un mouvement populaire|UMP]]</small><br />[[Lêer:Nicolas Sarkozy in 2010.jpg|80px]]<br /><small>(2007–2012)</small> |- | [[Kabinet François Fillon (2)|2]] | <small>18 Junie 2007</small> | <small>13 November 2010</small> | rowspan=3 align="center"|[[Dertiende parlement van die Franse Vyfde Republiek|Dertiende]] <small>([[Franse parlementsverkiesings van 2007|2007]])</small> |- | [[Kabinet François Fillon (3)|3]] | <small>14 November 2010 </small> | 10 Mei 2012 |- | rowspan=2 {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Socialiste}} | | rowspan=2 | [[Lêer:Jean-Marc Ayrault gros plan.jpg|80px]] | rowspan=2 | '''[[Jean-Marc Ayrault]]''' | [[Kabinet Jean-Marc Ayrault (1)|1]] | 15 Mei 2012 | <small>18 Junie 2012</small> | rowspan=5 | [[Parti socialiste (France)|Parti socialiste]] | rowspan="5" {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|PS}} | | rowspan=5 align="center" |[[François Hollande]]<br /><small>[[Parti socialiste (France)|PS]]</small><br />[[Lêer:Francois Hollande, Moscow 6 dec 2014 - 05 (cropped 3).jpg|80px]]<br /><small>(2012–2017)</small> |- | [[Kabinet Jean-Marc Ayrault (2)|2]] | <small>18 Junie 2012</small> | 31 Maart 2014 | rowspan=5 align="center"|[[Veertiende parlement van die Franse Vyfde Republiek|Veertiende]] <small>([[Franse parlementsverkiesings van 2012|2012]])</small> |- | rowspan=2 {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Socialiste}} | | rowspan=2 | [[Lêer:Valls Toulouse 2012.JPG|80px]] | rowspan=2 | '''[[Manuel Valls]]''' | [[Kabinet Manuel Valls (1)|1]] | 31 Maart 2014 | <small>25 Augustus 2014</small> |- | [[Kabinet Manuel Valls (2)|2]] | <small>25 Augustus 2014</small> | 6 Desember 2016 |- | {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|Socialiste}} | | [[Lêer:Bernard Cazeneuve 21 February 2013.jpg|80px]] | '''[[Bernard Cazeneuve]]''' | [[Kabinet Bernard Cazeneuve|•]] | 6 Desember 2016 | 10 Mei 2017 |- | rowspan=2 {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|LR}}| | rowspan=2 |[[Lêer:Édouard Philippe (cropped).jpg|80px]] | rowspan=2 | '''[[Édouard Philippe]]''' | [[Kabinet Édouard Philippe (1)|1]] | 15 Mei 2017 | <small>21 Junie 2017</small> | rowspan=2 | [[Les Républicains]] | rowspan="2" {{Inligtingskas Franse politieke party/kleure|EM}} | | rowspan=2 align="center" |[[Emmanuel Macron]]<br /><small>[[La République en marche !|REM]]</small><br />[[Lêer:Emmanuel Macron during his meeting with Vladimir Putin, June 2017.jpg|80px]]<br /><small>(2017 – )</small> |- | [[Kabinet Édouard Philippe (2)|2]] | <small>21 Junie 2017</small> | 3 Julie 2020 | align="center"|[[Vyftiende parlement van die Franse Vyfde Republiek|Vyftiende]] <small>([[Franse parlementsverkiesings van 2017|2017]])</small> |} === Tydlyn === {{Bywerk}} {{#tag:timeline| ImageSize = width:900 height:auto barincrement:12 PlotArea = top:10 bottom:50 right:130 left:20 AlignBars = late DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:01/01/1959 till:01/01/2020 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:5 start:01/01/1960 Colors = id:presidents value:rgb(0.83,0.83,0.83) legend: Presidente id:bleu value:rgb(0,0.4,0.8) legend: Regs id:bleuclair value:rgb(0,1,1) legend: Sentrum-Regs id:rose value:rgb(1,0.5,0.5) legend: Links <!--**Ne pas retirer** id:jaune value:rgb(1,1,0) legend: REM --> Legend = columns:4 left:150 top:24 columnwidth:100 TextData = pos:(20,27) textcolor:black fontsize:M text:"Politieke partye :" BarData = barset:PM bar:presidente PlotData= width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till barset:PM from: 08/01/1959 till: 14/04/1962 color:bleu text:"[[Michel Debré]]" fontsize:9 from: 14/04/1962 till: 10/07/1968 color:bleu text:"[[Georges Pompidou]]" fontsize:9 from: 10/07/1968 till: 16/06/1969 color:bleu text:"[[Maurice Couve de Murville]]" fontsize:9 from: 20/06/1969 till: 05/07/1972 color:bleu text:"[[Jacques Chaban-Delmas]]" fontsize:9 from: 05/07/1972 till: 27/05/1974 color:bleu text:"[[Pierre Messmer]]" fontsize:9 from: 27/05/1974 till: 25/08/1976 color:bleu text:"[[Jacques Chirac]]" fontsize:9 from: 25/08/1976 till: 13/05/1981 color:bleuclair text:"[[Raymond Barre]]" fontsize:9 from: 21/05/1981 till: 17/07/1984 color:rose text:"[[Pierre Mauroy]]" fontsize:9 from: 17/07/1984 till: 20/03/1986 color:rose text:"[[Laurent Fabius]]" fontsize:9 from: 20/03/1986 till: 10/05/1988 color:bleu text:"[[Jacques Chirac]]" fontsize:9 from: 10/05/1988 till: 15/05/1991 color:rose text:"[[Michel Rocard]]" fontsize:9 from: 15/05/1991 till: 02/04/1992 color:rose text:"[[Édith Cresson]]" fontsize:9 from: 02/04/1992 till: 29/03/1993 color:rose text:"[[Pierre Bérégovoy]]" fontsize:9 from: 29/03/1993 till: 11/05/1995 color:bleu text:"[[Édouard Balladur]]" fontsize:9 from: 17/05/1995 till: 02/06/1997 color:bleu text:"[[Alain Juppé]]" fontsize:9 from: 02/06/1997 till: 06/05/2002 color:rose text:"[[Lionel Jospin]]" fontsize:9 from: 06/05/2002 till: 31/05/2005 color:bleu text:"[[Jean-Pierre Raffarin]]" fontsize:9 from: 31/05/2005 till: 15/05/2007 color:bleu text:"[[Dominique de Villepin]]" fontsize:9 from: 17/05/2007 till: 15/05/2012 color:bleu text:"[[François Fillon]]" fontsize:9 from: 15/05/2012 till: 31/03/2014 color:rose text:"[[Jean-Marc Ayrault]]" fontsize:9 from: 31/03/2014 till: 06/12/2016 color:rose text:"[[Manuel Valls]]" fontsize:9 from: 06/12/2016 till: 10/05/2017 color:rose text:"[[Bernard Cazeneuve]]" fontsize:9 from: 15/05/2017 till: {{DAYISO|{{CURRENTDAY}}}}/{{MONTHISO|{{CURRENTMONTH}}}}/{{ISOYEAR|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} color:bleu text:"[[Édouard Philippe]]" fontsize:9 width:11.5 align:center fontsize:S mark:(line,black) shift:(0,-2) anchor:middle bar:presidente from: 08/01/1959 till: 28/04/1969 color:presidents text:"[[Charles de Gaulle|de Gaulle]]" fontsize:8 from: 20/06/1969 till: 02/04/1974 color:presidents text:"[[Georges Pompidou|Pompidou]]" fontsize:8 from: 27/05/1974 till: 21/05/1981 color:presidents text:"[[Valéry Giscard d'Estaing|Giscard d'Estaing]]" fontsize:8 shift:(2,-2) from: 21/05/1981 till: 17/05/1995 color:presidents text:"[[François Mitterrand|Mitterrand]]" fontsize:8 from: 17/05/1995 till: 16/05/2007 color:presidents text:"[[Jacques Chirac|Chirac]]" fontsize:8 from: 16/05/2007 till: 15/05/2012 color:presidents text:"[[Nicolas Sarkozy|Sarkozy]]" fontsize:8 from: 15/05/2012 till: 14/05/2017 color:presidents text:"[[François Hollande|Hollande]]" fontsize:8 from: 14/05/2017 till: {{DAYISO|{{CURRENTDAY}}}}/{{MONTHISO|{{CURRENTMONTH}}}}/{{ISOYEAR|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}} color:presidents text:"[[Emmanuel Macron|Macron]]" fontsize:8 shift:(20,-2) }} {{clr}} == Verwysings == {{Verwysings}} === Bibliografie === * [[Philippe Ardant]], ''Le Premier Ministre en France'', Montchrestien, 155 pages, 1991 {{ISBN|978-2-7076-0497-2}} * [[Raphaëlle Bacqué]], ''L'Enfer de Matignon : ce sont eux qui en parlent le mieux'', Points, 318 pages, 2010 {{ISBN|978-2-7578-1640-0}} === Eksterne skakel === * [http://www.gouvernement.fr/les-gouvernements-de-la-veme-republique Liste des gouvernements de la Ve République] <!-- [[Catégorie:Gouvernement de la France|*]] [[Catégorie:Liste de ministres français| ]] [[Catégorie:Premier ministre de France|*Liste]] [[Catégorie:Liste de chefs de gouvernement|France]] [[Catégorie:Liste de personnalités politiques françaises]] [[Catégorie:Liste en rapport avec l'histoire de France]] --> {{wikivertaling|datum=20170703|titel=Liste_des_chefs_du_gouvernement_français|oldid=138634109|taal=fr}} [[Kategorie:Eerste Ministers van Frankryk| ]] iz83lueujy020n34f9czychqotmo5wk 0 124093 2891729 2861090 2026-04-09T06:07:29Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891729 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wetenskaplike | naam = Claude Lévi-Strauss | beeld = Levi-strauss 260.jpg | beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | beeldonderskrif = Claude Lévi-Strauss in 2005 | geboortenaam = | geboortedatum = {{Geboortedatum|1908|11|28}} | geboorteplek = [[Brussel]], [[België]] | sterftedatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1908|11|28|2009|10|30}} | sterfteplek = [[Parys]], [[Frankryk]] | plek van graf = | blyplek = | burgerskap = | nasionaliteit = {{vlagland|Frankryk}} | vakgebied = Antropologie, samelewing, linguistiek, verwantskap | werkplek = [[Universiteit van Parys]] (DrE, 1948) | alma mater = École pratique des hautes études (later École des hautes études en sciences sociales)<br />Collège de France | doktorale promotor = | akademiese adviseurs = | doktorale studente = | ander studente = | bekend vir = [[Strukturalisme]], mitografie, kulinêre driehoek, [[bricolage]] | beïnvloed deur = [[Lewis Henry Morgan]], [[Ferdinand de Saussure]], [[Roman Jakobson]], [[Franz Boas]], [[Émile Durkheim]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], [[Alfred Radcliffe-Brown]], [[Jacques Lacan]] | invloed op = [[Pierre Bourdieu]], [[Edmund Leach]], [[Catherine Clément]], [[Philippe Descola]], [[Jacques Lacan]] | toekennings = | handtekening = Claude Levi-Strauss signature.svg | webblad = | voetnotas = }} '''Claude Lévi-Strauss''' ([[Brussel]], [[28 November]] [[1908]] – [[Parys]], [[30 Oktober]] [[2009]]) was 'n [[Franse]] kulturele antropoloog wat beskou word as een van die grootste denkers van die [[twintigste eeu]]. Hy het aangevoer dat die "wilde" verstand dieselfde strukture as die "beskaafde" verstand het en dat menslike eienskappe oral dieselfde is. Hierdie waarnemings het 'n hoogtepunt bereik in sy beroemde boek ''Tristes Tropiques'' (1955) wat sy posisie as een van die sentrale figure in die [[strukturalisme]] gevestig het.<ref name="NYTobit2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/11/04/world/europe/04levistrauss.html?em|title=Claude Lévi-Strauss dies at 100|last=Rothstein|first=Edward|date=3 November 2009|work=The New York Times|access-date=4 November 2009}}</ref><ref name="APobit2">{{cite news|url=http://www.seattletimes.com/entertainment/anthropology-giant-claude-levi-strauss-dead-at-100/|title=Anthropology giant Claude Levi-Strauss dead at 100|last=Doland|first=Angela|date=4 November 2009|agency=Associated Press|work=[[Seattle Times]]|access-date=22 April 2015}}</ref><ref name="bloomberg2">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601088&sid=aY43vBHLDM6I|title=Claude Levi-Strauss, Scientist Who Saw Human Doom, Dies at 100|date=3 November 2009|publisher=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]]|access-date=3 November 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.anthropology.ua.edu/cultures/cultures.php?culture=Structuralism|title=Structuralism|last1=Briggs|first1=Rachel|last2=Meyer|first2=Janelle|work=Anthropological Theories: A Guide Prepared By Students For Students|publisher=Dept. of Anthropology, University of Alabama|access-date=22 April 2015|archive-date=27 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127140825/http://anthropology.ua.edu/cultures/cultures.php?culture=Structuralism|url-status=dead}}</ref><ref name="NYTobit">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/11/04/world/europe/04levistrauss.html?em|title=Claude Lévi-Strauss dies at 100|last=Rothstein|first=Edward|date=3 November 2009|work=The New York Times|access-date=4 November 2009}}</ref><ref name="APobit">{{cite news|url=http://www.seattletimes.com/entertainment/anthropology-giant-claude-levi-strauss-dead-at-100/|title=Anthropology giant Claude Levi-Strauss dead at 100|last=Doland|first=Angela|date=4 November 2009|agency=Associated Press|work=[[Seattle Times]]|access-date=22 April 2015}}</ref><ref name="bloomberg">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601088&sid=aY43vBHLDM6I|title=Claude Levi-Strauss, Scientist Who Saw Human Doom, Dies at 100|date=3 November 2009|publisher=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]]|access-date=3 November 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.anthropology.ua.edu/cultures/cultures.php?culture=Structuralism|title=Structuralism|last1=Briggs|first1=Rachel|last2=Meyer|first2=Janelle|work=Anthropological Theories: A Guide Prepared By Students For Students|publisher=Dept. of Anthropology, University of Alabama|access-date=22 April 2015|archive-date=27 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127140825/http://anthropology.ua.edu/cultures/cultures.php?culture=Structuralism|url-status=dead}}</ref> == Lewensloop == Lévi-Strauss studeer [[filosofie]] en regte, maar het homself toegewy aan die antropologie. Filosofie was vir hom te abstrak. In 1935 vertrek hy na [[Brasilië]] om filosofie te gaan doseer aan die universiteit van [[São Paulo]]. Daar bestudeer hy in sy vrye tyd die Indiaanse samelewing. Van sy reiservarings doen hy verslag van in ''Tristes Tropiques'' (1955). Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] bly hy in ballingskap in [[New York Stad]]. Daar ontmoet hy Roman Jakobson en maak kennis met die strukturalistiese taalkunde. Hy sien daarin 'n mootlikheid om die kwaliteit van wetenskaplikheid in die sosiale wetenskappe te verhoog. In die jare na die oorlog bou hy sy denke oor die strukturele antropologie uit in 'n omvangryke reeks publikasies, waarin sy belangstelling veral fokus op die struktuur van familiebande, [[mite]]s en rites. Lévi-Strauss se [[denke]] bevat in essensie geen of uiters moeilik toetsbare hipoteses, wat meestal wel gebaseer was op noukeurige waarnemings. Die strukturele antropologie is nader aan die spekulatiewe en interpreterende wetenskappe, soos die psigoanalise, eerder as die eksakte wetenskappe. Hoe dit ook al sy, in die werk van Lévi-Strauss word die mees uiteenlopende aspekte van die [[kultuur]] ondersoek, van [[Indiane|Indiaanse]] maskers in die [[Amasone]]rivier-bekken tot die musiekdramas van [[Richard Wagner]] of die sosiobiologie en bevolkingsgenetika. In 1973 ontvang Lévi-Strauss in [[Nederland]] die [[Erasmusprys]] en word hy verkies tot lid van die ''[[Académie française]]''. Hy sterf in Oktober 2009 op 100-jarige leeftyd. == Aspekte van sy denke == === Die kultuur en die reël === Vir Lévi-Strauss voldoen nog biologiese nog sosiale benaderings om die [[bloedskande|bloedskandeverbod]] in samelewings te verklaar. Die bloedskandeverbod kom voor in die oorgang van natuur na kultuur, volgens hom. Dit reguleer die natuur deur 'n nuwe orde daar te stel. Die kultuur is die geheel van al die reëls van orde, en is ook dié reëls wat deur die antropoloog bestudeer word. Lévi-Strauss kies die strukturele taalteorie as model. Net soos die geheel aan onbewuste reëls betekenis verleen, so sal alle sprekende onderwerpe aan derglike reëls onderwerp wees. === Die argaïese illusie === Lévi-Strauss verwerp die gedagte dat daar so iets bestaan soos 'n primitiewe kultuur. Elke samelewing het sy eie geskiedenis en dinamiek. Sonder om die menselike natuur te negeer, stel Lévi-Strauss dat die kultuur in sy geheel verwerf word in 'n samelewing. Dus kan 'n pasgeborene in enige kultuur grootgemaak word. Die denke van die kind is nog nie gespesialiseerd nie en moet moet nog gevorm word volgens die maatstawe van die samelewing waarin die kind ontwikkel. Daar is dus 'n ooreenkoms tussen die kind en 'n verteenwoordiger van 'n ander kultuur; beide is nie aangepas tot die sedes en gewoontes van hul eie kultuur nie. Ons sal geneig wees om die ander, na analogie met die kind, as primitief te bestempel, maar die ander sal geneig wees om met ons presies dieselfde te doen. === Die wilde denke === Die sogenaamde wilde denke – [[magie]], ''bricolage'', mites – is volgens Lévi-Strauss nie in teenstelling met die wetenskaplike denke van die moderne Westerse denke – [[wetenskap]], [[tegnologie]], rede nie. Die twee vorme van denke loop parallel aan mekaar en beide vertaal sintuiglike indrukke in verstandelike begrippe en gee ook betekenis aan die kulture waartoe hulle behoort. Die wetenskap lei tot die groei van kennis en vind sy neerslag in tegnologiese toepassings. Die resultate van die magie kan natuurlik nie hiermee vergelyk word nie, maar die rol van die magie binne 'n kultuur is nie minder werklik nie. Omdat die wilde denke soveel ouer is as die wetenskaplike rasionaliteit, sien Lévi-Strauss dit as substaat van die [[beskawing]]. Dus hoef ons nie te verbaas wees nie dat ook in ons samelewing so baie irrasionele impulse kop uitsteek nie, in die vorm van geloofsoortuigings en allerlei opmerklike gebruike. Die wilde denke is nie vir ons vreemd nie, en die strukturele analise poog om insig te verskaf in die werking daarvan, om uiteindelik lig te kan werp op die universele reëls van geestelike aktiwiteite. == Bibliografie == * ''La vie familiale et sociale des Indiens Nambikwara'' (1948) * ''Les structures élémentaires de la parenté'' (1949) * ''Race et histoire'' (1952) * ''Tristes tropiques'' (1955) * ''Anthropologie structurale'' (1958) * ''Entretiens avec Claude Lévi-Strauss'' (Georges Charbonnier) (1961) * ''Le totémisme aujourd’hui'' (1962) * ''La pensée sauvage'' (1962) * ''Mythologiques I: Le cru et le cuit'' (1964) * ''Mythologiques II: Du miel aux cendres'' (1967) * ''Mythologiques III: L’origine des manières de table'' (1968) * ''Mythologiques IV: L’Homme nu'' (1971) * ''Anthropologie structurale II'' (1973) * ''La voie des masques'' (1975, hersiene druk 1979) * ''Le regard éloigné'' (1983) * ''Paroles données'' (1984) * ''La potière jalouse'' (1985) * ''De près et de loin'' (met Didier Eribon) (1988) * ''Histoire de lynx'' (1991) * ''Regarder, écouter, lire'' (1993) * ''Saudades do Brasil'' (1994) * ''Saudades de São Paulo'' (1995) * ''Anthropologie face aux problèmes du monde moderne'' (2011) * ''L’Autre face de la lune. Écrits sur le Japon'' (2011) == Verwysings == {{verwysings}} == Bron == * Hierdie artikel is vertaal van die Nederlandse Wikipedia {{Kontinentale filosofie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Levi-Strauss, Claude}} [[Kategorie:Franse akademici]] [[Kategorie:Franse filosowe]] [[Kategorie:Franse Jode]] [[Kategorie:Filosowe in die 20ste eeu]] [[Kategorie:Filosowe in die 21ste eeu]] [[Kategorie:Geboortes in 1908]] [[Kategorie:Sterftes in 2009]] mcak5yq6u3r0gr73tqcs7xoenm8hqvo 0 126074 2891721 2889488 2026-04-09T01:24:51Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 /* Groep K */ 2891721 wikitext text/x-wiki {{sporttoekoms}} {{Inligtingskas internasionale sokkerkompetisie | titel = FIFA Sokker-Wêreldbeker | jaar = 2026 | bo = 2026 FIFA World Cup {{en}}<br />Copa Mundial de Fútbol 2026 {{es}}<br />Coupe du monde de football de 2026 {{fr}} | beeld = 2026 FIFA World Cup emblem (without trophy).svg | grootte = 175px | onderskrif = | land = Kanada | land-vlagpar = | land2 = Meksiko | land2-vlagpar = | land3 = Verenigde State | land3-vlagpar = | stad = | datums = 11 Junie – 19 Julie | konfederasies = 6 | num_spanne = 48 | stadions = 16 | stede = 16 | kampioen = | aantal = | tweede = | derde = | vierde = | wedstryde = 104 | doele = | bywoning = | top_puntemaker = | speler = | vorige = [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]] | volgende = [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2030|2030]] }} Die 23ste '''[[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooi''' ([[Engels]]: ''2026 FIFA World Cup''; [[Spaans]]: ''Copa Mundial de Fútbol 2026''; [[Frans]]: ''Coupe du monde de football de 2026'') sal van 11 Junie tot 19 Julie 2026 in [[Kanada]], [[Meksiko]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] beslis word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2018/06/13/sports/world-cup/fifa-2026-vote-north-america-morocco.html |title=World Cup 2026: United States, Canada and Mexico Win FIFA Vote |publisher=[[The New York Times]] |date=13 Junie 2018 |accessdate=1 April 2026}}</ref> FIFA het op 13 Junie 2018, net voor die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018]] in [[Rusland]], die gasheerlande aangekondig. Dit sal die eerste toernooi wees wat deur drie lande saam aangebied word. Daarbenewens sal dit die vierde toernooi in [[Noord-Amerika]] wees, die eerste in Kanada, die tweede in die Verenigde State ná die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994|1994-toernooi]], asook die derde in Meksiko ná die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1970|1970-]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986-toernooie]]. Kandidate vir gasheer was [[Marokko]] asook die gemeenskaplike Noord-Amerikaanse bod.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top |title=FIFA Congress confirms next steps of the bidding process for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[FIFA]] |date=11 Mei 2017 |accessdate=15 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915095957/https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top |archive-date=15 September 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[Lêer:FIFA World Cup Icon (Campionato mondiale di calcio).svg|duimnael|links|upright|Die Sokker-Wêreldbekertrofee waarom meegeding sal word]] Die toernooi sal vir die eerste keer deur 48 nasionale spanne beslis word, waaronder dié van die drie gasheerlande.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html |title=Unanimous decision expands FIFA World Cup™ to 48 teams from 2026 |publisher=[[FIFA]] |date=10 Januarie 2017 |accessdate=11 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211213938/https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html |archive-date=11 Desember 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die spanne is in twaalf groepe van vier elk verdeel, waarvan die twee beste spanne van elke groep en die agt beste derdeplek-spanne na die 16de eindrondte sal deurdring. Altesaam 104 wedstryde sal gespeel word, waarvan 60 in die Verenigde State en tien elk in Kanada en Meksiko.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/44464913 |title=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament |publisher=[[BBC]] |date=13 Junie 2018 |accessdate=1 April 2026}}</ref> Die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026 sal die langste toernooi volgens beide aantal deelnemende spanne en wedstryde wees. Die nasionale sokkerspanne van [[Curaçao]], [[Kaap Verde]], [[Jordanië]] en [[Oesbekistan]] sal vir die eerste keer aan 'n Sokker-Wêreldbekertoernooi deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c79ve0qzy9go |title=Who are the 2026 World Cup debutants? |publisher=[[BBC]] |author=Gary Rose |date=5 Desember 2025 |accessdate=1 April 2026}}</ref> [[Suid-Afrikaanse nasionale sokkerspan|Suid-Afrika]] neem vir die eerste keer sedert 2010 weer aan 'n Sokker-Wêreldbekertoernooi deel. == Toewysing == [[Lêer:Mapa Candidaturas Mundial Fútbol 2026.png|duimnael|400px| {{sleutel|red|Kandidaat vir 2026}} {{sleutel|#a244ff|Gekanselleerde bod}} {{sleutel|#ff6600|Onverkiesbaar vir 2026}}]] [[Lêer:2026 world cup bid election.png|duimnael|400px|FIFA-lede en hul stemme vir die kandidate: {| ! Toegelaat om te stem !! Onbevoeg om te stem |- |{{sleutel|#867650|Stem vir die Verenigde bod}}||{{sleutel|#FFBD41|Kanada-Meksiko-Verenigde State}} |- |{{sleutel|#2770AB|Stem vir die Marokkaanse bod}}||{{sleutel|#55208D|Marokko}} |- |{{sleutel|#008E2A|Neutraal}}||{{sleutel|#000000|Geskors}} |- |{{sleutel|#B32A2F|Onthouding}}||{{sleutel|#C1C1C1|Nie 'n geassosieerde FIFA-lid}} |}]] Volgens FIFA se beleid mag net al om die derde toernooi deur dieselfde kontinentale beheerliggaam aangebied word. Lande van [[AFC]] en [[UEFA]] was dus onverkiesbaar vir 2026, omdat die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018-toernooi]] aan [[Rusland]] en die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022-toernooi]] aan [[Katar]] toegewys is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/7067187.stm |title=Fifa abandons World Cup rotation |publisher=[[BBC]] |date=29 Oktober 2007 |accessdate=1 April 2026}}</ref> Kanada, Meksiko en die Verenigde State is op 13 Junie 2018 in [[Moskou]] deur FIFA gekies as die gasheerlande vir die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026. Die enigste ander kandidaatland was Marokko. Die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026 is een van vyf groot internasionale sporttoernooie wat die Verenigde State binne een dekade sal aanbied, saam met die [[T20I-wêreldbeker 2024]] (saam met [[Wes-Indië]]), die [[Olimpiese Somerspele 2028]], die [[Rugbywêreldbeker 2031]] en die [[Vrouerugbywêreldbeker 2033]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wpp.com/en/wpp-iq/2022/09/helping-sports-to-cross-the-atlantic |title=Helping sports to cross the Atlantic |publisher=WPP |author=Dominic Grainger |date=30 September 2022 |accessdate=1 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://lastwordonsports.com/rugby/2022/05/12/usa-rugby-2033-womens-rugby-2031-rugby-world-cup-hosts/ |title=USA Rugby: 2033 Women’s Rugby and 2031 Rugby World Cup Hosts |publisher=Last Word On Sports |author=Raheem Bashir |date=12 Mei 2022 |accessdate=1 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cityam.com/us-and-mexico-launch-bid-for-2027-football-womens-world-cup/ |title=US and Mexico launch bid for 2027 football Women’s World Cup |publisher=City A.M. |author=Matt Hardy |date=20 April 2023 |accessdate=1 April 2026}}</ref> Die stemming het as volg verloop: {|class="wikitable collapsible" ! colspan="7" | Stemming vir gasheer van die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026<ref>{{en}} {{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/77948410df016fb/original/vpnl19m2xr8zk50mnor3-pdf.pdf |title=Voting Results for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[FIFA]] |date=13 Junie 2018 |accessdate=1 April 2026}}</ref> |- ! Land | style="background:silver;" | '''Rondte 1''' |- | {{vlagland|Kanada}}, {{vlagland|Meksiko}}, {{vlagland|Verenigde State}} || style="text-align:center;" | '''134''' |- | {{vlagland|Marokko}} || style="text-align:center;" | 65 |} == Kwalifisering == Die gashere Kanada, Meksiko en die Verenigde State het regstreeks vir die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026 gekwalifiseer. Van die 45 oorblywende plekke is 16 vir [[UEFA]] ([[Europa]]) gereserveer, nege vir [[CAF]] ([[Afrika]]), agt vir [[AFC]] ([[Asië]]), ses vir [[CONMEBOL]] ([[Suid-Amerika]]), drie vir [[CONCACAF]] ([[Karibiese gebied]], [[Noord-Amerika|Noord]]- en [[Sentraal-Amerika]]) en een vir [[OFC]] ([[Oseanië]]). Twee plekke sal tydens uitspeelwedstryde tussen Afrika en Noord-/Sentraal-Amerika en tussen Suid-Amerika en Oseanië beslis word. Die kontinentale kwalifiseringswedstryde is tussen 7 September 2023 en 31 Maart 2026 beslis. Weens die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|voortgesette Russiese inval in Oekraïne sedert 2022]] het [[Rusland]] se skorsing deur beide [[FIFA]] en UEFA bly voortbestaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c4gry9zp412o |title=Why are Russia still playing international football despite ban? |publisher=[[BBC]] |author=Daniel Austin |date=6 Junie 2025 |accessdate=1 April 2026}}</ref> Vir die eerste keer sal agt [[Arabiere|Arabiese]] lande ([[Algerië]], [[Egipte]], [[Irak]], [[Jordanië]], [[Katar]], [[Marokko]], [[Saoedi-Arabië]] en [[Tunisië]]) aan dieselfde Sokker-Wêreldbekertoernooi deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sana.sy/en/sport/2307218/ |title=Eight Arab teams make history at the 2026 World Cup |publisher=Syrian Arab News Agency |date=1 April 2026 |accessdate=1 April 2026}}</ref> Noemenswaardige lande wat nie gekwalifiseer het nie sluit in die viermalige wêreldbekerwenner [[Italië]], [[Denemarke]], [[Kameroen]], [[Nigerië]] en [[Pole]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://supersport.com/football/news/9d3ac852-85ce-4a3a-839b-08f9774070d0/top-five-giants-who-will-miss-the-2026-fifa-world-cup |title=Top five giants who will miss the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[SuperSport]] |date=1 April 2026 |accessdate=1 April 2026}}</ref> === Kwalifiserende spanne === Die volgende 48 spanne het vir die hooftoernooi gekwalifiseer:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-who-has-qualified |title=Qualified teams for the FIFA World Cup 26 |publisher=[[FIFA]] |date=18 November 2025 |accessdate=1 April 2026}}</ref> [[Lêer:2026 world cup qualification map.svg|duimnael|400px|Uitslag van die kwalifisering: {{sleutel|#cccccc|Nie ’n geassosieerde lid van FIFA nie}} {{sleutel|#000000|Land het homself onttrek of is geskors}} {{sleutel|#ffcc00|Land het nie gekwalifiseer nie}} {{sleutel|#2ad4ff|Land neem aan die kwalifisering deel}} {{sleutel|#0000ff|Land het gekwalifiseer}}]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Span !width=80|Verskynings by eindstryde !width=50|Agtereenvolgende deelnames !width=80|Laaste verskyning !width=80|Vorige beste prestasie |- |align="left"|{{vlagland|Algerië}} |5de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]]||Agtste eindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Argentinië}} |19de||14||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1978|1978]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Australië}} |7de||6||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Agtste eindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|2006]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|België}} |15de||4||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Derde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Bosnië en Herzegowina}} |2de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Brasilië}} |23ste||23||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1962|1962]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1970|1970]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994|1994]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Colombia}} |7de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]]||Kwarteindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Curaçao}} |1ste||1||–||Debuut |- |align="left"|{{vlagland|Duitsland}} |21ste||19||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1954|1954]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1990|1990]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Ecuador}} |5de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Agtste eindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|2006]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Egipte}} |4de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1934|1934]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1990|1990]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Engeland}} |17de||8||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1966|1966]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Frankryk}} |17de||8||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Ghana}} |5de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]]||Kwarteindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Haïti}} |2de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Irak}} |2de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1984|1984]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Iran}} |7de||4||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1978|1978]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|2006]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Ivoorkus}} |4de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|2006]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Japan}} |8ste||8||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Agtste eindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Jordanië}} |1ste||1||–||Debuut |- |align="left"|{{vlagland|Kaap Verde}} |1ste||1||–||Debuut |- |align="left"|{{vlagland|Kanada}} |3de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Katar}} |2de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Kongo}} |2de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Kroasië}} |7de||4||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Naaswenner <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Marokko}} |7de||3||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Vierde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Meksiko}} |18de||9||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Kwarteindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1970|1970]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Nederland}} |12de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Naaswenner <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1978|1978]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Nieu-Seeland}} |3de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1982|1982]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Noorweë}} |4de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]]||Agtste eindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Oesbekistan}} |1ste||1||–||Debuut |- |align="left"|{{vlagland|Oostenryk}} |9de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]]||Derde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1954|1954]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Panama}} |2de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Paraguay}} |9de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]]||Kwarteindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Portugal}} |9de||7||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Derde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1966|1966]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Saoedi-Arabië}} |7de||3||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Agtste eindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994|1994]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Senegal}} |4de||3||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Kwarteindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Skotland}} |10de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1954|1954]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1978|1978]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1982|1982]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1990|1990]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Spanje}} |17de||13||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Suid-Afrika}} |4de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Suid-Korea}} |12de||11||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Vierde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Swede}} |13de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]]||Naaswenner <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Switserland}} |13de||6||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Kwarteindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1934|1934]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1938|1938]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1954|1954]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Tsjeggië}} |9de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|2006]]||Naaswenner <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1934|1934]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1962|1962]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Tunisië}} |7de||3||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1978|1978]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|2006]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Turkye}} |2de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]]||Derde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Uruguay}} |15de||5||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1930|1930]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1950|1950]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Verenigde State}} |12de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Derde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1930|1930]])</small> |} == Stadions == Die 104 wedstryde sal op die volgende 16 stadions gespeel word, waarvan twee in Kanada, drie in Meksiko en elf in die Verenigde State:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.olympics.com/en/news/fifa-world-cup-2026-full-list-stadiums-mexico-canada-usa |title=FIFA World Cup 2026: Full list of stadiums for the men's event in Canada, Mexico, and the United States |publisher=[[Internasionale Olimpiese Komitee]] |author=Sebastian Mikkelsen |date=28 September 2023 |accessdate=1 April 2026}}</ref> <center> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! {{vlagikoon|Meksiko}} [[Meksikostad]]<ref name="bid_cities">{{en}} {{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |title=United 2026 bid book |publisher=[[FIFA]] |accessdate=1 April 2026}}</ref> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[New York]]/[[New Jersey]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Dallas]]–[[Fort Worth]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Kansas City]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[Estadio Azteca]]<br />'''(Estadio Banorte)'''<br /> | [[MetLife-stadion]]<br />'''(New York/New Jersey-stadion)'''<br /><small>([[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]])</small> | [[AT&T-stadion]]<br />'''(Dallas-stadion)'''<br /><small>([[Arlington, Texas|Arlington]])</small> | [[Arrowhead-stadion]]<br />'''(Kansas City-stadion)''' |- | <small>{{Koördinate|19|18|11|N|99|9|2|W|aansig=inlyn|name=Estadio Azteca}}</small> | <small>{{Koördinate|40|48|48.7|N|74|4|27.7|W|aansig=inlyn|name=MetLife-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|32|44|52|N|97|5|34|W|aansig=inlyn|name=AT&T-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|39|2|56|N|94|29|2|W|aansig=inlyn|name=Arrowhead-stadion}}</small> |- | Kapasiteit: '''83&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit">{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-stadiums-fifa-soccer-football-mexico-usa-canada |title=The FIFA World Cup 26™ stadiums |publisher=[[FIFA]] |date=15 Julie 2025 |accessdate=1 April 2026}}</ref> | Kapasiteit: '''82&nbsp;500'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''94&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''73&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> |- | [[Lêer:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|200px]] | [[Lêer:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|200px]] | [[Lêer:Cowboys stadium inside view 4.JPG|200px]] | [[Lêer:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|200px]] |- ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Houston]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Atlanta]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Los Angeles]]<ref name="bid_cities" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lasec.net/los-angeles-2026/ |title=Los Angeles 2026 |publisher=Los Angeles Sports & Entertainment Commission |accessdate=1 April 2026 |archive-date=29 Junie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172852/https://www.lasec.net/los-angeles-2026/ |url-status=dead }}</ref> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Philadelphia]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[NRG-stadion]]<br />'''(Houston-stadion)''' | [[Mercedes-Benz-stadion]]<br />'''(Atlanta-stadion)''' | [[SoFi-stadion]]<br />'''(Los Angeles-stadion)'''<br /><small>([[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]])</small> | [[Lincoln Financial Field]]<br />'''(Philadelphia-stadion)''' |- | <small>{{Koördinate|29|41|5|N|95|24|39|W|aansig=inlyn|name=NRG-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|33|45|20|N|84|24|0|W|aansig=inlyn|name=Mercedes-Benz-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|33|57|10.8|N|118|20|20.4|W|aansig=inlyn|name=SoFi-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|39|54|3|N|75|10|3|W|aansig=inlyn|name=Lincoln Financial Field}}</small> |- | Kapasiteit: '''72&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''75&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''70&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''69&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> |- | [[Lêer:USA vs Argentina (Moments before Messi kicked a goal - color).jpg|200px]] | [[Lêer:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|200px]] | [[Lêer:SoFi Stadium interior 2021.jpg|200px]] | [[Lêer:United States v Paraguay, Copa América Centenario (cropped).jpg|200px]] |- ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Seattle]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[San Francisco]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Boston]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Miami]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[Lumen Field]]<br />'''(Seattle-stadion)''' | [[Levi's-stadion]]<br />'''(San Franciscobaaigebiedstadion)'''<br /><small>([[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]])</small> | [[Gillette-stadion]]<br />'''(Boston-stadion)'''<br /><small>([[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]])</small> | [[Hard Rock-stadion]]<br />'''(Miami-stadion)'''<br /><small>([[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]])</small> |- | <small>{{Koördinate|47|35|42.72|N|122|19|53.76|W|aansig=inlyn|name=Lumen Field}}</small> | <small>{{Koördinate|37|24|10.8|N|121|58|12|W|aansig=inlyn|name=Levi's-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|42|5|27.6|N|71|15|50.4|W|aansig=inlyn|name=Gillette-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|25|57|29|N|80|14|20|W|aansig=inlyn|name=Hard Rock-stadion}}</small> |- | Kapasiteit: '''69&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''71&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''65&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''65&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> |- | [[Lêer:2022 CONCACAF Champions League Final - View from southeast end.jpg|200px]] | [[Lêer:Entering Levi's Stadium.JPG|200px]] | [[Lêer:New England Revolution Game; 7.06.2013; 745pm.JPG|200px]] | [[Lêer:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|200px]] |- ! {{vlagikoon|Kanada}} [[Vancouver]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process |title=Update on FIFA World Cup 2026 candidate host city process |publisher=[[FIFA]] |date=14 April 2022 |accessdate=1 April 2026}}</ref> ! {{vlagikoon|Meksiko}} [[Monterrey]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Meksiko}} [[Guadalajara]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Kanada}} [[Toronto]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[BC Place]]<br />'''(BC Place Vancouver)''' | [[Estadio BBVA]]<br />'''(Estadio Monterrey)'''<br /><small>([[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]])</small> | [[Estadio Akron]]<br />'''(Estadio Guadalajara)'''<br /><small>([[Zapopan]])</small> | [[BMO Field]]<br />'''(Toronto-stadion)''' |- | <small>{{Koördinate|49|16|36|N|123|6|43|W|aansig=inlyn|name=BC Place}}</small> | <small>{{Koördinate|25|40|9|N|100|14|40|W|aansig=inlyn|name=Estadio BBVA}}</small> | <small>{{Koördinate|20|40|54|N|103|27|46|W|aansig=inlyn|name=Estadio Akron}}</small> | <small>{{Koördinate|43|37|58|N|79|25|7|W|aansig=inlyn|name=BMO Field}}</small> |- | Kapasiteit: '''54&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''53&nbsp;500'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''48&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''45&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> |- | [[Lêer:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|200px]] | [[Lêer:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|200px]] | [[Lêer:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho.jpg|200px]] | [[Lêer:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|200px]] |} {| cellpadding="0" style="border:0 solid darkgrey;" |- style="text-align:center;" |style="border:0 solid blue;"| {{location map+|Kanada|width=250|float=left|caption=Plekke in Kanada|places= {{location map~|Kanada|lat=49.276667|long=-123.111944|label=[[Vancouver]]|position=right}} {{location map~|Kanada|lat=43.633333|long=-79.418611|label=[[Toronto]]|position=left}} }} |style="border:0 solid #777;"| {{location map+|Verenigde State|float=center|width=400|caption=Plekke in die Verenigde State|places= {{location map~|Verenigde State|lat=33.755|long=-84.39|label=[[Atlanta]]|position=right}} {{location map~|Verenigde State|lat=42.358056|long=-71.063611|label=[[Boston]]|position=left}} {{location map~|Verenigde State|lat=32.775833|long=-96.796667|label=[[Dallas]]|position=top}} {{location map~|Verenigde State|lat=29.762778|long=-95.383056|label=[[Houston]]|position=top}} {{location map~|Verenigde State|lat=39.099722|long=-94.578333|label=[[Kansas City]]|position=bottom}} {{location map~|Verenigde State|lat=34.05|long=-118.25|label=[[Los Angeles]]|position=bottom}} {{location map~|Verenigde State|lat=25.775278|long=-80.208889|label=[[Miami]]|position=right}} {{location map~|Verenigde State|lat=40.817097|long=-74.085024|label=[[New York|NY/NJ]]|position=right}} {{location map~|Verenigde State|lat=39.9500|long=-75.1667|label=[[Philadelphia]]|position=left}} {{location map~|Verenigde State|lat=37.354444|long=-121.969167|label=[[San Francisco]]|position=bottom}} {{location map~|Verenigde State|lat=47.5952|long=-122.3316|label=[[Seattle]]|position=bottom}} }} |style="border:0 solid #2a5;"| {{location map+|Meksiko|float=right|width=320|caption=Plekke in Meksiko|places= {{location map~|Meksiko|lat=19.303056|long=-99.150556|label=[[Meksikostad]]|position=bottom}} {{location map~|Meksiko|lat=25.669167|long=-100.244444|label=[[Monterrey]]|position=left}} {{location map~|Meksiko|lat=20.681667|long=-103.462778|label=[[Guadalajara]]|position=left}} }} |}</center> == Formaat == Die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026 word oor 39 dae tussen 48 verskillende spanne oor 104 wedstryde uitgespeel. Dit sal op 11 Junie 2026 op die Estadio Azteca, Meksikostad, Meksiko, met die openingswedstryd tussen die medegasheer Meksiko en Suid-Afrika afskop. Die toernooi sal eindig op die MetLife-stadion, East Rutherford, Verenigde State, op 19 Julie met die eindstryd, waartydens die wenner die Sokker-Wêreldbekertrofee sal inpalm. === Kalender === Die volgende tabel dui die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026 se daaglikse program aan. ’n Pers blokkie dui op wedstryde tydens die groepfase, ’n groen blokkie op wedstryde tydens die uitklopfase, ’n blou blokkie op die bronseindstryd en ’n geel blokkie op die eindstryd. {| | {| class="wikitable left center" "style=margin:0.5em auto;font-size:95%;line-height:1.25em" |+ Aantal daaglikse wedstryde tydens die toernooi |- ! scope=col |Groepfase<br />Junie ! scope=col |Do<br />11 ! scope=col |Vr<br />12 ! scope=col |Sa<br />13 ! scope=col |So<br />14 ! scope=col |Ma<br />15 ! scope=col |Di<br />16 ! scope=col |Wo<br />17 ! scope=col |Do<br />18 ! scope=col |Vr<br />19 ! scope=col |Sa<br />20 ! scope=col |So<br />21 ! scope=col |Ma<br />22 ! scope=col |Di<br />23 ! scope=col |Wo<br />24 ! scope=col |Do<br />25 ! scope=col |Vr<br />26 ! scope=col |Sa<br />27 |- align=center |align=left|Seremonies <!-- 11 -->| bgcolor=#d6325b|'''{{Afkorting|OS|Openingseremonie}}''' <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center | align=left|Groep A <!-- 11 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep B <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 13 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep C <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep D <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 13 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep E <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep F <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep G <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep H <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep I <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep J <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| bgcolor=#c364f3| 2 |- align=center |align=left|Groep K <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| bgcolor=#c364f3| 2 |- align=center |align=left|Groep L <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| bgcolor=#c364f3| 2 |- ! scope=col |Uitklopfase<br />Junie/Julie ! scope=col |So<br />28 ! scope=col |Ma<br />29 ! scope=col |Di<br />30 ! scope=col |Wo<br />1 ! scope=col |Do<br />2 ! scope=col |Vr<br />3 ! scope=col |Sa<br />4 ! scope=col |So<br />5 ! scope=col |Ma<br />6 ! scope=col |Di<br />7 ! scope=col |Wo<br />8 ! scope=col |Do<br />9 ! scope=col |Vr<br />10 ! scope=col |Sa<br />11 ! scope=col |So<br />12 ! scope=col |Ma<br />13 ! scope=col |Di<br />14 ! scope=col |Wo<br />15 ! scope=col |Do<br />16 ! scope=col |Vr<br />17 ! scope=col |Sa<br />18 ! scope=col |So<br />19 |- align=center |align=left|Seremonies <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- 1 -->| <!-- 2 -->| <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| <!-- 5 -->| <!-- 6 -->| <!-- 7 -->| <!-- 8 -->| <!-- 9 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| bgcolor=#d6325b|'''{{Afkorting|SS|Sluitingseremonie}}''' |- align=center |align=left|Uitklopfase <!-- 28 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 29 -->| bgcolor=#00cc33| 3 <!-- 30 -->| bgcolor=#00cc33| 3 <!-- 1 -->| bgcolor=#00cc33| 3 <!-- 2 -->| bgcolor=#00cc33| 3 <!-- 3 -->| bgcolor=#00cc33| 3 <!-- 4 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 5 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 6 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 7 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 8 -->| <!-- 9 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 10 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 11 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 15 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| bgcolor=#3399ff| 1 <!-- 19 -->| bgcolor=#ffcc00| '''1''' |} | {| style="margin:0.5em auto;" wikitable right | colspan=2 |'''Verklaring''' |- | {{sleutel|#d6325b|Seremonies}} |- | {{sleutel|#c364f3|Groepwedstryde}} |- | {{sleutel|#00cc33|Uitklopfase}} |- | {{sleutel|#3399ff|Derde plek}} |- | {{sleutel|#ffcc00|Eindstryd}} |} |} === Groepfase === Die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026 sal tussen 32 nasionale sokkerspanne beslis word. Vir die groepfase is die 48 deelnemende spanne in twaalf groepe van vier elk verdeel; elke span sal een wedstryd teen elk van die ander spanne in dieselfde groep speel, dus sal elke span drie wedstryde in die groepfase speel. Drie punte sal vir ’n oorwinning toegeken word, een vir ’n gelykop en geen punte vir ’n nederlaag: spanne wat met dieselfde aantal punte eindig, sal volgens aangetekende doele gerangskik word. Klassifisering binne elke groep sal gegrond wees op die volgende puntestelsel: * Drie wedstrydpunte vir ’n oorwinning; * Een vir ’n gelykop; * geen vir ’n nederlaag. Aan die einde van die groepfase sal die spanne gerangskik word van die eerste na die vierde posisie, gegrond op versamelde wedstrydpunte, met die twee beste spanne en die agt beste derde-plekspanne wat na die uitklopfase sal deurdring. As twee spanne gelykop in punte is, sal die rangorde deur hul aantal aangetekende doele bepaal word. === Uitklopfase === Van die begin van dié fase af sal die toernooi ’n uitklopformaat aanneem wat uit 32 wedstryde bestaan: 16 16de eindstryde, agt agtste eindstryde, vier kwarteindstryde, twee halfeindstryde, ’n wedstryd om die derde plek en die eindstryd. Die wenner en naaswenner van elk van die groepe sal saam met die agt beste derde-plekspanne na die uitklopfase deurdring. Groepwenners sal teen naaswenners in ander groepe in die 16de eindstryde speel, byvoorbeeld: die wenner van Groep A sal teen die naaswenner van Groep B en die wenner van Groep B teen die naaswenner van Groep A speel. Spanne van dieselfde groep sal dus eers weer in óf die klein finale óf die eindstryd kan ontmoet. Elke wedstryd in die uitklopstadium moet met ’n oorwinning vir een van die spanne eindig. As daar ná negentig minute van gewone spel ’n gelykopuitslag is, sal daar verder gespeel word om die wenner te bepaal. Aanvanklik sal daar twee periodes van [[ekstra tyd]] gespeel word, 15 minute in elke rigting. As daar steeds nie ’n wenner ná 120 minute is nie, sal die wenner deur ’n [[Strafskop (sokker)|strafskopkompetisie]] bepaal word. == Wedstryde == {| class="infobox bordered" | style="background:#cfc;"|Kwalifiseer vir die uitklopfase. |- | style="background:#ffc;"|Moontlike uitklopdeelname. |- | style="background:;"|Uit die toernooi geskakel. |} Die wedstryde is in twee fases opgedeel, naamlik die groep- en die uitklopfase. Die loting is op 5 Desember 2025 in die John F. Kennedy Center in [[Washington, D.C.]] gehou.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/final-draw-results |title=Groups revealed in star-studded Final Draw |publisher=[[FIFA]] |date=5 Desember 2025 |accessdate=1 April 2026}}</ref> === Groepuitdunne === 48 spanne sal aan die groepfase deelneem. Die twee beste spanne sal saam met die agt beste derde-plekspanne in elke groep na die tweede rondte (die uitklopfase) deurdring. ==== Groep A ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Meksiko}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Suid-Afrika}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Suid-Korea}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Tsjeggië}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[11 Junie]] [[2026]] |time = 13:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Meksiko}}''' |score = Wedstryd 1 |report = |team2 = '''{{vlagland|Suid-Afrika}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio Azteca]], [[Meksikostad]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[11 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Suid-Korea}}''' |score = Wedstryd 2 |report = |team2 = '''{{vlagland|Tsjeggië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[18 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Tsjeggië}}''' |score = Wedstryd 25 |report = |team2 = '''{{vlagland|Suid-Afrika}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[18 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Meksiko}}''' |score = Wedstryd 28 |report = |team2 = '''{{vlagland|Suid-Korea}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[24 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Tsjeggië}}''' |score = Wedstryd 53 |report = |team2 = '''{{vlagland|Meksiko}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio Azteca]], [[Meksikostad]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[24 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Suid-Afrika}}''' |score = Wedstryd 54 |report = |team2 = '''{{vlagland|Suid-Korea}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio BBVA]], [[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]] |attendance = |referee = }} ==== Groep B ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Kanada}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Bosnië en Herzegowina}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Katar}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Switserland}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[12 Junie]] [[2026]] |time = 15:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Kanada}}''' |score = Wedstryd 3 |report = |team2 = '''{{vlagland|Bosnië en Herzegowina}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BMO Field]], [[Toronto]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[13 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Katar}}''' |score = Wedstryd 8 |report = |team2 = '''{{vlagland|Switserland}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Levi's-stadion]], [[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[18 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Switserland}}''' |score = Wedstryd 26 |report = |team2 = '''{{vlagland|Bosnië en Herzegowina}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[18 Junie]] [[2026]] |time = 15:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Kanada}}''' |score = Wedstryd 27 |report = |team2 = '''{{vlagland|Katar}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[24 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Switserland}}''' |score = Wedstryd 51 |report = |team2 = '''{{vlagland|Kanada}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[24 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Bosnië en Herzegowina}}''' |score = Wedstryd 52 |report = |team2 = '''{{vlagland|Katar}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance = |referee = }} ==== Groep C ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Brasilië}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Marokko}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Haïti}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Skotland}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[13 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Brasilië}}''' |score = Wedstryd 5 |report = |team2 = '''{{vlagland|Marokko}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[13 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Haïti}}''' |score = Wedstryd 7 |report = |team2 = '''{{vlagland|Skotland}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[19 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Skotland}}''' |score = Wedstryd 29 |report = |team2 = '''{{vlagland|Marokko}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[19 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Brasilië}}''' |score = Wedstryd 30 |report = |team2 = '''{{vlagland|Haïti}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[24 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Skotland}}''' |score = Wedstryd 49 |report = |team2 = '''{{vlagland|Brasilië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[24 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Marokko}}''' |score = Wedstryd 50 |report = |team2 = '''{{vlagland|Haïti}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = |referee = }} ==== Groep D ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Verenigde State}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Paraguay}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Australië}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Turkye}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[12 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Verenigde State}}''' |score = Wedstryd 4 |report = |team2 = '''{{vlagland|Paraguay}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[13 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Australië}}''' |score = Wedstryd 6 |report = |team2 = '''{{vlagland|Turkye}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[19 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Turkye}}''' |score = Wedstryd 31 |report = |team2 = '''{{vlagland|Paraguay}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Levi's-stadion]], [[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[19 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Verenigde State}}''' |score = Wedstryd 32 |report = |team2 = '''{{vlagland|Australië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[25 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Turkye}}''' |score = Wedstryd 59 |report = |team2 = '''{{vlagland|Verenigde State}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[25 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Paraguay}}''' |score = Wedstryd 60 |report = |team2 = '''{{vlagland|Australië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Levi's-stadion]], [[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]] |attendance = |referee = }} ==== Groep E ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Duitsland}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Curaçao}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Ivoorkus}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Ecuador}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[14 Junie]] [[2026]] |time = 13:00 CDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Duitsland}}''' |score = Wedstryd 9 |report = |team2 = '''{{vlagland|Curaçao}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[14 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Ivoorkus}}''' |score = Wedstryd 10 |report = |team2 = '''{{vlagland|Ecuador}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[20 Junie]] [[2026]] |time = 16:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Duitsland}}''' |score = Wedstryd 33 |report = |team2 = '''{{vlagland|Ivoorkus}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BMO Field]], [[Toronto]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[20 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Ecuador}}''' |score = Wedstryd 34 |report = |team2 = '''{{vlagland|Curaçao}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Arrowhead-stadion]], [[Kansas City]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[25 Junie]] [[2026]] |time = 16:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Curaçao}}''' |score = Wedstryd 55 |report = |team2 = '''{{vlagland|Ivoorkus}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[25 Junie]] [[2026]] |time = 16:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Ecuador}}''' |score = Wedstryd 56 |report = |team2 = '''{{vlagland|Duitsland}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]] |attendance = |referee = }} ==== Groep F ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Nederland}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Japan}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Swede}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Tunisië}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[14 Junie]] [[2026]] |time = 15:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Nederland}}''' |score = Wedstryd 11 |report = |team2 = '''{{vlagland|Japan}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[14 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Swede}}''' |score = Wedstryd 12 |report = |team2 = '''{{vlagland|Tunisië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio BBVA]], [[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[20 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Nederland}}''' |score = Wedstryd 35 |report = |team2 = '''{{vlagland|Swede}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[20 Junie]] [[2026]] |time = 22:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Tunisië}}''' |score = Wedstryd 36 |report = |team2 = '''{{vlagland|Japan}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio BBVA]], [[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[25 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Japan}}''' |score = Wedstryd 57 |report = |team2 = '''{{vlagland|Swede}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[25 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Tunisië}}''' |score = Wedstryd 58 |report = |team2 = '''{{vlagland|Nederland}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Arrowhead-stadion]], [[Kansas City]] |attendance = |referee = }} ==== Groep G ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|België}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Egipte}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Iran}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Nieu-Seeland}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[15 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Iran}}''' |score = Wedstryd 15 |report = |team2 = '''{{vlagland|Nieu-Seeland}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[15 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|België}}''' |score = Wedstryd 16 |report = |team2 = '''{{vlagland|Egipte}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[21 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|België}}''' |score = Wedstryd 39 |report = |team2 = '''{{vlagland|Iran}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[21 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Nieu-Seeland}}''' |score = Wedstryd 40 |report = |team2 = '''{{vlagland|Egipte}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[26 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Egipte}}''' |score = Wedstryd 63 |report = |team2 = '''{{vlagland|Iran}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[26 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Nieu-Seeland}}''' |score = Wedstryd 64 |report = |team2 = '''{{vlagland|België}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = |referee = }} ==== Groep H ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Spanje}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Kaap Verde}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Saoedi-Arabië}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Uruguay}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[15 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Spanje}}''' |score = Wedstryd 13 |report = |team2 = '''{{vlagland|Kaap Verde}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[15 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Saoedi-Arabië}}''' |score = Wedstryd 14 |report = |team2 = '''{{vlagland|Uruguay}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[21 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Spanje}}''' |score = Wedstryd 37 |report = |team2 = '''{{vlagland|Saoedi-Arabië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[21 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Uruguay}}''' |score = Wedstryd 38 |report = |team2 = '''{{vlagland|Kaap Verde}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[26 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Kaap Verde}}''' |score = Wedstryd 65 |report = |team2 = '''{{vlagland|Saoedi-Arabië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[26 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 CDT (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Uruguay}}''' |score = Wedstryd 66 |report = |team2 = '''{{vlagland|Spanje}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]] |attendance = |referee = }} ==== Groep I ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Frankryk}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Senegal}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Irak}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Noorweë}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[16 Junie]] [[2026]] |time = 15:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Frankryk}}''' |score = Wedstryd 17 |report = |team2 = '''{{vlagland|Senegal}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[16 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Irak}}''' |score = Wedstryd 18 |report = |team2 = '''{{vlagland|Noorweë}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[22 Junie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Frankryk}}''' |score = Wedstryd 41 |report = |team2 = '''{{vlagland|Irak}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[22 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Noorweë}}''' |score = Wedstryd 42 |report = |team2 = '''{{vlagland|Senegal}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[26 Junie]] [[2026]] |time = 15:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Noorweë}}''' |score = Wedstryd 61 |report = |team2 = '''{{vlagland|Frankryk}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[26 Junie]] [[2026]] |time = 15:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Senegal}}''' |score = Wedstryd 62 |report = |team2 = '''{{vlagland|Irak}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BMO Field]], [[Toronto]] |attendance = |referee = }} ==== Groep J ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Argentinië}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Algerië}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Oostenryk}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Jordanië}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[16 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Argentinië}}''' |score = Wedstryd 19 |report = |team2 = '''{{vlagland|Algerië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Arrowhead-stadion]], [[Kansas City]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[16 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Oostenryk}}''' |score = Wedstryd 20 |report = |team2 = '''{{vlagland|Jordanië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Levi's-stadion]], [[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[22 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Argentinië}}''' |score = Wedstryd 43 |report = |team2 = '''{{vlagland|Oostenryk}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[22 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Jordanië}}''' |score = Wedstryd 44 |report = |team2 = '''{{vlagland|Algerië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Levi's-stadion]], [[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[27 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Algerië}}''' |score = Wedstryd 69 |report = |team2 = '''{{vlagland|Oostenryk}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Arrowhead-stadion]], [[Kansas City]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[27 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Jordanië}}''' |score = Wedstryd 70 |report = |team2 = '''{{vlagland|Argentinië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} ==== Groep K ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Portugal}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|[[Lêer:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|22px]] [[Demokratiese Republiek die Kongo se nasionale sokkerspan|DR Kongo]] |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Oesbekistan}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Colombia}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[17 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Portugal}}''' |score = Wedstryd 23 |report = |team2 = '''[[Lêer:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|22px]] [[Demokratiese Republiek die Kongo se nasionale sokkerspan|DR Kongo]]''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[17 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Oesbekistan}}''' |score = Wedstryd 24 |report = |team2 = '''{{vlagland|Colombia}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio Azteca]], [[Meksikostad]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[23 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Portugal}}''' |score = Wedstryd 47 |report = |team2 = '''{{vlagland|Oesbekistan}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[23 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Colombia}}''' |score = Wedstryd 48 |report = |team2 = '''[[Lêer:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|22px]] [[Demokratiese Republiek die Kongo se nasionale sokkerspan|DR Kongo]]''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[27 Junie]] [[2026]] |time = 19:30 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Colombia}}''' |score = Wedstryd 71 |report = |team2 = '''{{vlagland|Portugal}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[27 Junie]] [[2026]] |time = 19:30 EDT (UTC−4) |team1 = '''[[Lêer:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|22px]] [[Demokratiese Republiek die Kongo se nasionale sokkerspan|DR Kongo]]''' |score = Wedstryd 72 |report = |team2 = '''{{vlagland|Oesbekistan}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = |referee = }} ==== Groep L ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Engeland}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Kroasië}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Ghana}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Panama}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[17 Junie]] [[2026]] |time = 16:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Engeland}}''' |score = Wedstryd 21 |report = |team2 = '''{{vlagland|Kroasië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[17 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Ghana}}''' |score = Wedstryd 22 |report = |team2 = '''{{vlagland|Panama}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BMO Field]], [[Toronto]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[23 Junie]] [[2026]] |time = 16:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Engeland}}''' |score = Wedstryd 45 |report = |team2 = '''{{vlagland|Ghana}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[23 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Panama}}''' |score = Wedstryd 46 |report = |team2 = '''{{vlagland|Kroasië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BMO Field]], [[Toronto]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[27 Junie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Panama}}''' |score = Wedstryd 67 |report = |team2 = '''{{vlagland|Engeland}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[27 Junie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Kroasië}}''' |score = Wedstryd 68 |report = |team2 = '''{{vlagland|Ghana}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia]] |attendance = |referee = }} ==== Ranglys van die derdeplek-spanne ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Land !width=30|Groep !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep A |A||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep B |B||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep C |C||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep D |D||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep E |E||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep F |F||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep G |G||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep H |H||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep I |I||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep J |J||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep K |K||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep L |L||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} === Uitklopfase === {{Wedstrydskema laaste 32 | RD1 = 16de eindrondte | RD2 = Agtste eindrondte | RD3 = Kwarteindrondte | RD4 = Halfeindrondte | RD5 = Eindstryd | RD6 = derde plek | RD1-header-01 = 29 Junie – Foxborough | RD1-team01 = Wenner Groep E | RD1-score01 = | RD1-team02 = 3de Groep A/B/C/D/F | RD1-score02 = | RD1-header-02 = 30 Junie – East Rutherford | RD1-team03 = Wenner Groep I | RD1-score03 = | RD1-team04 = 3de Groep C/D/F/G/H | RD1-score04 = | RD1-header-03 = 28 Junie – Inglewood | RD1-team05 = Naaswenner Groep A | RD1-score05 = | RD1-team06 = Naaswenner Groep B | RD1-score06 = | RD1-header-04 = 29 Junie – Guadalupe | RD1-team07 = Wenner Groep F | RD1-score07 = | RD1-team08 = Naaswenner Groep C | RD1-score08 = | RD1-header-05 = 2 Julie – Toronto | RD1-team09 = Naaswenner Groep K | RD1-score09 = | RD1-team10 = Naaswenner Groep L | RD1-score10 = | RD1-header-06 = 2 Julie – Inglewood | RD1-team11 = Wenner Groep H | RD1-score11 = | RD1-team12 = Naaswenner Groep J | RD1-score12 = | RD1-header-07 = 1 Julie – Santa Clara | RD1-team13 = Wenner Groep D | RD1-score13 = | RD1-team14 = 3de Groep B/E/F/I/J | RD1-score14 = | RD1-header-08 = 1 Julie – Seattle | RD1-team15 = Wenner Groep G | RD1-score15 = | RD1-team16 = 3de Groep A/E/H/I/J | RD1-score16 = | RD1-header-09 = 29 Junie – Houston | RD1-team17 = Wenner Groep C | RD1-score17 = | RD1-team18 = Naaswenner Groep F | RD1-score18 = | RD1-header-10 = 30 Junie – Arlington | RD1-team19 = Naaswenner Groep E | RD1-score19 = | RD1-team20 = Naaswenner Groep I | RD1-score20 = | RD1-header-11 = 30 Junie – Meksikostad | RD1-team21 = Wenner Groep A | RD1-score21 = | RD1-team22 = 3de Groep C/E/F/H/I | RD1-score22 = | RD1-header-12 = 1 Julie – Atlanta | RD1-team23 = Wenner Groep L | RD1-score23 = | RD1-team24 = 3de Groep E/H/I/J/K | RD1-score24 = | RD1-header-13 = 3 Julie – Miami Gardens | RD1-team25 = Wenner Groep J | RD1-score25 = | RD1-team26 = Naaswenner Groep H | RD1-score26 = | RD1-header-14 = 3 Julie – Arlington | RD1-team27 = Naaswenner Groep D | RD1-score27 = | RD1-team28 = Naaswenner Groep G | RD1-score28 = | RD1-header-15 = 2 Julie – Vancouver | RD1-team29 = Wenner Groep B | RD1-score29 = | RD1-team30 = 3de Groep E/F/G/I/J | RD1-score30 = | RD1-header-16 = 3 Julie – Kansas City | RD1-team31 = Wenner Groep K | RD1-score31 = | RD1-team32 = 3de Groep D/E/I/J/L | RD1-score32 = | RD2-header-1 = 4 Julie – Philadelphia | RD2-team01 = Wenner Wedstryd 74 | RD2-score01 = | RD2-team02 = Wenner Wedstryd 77 | RD2-score02 = | RD2-header-2 = 4 Julie – Houston | RD2-team03 = Wenner Wedstryd 73 | RD2-score03 = | RD2-team04 = Wenner Wedstryd 75 | RD2-score04 = | RD2-header-3 = 6 Julie – Arlington | RD2-team05 = Wenner Wedstryd 83 | RD2-score05 = | RD2-team06 = Wenner Wedstryd 84 | RD2-score06 = | RD2-header-4 = 6 Julie – Seattle | RD2-team07 = Wenner Wedstryd 81 | RD2-score07 = | RD2-team08 = Wenner Wedstryd 82 | RD2-score08 = | RD2-header-5 = 5 Julie – East Rutherford | RD2-team09 = Wenner Wedstryd 76 | RD2-score09 = | RD2-team10 = Wenner Wedstryd 78 | RD2-score10 = | RD2-header-6 = 5 Julie – Meksikostad | RD2-team11 = Wenner Wedstryd 79 | RD2-score11 = | RD2-team12 = Wenner Wedstryd 80 | RD2-score12 = | RD2-header-7 = 7 Julie – Atlanta | RD2-team13 = Wenner Wedstryd 86 | RD2-score13 = | RD2-team14 = Wenner Wedstryd 88 | RD2-score14 = | RD2-header-8 = 7 Julie – Vancouver | RD2-team15 = Wenner Wedstryd 85 | RD2-score15 = | RD2-team16 = Wenner Wedstryd 87 | RD2-score16 = | RD3-header-1 = 9 Julie – Foxborough | RD3-team01 = Wenner Wedstryd 89 | RD3-score01 = | RD3-team02 = Wenner Wedstryd 90 | RD3-score02 = | RD3-header-2 = 10 Julie – Inglewood | RD3-team03 = Wenner Wedstryd 93 | RD3-score03 = | RD3-team04 = Wenner Wedstryd 94 | RD3-score04 = | RD3-header-3 = 11 Julie – Miami Gardens | RD3-team05 = Wenner Wedstryd 91 | RD3-score05 = | RD3-team06 = Wenner Wedstryd 92 | RD3-score06 = | RD3-header-4 = 11 Julie – Kansas City | RD3-team07 = Wenner Wedstryd 95 | RD3-score07 = | RD3-team08 = Wenner Wedstryd 96 | RD3-score08 = | RD4-header-1 = 14 Julie – Arlington | RD4-team01 = Wenner Wedstryd 97 | RD4-score01 = | RD4-team02 = Wenner Wedstryd 98 | RD4-score02 = | RD4-header-2 = 15 Julie – Atlanta | RD4-team03 = Wenner Wedstryd 99 | RD4-score03 = | RD4-team04 = Wenner Wedstryd 100 | RD4-score04 = | RD5-header-1 = 19 Julie – East Rutherford | RD5-team01 = Wenner Wedstryd 101 | RD5-score01 = | RD5-team02 = Wenner Wedstryd 102 | RD5-score02 = | RD6-header-1 = 18 Julie – Miami Gardens | RD6-team01 = Verloorder Wedstryd 101 | RD6-score01 = | RD6-team02 = Verloorder Wedstryd 102 | RD6-score02 = }} ==== 16de eindrondte ==== {{sokkerwedstryd |date = [[28 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''Naaswenner Groep A''' |score = Wedstryd 73 |report = |team2 = '''Naaswenner Groep B''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[29 Junie]] [[2026]] |time = 16:30 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Groep E''' |score = Wedstryd 74 |report = |team2 = '''Derde Groep A/B/C/D/F''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[29 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 CST (UTC−6) |team1 = '''Wenner Groep F''' |score = Wedstryd 75 |report = |team2 = '''Naaswenner Groep C''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio BBVA]], [[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[29 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 CDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Groep C''' |score = Wedstryd 76 |report = |team2 = '''Naaswenner Groep F''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[30 Junie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Groep I''' |score = Wedstryd 77 |report = |team2 = '''Derde Groep C/D/F/G/H''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[30 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''Naaswenner Groep E''' |score = Wedstryd 78 |report = |team2 = '''Naaswenner Groep I''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[30 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 CST (UTC−6) |team1 = '''Wenner Groep A''' |score = Wedstryd 79 |report = |team2 = '''Derde Groep C/E/F/H/I''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio Azteca]], [[Meksikostad]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[1 Julie]] [[2026]] |time = 12:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Groep L''' |score = Wedstryd 80 |report = |team2 = '''Derde Groep E/H/I/J/K''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[1 Julie]] [[2026]] |time = 17:00 PT (UTC−7) |team1 = '''Wenner Groep D''' |score = Wedstryd 81 |report = |team2 = '''Derde Groep B/E/F/I/J''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Levi's-stadion]], [[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[1 Julie]] [[2026]] |time = 13:00 PT (UTC−7) |team1 = '''Wenner Groep G''' |score = Wedstryd 82 |report = |team2 = '''Derde Groep A/E/H/I/J''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[2 Julie]] [[2026]] |time = 19:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Naaswenner Groep K''' |score = Wedstryd 83 |report = |team2 = '''Naaswenner Groep L''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BMO Field]], [[Toronto]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[2 Julie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''Wenner Groep H''' |score = Wedstryd 84 |report = |team2 = '''Naaswenner Groep J''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[2 Julie]] [[2026]] |time = 20:00 PT (UTC−7) |team1 = '''Wenner Groep B''' |score = Wedstryd 85 |report = |team2 = '''Derde Groep E/F/G/I/J''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[3 Julie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Groep J''' |score = Wedstryd 86 |report = |team2 = '''Naaswenner Groep H''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[3 Julie]] [[2026]] |time = 20:30 CDT (UTC−5) |team1 = '''Wenner Groep K''' |score = Wedstryd 87 |report = |team2 = '''Derde Groep D/E/I/J/L''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Arrowhead-stadion]], [[Kansas City]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[3 Julie]] [[2026]] |time = 13:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''Naaswenner Groep D''' |score = Wedstryd 88 |report = |team2 = '''Naaswenner Groep G''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} ==== Agtste eindrondte ==== {{sokkerwedstryd |date = [[4 Julie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Wedstryd 74''' |score = Wedstryd 89 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 77''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[4 Julie]] [[2026]] |time = 12:00 CDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Wedstryd 73''' |score = Wedstryd 90 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 75''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[5 Julie]] [[2026]] |time = 16:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Wedstryd 76''' |score = Wedstryd 91 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 78''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[5 Julie]] [[2026]] |time = 18:00 CST (UTC−6) |team1 = '''Wenner Wedstryd 79''' |score = Wedstryd 92 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 80''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio Azteca]], [[Meksikostad]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[6 Julie]] [[2026]] |time = 14:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''Wenner Wedstryd 83''' |score = Wedstryd 93 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 84''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[6 Julie]] [[2026]] |time = 17:00 PT (UTC−7) |team1 = '''Wenner Wedstryd 81''' |score = Wedstryd 94 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 82''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[7 Julie]] [[2026]] |time = 12:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Wedstryd 86''' |score = Wedstryd 95 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 88''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[7 Julie]] [[2026]] |time = 13:00 PT (UTC−7) |team1 = '''Wenner Wedstryd 85''' |score = Wedstryd 96 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 87''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = |referee = }} ==== Kwarteindrondte ==== {{sokkerwedstryd |date = [[9 Julie]] [[2026]] |time = 16:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Wedstryd 89''' |score = Wedstryd 97 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 90''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[10 Julie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''Wenner Wedstryd 93''' |score = Wedstryd 98 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 94''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[11 Julie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Wedstryd 91''' |score = Wedstryd 99 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 92''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[11 Julie]] [[2026]] |time = 20:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''Wenner Wedstryd 95''' |score = Wedstryd 100 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 96''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Arrowhead-stadion]], [[Kansas City]] |attendance = |referee = }} ==== Halfeindrondte ==== {{sokkerwedstryd |date = [[14 Julie]] [[2026]] |time = 14:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''Wenner Wedstryd 97''' |score = Wedstryd 101 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 98''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[15 Julie]] [[2026]] |time = 15:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Wedstryd 99''' |score = Wedstryd 102 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 100''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = |referee = }} ==== Klein finale (om die derde plek) ==== {{sokkerwedstryd |date = [[18 Julie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Verloorder Wedstryd 101''' |score = Wedstryd 103 |report = |team2 = '''Verloorder Wedstryd 102''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = |referee = }} ==== Eindstryd ==== {{sokkerwedstryd |date = [[19 Julie]] [[2026]] |time = 15:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Wedstryd 101''' |score = Wedstryd 104 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 102''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]] |attendance = |referee = }} <br /> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" !Sokkerwêreldkampioen 2026 |- |align=center|'''Eindstrydwenner''' |} == Sien ook == * [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1970]] * [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986]] * [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|2026 FIFA World Cup|FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026}} * {{en}} {{es}} {{fr}} [https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026 Amptelike webwerf] * {{en}} [http://www.worldcup-history.com/index.php?siden=VM&aaret=2026 worldcup-history.com: ''2026''] {{Navigasie Sokker-Wêreldbekertoernooie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Kanada]] [[Kategorie:Geskiedenis van Meksiko]] [[Kategorie:Sokkerkompetisies in Kanada]] [[Kategorie:Sokkerkompetisies in Meksiko]] [[Kategorie:Sokkerkompetisies in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi|2026]] [[Kategorie:Sport in 2026]] skk08faxi2rutg84i86fwj76mz1t44y 2891722 2891721 2026-04-09T01:25:41Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 /* Groep K */ 2891722 wikitext text/x-wiki {{sporttoekoms}} {{Inligtingskas internasionale sokkerkompetisie | titel = FIFA Sokker-Wêreldbeker | jaar = 2026 | bo = 2026 FIFA World Cup {{en}}<br />Copa Mundial de Fútbol 2026 {{es}}<br />Coupe du monde de football de 2026 {{fr}} | beeld = 2026 FIFA World Cup emblem (without trophy).svg | grootte = 175px | onderskrif = | land = Kanada | land-vlagpar = | land2 = Meksiko | land2-vlagpar = | land3 = Verenigde State | land3-vlagpar = | stad = | datums = 11 Junie – 19 Julie | konfederasies = 6 | num_spanne = 48 | stadions = 16 | stede = 16 | kampioen = | aantal = | tweede = | derde = | vierde = | wedstryde = 104 | doele = | bywoning = | top_puntemaker = | speler = | vorige = [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]] | volgende = [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2030|2030]] }} Die 23ste '''[[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooi''' ([[Engels]]: ''2026 FIFA World Cup''; [[Spaans]]: ''Copa Mundial de Fútbol 2026''; [[Frans]]: ''Coupe du monde de football de 2026'') sal van 11 Junie tot 19 Julie 2026 in [[Kanada]], [[Meksiko]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] beslis word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2018/06/13/sports/world-cup/fifa-2026-vote-north-america-morocco.html |title=World Cup 2026: United States, Canada and Mexico Win FIFA Vote |publisher=[[The New York Times]] |date=13 Junie 2018 |accessdate=1 April 2026}}</ref> FIFA het op 13 Junie 2018, net voor die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018]] in [[Rusland]], die gasheerlande aangekondig. Dit sal die eerste toernooi wees wat deur drie lande saam aangebied word. Daarbenewens sal dit die vierde toernooi in [[Noord-Amerika]] wees, die eerste in Kanada, die tweede in die Verenigde State ná die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994|1994-toernooi]], asook die derde in Meksiko ná die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1970|1970-]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986-toernooie]]. Kandidate vir gasheer was [[Marokko]] asook die gemeenskaplike Noord-Amerikaanse bod.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top |title=FIFA Congress confirms next steps of the bidding process for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[FIFA]] |date=11 Mei 2017 |accessdate=15 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915095957/https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top |archive-date=15 September 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[Lêer:FIFA World Cup Icon (Campionato mondiale di calcio).svg|duimnael|links|upright|Die Sokker-Wêreldbekertrofee waarom meegeding sal word]] Die toernooi sal vir die eerste keer deur 48 nasionale spanne beslis word, waaronder dié van die drie gasheerlande.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html |title=Unanimous decision expands FIFA World Cup™ to 48 teams from 2026 |publisher=[[FIFA]] |date=10 Januarie 2017 |accessdate=11 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211213938/https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html |archive-date=11 Desember 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die spanne is in twaalf groepe van vier elk verdeel, waarvan die twee beste spanne van elke groep en die agt beste derdeplek-spanne na die 16de eindrondte sal deurdring. Altesaam 104 wedstryde sal gespeel word, waarvan 60 in die Verenigde State en tien elk in Kanada en Meksiko.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/44464913 |title=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament |publisher=[[BBC]] |date=13 Junie 2018 |accessdate=1 April 2026}}</ref> Die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026 sal die langste toernooi volgens beide aantal deelnemende spanne en wedstryde wees. Die nasionale sokkerspanne van [[Curaçao]], [[Kaap Verde]], [[Jordanië]] en [[Oesbekistan]] sal vir die eerste keer aan 'n Sokker-Wêreldbekertoernooi deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c79ve0qzy9go |title=Who are the 2026 World Cup debutants? |publisher=[[BBC]] |author=Gary Rose |date=5 Desember 2025 |accessdate=1 April 2026}}</ref> [[Suid-Afrikaanse nasionale sokkerspan|Suid-Afrika]] neem vir die eerste keer sedert 2010 weer aan 'n Sokker-Wêreldbekertoernooi deel. == Toewysing == [[Lêer:Mapa Candidaturas Mundial Fútbol 2026.png|duimnael|400px| {{sleutel|red|Kandidaat vir 2026}} {{sleutel|#a244ff|Gekanselleerde bod}} {{sleutel|#ff6600|Onverkiesbaar vir 2026}}]] [[Lêer:2026 world cup bid election.png|duimnael|400px|FIFA-lede en hul stemme vir die kandidate: {| ! Toegelaat om te stem !! Onbevoeg om te stem |- |{{sleutel|#867650|Stem vir die Verenigde bod}}||{{sleutel|#FFBD41|Kanada-Meksiko-Verenigde State}} |- |{{sleutel|#2770AB|Stem vir die Marokkaanse bod}}||{{sleutel|#55208D|Marokko}} |- |{{sleutel|#008E2A|Neutraal}}||{{sleutel|#000000|Geskors}} |- |{{sleutel|#B32A2F|Onthouding}}||{{sleutel|#C1C1C1|Nie 'n geassosieerde FIFA-lid}} |}]] Volgens FIFA se beleid mag net al om die derde toernooi deur dieselfde kontinentale beheerliggaam aangebied word. Lande van [[AFC]] en [[UEFA]] was dus onverkiesbaar vir 2026, omdat die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018-toernooi]] aan [[Rusland]] en die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022-toernooi]] aan [[Katar]] toegewys is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/7067187.stm |title=Fifa abandons World Cup rotation |publisher=[[BBC]] |date=29 Oktober 2007 |accessdate=1 April 2026}}</ref> Kanada, Meksiko en die Verenigde State is op 13 Junie 2018 in [[Moskou]] deur FIFA gekies as die gasheerlande vir die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026. Die enigste ander kandidaatland was Marokko. Die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026 is een van vyf groot internasionale sporttoernooie wat die Verenigde State binne een dekade sal aanbied, saam met die [[T20I-wêreldbeker 2024]] (saam met [[Wes-Indië]]), die [[Olimpiese Somerspele 2028]], die [[Rugbywêreldbeker 2031]] en die [[Vrouerugbywêreldbeker 2033]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wpp.com/en/wpp-iq/2022/09/helping-sports-to-cross-the-atlantic |title=Helping sports to cross the Atlantic |publisher=WPP |author=Dominic Grainger |date=30 September 2022 |accessdate=1 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://lastwordonsports.com/rugby/2022/05/12/usa-rugby-2033-womens-rugby-2031-rugby-world-cup-hosts/ |title=USA Rugby: 2033 Women’s Rugby and 2031 Rugby World Cup Hosts |publisher=Last Word On Sports |author=Raheem Bashir |date=12 Mei 2022 |accessdate=1 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cityam.com/us-and-mexico-launch-bid-for-2027-football-womens-world-cup/ |title=US and Mexico launch bid for 2027 football Women’s World Cup |publisher=City A.M. |author=Matt Hardy |date=20 April 2023 |accessdate=1 April 2026}}</ref> Die stemming het as volg verloop: {|class="wikitable collapsible" ! colspan="7" | Stemming vir gasheer van die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026<ref>{{en}} {{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/77948410df016fb/original/vpnl19m2xr8zk50mnor3-pdf.pdf |title=Voting Results for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[FIFA]] |date=13 Junie 2018 |accessdate=1 April 2026}}</ref> |- ! Land | style="background:silver;" | '''Rondte 1''' |- | {{vlagland|Kanada}}, {{vlagland|Meksiko}}, {{vlagland|Verenigde State}} || style="text-align:center;" | '''134''' |- | {{vlagland|Marokko}} || style="text-align:center;" | 65 |} == Kwalifisering == Die gashere Kanada, Meksiko en die Verenigde State het regstreeks vir die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026 gekwalifiseer. Van die 45 oorblywende plekke is 16 vir [[UEFA]] ([[Europa]]) gereserveer, nege vir [[CAF]] ([[Afrika]]), agt vir [[AFC]] ([[Asië]]), ses vir [[CONMEBOL]] ([[Suid-Amerika]]), drie vir [[CONCACAF]] ([[Karibiese gebied]], [[Noord-Amerika|Noord]]- en [[Sentraal-Amerika]]) en een vir [[OFC]] ([[Oseanië]]). Twee plekke sal tydens uitspeelwedstryde tussen Afrika en Noord-/Sentraal-Amerika en tussen Suid-Amerika en Oseanië beslis word. Die kontinentale kwalifiseringswedstryde is tussen 7 September 2023 en 31 Maart 2026 beslis. Weens die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|voortgesette Russiese inval in Oekraïne sedert 2022]] het [[Rusland]] se skorsing deur beide [[FIFA]] en UEFA bly voortbestaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c4gry9zp412o |title=Why are Russia still playing international football despite ban? |publisher=[[BBC]] |author=Daniel Austin |date=6 Junie 2025 |accessdate=1 April 2026}}</ref> Vir die eerste keer sal agt [[Arabiere|Arabiese]] lande ([[Algerië]], [[Egipte]], [[Irak]], [[Jordanië]], [[Katar]], [[Marokko]], [[Saoedi-Arabië]] en [[Tunisië]]) aan dieselfde Sokker-Wêreldbekertoernooi deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sana.sy/en/sport/2307218/ |title=Eight Arab teams make history at the 2026 World Cup |publisher=Syrian Arab News Agency |date=1 April 2026 |accessdate=1 April 2026}}</ref> Noemenswaardige lande wat nie gekwalifiseer het nie sluit in die viermalige wêreldbekerwenner [[Italië]], [[Denemarke]], [[Kameroen]], [[Nigerië]] en [[Pole]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://supersport.com/football/news/9d3ac852-85ce-4a3a-839b-08f9774070d0/top-five-giants-who-will-miss-the-2026-fifa-world-cup |title=Top five giants who will miss the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[SuperSport]] |date=1 April 2026 |accessdate=1 April 2026}}</ref> === Kwalifiserende spanne === Die volgende 48 spanne het vir die hooftoernooi gekwalifiseer:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-who-has-qualified |title=Qualified teams for the FIFA World Cup 26 |publisher=[[FIFA]] |date=18 November 2025 |accessdate=1 April 2026}}</ref> [[Lêer:2026 world cup qualification map.svg|duimnael|400px|Uitslag van die kwalifisering: {{sleutel|#cccccc|Nie ’n geassosieerde lid van FIFA nie}} {{sleutel|#000000|Land het homself onttrek of is geskors}} {{sleutel|#ffcc00|Land het nie gekwalifiseer nie}} {{sleutel|#2ad4ff|Land neem aan die kwalifisering deel}} {{sleutel|#0000ff|Land het gekwalifiseer}}]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Span !width=80|Verskynings by eindstryde !width=50|Agtereenvolgende deelnames !width=80|Laaste verskyning !width=80|Vorige beste prestasie |- |align="left"|{{vlagland|Algerië}} |5de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]]||Agtste eindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Argentinië}} |19de||14||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1978|1978]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Australië}} |7de||6||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Agtste eindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|2006]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|België}} |15de||4||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Derde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Bosnië en Herzegowina}} |2de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Brasilië}} |23ste||23||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1962|1962]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1970|1970]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994|1994]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Colombia}} |7de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]]||Kwarteindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Curaçao}} |1ste||1||–||Debuut |- |align="left"|{{vlagland|Duitsland}} |21ste||19||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1954|1954]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1990|1990]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Ecuador}} |5de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Agtste eindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|2006]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Egipte}} |4de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1934|1934]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1990|1990]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Engeland}} |17de||8||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1966|1966]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Frankryk}} |17de||8||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Ghana}} |5de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]]||Kwarteindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Haïti}} |2de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Irak}} |2de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1984|1984]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Iran}} |7de||4||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1978|1978]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|2006]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Ivoorkus}} |4de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|2006]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Japan}} |8ste||8||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Agtste eindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Jordanië}} |1ste||1||–||Debuut |- |align="left"|{{vlagland|Kaap Verde}} |1ste||1||–||Debuut |- |align="left"|{{vlagland|Kanada}} |3de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Katar}} |2de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Kongo}} |2de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Kroasië}} |7de||4||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Naaswenner <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Marokko}} |7de||3||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Vierde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Meksiko}} |18de||9||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Kwarteindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1970|1970]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Nederland}} |12de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Naaswenner <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1978|1978]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Nieu-Seeland}} |3de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1982|1982]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Noorweë}} |4de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]]||Agtste eindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Oesbekistan}} |1ste||1||–||Debuut |- |align="left"|{{vlagland|Oostenryk}} |9de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]]||Derde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1954|1954]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Panama}} |2de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Paraguay}} |9de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]]||Kwarteindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Portugal}} |9de||7||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Derde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1966|1966]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Saoedi-Arabië}} |7de||3||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Agtste eindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994|1994]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Senegal}} |4de||3||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Kwarteindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Skotland}} |10de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1954|1954]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1978|1978]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1982|1982]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1990|1990]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Spanje}} |17de||13||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Suid-Afrika}} |4de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Suid-Korea}} |12de||11||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Vierde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Swede}} |13de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]]||Naaswenner <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Switserland}} |13de||6||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Kwarteindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1934|1934]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1938|1938]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1954|1954]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Tsjeggië}} |9de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|2006]]||Naaswenner <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1934|1934]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1962|1962]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Tunisië}} |7de||3||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1978|1978]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|2006]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Turkye}} |2de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]]||Derde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Uruguay}} |15de||5||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1930|1930]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1950|1950]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Verenigde State}} |12de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Derde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1930|1930]])</small> |} == Stadions == Die 104 wedstryde sal op die volgende 16 stadions gespeel word, waarvan twee in Kanada, drie in Meksiko en elf in die Verenigde State:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.olympics.com/en/news/fifa-world-cup-2026-full-list-stadiums-mexico-canada-usa |title=FIFA World Cup 2026: Full list of stadiums for the men's event in Canada, Mexico, and the United States |publisher=[[Internasionale Olimpiese Komitee]] |author=Sebastian Mikkelsen |date=28 September 2023 |accessdate=1 April 2026}}</ref> <center> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! {{vlagikoon|Meksiko}} [[Meksikostad]]<ref name="bid_cities">{{en}} {{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |title=United 2026 bid book |publisher=[[FIFA]] |accessdate=1 April 2026}}</ref> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[New York]]/[[New Jersey]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Dallas]]–[[Fort Worth]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Kansas City]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[Estadio Azteca]]<br />'''(Estadio Banorte)'''<br /> | [[MetLife-stadion]]<br />'''(New York/New Jersey-stadion)'''<br /><small>([[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]])</small> | [[AT&T-stadion]]<br />'''(Dallas-stadion)'''<br /><small>([[Arlington, Texas|Arlington]])</small> | [[Arrowhead-stadion]]<br />'''(Kansas City-stadion)''' |- | <small>{{Koördinate|19|18|11|N|99|9|2|W|aansig=inlyn|name=Estadio Azteca}}</small> | <small>{{Koördinate|40|48|48.7|N|74|4|27.7|W|aansig=inlyn|name=MetLife-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|32|44|52|N|97|5|34|W|aansig=inlyn|name=AT&T-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|39|2|56|N|94|29|2|W|aansig=inlyn|name=Arrowhead-stadion}}</small> |- | Kapasiteit: '''83&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit">{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-stadiums-fifa-soccer-football-mexico-usa-canada |title=The FIFA World Cup 26™ stadiums |publisher=[[FIFA]] |date=15 Julie 2025 |accessdate=1 April 2026}}</ref> | Kapasiteit: '''82&nbsp;500'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''94&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''73&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> |- | [[Lêer:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|200px]] | [[Lêer:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|200px]] | [[Lêer:Cowboys stadium inside view 4.JPG|200px]] | [[Lêer:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|200px]] |- ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Houston]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Atlanta]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Los Angeles]]<ref name="bid_cities" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lasec.net/los-angeles-2026/ |title=Los Angeles 2026 |publisher=Los Angeles Sports & Entertainment Commission |accessdate=1 April 2026 |archive-date=29 Junie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172852/https://www.lasec.net/los-angeles-2026/ |url-status=dead }}</ref> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Philadelphia]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[NRG-stadion]]<br />'''(Houston-stadion)''' | [[Mercedes-Benz-stadion]]<br />'''(Atlanta-stadion)''' | [[SoFi-stadion]]<br />'''(Los Angeles-stadion)'''<br /><small>([[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]])</small> | [[Lincoln Financial Field]]<br />'''(Philadelphia-stadion)''' |- | <small>{{Koördinate|29|41|5|N|95|24|39|W|aansig=inlyn|name=NRG-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|33|45|20|N|84|24|0|W|aansig=inlyn|name=Mercedes-Benz-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|33|57|10.8|N|118|20|20.4|W|aansig=inlyn|name=SoFi-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|39|54|3|N|75|10|3|W|aansig=inlyn|name=Lincoln Financial Field}}</small> |- | Kapasiteit: '''72&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''75&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''70&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''69&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> |- | [[Lêer:USA vs Argentina (Moments before Messi kicked a goal - color).jpg|200px]] | [[Lêer:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|200px]] | [[Lêer:SoFi Stadium interior 2021.jpg|200px]] | [[Lêer:United States v Paraguay, Copa América Centenario (cropped).jpg|200px]] |- ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Seattle]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[San Francisco]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Boston]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Miami]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[Lumen Field]]<br />'''(Seattle-stadion)''' | [[Levi's-stadion]]<br />'''(San Franciscobaaigebiedstadion)'''<br /><small>([[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]])</small> | [[Gillette-stadion]]<br />'''(Boston-stadion)'''<br /><small>([[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]])</small> | [[Hard Rock-stadion]]<br />'''(Miami-stadion)'''<br /><small>([[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]])</small> |- | <small>{{Koördinate|47|35|42.72|N|122|19|53.76|W|aansig=inlyn|name=Lumen Field}}</small> | <small>{{Koördinate|37|24|10.8|N|121|58|12|W|aansig=inlyn|name=Levi's-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|42|5|27.6|N|71|15|50.4|W|aansig=inlyn|name=Gillette-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|25|57|29|N|80|14|20|W|aansig=inlyn|name=Hard Rock-stadion}}</small> |- | Kapasiteit: '''69&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''71&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''65&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''65&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> |- | [[Lêer:2022 CONCACAF Champions League Final - View from southeast end.jpg|200px]] | [[Lêer:Entering Levi's Stadium.JPG|200px]] | [[Lêer:New England Revolution Game; 7.06.2013; 745pm.JPG|200px]] | [[Lêer:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|200px]] |- ! {{vlagikoon|Kanada}} [[Vancouver]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process |title=Update on FIFA World Cup 2026 candidate host city process |publisher=[[FIFA]] |date=14 April 2022 |accessdate=1 April 2026}}</ref> ! {{vlagikoon|Meksiko}} [[Monterrey]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Meksiko}} [[Guadalajara]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Kanada}} [[Toronto]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[BC Place]]<br />'''(BC Place Vancouver)''' | [[Estadio BBVA]]<br />'''(Estadio Monterrey)'''<br /><small>([[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]])</small> | [[Estadio Akron]]<br />'''(Estadio Guadalajara)'''<br /><small>([[Zapopan]])</small> | [[BMO Field]]<br />'''(Toronto-stadion)''' |- | <small>{{Koördinate|49|16|36|N|123|6|43|W|aansig=inlyn|name=BC Place}}</small> | <small>{{Koördinate|25|40|9|N|100|14|40|W|aansig=inlyn|name=Estadio BBVA}}</small> | <small>{{Koördinate|20|40|54|N|103|27|46|W|aansig=inlyn|name=Estadio Akron}}</small> | <small>{{Koördinate|43|37|58|N|79|25|7|W|aansig=inlyn|name=BMO Field}}</small> |- | Kapasiteit: '''54&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''53&nbsp;500'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''48&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''45&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> |- | [[Lêer:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|200px]] | [[Lêer:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|200px]] | [[Lêer:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho.jpg|200px]] | [[Lêer:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|200px]] |} {| cellpadding="0" style="border:0 solid darkgrey;" |- style="text-align:center;" |style="border:0 solid blue;"| {{location map+|Kanada|width=250|float=left|caption=Plekke in Kanada|places= {{location map~|Kanada|lat=49.276667|long=-123.111944|label=[[Vancouver]]|position=right}} {{location map~|Kanada|lat=43.633333|long=-79.418611|label=[[Toronto]]|position=left}} }} |style="border:0 solid #777;"| {{location map+|Verenigde State|float=center|width=400|caption=Plekke in die Verenigde State|places= {{location map~|Verenigde State|lat=33.755|long=-84.39|label=[[Atlanta]]|position=right}} {{location map~|Verenigde State|lat=42.358056|long=-71.063611|label=[[Boston]]|position=left}} {{location map~|Verenigde State|lat=32.775833|long=-96.796667|label=[[Dallas]]|position=top}} {{location map~|Verenigde State|lat=29.762778|long=-95.383056|label=[[Houston]]|position=top}} {{location map~|Verenigde State|lat=39.099722|long=-94.578333|label=[[Kansas City]]|position=bottom}} {{location map~|Verenigde State|lat=34.05|long=-118.25|label=[[Los Angeles]]|position=bottom}} {{location map~|Verenigde State|lat=25.775278|long=-80.208889|label=[[Miami]]|position=right}} {{location map~|Verenigde State|lat=40.817097|long=-74.085024|label=[[New York|NY/NJ]]|position=right}} {{location map~|Verenigde State|lat=39.9500|long=-75.1667|label=[[Philadelphia]]|position=left}} {{location map~|Verenigde State|lat=37.354444|long=-121.969167|label=[[San Francisco]]|position=bottom}} {{location map~|Verenigde State|lat=47.5952|long=-122.3316|label=[[Seattle]]|position=bottom}} }} |style="border:0 solid #2a5;"| {{location map+|Meksiko|float=right|width=320|caption=Plekke in Meksiko|places= {{location map~|Meksiko|lat=19.303056|long=-99.150556|label=[[Meksikostad]]|position=bottom}} {{location map~|Meksiko|lat=25.669167|long=-100.244444|label=[[Monterrey]]|position=left}} {{location map~|Meksiko|lat=20.681667|long=-103.462778|label=[[Guadalajara]]|position=left}} }} |}</center> == Formaat == Die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026 word oor 39 dae tussen 48 verskillende spanne oor 104 wedstryde uitgespeel. Dit sal op 11 Junie 2026 op die Estadio Azteca, Meksikostad, Meksiko, met die openingswedstryd tussen die medegasheer Meksiko en Suid-Afrika afskop. Die toernooi sal eindig op die MetLife-stadion, East Rutherford, Verenigde State, op 19 Julie met die eindstryd, waartydens die wenner die Sokker-Wêreldbekertrofee sal inpalm. === Kalender === Die volgende tabel dui die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026 se daaglikse program aan. ’n Pers blokkie dui op wedstryde tydens die groepfase, ’n groen blokkie op wedstryde tydens die uitklopfase, ’n blou blokkie op die bronseindstryd en ’n geel blokkie op die eindstryd. {| | {| class="wikitable left center" "style=margin:0.5em auto;font-size:95%;line-height:1.25em" |+ Aantal daaglikse wedstryde tydens die toernooi |- ! scope=col |Groepfase<br />Junie ! scope=col |Do<br />11 ! scope=col |Vr<br />12 ! scope=col |Sa<br />13 ! scope=col |So<br />14 ! scope=col |Ma<br />15 ! scope=col |Di<br />16 ! scope=col |Wo<br />17 ! scope=col |Do<br />18 ! scope=col |Vr<br />19 ! scope=col |Sa<br />20 ! scope=col |So<br />21 ! scope=col |Ma<br />22 ! scope=col |Di<br />23 ! scope=col |Wo<br />24 ! scope=col |Do<br />25 ! scope=col |Vr<br />26 ! scope=col |Sa<br />27 |- align=center |align=left|Seremonies <!-- 11 -->| bgcolor=#d6325b|'''{{Afkorting|OS|Openingseremonie}}''' <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center | align=left|Groep A <!-- 11 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep B <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 13 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep C <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep D <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 13 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep E <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep F <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep G <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep H <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep I <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep J <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| bgcolor=#c364f3| 2 |- align=center |align=left|Groep K <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| bgcolor=#c364f3| 2 |- align=center |align=left|Groep L <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| bgcolor=#c364f3| 2 |- ! scope=col |Uitklopfase<br />Junie/Julie ! scope=col |So<br />28 ! scope=col |Ma<br />29 ! scope=col |Di<br />30 ! scope=col |Wo<br />1 ! scope=col |Do<br />2 ! scope=col |Vr<br />3 ! scope=col |Sa<br />4 ! scope=col |So<br />5 ! scope=col |Ma<br />6 ! scope=col |Di<br />7 ! scope=col |Wo<br />8 ! scope=col |Do<br />9 ! scope=col |Vr<br />10 ! scope=col |Sa<br />11 ! scope=col |So<br />12 ! scope=col |Ma<br />13 ! scope=col |Di<br />14 ! scope=col |Wo<br />15 ! scope=col |Do<br />16 ! scope=col |Vr<br />17 ! scope=col |Sa<br />18 ! scope=col |So<br />19 |- align=center |align=left|Seremonies <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- 1 -->| <!-- 2 -->| <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| <!-- 5 -->| <!-- 6 -->| <!-- 7 -->| <!-- 8 -->| <!-- 9 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| bgcolor=#d6325b|'''{{Afkorting|SS|Sluitingseremonie}}''' |- align=center |align=left|Uitklopfase <!-- 28 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 29 -->| bgcolor=#00cc33| 3 <!-- 30 -->| bgcolor=#00cc33| 3 <!-- 1 -->| bgcolor=#00cc33| 3 <!-- 2 -->| bgcolor=#00cc33| 3 <!-- 3 -->| bgcolor=#00cc33| 3 <!-- 4 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 5 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 6 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 7 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 8 -->| <!-- 9 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 10 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 11 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 15 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| bgcolor=#3399ff| 1 <!-- 19 -->| bgcolor=#ffcc00| '''1''' |} | {| style="margin:0.5em auto;" wikitable right | colspan=2 |'''Verklaring''' |- | {{sleutel|#d6325b|Seremonies}} |- | {{sleutel|#c364f3|Groepwedstryde}} |- | {{sleutel|#00cc33|Uitklopfase}} |- | {{sleutel|#3399ff|Derde plek}} |- | {{sleutel|#ffcc00|Eindstryd}} |} |} === Groepfase === Die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026 sal tussen 32 nasionale sokkerspanne beslis word. Vir die groepfase is die 48 deelnemende spanne in twaalf groepe van vier elk verdeel; elke span sal een wedstryd teen elk van die ander spanne in dieselfde groep speel, dus sal elke span drie wedstryde in die groepfase speel. Drie punte sal vir ’n oorwinning toegeken word, een vir ’n gelykop en geen punte vir ’n nederlaag: spanne wat met dieselfde aantal punte eindig, sal volgens aangetekende doele gerangskik word. Klassifisering binne elke groep sal gegrond wees op die volgende puntestelsel: * Drie wedstrydpunte vir ’n oorwinning; * Een vir ’n gelykop; * geen vir ’n nederlaag. Aan die einde van die groepfase sal die spanne gerangskik word van die eerste na die vierde posisie, gegrond op versamelde wedstrydpunte, met die twee beste spanne en die agt beste derde-plekspanne wat na die uitklopfase sal deurdring. As twee spanne gelykop in punte is, sal die rangorde deur hul aantal aangetekende doele bepaal word. === Uitklopfase === Van die begin van dié fase af sal die toernooi ’n uitklopformaat aanneem wat uit 32 wedstryde bestaan: 16 16de eindstryde, agt agtste eindstryde, vier kwarteindstryde, twee halfeindstryde, ’n wedstryd om die derde plek en die eindstryd. Die wenner en naaswenner van elk van die groepe sal saam met die agt beste derde-plekspanne na die uitklopfase deurdring. Groepwenners sal teen naaswenners in ander groepe in die 16de eindstryde speel, byvoorbeeld: die wenner van Groep A sal teen die naaswenner van Groep B en die wenner van Groep B teen die naaswenner van Groep A speel. Spanne van dieselfde groep sal dus eers weer in óf die klein finale óf die eindstryd kan ontmoet. Elke wedstryd in die uitklopstadium moet met ’n oorwinning vir een van die spanne eindig. As daar ná negentig minute van gewone spel ’n gelykopuitslag is, sal daar verder gespeel word om die wenner te bepaal. Aanvanklik sal daar twee periodes van [[ekstra tyd]] gespeel word, 15 minute in elke rigting. As daar steeds nie ’n wenner ná 120 minute is nie, sal die wenner deur ’n [[Strafskop (sokker)|strafskopkompetisie]] bepaal word. == Wedstryde == {| class="infobox bordered" | style="background:#cfc;"|Kwalifiseer vir die uitklopfase. |- | style="background:#ffc;"|Moontlike uitklopdeelname. |- | style="background:;"|Uit die toernooi geskakel. |} Die wedstryde is in twee fases opgedeel, naamlik die groep- en die uitklopfase. Die loting is op 5 Desember 2025 in die John F. Kennedy Center in [[Washington, D.C.]] gehou.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/final-draw-results |title=Groups revealed in star-studded Final Draw |publisher=[[FIFA]] |date=5 Desember 2025 |accessdate=1 April 2026}}</ref> === Groepuitdunne === 48 spanne sal aan die groepfase deelneem. Die twee beste spanne sal saam met die agt beste derde-plekspanne in elke groep na die tweede rondte (die uitklopfase) deurdring. ==== Groep A ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Meksiko}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Suid-Afrika}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Suid-Korea}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Tsjeggië}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[11 Junie]] [[2026]] |time = 13:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Meksiko}}''' |score = Wedstryd 1 |report = |team2 = '''{{vlagland|Suid-Afrika}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio Azteca]], [[Meksikostad]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[11 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Suid-Korea}}''' |score = Wedstryd 2 |report = |team2 = '''{{vlagland|Tsjeggië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[18 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Tsjeggië}}''' |score = Wedstryd 25 |report = |team2 = '''{{vlagland|Suid-Afrika}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[18 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Meksiko}}''' |score = Wedstryd 28 |report = |team2 = '''{{vlagland|Suid-Korea}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[24 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Tsjeggië}}''' |score = Wedstryd 53 |report = |team2 = '''{{vlagland|Meksiko}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio Azteca]], [[Meksikostad]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[24 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Suid-Afrika}}''' |score = Wedstryd 54 |report = |team2 = '''{{vlagland|Suid-Korea}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio BBVA]], [[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]] |attendance = |referee = }} ==== Groep B ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Kanada}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Bosnië en Herzegowina}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Katar}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Switserland}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[12 Junie]] [[2026]] |time = 15:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Kanada}}''' |score = Wedstryd 3 |report = |team2 = '''{{vlagland|Bosnië en Herzegowina}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BMO Field]], [[Toronto]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[13 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Katar}}''' |score = Wedstryd 8 |report = |team2 = '''{{vlagland|Switserland}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Levi's-stadion]], [[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[18 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Switserland}}''' |score = Wedstryd 26 |report = |team2 = '''{{vlagland|Bosnië en Herzegowina}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[18 Junie]] [[2026]] |time = 15:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Kanada}}''' |score = Wedstryd 27 |report = |team2 = '''{{vlagland|Katar}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[24 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Switserland}}''' |score = Wedstryd 51 |report = |team2 = '''{{vlagland|Kanada}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[24 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Bosnië en Herzegowina}}''' |score = Wedstryd 52 |report = |team2 = '''{{vlagland|Katar}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance = |referee = }} ==== Groep C ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Brasilië}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Marokko}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Haïti}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Skotland}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[13 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Brasilië}}''' |score = Wedstryd 5 |report = |team2 = '''{{vlagland|Marokko}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[13 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Haïti}}''' |score = Wedstryd 7 |report = |team2 = '''{{vlagland|Skotland}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[19 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Skotland}}''' |score = Wedstryd 29 |report = |team2 = '''{{vlagland|Marokko}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[19 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Brasilië}}''' |score = Wedstryd 30 |report = |team2 = '''{{vlagland|Haïti}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[24 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Skotland}}''' |score = Wedstryd 49 |report = |team2 = '''{{vlagland|Brasilië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[24 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Marokko}}''' |score = Wedstryd 50 |report = |team2 = '''{{vlagland|Haïti}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = |referee = }} ==== Groep D ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Verenigde State}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Paraguay}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Australië}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Turkye}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[12 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Verenigde State}}''' |score = Wedstryd 4 |report = |team2 = '''{{vlagland|Paraguay}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[13 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Australië}}''' |score = Wedstryd 6 |report = |team2 = '''{{vlagland|Turkye}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[19 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Turkye}}''' |score = Wedstryd 31 |report = |team2 = '''{{vlagland|Paraguay}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Levi's-stadion]], [[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[19 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Verenigde State}}''' |score = Wedstryd 32 |report = |team2 = '''{{vlagland|Australië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[25 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Turkye}}''' |score = Wedstryd 59 |report = |team2 = '''{{vlagland|Verenigde State}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[25 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Paraguay}}''' |score = Wedstryd 60 |report = |team2 = '''{{vlagland|Australië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Levi's-stadion]], [[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]] |attendance = |referee = }} ==== Groep E ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Duitsland}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Curaçao}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Ivoorkus}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Ecuador}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[14 Junie]] [[2026]] |time = 13:00 CDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Duitsland}}''' |score = Wedstryd 9 |report = |team2 = '''{{vlagland|Curaçao}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[14 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Ivoorkus}}''' |score = Wedstryd 10 |report = |team2 = '''{{vlagland|Ecuador}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[20 Junie]] [[2026]] |time = 16:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Duitsland}}''' |score = Wedstryd 33 |report = |team2 = '''{{vlagland|Ivoorkus}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BMO Field]], [[Toronto]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[20 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Ecuador}}''' |score = Wedstryd 34 |report = |team2 = '''{{vlagland|Curaçao}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Arrowhead-stadion]], [[Kansas City]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[25 Junie]] [[2026]] |time = 16:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Curaçao}}''' |score = Wedstryd 55 |report = |team2 = '''{{vlagland|Ivoorkus}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[25 Junie]] [[2026]] |time = 16:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Ecuador}}''' |score = Wedstryd 56 |report = |team2 = '''{{vlagland|Duitsland}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]] |attendance = |referee = }} ==== Groep F ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Nederland}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Japan}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Swede}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Tunisië}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[14 Junie]] [[2026]] |time = 15:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Nederland}}''' |score = Wedstryd 11 |report = |team2 = '''{{vlagland|Japan}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[14 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Swede}}''' |score = Wedstryd 12 |report = |team2 = '''{{vlagland|Tunisië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio BBVA]], [[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[20 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Nederland}}''' |score = Wedstryd 35 |report = |team2 = '''{{vlagland|Swede}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[20 Junie]] [[2026]] |time = 22:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Tunisië}}''' |score = Wedstryd 36 |report = |team2 = '''{{vlagland|Japan}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio BBVA]], [[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[25 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Japan}}''' |score = Wedstryd 57 |report = |team2 = '''{{vlagland|Swede}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[25 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Tunisië}}''' |score = Wedstryd 58 |report = |team2 = '''{{vlagland|Nederland}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Arrowhead-stadion]], [[Kansas City]] |attendance = |referee = }} ==== Groep G ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|België}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Egipte}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Iran}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Nieu-Seeland}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[15 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Iran}}''' |score = Wedstryd 15 |report = |team2 = '''{{vlagland|Nieu-Seeland}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[15 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|België}}''' |score = Wedstryd 16 |report = |team2 = '''{{vlagland|Egipte}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[21 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|België}}''' |score = Wedstryd 39 |report = |team2 = '''{{vlagland|Iran}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[21 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Nieu-Seeland}}''' |score = Wedstryd 40 |report = |team2 = '''{{vlagland|Egipte}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[26 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Egipte}}''' |score = Wedstryd 63 |report = |team2 = '''{{vlagland|Iran}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[26 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Nieu-Seeland}}''' |score = Wedstryd 64 |report = |team2 = '''{{vlagland|België}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = |referee = }} ==== Groep H ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Spanje}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Kaap Verde}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Saoedi-Arabië}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Uruguay}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[15 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Spanje}}''' |score = Wedstryd 13 |report = |team2 = '''{{vlagland|Kaap Verde}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[15 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Saoedi-Arabië}}''' |score = Wedstryd 14 |report = |team2 = '''{{vlagland|Uruguay}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[21 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Spanje}}''' |score = Wedstryd 37 |report = |team2 = '''{{vlagland|Saoedi-Arabië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[21 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Uruguay}}''' |score = Wedstryd 38 |report = |team2 = '''{{vlagland|Kaap Verde}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[26 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Kaap Verde}}''' |score = Wedstryd 65 |report = |team2 = '''{{vlagland|Saoedi-Arabië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[26 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 CDT (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Uruguay}}''' |score = Wedstryd 66 |report = |team2 = '''{{vlagland|Spanje}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]] |attendance = |referee = }} ==== Groep I ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Frankryk}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Senegal}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Irak}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Noorweë}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[16 Junie]] [[2026]] |time = 15:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Frankryk}}''' |score = Wedstryd 17 |report = |team2 = '''{{vlagland|Senegal}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[16 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Irak}}''' |score = Wedstryd 18 |report = |team2 = '''{{vlagland|Noorweë}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[22 Junie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Frankryk}}''' |score = Wedstryd 41 |report = |team2 = '''{{vlagland|Irak}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[22 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Noorweë}}''' |score = Wedstryd 42 |report = |team2 = '''{{vlagland|Senegal}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[26 Junie]] [[2026]] |time = 15:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Noorweë}}''' |score = Wedstryd 61 |report = |team2 = '''{{vlagland|Frankryk}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[26 Junie]] [[2026]] |time = 15:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Senegal}}''' |score = Wedstryd 62 |report = |team2 = '''{{vlagland|Irak}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BMO Field]], [[Toronto]] |attendance = |referee = }} ==== Groep J ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Argentinië}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Algerië}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Oostenryk}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Jordanië}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[16 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Argentinië}}''' |score = Wedstryd 19 |report = |team2 = '''{{vlagland|Algerië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Arrowhead-stadion]], [[Kansas City]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[16 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Oostenryk}}''' |score = Wedstryd 20 |report = |team2 = '''{{vlagland|Jordanië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Levi's-stadion]], [[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[22 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Argentinië}}''' |score = Wedstryd 43 |report = |team2 = '''{{vlagland|Oostenryk}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[22 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Jordanië}}''' |score = Wedstryd 44 |report = |team2 = '''{{vlagland|Algerië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Levi's-stadion]], [[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[27 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Algerië}}''' |score = Wedstryd 69 |report = |team2 = '''{{vlagland|Oostenryk}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Arrowhead-stadion]], [[Kansas City]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[27 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Jordanië}}''' |score = Wedstryd 70 |report = |team2 = '''{{vlagland|Argentinië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} ==== Groep K ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Portugal}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|[[Lêer:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Demokratiese Republiek die Kongo se nasionale sokkerspan|DR Kongo]] |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Oesbekistan}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Colombia}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[17 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Portugal}}''' |score = Wedstryd 23 |report = |team2 = '''[[Lêer:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Demokratiese Republiek die Kongo se nasionale sokkerspan|DR Kongo]]''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[17 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Oesbekistan}}''' |score = Wedstryd 24 |report = |team2 = '''{{vlagland|Colombia}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio Azteca]], [[Meksikostad]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[23 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Portugal}}''' |score = Wedstryd 47 |report = |team2 = '''{{vlagland|Oesbekistan}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[23 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Colombia}}''' |score = Wedstryd 48 |report = |team2 = '''[[Lêer:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Demokratiese Republiek die Kongo se nasionale sokkerspan|DR Kongo]]''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[27 Junie]] [[2026]] |time = 19:30 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Colombia}}''' |score = Wedstryd 71 |report = |team2 = '''{{vlagland|Portugal}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[27 Junie]] [[2026]] |time = 19:30 EDT (UTC−4) |team1 = '''[[Lêer:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Demokratiese Republiek die Kongo se nasionale sokkerspan|DR Kongo]]''' |score = Wedstryd 72 |report = |team2 = '''{{vlagland|Oesbekistan}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = |referee = }} ==== Groep L ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Engeland}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Kroasië}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Ghana}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Panama}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[17 Junie]] [[2026]] |time = 16:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Engeland}}''' |score = Wedstryd 21 |report = |team2 = '''{{vlagland|Kroasië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[17 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Ghana}}''' |score = Wedstryd 22 |report = |team2 = '''{{vlagland|Panama}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BMO Field]], [[Toronto]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[23 Junie]] [[2026]] |time = 16:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Engeland}}''' |score = Wedstryd 45 |report = |team2 = '''{{vlagland|Ghana}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[23 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Panama}}''' |score = Wedstryd 46 |report = |team2 = '''{{vlagland|Kroasië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BMO Field]], [[Toronto]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[27 Junie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Panama}}''' |score = Wedstryd 67 |report = |team2 = '''{{vlagland|Engeland}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[27 Junie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Kroasië}}''' |score = Wedstryd 68 |report = |team2 = '''{{vlagland|Ghana}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia]] |attendance = |referee = }} ==== Ranglys van die derdeplek-spanne ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Land !width=30|Groep !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep A |A||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep B |B||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep C |C||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep D |D||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep E |E||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep F |F||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep G |G||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep H |H||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep I |I||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep J |J||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep K |K||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep L |L||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} === Uitklopfase === {{Wedstrydskema laaste 32 | RD1 = 16de eindrondte | RD2 = Agtste eindrondte | RD3 = Kwarteindrondte | RD4 = Halfeindrondte | RD5 = Eindstryd | RD6 = derde plek | RD1-header-01 = 29 Junie – Foxborough | RD1-team01 = Wenner Groep E | RD1-score01 = | RD1-team02 = 3de Groep A/B/C/D/F | RD1-score02 = | RD1-header-02 = 30 Junie – East Rutherford | RD1-team03 = Wenner Groep I | RD1-score03 = | RD1-team04 = 3de Groep C/D/F/G/H | RD1-score04 = | RD1-header-03 = 28 Junie – Inglewood | RD1-team05 = Naaswenner Groep A | RD1-score05 = | RD1-team06 = Naaswenner Groep B | RD1-score06 = | RD1-header-04 = 29 Junie – Guadalupe | RD1-team07 = Wenner Groep F | RD1-score07 = | RD1-team08 = Naaswenner Groep C | RD1-score08 = | RD1-header-05 = 2 Julie – Toronto | RD1-team09 = Naaswenner Groep K | RD1-score09 = | RD1-team10 = Naaswenner Groep L | RD1-score10 = | RD1-header-06 = 2 Julie – Inglewood | RD1-team11 = Wenner Groep H | RD1-score11 = | RD1-team12 = Naaswenner Groep J | RD1-score12 = | RD1-header-07 = 1 Julie – Santa Clara | RD1-team13 = Wenner Groep D | RD1-score13 = | RD1-team14 = 3de Groep B/E/F/I/J | RD1-score14 = | RD1-header-08 = 1 Julie – Seattle | RD1-team15 = Wenner Groep G | RD1-score15 = | RD1-team16 = 3de Groep A/E/H/I/J | RD1-score16 = | RD1-header-09 = 29 Junie – Houston | RD1-team17 = Wenner Groep C | RD1-score17 = | RD1-team18 = Naaswenner Groep F | RD1-score18 = | RD1-header-10 = 30 Junie – Arlington | RD1-team19 = Naaswenner Groep E | RD1-score19 = | RD1-team20 = Naaswenner Groep I | RD1-score20 = | RD1-header-11 = 30 Junie – Meksikostad | RD1-team21 = Wenner Groep A | RD1-score21 = | RD1-team22 = 3de Groep C/E/F/H/I | RD1-score22 = | RD1-header-12 = 1 Julie – Atlanta | RD1-team23 = Wenner Groep L | RD1-score23 = | RD1-team24 = 3de Groep E/H/I/J/K | RD1-score24 = | RD1-header-13 = 3 Julie – Miami Gardens | RD1-team25 = Wenner Groep J | RD1-score25 = | RD1-team26 = Naaswenner Groep H | RD1-score26 = | RD1-header-14 = 3 Julie – Arlington | RD1-team27 = Naaswenner Groep D | RD1-score27 = | RD1-team28 = Naaswenner Groep G | RD1-score28 = | RD1-header-15 = 2 Julie – Vancouver | RD1-team29 = Wenner Groep B | RD1-score29 = | RD1-team30 = 3de Groep E/F/G/I/J | RD1-score30 = | RD1-header-16 = 3 Julie – Kansas City | RD1-team31 = Wenner Groep K | RD1-score31 = | RD1-team32 = 3de Groep D/E/I/J/L | RD1-score32 = | RD2-header-1 = 4 Julie – Philadelphia | RD2-team01 = Wenner Wedstryd 74 | RD2-score01 = | RD2-team02 = Wenner Wedstryd 77 | RD2-score02 = | RD2-header-2 = 4 Julie – Houston | RD2-team03 = Wenner Wedstryd 73 | RD2-score03 = | RD2-team04 = Wenner Wedstryd 75 | RD2-score04 = | RD2-header-3 = 6 Julie – Arlington | RD2-team05 = Wenner Wedstryd 83 | RD2-score05 = | RD2-team06 = Wenner Wedstryd 84 | RD2-score06 = | RD2-header-4 = 6 Julie – Seattle | RD2-team07 = Wenner Wedstryd 81 | RD2-score07 = | RD2-team08 = Wenner Wedstryd 82 | RD2-score08 = | RD2-header-5 = 5 Julie – East Rutherford | RD2-team09 = Wenner Wedstryd 76 | RD2-score09 = | RD2-team10 = Wenner Wedstryd 78 | RD2-score10 = | RD2-header-6 = 5 Julie – Meksikostad | RD2-team11 = Wenner Wedstryd 79 | RD2-score11 = | RD2-team12 = Wenner Wedstryd 80 | RD2-score12 = | RD2-header-7 = 7 Julie – Atlanta | RD2-team13 = Wenner Wedstryd 86 | RD2-score13 = | RD2-team14 = Wenner Wedstryd 88 | RD2-score14 = | RD2-header-8 = 7 Julie – Vancouver | RD2-team15 = Wenner Wedstryd 85 | RD2-score15 = | RD2-team16 = Wenner Wedstryd 87 | RD2-score16 = | RD3-header-1 = 9 Julie – Foxborough | RD3-team01 = Wenner Wedstryd 89 | RD3-score01 = | RD3-team02 = Wenner Wedstryd 90 | RD3-score02 = | RD3-header-2 = 10 Julie – Inglewood | RD3-team03 = Wenner Wedstryd 93 | RD3-score03 = | RD3-team04 = Wenner Wedstryd 94 | RD3-score04 = | RD3-header-3 = 11 Julie – Miami Gardens | RD3-team05 = Wenner Wedstryd 91 | RD3-score05 = | RD3-team06 = Wenner Wedstryd 92 | RD3-score06 = | RD3-header-4 = 11 Julie – Kansas City | RD3-team07 = Wenner Wedstryd 95 | RD3-score07 = | RD3-team08 = Wenner Wedstryd 96 | RD3-score08 = | RD4-header-1 = 14 Julie – Arlington | RD4-team01 = Wenner Wedstryd 97 | RD4-score01 = | RD4-team02 = Wenner Wedstryd 98 | RD4-score02 = | RD4-header-2 = 15 Julie – Atlanta | RD4-team03 = Wenner Wedstryd 99 | RD4-score03 = | RD4-team04 = Wenner Wedstryd 100 | RD4-score04 = | RD5-header-1 = 19 Julie – East Rutherford | RD5-team01 = Wenner Wedstryd 101 | RD5-score01 = | RD5-team02 = Wenner Wedstryd 102 | RD5-score02 = | RD6-header-1 = 18 Julie – Miami Gardens | RD6-team01 = Verloorder Wedstryd 101 | RD6-score01 = | RD6-team02 = Verloorder Wedstryd 102 | RD6-score02 = }} ==== 16de eindrondte ==== {{sokkerwedstryd |date = [[28 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''Naaswenner Groep A''' |score = Wedstryd 73 |report = |team2 = '''Naaswenner Groep B''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[29 Junie]] [[2026]] |time = 16:30 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Groep E''' |score = Wedstryd 74 |report = |team2 = '''Derde Groep A/B/C/D/F''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[29 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 CST (UTC−6) |team1 = '''Wenner Groep F''' |score = Wedstryd 75 |report = |team2 = '''Naaswenner Groep C''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio BBVA]], [[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[29 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 CDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Groep C''' |score = Wedstryd 76 |report = |team2 = '''Naaswenner Groep F''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[30 Junie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Groep I''' |score = Wedstryd 77 |report = |team2 = '''Derde Groep C/D/F/G/H''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[30 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''Naaswenner Groep E''' |score = Wedstryd 78 |report = |team2 = '''Naaswenner Groep I''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[30 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 CST (UTC−6) |team1 = '''Wenner Groep A''' |score = Wedstryd 79 |report = |team2 = '''Derde Groep C/E/F/H/I''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio Azteca]], [[Meksikostad]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[1 Julie]] [[2026]] |time = 12:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Groep L''' |score = Wedstryd 80 |report = |team2 = '''Derde Groep E/H/I/J/K''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[1 Julie]] [[2026]] |time = 17:00 PT (UTC−7) |team1 = '''Wenner Groep D''' |score = Wedstryd 81 |report = |team2 = '''Derde Groep B/E/F/I/J''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Levi's-stadion]], [[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[1 Julie]] [[2026]] |time = 13:00 PT (UTC−7) |team1 = '''Wenner Groep G''' |score = Wedstryd 82 |report = |team2 = '''Derde Groep A/E/H/I/J''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[2 Julie]] [[2026]] |time = 19:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Naaswenner Groep K''' |score = Wedstryd 83 |report = |team2 = '''Naaswenner Groep L''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BMO Field]], [[Toronto]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[2 Julie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''Wenner Groep H''' |score = Wedstryd 84 |report = |team2 = '''Naaswenner Groep J''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[2 Julie]] [[2026]] |time = 20:00 PT (UTC−7) |team1 = '''Wenner Groep B''' |score = Wedstryd 85 |report = |team2 = '''Derde Groep E/F/G/I/J''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[3 Julie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Groep J''' |score = Wedstryd 86 |report = |team2 = '''Naaswenner Groep H''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[3 Julie]] [[2026]] |time = 20:30 CDT (UTC−5) |team1 = '''Wenner Groep K''' |score = Wedstryd 87 |report = |team2 = '''Derde Groep D/E/I/J/L''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Arrowhead-stadion]], [[Kansas City]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[3 Julie]] [[2026]] |time = 13:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''Naaswenner Groep D''' |score = Wedstryd 88 |report = |team2 = '''Naaswenner Groep G''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} ==== Agtste eindrondte ==== {{sokkerwedstryd |date = [[4 Julie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Wedstryd 74''' |score = Wedstryd 89 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 77''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[4 Julie]] [[2026]] |time = 12:00 CDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Wedstryd 73''' |score = Wedstryd 90 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 75''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[5 Julie]] [[2026]] |time = 16:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Wedstryd 76''' |score = Wedstryd 91 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 78''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[5 Julie]] [[2026]] |time = 18:00 CST (UTC−6) |team1 = '''Wenner Wedstryd 79''' |score = Wedstryd 92 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 80''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio Azteca]], [[Meksikostad]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[6 Julie]] [[2026]] |time = 14:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''Wenner Wedstryd 83''' |score = Wedstryd 93 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 84''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[6 Julie]] [[2026]] |time = 17:00 PT (UTC−7) |team1 = '''Wenner Wedstryd 81''' |score = Wedstryd 94 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 82''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[7 Julie]] [[2026]] |time = 12:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Wedstryd 86''' |score = Wedstryd 95 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 88''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[7 Julie]] [[2026]] |time = 13:00 PT (UTC−7) |team1 = '''Wenner Wedstryd 85''' |score = Wedstryd 96 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 87''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = |referee = }} ==== Kwarteindrondte ==== {{sokkerwedstryd |date = [[9 Julie]] [[2026]] |time = 16:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Wedstryd 89''' |score = Wedstryd 97 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 90''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[10 Julie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''Wenner Wedstryd 93''' |score = Wedstryd 98 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 94''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[11 Julie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Wedstryd 91''' |score = Wedstryd 99 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 92''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[11 Julie]] [[2026]] |time = 20:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''Wenner Wedstryd 95''' |score = Wedstryd 100 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 96''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Arrowhead-stadion]], [[Kansas City]] |attendance = |referee = }} ==== Halfeindrondte ==== {{sokkerwedstryd |date = [[14 Julie]] [[2026]] |time = 14:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''Wenner Wedstryd 97''' |score = Wedstryd 101 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 98''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[15 Julie]] [[2026]] |time = 15:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Wedstryd 99''' |score = Wedstryd 102 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 100''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = |referee = }} ==== Klein finale (om die derde plek) ==== {{sokkerwedstryd |date = [[18 Julie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Verloorder Wedstryd 101''' |score = Wedstryd 103 |report = |team2 = '''Verloorder Wedstryd 102''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = |referee = }} ==== Eindstryd ==== {{sokkerwedstryd |date = [[19 Julie]] [[2026]] |time = 15:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Wedstryd 101''' |score = Wedstryd 104 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 102''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]] |attendance = |referee = }} <br /> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" !Sokkerwêreldkampioen 2026 |- |align=center|'''Eindstrydwenner''' |} == Sien ook == * [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1970]] * [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986]] * [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|2026 FIFA World Cup|FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026}} * {{en}} {{es}} {{fr}} [https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026 Amptelike webwerf] * {{en}} [http://www.worldcup-history.com/index.php?siden=VM&aaret=2026 worldcup-history.com: ''2026''] {{Navigasie Sokker-Wêreldbekertoernooie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Kanada]] [[Kategorie:Geskiedenis van Meksiko]] [[Kategorie:Sokkerkompetisies in Kanada]] [[Kategorie:Sokkerkompetisies in Meksiko]] [[Kategorie:Sokkerkompetisies in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi|2026]] [[Kategorie:Sport in 2026]] nlvqv3sm0x44y4hd4cbfrxamcimz2wk 2891723 2891722 2026-04-09T01:27:05Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 /* Kwalifiserende spanne */ 2891723 wikitext text/x-wiki {{sporttoekoms}} {{Inligtingskas internasionale sokkerkompetisie | titel = FIFA Sokker-Wêreldbeker | jaar = 2026 | bo = 2026 FIFA World Cup {{en}}<br />Copa Mundial de Fútbol 2026 {{es}}<br />Coupe du monde de football de 2026 {{fr}} | beeld = 2026 FIFA World Cup emblem (without trophy).svg | grootte = 175px | onderskrif = | land = Kanada | land-vlagpar = | land2 = Meksiko | land2-vlagpar = | land3 = Verenigde State | land3-vlagpar = | stad = | datums = 11 Junie – 19 Julie | konfederasies = 6 | num_spanne = 48 | stadions = 16 | stede = 16 | kampioen = | aantal = | tweede = | derde = | vierde = | wedstryde = 104 | doele = | bywoning = | top_puntemaker = | speler = | vorige = [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]] | volgende = [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2030|2030]] }} Die 23ste '''[[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooi''' ([[Engels]]: ''2026 FIFA World Cup''; [[Spaans]]: ''Copa Mundial de Fútbol 2026''; [[Frans]]: ''Coupe du monde de football de 2026'') sal van 11 Junie tot 19 Julie 2026 in [[Kanada]], [[Meksiko]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] beslis word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2018/06/13/sports/world-cup/fifa-2026-vote-north-america-morocco.html |title=World Cup 2026: United States, Canada and Mexico Win FIFA Vote |publisher=[[The New York Times]] |date=13 Junie 2018 |accessdate=1 April 2026}}</ref> FIFA het op 13 Junie 2018, net voor die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018]] in [[Rusland]], die gasheerlande aangekondig. Dit sal die eerste toernooi wees wat deur drie lande saam aangebied word. Daarbenewens sal dit die vierde toernooi in [[Noord-Amerika]] wees, die eerste in Kanada, die tweede in die Verenigde State ná die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994|1994-toernooi]], asook die derde in Meksiko ná die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1970|1970-]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986-toernooie]]. Kandidate vir gasheer was [[Marokko]] asook die gemeenskaplike Noord-Amerikaanse bod.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top |title=FIFA Congress confirms next steps of the bidding process for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[FIFA]] |date=11 Mei 2017 |accessdate=15 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915095957/https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top |archive-date=15 September 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[Lêer:FIFA World Cup Icon (Campionato mondiale di calcio).svg|duimnael|links|upright|Die Sokker-Wêreldbekertrofee waarom meegeding sal word]] Die toernooi sal vir die eerste keer deur 48 nasionale spanne beslis word, waaronder dié van die drie gasheerlande.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html |title=Unanimous decision expands FIFA World Cup™ to 48 teams from 2026 |publisher=[[FIFA]] |date=10 Januarie 2017 |accessdate=11 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211213938/https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html |archive-date=11 Desember 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die spanne is in twaalf groepe van vier elk verdeel, waarvan die twee beste spanne van elke groep en die agt beste derdeplek-spanne na die 16de eindrondte sal deurdring. Altesaam 104 wedstryde sal gespeel word, waarvan 60 in die Verenigde State en tien elk in Kanada en Meksiko.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/44464913 |title=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament |publisher=[[BBC]] |date=13 Junie 2018 |accessdate=1 April 2026}}</ref> Die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026 sal die langste toernooi volgens beide aantal deelnemende spanne en wedstryde wees. Die nasionale sokkerspanne van [[Curaçao]], [[Kaap Verde]], [[Jordanië]] en [[Oesbekistan]] sal vir die eerste keer aan 'n Sokker-Wêreldbekertoernooi deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c79ve0qzy9go |title=Who are the 2026 World Cup debutants? |publisher=[[BBC]] |author=Gary Rose |date=5 Desember 2025 |accessdate=1 April 2026}}</ref> [[Suid-Afrikaanse nasionale sokkerspan|Suid-Afrika]] neem vir die eerste keer sedert 2010 weer aan 'n Sokker-Wêreldbekertoernooi deel. == Toewysing == [[Lêer:Mapa Candidaturas Mundial Fútbol 2026.png|duimnael|400px| {{sleutel|red|Kandidaat vir 2026}} {{sleutel|#a244ff|Gekanselleerde bod}} {{sleutel|#ff6600|Onverkiesbaar vir 2026}}]] [[Lêer:2026 world cup bid election.png|duimnael|400px|FIFA-lede en hul stemme vir die kandidate: {| ! Toegelaat om te stem !! Onbevoeg om te stem |- |{{sleutel|#867650|Stem vir die Verenigde bod}}||{{sleutel|#FFBD41|Kanada-Meksiko-Verenigde State}} |- |{{sleutel|#2770AB|Stem vir die Marokkaanse bod}}||{{sleutel|#55208D|Marokko}} |- |{{sleutel|#008E2A|Neutraal}}||{{sleutel|#000000|Geskors}} |- |{{sleutel|#B32A2F|Onthouding}}||{{sleutel|#C1C1C1|Nie 'n geassosieerde FIFA-lid}} |}]] Volgens FIFA se beleid mag net al om die derde toernooi deur dieselfde kontinentale beheerliggaam aangebied word. Lande van [[AFC]] en [[UEFA]] was dus onverkiesbaar vir 2026, omdat die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018-toernooi]] aan [[Rusland]] en die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022-toernooi]] aan [[Katar]] toegewys is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/7067187.stm |title=Fifa abandons World Cup rotation |publisher=[[BBC]] |date=29 Oktober 2007 |accessdate=1 April 2026}}</ref> Kanada, Meksiko en die Verenigde State is op 13 Junie 2018 in [[Moskou]] deur FIFA gekies as die gasheerlande vir die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026. Die enigste ander kandidaatland was Marokko. Die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026 is een van vyf groot internasionale sporttoernooie wat die Verenigde State binne een dekade sal aanbied, saam met die [[T20I-wêreldbeker 2024]] (saam met [[Wes-Indië]]), die [[Olimpiese Somerspele 2028]], die [[Rugbywêreldbeker 2031]] en die [[Vrouerugbywêreldbeker 2033]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wpp.com/en/wpp-iq/2022/09/helping-sports-to-cross-the-atlantic |title=Helping sports to cross the Atlantic |publisher=WPP |author=Dominic Grainger |date=30 September 2022 |accessdate=1 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://lastwordonsports.com/rugby/2022/05/12/usa-rugby-2033-womens-rugby-2031-rugby-world-cup-hosts/ |title=USA Rugby: 2033 Women’s Rugby and 2031 Rugby World Cup Hosts |publisher=Last Word On Sports |author=Raheem Bashir |date=12 Mei 2022 |accessdate=1 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cityam.com/us-and-mexico-launch-bid-for-2027-football-womens-world-cup/ |title=US and Mexico launch bid for 2027 football Women’s World Cup |publisher=City A.M. |author=Matt Hardy |date=20 April 2023 |accessdate=1 April 2026}}</ref> Die stemming het as volg verloop: {|class="wikitable collapsible" ! colspan="7" | Stemming vir gasheer van die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026<ref>{{en}} {{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/77948410df016fb/original/vpnl19m2xr8zk50mnor3-pdf.pdf |title=Voting Results for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[FIFA]] |date=13 Junie 2018 |accessdate=1 April 2026}}</ref> |- ! Land | style="background:silver;" | '''Rondte 1''' |- | {{vlagland|Kanada}}, {{vlagland|Meksiko}}, {{vlagland|Verenigde State}} || style="text-align:center;" | '''134''' |- | {{vlagland|Marokko}} || style="text-align:center;" | 65 |} == Kwalifisering == Die gashere Kanada, Meksiko en die Verenigde State het regstreeks vir die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026 gekwalifiseer. Van die 45 oorblywende plekke is 16 vir [[UEFA]] ([[Europa]]) gereserveer, nege vir [[CAF]] ([[Afrika]]), agt vir [[AFC]] ([[Asië]]), ses vir [[CONMEBOL]] ([[Suid-Amerika]]), drie vir [[CONCACAF]] ([[Karibiese gebied]], [[Noord-Amerika|Noord]]- en [[Sentraal-Amerika]]) en een vir [[OFC]] ([[Oseanië]]). Twee plekke sal tydens uitspeelwedstryde tussen Afrika en Noord-/Sentraal-Amerika en tussen Suid-Amerika en Oseanië beslis word. Die kontinentale kwalifiseringswedstryde is tussen 7 September 2023 en 31 Maart 2026 beslis. Weens die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|voortgesette Russiese inval in Oekraïne sedert 2022]] het [[Rusland]] se skorsing deur beide [[FIFA]] en UEFA bly voortbestaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c4gry9zp412o |title=Why are Russia still playing international football despite ban? |publisher=[[BBC]] |author=Daniel Austin |date=6 Junie 2025 |accessdate=1 April 2026}}</ref> Vir die eerste keer sal agt [[Arabiere|Arabiese]] lande ([[Algerië]], [[Egipte]], [[Irak]], [[Jordanië]], [[Katar]], [[Marokko]], [[Saoedi-Arabië]] en [[Tunisië]]) aan dieselfde Sokker-Wêreldbekertoernooi deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sana.sy/en/sport/2307218/ |title=Eight Arab teams make history at the 2026 World Cup |publisher=Syrian Arab News Agency |date=1 April 2026 |accessdate=1 April 2026}}</ref> Noemenswaardige lande wat nie gekwalifiseer het nie sluit in die viermalige wêreldbekerwenner [[Italië]], [[Denemarke]], [[Kameroen]], [[Nigerië]] en [[Pole]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://supersport.com/football/news/9d3ac852-85ce-4a3a-839b-08f9774070d0/top-five-giants-who-will-miss-the-2026-fifa-world-cup |title=Top five giants who will miss the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[SuperSport]] |date=1 April 2026 |accessdate=1 April 2026}}</ref> === Kwalifiserende spanne === Die volgende 48 spanne het vir die hooftoernooi gekwalifiseer:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-who-has-qualified |title=Qualified teams for the FIFA World Cup 26 |publisher=[[FIFA]] |date=18 November 2025 |accessdate=1 April 2026}}</ref> [[Lêer:2026 world cup qualification map.svg|duimnael|400px|Uitslag van die kwalifisering: {{sleutel|#cccccc|Nie ’n geassosieerde lid van FIFA nie}} {{sleutel|#000000|Land het homself onttrek of is geskors}} {{sleutel|#ffcc00|Land het nie gekwalifiseer nie}} {{sleutel|#2ad4ff|Land neem aan die kwalifisering deel}} {{sleutel|#0000ff|Land het gekwalifiseer}}]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Span !width=80|Verskynings by eindstryde !width=50|Agtereenvolgende deelnames !width=80|Laaste verskyning !width=80|Vorige beste prestasie |- |align="left"|{{vlagland|Algerië}} |5de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]]||Agtste eindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Argentinië}} |19de||14||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1978|1978]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Australië}} |7de||6||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Agtste eindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|2006]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|België}} |15de||4||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Derde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Bosnië en Herzegowina}} |2de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Brasilië}} |23ste||23||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1962|1962]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1970|1970]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994|1994]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Colombia}} |7de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]]||Kwarteindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Curaçao}} |1ste||1||–||Debuut |- |align="left"|{{vlagland|Duitsland}} |21ste||19||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1954|1954]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1990|1990]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Ecuador}} |5de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Agtste eindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|2006]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Egipte}} |4de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1934|1934]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1990|1990]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Engeland}} |17de||8||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1966|1966]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Frankryk}} |17de||8||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Ghana}} |5de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]]||Kwarteindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Haïti}} |2de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Irak}} |2de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1984|1984]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Iran}} |7de||4||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1978|1978]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|2006]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Ivoorkus}} |4de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|2006]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Japan}} |8ste||8||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Agtste eindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Jordanië}} |1ste||1||–||Debuut |- |align="left"|{{vlagland|Kaap Verde}} |1ste||1||–||Debuut |- |align="left"|{{vlagland|Kanada}} |3de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Katar}} |2de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|[[Lêer:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Demokratiese Republiek die Kongo se nasionale sokkerspan|DR Kongo]] |2de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Kroasië}} |7de||4||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Naaswenner <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Marokko}} |7de||3||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Vierde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Meksiko}} |18de||9||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Kwarteindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1970|1970]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Nederland}} |12de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Naaswenner <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1978|1978]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Nieu-Seeland}} |3de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1982|1982]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Noorweë}} |4de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]]||Agtste eindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Oesbekistan}} |1ste||1||–||Debuut |- |align="left"|{{vlagland|Oostenryk}} |9de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]]||Derde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1954|1954]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Panama}} |2de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Paraguay}} |9de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]]||Kwarteindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Portugal}} |9de||7||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Derde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1966|1966]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Saoedi-Arabië}} |7de||3||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Agtste eindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994|1994]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Senegal}} |4de||3||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Kwarteindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Skotland}} |10de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1954|1954]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1978|1978]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1982|1982]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1990|1990]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Spanje}} |17de||13||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Suid-Afrika}} |4de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Suid-Korea}} |12de||11||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Vierde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Swede}} |13de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]]||Naaswenner <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Switserland}} |13de||6||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Kwarteindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1934|1934]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1938|1938]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1954|1954]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Tsjeggië}} |9de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|2006]]||Naaswenner <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1934|1934]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1962|1962]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Tunisië}} |7de||3||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1978|1978]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|2006]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Turkye}} |2de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]]||Derde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Uruguay}} |15de||5||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1930|1930]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1950|1950]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Verenigde State}} |12de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Derde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1930|1930]])</small> |} == Stadions == Die 104 wedstryde sal op die volgende 16 stadions gespeel word, waarvan twee in Kanada, drie in Meksiko en elf in die Verenigde State:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.olympics.com/en/news/fifa-world-cup-2026-full-list-stadiums-mexico-canada-usa |title=FIFA World Cup 2026: Full list of stadiums for the men's event in Canada, Mexico, and the United States |publisher=[[Internasionale Olimpiese Komitee]] |author=Sebastian Mikkelsen |date=28 September 2023 |accessdate=1 April 2026}}</ref> <center> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! {{vlagikoon|Meksiko}} [[Meksikostad]]<ref name="bid_cities">{{en}} {{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |title=United 2026 bid book |publisher=[[FIFA]] |accessdate=1 April 2026}}</ref> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[New York]]/[[New Jersey]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Dallas]]–[[Fort Worth]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Kansas City]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[Estadio Azteca]]<br />'''(Estadio Banorte)'''<br /> | [[MetLife-stadion]]<br />'''(New York/New Jersey-stadion)'''<br /><small>([[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]])</small> | [[AT&T-stadion]]<br />'''(Dallas-stadion)'''<br /><small>([[Arlington, Texas|Arlington]])</small> | [[Arrowhead-stadion]]<br />'''(Kansas City-stadion)''' |- | <small>{{Koördinate|19|18|11|N|99|9|2|W|aansig=inlyn|name=Estadio Azteca}}</small> | <small>{{Koördinate|40|48|48.7|N|74|4|27.7|W|aansig=inlyn|name=MetLife-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|32|44|52|N|97|5|34|W|aansig=inlyn|name=AT&T-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|39|2|56|N|94|29|2|W|aansig=inlyn|name=Arrowhead-stadion}}</small> |- | Kapasiteit: '''83&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit">{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-stadiums-fifa-soccer-football-mexico-usa-canada |title=The FIFA World Cup 26™ stadiums |publisher=[[FIFA]] |date=15 Julie 2025 |accessdate=1 April 2026}}</ref> | Kapasiteit: '''82&nbsp;500'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''94&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''73&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> |- | [[Lêer:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|200px]] | [[Lêer:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|200px]] | [[Lêer:Cowboys stadium inside view 4.JPG|200px]] | [[Lêer:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|200px]] |- ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Houston]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Atlanta]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Los Angeles]]<ref name="bid_cities" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lasec.net/los-angeles-2026/ |title=Los Angeles 2026 |publisher=Los Angeles Sports & Entertainment Commission |accessdate=1 April 2026 |archive-date=29 Junie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172852/https://www.lasec.net/los-angeles-2026/ |url-status=dead }}</ref> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Philadelphia]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[NRG-stadion]]<br />'''(Houston-stadion)''' | [[Mercedes-Benz-stadion]]<br />'''(Atlanta-stadion)''' | [[SoFi-stadion]]<br />'''(Los Angeles-stadion)'''<br /><small>([[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]])</small> | [[Lincoln Financial Field]]<br />'''(Philadelphia-stadion)''' |- | <small>{{Koördinate|29|41|5|N|95|24|39|W|aansig=inlyn|name=NRG-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|33|45|20|N|84|24|0|W|aansig=inlyn|name=Mercedes-Benz-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|33|57|10.8|N|118|20|20.4|W|aansig=inlyn|name=SoFi-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|39|54|3|N|75|10|3|W|aansig=inlyn|name=Lincoln Financial Field}}</small> |- | Kapasiteit: '''72&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''75&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''70&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''69&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> |- | [[Lêer:USA vs Argentina (Moments before Messi kicked a goal - color).jpg|200px]] | [[Lêer:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|200px]] | [[Lêer:SoFi Stadium interior 2021.jpg|200px]] | [[Lêer:United States v Paraguay, Copa América Centenario (cropped).jpg|200px]] |- ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Seattle]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[San Francisco]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Boston]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Miami]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[Lumen Field]]<br />'''(Seattle-stadion)''' | [[Levi's-stadion]]<br />'''(San Franciscobaaigebiedstadion)'''<br /><small>([[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]])</small> | [[Gillette-stadion]]<br />'''(Boston-stadion)'''<br /><small>([[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]])</small> | [[Hard Rock-stadion]]<br />'''(Miami-stadion)'''<br /><small>([[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]])</small> |- | <small>{{Koördinate|47|35|42.72|N|122|19|53.76|W|aansig=inlyn|name=Lumen Field}}</small> | <small>{{Koördinate|37|24|10.8|N|121|58|12|W|aansig=inlyn|name=Levi's-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|42|5|27.6|N|71|15|50.4|W|aansig=inlyn|name=Gillette-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|25|57|29|N|80|14|20|W|aansig=inlyn|name=Hard Rock-stadion}}</small> |- | Kapasiteit: '''69&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''71&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''65&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''65&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> |- | [[Lêer:2022 CONCACAF Champions League Final - View from southeast end.jpg|200px]] | [[Lêer:Entering Levi's Stadium.JPG|200px]] | [[Lêer:New England Revolution Game; 7.06.2013; 745pm.JPG|200px]] | [[Lêer:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|200px]] |- ! {{vlagikoon|Kanada}} [[Vancouver]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process |title=Update on FIFA World Cup 2026 candidate host city process |publisher=[[FIFA]] |date=14 April 2022 |accessdate=1 April 2026}}</ref> ! {{vlagikoon|Meksiko}} [[Monterrey]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Meksiko}} [[Guadalajara]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Kanada}} [[Toronto]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[BC Place]]<br />'''(BC Place Vancouver)''' | [[Estadio BBVA]]<br />'''(Estadio Monterrey)'''<br /><small>([[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]])</small> | [[Estadio Akron]]<br />'''(Estadio Guadalajara)'''<br /><small>([[Zapopan]])</small> | [[BMO Field]]<br />'''(Toronto-stadion)''' |- | <small>{{Koördinate|49|16|36|N|123|6|43|W|aansig=inlyn|name=BC Place}}</small> | <small>{{Koördinate|25|40|9|N|100|14|40|W|aansig=inlyn|name=Estadio BBVA}}</small> | <small>{{Koördinate|20|40|54|N|103|27|46|W|aansig=inlyn|name=Estadio Akron}}</small> | <small>{{Koördinate|43|37|58|N|79|25|7|W|aansig=inlyn|name=BMO Field}}</small> |- | Kapasiteit: '''54&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''53&nbsp;500'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''48&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''45&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> |- | [[Lêer:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|200px]] | [[Lêer:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|200px]] | [[Lêer:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho.jpg|200px]] | [[Lêer:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|200px]] |} {| cellpadding="0" style="border:0 solid darkgrey;" |- style="text-align:center;" |style="border:0 solid blue;"| {{location map+|Kanada|width=250|float=left|caption=Plekke in Kanada|places= {{location map~|Kanada|lat=49.276667|long=-123.111944|label=[[Vancouver]]|position=right}} {{location map~|Kanada|lat=43.633333|long=-79.418611|label=[[Toronto]]|position=left}} }} |style="border:0 solid #777;"| {{location map+|Verenigde State|float=center|width=400|caption=Plekke in die Verenigde State|places= {{location map~|Verenigde State|lat=33.755|long=-84.39|label=[[Atlanta]]|position=right}} {{location map~|Verenigde State|lat=42.358056|long=-71.063611|label=[[Boston]]|position=left}} {{location map~|Verenigde State|lat=32.775833|long=-96.796667|label=[[Dallas]]|position=top}} {{location map~|Verenigde State|lat=29.762778|long=-95.383056|label=[[Houston]]|position=top}} {{location map~|Verenigde State|lat=39.099722|long=-94.578333|label=[[Kansas City]]|position=bottom}} {{location map~|Verenigde State|lat=34.05|long=-118.25|label=[[Los Angeles]]|position=bottom}} {{location map~|Verenigde State|lat=25.775278|long=-80.208889|label=[[Miami]]|position=right}} {{location map~|Verenigde State|lat=40.817097|long=-74.085024|label=[[New York|NY/NJ]]|position=right}} {{location map~|Verenigde State|lat=39.9500|long=-75.1667|label=[[Philadelphia]]|position=left}} {{location map~|Verenigde State|lat=37.354444|long=-121.969167|label=[[San Francisco]]|position=bottom}} {{location map~|Verenigde State|lat=47.5952|long=-122.3316|label=[[Seattle]]|position=bottom}} }} |style="border:0 solid #2a5;"| {{location map+|Meksiko|float=right|width=320|caption=Plekke in Meksiko|places= {{location map~|Meksiko|lat=19.303056|long=-99.150556|label=[[Meksikostad]]|position=bottom}} {{location map~|Meksiko|lat=25.669167|long=-100.244444|label=[[Monterrey]]|position=left}} {{location map~|Meksiko|lat=20.681667|long=-103.462778|label=[[Guadalajara]]|position=left}} }} |}</center> == Formaat == Die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026 word oor 39 dae tussen 48 verskillende spanne oor 104 wedstryde uitgespeel. Dit sal op 11 Junie 2026 op die Estadio Azteca, Meksikostad, Meksiko, met die openingswedstryd tussen die medegasheer Meksiko en Suid-Afrika afskop. Die toernooi sal eindig op die MetLife-stadion, East Rutherford, Verenigde State, op 19 Julie met die eindstryd, waartydens die wenner die Sokker-Wêreldbekertrofee sal inpalm. === Kalender === Die volgende tabel dui die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026 se daaglikse program aan. ’n Pers blokkie dui op wedstryde tydens die groepfase, ’n groen blokkie op wedstryde tydens die uitklopfase, ’n blou blokkie op die bronseindstryd en ’n geel blokkie op die eindstryd. {| | {| class="wikitable left center" "style=margin:0.5em auto;font-size:95%;line-height:1.25em" |+ Aantal daaglikse wedstryde tydens die toernooi |- ! scope=col |Groepfase<br />Junie ! scope=col |Do<br />11 ! scope=col |Vr<br />12 ! scope=col |Sa<br />13 ! scope=col |So<br />14 ! scope=col |Ma<br />15 ! scope=col |Di<br />16 ! scope=col |Wo<br />17 ! scope=col |Do<br />18 ! scope=col |Vr<br />19 ! scope=col |Sa<br />20 ! scope=col |So<br />21 ! scope=col |Ma<br />22 ! scope=col |Di<br />23 ! scope=col |Wo<br />24 ! scope=col |Do<br />25 ! scope=col |Vr<br />26 ! scope=col |Sa<br />27 |- align=center |align=left|Seremonies <!-- 11 -->| bgcolor=#d6325b|'''{{Afkorting|OS|Openingseremonie}}''' <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center | align=left|Groep A <!-- 11 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep B <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 13 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep C <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep D <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 13 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep E <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep F <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep G <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep H <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep I <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep J <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| bgcolor=#c364f3| 2 |- align=center |align=left|Groep K <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| bgcolor=#c364f3| 2 |- align=center |align=left|Groep L <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| bgcolor=#c364f3| 2 |- ! scope=col |Uitklopfase<br />Junie/Julie ! scope=col |So<br />28 ! scope=col |Ma<br />29 ! scope=col |Di<br />30 ! scope=col |Wo<br />1 ! scope=col |Do<br />2 ! scope=col |Vr<br />3 ! scope=col |Sa<br />4 ! scope=col |So<br />5 ! scope=col |Ma<br />6 ! scope=col |Di<br />7 ! scope=col |Wo<br />8 ! scope=col |Do<br />9 ! scope=col |Vr<br />10 ! scope=col |Sa<br />11 ! scope=col |So<br />12 ! scope=col |Ma<br />13 ! scope=col |Di<br />14 ! scope=col |Wo<br />15 ! scope=col |Do<br />16 ! scope=col |Vr<br />17 ! scope=col |Sa<br />18 ! scope=col |So<br />19 |- align=center |align=left|Seremonies <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- 1 -->| <!-- 2 -->| <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| <!-- 5 -->| <!-- 6 -->| <!-- 7 -->| <!-- 8 -->| <!-- 9 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| bgcolor=#d6325b|'''{{Afkorting|SS|Sluitingseremonie}}''' |- align=center |align=left|Uitklopfase <!-- 28 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 29 -->| bgcolor=#00cc33| 3 <!-- 30 -->| bgcolor=#00cc33| 3 <!-- 1 -->| bgcolor=#00cc33| 3 <!-- 2 -->| bgcolor=#00cc33| 3 <!-- 3 -->| bgcolor=#00cc33| 3 <!-- 4 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 5 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 6 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 7 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 8 -->| <!-- 9 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 10 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 11 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 15 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| bgcolor=#3399ff| 1 <!-- 19 -->| bgcolor=#ffcc00| '''1''' |} | {| style="margin:0.5em auto;" wikitable right | colspan=2 |'''Verklaring''' |- | {{sleutel|#d6325b|Seremonies}} |- | {{sleutel|#c364f3|Groepwedstryde}} |- | {{sleutel|#00cc33|Uitklopfase}} |- | {{sleutel|#3399ff|Derde plek}} |- | {{sleutel|#ffcc00|Eindstryd}} |} |} === Groepfase === Die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026 sal tussen 32 nasionale sokkerspanne beslis word. Vir die groepfase is die 48 deelnemende spanne in twaalf groepe van vier elk verdeel; elke span sal een wedstryd teen elk van die ander spanne in dieselfde groep speel, dus sal elke span drie wedstryde in die groepfase speel. Drie punte sal vir ’n oorwinning toegeken word, een vir ’n gelykop en geen punte vir ’n nederlaag: spanne wat met dieselfde aantal punte eindig, sal volgens aangetekende doele gerangskik word. Klassifisering binne elke groep sal gegrond wees op die volgende puntestelsel: * Drie wedstrydpunte vir ’n oorwinning; * Een vir ’n gelykop; * geen vir ’n nederlaag. Aan die einde van die groepfase sal die spanne gerangskik word van die eerste na die vierde posisie, gegrond op versamelde wedstrydpunte, met die twee beste spanne en die agt beste derde-plekspanne wat na die uitklopfase sal deurdring. As twee spanne gelykop in punte is, sal die rangorde deur hul aantal aangetekende doele bepaal word. === Uitklopfase === Van die begin van dié fase af sal die toernooi ’n uitklopformaat aanneem wat uit 32 wedstryde bestaan: 16 16de eindstryde, agt agtste eindstryde, vier kwarteindstryde, twee halfeindstryde, ’n wedstryd om die derde plek en die eindstryd. Die wenner en naaswenner van elk van die groepe sal saam met die agt beste derde-plekspanne na die uitklopfase deurdring. Groepwenners sal teen naaswenners in ander groepe in die 16de eindstryde speel, byvoorbeeld: die wenner van Groep A sal teen die naaswenner van Groep B en die wenner van Groep B teen die naaswenner van Groep A speel. Spanne van dieselfde groep sal dus eers weer in óf die klein finale óf die eindstryd kan ontmoet. Elke wedstryd in die uitklopstadium moet met ’n oorwinning vir een van die spanne eindig. As daar ná negentig minute van gewone spel ’n gelykopuitslag is, sal daar verder gespeel word om die wenner te bepaal. Aanvanklik sal daar twee periodes van [[ekstra tyd]] gespeel word, 15 minute in elke rigting. As daar steeds nie ’n wenner ná 120 minute is nie, sal die wenner deur ’n [[Strafskop (sokker)|strafskopkompetisie]] bepaal word. == Wedstryde == {| class="infobox bordered" | style="background:#cfc;"|Kwalifiseer vir die uitklopfase. |- | style="background:#ffc;"|Moontlike uitklopdeelname. |- | style="background:;"|Uit die toernooi geskakel. |} Die wedstryde is in twee fases opgedeel, naamlik die groep- en die uitklopfase. Die loting is op 5 Desember 2025 in die John F. Kennedy Center in [[Washington, D.C.]] gehou.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/final-draw-results |title=Groups revealed in star-studded Final Draw |publisher=[[FIFA]] |date=5 Desember 2025 |accessdate=1 April 2026}}</ref> === Groepuitdunne === 48 spanne sal aan die groepfase deelneem. Die twee beste spanne sal saam met die agt beste derde-plekspanne in elke groep na die tweede rondte (die uitklopfase) deurdring. ==== Groep A ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Meksiko}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Suid-Afrika}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Suid-Korea}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Tsjeggië}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[11 Junie]] [[2026]] |time = 13:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Meksiko}}''' |score = Wedstryd 1 |report = |team2 = '''{{vlagland|Suid-Afrika}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio Azteca]], [[Meksikostad]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[11 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Suid-Korea}}''' |score = Wedstryd 2 |report = |team2 = '''{{vlagland|Tsjeggië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[18 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Tsjeggië}}''' |score = Wedstryd 25 |report = |team2 = '''{{vlagland|Suid-Afrika}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[18 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Meksiko}}''' |score = Wedstryd 28 |report = |team2 = '''{{vlagland|Suid-Korea}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[24 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Tsjeggië}}''' |score = Wedstryd 53 |report = |team2 = '''{{vlagland|Meksiko}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio Azteca]], [[Meksikostad]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[24 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Suid-Afrika}}''' |score = Wedstryd 54 |report = |team2 = '''{{vlagland|Suid-Korea}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio BBVA]], [[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]] |attendance = |referee = }} ==== Groep B ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Kanada}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Bosnië en Herzegowina}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Katar}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Switserland}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[12 Junie]] [[2026]] |time = 15:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Kanada}}''' |score = Wedstryd 3 |report = |team2 = '''{{vlagland|Bosnië en Herzegowina}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BMO Field]], [[Toronto]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[13 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Katar}}''' |score = Wedstryd 8 |report = |team2 = '''{{vlagland|Switserland}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Levi's-stadion]], [[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[18 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Switserland}}''' |score = Wedstryd 26 |report = |team2 = '''{{vlagland|Bosnië en Herzegowina}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[18 Junie]] [[2026]] |time = 15:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Kanada}}''' |score = Wedstryd 27 |report = |team2 = '''{{vlagland|Katar}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[24 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Switserland}}''' |score = Wedstryd 51 |report = |team2 = '''{{vlagland|Kanada}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[24 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Bosnië en Herzegowina}}''' |score = Wedstryd 52 |report = |team2 = '''{{vlagland|Katar}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance = |referee = }} ==== Groep C ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Brasilië}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Marokko}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Haïti}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Skotland}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[13 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Brasilië}}''' |score = Wedstryd 5 |report = |team2 = '''{{vlagland|Marokko}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[13 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Haïti}}''' |score = Wedstryd 7 |report = |team2 = '''{{vlagland|Skotland}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[19 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Skotland}}''' |score = Wedstryd 29 |report = |team2 = '''{{vlagland|Marokko}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[19 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Brasilië}}''' |score = Wedstryd 30 |report = |team2 = '''{{vlagland|Haïti}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[24 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Skotland}}''' |score = Wedstryd 49 |report = |team2 = '''{{vlagland|Brasilië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[24 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Marokko}}''' |score = Wedstryd 50 |report = |team2 = '''{{vlagland|Haïti}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = |referee = }} ==== Groep D ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Verenigde State}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Paraguay}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Australië}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Turkye}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[12 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Verenigde State}}''' |score = Wedstryd 4 |report = |team2 = '''{{vlagland|Paraguay}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[13 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Australië}}''' |score = Wedstryd 6 |report = |team2 = '''{{vlagland|Turkye}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[19 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Turkye}}''' |score = Wedstryd 31 |report = |team2 = '''{{vlagland|Paraguay}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Levi's-stadion]], [[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[19 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Verenigde State}}''' |score = Wedstryd 32 |report = |team2 = '''{{vlagland|Australië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[25 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Turkye}}''' |score = Wedstryd 59 |report = |team2 = '''{{vlagland|Verenigde State}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[25 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Paraguay}}''' |score = Wedstryd 60 |report = |team2 = '''{{vlagland|Australië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Levi's-stadion]], [[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]] |attendance = |referee = }} ==== Groep E ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Duitsland}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Curaçao}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Ivoorkus}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Ecuador}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[14 Junie]] [[2026]] |time = 13:00 CDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Duitsland}}''' |score = Wedstryd 9 |report = |team2 = '''{{vlagland|Curaçao}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[14 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Ivoorkus}}''' |score = Wedstryd 10 |report = |team2 = '''{{vlagland|Ecuador}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[20 Junie]] [[2026]] |time = 16:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Duitsland}}''' |score = Wedstryd 33 |report = |team2 = '''{{vlagland|Ivoorkus}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BMO Field]], [[Toronto]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[20 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Ecuador}}''' |score = Wedstryd 34 |report = |team2 = '''{{vlagland|Curaçao}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Arrowhead-stadion]], [[Kansas City]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[25 Junie]] [[2026]] |time = 16:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Curaçao}}''' |score = Wedstryd 55 |report = |team2 = '''{{vlagland|Ivoorkus}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[25 Junie]] [[2026]] |time = 16:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Ecuador}}''' |score = Wedstryd 56 |report = |team2 = '''{{vlagland|Duitsland}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]] |attendance = |referee = }} ==== Groep F ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Nederland}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Japan}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Swede}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Tunisië}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[14 Junie]] [[2026]] |time = 15:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Nederland}}''' |score = Wedstryd 11 |report = |team2 = '''{{vlagland|Japan}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[14 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Swede}}''' |score = Wedstryd 12 |report = |team2 = '''{{vlagland|Tunisië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio BBVA]], [[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[20 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Nederland}}''' |score = Wedstryd 35 |report = |team2 = '''{{vlagland|Swede}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[20 Junie]] [[2026]] |time = 22:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Tunisië}}''' |score = Wedstryd 36 |report = |team2 = '''{{vlagland|Japan}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio BBVA]], [[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[25 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Japan}}''' |score = Wedstryd 57 |report = |team2 = '''{{vlagland|Swede}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[25 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Tunisië}}''' |score = Wedstryd 58 |report = |team2 = '''{{vlagland|Nederland}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Arrowhead-stadion]], [[Kansas City]] |attendance = |referee = }} ==== Groep G ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|België}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Egipte}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Iran}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Nieu-Seeland}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[15 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Iran}}''' |score = Wedstryd 15 |report = |team2 = '''{{vlagland|Nieu-Seeland}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[15 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|België}}''' |score = Wedstryd 16 |report = |team2 = '''{{vlagland|Egipte}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[21 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|België}}''' |score = Wedstryd 39 |report = |team2 = '''{{vlagland|Iran}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[21 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Nieu-Seeland}}''' |score = Wedstryd 40 |report = |team2 = '''{{vlagland|Egipte}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[26 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Egipte}}''' |score = Wedstryd 63 |report = |team2 = '''{{vlagland|Iran}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[26 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Nieu-Seeland}}''' |score = Wedstryd 64 |report = |team2 = '''{{vlagland|België}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = |referee = }} ==== Groep H ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Spanje}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Kaap Verde}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Saoedi-Arabië}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Uruguay}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[15 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Spanje}}''' |score = Wedstryd 13 |report = |team2 = '''{{vlagland|Kaap Verde}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[15 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Saoedi-Arabië}}''' |score = Wedstryd 14 |report = |team2 = '''{{vlagland|Uruguay}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[21 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Spanje}}''' |score = Wedstryd 37 |report = |team2 = '''{{vlagland|Saoedi-Arabië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[21 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Uruguay}}''' |score = Wedstryd 38 |report = |team2 = '''{{vlagland|Kaap Verde}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[26 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Kaap Verde}}''' |score = Wedstryd 65 |report = |team2 = '''{{vlagland|Saoedi-Arabië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[26 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 CDT (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Uruguay}}''' |score = Wedstryd 66 |report = |team2 = '''{{vlagland|Spanje}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]] |attendance = |referee = }} ==== Groep I ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Frankryk}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Senegal}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Irak}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Noorweë}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[16 Junie]] [[2026]] |time = 15:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Frankryk}}''' |score = Wedstryd 17 |report = |team2 = '''{{vlagland|Senegal}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[16 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Irak}}''' |score = Wedstryd 18 |report = |team2 = '''{{vlagland|Noorweë}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[22 Junie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Frankryk}}''' |score = Wedstryd 41 |report = |team2 = '''{{vlagland|Irak}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[22 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Noorweë}}''' |score = Wedstryd 42 |report = |team2 = '''{{vlagland|Senegal}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[26 Junie]] [[2026]] |time = 15:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Noorweë}}''' |score = Wedstryd 61 |report = |team2 = '''{{vlagland|Frankryk}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[26 Junie]] [[2026]] |time = 15:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Senegal}}''' |score = Wedstryd 62 |report = |team2 = '''{{vlagland|Irak}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BMO Field]], [[Toronto]] |attendance = |referee = }} ==== Groep J ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Argentinië}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Algerië}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Oostenryk}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Jordanië}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[16 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Argentinië}}''' |score = Wedstryd 19 |report = |team2 = '''{{vlagland|Algerië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Arrowhead-stadion]], [[Kansas City]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[16 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Oostenryk}}''' |score = Wedstryd 20 |report = |team2 = '''{{vlagland|Jordanië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Levi's-stadion]], [[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[22 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Argentinië}}''' |score = Wedstryd 43 |report = |team2 = '''{{vlagland|Oostenryk}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[22 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Jordanië}}''' |score = Wedstryd 44 |report = |team2 = '''{{vlagland|Algerië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Levi's-stadion]], [[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[27 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Algerië}}''' |score = Wedstryd 69 |report = |team2 = '''{{vlagland|Oostenryk}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Arrowhead-stadion]], [[Kansas City]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[27 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Jordanië}}''' |score = Wedstryd 70 |report = |team2 = '''{{vlagland|Argentinië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} ==== Groep K ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Portugal}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|[[Lêer:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Demokratiese Republiek die Kongo se nasionale sokkerspan|DR Kongo]] |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Oesbekistan}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Colombia}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[17 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Portugal}}''' |score = Wedstryd 23 |report = |team2 = '''[[Lêer:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Demokratiese Republiek die Kongo se nasionale sokkerspan|DR Kongo]]''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[17 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Oesbekistan}}''' |score = Wedstryd 24 |report = |team2 = '''{{vlagland|Colombia}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio Azteca]], [[Meksikostad]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[23 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Portugal}}''' |score = Wedstryd 47 |report = |team2 = '''{{vlagland|Oesbekistan}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[23 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Colombia}}''' |score = Wedstryd 48 |report = |team2 = '''[[Lêer:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Demokratiese Republiek die Kongo se nasionale sokkerspan|DR Kongo]]''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[27 Junie]] [[2026]] |time = 19:30 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Colombia}}''' |score = Wedstryd 71 |report = |team2 = '''{{vlagland|Portugal}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[27 Junie]] [[2026]] |time = 19:30 EDT (UTC−4) |team1 = '''[[Lêer:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Demokratiese Republiek die Kongo se nasionale sokkerspan|DR Kongo]]''' |score = Wedstryd 72 |report = |team2 = '''{{vlagland|Oesbekistan}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = |referee = }} ==== Groep L ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Engeland}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Kroasië}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Ghana}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Panama}} |0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[17 Junie]] [[2026]] |time = 16:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Engeland}}''' |score = Wedstryd 21 |report = |team2 = '''{{vlagland|Kroasië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[17 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Ghana}}''' |score = Wedstryd 22 |report = |team2 = '''{{vlagland|Panama}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BMO Field]], [[Toronto]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[23 Junie]] [[2026]] |time = 16:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Engeland}}''' |score = Wedstryd 45 |report = |team2 = '''{{vlagland|Ghana}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[23 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Panama}}''' |score = Wedstryd 46 |report = |team2 = '''{{vlagland|Kroasië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BMO Field]], [[Toronto]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[27 Junie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Panama}}''' |score = Wedstryd 67 |report = |team2 = '''{{vlagland|Engeland}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[27 Junie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Kroasië}}''' |score = Wedstryd 68 |report = |team2 = '''{{vlagland|Ghana}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia]] |attendance = |referee = }} ==== Ranglys van die derdeplek-spanne ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Land !width=30|Groep !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep A |A||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep B |B||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep C |C||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep D |D||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep E |E||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep F |F||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep G |G||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep H |H||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep I |I||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep J |J||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep K |K||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |- |style="text-align:left;"|Derde Plek Groep L |L||0||0||0||0||0||0||0||'''0''' |} === Uitklopfase === {{Wedstrydskema laaste 32 | RD1 = 16de eindrondte | RD2 = Agtste eindrondte | RD3 = Kwarteindrondte | RD4 = Halfeindrondte | RD5 = Eindstryd | RD6 = derde plek | RD1-header-01 = 29 Junie – Foxborough | RD1-team01 = Wenner Groep E | RD1-score01 = | RD1-team02 = 3de Groep A/B/C/D/F | RD1-score02 = | RD1-header-02 = 30 Junie – East Rutherford | RD1-team03 = Wenner Groep I | RD1-score03 = | RD1-team04 = 3de Groep C/D/F/G/H | RD1-score04 = | RD1-header-03 = 28 Junie – Inglewood | RD1-team05 = Naaswenner Groep A | RD1-score05 = | RD1-team06 = Naaswenner Groep B | RD1-score06 = | RD1-header-04 = 29 Junie – Guadalupe | RD1-team07 = Wenner Groep F | RD1-score07 = | RD1-team08 = Naaswenner Groep C | RD1-score08 = | RD1-header-05 = 2 Julie – Toronto | RD1-team09 = Naaswenner Groep K | RD1-score09 = | RD1-team10 = Naaswenner Groep L | RD1-score10 = | RD1-header-06 = 2 Julie – Inglewood | RD1-team11 = Wenner Groep H | RD1-score11 = | RD1-team12 = Naaswenner Groep J | RD1-score12 = | RD1-header-07 = 1 Julie – Santa Clara | RD1-team13 = Wenner Groep D | RD1-score13 = | RD1-team14 = 3de Groep B/E/F/I/J | RD1-score14 = | RD1-header-08 = 1 Julie – Seattle | RD1-team15 = Wenner Groep G | RD1-score15 = | RD1-team16 = 3de Groep A/E/H/I/J | RD1-score16 = | RD1-header-09 = 29 Junie – Houston | RD1-team17 = Wenner Groep C | RD1-score17 = | RD1-team18 = Naaswenner Groep F | RD1-score18 = | RD1-header-10 = 30 Junie – Arlington | RD1-team19 = Naaswenner Groep E | RD1-score19 = | RD1-team20 = Naaswenner Groep I | RD1-score20 = | RD1-header-11 = 30 Junie – Meksikostad | RD1-team21 = Wenner Groep A | RD1-score21 = | RD1-team22 = 3de Groep C/E/F/H/I | RD1-score22 = | RD1-header-12 = 1 Julie – Atlanta | RD1-team23 = Wenner Groep L | RD1-score23 = | RD1-team24 = 3de Groep E/H/I/J/K | RD1-score24 = | RD1-header-13 = 3 Julie – Miami Gardens | RD1-team25 = Wenner Groep J | RD1-score25 = | RD1-team26 = Naaswenner Groep H | RD1-score26 = | RD1-header-14 = 3 Julie – Arlington | RD1-team27 = Naaswenner Groep D | RD1-score27 = | RD1-team28 = Naaswenner Groep G | RD1-score28 = | RD1-header-15 = 2 Julie – Vancouver | RD1-team29 = Wenner Groep B | RD1-score29 = | RD1-team30 = 3de Groep E/F/G/I/J | RD1-score30 = | RD1-header-16 = 3 Julie – Kansas City | RD1-team31 = Wenner Groep K | RD1-score31 = | RD1-team32 = 3de Groep D/E/I/J/L | RD1-score32 = | RD2-header-1 = 4 Julie – Philadelphia | RD2-team01 = Wenner Wedstryd 74 | RD2-score01 = | RD2-team02 = Wenner Wedstryd 77 | RD2-score02 = | RD2-header-2 = 4 Julie – Houston | RD2-team03 = Wenner Wedstryd 73 | RD2-score03 = | RD2-team04 = Wenner Wedstryd 75 | RD2-score04 = | RD2-header-3 = 6 Julie – Arlington | RD2-team05 = Wenner Wedstryd 83 | RD2-score05 = | RD2-team06 = Wenner Wedstryd 84 | RD2-score06 = | RD2-header-4 = 6 Julie – Seattle | RD2-team07 = Wenner Wedstryd 81 | RD2-score07 = | RD2-team08 = Wenner Wedstryd 82 | RD2-score08 = | RD2-header-5 = 5 Julie – East Rutherford | RD2-team09 = Wenner Wedstryd 76 | RD2-score09 = | RD2-team10 = Wenner Wedstryd 78 | RD2-score10 = | RD2-header-6 = 5 Julie – Meksikostad | RD2-team11 = Wenner Wedstryd 79 | RD2-score11 = | RD2-team12 = Wenner Wedstryd 80 | RD2-score12 = | RD2-header-7 = 7 Julie – Atlanta | RD2-team13 = Wenner Wedstryd 86 | RD2-score13 = | RD2-team14 = Wenner Wedstryd 88 | RD2-score14 = | RD2-header-8 = 7 Julie – Vancouver | RD2-team15 = Wenner Wedstryd 85 | RD2-score15 = | RD2-team16 = Wenner Wedstryd 87 | RD2-score16 = | RD3-header-1 = 9 Julie – Foxborough | RD3-team01 = Wenner Wedstryd 89 | RD3-score01 = | RD3-team02 = Wenner Wedstryd 90 | RD3-score02 = | RD3-header-2 = 10 Julie – Inglewood | RD3-team03 = Wenner Wedstryd 93 | RD3-score03 = | RD3-team04 = Wenner Wedstryd 94 | RD3-score04 = | RD3-header-3 = 11 Julie – Miami Gardens | RD3-team05 = Wenner Wedstryd 91 | RD3-score05 = | RD3-team06 = Wenner Wedstryd 92 | RD3-score06 = | RD3-header-4 = 11 Julie – Kansas City | RD3-team07 = Wenner Wedstryd 95 | RD3-score07 = | RD3-team08 = Wenner Wedstryd 96 | RD3-score08 = | RD4-header-1 = 14 Julie – Arlington | RD4-team01 = Wenner Wedstryd 97 | RD4-score01 = | RD4-team02 = Wenner Wedstryd 98 | RD4-score02 = | RD4-header-2 = 15 Julie – Atlanta | RD4-team03 = Wenner Wedstryd 99 | RD4-score03 = | RD4-team04 = Wenner Wedstryd 100 | RD4-score04 = | RD5-header-1 = 19 Julie – East Rutherford | RD5-team01 = Wenner Wedstryd 101 | RD5-score01 = | RD5-team02 = Wenner Wedstryd 102 | RD5-score02 = | RD6-header-1 = 18 Julie – Miami Gardens | RD6-team01 = Verloorder Wedstryd 101 | RD6-score01 = | RD6-team02 = Verloorder Wedstryd 102 | RD6-score02 = }} ==== 16de eindrondte ==== {{sokkerwedstryd |date = [[28 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''Naaswenner Groep A''' |score = Wedstryd 73 |report = |team2 = '''Naaswenner Groep B''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[29 Junie]] [[2026]] |time = 16:30 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Groep E''' |score = Wedstryd 74 |report = |team2 = '''Derde Groep A/B/C/D/F''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[29 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 CST (UTC−6) |team1 = '''Wenner Groep F''' |score = Wedstryd 75 |report = |team2 = '''Naaswenner Groep C''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio BBVA]], [[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[29 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 CDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Groep C''' |score = Wedstryd 76 |report = |team2 = '''Naaswenner Groep F''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[30 Junie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Groep I''' |score = Wedstryd 77 |report = |team2 = '''Derde Groep C/D/F/G/H''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[30 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''Naaswenner Groep E''' |score = Wedstryd 78 |report = |team2 = '''Naaswenner Groep I''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[30 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 CST (UTC−6) |team1 = '''Wenner Groep A''' |score = Wedstryd 79 |report = |team2 = '''Derde Groep C/E/F/H/I''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio Azteca]], [[Meksikostad]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[1 Julie]] [[2026]] |time = 12:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Groep L''' |score = Wedstryd 80 |report = |team2 = '''Derde Groep E/H/I/J/K''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[1 Julie]] [[2026]] |time = 17:00 PT (UTC−7) |team1 = '''Wenner Groep D''' |score = Wedstryd 81 |report = |team2 = '''Derde Groep B/E/F/I/J''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Levi's-stadion]], [[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[1 Julie]] [[2026]] |time = 13:00 PT (UTC−7) |team1 = '''Wenner Groep G''' |score = Wedstryd 82 |report = |team2 = '''Derde Groep A/E/H/I/J''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[2 Julie]] [[2026]] |time = 19:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Naaswenner Groep K''' |score = Wedstryd 83 |report = |team2 = '''Naaswenner Groep L''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BMO Field]], [[Toronto]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[2 Julie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''Wenner Groep H''' |score = Wedstryd 84 |report = |team2 = '''Naaswenner Groep J''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[2 Julie]] [[2026]] |time = 20:00 PT (UTC−7) |team1 = '''Wenner Groep B''' |score = Wedstryd 85 |report = |team2 = '''Derde Groep E/F/G/I/J''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[3 Julie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Groep J''' |score = Wedstryd 86 |report = |team2 = '''Naaswenner Groep H''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[3 Julie]] [[2026]] |time = 20:30 CDT (UTC−5) |team1 = '''Wenner Groep K''' |score = Wedstryd 87 |report = |team2 = '''Derde Groep D/E/I/J/L''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Arrowhead-stadion]], [[Kansas City]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[3 Julie]] [[2026]] |time = 13:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''Naaswenner Groep D''' |score = Wedstryd 88 |report = |team2 = '''Naaswenner Groep G''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} ==== Agtste eindrondte ==== {{sokkerwedstryd |date = [[4 Julie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Wedstryd 74''' |score = Wedstryd 89 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 77''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[4 Julie]] [[2026]] |time = 12:00 CDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Wedstryd 73''' |score = Wedstryd 90 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 75''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[5 Julie]] [[2026]] |time = 16:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Wedstryd 76''' |score = Wedstryd 91 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 78''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[5 Julie]] [[2026]] |time = 18:00 CST (UTC−6) |team1 = '''Wenner Wedstryd 79''' |score = Wedstryd 92 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 80''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Estadio Azteca]], [[Meksikostad]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[6 Julie]] [[2026]] |time = 14:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''Wenner Wedstryd 83''' |score = Wedstryd 93 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 84''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[6 Julie]] [[2026]] |time = 17:00 PT (UTC−7) |team1 = '''Wenner Wedstryd 81''' |score = Wedstryd 94 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 82''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[7 Julie]] [[2026]] |time = 12:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Wedstryd 86''' |score = Wedstryd 95 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 88''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[7 Julie]] [[2026]] |time = 13:00 PT (UTC−7) |team1 = '''Wenner Wedstryd 85''' |score = Wedstryd 96 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 87''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = |referee = }} ==== Kwarteindrondte ==== {{sokkerwedstryd |date = [[9 Julie]] [[2026]] |time = 16:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Wedstryd 89''' |score = Wedstryd 97 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 90''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[10 Julie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''Wenner Wedstryd 93''' |score = Wedstryd 98 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 94''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[11 Julie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Wedstryd 91''' |score = Wedstryd 99 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 92''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[11 Julie]] [[2026]] |time = 20:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''Wenner Wedstryd 95''' |score = Wedstryd 100 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 96''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Arrowhead-stadion]], [[Kansas City]] |attendance = |referee = }} ==== Halfeindrondte ==== {{sokkerwedstryd |date = [[14 Julie]] [[2026]] |time = 14:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''Wenner Wedstryd 97''' |score = Wedstryd 101 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 98''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[15 Julie]] [[2026]] |time = 15:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Wedstryd 99''' |score = Wedstryd 102 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 100''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = |referee = }} ==== Klein finale (om die derde plek) ==== {{sokkerwedstryd |date = [[18 Julie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Verloorder Wedstryd 101''' |score = Wedstryd 103 |report = |team2 = '''Verloorder Wedstryd 102''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = |referee = }} ==== Eindstryd ==== {{sokkerwedstryd |date = [[19 Julie]] [[2026]] |time = 15:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Wedstryd 101''' |score = Wedstryd 104 |report = |team2 = '''Wenner Wedstryd 102''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]] |attendance = |referee = }} <br /> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" !Sokkerwêreldkampioen 2026 |- |align=center|'''Eindstrydwenner''' |} == Sien ook == * [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1970]] * [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986]] * [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|2026 FIFA World Cup|FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026}} * {{en}} {{es}} {{fr}} [https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026 Amptelike webwerf] * {{en}} [http://www.worldcup-history.com/index.php?siden=VM&aaret=2026 worldcup-history.com: ''2026''] {{Navigasie Sokker-Wêreldbekertoernooie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Kanada]] [[Kategorie:Geskiedenis van Meksiko]] [[Kategorie:Sokkerkompetisies in Kanada]] [[Kategorie:Sokkerkompetisies in Meksiko]] [[Kategorie:Sokkerkompetisies in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi|2026]] [[Kategorie:Sport in 2026]] e5ggfozslqvsd8l3lgw5jfrqnjzo2sg 0 126847 2891648 2853645 2026-04-08T13:13:33Z Oesjaar 7467 /* Vernaamste werke */ verbeter 2891648 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Filippo Brunelleschi | bynaam = | beeld = Greatest architect - Brunelleschi.jpg | breedte = 250px | beeldbeskrywing = | onderskrif = Filippo Brunelleschi, soos uitgebeeld in ''Resurrection of the Son of Theophilos'', Masaccio | geboortenaam = Filippo di ser Brunellesco di Lippo Lapi<ref>{{en}} {{cite book |first=Paul Robert |last=Walker |title=The Feud That Sparked the Renaissance: How Brunelleschi and Ghiberti Changed the Art World|publisher=HarperCollins |year=2003 |page=5 |isbn=0-380-97787-7 }}</ref> | geboortedatum = 1377 | geboorteplek = [[Florence]], [[Italië]] | sterfdatum = 15 April 1446 | sterfteplek = Florence, Italië | ouers = Brunellesco di Lippo en Giuliana Spini | familie = | titel = | nasionaliteit = Italië | alma_mater = | beroep = Argitek, beeldhouer, meganiese ingenieur | ander = | bekend = Die koepel van die Santa Maria del Fiore, die Katedraal van Florence | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | kleinkinders = | webblad = | handtekening = }} '''Filippo Brunelleschi''' ([[Italiaans]]: [fiˈlippo brunelˈleski]; 1377 – 15 April 1446) was 'n Italiaanse ontwerper en 'n sleutelfiguur in [[argitektuur]]. Hy word as die eerste moderne ingenieur, beplanner en bouprojekbestuurder beskou. Hy was een van die vaders van die [[Renaissance]]. Hy is oor die algemeen bekend vir die ontwikkeling van 'n tegniek vir lineêre perspektief in kuns en die konstruksie van die [[Katedraal van Florence|Florence-katedraal]]. Sy prestasies sluit ook ander argitektoniese werke, beeldhou, wiskunde, ingenieurswese en skeepsontwerp is. Sy vernaamste oorblywende werke is vandag in [[Florence]], Italië. Ongelukkig het sy oorspronklike lineêre perspektiefpanele nie behoue gebly nie. == Sy lewe == [[Lêer:Duomo Firenze Apr 2008 (13).JPG|duimnael|links|Filippo Brunelleschi se graf in die Katedraal van Florence, Italië.]] Brunelleschi is in 1377 in Florence gebore. Sy vader, 'n notaris, het gou opgemerk dat sy seun glad nie in regsdokumente belang stel nie, maar eerder in ontwerp en tekeninge. Filippo is na 'n skool gestuur waar hy hom as goudsmid kon bekwaam. In 1401 het 'n jong Filippo Brunelleschi hom ingeskryf vir 'n wedstryd vir die ontwerp van die bronsdeure van die Doopkerk in Florence, Italië. Hoewel sy werk hoë lof ingeoes het, het die beroemde beeldhouer Lorenzo Ghiberti die prys voor hom weg&shy;geraap. Hierdie wedstryd was 'n keerpunt in die jong Brunelleschi se lewe, want hy het net daar besluit om hom in 'n rigting te bekwaam waarin hy uiteindelik almal se meerdere sou wees. Die rigting wat hy gekies het, was argitektuur – en hy het so 'n sukses daarvan gemaak dat sy naam vandag nog voortleef as een van die grootste argitekte van die Renaissance. Ná die wedstryd teen Ghiberti is Brunelleschi na [[Rome]], waar hy die klassieke Romeinse argitektuur bestudeer het. Hy het hard stu&shy;deer, en was een van die eerste argitekte wat die wette van [[perspektief]] in sy werk toegepas het. Veral een soort boustyl het hom betower, naamlik die koepel, en hy het 'n  deurtastende studie daarvan gemaak. In 1407 het Brunelleschi na Florence  teruggekeer, net op die tydstip dat daar besluit is om die Santa Maria del Fiore, die Katedraal van Florence, te voltooi. Die bouwerk aan hierdie reuse-gebou het reeds in 1296 begin, maar die koepel, wat 'n deursnee van 41,55 meter moes hê, het ingeval. Brunelleschi het 'n plan gehad om 'n nuwe koepel te bou – ’n sterk binneste koepel en 'n dunner, swakker buitenste koepel wat deur stutte en metaalklinke verbind moes word – maar die mense het hom uitgelag. Dit het hom egter nie ontmoedig nie, en hy het 'n model gebou waarmee hy die bouers oortuig het. Brunelleschi sou egter nie leef om die voltooiing van die koepel, 'n argitektoniese meesterstuk, te sien nie, want ten tyde van sy dood in 1446 was die bouers nog met die afrondingswerk besig. == Vernaamste werke == [[Lêer:Fivistadalbelvedere.JPG|duimnael|Koepel van die Santa Maria del Fiore, die Katedraal van Florence.]] Die koepel van die Katedraal van Florence is Brunelleschi se beroemdste werk. In styl behoort dit nog tot die [[Gotiese kuns|Gotiek]] van die [[Middeleeue]], maar die eenvoud daarvan weerspieël reeds die gees van die Renaissance, wat die volmaakte proporsies en eenvoud van lyn van die geboue van die klassieke oudheid laat herleef het. Brunelleschi het die ou Romeinse geboue bewonder en daarna gestreef om die boustyl in ere te herstel. Die koepel is dan ook nie belaai met oordadige versierings nie, maar toon net die basiese, noodsaaklike ontwerp. Om Brunelleschi as 'n argitek van die Renaissance te beoordeel, moet ons egter na sy ander werke ook kyk. Hy het die oordekte pilaargang van die [[Vondeling-Hospitaal]] in Florence ontwerp, asook die [[Pitti-paleis]], waarvan die styl gedien het as basis vir al die Toskaanse paleise van die [[16de eeu]]. Hy was ook verantwoordelik vir verskeie beroemde kerke en baie van die huise van ryk Florentynse families. Maar dit is miskien in die ontwerp van die [[Cappella die Pazzi]] dat die gees van die Renaissance die beste tot uiting kom. == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * ''[[Kennis (ensiklopedie)|Kennis]]'', Volume 1, 1980, bl. 166, {{ISBN|0-7981-0823-1}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Filippo Brunelleschi}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Filippo-Brunelleschi|title=Filippo Brunelleschi|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=17 September 2019}} * {{en}} {{Find a Grave|5944}} [[Kategorie:Italiaanse argitekte]] [[Kategorie:Italiaanse beeldhouers]] [[Kategorie:Ingenieurs]] [[Kategorie:Geboortes in 1377]] [[Kategorie:Sterftes in 1446]] awbkuvoukvojerbxu287uzeqqybdb9j 0 135710 2891647 2427523 2026-04-08T13:12:55Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891647 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas renjaer | name = Brendon Hartley | image = Brendon Hartley Wiki.jpg | imagesize = | caption = Brendon Hartley in 2015 | nationality = {{vlagikoon|NZL}} Nieu-Seelander | birth_date = {{GDEO|df=yes|1989|11|10}} | birth_place = [[Palmerston North]], [[Nieu-Seeland]] | 2018 Team = {{nowrap|[[Scuderia Toro Rosso]]-[[Honda Racing F1|Honda]]<ref>{{cite news |url=https://www.autosport.com/f1/news/133067/toro-rosso-keeps-gasly-and-hartley-for-2018 |title=Toro Rosso keeps Pierre Gasly, Brendon Hartley for 2018 F1 season |first=Glenn |last=Freeman |work=autosport.com |publisher=Motorsport Network |date=16 November 2017 |access-date=16 November 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200313155818/https://www.autosport.com/f1/news/133067/toro-rosso-keeps-gasly-and-hartley-for-2018 |archive-date=13 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>}} | Car number = 28 | Years = 2017–2018 | Races = 25 | Championships = 0 | Wins = {{F1stat|HRT|wins}} | Podiums = 0 | Points = 4 | Poles = | Fastest laps = | First race = [[2017 Verenigde State Grand Prix]] | First win = | Last win = | Last race = [[2018 Aboe Dhabi Grand Prix]] | Last season = 2018 | Last position = 19de (4 punte) }} '''Brendon Hartley''' (gebore [[10 November]] [[1989]]) is 'n [[Nieu-Seeland]]se professionele renjaer wat in 2017 en 2018 vir die [[Scuderia Toro Rosso]]-[[Honda Racing F1|Hondaspan]] in [[Formule 1]] gejaag het. Hy is sedertdien 'n renjaer in die 24 uur van Le Mans. == Verwysings == {{verwysings}} {{DEFAULTSORT:Hartley, Brendon}} [[Kategorie:Nieu-Seelandse sportlui]] [[Kategorie:Formule Een-renjaers]] [[Kategorie:Geboortes in 1989]] [[Kategorie:Lewende mense]] gwr7u4w96zurofd2lfigt2feiw6jo64 1 163884 2891649 2842863 2026-04-08T13:38:22Z Aliwal2012 39067 2891649 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} {{voorbladartikel |week = 24 |jaar = 2026 }} lkr8w2bklwppaq8p1t5ffd3pxtvw32w 0 191030 2891629 2888936 2026-04-08T12:47:46Z Jcb 223 2891629 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Ernst Roets | bynaam = | beeld = Ernst Roets, crop.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = | geboorteplek = | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Suid-Afrika}} | beroep = Burgerregte-aktivis, skrywer en rolprentvervaardiger | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Ernst Alex Roets''' (gebore [[5 September]] [[1985]]) is ’n [[Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse]] burgerregte-aktivis, skrywer en rolprentvervaardiger. Hy is die uitvoerende direkteur van Lex Libertas,‘n organisasie wat as visie stel "...om 'n werkbare politieke bedeling vir die bevolkingsgroepe van Suid-Afrika", te bewerkstellig.<ref>Lex Libertas webwerf, https://www.lexlibertas.org.za/af/about/ Besoek 25 Mei 2025.</ref> Hy was Uitvoerende Hoof vir Strategie en Internasionale Skakeling van die burgeregte organisasie [[AfriForum]] en van 2023 tot 2025, Hoof van Beleid van die [[Solidariteit]], vakverbond.<ref>Sane Dhlamini, Polity, 3 Augustus 2023. Solidarity appoints AfriForum’s Ernst Roets as Head of Policy. Besoek 25 Mei 2025 </ref> Hy is die uitvoerende hoof van die rolprentvervaardigingsmaatskappy Forum Films. == Opvoeding == Roets het op die landboudorp [[Tzaneen]] grootgeword waar hy in 2003 aan die Hoërskool Merensky gematrikuleer het. Hy het sy LLB-graad in 2009 aan die [[Universiteit van Pretoria]] (UP) verwerf. Tydens sy studentejare het hy op verskeie leierskapstrukture, waaronder die verteenwoordigende studenteraad (VSR) en die senaat, by dié universiteit gedien. Gedurende sy studentejare het Roets as stigterslid en die eerste nasionale voorsitter van Solidariteit Jeug gedien. In 2008 het Solidariteit Jeug sy naam verander en is die organisasie omskep in AfriForum Jeug. Roets het sy LLM-graad in Publiekreg in 2016 met lof aan die [[Universiteit van Pretoria|UP]] behaal. Die titel van sy verhandeling was ''’n Peiling van die middele kragtens die Suid-Afrikaanse Grondwet, ter afdwinging van die basiese regte van minderheidsgemeenskappe.''<ref>{{cite web |url=https://repository.up.ac.za/handle/2263/53186 |title='n Peiling van die middele kragtens die Suid-Afrikaanse Grondwet ter afdwinging van die basiese regte van die minderheidsgemeenskappe |publisher=UPSpace |date=2016 |access-date=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190905141327/https://repository.up.ac.za/handle/2263/53186 |archive-date=5 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Roets het sy doktorsgraad in Publiekreg by [[Universiteit van Pretoria|UP]] in 2023 behaal.<ref>Solidariteit Beweging, 3 Augustus 2023. Ernst Roets appointed as Head of Policy of the Solidarity Movement Trust, https://beweging.co.za/en/ernst-roets-appointed-as-head-of-policy-of-the-solidarity-movement-trust/#:~:text=Roets%20recently%20completed%20his%20doctorate%20in%20Law%2C%20which,the%20Solidarity%20Movement%20together%20and%20coordinates%20their%20work. Besoek 25 Mei 2025 </ref> == Loopbaan == Roets is in 2010 gearresteer nadat hy gepoog het om ’n advertensiebord met die woorde "Welkom in Pretoria" langs die [[N1 (Suid-Afrika)|N1-snelweg]] te installeer. Hierdie aksie was in protes teen die [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit|Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit]] se gebruik van die woord "Tshwane" om tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010]] na die hoofstad te verwys, terwyl die stad se naam eintlik Pretoria is.<ref>{{cite web |url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/3-held-for-violating-ad-by-law-20100709 |title=3 held for violating ad by-law |publisher=News24 |date=9 Julie 2010 |access-date=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829142238/https://www.news24.com/SouthAfrica/News/3-held-for-violating-ad-by-law-20100709 |archive-date=29 Augustus 2019 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> In 2011 word Roets as adjunk-uitvoerende hoof van AfriForum aangestel. Hy het in 2011 namens AfriForum in die saak van AfriForum vs. Malema getuig.<ref>{{cite web |url=https://www.news24.com/Archives/City-Press/Afriforum-takes-Malema-to-Equality-Court-20150430 |title=Afriforum takes Malema to Equality Court |publisher=News24 |date=30 April 2015 |access-date=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190905141330/https://www.news24.com/Archives/City-Press/Afriforum-takes-Malema-to-Equality-Court-20150430 |archive-date=5 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hy het namens AfriForum ’n saak van haatspraak teen [[Julius Malema]] aanhangig gemaak nadat Malema die lied "[[Skiet die Boer]]" by verskeie politieke byeenkomste gesing het. Die hof het Malema aan haatspraak skuldig bevind.<ref>{{cite web |url=http://www.saflii.org/za/cases/ZAEQC/2011/2.html |title=Afri-Forum and Another v Malema and Others |publisher=saflii |date=12 September 2012 |access-date=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220023410/http://www.saflii.org/za/cases/ZAEQC/2011/2.html |archive-date=20 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Suid-Afrikaanse Menseregtekommissie (MRK) het teen die beslissing na die Gautengse Hooggeregshof geappelleer en het geargumenteer ten gunste van Malema se reg om "Skiet die Boer" te sing.<ref>https://www.politicsweb.co.za/politics/hrc-to-argue-case-that-malema-is-not-guilty-of-hat</ref> In 2024 het die appèlhof die Suid-Gautengse hooggeregshofse uitspraak van 2022 bevestig, dat die lied, soos gesing tydens die Senekal-voorvalle, nie haatspraak was nie.<ref>{{Cite web |last=Moosa |first=Tauriq |date=30 May 2024 |title=Julius Malema singing 'shoot the boer' is not hate speech, SCA rules |trans-title=Julius Malema se sing van "Skiet die Boer" is nie haatspraak nie, beslis appèlhof |url=https://www.businesslive.co.za/bd/national/2024-05-30-julius-malema-singing-shoot-the-boer-is-not-hate-speech-sca-rules/ |access-date=9 Augustus 2024 |website=BusinessLIVE |language=en-ZA}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 Mei 2024 |title=THE SUPREME COURT OF APPEAL OF SOUTH AFRICA JUDGMENT |trans-title=UITSPRAAK VAN DIE APPÈLHOF VAN SUID-AFRIKA |url=https://www.saflii.org/za/cases/ZASCA/2024/82.pdf |access-date=9 August 2024 |website=Southern African Legal Information Institute}}</ref> Roets was van 2012 tot 2023 aan die stuur van AfriForum se veldtog om plaasmoorde tot ’n prioriteitsmisdaad te laat verklaar. Roets het verskeie konferensies van die [[Verenigde Nasies]] (VN) toegespreek, veral oor [[Plaasmoorde in Suid-Afrika|plaasmoorde]] en die stand van minderheidsregte in Suid-Afrika. In 2015 het Roets skerp by die VN se kantore in [[Genève]] gereageer op ’n beskuldiging deur die Suid-Afrikaanse regering dat dié wat vir prioritisering van plaasmoorde vra, dit slegs doen omdat hulle ’n rasse-agenda dryf en apartheid terug wil bring. In dieselfde jaar het Roets ’n klag van diskriminasie teen die Suid-Afrikaanse regering ingedien by die VN se ''Special Rapporteur on the situation of human rights defenders'', nadat die Suid-Afrikaanse regering polities by die VN ingemeng het om te verhoed dat AfriForum as nieregeringsorganisasie by die VN registreer.<ref>{{cite web |url=http://politicsweb.co.za/politics/dirco-guns-for-afriforum-at-un--ernst-roets |title=DIRCO guns for AfriForum at UN - Ernst Roets |publisher=politicsweb |date=3 Maart 2015 |access-date= 25 September 2018 |language=en |archive-url= https://web.archive.org/web/20181002230309/http://politicsweb.co.za/politics/dirco-guns-for-afriforum-at-un--ernst-roets |archive-date=2 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 3 Maart 2025 was Roets die gas van die konserwatiewe Amerikaanse [[podsending|podsender]], [[Tucker Carlson]], en het oor die “krisis in Suid-Afrika” gepraat. Tydens die onderhoud het hy aangevoer dat die politieke stelsel in Suid-Afrika gedoem is om te misluk en dat die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] 'n morele verantwoordelikheid het om by te dra tot oplossings vir Suid-Afrika. Hy het ook gesê dat sommige universiteite in Suid-Afrika 'n teorie genaamd Azaniese Kritiese Teorie onderrig, wat 'n filosofiese regverdiging vir geweld teenoor wit mense is, al is dit nie 'n wydverspreide oortuiging nie.<ref> Inge Kuhne, 23 Februarie 2025. Ernst Roets aan Tucker Carlson: “SA se politieke stelsel gedoem.”https://www.netwerk24.com/netwerk24/nuus/aktueel/ernst-roets-aan-tucker-carlson-sa-se-politieke-stelsel-is-gedoem-20250222</ref> Hy het in Maart 2025 die bekendstelling van die Pionierinisiatief aangekondig deur middel van 'n video wat aanlyn gepubliseer is, 'n nuwe instelling wat sal dien as 'n kombinasie van 'n dinkskrum en drukgroep, wat sal werk aan 'n meer volhoubare politieke bedeling vir Suid-Afrika.<ref>Xolile Mtembu, 10 Maart 2025, IOL, Ernst Roets calls for Afrikaner freedom and Autonomy in South-Africa, amid launch of Pioneer Initiative. https://trendingonline.co.za/index.php/2025/03/10/iol-exclusive-ernst-roets-calls-for-afrikaner-freedom-and-autonomy-in-south-africa-amid-launch-of-pioneer-initiative/#:~:text=Afrikaner%20Foundation%20executive%20director%20Ernst%20Roets%20and%20self-proclaimed,a%20%E2%80%98more%20sustainable%20political%20dispensation%20for%20South%20Africa.%E2%80%99{{Dooie skakel|date=Maart 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besoek 25 Mei 2025.</ref> Op 15 Mei 2025 is die Pionierinisiatief formeel in [[Pretoria]] van stapel gestuur. By die bekendstellingsgeleentheid het Roets aangekondig dat die instelling voortaan as Lex Libertas bekend sal staan. Hy het verklaar dat Suid-Afrika nie 'n vrye land is nie en dat Afrikaners nie 'n vrye volk is nie, en dat die oplossing lê in 'n meer gedesentraliseerde politieke stelsel, gebaseer op die beginsel van selfbestuur.<ref>Netwerk 24. Anja van der Merwe, 19 Mei 2025, SA vlugtelinge ‘moet vaandel van vryheid opneem’ – Ernst Roets. https://www.netwerk24.com/netwerk24/nuus/politiek/sa-vlugtelinge-moet-vaandel-van-vryheid-opneem-ernst-roets-20250519. Besoek 25 Mei 2025.</ref> == Bibliografie == === 2018: ''Kill the Boer'' === Roets is die outeur van die boek ''Kill the Boer'' wat in Junie 2018 gepubliseer is. ''Kill the Boer'' handel oor die wrede werklikheid van [[Plaasmoorde in Suid-Afrika|plaasaanvalle]] in Suid-Afrika. In die boek word aangevoer dat die Suid-Afrikaanse regering, weens ’n verskeidenheid van redes, aandadig tot die krisis is. Hierdie redes sluit in: die deprioritisering van plaasaanvalle (ondanks ’n toename in aanvalle); die negatiewe stereotipering van [[Wit mense|wit boere]] in besonder; die romantisering van geweld teen boere; die verkondiging van rassehaat vanaf politieke platforms; en die belediging en vernedering van die slagoffers van plaasaanvalle. Die boek onthul verhale van die regstreekse betrokkenheid van veral die regerende [[African National Congress]] (ANC), die Suid-Afrikaanse regering en die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] (SAPD) in die beplanning en uitvoer van hierdie aanvalle. Daar word verder aangevoer dat ’n proses van etniese uitwissing as ’n dreigende gevaar beskou moet word wat verhoed moet word. Op grond van ’n ontleding van duisende nuusartikels word die aandadigheid van die Suid-Afrikaanse media in die negatiewe stereotipering van wit boere ook in die boek aangedui. Verder word ’n verskeidenheid van redes uiteengesit waarom plaasaanvalle tot ’n prioriteitsmisdaad verklaar moet word. Dit sluit in die buitengewone frekwensie van hierdie aanvalle, die buitengewone wreedheid daarvan, asook die unieke rol wat boere in die samelewing speel en die unieke omstandighede waarin boere hulself bevind. == Filmografie == === 2016: ''Tainted Heroes'' === ''[[Tainted Heroes]]'' ([[Engels]] vir "bevlekte helde") is 'n Suid-Afrikaanse dokumentêre film wat deur Forum Films onder regie van Elrich Yssel vervaardig is met Ernst Roets en Beatrice Pretorius as vervaardigers. Die film handel oor die gewelddadige stryd van die African National Congress teen [[apartheid]] in Suid-Afrika tussen 1976 en 1994. Die dokumentêr is op die boek ''People's War: New Light on the Struggle for South Africa'' deur Anthea Jeffrey gebaseer.<ref>{{cite web |url=https://irr.org.za/reports/books/copy_of_peoples-war-new-light-on-the-struggle-for-south-africa |title=People's War: New Light on the Struggle for South Africa |publisher=IRR - South African institute of race relations |access-date=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190905141331/https://irr.org.za/reports/books/copy_of_peoples-war-new-light-on-the-struggle-for-south-africa |archive-date=5 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Max du Preez]] het die film as "kru" en "roekeloos" beskryf, maar daarna toegegee dat hy die film nog nie gesien het nie. Die joernalis [[Pieter du Toit]] het gesê dat Roets met vuur speel. Hoewel die ANC nie op die inhoud van die film kommentaar wou lewer nie, het die party die film as propaganda afgemaak.<ref>{{cite web |url=https://www.iol.co.za/news/politics/anc-scoffs-at-propaganda-film-claims-1980960 |title=ANC scoffs at ‘propaganda’ film claims |publisher=IOL |date=7 Februarie 2016 |access-date=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181123112139/https://www.iol.co.za/news/politics/anc-scoffs-at-propaganda-film-claims-1980960 |archive-date=23 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==Persoonlike lewe== Hy is die seun van Sarel Arnoldus en Irma Mariette (née Ernst) van [[Orania]]. Roets trou op 5 Desember 2009 met Lelanie de Kock. == Bronne == * {{webaanhaling|url =https://www.amren.com/commentary/2018/05/no-defense-for-afrikaners-south-africa-farm-murders-expropriation-without-compensation/| titel =No Defense for Afrikaners| werk = American Renaissance | datum = 29 Mei 2018| toegangsdatum = 15 Augustus 2018}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.afriforum.co.za/oor-ons/personeel/ Biografie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181002191713/https://www.afriforum.co.za/oor-ons/personeel/ |date= 2 Oktober 2018 }} * {{Twitter|ErnstRoets}} * [https://taintedheroes.co.za/ Tainted Heroes] * [https://www.killtheboerbook.com/ www.killtheboerbook.com] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Roets, Ernst}} [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse aktiviste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse rolprentvervaardigers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1985]] [[Kategorie:Mense van Orania]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Pretoria]] sh6w1l2neb2fmi3mcydevbtzp0zoqlv 0 221264 2891731 2528470 2026-04-09T06:08:46Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891731 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Corinne Foxx | Beeld = | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Corinne Marie Foxx<ref>https://www.distractify.com/p/corinne-foxx-wikipedia-birth-name</ref> | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1994|2|15}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 1010724 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Corinne Foxx''' (gebore 15 Februarie 1994) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise. Sy is bekend vir haar rol in die televisiereeks ''Sweet/Vicious'' (2016). == Filmografie == === Rolprente === * 2013: ''Cut The Cord'' === Televisiereekse === * 2016: ''Sweet/Vicious'' * 2017: ''Beat Shazam'' === Video's === * 2014: ''The Worst Yoga Teacher Ever'' == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMDb|1010724|Corinne Foxx}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Foxx, Corinne}} [[Kategorie:Geboortes in 1994]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Lewende mense]] cnmw080rhrxtzwavv8l7fccj4xdzy41 0 227858 2891640 2666012 2026-04-08T13:08:33Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891640 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam = Beit Shemesh |ander_naam = |inheemse_naam = בית שמש <br/ > بيت شيمش |nedersetting_tipe = Stad |bynaam = |slagspreuk = |translit_taal1 = |translit_taal1_tipe = |translit_taal1_inligting = |translit_taal2 = |translit_taal2_tipe = |translit_taal2_inligting = |beeld_stadsilhoeët = בית שמש.png |beeldgrootte = |beeldbyskrif = Uitsig oor die stad |beeld_vlag = |vlaggrootte = |vlagskakel = |beeld_seël = |seëlskakel = |seëlgrootte = |beeld_skild = Coat of arms of Beit Shemesh.svg |skildskakel = |skildgrootte = |beeld_leë_embleem = |leë_embleemtipe = |leë_embleemgrootte = |leë_embleemskakel = |beeld_kaart = |kaartgrootte = |kaartbyskrif = |beeld_kaart1 = |kaartgrootte1 = |kaartbyskrif1 = |beeld_punt_kaart = |puntkaartgrootte = |puntkaartbyskrif = |punt-x = |punt-y = |duimdrukkerkaart = Israel |duimdrukkeretiketposisie = bokant |duimdrukkerkaartgrootte = |duimdrukkerkaartbyskrif = |duimdrukkerkaart1 = |duimdrukkeretiketposisie1 = |duimdrukkerkaartgrootte1 = |duimdrukkerkaartbyskrif1 = |onderafdelingtipe = [[Land]] |onderafdelingnaam = {{vlag|Israel}} |onderafdelingtipe1 = [[Distrikte van Israel|Distrik]] |onderafdelingtipe2 = |onderafdelingtipe3 = |onderafdelingtipe4 = |onderafdelingnaam1 = [[Jerusalem distrik]] |onderafdelingnaam2 = |onderafdelingnaam3 = |onderafdelingnaam4 = |regeringvoetnotas = |regeringstipe = |leiertitel = Burgemeester |leiernaam = Shmuel Greenberg<ref name="Local_elections2024">{{cite web |author = |url = https://www.timesofisrael.com/ultra-orthodox-retake-beit-shemesh-former-haifa-mayor-yona-yahav-returns-to-office/ |title = Ultra-Orthodox retake Beit Shemesh, former Haifa mayor Yona Yahav returns to office |language = en |website = www.timesofisrael.com |date = |access-date = 2024-04-13 |archive-url = |archive-date = }}</ref> |leiertitel1 = |leiertitel2 = |leiertitel3 = |leiertitel4 = |leiernaam1 = |leiernaam2 = |leiernaam3 = |leiernaam4 = |stigtingstitel = Stigting |stigtingsdatum = 1950 |stigtingstitel2 = |stigtingsdatum2 = |stigtingstitel3 = |stigtingsdatum3 = |eenheidvoorkeur = |oppervlakvoetnotas = |oppervlakgroottes = |oppervlak_totaal_km2 = 34.259 |oppervlak_land_km2 = |oppervlak_water_km2 = |oppervlak_totaal_myl2 = |oppervlak_land_myl2 = |oppervlak_water_myl2 = |oppervlak_water_persent = |oppervlak_stedelik_km2 = |oppervlak_stedelik_myl2 = |oppervlak_metro_km2 = |oppervlak_metro_myl2 = |oppervlak_leeg1_titel = |oppervlak_leeg1_km2 = |oppervlak_leeg1_myl2 = |oppervlak_leeg2_titel = |oppervlak_leeg2_km2 = |oppervlak_leeg2_myl2 = |hoogtevoetnotas = |hoogte_m = 220 |hoogte_voet = |koördinaattipe = |koördinate = {{Koördinate|31|44|N|34|59|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op = 2017 |bevolkingnotas = |bevolking_totaal = 114371 |bevolkingsdigtheid_km2 = 3300 |bevolkingsdigtheid_myl2 = |bevolking_metro = |bevolkingsdigtheid_metro_km2 = |bevolkingsdigtheid_metro_myl2 = |bevolking_stedelik = |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2 = |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2 = |bevolking_leeg1_titel = |bevolking_leeg1 = |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2 = |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2 = |bevolking_leeg2_titel = |bevolking_leeg2 = |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2 = |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2 = |bevolkingnota = |tydsone = IST |utcafset = +2 |tydsone_DST = IDT |uctafset_DST = +3 |poskodetipe = |poskode = |skakelkode = |leë_naam = |leë_inligting = |leë1_naam = |leë1_inligting = |leë2_naam = |leë2_inligting = |leë3_naam = |leë3_inligting = |leë4_naam = |leë4_inligting = |leë5_naam = |leë5_inligting = |voetnotas = |webwerf = [http://betshemesh.muni.il/ betshemesh.muni.il] }} '''Beit Shemesh''', [[Hebreeus]]: בית שמש, [[Arabies]]: بيت شيمش , is 'n [[Israel]]se stad in die [[Jerusalem distrik]] met 'n bevolking van sowat 124&nbsp;957 in 2020. Die stad lê net wes van die stad [[Jerusalem]]. Die moderne Beith Shemesh is in 1950 gestig maar die vroeëre stad stam uit die tyd van die [[Kanaäniete]]. Beit Shemesh word in die [[Bybel]] vir die eerste keer in die boek [[Josua]] genoem. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} * [http://betshemesh.muni.il/ Amptelike webwerf] {{Saadjie}} == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Nedersettings in Israel]] 68sd5shlnp5s4xuzfdlc1f3axm4l0pf 0 228078 2891633 2870689 2026-04-08T12:59:29Z Jcb 223 2891633 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Francesco Petrarca | bynaam = | beeld = Petrarch by Bargilla.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Francesco Petrarca<br /><small>Skildery deur Andrea del Castagno, fresko op hout, omstreeks 1450. Gallerie degli Uffizie, Florence</small> | geboortenaam = | geboortedatum = {{Geboortedatum|1304|7|20}} | geboorteplek = [[Arezzo]], [[Toskane]], [[Italië]] | dood_datum = {{Sterfdatum en ouderdom|1304|7|20|1374|7|19}} | sterfteplek = Arquà Petrarca, [[Veneto]], Italië | ouers = Eletta Canigiani (moeder)<br />Ser Petracco (vader) | titel = | nasionaliteit = [[Italië|Italiaans]] | beroep = digter, geleerde, historikus | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = Giovanni (1337–1361)<br />Francesca (gebore in 1343) | webblad = | handtekening = }} '''Francesco Petrarca''' [franˈtʃesko peˈtrarka] (* [[20 Julie]] [[1304]] in [[Arezzo]], [[Toskane]]; † [[19 Julie]] [[1374]] in [[Arquà Petrarca]], [[Veneto]]) was 'n [[Italië|Italiaanse]] [[digter]], geleerde en [[historikus]] wat as een van die grondleggers van die [[Humanisme|humanistiese]] beweging in die [[Renaissance|Renaissance-tydperk]] en – saam met [[Dante Alighieri]] en Giovanni Boccaccio – as een van die belangrikste verteenwoordigers van vroeë Italiaanse literatuur beskou word. Na hierdie drie digters en skrywers word dikwels verwys as die "Drie Florentynse krone" (''Tre corone fiorentine'') van die Italiaanse letterkunde.<ref>[http://www.treccani.it/magazine/lingua_italiana/speciali/Patota/Patota.html Treccani – La Cultura Italiana: ''La grande bellezza delle Tre Corone'' di Giuseppe Patota. Besoek op 25 Desember 2018]</ref><ref>David Thompson: ''The Three Crowns of Florence: Humanist Assessments of Dante, Petrarca and Boccaccio ''. New York: Harper & Row 1972</ref> Petrarca word vandag nie net vereer as Italiaanse digter nie, maar ook as die grootste geleerde van sy tyd. Sy wetenskaplike ingesteldheid en ywer was, net soos sy verering van klassieke outeurs uit die antieke tydperk, die aanleiding vir gereelde navorsingsreise waartydens hy onder meer besoek gebring het aan geleerdes en [[klooster]]biblioteke om klassieke manuskripte op te spoor. Sy herontdekking van [[Cicero]] se briewe word dikwels beskou as sou dit die [[14de eeu|14de eeuse]] [[Renaissance]] begin of geïnisieer het. Petrarca word dikwels beskou as die stigter van die Humanistiese Renaissance.<ref>This designation appears, for instance, in a recent [http://www.press.umich.edu/titleDetailDesc.do?id=15299 review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025064803/http://www.press.umich.edu/titleDetailDesc.do?id=15299 |date=25 Oktober 2012 }} of Carol Quillen's ''Rereading the Renaissance.''</ref> In die [[16de eeu]] het [[Pietro Bembo]] die model geskep vir moderne [[Italiaans]], gebaseer op Petrarca se werke, sowel as die van [[Giovanni Boccaccio]], en, in 'n mindere mate, [[Dante Alighieri]].<ref>In the [http://it.wikisource.org/wiki/Prose_della_volgar_lingua/Libro_primo/XIX Prose della volgar lingua], Bembo proposes Petrarch and Boccaccio as models of Italian style, while expressing reservations about emulating Dante's usage.</ref> Petrarch sou later onderskryf word as 'n model vir die Italiaanse styl deur die taalkundige [[Accademia della Crusca]]. Petrarca se [[Sonnet|sonnette]] is regdeur [[Europa]] bewonder en nagemaak gedurende die Renaissance, en het 'n model geword vir [[liriese digkuns]]. Hy is ook bekend daarvoor dat hy die eerste persoon was om die konsep van die "[[Donker Eeue]]" te ontwikkel.<ref name="DarkAges">[https://www.jstor.org/stable/2707236 Renaissance or Prenaissance], ''Journal of the History of Ideas'', Vol. 4, No. 1. (Jan. 1943), pp. 69–74; [[Theodor Ernst Mommsen|Theodore E. Mommsen]], "Petrarch's Conception of the 'Dark Ages'" ''Speculum'' '''17'''.2 (April 1942: 226–242); [[JSTOR]] link to a collection of several letters in the same issue.</ref> Die sogenaamde petrarkisme is na Petrarca genoem, 'n stroming binne die Europese liefdesliriek wat tot in die [[17de eeu]] veral in [[Frankryk]] en [[Engeland]] gefloreer het, geïnspireer deur Petrarca se digkuns wat aan Laura, sy geïdealiseerde geliefde, gerig is. Petrarca beklee 'n besondere plek in die Italiaanse literatuur, nie net omdat hy as een van die eerste [[Humanisme|humaniste]] beskou kan word nie, maar ook omdat hy saam met Dante en Boccaccio een van die grondleggers van Italiaans as literêre taal was. Sy invloed was deur die eeue heen in Italië en daarbuite besonder groot. Hy het in [[Montpellier]] en [[Bologna]] in die regte gestudeer en 'n groot deel van sy lewe in [[Avignon]] deurgebring. In 1327 het hy verlief geraak op Laura, 'n jong vrou wie se identiteit nie met sekerheid bekend is nie. Die gebeurtenis het 'n belangrike invloed op sy werk gehad. Na 'n roemryke lewe het Petrarca hom uit die samelewing teruggetrek en hom op Arquá by [[Padua]] gevestig, waar hy op 19 Julie 1374 oorlede is. 'n Groot deel van ons kennis oor die lewe en werk van Petrarca is gebaseer op sy dagboeke en briewe, wat hy in [[Latyn]] geskryf het en waarvan hy die publikasie in 1366 self versorg het. Die bekendste is ''Rerum familiarum'' en ''Seniles'', waarin Petrarca sy skok en teleurstelling uitspreek oor die toestande in die destydse [[Italië]], en die Klassieke Oudheid as 'n kulturele en politieke ideaal stel wat in die [[Middeleeue]] verlore gegaan het. Een van Petrarca se bekendste werke in Latyn is die epiese gedig ''Africa,'' waarmee hy in die jare 1338/39 begin het. Daarin word vertel hoe die Romeinse veldheer Scipio sy vaderland in die [[Tweede Puniese Oorlog]] van Carthaagse oorheersing gevrywaar het. ''De viris'' ''illustribus'' (van 1338) het 'n reeks [[Biografie|biografieë]] van beroemde Romeine bevat, en ''Rerum memorandarum'' (1344) 'n versameling anekdotes wat op geskiedkundige feite gebaseer is. In ''Bucolicum carmen'' (1346/48) het hy sy liefde vir Laura en sy verdriet oor haar dood op [[Allegorie|allegoriese]] wyse uitgebeeld. Die ''Epistolae metricae'', wat in sy Latynse [[oeuvre]] die nouste verwant is aan sy Italiaanse poësie, is sterk persoonlik gekleur. Van 'n organies samehangende [[filosofie]] is daar in Petrarca se werk nie sprake nie. Selfs sy filosofiese en religieuse werke soos ''De vita'' ''solitaria'' (eerste uitgawe 1346, bygewerk in 1357), ''De otio'' ''relegioso'' (1347) en ''De sui ipsius et'' ''multorum ignorantia'' (1367) is in die eerste plek literêr en outobiografies van aard. [[Lêer:La tomba di Francesco Petrarca ad Arquà Petrarca (PD).jpg|duimnael|links|Francesco Petrarca se grafmonument in Arquà Petrarca, provinsie Padua, Veneto]] ''De secreto conflictu curarum'' ''mearum'' ("Secretum"), wat in 1343 geskryf is, is in die vorm van 'n gesprek tussen die heilige [[Augustinus van Hippo|Augustinus]] en Petrarca. [[Augustinus van Hippo|Augustinus]] verwyt die digter veral oor sy ydelheid en gebrek aan wilskrag, en Petrarca sien in dat hy sy lewe nie aan hoogstaande ideale gewy het nie, maar aan individuele hartstogte: liefde vir 'n vrou en verlange na roem en eer. Die ''Secretum'' is dus die getuienis van 'n morele krisis. In sy leeftyd was Petrarca veral bekend as [[Humanisme|humanis]] en hy het soveel in die [[Klassieke element|Klassieke]] belang gestel dat hy hom saam met sy vriend Boccaccio beywer het vir 'n Latynse vertaling van [[Homeros|Homerus]] se gedigte. Hy het ook die werk wat hy in Latyn geskryf het, as die belangrikste beskou. Hy het die politieke mag van die vroeëre Romeinse Italië in so 'n mate bewonder dat hy dit in sy eie tyd wou laat herleef en in 1348 het hy saam met [[Cola de Rienzo]] opnuut die [[Romeinse Republiek]] in [[Rome]] uitgeroep. Dit het egter min aanhang en baie teenstand uitgelok en op 'n fiasko uitgeloop. Teenswoordig is Petrarca veral bekend as die skrywer van ''II'' ''canzoniers'', 'n versameling liefdesgedigte waaraan hy tot met sy dood gewerk het. Die gebruik van die volkstaal en die belangrike plek wat Petrarca aan sy persoonlike gevoelslewe toegeken het, het 'n vernuwing in sy poësie gebring. ''Trionfi'' (1351), 'n allegoriese gedig in ses dele, is ook in Italiaans geskryf. Petrarca se poësie het 'n groot invloed op die ontwikkeling van die Wes-Europese letterkunde gehad. Veral sy [[Sonnet|sonnette]] het in die 16e eeu weerklank gevind in strominge soos die [[Bembisme]] (genoem na Pietro Bembo) en later by die [[Mariniste]] in Italië en die sogenaamde culteranisme in [[Spanje]]. As gevolg van die besondere aandag wat die strominge aan die formele aspek van die poësie bestee het, het die term ''petrarcisme'' sinoniem geword met oordrewe gekunsteldheid. == Biografie == === Jeug en vroeë loopbaan === Petrarca is in 1304 gebore in die [[Toskane|Toskaanse]] stad van [[Arezzo]]. Hy was die seun van [[Ser Petracco]] en sy vrou Eletta Canigiani. Sy gegewe naam was ''Francesco Petracco.'' Die naam was verlatyns na ''Petrarca.'' Petrarca se jonger broer was in 1307 gebore in [[Incisa in Val d'Arno]] . [[Dante]] was 'n vriend van Petrarca se vader.<ref name="Bishop">[[J.H. Plumb]], ''The Italian Renaissance'', 1961; Chapter XI by Morris Bishop "Petrarch", pp. 161–175; New York, [[American Heritage Publishing]], {{ISBN|0-618-12738-0}}</ref> Petrarca het sy vroeë kinderdae in die dorpie [[Incisa in Val d'Arno]] spandeer, wat geleë was naby [[Florence]]. Hy het 'n groot deel van sy jong dae spandeer by [[Avignon]] en die nabygeleë [[Carpentras]], waar sy familie heen getrek het ten einde [[Pous Clemens V]] te volg wie daarna getrek het in 1309 om die [[Avignon Pouskap]] te begin. Hy het in die regte studeer saam met sy lewenslange vriend en skoolmaat Guido Sette by die [[Universiteit van Montpellier]] (1316–20), en ook by die [[Universiteit van Bologna]] (1320–23). Omdat sy vader werksaam was in die regsprofessie (naamlik 'n [[Notaris]]), het hy daarop aangedring dat Petrarca en sy broer ook in die regte studeer. Petrarca was egter grotendeels in die skryfkuns en [[Latynse literatuur]] geïnteresseer en het die sewe jare wat hy op universiteit spandeer het as gemorste jare beskou. Bykomend hiertoe het hy die bewering gemaak dat sy voogde deur manipulasie en skuiwergate in die reg hom beroof het van sy klein erflating op sekere eiendom in Florence, welke net gedien het om sy afkeer in die regte te versterk. Hy het geprotesteer; "Ek kon nie die gedagte vat dat ek 'n koopsaak van my verstand moes maak nie," aangesien hy die regsisteem beskou het as sou dit die kuns van die verkoop van geregtigheid wees.<ref name="Bishop" /> Petrarca was 'n skrywer van talle briewe, en het [[Giovanni Boccaccio]] as van sy vriende geag, aan wie hy dikwels geskryf het. Na die dood van hul ouers het Petrarca en sy broer in 1326 teruggekeer na [[Avignon]] waar hy gewerk het in verskeie klerklike hoedanighede. Hierdie werk het aan hom genoegsame tyd gegun om te spandeer aan sy skryfwerk. Met sy eerste grootskaalse werk, ''[[Africa (Petrarca)]]'', 'n [[epiese gedig]] in [[Latyn]] oor die groot Romeinse generaal [[Scipio Africanus]], het Petrarca na vore getree as 'n Europese glanspersoonlikheid. Op 8 April 1341 het hy die tweede<ref>after "Albertino Mussato" who was the first to be so crowned according to Robert Weiss, The Renaissance Discovery of Classical Antiquity (Oxford, 1973)</ref> digter "laureate" geword sedert die antieke tye, en was hy op die heilige gronde van [[Rome]] se "Capitol" gekroon deur die Romeinse ''Senatori'' [[Giordano Orsini (Senatore 1341)]] en Orso dell'Anguillara .<ref>Plumb, p. 164</ref><ref name=pie32>Pietrangeli (1981), p. 32</ref><ref>{{cite book|last1=Kirkham|first1=Victoria|title=Petrarch: A Critical Guide to the Complete Works|date=2009|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|page=9|url=https://books.google.com/?id=iGDdF667hosC&pg=PA9&lpg=PA9&dq=giordano+orsini+1341#v=onepage&q=giordano%20orsini%201341&f=false|isbn=978-0226437439}}</ref> Petrarca het wyd gereis deur Europa, en het ook gedien as ambassadeur, en is al "die eerste geskiedkundige toeris" genoem<ref>NSA Family Encyclopedia, ''Petrarch, Francesco'', Vol. 11, bl. 240, Standard Education Corp. 1992</ref> omdat hy slegs vir hedonistiese doeleindes gereis het,<ref>[[Morris Bishop|Bishop, Morris]] ''Petrarch and his World'', bl. 92, Indiana University Press 1963, {{ISBN|0-8046-1730-9}}</ref> synde die rede te wees waarom hy [[Mont Ventoux]] geklim het.<ref name=":0">{{cite book|title=Renaissance Profiles|last=Plumb|first=J.H.|publisher=Harper & Row|year=1965|isbn=978-0061311628|location=|pages=4|url=http://isites.harvard.edu/fs/docs/icb.topic1187655.files/E2-Origins%20of%20the%20Renaissance%20in%20Western%20Europe/petrarch.pdf}}</ref> Gedurende sy omswerwinge het hy verskrompelde en verweerde Latynse manuskripte versamel en hy was 'n belangrike persoon in die herwinning en ontdekking van kennis van die groot skrywers van Rome en [[Griekeland]]. Hy het [[Leontius Pilatus]] se vertaling van [[Homerus]], uit 'n manuskrip wat gekoop is by [[Boccaccio]], aangemoedig en hom daaromtrent geadviseer, alhoewel hy baie krities was van die resultaat. Petrarca het ook 'n kopie van [[Homerus]] se werk bekom, welke hy nie toevertrou het aan Leontius nie.<ref>Vittore Branca, ''Boccaccio; The Man and His Works'', tr. Richard Monges, pp. 113–118</ref> Petrarch het egter geen [[Grieks]] geken nie en het gesê: [[Homerus]], "was verdommend aan hom, en hy doof was vir Homerus".<ref>{{Cite web |url=http://www.tuttotempolibero.altervista.org//poesia/trecento/francescopetrarca/epistolefamiliares.html |title=Ep. Fam.'' 18.2 §9 |access-date=25 Maart 2019 |archive-date=20 Februarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160220021531/http://tuttotempolibero.altervista.org//poesia/trecento/francescopetrarca/epistolefamiliares.html |url-status=dead }}</ref> In 1345 het hy persoonlik 'n versameling van [[Cicero]] se briewe ontdek wat niemand voorheen van geweet het nie. Die versameling genaamd ''[[Epistulae ad Atticum]]'' was in die biblioteek van [[Verona]](''Biblioteca Capitolare'') in Verona Katedraal versteek gewees.<ref>{{cite web |url=http://www.bibliotecacapitolare.it/en/history/ |title=History – Biblioteca Capitolare Verona |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191120181124/http://www.bibliotecacapitolare.it/en/history/ |archive-date=20 November 2019 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date=25 Maart 2019 }}</ref> Minagtend van wat hy geglo het die onkunde van die [[Vroeë Middeleeue]] was, te wete die tye voorafgaande die tye waarin hy geleef het, word Petrarca daarmee geakkrediteer dat hy die begrip van 'n geskiedkundige [[Donker Eeue (historiografie]] geskep het.<ref name="DarkAges"/> == Mont Ventoux == Petrarca roep in herinnering dat hy en sy broer op 26 April 1336 saam met twee dienaars tot op die spits van [[Mont Ventoux]] geklim het, 'n vete wat hy om plesier eerder as uit noodsaaklikheid aangepak het.<ref>[[Marjorie Hope Nicolson|Nicolson, Marjorie Hope]]; ''Mountain Gloom and Mountain Glory: The Development of the Aesthetics of the Infinite'' (1997), bl. 49; {{ISBN|0-295-97577-6}}</ref> Die eskapade word beskryf in 'n gevierde brief wat geadresseer is aan sy vriend en biegvader, the monnik [[Dionigi di Borgo San Sepolcro]]. Die brief was 'n geruime tyd na die avontuur geskryf, en daarin maak Petrarca die bewering dat hy geïnspireer was deur [[Philip V van Macedonië]] se bestyging van [[Beklemeto Pas|Berg Haemo]], en dat 'n verouderde lyfeiene hom vertel het dat niemand Ventoux voor of na die lyfeiene homself bestyg het nie, te wete, 50 jaar tevore, en waarsku die lyfeiene Petrarca teen 'n poging daarvan. Die 19de eeuse Switserse geskiedkundige [[Jacob Burckhardt]] het opgemerk dat [[Jean Buridan]] dieselfde berg 'n paar jaar tevore geklim het, en daar was ook bestygings van die berg tydens die [[Middeleeue]] behaal, insluitende die van [[Anno II, Aartsbiskop van Keulen]].<ref>Burckhardt, Jacob. ''[[iarchive:civilisationren02middgoog|The Civilisation of the Period of the Renaissance in Italy]]'' (1860). Translated by S.G.C. Middlemore. [[Swan Sonnenschein]] (1904), bladsye. 301–302.</ref><ref>[[Lynn Thorndike]], [https://www.jstor.org/stable/2707236 Renaissance or Prenaissance], ''Journal of the History of Ideas'', Vol. 4, No. 1. (Jan. 1943), pp. 69–74. [[JSTOR]] link to a collection of several letters in the same issue.</ref> Geleerdes<ref>Such as [[J.H. Plumb]], in sy boek ''The Italian Renaissance'',</ref> merk op dat Petrarca se brief<ref name=AMV>[http://petrarch.petersadlon.com/read_letters.html?s=pet17.html Familiares 4.1] translated by Morris Bishop, quoted in Plumb.</ref><ref>{{Cite journal |jstor = 462985|title = Petrarch at the Peak of Fame|journal = PMLA|volume = 108|issue = 5|pages = 1050–1063|last1 = Asher|first1 = Lyell|year = 1993|doi = 10.2307/462985}}</ref> aan Dionigi 'n 'n opvallende "moderne" houding van estetiese bevrediging in die grootsheid van die natuurskoon vertoon, en dat dit steeds gereeld aangehaal word in boeke en tydskrifte wat gewy is aan die sport van [[bergklim]]. Petrarca se persoonlikheid is interessant in dat dié tipe houding gekombineer word met die strewe na 'n deugsame Christelike lewe. Ter illustrasie van die laasgenoemde eienskap het Petrarca, toe hy die bergspits bereik het, van sy sak 'n volume deur sy geliefde mentor, [[Sint Augustinus]] geneem wat hy altyd saam met hom gedra het.<ref>McLaughlin, Edward Tompkins; ''Studies in Medieval Life and Literature'', bl. 6, New York: G.P. Putnam's Sons, 1894</ref> Hy het vir die plesier Mont Ventoux, wat tot meer as sesduisend voet opstyg; verby Vaucluse; geklim. Dit was nou nie 'n vreeslike prestasie nie, maar hy was die eerste persoon van die moderne tye gewees wat 'n berg slegs vir die plesier daarvan om van sy spits te kyk, geklim het. (Of amper die eerste; want in 'n hoë veld het Petrarca 'n ou skaapwagter ontmoet wat gese het dat hy 50 jaar tevore die bergpiek bereik het, en niks daarvan verkry het nie behalwe stryd, belydenis en geskeerde klere.) Petrarca was geroer deur die uitsig van die [[Alpe]], die berge rondom [[Lyon]], die [[Ryn]], en die baai van [[Marseilles]]. Hy het [[Augustyn van Hippo]] se ''[[Belydenisse van Sint Augustyn]]'' van sy sak geneem en daarop besin dat sy bestyging slegs 'n [[Allegorie]] was van die strewe na 'n beter lewe.<ref>{{cite book |last=Plumb |first=J.H. |date=1961 |title=The Horizon Book of the Renaissance |url=https://books.google.com/?id=7FKVBjaLtJsC&q=%22climb+was+merely+an+allegory%22&dq=%22climb+was+merely+an+allegory%22 |location=New York |publisher=American Heritage |page=26 }}</ref> Asof dit 'n geval was van [[Bibliomansie]], was Petrarca se oë onmiddellik gerig op die volgende passasie daaruit: "En die mens gaan daarop uit om te wonder oor die hoogtes van die berge, die magtige golwe van die see, die wye draai van die voortstuwende riviere, die baan van die oseane, en die revolusies van die sterre, maar hulself oorweeg hulle nie.<ref name=AMV/> Petrarca se reaksie was om weg te draai van die uiterlike wêreld van die natuur na die innerlike wêreld van die "siel": "Ek het die boek toegemaak, kwaad met myself dat ek steeds aardse dinge sou bewonder ten opsigte waarvan die heidense filosowe lankal reeds sou geleer het dat niks behalwe die siel wonderlik is nie, wat, wanneer dit self groot is, niks groot buite dit self vind nie. Toé, om die waarheid te sê, was ek tevrede dat ek genoeg van die berg gesien het; ek het my oë binne na myself gedraai, en van daardie oomblik het nie 'n [[lettergreep]] van my lippe geval totdat ons die onderkant weer bereik het nie. {...} [O]ns kyk om ons heen vir wat gevind kan word, slegs na binne toe. [...] Hoe baie kere, dink jy, het ek daardie dag nie omgedraai nie, ten einde te kyk na die piek van die berg wat nou skaars 'n el hoog gelyk het in vergelyking met die omvang van menslike bepeinsing [...]<ref name=AMV/> [[James Hillman]] argumenteer dat hierdie herontdekking van die innerlike wêreld die werklike betekenis van die Ventoux aangeleentheid was.<ref name=RP>{{cite book|first=James|last=Hillman|authorlink=James Hillman| year=1977 | title=Revisioning Psychology | isbn=978-0-06-090563-7|publisher=Harper & Row | pages=197|title-link=Revisioning Psychology}}</ref> Die Renaissance begin nie met die bestyging van Mont Ventoux nie maar met die gevolglike afkoms—die 'terugkoms [...] na die vallei van die siel", soos Hillman dit stel. In sy redenasie teen so 'n enkelvoudige en hiperboliese periodisering stel Paul James 'n verskillende lesing daarvan voor: ''In die alternatiewe argument wat ek wil maak, suggereer hierdie emosionele reaksies, wat gemerk word deur die veranderende aanvoeling van ruimte en tyd in Petrarca se skryfwerk, 'n persoon voor wat vasgevang is in onophoudelike spanning tussen twee verskillende maar gelyktydige ontologiese formasies: die tradisionele en die moderne.<ref>{{Cite journal |date=Spring 2014 |last=James |first=Paul |authorlink=Paul James (academic) |title=Emotional Ambivalence across Times and Spaces: Mapping Petrarch's Intersecting Worlds |journal=Exemplaria |volume=26 |issue=1 |page=82 |url= https://www.academia.edu/9017816 |accessdate=4 August 2015}}</ref>'' == Latere jare == Petrarca het die latere deel van sy lewe spandeer deur die noorde van [[Italië]] te reis as 'n internasionale geleerde en digter-diplomaat. Sy loopbaan in die [[Katolieke Kerk]] het hom nie toegelaat om te trou nie, maar daar word geglo dat hy twee kinders opgewek het by 'n vrou of vrouens wat vir die nageslag onbekend sal bly. 'n Seun (Giovanni) was gebore in 1337, asook 'n dogter (Francesca) wat gebore is in 1343. Hy het beide kinders se geboorte later laat wettig.<ref>Plumb, bl. 165</ref> Giovanni het in 1361 van [[Builepes]] gesterf. In dieselfde jaar was Petrarca as priester benoem in [[Monselice]], naby [[Padua]]. Francesca het getrou met [[Francescuolo da Brossano]] (wat later daardie selfde jaar benoem is as eksekuteur van Petrarca se testament) . In 1362 het hulle, kort na die geboorte van 'n dogter, Eletta (dieselfde naam as Petrarch se moeder), by Petrarca aangesluit in [[Venesië]] ten einde die plaag te ontvlug wat toe groot dele van Europa geteister het. 'n Tweede kleinkind genaamd Francesca is in 1366 gebore, maar het egter voor sy tweede verjaardag beswyk. Francesca en haar gesin het vir vyf jaar vanaf 1362 tot 1367 by die [[Palazzo Molina]] in Venesië saam met Petrarch gewoon, alhoewel Petrarca voortgegaan het om in daardie jare te reis. Tussen 1361 en 1369 het die jonger [[Boccaccio]] die ouer Petrarca twee keer besoek; die eerste was in Venesië en die tweede in [[Padua]]. In omtrent 1368 het Petrarca en sy dogter Francesca (saam met haar gesin) getrek na die klein dorpie van [[Arquà Petrarca|Arquà]] in die [[Euganese Heuwels]] naby [[Padua]] waar hy sy oorblywende jare spandeer het in religieuse besinning. Hy het op 20 Julie 1374-sy sewentigste verjaardag-beswyk in sy huis in Arquà. Die huis beskik nou oor 'n permanente uitstalling van Petrarch se werke en besienswaardighede. Onder ander sal jy in die uitstalling die bekende tombe van Petrarch se kat-wat gebalsem was-vind. Op die marmerplaat is daar 'n Latynse opskrif-geskryf deur Antonio Quarenghi-wat lui: "Etruscus gemino vates ardebat amore: Maximus ignis ego; Laura secundus erat. Quid rides? divinæ illam si gratia formæ, Me dignam eximio fecit amante fides. Si numeros geniumque sacris dedit illa libellis Causa ego ne sævis muribus esca forent. Arcebam sacro vivens a limine mures, Ne domini exitio scripta diserta forent; Incutio trepidis eadem defuncta pavorem, Et viget exanimi in corpore prisca fides."<ref>[http://www.gutenberg.org/files/40773/40773-0.txt The last lay of Petrarch's cat], Notes and Queries, Vol. V, Number 121, February 21, 1852, Author: Various, Editor: George Bell</ref> Petrarca se testament (gedateer 4 April 1370) laat 50 [[Italiaanse florins]] aan [[Boccaccio]],"om 'n warm wintertoga te koop"; verskeie bemakings ('n perd, 'n silwer beker, 'n luit, kunswerke) aan sy broer en sy vriende; sy huis in Vaucluse aan sy tuismaker; vir sy [[Siel]], en vir die armes, en die grootste deel van sy boedel aan sy skoonseun, Francescuolo da Brossano, wie die helfte daarvan moet gee aan "die persoon aan wie, soos hy weet, ek wens dit na moet gaan"; wat vermoedelik sy dogter Francesca, Brossano se vrou, was. Die testament noem nóg die eiendom in Arquà, nóg sy biblioteek [[Petrarca se biblioteek]] van besondere manuskripte wat alreeds aan Venesië belowe is, (in ruil vir die Palazzo Molina. Hierdie reëling was waarskynlik gekanselleer toe hy na Padua getrek het, welke stad in 1368 die vyand van Venesië was.) Die biblioteek was opgeëis deur die here van [[Padua]], en sy boeke en manuskripte is nou oor Europa verstrooi.<ref>Bishop, blye. 360, 366. Francesca and the quotes from there;{{Clarify|date=May 2009}} Bishop adds that the dressing-gown was a piece of tact: "fifty florins would have bought twenty dressing-gowns".</ref> Nietemin het die [[Biblioteca Marciana]] nog altyd tradisioneel hierdie erflating geëis as sy stigting, alhoewel die biblioteek eintlik in 1468 gestig was deur [[Kardinaal Bessarion]].<ref>{{cite EB1911 |wstitle=Libraries |display=Libraries § Italy |volume=16 |page=573 |first1=Henry Richard |last1=Tedder |first2=James Duff |last2=Brown}}</ref> == Werke == Petrarca is die beste bekend om sy Italiaanse gedigte, vernaam die ''[[Canzoniere]]'' ("gesangeboek") en die ''Trionfi'' ("Triomfe"). Petrarca was egter 'n entoesiastiese Latynse geleerde en het die meeste van sy skryfwerk in die taal gedoen. Sy Latynse geskrifte sluit vakkundige werke, introspektiewe opstelle, briewe, en meer gedigte, in. Van die werke is sy ''[[Secretum (boek)]]'' ("My Geheime Boek"), 'n intens persoonlike, skuld-belaaide denkbeeldige dialoog met [[Augustinus van Hippo]]; die ''[[De Viris Illustribus (Petrarca)]]'' ("Op Bekende Mans"), 'n reeks morele biografieë; ''Rerum Memorandarum Libri'', 'n onvoltooide verhandeling oor die [[kardinale deugde]]; ''De Otio Religiosorum'' ("Op Religieuse Ontspanning")<ref>[http://www.italicapress.com/index186.html Francesco Petrarch, ''On Religious Leisure (De otio religioso),''] edited & translated by Susan S. Schearer, introduction by Ronald G. Witt (New York: Italica Press, 2002).</ref> en ''[[De Vita Solitaria]]'' ("Op die Eensame Lewe"), wat die kontemplatiewe lewe aanprys; ''[[De Remediis Utriusque Fortunae]]'', 'n self-help boek wat populêr gebly het vir honderde jare; ''[[Itinerarium]]'' ("Petrarch se Gids tot die Heilige Land"); invektiewe teen opponente soos dokters, geleerdes, en [[Franse Mense]]; die ''Carmen Bucolicum'', 'n versameling van 12 pastorale gedigte en die onvoltooide epiese verhaal ''[[Africa (Petrarch)]]''. Hy het sewe [[Psalms]] vertaal, 'n versameling wat bekend staan as die ''[[Penitensiële Psalms]]''.<ref>{{cite book|last=Sturm-Maddox|first=Sara|title=Petrarch's Laurels|url=https://books.google.com/books?id=ktO1okPN0fYC&pg=PA153|year=2010|publisher=Pennsylvania State UP|isbn=978-0271040745|page=153}}</ref> Petrarca het ook baie volumes van sy briewe gepubliseer, insluitende 'n paar wat geskryf is aan sy gestorwe vriende vanuit die geskiedenis soos [[Cicero]] en [[Vergilius]]. Cicero, Vergilius en [[Seneca die jongere]] was sy literêre modelle. Die meeste van sy Latynse geskrifte is vandag bitter moeilik om te vind, maar verskeie van sy werke is beskikbaar in Engelse vertaling. Verskeie van sy Latynse werke is geskeduleer om te verskyn in die [[Harvard-universiteit]] persreeks genaamd ''I Tatti''.<ref>{{cite web |url=http://www.hup.harvard.edu/itatti/forthcoming.html |title=I Tatti Renaissance Library/Forthcoming and Published Volumes |publisher=Hup.harvard.edu |access-date=31 Julie 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100302065704/http://www.hup.harvard.edu/itatti/forthcoming.html |archive-date= 2 Maart 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Dit is moeilik om enige spesifieke datum toe te skryf aan sy werke aangesien hy daartoe geneig was om hulle van tyd tot tyd te hersien. Petrarca het sy briewe in twee stelle boeke versamel genaamd ''[[Epistolae familiares]]'' en ''[[Seniles]]''. Beide is beskikbaar in Engelse vertalings.<ref>''[http://www.italicapress.com/index260.html Letters on Familiar Matters] (Rerum familiarium libri),'' vertaal deur Aldo S. Bernardo, 3 vols.' en ''[http://www.italicapress.com/index262.html Letters of Old Age] (Rerum senilium libri),'' vertaal deur Aldo S. Bernardo, Saul Levin & Reta A. Bernardo, 2 vols.</ref> Diè werksmetode ten opsigte van sy briewe was aan hom gesuggereer deur kennis van [[Cicero]] se briewe. Hierdie werke was gepubliseer "sonder name" ten einde die ontvangers daarvan te beskerm-wat almal nabey verhoudinge met Petrarch gehad het. Die ontvangers het [[Philippe de Cabassoles]], [[biskop van Cavaillon]]; [[Ildebrandino Conti]], [[biskop van Padua]]; [[Cola di Rienzo]], [[tribuun]] van Rome; [[Francesco Nelli]], priester van die Kerk van die Heilige Apostels in [[Florence]]; en [[Niccolò di Capoccia]], 'n kardinaal en priester van [[San Vitale (Rome)]] ingesluit. Sy "Brief aan Die Nageslag" (die laaste brief in ''Seniles'')<ref>[http://history.hanover.edu/texts/petrarch/pet01.html Petrarch's Letter to Posterity] (1909 Engelse vertaling, met notas deur [[James Harvey Robinson]])</ref> gee 'n outobiografiese samevatting van sy filosofie van die lewe. Dit was oorspronklik geskryf in Latyn en was voltooi in 1371 of 1372-die eerste biografie van sy soort in 'n duisend jaar (sedert [[Sint Augustinus]]).<ref>{{cite journal | author = Wilkins Ernest H | year = 1964| title = On the Evolution of Petrarch's Letter to Posterity | url = | journal = Speculum | volume = 39 | issue = 2| pages = 304–308 | doi = 10.2307/2852733 | jstor = 2852733}}</ref><ref>Plumb, p. 173</ref> Terwyl Petrarca se gedigte dikwels getoonset was tot musiek na sy dood, veral deur Italiaanse [[madrigale (musiek)]] komponiste van die [[Renaissance]] musiektydperk in die 16de eeu, oorleef slegs een musikale toonsetting van Petrarch se leeftyd. Dit is die ''Non al suo amante'' deur [[Jacopo da Bologna]],wat geskryf was in omstreeks 1350. == Laura en Petrarch se Digkuns == Op 6 April 1327,<ref>April 6, 1327 is often thought to be [[Good Friday]] based on poems 3 and 211 of Petrarch's ''[[Il Canzoniere]]'', but in fact that date fell on Monday in 1327. The apparent explanation is that Petrarch was not referring to the variable date of Good Friday but to the date fixed by the death of Christ in absolute time, which at the time was thought to be April 6 (Mark Musa, ''Petrarch's Canzoniere'', Indiana University Press, 1996, p. 522).</ref> nadat Petrarca reeds sy pos as priester opgegee het, het die aansig van 'n vrou in die kerk van Sainte-Claire d'[[Avignon]], genaamd Laura, sulke gevoelens van passie in Petrarch opgewek, dat dit gevier was in die ''Rime sparse'' ("Verspreide Rym"). Later het Renaissance digters wat Petrarca se styl nageaap het hierdie versameling van 366 gedigte, ''[[Il Canzoniere]]'' ("Boek van Sang"), genoem.<ref>{{cite web |url=https://www.poets.org/poetsorg/poet/petrarch |title=Petrarch |last=Petrarch |date=4 Maart 2004 |website=Petrarch |access-date=23 Augustus 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503025645/https://www.poets.org/poetsorg/poet/petrarch |archive-date=3 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Laura mag dalk [[Laura de Noves]] gewees het, naamlik die vrou van Graaf [[Hugues de Sade]] ('n voorouer van die [[Markies de Sade]]). Daar is min definitiewe inligting in Petrarch se werk sover as wat dit Laura betref, behalwe dat sy lieflik is om na te kyk, met mooi ligte hare, en met 'n beskeie, waardige houding. Laura en Petrarca het min of geen kontak gehad. Volgens sy "Secretum" het sy sy toenadering geweier omrede sy reeds getroud was. Hy het sy gevoelens gekanaliseer in [[Liefdesgedigte]],wat luidrugtig eerder as oortuigend is, en hy het [[prosa]] geskryf wat wou voorkom asof dit sy minagting vir mans wat na vroulike geselskap strewe, ten toon stel. By Laura se dood in 1348 het Petrarca gevind dat sy verdriet so moeilik was om mee saam te leef soos sy vorige wanhoop. Later in sy "[[Brief aan die Nageslag"]] het Petrarch geskryf: "In my jonger dae het ek aanhoudend gesukkel met 'n oorweldigende maar suiwere liefdesverhouding-my enigste een, en ek sou langer daarmee geteister gewees het, het nie die voortydige dood, bitter maar salutêr vir my, die vlamme doodgemaak nie. Ek wens beslis dat ek kon sê dat ek altyd vry was van begeertes van die vlees, maar ek sou lieg as ek gesê het ek was." Terwyl dit moontlik is dat sy 'n geïdealiseerde karakter of skuilnaam-karakter was-veral aangesien die naam "Laura" 'n linguistiese verband het tot die poëtiese "laurels" wat Petrarca so naarstiglik na gesoek het—het Petrarch dit altyd ontken. Sy gereelde gebruik van ''l'aura'' is ook merkwaardig: byvoorbeeld, die lyn "Erano i capei d'oro a ''l'aura'' sparsi" kan beide "haar hare is oraloor Laura se liggaam", en "die wind ("l'aura") het gewaai deur haar hare", beteken. Daar is definitief [[psigologiese]] [[Realisme]] aanwesig in die beskrywing van Laura, alhoewel Petrarca baie staatmaak op konvensionele beskrywings van liefde en geliefdes van [[Troubadour]]-liedere, en ander literatuur van "hoflike liefde". Haar teenwoordigheid veroorsaak vir Petrarca oneindige blydskap, maar sy onbeantwoorde leifde skep onuitstaanbare verlange, innerlike konflikte tussen die vurige liefhebber en die [[Christelike mistisisme]] wat dit onmoontlik maak om die twee te versoen. Petrarca se strewe na liefde lei na hopeloosheid en onversoenbare angs, soos hy dit uitdruk in die reeks paradokse in Rima 134 "Pace non trovo, et non ò da far guerra;/e temo, et spero; et ardo, et son un ghiaccio": "ek vind geen vrede, en tog maak ek geen oorlog:/en vrees, en hoop: en brand, en ek is ys".<ref>{{cite web|url=http://www.poetryintranslation.com/PITBR/Italian/PetrarchCanzoniere123-183.htm#_Toc10863123|title=Petrarch (1304–1374). The Complete Canzoniere: 123–183|website=www.poetryintranslation.com}}</ref> Laura is onbereikbaar-die paar fisiese beskrywings van haar is vaag en onbeduidend, amper so ontasbaar soos die liefde wat hy vir haar voel, en so sterk is miskien die krag van sy vers; wat lewe van die melodieë wat dit oproep teen die vae, deursigtige beeld;-wat nie meer konsekwent is as 'n gees nie. [[Francesco De Sanctis (kritikus)]] het op dieselfde trant opmerkings in sy ''Storia della letteratura italiana'' gemaak, en kontemporêre kritici stem saam oor die kragtige musiek van sy vers. Miskien was die digter geïnspireer deur 'n bekende sanger wat hy ontmoet het in [[Veneto]] in die 1350's.<ref>Anna Chiappinelli, "La Dolce Musica Nova di Francesco Landini" Sidereus Nuncius, 2007, pp. 55–91 [http://www.sidereus-nuncius.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202091815/http://sidereus-nuncius.com/|date=February 2, 2011}}</ref> Gianfranco Contini, in 'n bekende opstel of essay oor Petrarch se taal ("Preliminari sulla lingua del Petrarca", Petrarca, Canzoniere. Turin, Einaudi, 1964) praat van linguistiese onbepaalbaarheid-Petrarch rys nooit bo die "bel pié" (haar lieflike bene): Laura is te heilig om geskilder te word; sy is 'n ontsagwekkende godin. Sensualiteit en passie word eerder voorgestel deur die [[ritme]] en musiek wat die vae kontoere van die dame vorm. Bykomend hiertoe, beskou sommige Laura vandag om 'n representasie of voorstelling te wees van 'n "ideale Renaissance vrou", gebaseer op haar aard en definitiewe karakteristieke of eienskappe. == Sonnet 227 (In die oorspronklike Italiaans) == Aura che quelle chiome bionde et crespe cercondi et movi, et se’ mossa da loro, soavemente, et spargi quel dolce oro, et poi ’l raccogli, e ’n bei nodi il rincrespe, tu stai nelli occhi ond’amorose vespe mi pungon sí, che ’nfin qua il sento et ploro, et vacillando cerco il mio tesoro, come animal che spesso adombre e ’ncespe: ch’or me ’l par ritrovar, et or m’accorgo ch’i’ ne son lunge, or mi sollievo or caggio, ch’or quel ch’i’ bramo, or quel ch’è vero scorgo. Aër felice, col bel vivo raggio rimanti; et tu corrente et chiaro gorgo, ché non poss’io cangiar teco vïaggio? == Dante == [[File:Dante Luca.jpg|thumb|left|Dante Alighieri, detail van 'n [[Luca Signorelli]] [[fresko]] in the kapel van [[Orvieto Katedraal#Kapel van die Madonna di San Brizio|San Brizio]], Duomo, Orvieto.]] Petrarca is 'n wêreld apart van [[Dante Alighieri]] en sy ''[[Goddelike Komedie]]''. Ten spyte van die Metafisiese onderwerp, is die ''Commedia'' diepgewortel in die kulturele en sosiale milieu van draai-van-die-eeu [[Florence]]: Dante se oprys na mag (1300) en verbanning (1302); en sy politiese passies; maak 'n oproep vir die "geweldadige" gebruik van taal, waar hy al die registers gebruik, van laag en triviaal na subliem en filosofies. Contini het opgemerk dat Petrarca aan [[Boccaccio]] gebieg het dat hy nooit die ''Commedia'' gelees het nie. Contini bespiegel derhalwe of dit waar was en of Petrarca homself van Dante wou gedistansieer het. Dante se taal verander ook soos hy oud word, van die hoflike liefde van sy vroeëre [[Dolce Stil Novo]] ''Rime'' en ''Vita nuova'' na die ''Convivio'' en ''Divina Commedia'', waar [[Beatrice Portinari]] geheilig word as die godin van filosofie-die filosofie wat aangekondig word deur die Donna Gentile by die dood van Beatrice.<ref>{{cite web |url=http://www.insulaeuropea.eu/pulsoni/il_metodo_di_lavoro.pdf |title=Archived copy |accessdate=2013-12-28 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112102335/http://www.insulaeuropea.eu/pulsoni/il_metodo_di_lavoro.pdf |archivedate=November 12, 2013 |df=mdy-all }}</ref> In kontras daarmee het Petrarca se gedagtegang en styl redelik eenvormig deur sy lewe gebly- hy het baie daarvan spandeer in die verwerking van die liedere en sonnette van die ''[[Il Canzoniere]]'', eerder as om aan te beweeg na nuwe onderwerpe of poësie. Hierso voorsien poësie slegs 'n konsolasie vir persoonlike hartseer, en is dit minder filosofies dan polities (soos in Dante), want Petrarch veg met homself (sensualiteit versus [[mistisisme]], onheil versus [[Christelike literatuur]]), nie teen iets buite homself nie. Die sterk morele en politiese oortuigings wat Dante geïnspireer het behoort aan die Middeleeue, en die libertariese gees van die [[Middeleeuse commune]]. Petrarca se morele dilemmas en sy weiering om 'n standpunt in te neem in die politiek, sy teruggetrokke lewe; wys na 'n verskillende rigting, of tyd. Die vrye "commune", die plek wat Dante 'n vooraanstaande politikus en geleerde gemaak het, was besig om afgebreek te word: die ''signoria'' was besig om sy plek in te neem. Humanisme en sy gees van empiriese navrae was egter besig om vordering te maak-maar die pousskap (veral na Avignon) en die Ryk ([[Henrdrik VII, Heilige Romeinse Ryk]]), en die laaste van die [[Guelphs en Ghibellines]], wat gesterf het naby [[Siena]] in 1313) - het baie van hul oorspronklike aansien verloor.<ref>{{cite web |url=http://petrarch.uoregon.edu/ |title=The Oregon Petrarch Open Book – "Petrarch is again in sight" |website=petrarch.uoregon.edu |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325185027/https://petrarch.uoregon.edu/ |archive-date=25 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Petrarca het die sonnet vorm vervolmaak wat oorgeërf is van [[Giacomo da Lentini]], en wat Dante baie gebruik het in sy ''[[Vita nuova]]'', ten einde die nuwe hoflike liefde van die ''[[Dolce Stil Novo]]'' gewild te maak. Die terset word bevoordeel deur Dante se [[terza rima]] (vergelyk die ''Divina Commedia''), die [[quatrain]]s verkies die ABBA–ABBA tot die ABAB–ABAB skema van [[Sisilië]]. Die onperfekte ryme van ''u'' met geslote ''o'' en ''i'' met geslote ''e'' (oorgeërf van Guittone se foutiewe weergawe van [[Sisiliaanse Vers]] ) is uitgesluit, maar die rym van oop en toe ''o's'' word volhou. In die laaste opsig skep Petrarca se [[Enjambement]] langer semantiese eenhede deur die verbinding van een lyn aan die volgende. Die oorgrote meerderheid (317) van Petrarca se 366 gedigte wat versamel is in die ''[[Canzoniere]]'' (opgedra aan Laura) was ''sonnete'', en die [[Petrarca sonnet]] toon steeds sy naam.<ref>{{cite web |url=http://www.webexhibits.org/poetry/home_movements.html |title=Movements : Poetry through the Ages |website=www.webexhibits.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191028172829/http://www.webexhibits.org/poetry/home_movements.html |archive-date=28 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=25 Maart 2019 }}</ref> == Filosofie == [[File:Francesco Petrarca00.jpg|thumb|right|Petrarca]] [[File:Francesco Petrarca2.jpg|thumb|left|upright|Standbeeld van Petrarca op die Uffizi Paleis, in Florence]] Petrarca word tradisioneel die vader van Humanisme genoem, en word beskou deur baie as die "vader van die [[Renaissance]]."<ref>See for example [[Rudolf Pfeiffer]], ''History of Classical Scholarship 1300–1850'', Oxford University Press, 1976, p. 1; Gilbert Highet, ''The Classical Tradition,'' Oxford University Press, 1949, bl. 81–88.</ref> In sy werk ''[[Secretum (boek)]]'' wys hy uit dat [[sekulêre]] prestasies nie noodwendig 'n outentieke verhouding met God uitsluit nie. Petrarca argumenteer instede daarvan dat God aan mense hulle grootse intellektuele en kreatiewe potensiaal gegee het ten einde tot hul volste potensiaal gebruik te word.<ref>[[Famous First Facts]] International, H.W. Wilson Company, New York 2000, {{ISBN|0-8242-0958-3}}, p. 303, item 4567.</ref> Hy het die humanistiese filosofie geïnspireer wat gelei het na die intellektuele floreer van die Renaissance. Hy het geglo in die ontsaglike morele en praktiese waarde van die studie van antieke geskiedenis en literatuur-dit is, die studie van menslike gedagtes en handelinge. Petrarca was 'n toegewyde Katoliek en het nie 'n konflik gesien tussen die realisasie van die mens se potensiaal en toegewydheid aan 'n geloof nie. Hy was 'n baie introspektiewe man en het die ontluikende humanistiese beweging op 'n grootse wyse gevorm omdat baie van die interne konflikte en nabetragtings wat uitgedruk word in sy skrywes opgeraap is deur Renaissance humanistiese filosowe en oor geargumenteer is oor die volgende 200 jaar. Petrarca het byvoorbeeld gesukkel met die behoorlike verhouding tussen die aktiewe en die kontemplatiewe lewe, en het geneig om die belangrikheid van eensaamheid en studie te benadruk. In 'n duidelike geval daarvan dat hy nie saamgestem het met Dante nie, het Petrarca in sy ''[[De vita solitaria]]'' van 1346 geargumenteer dat [[Pous Celestine V]] se weiering van die pousskap in 1294 'n deugsame voorbeeld van die eensame lewe was.<ref>{{Cite book | last= Petrarca | first = Francesco | title = De vita Solitaria | location = Bologna | publisher = Gaetano Romagnoli | year = 1879 | url = https://books.google.com/?id=Lmo9AAAAYAAJ&dq=%22De%20vita%20Solitaria%22%20petrarch | language = Italian}}</ref> Later het die politikus en denker [[Leonardo Bruni]] (1370–1444) ten gunste van die aktiewe lewe, oftewel "[[siviele humanisme]]" geargumenteer. As 'n gevolg was 'n aantal politiese, militêre en godsdienstige leiers gedurende die Renaissance ingeskerp met die idee dat hul strewe na persoonlike vervulling gegrond moet wees in die [[Klassieke era]] se voorbeelde en filosofiese kontemplasie.<ref>{{Cite web| url = http://www.skuola.net/storia-arte/rinascimento-romanticismo/rinascimento-storia-arte.html | language = Italian | title=Skuola.net, Il Rinascimento|publisher=Skuola.net| accessdate=11 September 2015}}</ref> == Nalatenskap == [[File:Petrarca Tomb (Arqua).JPG|thumb|right|Petrarca se graf in [[Arquà Petrarca]]]] Petrarca se invloed is merkbaar in die werke van [[Serafino dell' Aquila|Serafino Ciminelli]] van [[L'Aquila]] (1466–1500) en in die werke van [[Marin Držić]] (1508–1567) van [[Dubrovnik]].<ref>Encyclopedia of the Renaissance: Class-Furió Ceriol, Vol. 2, p. 106, Paul F. Grendler, Renaissance Society of America, Scribner's published in association with the Renaissance Society of America, 1999. {{ISBN|978-0-684-80509-2}}</ref> Die [[Romantiek|Romantiese era]] komponis [[Franz Liszt]] het drie van Petrarch se Sonnette getoonset (47, 104, and 123) tot musiek vir die stem, ''Tre sonetti del Petrarca'', wat hy later getranskribeer het vir soloklavier vir insluiting in die suite ''[[Années de Pèlerinage]]''. Liszt het ook 'n gedig deur [[Victor Hugo]], " O quand je dors", waarin Petrarch en Laura geëvokeer word as die toppunt van erotiese liefde, getoonset. Terwyl hy in 1991 in Avignon was het die [[Modernistiese]] komponis [[Elliott Carter]] sy solo stuk vir fluit genaamd ''Scrivo in Vento'' voltooi wat ten dele geïnspireer is en gestruktureer op Petrarca se Sonnet 212, ''Beato in sogno''. Dit was die eerste keer opgevoer op Petrarca se 687ste verjaardag.<ref>[http://www.patriciaspencerflute.com/images/CarterInterviewFQ.pdf Spencer, Patricia (2008) "Regarding ''Scrivo in Vento'': A Conversation with Elliott Carter"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304040236/http://www.patriciaspencerflute.com/images/CarterInterviewFQ.pdf |date= 4 Maart 2016 }} ''Flutest Quarterly'' summer.</ref> In November 2003 was dit aangekondig dat [[patologiese]] [[anatomiste]] Petrarca se liggaam sou opgrawe van sy kis in [[Arquà Petrarca]] ten einde 19de eeuse bewerings te verifieer dat hy 1,83 meter lank was(omtrent ses voet), wat nogal lank vir sy era sou wees. Die span van die [[Universiteit van Padua]] het ook gehoop om sy cranium te rekonstrueer ten einde 'n gerekenariseerde beeld voort te bring van sy eienskappe om saam te val met sy 700ste verjaardag. Die graf is voorheen in 1873 oopgemaak deur Professor Giovanni Canestrini, ook van die [[Universiteit van Padua]]. Toe die graf oopgemaak is, was bevind dat die skedel in fragmente opgebreek was, en 'n [[DNS]] toets het onthul dat die skedel nie Petrarca se skedel was nie,<ref>{{cite journal |vauthors=Caramelli D, Lalueza-Fox C, Capelli C, etal |title=Genetic analysis of the skeletal remains attributed to Francesco Petrarch |journal=Forensic Sci. Int. |volume=173 |issue=1 |pages=36–40 |date=November 2007 |pmid=17320326 |doi=10.1016/j.forsciint.2007.01.020 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0379-0738(07)00054-0}}</ref> wat tot hernieude oproepe gelei het vir die teruggawe van Petrarca se skedel. Die navorsers is redelik seker dat die liggaam in die graf Petrarca se liggaam is, vanweë die feit dat die [[skelet]] bewyse toon van beserings wat genoem is deur Petrarca in sy skrywes, insluitende 'n skop wat hy van 'n [[Donkie]] ontvang het toe hy 42 jaar oud was.<ref>{{Cite web |url=http://www.upf.edu/bioevo/2007BioEvo/BE2007-Caramelli-FSI.pdf |title=UPF.edu |access-date=March 1, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090306013340/http://www.upf.edu/bioevo/2007BioEvo/BE2007-Caramelli-FSI.pdf |archive-date=March 6, 2009 |df=mdy-all }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|090840963X}}, volume 22, bl. 175 == Verdere Leeswerk == * Bernardo, Aldo (1983). "Petrarch." In ''[[Dictionary of the Middle Ages]]'', volume 9 * Celenza, Christopher S. (2017). ''Petrarch: Everywhere a Wanderer''. London: Reaktion. {{ISBN|978-1780238388}} * Hennigfeld, Ursula (2008). ''Der ruinierte Körper. Petrarkistische Sonette in transkultureller Perspektive''. Würzburg, Königshausen & Neumann, 2008, {{ISBN|978-3-8260-3768-9}} * Hollway-Calthrop, Henry (1907). [https://books.google.com/books?vid=0Y9dzDlLqgfgW4PU6OS1Pg&id=4dNYA_MLAC8C ''Petrarch: His Life and Times''], Methuen. From [[Google Books]] * Kohl, Benjamin G. (1978). "Francesco Petrarch: Introduction; How a Ruler Ought to Govern His State," in ''The Earthly Republic: Italian Humanists on Government and Society'', ed. Benjamin G. Kohl and Ronald G. Witt, 25–78. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. {{ISBN|0-8122-1097-2}} * Nauert, Charles G. (2006). ''Humanism and the Culture of Renaissance Europe: Second Edition''. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-54781-4}} * Rawski, Conrad H. (1991). ''Petrarch's Remedies for Fortune Fair and Foul'' A Modern English Translation of ''De remediis utriusque Fortune'', with a Commentary. {{ISBN|0-253-34849-8}} * [[James Harvey Robinson|Robinson, James Harvey]] (1898). [https://books.google.com/books?vid=0HLpZLHqqCH6e5LQBVf_4g&id=Qxh4bzCdScIC ''Petrarch, the First Modern Scholar and Man of Letters''] Harvard University * {{cite book |author=Kirkham, Victoria and Armando Maggi|title=Petrarch: A Critical Guide to the Complete Works |publisher=University of Chicago Press |year=2009 |pages= |isbn=978-0-226-43741-5}} * A. Lee, ''Petrarch and St. Augustine: Classical Scholarship, Christian Theology and the Origins of the Renaissance in Italy'', Brill, Leiden, 2012, {{ISBN|978-9004224032}} * N. Mann, ''Petrarca'' [Ediz. orig. Oxford University Press (1984)] – Ediz. ital. a cura di G. Alessio e L. Carlo Rossi – Premessa di G. Velli, LED Edizioni Universitarie, Milano, 1993, {{ISBN|88-7916-021-4}} * ''Il Canzoniere» di Francesco Petrarca. La Critica Contemporanea'', G. Barbarisi e C. Berra (edd.), LED Edizioni Universitarie, Milano, 1992, {{ISBN|88-7916-005-2}} * G. Baldassari, ''Unum in locum. Strategie macrotestuali nel Petrarca politico'', LED Edizioni Universitarie, Milano, 2006, {{ISBN|88-7916-309-4}} * Francesco Petrarca, ''Rerum vulgarium Fragmenta. Edizione critica di Giuseppe Savoca'', Olschki, Firenze, 2008, {{ISBN|978-88-222-5744-4}} * Plumb, J. H., ''The Italian Renaissance'', Houghton Mifflin, 2001, {{ISBN|0-618-12738-0}} * Giuseppe Savoca, ''Il ''Canzoniere'' di Petrarca. Tra codicologia ed ecdotica'', Olschki, Firenze, 2008, {{ISBN|978-88-222-5805-2}} * Roberta Antognini, ''Il progetto autobiografico delle "Familiares" di Petrarca'', LED Edizioni Universitarie, Milano, 2008, {{ISBN|978-88-7916-396-5}} * Paul Geyer und Kerstin Thorwarth (hg), ''Petrarca und die Herausbildung des modernen Subjekts'' (Göttingen, Vandenhoeck & Ruprecht, 2009) (Gründungsmythen Europas in Literatur, Musik und Kunst, 2) == Eksterne skakels == * {{CommonsKategorie-inlyn}} * [http://www.thegreatcat.org/history-of-the-cat-in-the-middle-ages-part-9/ Petrarch and his Cat Muse] * [http://petrarca.letteraturaoperaomnia.org/index.html ''Canzoniere'' (different edition) and other works] * [http://www.newadvent.org/cathen/11778a.htm Petrarch] from the ''[[Catholic Encyclopedia]]'' * [https://web.archive.org/web/20090129161713/http://humanistictexts.org/petrarch.htm Excerpts from his works and letters] * [http://www.sonnets.org/petrarch.htm Francesco Petrarca (Petrarch) (1304-1374)] * {{Gutenberg author |id=Petrarca,+Francesco | name=Francesco Petrarca}} * {{Internet Archive author |name=Francesco Petrarca}} * {{Internet Archive author}} * {{Librivox author |id=2818}} * [http://petrarch.petersadlon.com/timeline.html Timeline of life of Petrarch] * [http://www.tonykline.co.uk/PITBR/Italian/Petrarchhome.htm Poems From The Canzoniere], translated by Tony Kline. * [https://web.archive.org/web/20070708234319/http://oll.libertyfund.org/Home3/AuthorBioPage.php?recordID=0202 Francesco Petrarch] at ''The Online Library of Liberty'' * [[s:la:Liber:De remediis utriusque fortunae|''De remediis utriusque fortunae'', Cremonae, B. de Misintis ac Caesaris Parmensis, 1492.]] ([[Wikisource|Vicifons]]) * {{ChoralWiki|prep=of works by}} * [http://petrarch.petersadlon.com/ Petrarch and Laura] Multi-lingual site including translated works in the public domain and biography, pictures, music. * [http://books.guardian.co.uk/news/articles/0,6109,1186654,00.html Petrarch - the poet who lost his head] April 2004 article in ''The Guardian'' regarding the exhumation of Petrarch's remains * [http://petrarch.uoregon.edu/ Oregon Petrarch Open Book] – A working database-driven hypertext in and around Francis Petrarch’s Rerum Vulgarium Fragmenta (''Canzoniere'') * [http://hdl.loc.gov/loc.rbc/rosenwald.0050.1 Historia Griseldis] From the [https://www.loc.gov/rr/rarebook/ Rare Book and Special Collections Division] at the [[Library of Congress]] * Francesco Petrarch, [http://roderic.uv.es/uv_ms_0026 ''De viris illustribus''], digitized French codex, at [http://roderic.uv.es/handle/10550/43 Somni] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Petrarca, Francesco}} [[Kategorie:Italiaanse digters]] [[Kategorie:Geboortes in 1304]] [[Kategorie:Sterftes in 1374]] 2etzemphms9iask9p4vrss4n31nniom 0 228513 2891747 2728913 2026-04-09T06:22:27Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891747 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Faith Salie | Beeld = | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Faith Coley Salie | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1971|4|14}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 2 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = 1994–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0758276 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Faith Salie''' (gebore 14 April 1971)<ref name="Faith Salie">{{cite web|url=https://www.filmifeed.com/celebrity/faith-salie/|title=Faith Salie - Age, Wiki, Bio, Trivia, Photos - FilmiFeed|website=FilmiFeed|date=October 18, 2023|accessdate=October 18, 2023|archive-date=23 Oktober 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231023062801/https://www.filmifeed.com/celebrity/faith-salie/|url-status=dead}}</ref> is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprent ''The Trip'' (2002) en in die televisiereekse ''Star Trek: Deep Space Nine'' (1993) en ''Sex and the City'' (1998). == Filmografie == === Rolprente === * 2002: ''The Trip'' === Televisiereekse === * 1993: ''Star Trek: Deep Space Nine'' * 1998: ''Sex and the City'' * 2004: ''Significant Others'' * 2010: ''Festival Updates'' * 2010: ''Treehugger TV'' * 2011: ''The Approval Matrix'' * 2015: ''Science Goes to the Movies'' === Televisierolprente === * 2004: ''40 Greatest Reality TV Moments'' == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMDb|0758276|Faith Salie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Salie, Faith}} [[Kategorie:Geboortes in 1971]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] 0acgj2vrgfiravl04q77yvvdo5ynyci 0 232091 2891632 2858181 2026-04-08T12:58:28Z Jcb 223 2891632 wikitext text/x-wiki '''Forum vir China-Afrika-Samewerking''', (Engels: '''The Forum on China–Africa Cooperation''' ('''FOCAC''') [[Vereenvoudigde Chinese karakters]]: 中非合作论坛; [[tradisionele Chinees]]: 中非合作論壇; [[pinyin]]: ''Zhōng Fēi hézuò lùntán''; [[Frans]]: ''Forum sur la coopération sino-africaine'') is 'n amptelike forum tussen die [[Volksrepubliek van China]] en alle state in [[Afrika]] (met die uitsondering van [[Eswatini]], die laaste Afrika-staat waarmee Kommunistiese China nie tans diplomatieke verhoudinge het nie, aangesien dit [[Taiwan]] erken). Daar was tot dusver drie spitsberaadbyeenkomste gehou, met die mees onlangse wat van 3 tot 4 September 2018 in [[Beijing]], China plaasgevind het. Die eerste spitsberaad is in November 2006 in Beijing gehou. == 2000, Beijing, China == Die eerste ministerkonferensie is van 10 tot 12 Oktober 2000 in Beijing gehou. President [[Jiang Zemin]], premier Zhu Rongji van die Staatsraad en vise-president [[Hu Jintao]] van die Volksrepubliek van China het aan die konferensie deelgeneem. Meer as 80 ministers van China en 44 lande en verteenwoordigers van 17 internasionale en streeksorganisasies het hierdie vergadering bygewoon. Afrika-deelnemers het president Gnassingbé Eyadéma van [[Togo]], president Abdelaziz Bouteflika van [[Algerië]], president [[Frederick Chiluba]] van [[Zambië]], president Benjamin William Mkapa van [[Tanzanië]], en sekretaris-generaal dr. Salim Ahmed Salim van die [[Organisasie vir Afrika-eenheid]] (OAE) ingesluit.<ref>[http://english.sina.com/p/1/2006/1026/92709.html "The 1st Ministerial Conference"], Sina.com, 26 October 2006, originally published by Xinhua News (Besoek 19 Maart 2009)</ref> Die konferensie het die Beijing-verklaring van Forum vir China-Afrika-Samewerking en die program vir samewerking tussen China en Afrika in Ekonomiese en Maatskaplike Ontwikkeling aanvaar. == 2003, Addis Ababa, Ethiopië == Die tweede ministerkonferensie is in [[Addis Abeba]], [[Ethiopië]], gehou van 15 tot 16 Desember 2003. Chinese premier Wen Jiabao, die Ethiopiese premier Meles Zenawi, ses Afrika-presidente, drie vise-presidente, twee ander eerste ministers en een president van die senaat sowel as president Alpha Oumar Konare van die Kommissie van Afrika-unie en die verteenwoordiger van die VN se sekretaris-generaal het die openingseremonie bygewoon en toesprake gelewer. Meer as 70 ministers van China en 44 Afrika-lande het die konferensie bygewoon. Die konferensie het die Addis Abeba-aksieplan (2004-2006) aanvaar. == 2006, Beijing, China == Die eerste FOCAC-beraad en die derde ministeriële konferensie is van 3 tot 5 Mei 2006 in Beijing gehou. Hu Jintao, president van China, en staatshoofde of regeringshoofde van 35 Afrika-lande het hierdie spitsberaad bygewoon.<ref>Kawakami, Osamu. [http://www.yomiuri.co.jp/dy/world/20080531TDY04305.htm "China rivalry marks TICAD IV / Govt seeks African support on climate change, UNSC membership,"] ''Daily Yomiuri.'' Mei 31, 1008.</ref> President Hu het tydens die beraad VS$ 5 miljard aan konsessie-lenings aan Afrika beloof. As een van die agt maatreëls vir China-Afrika-verhoudinge het President Hu die skepping van die China-Afrika-ontwikkelingsfonds aangekondig om Chinese belegging in Afrika te bevorder met VS$ 1 miljard van aanvanklike befondsing. Die fonds sou na verwagting tot VS$ 5 miljard in die toekoms kon groei.<ref name=ChinaDaily>{{cite web |last=Yan |first=Zhou |title=CAD Fund to boost footprint in Africa |url=http://www.chinadaily.com.cn/bizchina/2010-05/28/content_9903203.htm |publisher=China Daily |access-date=22 Februarie 2012 |date=28 Mei 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208024241/http://www.chinadaily.com.cn/bizchina/2010-05/28/content_9903203.htm |archive-date=8 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == 2009, Sharm el-Sheikh, Egipte == Die vierde ministeriële konferensie van die FOCAC is op 8 tot 9 November 2009 by Soho-Square, in die Egiptiese oord Sharm el-Sheikh gehou. Die vergadering het nagegaan hoe die konsensus van die Beijing-beraad geïmplementeer is. Dit het ook 'n Sharm el-Sheikh verklaring en 'n aksieplan vir 2010-2012 aangeneem om die pad vir verdere samewerking tussen China en Afrika te bepaal. Chinese premier Wen Jiabao, die Egiptiese president [[Hosni Mubarak]] en Afrika staatshoofde of regerings uit 49 lande het die openingseremonie bygewoon. Die presidente van [[Liberië]], [[Zimbabwe]], [[Oeganda]], [[Soedan]], [[Republiek van die Kongo]], [[Rwanda]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]] en Tanzanië het ook verklarings gemaak tydens die openingsessie. die eerste ministers van Ethiopië, [[Ivoorkus]], en die [[Demokratiese Republiek van die Kongo]]; die vise-presidente van [[Seychelle]], [[Ghana]] en [[Burundi]]; die president van die nasionale vergadering van [[Gaboen]]; en die voorsitter van die Afrika Unie-kommissie.<ref>{{cite web|url=http://allafrica.com/stories/200911091294.html|title=Liberia: President Highlights Benefits From China At Fourth Ministerial FOCAC Conference|date=9 November 2009|publisher=|accessdate=23 Augustus 2017|via=AllAfrica}}</ref> Chinese minister van buitelandse sake, Yang Jiechi en minister van handel, Chen Deming, het 'n afvaardiging gelei om die vergadering by te woon.<ref>http://news.xinhuanet.com/english/2009-10/27/content_12341880.htm</ref><ref>http://news.xinhuanet.com/english/2009-11/08/content_12411216.htm</ref><ref>http://news.xinhuanet.com/english/2009-11/10/content_12420444.htm</ref> Lae-rente lenings van VS$ 10 miljard is op 9 November 2009 aangekondig. Die lenings van VS$ 5 miljard wat aangekondig en geïmplementeer is op die 2006-beraad in Beijing, verdubbel. 'n Spesiale lening van 1 miljard Amerikaanse dollar vir klein en mediumgrootte Afrika-ondernemings is ook gestig. China het ook aangekondig dat agt nuwe beleidsmaatreëls wat daarop gemik is om die [[Afrika-China verhoudinge]] te versterk, "meer gefokus is op die verbetering van mense se lewensbestaan".<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/11/08/AR2009110818002.html|title=China pledges $10 billion in low-cost loans to Africa |author=Barney Jopson, Jamil Anderlini |date=Nov 9, 2009 |publisher=[[The Washington Post]]}}</ref> Wen het aangekondig dat China die skuld van sommige van die armste Afrika-lande sal afskryf. Hy het gesê China sal 100 nuwe skoon-energie-projekte op die vasteland bou wat [[sonkrag]], [[biogas]] en klein hidrokrag insluit, en geleidelik laer doeaneregte op 95 persent van die produkte van Afrika-state met wie dit diplomatieke bande het, verlaag. Hy het ook gesê dat China 100 gesamentlike demonstrasieprojekte in wetenskaplike en tegnologiese navorsing sal onderneem, 100 Afrika-postdoktorale stydente sal ontvang om wetenskaplike navorsing in China te doen en hulle te help om hul tuislande terug te keer en te dien. Die aantal demonstrasiesentrums van landboutegnologie wat deur China in Afrika gebou is, sal verhoog word na 20, 50 landbou tegnologie spanne sal na Afrika gestuur word en 2 000 landboutegnologiepersoneel sal vir Afrika opgelei word om Afrika se vermoë om voedselveiligheid te verseker, te versterk. China sou ook mediese toerusting en anti-[[malaria]] materiale ter waarde van 500 miljoen yuan skenk aan die 30 hospitale en 30 malariavoorkomings- en behandelingsentrums wat deur China gebou word, en 3 000 dokters en verpleegsters vir Afrika oplei. Wen het verder gesê dat China 50 China-Afrika-vriendskapskole sou bou en 1 500 skoolhoofde en onderwysers vir Afrika-lande sou oplewer en die aantal Chinese regeringstoekennings na Afrika tot 5 500 teen 2012 verhoog. China sou ook altesaam 20 000 professionele persone van verskillende velde oplei vir Afrika oor die daaropvolgende drie jaar.<ref>{{cite web |url=http://www.china.org.cn/world/2009-11/09/content_18849890.htm |title=Full text of Wen's speech at 4th Ministerial Conference of FOCAC - China.org.cn |website=www.china.org.cn |access-date=23 Augustus 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918125420/http://www.china.org.cn/world/2009-11/09/content_18849890.htm |archive-date=18 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die hoof van die Verenigde Nasies se voedselagentskap, ''World Food Program'', uitvoerende direkteur Josette Sheeran, het die forum se rol in voedselsekuriteit, landbou en infrastruktuur in Afrika geprys.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=32896&Cr=wfp&Cr1=america|title=UN News - Head of UN agency applauds China-Africa forum’s commitment on food security|first=United Nations News Service|last=Section|date=9 November 2009|website=UN News Service Section|accessdate=23 Augustus 2017}}</ref> == 2012, Beijing, China == Die vyfde ministeriële konferensie van die FOCAC is op 19 tot 20 Julie 2012 in Beijing, China gehou. == 2015, Johannesburg, Suid-Afrika == Die tweede FOCAC-beraad en sesde ministerkonferensie is op 4 tot 5 Desember 2015 in [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]], gehou.<ref>http://www.saiia.org.za/news/focac-background-and-2015-focus-priorities</ref> Een van die uitkomste van die Johannesburg-byeenboms was die Toegang tot Satelliet-TV vir 10 000 Afrika Dorpies-program. == 2018, Beijing, China == [[Lêer:FOCACBeijing2018.jpg|duimnael|Afrika-vlae by 'n FOCAC-vergaderinglokaal in Beijing, September 2018]] Van 26 Junie tot 10 Julie 2018 was daar China-Afrika-Forum vir Verdediging en Sekerheid in Beijing plaas. Na die byeenkoms kom militêre verteenwoordigers van 49 Afrika state. Die doel van die byeenkoms was die uitbou van 'n "omvattende strategiese venootskap" tussen China en Afrika.<ref>Deutsche Welle (www.dw.com)=https://www.dw.com/de/china-l%C3%A4dt-afrikas-armeechefs-zum-tee/a-44404397 China lädt Afrikas Armeechefs zum Tee (DW) 26.06.2018 (Duits)</ref><ref>Deutsche Welle (www.dw.com) =https://www.dw.com/de/china-will-milit%C3%A4rbeziehungen-zu-afrika-ausbauen/a-44603118 China will Militärbeziehungen zu Afrika ausbauen (DW) 10.07.2018 (Duits)</ref> Die derde FOCAC-spitsberaad en die sewende ministerkonferensie het op 3 en 4 September 2018 in Beijing plaasgevind. China se president Xi Jinping kondig aan dat in die volgende drie jaar VS$ 60 miljard in die vorm van skenkings, lae-rente lenings en beleggings beskikbaar gestel gaan word. China is gefokus om te belê in die infrastruktuur, verbeterde handelsvoorwaardes, uitgeboude nywerheidsbasis in Afrika, onderwys vir jong Afrikane en militêre hulp.<ref>Matthias Müller, China umgarnt Afrika mit Milliarden (NZZ) Sammelwerk=Neue Zürcher Zeitung, Datum=2018-09-04,ISSN=0376-6829 Online=https://www.nzz.ch/international/china-umgarnt-afrika-mit-milliarden-ld.1416905 (Duits) Besoek=2018-12-28</ref><ref>Deutsche Welle (www.dw.com) url=https://www.dw.com/de/afrika-passagier-china-zug-focac-wirtschaftshilfe-gipfel-seidenstrasse-xi-jinping-taiwan-handel/a-45359502 =Afrika - nur Passagier im China-Express? (DW) 05.09.2018 Besoek 2018-12-28 (Duits)</ref> ==2021, Dakar, Senegal en Beijing, China== As gevolg van die [[Covid-19-pandemie|COVID-19-pandemie]] is die 2021-vergadering aanlyn gehou via videoskakel, met deelnemers in [[Dakar]] en Beijing.   Dit het gesondheidsdiplomasie beklemtoon, hoewel dit voortgegaan het om ook politieke en sekuriteitsamewerking te beklemtoon, veral 'n kuberveiligheid en ondersteuning vir Afrika polisiemagte.<ref> Shinn, David H.; Eisenman, Joshua (2023). China's Relations with Africa: a New Era of Strategic Engagement. New York: Columbia University Press. {{ISBN|978-0-231-21001-0}}.</ref> Volgens die aksieplan wat op die beraad gevolg het, het die Afrikalande en China daartoe verbind om parlementêre dialoog te verhoog deur die uitruil tussen die Nasionale Volkskongres van China en die Nasionale Komitee van die Chinese Volk se Politieke Konsultatiewe Konferensie en die verskillende nasionale Afrika-parlemente, die Pan- Afrika-parlement, en die Afrika-parlementêre Unie.<ref> Shinn, David H.; Eisenman, Joshua (2023). China's Relations with Africa: a New Era of Strategic Engagement. New York: Columbia University Press. {{ISBN|978-0-231-21001-0}}.</ref> ==2024, Beijing, China== Die beraad is van 4 tot 6 September 2024 in Beijing gehou.<ref name="t398">{{cite web | title=2024年中非合作论坛峰会将于9月4日至6日在北京举行 | website=2024年中非合作论坛峰会 | date=2024-08-12 | url=https://2024focacsummit.mfa.gov.cn/kms/202408/t20240812_11471118.htm | language=zh | access-date=2024-09-01}}</ref> Om die beraad te bevorder, het China van 24 tot 26 Julie die 7de China-Afrika-volksforum en China-Afrika-jeugleiersforum in [[Changsha]] aangebied, en die China-Afrika-mediasamewerkingsforum in Beijing op 21 Augustus.<ref name="c754">{{cite web | title=第七届中非民间论坛、第七届中非青年领导人论坛在湖南举行——凝聚共筑高水平中非命运共同体的民间力量 | website=2024年中非合作论坛峰会 | date=2024-08-23 | url=https://2024focacsummit.mfa.gov.cn/pthd/202408/t20240823_11478986.htm | language=zh | access-date=2024-09-01}}</ref> Hierdie keer sal Chinese en Afrika-leiers bespreek en saamwerk rondom die tema van "Vat hande om modernisering te bevorder en 'n hoëvlak Chinees-Afrika-gemeenskap van bestemming te bou".<ref name="h949">{{cite web | title=外交部就习近平主席出席2024年中非合作论坛峰会开幕式并举行相关活动向中外媒体吹风__中国政府网 | website=中国政府网_中央人民政府门户网站 | date=2024-08-23 | url=https://www.gov.cn/lianbo/fabu/202408/content_6970264.htm | language=zh | access-date=2024-09-01}}</ref> Hierdie forum is ook die grootste binnelandse diplomatieke geleentheid wat die afgelope jare deur China georganiseer is en deur die grootste aantal buitelandse leiers bygewoon is.<ref name="p437">{{cite web | title=携手推进现代化，共筑高水平中非命运共同体 - 求是网 | website=求是网 - 思想建党 理论强党 | date=2024-08-25 | url=http://www.qstheory.cn/qshyjx/2024-08/25/c_1130195336.htm | language=zh | access-date=2024-09-01}}</ref> == Verdere leeswerk == Ian Taylor, ''The Forum on China-Africa Cooperation (FOCAC)'' London: Routledge, 2012. {{ISBN|978-0-415-62851-8}}. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{en-vertaal|Forum on China–Africa Cooperation}} {{Normdata}} [[Kategorie:Internasionale betrekkinge]] 0sezg2v6c24j3k86b6d7hqcx9iu061y 0 248249 2891755 2142486 2026-04-09T08:19:46Z Dumbassman 62009 2891755 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Reagan Wilson | Beeld = Reagan Wilson Blood Mania.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1947|3|6}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{SDEO|2026|3|20|1947|3|6}} | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0933999 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Reagan Wilson''' (6 Maart 1947 – 20 Maart 2026) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente ''Blood Mania'' (1970) en ''Running with the Devil'' (1973), en in die televisiereeks ''The Big Valley'' (1965). == Filmografie == === Rolprente === * 1970: ''Blood Mania'' * 1973: ''Running with the Devil'' === Televisiereekse === * 1965: ''The Big Valley'' === Televisierolprente === * 1969: ''The Johnny Carson Special'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0933999|Reagan Wilson}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Wilson, Reagan}} [[Kategorie:Geboortes in 1947]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] 1djwnswuej33casstve77v46aie4kf5 0 252072 2891626 2860720 2026-04-08T12:44:04Z Jcb 223 2891626 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Eliezer Wiesel | bynaam = | beeld = ELIE WIESEL (5112581267).jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Wiesel in 1998 | geboortenaam = | geboortedatum = [[30 September]] [[1928]] | geboorteplek = Sighet, Maramureș, [[Roemenië]] | sterfdatum = [[2 Julie]] [[2016]] (op 87) | sterfteplek = [[Manhattan]], [[New York Stad]], [[New York (deelstaat)|New York]], [[Verenigde State van Amerika]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} | beroep = Skrywer | ander = | bekend = Elie Wiesel | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Eliezer Wiesel''' ([[Hebreeus]]: אֱלִיעֶזֶר וִיזֶל ''ʾĔlîʿezer Vîzel'';<ref>[https://www.teachingbooks.net/pronounce.cgi?aid=76 uitspraak] by TeachingBooks.net</ref><ref>{{cite web |url=https://www.loc.gov/nls/about/organization/standards-guidelines/uvwx/ |title=NLS Other Writings: Say How, U-X |website=National Library Service for the Blind and Physically Handicapped (NLS) - Library of Congress |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030141405/http://www.loc.gov/nls/about/organization/standards-guidelines/uvwx/ |archive-date=30 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=13 April 2019 }}</ref> [[30 September]] [[1928]] – [[2 Julie]] [[2016]]) was 'n [[Roemenië|Roemeens]]gebore Amerikaanse [[Jood]], skrywer, professor, politieke aktivis, [[Nobelprys]]ontvanger en [[Holocaust]]oorlewende. Hy was die skrywer van 57 boeke, merendeels in Frans en Engels, insluitende ''Night'', 'n werk gebaseer op sy ervaring as gevangene in die [[Auschwitz]]- en [[Buchenwald]]-[[konsentrasiekamp]]e.<ref name=AP>{{cite news |url=http://msnbc.msn.com/id/10879079/ |title=Winfrey selects Wiesel's 'Night' for book club |agency=Associated Press |date=16 Januarie 2006 |accessdate=17 Mei 2011}}</ref> Tesame met sy skryfwerk was hy ook professor van Lettere en Wysbegeerte aan Boston-universiteit, welke die Elie Wiesel Sentrum vir Joodse Studies gestig het. Hy was betrokke by Joodse bewegings en het bygedra om die Holocaust Gedenkmuseum van die Verenigde State in Washington, D.C. te stig. Wat sy politieke aktiwiteite betref het hy ook veldtogte gehou vir die slagoffers van onderdrukking in plekke soos [[Nicaragua]], [[Kosovo]], en oorloggeteisterde [[Darfoer]] in [[Soedan]]. Hy het in die openbaar die 1915 [[Armeense volksmoord]] veroordeel en 'n sterk verdediger van menseregte gedurende sy leeftyd gebly. Hy is beskryf as "die belangrikste Jood in Amerika" deur die ''[[Los Angeles Times]]''.<ref name=dss/> Die [[Nobelprys vir Vrede]] is in 1986 aan Wiesel toegeken, by welke geleentheid die Noorweegse Nobelkomitee hom 'n "boodskapper aan die mensdom" genoem het en dat Wiesel, deur sy stryd om vrede te maak met "sy eie persoonlike ondervindinge van totale vernedering en die uiterste minagting vir menslikheid soos ten toon gestel is in [[Adolf Hitler]] se doodskampe", sowel as sy praktiese werk in vredesake 'n boodskap "van vrede, versoening en menslike waardigheid" aan die mensdom gelewer het.<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/peace/laureates/1986/press.html |title=The Nobel Peace Prize for 1986: Elie Wiesel |date=14 Oktober 1986 |access-date=17 Mei 2011 |publisher=Nobelprize.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20080706110359/http://nobelprize.org/peace/laureates/1986/press.html |archive-date=6 Julie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hy was 'n stigterslid van die New York Menseregte-stigting en het deur sy leeftyd daarby betrokke gebly.<ref>{{cite web | url=https://humanrightsfoundation.org/about/board-and-international-council/elie-wiesel | title=Elie Wiesl | work=Human Rights Foundation | accessdate=2 Julie 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170118043741/https://humanrightsfoundation.org/about/board-and-international-council/elie-wiesel | archivedate=2017-01-18 |url-status=dead | df=mdy-all }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=2414947&CategoryId=10717 | title=Human Rights Foundation Lauds OAS Discussion on Venezuela | work=Latin American Herald Tribune | accessdate=3 Julie 2016 | archive-date=25 Junie 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160625133259/http://laht.com/article.asp?ArticleId=2414947&CategoryId=10717 | url-status=dead }}</ref> == Vroeë lewe en familie == [[Lêer:Eli wiesel house in sighet01.jpg|duimnael|regs|Die huis waarin Wiesel gebore is in Sighet]] Elie Wiesel is gebore in Sighet, Maramureș, in die [[Karpate|Karpatiese gebergtes]] in [[Roemenië]].<ref name="kirjasto.sci.fi">{{cite web |url=http://www.kirjasto.sci.fi/wiesel.htm |title=Elie Wiesel |website=kirjasto |first=Petri |last=Liukkonen |publisher=Kuusankoski openbare bilioteek |location=Finland |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100107170206/http://www.kirjasto.sci.fi/wiesel.htm |archivedate=7 Januarie 2010 |df=mdy-all }}</ref> Sy ouers was Sarah Feig en Shlomo Wiesel. Wiesel het drie susters gehad — sy ouer susters Beatrice en Hilda en 'n jonger suster genaamd Tzipora. Beatrice en Hilda het die [[Tweede Wêreldoorlog]] oorleef en is met Wiesel herenig by 'n Franse kinderhuis. Hulle het uiteindelik na [[Noord-Amerika]] geïmmigreer, met Beatrice wat na [[Montreal]], [[Quebec]], [[Kanada]] getrek het. Sy suster Tzipora en sy ouers Shlomo en Sarah het egter nie die [[Holocaust]] oorleef nie. == Gevangesetting gedurende die Holocaust == [[Lêer:Buchenwald Slave Laborers Liberation.jpg|duimnael|regs|[[Buchenwald]] konsentrasiekamp, foto geneem op 16 April 1945, vyf dae na die bevryding van die kamp. Wiesel is in die tweede ry van onder, sewende van links af, langs die stapelpos.<ref>{{cite web |url=http://www.ushmm.org/wlc/en/media_ph.php? |title=Elie Wiesel — Photograph |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130719083643/http://www.ushmm.org/wlc/en/media_ph.php |archive-date=19 Julie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>]] Duitsland het [[Hongarye]] in Maart 1944 ingeneem, wat die ''Holocaust'' na die land uitgebrei het.<ref> Na die [[Tweede Weense Toekenning]] in 1940 is die dorpie Sighet (Máramarossziget) teruggegee aan die Koninkryk van Hongarye.</ref> Wiesel was op die stadium vyftien jaar oud en is saam met sy gesin en die res van die dorp se Joodse bevolking in een van die twee interneringskampe wat in Máramarossziget (Sighet) opgestel is geplaas synde die dorp waarin Wiesel gebore en grootgemaak is. Wiesel se indentifikasienommer was "A-7713" en dit is op sy linkerarm [[Tatoeëermerk|getatoeëer]].<ref>{{cite web |url=http://www.nobelpeacelaureates.org/pdf/elem_EliezerWiesel.pdf|title=Eliezer Wiesel, 1986: Not caring is the worst evil |publisher=Nobel Peace Laureates}}</ref><ref>{{cite news |publisher=TIME |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,141324,00.html |title=Author, Teacher, Witness |last=Kanfer |first=Stefan |date=22 Junie 2001 |access-date=17 Mei 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120710061616/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,141324,00.html |archive-date=10 Julie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die kamp was op 11 April 1945 deur die [[Amerikaanse Leër]] bevry, net toe die geïnterneerde persone verplaas sou word van [[Buchenwald]] af.<ref>Sien die rolprent ''"Elie Wiesel Goes Home"'', waarvan Judit Elek die regisseur van was en wat vertel is deur [[William Hurt]].{{ISBN|1-930545-63-0}}</ref> ==Na-oorlogse skrywersloopbaan== ===Frankryk=== Na die einde van die Tweede Wêreldoorlog en Wiesel se bevryding het hy die verskuiwing van 1&nbsp;000 kinderoorlewendes van Buchenwald na Ecouis, Frankryk, meegemaak waar die '' Œuvre de secours aux enfants'' (OSE) 'n rehabilitasiesentrum opgestel het. Wiesel het daarna aangesluit by 'n kleiner groep van negentig tot honderd seuntjies van ortodokse huise wat kosher geriewe asook 'n hoër vlak van religieuse nakoming verlang het. Daar is vir hulle gesorg in 'n huis in Ambloy wat onder beheer van Judith Hemmendinger gestaan het. Die huis is weldra na Taverny geskuif en is tot 1947 bedryf.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=PJ4ANr2oLpwC&pg=PA49|title=The Buchenwald Child: Truth, Fiction, and Propaganda|first=William John|last=Niven|publisher=Harvard University Press|year=2007|isbn=1571133399|page=49}}</ref><ref name=ami>Schmidt, Shira, and Mantaka, Bracha. "A Prince in a Castle". ''Ami'' tydskrif, 21 September 2014, bl. 136-143.</ref> Daarna het Wiesel na Parys gereis waar hy [[Frans]] geleer het en letterkunde, filosofie en sielkunde studeer het aan die Sorbonne. Hy het lesings deur die filosoof [[Martin Buber]] en die [[Eksistensialisme|eksistensialis]] [[Jean-Paul Sartre]] aangehoor en sy aande spandeer deur die werke van [[Fjodor Dostojefski]], [[Franz Kafka]], en [[Thomas Mann]] te lees.<ref name=Snodgrass/> Teen die tyd dat hy negentien was het hy begin werk as 'n joernalis en in Frans geskryf, terwyl hy ook in [[Hebreeus]] onderrig gegee het en gewerk het as 'n koormeester.<ref>{{cite book |title=Student Companion to Elie Wiesel |publisher=Greenwood Press |location=Westport, Conn. |first=Sanford V. |last=Sternlicht |year=2003 |page=7 |isbn=0-313-32530-8}}</ref> Hy het vir sowel Israeli as Franse koerante geskryf, insluitende ''Tsien in Kamf'' (in [[Jiddisj]]).<ref name=Snodgrass>Snodgrass, Mary Ellen. ''Beating the Odds: A Teen Guide to 75 Superstars Who Overcame Adversity'', ABC CLIO (2008) pp. 154–156</ref> Wiesel het vir tien jaar na die oorlog geweier om enigiets te skryf oor, of sy ondervindinge te deel betreffende sy ondervindinge tydens die ''Holocaust''. Hy het dit in heroorweging begin bring na 'n vergadering met die Franse outeur [[François Mauriac]], wat in 1952 die Nobelprys in Literatuur gewen het en uiteindelik een van Wiesel se nouste vriende sou word. Mauriac was 'n toegewyde Christen en het in die Franse Weerstandsbeweging geveg. Hy het Wiesel vergelyk met "Lasarus van Bethanië wat opstaan uit die dood", en het in Wiesel se gepynigde oë "die dood van God in die siel van 'n kind gesien".<ref>Fine, Ellen S. ''Legacy of Night: The Literary Universe of Elie Wiesel'', State Univ. of New York Press (1982) bl. 28</ref><ref>Wiesel, Elie. ''Night'', Hill and Wang (2006) bl. ix</ref> Mauriac het Wiesel oortuig om te begin skryf oor sy hartverskeurende ondervindinge.<ref name=Snodgrass/> Wiesel het eerste die 900 bladsye lange [[memoires]] ''Un di velt hot geshvign'' (''En die Wêreld Het Geswyg'') in [[Jiddisj]] geskryf, wat later in verkorte vorm in [[Buenos Aires]] gepubliseer is.<ref>{{cite journal|author=Naomi Seidman|title=Elie Wiesel and the Scandal of Jewish Rage|journal=Jewish Social Studies|volume= 3:1 |date=Fall 1996|page= 5}}</ref> Wiesel het in 1955 'n verkorte weergawe van die manuskrip in Frans geskryf onder die titel, ''La Nuit''. Dit is in 1960 in Engels vertaal onder die titel ''Night''.<ref>{{cite web|url=http://www.beneaththecover.com/2008/02/25/elie-wiesel-and-the-holocaust/|work=Beneath The Cover|accessdate=29 Augustus 2012|title=Elie Wiesel and the Holocaust|author=Andrew Grabois|date= 25 Februarie 2008|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080430161253/http://www.beneaththecover.com/2008/02/25/elie-wiesel-and-the-holocaust/|archivedate= 30 April 2008|df=mdy-all}}</ref> Daar is slegs 'n paar kopieë van die boek verkoop na publikasie daarvan, maar dit het steeds die aandag van resensente getrek, wat gelei het tot televisie onderhoude en vergaderings met literêre figure soos Saul Bellow. Nadat dit in gewildheid toegeneem het is ''Night'' weldra in 30 tale vertaal, met tien miljoen eksemplare wat in die [[VSA]] alleen verkoop is. Op een stadium het die rolprentregisseur [[Orson Welles]] dit oorweeg om die boek vir 'n rolprent aan te pas, maar Wiesel het geweier omrede hy van mening was dat sy memoires se betekenis verlore sou gaan indien dit vertel is sonder die stiltes tussen-in sy woorde.<ref>{{cite web |last=Ravitz |first=Jessica |url=http://www.sltrib.com/faith/ci_3864884 |title=Utah Local News – Salt Lake City News, Sports, Archive – The Salt Lake Tribune |publisher=Sltrib.com |date=27 Mei 2006 |access-date=14 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103133816/http://www.sltrib.com/faith/ci_3864884 |archive-date=3 November 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[Oprah Winfrey]] het die boek in 2006 vir haar boekklub gekies. == Verenigde State == In 1955 het Wiesel na [[New York Stad]] verhuis as 'n buitelandse korrespondent vir die Israelse dagblad, ''Yediot Ahronot''. In 1969 het hy met die Oostenryker Marion Erster Rose getrou. Sy sou uiteindelik baie van sy boeke vertaal. Hulle het 'n seun genaamd ''Shlomo Elisha Wiesel'' gehad wat vernoem is na Wiesel se vader.<ref name="Telushkin, Joseph pp.190">Telushkin, Joseph. ''"Rebbe"'', bladsye. 190–191. HarperCollins, 2014.</ref> [[Lêer:Elie Wiesel (1987) by Erling Mandelmann - 2.jpg|duimnael|upright|Wiesel in 1987]] Wiesel sou voortgaan om meer as veertig boeke in die VSA te skryf. Die meeste daarvan is nie-fiksie '' Holocaust literatuur'' en [[roman]]s. As outeur is 'n aantal literêre pryse aan hom toegeken. Sy boeke word as van die belangrikste werke in die beskrywing van die Holocaust, wat vanuit 'n hoogs persoonlike perspektief geskryf is, beskou. As gevolg daarvan het verskeie geskiedkundiges Wiesel daarmee gekrediteer dat hy aan die term [[Holocaust]] sy huidige betekenis en gedaante gegee het, alhoewel hy nie gevoel het dat die woord op genoegsame wyse die geskiedkundige gebeurtenis omvat en vergestalt nie.<ref>Wiesel:1999, 18.</ref> In 1975 was hy medestigter van die tydskrif ''Moment'' saam met die skrywer Leonard Fein. Daar word gesê dat die 1979 boek en toneelstuk ''The Trial of God'' gebaseer is op Wiesel se werklike ondervindinge in Auschwitz en sy getuienis van drie sterwende Jode wat 'n regsaksie teen God voer onder die beskuldiging dat God onderdrukkend teenoor die Jode optree. Wiesel het homself as 'n [[agnostikus]] beskryf.<ref>{{cite book|title=And the Sea Is Never Full: Memoirs, 1969–|first=Elie|last=Wiesel|year=2000|publisher=Random House Digital, Inc.|quote=Some of the questions: God? 'I'm an agnostic.' A strange agnostic, fascinated by mysticism.|isbn=978-0-8052-1029-3}}</ref> Wiesel het ook 'n rol gespeel in die aanvanklike sukses van ''The Painted Bird'' deur Jerzy Kosinski, voor onthullings dat die boek fiksioneel is in die opsig dat dit voorgestel is as Kosinski se ware ondervindinge.<ref name="BN">{{cite web|title=The Painted Bird [NOOK Book]|url=http://www.barnesandnoble.com/w/painted-bird-jerzy-n-kosinski/1101317543?ean=9780802195753|website=Barnes and Noble|accessdate=9 September 2014}}</ref><ref name="NF">{{cite book |first=Norman G. |last=Finkelstein |url= |title=The Holocaust Industry |publisher=Verso |page=56 |isbn= }}</ref> Wiesel het twee volumes memoires gepubliseer. Die eerste was ''All Rivers Run to the Sea'', wat in 1994 gepubliseer is en sy lewe tot 1969 dek. Die tweede, getiteld ''And the Sea is Never Full,'' is in 1999 gepubliseer en dek die jare 1969 tot 1999.<ref>[https://www.nytimes.com/books/00/01/02/reviews/000102.02carrolt.html ''And the Sea Is Never Full''], ''New York Times'' book review, 2 Januarie 2000</ref> == Afsterwe == Wiesel het op die oggend van 2 Julie 2016 in sy huis in [[Manhattan]] op die ouderdom van 87 beswyk.<ref> name="NYT"</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/us-news/2016/jul/02/elie-wiesel-nobel-winner-holocaust-survivor-dies |title=Elie Wiesel, Nobel winner and Holocaust survivor, dies aged 87 |last=Yuhas |first=Alan |date=2 Julie 2016 |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=2 Julie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190528122017/https://www.theguardian.com/us-news/2016/jul/02/elie-wiesel-nobel-winner-holocaust-survivor-dies |archive-date=28 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.haaretz.com/israel-news/1.575072 |title=Elie Wiesel, Nobel Peace Prize laureate and renowned Holocaust survivor, dies at 87 |newspaper=Haaretz |first=Ronen |last=Shnidman |date=2 Julie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171119064218/https://www.haaretz.com/israel-news/1.575072 |archive-date=19 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeins]]e senator van [[Utah]], [[Orrin Hatch]], het 'n huldeblyk aan Wiesel op die vloer van die Amerikaanse senaat die week daarna gelewer: "Met Elie se heengaan het ons 'n baken van menslikheid en hoop verloor. Ons het 'n menseregte-held en 'n uitblinker van [[Holocaust]]literatuur verloor."<ref>[http://www.weeklystandard.com/orrin-hatch-pays-tribute-to-elie-wiesel/article/2003215 "Orrin Hatch Pays Tribute to Elie Wiesel"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180619035923/https://www.weeklystandard.com/orrin-hatch-pays-tribute-to-elie-wiesel/article/2003215 |date=19 Junie 2018 }}, ''The Weekly Standard'', 8 Julie 2016</ref> In 2018 is anti-semitiese graffiti op die huis gevind waar Elie Wiesel gebore is.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-45072951 |title=Anti-semitic graffiti on Auschwitz survivor Elie Wiesel's house - BBC News |publisher=Bbc.com |date=4 Augustus 2018 |access-date=5 Augustus 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717074518/https://www.bbc.com/news/world-europe-45072951 |archive-date=17 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Toekennings en eerbewyse == * Prix de l'Université de la Langue Française (Prix Rivarol) vir ''Die Dorp Buite die Muur'', 1963.<ref name="Elie Wiesel's Secretive Texts">{{cite book |last=Davis |first=Colin |url= |title=Elie Wiesel's Secretive Texts |location=Gainesville, FL |publisher=University Press of Florida |year=1994 |isbn=0-8130-1303-8 }}</ref> * Nasionale Joodse Boekeraad-toekenning vir ''Die Dorp Buite die Muur'', 1963.<ref name="Elie Wiesel's Secretive Texts"/> * Ingram Merrill Stigting-prys, 1964.<ref name="ushmm.org">{{cite web |title=Elie Wiesel Timeline and World Events: From 1952 |work=Holocaust Encyclopedia |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |url=http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10007201 |access-date=4 Februarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713134921/https://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10007201 |archive-date=13 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * Prix Médicis vir '''n Bedelaar in Jerusalem'', 1968.<ref name="Elie Wiesel's Secretive Texts"/> * Joodse Erfenis Toekenning, Haifa Universiteit, 1975.<ref name="ushmm.org"/> * Holocaust Gedenkprys, New York Stigting van Kliniese Sielkunde, 1975.<ref name="ushmm.org"/> * S.Y. Agnon Medalje, 1980.<ref name="ushmm.org"/> * Jabotinsky Medalje, Israelse Staat, 1980.<ref name="ushmm.org"/> * Prix Livre Inter, Frankryk, vir ''Die Testament'', 1980.<ref name="Elie Wiesel's Secretive Texts"/> * Groot Prys in Literatuur van die Stad van Parys vir ''Die Vyfde Seun'', 1983.<ref name="Elie Wiesel's Secretive Texts"/> * Kommandeur in die Franse [[Erelegioen]], 1984.<ref name="Elie Wiesel's Secretive Texts"/> * V.S.A. Kongressionele Gouemedalje, 1984.<ref>[https://web.archive.org/web/20110723055434/http://artandhistory.house.gov/house_history/goldMedal.aspx Congressional Gold Medal Recipients] (1776 to Present)</ref> * Vier vryheidstoekennnings vir die vryheid van aanbidding, 1985.<ref>{{Cite web|url=http://www.rooseveltinstitute.org/four-freedoms-awards|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150325223647/http://www.rooseveltinstitute.org/four-freedoms-awards|url-status=dead|title=Rooseveltinstitute.org|archivedate=25 Maart 2015}}</ref> * Medalje van Vryheid, 1986.<ref>{{Citation | last1 = Ferraro | first1 = Thomas | title = 12 Famous Immigrants Presented with Medal of Liberty | newspaper = St. Petersburg Times | date = 4 Julie 1986 | url = https://news.google.com/newspapers?id=p7gMAAAAIBAJ&sjid=amADAAAAIBAJ&pg=2936%2C2369392 | pages = 18A | accessdate = 5 Februarie 2012 }} </ref> * [[Nobelprys vir Vrede|Nobelpys vir Vrede]], 1986. * Offisier in die Franse [[Erelegioen]], 1990.<ref name=dss>[https://www.speakersla.com/season-archives/2002-03/wiesel.htm Distinguished Speaker Series], March 3, 2003</ref> * Presidensiële Vryheidsmedalje, 1992 * Niebuhr Medalje, Elmhurst kollege, [[Illinois]], 1995.<ref>{{cite web |title=The Niebuhr Legacy: Elie Wiesel |publisher=Elmhurst College |url=http://public.elmhurst.edu/collections/niebuhrlegacy/2607586.html |access-date=5 Februarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205214340/http://public.elmhurst.edu/collections/niebuhrlegacy/2607586.html |archive-date=5 Februarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * Groot Kruis in die Franse [[Erelegioen]], 2000.<ref>[https://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10007201 "ELIE WIESEL TIMELINE AND WORLD EVENTS: FROM 1952"], ''Holocaust Encyclopedia''</ref> * Orde van die Ster van Roemenië, 2002.<ref name="ushmm.org"/> * Man van die Jaar Toekenning, Tel Aviv Kunsmuseum, 2005.<ref name="ushmm.org"/> * Lig van Waarheid Toekenning, Internasionale Veldtog vir Tibet, 2005.<ref name="ushmm.org"/> * Ere Ridderskap, Verenigde Koninkryk, 2006. * Honorêre Besoekende Professor van Geesteswetenskappe, Rochester Kollege, 2008.<ref>{{cite web |url=http://www.christianchronicle.org/article2158505~Holocaust_survivor_honored |publisher=Christian Chronicle |title=Holocaust survivor honored |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20081003102219/http://www.christianchronicle.org/article2158505~Holocaust_survivor_honored |archive-date=3 Oktober 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * Nasionale Geesteswetenskappe Medalje, 2009.<ref>{{cite web |url=http://www.neh.gov/whoweare/nationalmedals.html |title=Winners of the National Humanities Medal and the Charles Frankel Prize |publisher=Web.archive.org |date=21 Julie 2011 |access-date=20 Februarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721054114/http://www.neh.gov/whoweare/nationalmedals.html |archive-date=21 Julie 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * Norman Mailer-prys, Lewenslange Prestasie, 2011. * Loebenberg Humanitariese Toekenning, Florida Holocaust Museum, 2012.<ref>{{cite web |url=https://www.flholocaustmuseum.org/events/to-life-annual-event.aspx |publisher=Florida Holocaust Museum |title=To Life: Celebrating 20 Years |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120207230401/https://www.flholocaustmuseum.org/events/to-life-annual-event.aspx |archive-date=7 Februarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * ''Kenyon Review'' Prys vir Literere Prestasie, 2012<ref>{{cite web |title=Kenyon Review for Literary Achievement |url=http://www.kenyonreview.org/programs/kenyon-review-award-for-literary-achievement/ |website=KenyonReview.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180109090416/https://www.kenyonreview.org/programs/kenyon-review-award-for-literary-achievement/ |archive-date=9 Januarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * Nadav Toekenning, 2012.<ref>{{cite web |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4303500,00.html |title=Elie Wiesel receives 2012 Nadav Award. Ynetnews. November 11, 2012 |publisher=Ynetnews.com |access-date=20 Februarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703080927/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4303500,00.html |archive-date=3 Julie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * S. Roger Horchow Toekenning vir Grootste Openbare Diens deur 'n Private Burger, 'n prys wat jaarliks uitgegee word deur Jefferson Toekennings vir Openbare Diens, 2013.<ref>{{cite web |url=http://www.jeffersonawards.org/pastwinners/national |title=National Winners – public service awards – Jefferson Awards.org |access-date=6 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714145641/http://www.jeffersonawards.org/pastwinners/national/ |archive-date=14 Julie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * John Jay Medalje vir Geregtigheid, John Jay Kollege, 2014.<ref>{{cite web|url=http://johnjay.jjay.cuny.edu/acalendar/EventList.aspx?view=EventDetails&eventidn=6912&information_id=18766&type=&syndicate=syndicate|title=John Jay Justice Award 2014|work=cuny.edu|access-date=13 April 2019|archive-date= 1 Februarie 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170201235814/http://johnjay.jjay.cuny.edu/acalendar/EventList.aspx?view=EventDetails&eventidn=6912&information_id=18766&type=&syndicate=syndicate|url-status=dead}}</ref> === Eregrade === Wiesel het meer as negentig eregrade van kolleges van regoor die wêreld ontvang.<ref>[http://www.newswise.com/articles/elie-wiesel-commencement-speaker "Elie Wiesel: Commencement Speaker"], ''Newswise'', 7 Mei 1999</ref> * Doktor van Lettere, Lehigh Universiteit, Bethlehem, Pennsilvanië, 1985.<ref>{{cite web |title=Honorary Degrees Going To 6 At Lehigh |publisher=The Morning Call |date=15 Mei 1985 |url=http://articles.mcall.com/1985-05-15/news/2471811_1_honorary-humane-letters-elie-wiesel |access-date=3 Februarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171101022713/http://articles.mcall.com/1985-05-15/news/2471811_1_honorary-humane-letters-elie-wiesel |archive-date=1 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * Doktor van Lettere, DePaul Universiteit, Chicago, Illinois, 1997.<ref>{{cite web |title=Presidents, premiers and peacemakers merit honorary degrees |publisher=DePaul-universiteit |url=http://distinctions.depaul.edu/Pages/honorarydegree.aspx |access-date=5 Februarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100609214505/http://distinctions.depaul.edu/Pages/honorarydegree.aspx |archive-date=9 Junie 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * Doktoraat, Seton Hall Universiteit, New Jersey, 1998.<ref>{{cite web |title=Honorary Degree Recipients |publisher=Seton Hall-universiteit |url=http://articles.baltimoresun.com/2005-04-17/news/0504160074_1_carroll-county-elie-wiesel-public-school |date=17 April 2005 |access-date=5 Februarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202014901/http://articles.baltimoresun.com/2005-04-17/news/0504160074_1_carroll-county-elie-wiesel-public-school |archive-date=2 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * Doktor van Lettere en Wysbegeerte, Michigan Staatsuniversiteit, 1999.<ref>{{cite web|url=http://hgar-srv3.bu.edu/web/elie-wiesel/search/results?query=name:46369&size=10|title=Results - Howard Gotlieb Archival Research Center|publisher=|accessdate=3 Julie 2016|archive-date=15 Augustus 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160815030943/http://hgar-srv3.bu.edu/web/elie-wiesel/search/results?query=name:46369&size=10|url-status=dead}}</ref> * Doktoraat, McDaniel Kollege, Westminster, Maryland, 2005.<ref>{{cite web |title=Convocation set tomorrow to honor Elie Wiesel |publisher=Baltimore Sun |url=http://www.shu.edu/events/commencement/honorary-degree-recipients.cfm |access-date=5 Februarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120428214021/http://www.shu.edu/events/commencement/honorary-degree-recipients.cfm |archive-date=28 April 2012 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> * Doktor van Lettere, Chapman Universiteit, 2005.<ref>{{cite web|last=Coker|first=Matt|title=Elie Wiesel Joins Chapman University, to Guide Undergrads Spring Semesters Through 2015|url=http://blogs.ocweekly.com/navelgazing/2010/08/elie_wiesel_joins_chapman_univ.php|work=OC Weekly|accessdate=28 Januarie 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103042543/http://blogs.ocweekly.com/navelgazing/2010/08/elie_wiesel_joins_chapman_univ.php|archivedate=3 November 2013|df=mdy-all}}</ref> * Doktor van Lettere, Dartmouth Kollege, 2006.<ref>{{cite journal | title = Elie Wiesel to Speak at Commencement | journal = Vox of Dartmouth | publisher = Dartmouth College | date = 15 Mei 2006 | url = http://www.dartmouth.edu/~vox/0506/0515/commencement.html | access-date = 13 April 2019 | archive-date = 7 Junie 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100607215713/http://www.dartmouth.edu/~vox/0506/0515/commencement.html | url-status = dead }}</ref> * Doktor van Lettere, Cabrini Kollege, Radnor, Pennsilvanië, 2007.<ref> {{cite journal | title = Message from the President | journal = Cabrini Magazine | volume = 4 | issue = 2 | page = 2 | publisher = Cabrini College | location = Pennsylvania | date = 22 Februarie 2007 | url = https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:g2jsRW9eWk8J:www.cabrini.edu/News-and-Events/~/media/Files/Magazine/07WinterMagazine.ashx+&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEESi5UHqlQEm0LChUbRQhgb1PRFhHjBlbU5uXRIanw-H_wlkPejvxBzgoiUhf8LzlQsVLRXb7XY55xLCTWR7yPKpchyd-9n-5DPneDQYWAIdb8bytyMfOHGdjqYtXG2DZebF2UGkS&sig=AHIEtbTeO1qSM1mxAIV9Aqc-Y8nEbKFpuQ&pli=1}} </ref> * Doktor van Lettere, Universiteit van Vermont, 2007.<ref>{{cite web |title=Elie Wiesel to Speak At UVM April 25, Receive Honorary Degree |publisher=Universiteit van Vermont |date=24 April 2007 |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=News&storyID=10390 |access-date=5 Februarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20011019123910/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=News |archive-date=19 Oktober 2001 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> * Doktor van Lettere en Wysbegeerte, Oakland-universiteit, [[Rochester]], [[Michigan]], 2007.<ref> {{cite web |title=OU to award Elie Wiesel honorary degree during lecture |publisher=Oakland-universiteit |date=2 Oktober 2007 |url=http://www.oakland.edu/news/?sid=34&nid=4191 |access-date=5 Februarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407103315/http://www.oakland.edu/news/?sid=34&nid=4191 |archive-date=7 April 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * Doktor van Lettere, Stadskollege van New York, 2008.<ref>{{cite web |title=ELIE WIESEL TO DELIVER INAUGURAL PRESIDENT'S LECTURE AT THE CITY COLLEGE OF NEW YORK |publisher=City College of New York |date=25 Maart 2008 |url=http://www1.ccny.cuny.edu/advancement/pr/ELIE-WIESEL-TO-DELIVER-INAUGURAL-PRESIDENTS-LECTURE-AT-THE-CITY-COLLEGE-OF-NEW-YORK.cfm |access-date=5 Februarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20081003100536/http://www1.ccny.cuny.edu/advancement/pr/ELIE-WIESEL-TO-DELIVER-INAUGURAL-PRESIDENTS-LECTURE-AT-THE-CITY-COLLEGE-OF-NEW-YORK.cfm |archive-date= 3 Oktober 2008 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> * Doktoraat, Tel Aviv-universiteit, 2008.<ref>{{cite web |title=Elie Wiesel and Martin J. Whitman Among Notable American Recipients of TAU's Highest Honor |publisher=American Friends of Tel Aviv-universiteit |date=20 Mei 2008 |url=http://www.aftau.org/site/News2?page=NewsArticle&id=7031 |access-date=5 Februarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128104132/http://www.aftau.org/site/News2?page=NewsArticle |archive-date=28 Januarie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> * Doktoraat, Weizmann Instituut, Rehovot, Israel, 2008.<ref>{{cite web |url=http://wis-wander.weizmann.ac.il/honorary-doctorates-of-the-weizmann-institute-of-science |title=Honorary Doctorates of the Weizmann Institute of Science |access-date=4 Februarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120125153730/http://wis-wander.weizmann.ac.il/honorary-doctorates-of-the-weizmann-institute-of-science |archive-date=25 Januarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * Doktor van Lettere, Bucknell-universiteit, Lewisburg, [[Pennsilvanië]], 2009.<ref> {{cite web |title = Honorary Degrees |publisher = Bucknell-universiteit |url = http://www.bucknell.edu/Documents/Commencement/Honary%20Degrees_Wiesel.pdf |accessdate = 5 Februarie 2012 |url-status=dead |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120802001644/http://www.bucknell.edu/Documents/Commencement/Honary%20Degrees_Wiesel.pdf |archivedate = 2 Augustus 2012 |df = mdy-all }}</ref> * Doktor van Lettere, Lehigh Universiteit, Bethlehem, [[Pennsilvanië]], 2010.<ref>{{cite web | title = 2010 honorary degree recipients announced | publisher = Lehigh-universiteit | date = 26 Maart 2010 | url = http://www4.lehigh.edu/news/newsarticle.aspx?Channel=%2FChannels%2FNews%3A+2010&WorkflowItemID=a5a6a73d-c3e6-4380-ba67-402257a7fa9b | accessdate = 3 Februarie 2012 | archive-date = 8 Augustus 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100808160523/http://www4.lehigh.edu/news/newsarticle.aspx?Channel=/Channels/News:+2010&WorkflowItemID=a5a6a73d-c3e6-4380-ba67-402257a7fa9b | url-status = dead }}</ref> * Doktor van Lettere, Washington Universiteit in St. Louis, 2011.<ref> {{cite web |title=Holocaust survivor, human rights activist Wiesel to deliver Commencement address |publisher=Washington-universiteit in St. Louis |date=5 April 2011 |url=http://news.wustl.edu/news/Pages/22126.aspx |access-date=5 Februarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160109062827/https://news.wustl.edu/news/Pages/22126.aspx |archive-date=9 Januarie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * Doktor van Lettere, Kollege van Charleston, 2011.<ref>[http://www.postandcourier.com/article/20110926/PC1602/309269940 "Nobel laureate Wiesel holds hope for future"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817060755/http://www.postandcourier.com/article/20110926/PC1602/309269940 |date=17 Augustus 2016 }}, ''The Post and Courier'', 26 Sept. 2011</ref> * Doktoraat, Universiteit van Warskou, 25 Junie 2012.<ref> {{cite web |title=Professor Elie Wiesel awarded the University of Warsaw Honorary Doctorate |publisher=Universiteit van Warskou |year=2012 |url=http://www.uw.edu.pl/en/page.php/news/wiesel.html |access-date=6 Julie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716234729/http://www.uw.edu.pl/en/page.php/news/wiesel.html |archive-date=16 Julie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * Doktoraat, Universiteit van Brits-Columbië, 10 September 2012.<ref>{{cite web | title = Nobel laureate Elie Wiesel receives UBC honorary degree | publisher = Universiteit van Brits-Columbië | year = 2012 | url = http://www.publicaffairs.ubc.ca/2012/09/10/nobel-laureate-elie-wiesel-receives-ubc-honorary-degree/ | accessdate = 10 September 2012 | archive-date = 13 September 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120913211528/http://www.publicaffairs.ubc.ca/2012/09/10/nobel-laureate-elie-wiesel-receives-ubc-honorary-degree/ | url-status = dead }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bibliografie == {{main|Bibliografie van Elie Wiesel}} * Berenbaum, Michael. ''The Vision of the Void: Theological Reflections on the Works of Elie Wiesel''. Middletown, CT: Wesleyan University Press, 1979. {{ISBN|0-8195-6189-4}} * {{cite book |last1=Burger |first1=Ariel |title=Witness: Lessons from Elie Wiesel's Classroom |date=2018 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |isbn=978-1328802699 |url=https://arielburger.com/witness-lessons-from-elie-wiesels-classroom/#description}} * {{cite web | last = Chighel | first = Michael | title = Hosanna! Eliezer Wiesel's Correspondence with the Lubavitcher Rebbe | medium = online book | date = 2015 | url = http://www.chighel.com/hosanna/ | access-date = 13 April 2019 | archive-date = 4 Maart 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304104957/http://www.chighel.com/hosanna/ | url-status = dead }} * {{cite web | last = Cockburn | first = Alexander | authorlink = Alexander Cockburn | title = Did Oprah Pick Another Fibber?: Truth and Fiction in Elie Wiesel's Night: Is Frey or Wiesel the Bigger Moral Poseur?| publisher =CounterPunch | date = 1 April 2006 | url = http://www.counterpunch.org/2006/04/01/truth-and-fiction-in-elie-wiesel-s-night-is-frey-or-wiesel-the-bigger-moral-poseur | accessdate = 2 Februarie 2012}} * Davis, Colin. ''Elie Wiesel's Secretive Texts''. Gainesville, FL: University Press of Florida, 1994. {{ISBN|0-8130-1303-8}} * {{cite video |people = Doblmeier, Martin |title = The Power of Forgiveness |medium = Documentary |publisher = Journey Films |location = Alexandria, VA |date = 2008 |url = http://www.thepowerofforgiveness.com/about/peopleinthefilm/wiesel.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20080908013631/http://www.thepowerofforgiveness.com/about/peopleinthefilm/wiesel.html |archive-date = 2008-09-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080908013631/http://www.thepowerofforgiveness.com/about/peopleinthefilm/wiesel.html |date=2008-09-08 }} * Downing, Frederick L. ''Elie Wiesel: A Religious Biography''. Macon, GA: Mercer University Press, 2008. {{ISBN|978-0-88146-099-5}} * Fine, Ellen S. ''Legacy of Night: The Literary Universe of Elie Wiesel''. New York: State University of New York Press, 1982. {{ISBN|0-87395-590-0}} * Fonseca, Isabel. ''Bury Me Standing: The Gypsies and Their Journey''. Londen: Vintage, 1996. {{ISBN|978-0-679-73743-8}} * {{cite journal| last = Friedman | first = John S. |url=http://www.theparisreview.org/interviews/2995/the-art-of-fiction-no-79-elie-wiesel| title=Elie Wiesel, The Art of Fiction No. 79| work=The Paris Review| date=Spring 1984 }} * {{cite web | last = Hitchens | first = Christopher | authorlink = Christopher Hitchens | title = Wiesel Words | publisher = The Nation | date = 1 Februarie 2001 | url = http://www.thenation.com/article/wiesel-words | accessdate = 3 Februarie 2012 }} * [https://web.archive.org/web/20110721022925/http://iefr.univ-artois.fr/spip.php?article46 Rota, Olivier. ''Choisir le français pour exprimer l'indicible. Elie Wiesel''], in {{Lang|fr|Mythe et mondialisation. L'exil dans les littératures francophones, Actes du colloque organisé dans le cadre du projet bilatéral franco-roumain « Mythes et stratégies de la francophonie en Europe, en Roumanie et dans les Balkans », programme Brâcuşi des 8–9 septembre 2005, Editura Universităţii Suceava}}, 2006, pp.47–55. Her-uitgereik in Sens, Des. 2007, pp.659–668. == Toesprake en onderhoude == {{Refbegin}} * [https://web.archive.org/web/20080914135645/http://www.jinsider.com/channel/39/top-jews/series/63/elie-wiesel.html Elie Wiesel Video Galery] * {{Citation | title = Nobel Peace Prize Winner Elie Wiesel Examines 'Building a Moral Society' in Ubben Lecture | publisher =DePauw-universiteit | date = 21 September 1989 | url = http://www.depauw.edu/news/index.asp?id=17914 | accessdate = 3 Februarie 2012}} * {{cite episode | title = Facing Hate with Elie Wiesel | url = http://billmoyers.com/content/facing-hate-with-elie-wiesel/ | series = Bill Moyers | airdate = 27 November 1991}} * {{cite web|title= Elie Wiesel Biography and Interview | website=www.achievement.org | date=29 Junie 1996 | publisher=American Academy of Achievement|url=https://www.achievement.org/achiever/elie-wiesel/#interview}} * [https://www.americanrhetoric.com/speeches/ewieselperilsofindifference.html "Perils of Indifference" toespraak deur Elie Wiesel], Washington, D.C., Transkripsie (soos gelewer), Oudio, Video, 12 April 1999. * [http://www.historyplace.com/speeches/wiesel.htm "Perils of Indifference" toespraak deur Elie Wiesel], Washington, D.C., Teks en oudio, 12 April 1999. * [http://www.uctv.tv/search-details.aspx?showID=6716 An Evening with Elie Wiesel]. Herman P. and Sophia Taubman Endowed Symposia in Jewish Studies. UCTV. 19 Augustus 2002 * {{Citation |last = Diamante |first = Jeff |title = Elie Wiesel on his beliefs |newspaper = The Star |location = Toronto |date = 29 Julie 2006 |url = https://www.thestar.com/Life/Religion/article/126609 |url-status=dead |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080602173852/http://www.thestar.com/Life/Religion/article/126609 |archivedate = 2 Junie 2008 |df = mdy-all }}. * [https://web.archive.org/web/20070607042953/http://www.ushmm.org/museum/exhibit/focus/antisemitism/voices/transcript/index.php?content=20070524 ''Voices on Antisemitism'' Onderhoud met Elie Wiesel] vanaf die [http://www.ushmm.org/ United States Holocaust Memorial Museum], 24 Mei 2007. * {{cite episode | title = 'We must not forget the Holocaust' | url = http://news.bbc.co.uk/today/hi/today/newsid_7616000/7616231.stm | series = Today (BBC Radio 4) | serieslink = Today (BBC Radio 4) | network = BBC | station = BBC Radio 4 | airdate = 15 September 2008}} * {{cite episode |title = A conversation with Elie Wiesel |url = http://www.charlierose.com/view/interview/10370 |series = Charlie Rose |serieslink = Charlie Rose (talk show) |network = PBS |airdate = 8 Junie 2009 |url-status=dead |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090613021629/http://www.charlierose.com/view/interview/10370 |archivedate = 13 Junie 2009 |df = mdy-all }} * {{cite episode | title = Unmasking Evil – Elie Wiesel, featuring Soledad O'Brien, 2009 | url = https://www.oslofreedomforum.com/speakers/elie-wiesel | series = Oslo Freedom Forum 2009 | serieslink = Oslo Freedom Forum | station = Oslo Freedom Forum | airdate = 2010}} * {{cite episode | title = Elie Wiesel on the Leon Charney Report (Segment) | url = https://www.youtube.com/watch?v=HhwmPIE4E78 | series = The Charney Report | serieslink = Leon Charney#The Charney Report | station = WNYE-TV | airdate = 2006}} * {{cite episode | title = Elie Wiesel on the Leon Charney Report | url = https://www.youtube.com/watch?v=W6UKnqxB9hA | series = The Charney Report | serieslink = Leon Charney#The Charney Report | station = WNYE-TV | airdate = 2006}} {{Refend}} == Eksterne skakels == {{Wikiquote}} {{Commons category}} * [http://www.eliewieselfoundation.org/ Die Elie Wiesel Stigting vir Humaniteit] * {{C-SPAN|eliewiesel}} * Biografie by [https://web.archive.org/web/20130121135305/http://www.eliewieselfoundation.org/eliewiesel.aspx Die Elie Wiesel Stigting vir Humaniteit] * Biografie by Die [https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1986/wiesel-bio.html Amptelike Webwerf van die Nobel-prys] * [http://nobel.bh.org.il/en/persona/wiesel-elie/ Elie Wiesel], Nobel Luminaries – Jewish Nobel Prize Winners, by die [https://www.bh.org.il/ Beit Hatfutsot-webblad van die Museum van die Joodse Mense] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Wiesel, Elie}} [[Kategorie:Amerikaanse akademici]] [[Kategorie:Amerikaanse aktiviste]] [[Kategorie:Amerikaanse Jode]] [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] [[Kategorie:Hongaarse Jode]] [[Kategorie:Hongaarse skrywers]] [[Kategorie:Roemeense Jode]] [[Kategorie:Mense in die Sjoa]] [[Kategorie:Wenners van die Nobelprys vir Vrede]] [[Kategorie:Geboortes in 1928]] [[Kategorie:Sterftes in 2016]] nhqw5s548jn854lqmb53b7gi6h21dg2 0 252214 2891752 2197380 2026-04-09T08:15:36Z Jcb 223 2891752 wikitext text/x-wiki [[File:Statue of Guido of Arezzo.jpg|thumb|upright|Standbeeld van Guido in Arezzo]] '''Guido van Arezzo''' (ook '''Guido Aretinus''', '''Guido Aretino''', '''Guido da Arezzo''', '''Guido Monaco''', '''Guido d'Arezzo''', of '''Guy van Arezzo''' ook '''Guy d'Arezzo''') (991/992 – na 1033) was 'n [[Italiaans]]e musiekteoretikus van die [[Middeleeue]]. Hy word beskou as die uitvinder van moderne [[Musieknotasie]], of [[Notebalk]]notasie, wat [[Neumatiese notasie]] vervang het. Sy teks, die ''[[Micrologus]]'', was die tweede mees verspreide verhandeling op musiek in die Middeleeue naas die skrywes van [[Boethius]]. == Lewe == Guido was 'n [[Benediktyn]]se [[monnik]] van die [[Italiaans]]e stadstaat [[Arezzo]]. Onlangse navorsing het sy ''Micrologus'' na 1025 of 1026 gedateer, aangesien Guido in 'n brief gekonstateer het dat hy vier-en-dertig was toe hy dit geskryf het,<ref name="Stuart Lyons Do-Re-Mi">Stuart Lyons, ''Horace's Odes and the Mystery of Do-Re-Mi with Full Verse Translation of the Odes''. Oxford: Aris & Phillips, 2007. {{ISBN|978-0-85668-790-7}}.</ref> en sy geboortedatum geag word as omstreeks 991 n.C. of 992 n.C. te wees. Sy vroeë loopbaan was spandeer by die [[Pomposa Abdy|Klooster van Pomposa]] by die [[Adriatiese See]]kus naby [[Ferrara]]. Terwyl hy daar was het hy opgelet hoe moeilik die sangers dit gevind het om die [[Gregoriaanse sang]] te onthou. Hy het vorendag gekom met 'n metode vir die onderrig van die sangers om liedere in 'n kort tyd te leer, en het vinnig regdeur Noord-Italië bekend geword. Hy het hom egter die vyandelikheid van die ander monnike by die klooster op die hals gehaal, wat hom daartoe beweeg het om na Arezzo te trek, welke oor geen abdy beskik het nie. Dit het egter oor 'n groot groep sangers in die katedraal beskik. [[Tedald (Biskop van Arezzo)|Biskop Tedald]] het Arezzo uitgenooi om hul opleiding waar te neem. Terwyl Hy in Arezzo was het hy nuwe tegnieke van onderrig ontwikkel, soos [[Notebalk]]notasie en die gebruik van die "ut–re–mi–fa–so–la" ([[Solfège|do–re–mi–fa–so–la]]) ([[mnemoniese solmisasie]]) tegniek. The ut–re–mi-fa-so-la lettergrepe is geneem van die aanvanklike lettergrepe van elke van die eerste ses half-lyne van die eerste strofe van die [[Himne]] ''[[Ut queant laxis]]''. Die teks daarvan word toegeskryf aan die Italiaanse monnik en geleerde [[Paul die Diaken|Paulus Diaconus]] (alhoewel die musikale lyn of 'n gemeenskaplike voorouer deel met die vroeëre musiek van [[Horace]] se "[[:la:s:Carmina (Horatius)/Liber IV/Carmen XI|Ode aan Phyllis]]" (''[[Odes (Horace)|Odes]]'' 4.11), opgeneem in die [[Montpellier]] manuskrip H425, of daarvan geneem kon gewees het).<ref name="Stuart Lyons Do-Re-Mi" /> [[Giovanni Battista Doni]] is bekend daarvoor dat hy die naam van die noot "Ut" (C) verander het na "Do" (in die "Do Re Mi ..." volgorde bekend as [[solfège]]).<ref name="McNaught"> {{cite journal | last = McNaught | first = W. G. | year = 1893 | title = The History and Uses of the Sol-fa Syllables | journal = Proceedings of the Musical Association | volume = 19 | pages = 35–51 | publisher = Novello, Ewer and Co. | location = London | issn = 0958-8442 | url = https://books.google.com/books?id=nNYPAAAAYAAJ&pg=PA35 | accessdate = 2010-02-26 }} </ref> 'n Sewende noot, "Si" (van die voorletters vir "Sancte Iohannes," [[Latyn]] vir Johannes die Doper) was kort daarna bygevoeg om die [[Diatoniese toonleer]] te voltooi.<ref> Norman Davies, ''Europe: A History'' (Oxford and New York: Oxford University Press, 1996), bldsye. 271–7). {{ISBN|978-0-19-520912-9}}; {{ISBN|978-0-19-820171-7}}.</ref> Die "Si" was in die negentiende eeu in anglofiele lande deur [[Sarah Glover]] verander na "Ti" sodat elke lettergreep kon begin met 'n verskillende letter, [[Toniese sol-fa|begin met 'n verskillende letter]] (dit het ook "Si" vrygemaak vir latere gebruik as Sol-skerp). "Ti" word gebruik in [[toniese sol-fa]] en in die liedjie "[[Do-Re-Mi]]". Die ''Micrologus'', wat geskryf is by die Katedraal van Arezzo en gewy is aan Tedald bevat Guido se onderrigmetode soos wat dit op daardie stadium ontwikkel was. Dit het gou die aandag getrek van [[Pous Johannes XIX]] wat Guido na [[Rome]] uitgenooi het. Hy het waarskynlik in 1028 daarna gegaan, maar het egter gou teruggekeer na Arezzo as gevolg van sy swak gesondheid. Hy het toe aangekondig in 'n brief aan Michael van Pomposa ("{{Lang|la|Epistola de ignoto cantu|italic=no}}") dat hy die "ut–re–mi" musikale mnemonies metode uitgevind het. Min is oor hom bekend na die tyd. == Die Guidoniese hand == Guido word gekrediteer met die uitvinding van die [[Guidoniese hand]],<ref>[http://www.oxfordmusiconline.com/subscriber/article/grove/music/11968 Claude V. Palisca and Dolores Pesce: "Guido of Arezzo [Aretinus<nowiki>]</nowiki>"]. ''[[Grove Music Online]]'', 11 February 2013. Accessed 11 February 2018. {{Subscription}}</ref><ref>[http://www.oxfordmusiconline.com/subscriber/article/grove/music/26154 "Solmization"] by Andrew Hughes and Edith Gerson-Kiwi, ''[[Grove Music Online]]'' {{Subscription}}</ref> welke 'n wydverspreide-en gebruikte mnemoniese sisteem is waar noot name gekoppel word aan dele van die menslike hand. Slegs 'n eenvoudige vorm van die Guidoniese hand word egter deur Guido beskryf, en die volle uitvoerige sisteem van natuurlike, harde, en sagte [[Heksachord]]e kan nie met sekerheid aan hom toegeskryf word nie.<ref>Claude V. Palisca, "Theory, Theorists, §5: Early Middle Ages", ''[[The New Grove Dictionary of Music and Musicians]]'', second edition, edited by [[Stanley Sadie]] and [[John Tyrrell (professor of music)|John Tyrrell]] (London: Macmillan Publishers).</ref> In die twaalfde eeu het meer doeltreffende maniere in die ontwikkeling van onderrigmetodes en die onderrig van musiek ontstaan. Guido van Arezzo se beweerde ontwikkeling van die Guidoniese hand, meer as 'n honderd jaar na sy dood, het musikante toegelaat om 'n spesifieke gewrig of vingerpunt te merk met die [[Gamut (musiek)|gamut]] (ook bekend in die moderne era as die [[Heksachord]]). Die gebruik van spesifieke gewrigte van die hand en vingerpunte het die manier getransformeer waarin 'n mens solmisasie lettergrepe geleer en memoriseer het. Die Guidoniese hand het nie slegs 'n standaardgebruik in die voorbereiding van musiek in die 12de eeu geword nie, maar die metode se gewildheid het meer wydverspreid geraak in die 17de en 18de eeu.<ref>Bonnie J. Blackburn, "[http://www.oxfordmusiconline.com/subscriber/article/grove/music/17205 Lusitano, Vicente]", Grove Music Online. Oxford Music Online. Oxford University Press. Web. accessed 13 Julie 2016.</ref> Die kennis en gebruik van die Guidoniese hand sou 'n musikant toelaat om eenvoudig uit te ruil, intervalle te identifiseer en so by te dra in die gebruik van notasie en die skepping van nuwe musiek. Dit was derhalwe vir musikante moontlik om langer seksies van musiek en kontrapunt te memoriseer gedurende opvoerings en die tyd wat spandeer was het aansienlik verminder.<ref>[[Don Michael Randel]], "Guido of Arezzo", ''The Harvard Biographical Dictionary of Music'' (Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press, 1996): 339–40.</ref> == Erfenis == 'n Monument aan Guido was opgerig in Guido se tuisdorp Arezzo. Hy is een van die bekende [[Toskane]] wat vereer is met 'n standbeeld in die [[Loggiato van die Uffizi]] in [[Florence]]. The [[Rekenaar Musieknotasie]] sisteem [[GUIDO musieknotasie]] is vernoem na hom en sy uitvindsel. Die "Internasionale Guido d'Arezzo Polifonie Wedstryd" (Concorso Polifónico Guido d'Arezzo) is vernoem na hom. [[Francisco Valls]] se kontroversiële ''Missa Scala Aretina'' het sy naam geneem van Guido se Aretinus-skaal. == Sien ook == * [[Mono-akkoord]] * [[Soggetto cavato]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Verdere Leeswerk == * [[Richard Hoppin|Richard Hallowell Hoppin]], ''Medieval Music''. New York, [[W. W. Norton & Company]], 1978. {{ISBN|0-393-09090-6}}. * Stuart Lyons, ''Music in the Odes of Horace''. Oxford: Aris & Phillips, 2010. {{ISBN|978-0-85668-844-7}}. * [[Don Michael Randel|Randel, Don Michael]]. "Guidonian Hand" in ''The New Harvard Dictionary of Music''. Cambridge, MA: Belknap of Harvard UP, 1986. Print. == Eksterne skakels == *Reisenweaver, Anna (2012). [http://digitalcommons.cedarville.edu/musicalofferings/vol3/iss1/4 "Guido of Arezzo and His Influence on Music Learning"], ''Musical Offerings'': Vol. 3: No. 1, Article 4. {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Arezzo, Guido}} [[Kategorie:Italiaanse komponiste]] kz2y0ozyzcm3emc3amgbc7gj15ap3bk 0 260860 2891798 2536446 2026-04-09T09:54:22Z Jcb 223 2891798 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas2 |naam = Mukhtar al-Thaqafi |kleur = #ccf |titel = Leier van 'n anti-Oemajjad opstand in Kufa |beeld = |beeld_wydte = |beeld_onderskrif = |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Volle naam |1 = Mukhtar ibn Abi Ubayd al-Thaqafi |opskrif2 = Geloof |2 = [[Islam]] |opskrif5 = Gebore |5 = c.&nbsp;622 |opskrif6 = Oorlede |6 = 3 April 687 |opskrif7 = |7 = |opskrif8 = |8 = |opskrif9 = |9 = |opskrif10 = |10 = |opskrif11 = |11 = |opskrif12 = |12 = |opskrif13 = |13 = |opskrif14 = |14 = |opskrif15 = |15 = |opskrif16 = |16 = |opskrif17 = |17 = |opskrif18 = |18 = |opskrif19 = |19 = |opskrif20 = |20 = }} [[File:Important cities and Places in Early Caliphate.png|duimnael|[[Ali]] het die hoofstad van die kalifaat van [[Medina]] na [[Kufa]] geskuif.]] <ref> مختار آل محمدؑ از نجم الحسن </ref> [[File:Kufa Mosque in Iraq.jpg|duimnael|regs|300px|'n Foto van hedendaagse Kufa, die hoofkwartier van Mukhtar, en die Groot Moskee van Kufa waar sy graf geleë is.]] [[File:2nd Fitna Territorial control.png|duimnael|Die pers gekleurde streek verteenwoordig gebied wat deur Mukhtar (685–686) beheer is.]] '''Mukhtar bin Abi ʿUbayd al-Thaqafī''' ([[Arabies]]:المختار بن أبي عبيد الثقفي; c.&nbsp;622 – 3 April 687) was 'n pro-[[Alids|Alid]] rewolusionêre leier wat gebaseer was in [[Kufa]]. Hy het 'n rebellie gelei teen die [[Oemajjad]] Kalifaat en vir 'n tydperk van agtien maande oor die grootste deel van [[Irak]] regeer gedurende die Tweede Islamitiese Burgeroorlog. Mukhtar al-Thaqafi is gebore in [[Ta'if]]. Hy het op 'n jong ouderdom na Irak getrek en grootgeword in Kufa. Na die dood van [[Husayn ibn Ali]], 'n kleinseun van die Islamitiese profeet [[Mohammed]] deur die [[Oemajjad]] leër in die Slag van Karbala in 680, het hy homself geallieer met die mededingende Kalief van [[Abd Allah ibn al-Zubayr]] in [[Mekka]], maar die alliansie was van korte duur. Mukhtar het na Kufa teruggekeer waar hy [[Mohammed ibn al-Hanafiyyah]], 'n seun van kalief [[Ali]] (r. 656–661) en broer van Hoessein, as die [[Mahdi]] en die [[Imamah (Shia)|Imam]] verklaar het. Hy het 'n oproep gemaak vir die stigting van 'n Alid kalifaat en vergelding vir Hoessein se moord. Hy het in Oktober 685 vir Kufa oorgeneem nadat hy die dorp se Zoebeirid goewerneur uitgesit het. Hy het later die teregstelling van die wat betrokke was in die moord op Hoessein beveel. Vyandige verhoudinge met Ibn al-Zubayr het uiteindelik na 'n viermaand-lange beleg gelei tot Mukhtar se ondergang en dood deur die magte van die Zoebeirid goewerneur van [[Basra]], naamlik [[Mus'ab ibn al-Zubayr]]. Alhoewel Mukhtar oorwin was, sou sy beweging verreikende gevolge hê. Na sy dood het sy volgelinge 'n radikale [[Sjia]] sekte van [[Moslems]] gevorm wat, anders as [[Soenni]] moslems, glo dat [[Ali]], die neef en skoonseun van die Islamitiese profeet [[Mohammed]] en sy afstammelinge die ware, regmatige en goddelik-aangestelde leiers ([[Imamah (Shia)|imams]]) van die Moslem gemeenskap is.{{sfn|Madelung|1997|pp=420–424}} Die sekte sou later bekend staan as die [[Keisaniete]], en het verskeie nuwe leerstellinge ontwikkel het en ook latere Sjia ideologie beïnvloed. Mukhtar het die maatskaplike status van die ''[[mawālī]]'' (plaaslike bekeerlinge na Islam) verhoog en hulle het 'n belangrike politiese eenheid geword. Mukhtar is 'n kontroversiële figuur tussen Moslems; hy word deur baie verwerp as 'n vals profeet, maar word deur Sjia bewonder en vereer as gevolg van sy ondersteuning vir die Alids. Moderne geskiedkundiges se oogpunte wissel van die beskouing van Mukhtar as 'n opregte rewolusionêr tot die wat hom as 'n ambisieuse opportunis beskou. <ref>بحارالانوار، ج 45، ص 386 </ref> <ref>رجال کشی، ص 197</ref> == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Mukhtar al-Thaqafi }} ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} r4dmcwa5yopss3z2n951muw2w0mq7d0 0 263210 2891794 2546862 2026-04-09T09:49:26Z Jcb 223 2891794 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Milton Byron Babbitt | beeld = | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = Klassiek | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = 10 Mei 1916 | geboorteplek = | oorsprong = | sterfdatum = 29 Januarie 2011 | sterfplek = | genre = Serialisme, elektroniese musiek, klassiek | beroep = Komponis | instrument = | jare_aktief = | etiket = | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Milton Byron Babbitt''' (10 Mei 1916 – 29 Januarie 2011) was 'n Amerikanse [[komponis]], musiekteoretikus, en onderwyser. Hy is veral bekend vir sy [[Serialisme]] en elektroniese musiek. == Biografie == Babbitt was in [[Philadelphia]] gebore {{harv|Barkin & Brody|2001}} aan Albert E. Babbitt en Sarah Potamkin. Hy was Joods {{harv|Anon.|n.d.(b)}}. Hy was grootgemaak in [[Jackson]], [[Mississippi]], en het reeds op die ouderdom van vier jaar die viool begin studeer, maar gou na die [[klarinet]] en [[saxofoon]] oorgeskakel. Hy was vroeg in sy lewe aangetrokke tot [[jazz]] en teatermusiek. Hy het op die ouderdom van sewe jaar reeds sy eie rangskikkings van populêre liedjies begin maak, en toe hy dertien jaar oud was het hy 'n plaaslike liedjieskryfkompetisie gewen. {{harv|Kozinn|2011}}. Babbitt se vader was 'n wiskundige, en Babbitt was van voorneme om [[wiskunde]] te studeer toe hy in 1931 ingeskryf het by die [[Universiteit van Pennsylvanië]]. Hy het egter gou die instansie verlaat en in stede daarvan na [[New York-universiteit]] gegaan waar hy musiek saam met [[Philip James]] en [[Marion Bauer]] studeer het. Daar het hy 'n belangstelling ontwikkel in die musiek van die komponiste van die ''Tweede Weense Skool'' en voortgegaan om 'n aantal artikels op [[Twaalftoonmusiek]] te skryf, insluitende die eerste beskrywing van ''combinatoriality'' en 'n serialistiese "tyd-punt" tegniek. Nadat hy in 1935 sy [[baccalaureus artium]]graad van die ''New York Universiteitskollege van Kunste en Wetenskap'' ontvang het met ''Phi Beta Kappa'' eerbewyse, het hy onder [[Roger Sessions]] gestudeer, aanvanklik op private wyse en later by [[Princeton-universiteit]]. Hy het by dié universiteit in 1938 aangesluit by die Musiekfakulteit en in 1942 'n Meestersgraad in die Fyn Kunste verwerf, een van Princeton se eerstes. {{harv|Barkin & Brody|2001}}. Gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Babbitt beide wiskundige navorsing in Washington, D.C. gedoen, en voortgewerk by Princeton, waar hy vanaf 1943 tot 1945 'n lid van die Wiskundefakulteit was. {{harv|Barkin & Brody|2001}}. In 1948 het Babbitt teruggekeer na Princeton-universiteit se Musiekfakulteit en in 1973 het hy 'n lid geword van die fakulteit by die ''Juilliard Skool'' in New York. Van sy noemenswaardige voormalige studente is die musiekteoretici David Lewin en John Rahn, die komponiste Bruce Adolphe, Michael Dellaira, Kenneth Fuchs, Laura Karpman, Paul Lansky, Donald Martino, John Melby, Kenneth Lampl, Tobias Picker, en James K. Randall, die teaterkomponis Stephen Sondheim, die komponiste en pianiste Frederic Rzewski en Richard Aaker Trythall, en laastens die jazz kitaarspeler en komponis Stanley Jordan. In 1958 het Babbitt ongevraagde berugtheid verkry deur 'n artikel in die gewilde tydskrif ''High Fidelity'' {{harv|Babbitt|1958}}. Babbitt het gesê dat sy eie titel vir die artikel ''"The Composer as Specialist"'' was (die titel waarmee dit later, op verskeie geleenthede, gepubliseer is, insluitende in {{harvnb|Babbitt|2003|loc=48–54}}, maar dat "Die redakteur, sonder my kennis-en-derhalwe my toestemming of instemming, my titel vervang het deur die meer 'uitlokkende': '[[Who Cares if You Listen]]?' 'n titel wat min van die brief en [absoluut] niks van die gees van die artikel weerspieël nie" {{harv|Babbitt|1991|loc=15}}. Meer as dertig jaar later, het Babbitt as volg kommentaar gelewer: ''"For all that the true source of that offensively vulgar title has been revealed many times, in many ways, even—eventually—by the offending journal itself, I still am far more likely to be known as the author of 'Who Cares if You Listen?' than as the composer of music to which you may or may not care to listen"'' {{harv|Babbitt|1991|loc=15}}. Babbitt het later belanggestel in elektroniese musiek. Babbitt was minder geïnteresseerd in die produksie van nuwe klanke as in die ritmiese presisie wat hy kon behaal met gebruikmaking van die Mark II sintetiseerders, 'n graad van presisie wat voorheen onmoontlik was tydens lewendige opvoerings. {{harv|Barkin & Brody|2001}}. Babbitt het van 1985 tot sy dood gedien as die voorsitter van die ''BMI Student Composer Awards'', die internasionale kompetisie vir jong klassieke komponiste. Milton Babbitt is op 29 Januarie 2011 op die ouderdom van 94 in [[Princeton]], [[New Jersey]] oorlede. ({{harvnb|Kozinn|2011}}; {{harvnb|Anon.|2011b}}). == Eerbewys en pryse == * 1965 – Lid van die ''Amerikaanse Akademie van Kunste en Lettere'' * 1974 – Genoot van die ''Amerikaanse Akademie van Kunste en Wetenskap'' {{harv|Anon.|2011a}} * 1982 – [[Pulitzerprys]], ''Pulitzerprys- Eervolle vermelding (Spesiale Sitasie) , "vir sy lewenswerk as 'n uitgelese en invloedryke Amerikaanse komponis" ({{harvnb|Columbia-universiteit|1991|loc=70}}; {{harvnb|Anon.|n.d.(c)}}'' * 1986 – ''MacArthur Genoot'' * 1988 – Mississippi Instituut van Kunste en Lettere Toekenning vir musiekkomposisie. * 2000 – Nasionale Beskermheer van ''Delta Omicron'', 'n internasionale en professionele musiek-fraterniteit ({{harvnb|Klafeta & Beckner|2009}}; {{harvnb|Anon.|2000}}) * 2010 – [http://www.maxreger.org/ The Max Reger Foundation of America] – Buitengewone Lewenslange Musikale Prestasie Toekenning == Artikels == * (1955). "Some Aspects of Twelve-Tone Composition". ''The Score and I.M.A. Magazine'' 12:53–61. * (1958). "[http://www.palestrant.com/babbitt.html Who Cares if You Listen?]". ''High Fidelity'' (Februarie). [Babbitt het hierdie artikel "The Composer as Specialist." genoem. Die oorspronklike titel was sonder sy kennis of instemming deur 'n redakteur by ''High Fidelity'' verander.] * (1960). "Twelve-Tone Invariants as Compositional Determinants," ''Musical Quarterly'' 46/2. * (1961). "Set Structure as Compositional Determinant," ''Journal of Music Theory'' 5/1. * (1965). "The Structure and Function of Musical Theory," ''College Music Symposium'' 5. * (1972). "Contemporary Music Composition and Music Theory as Contemporary Intellectual History", ''Perspectives in Musicology: The Inaugural Lectures of the Ph. D. Program in Music at the City University of New York'', geredigeer deur Barry S. Brook, Edward Downes, en Sherman Van Solkema, 270–307. New York: W. W. Norton. {{ISBN|0-393-02142-4}}. Herdruk, New York: Pendragon Press, 1985. {{ISBN|0-918728-50-9}}. * (1987) ''Words About Music: The Madison Lectures'', geredigeer deur Stephen Dembski en Joseph Straus. Madison: University of Wisconsin Press. * (1992) "The Function of Set Structure in the Twelve-Tone System." PhD Dissertation. Princeton: Princeton-universiteit. * (2003). ''The Collected Essays of Milton Babbitt'', geredigeer deur Stephen Peles, Stephen Dembski, Andrew Mead, Joseph Straus. Princeton: Princeton University Press. == Lys van komposisies == * 1935 ''Generatrix'' vir orkes (onvoltooi) * 1939–41 Stryktrio * 1940 Komposisie vir Strykorkes (onvoltooi) * 1941 Simfonie (onvoltooi) * 1941 ''Musiek vir die Mis I'' vir gemengde koor * 1942 ''Musiek vir die Mis II'' vir gemengde koor * 1946 ''Fabulous Voyage'' (musiekblyspel, libretto deur Richard Koch) * 1946 ''Three Theatrical Songs'' vir stem en klavier (geneem van ''Fabulous Voyage'') * 1947 Drie Komposisies vir Klavier * 1948 ''Komposisie vir Vier Instrumente'' * 1948 Strykkwartet No. 1 (onttrek) * 1948 ''Komposisie vir Twaalf Instrumente'' * 1949 ''Into the Good Ground'' rolprentmusiek (onttrek) * 1950 ''Komposisie vir Alviool en Klavier'' * 1951 ''The Widow's Lament in Springtime'' vir sopraan en klavier * 1951 ''Duo'' vir sopraan en klavier, [[August Stramm]] * 1953 Kwartet vir Houtblaasinstrument * 1954 Strykkwartet No. 2 * 1954 ''Vision and Prayer'' vir sopraan en klavier (ongepubliseer, onopgevoer) * 1955 ''Twee Sonnette'' vir baritoon, klarinet, altviool en tjello. twee gedigte van Gerard Manley Hopkins * 1956 Duet vir klavier * 1956 ''Semi-Simple Variations'' vir klavier * 1957 ''All Set'' vir [[jazz]]groep (alt saxofoon, tenoor saxofoon, trompet, tromboon, kontrabas, klavier, ''vibrafoon'', en slaginstrumente) (Anon. n.d.a) * 1957 ''Partitions'' vir klavier * 1960 ''Komposisie vir Tenoor en Ses Instrumente'' * 1960 ''Sounds and Words'' vir sopraan en klavier * 1961 ''Komposisie vir Sintetiseerders'' * 1961 ''Vision and Prayer'' vir sopraan en sintetiseerderband, toonsetting van 'n gedig deur [[Dylan Thomas]] ; Tweede tydperk * 1964 ''[[Milton Babbitt's Philomel|Philomel]]'' vir sopraan, opgeneemde sopraan, sintetiseerband, toonsetting van 'n gedig deur [[John Hollander]] * 1964 ''Ensembles vir Sintetiseerder'' * 1965 ''Relata I'' vir orkes * 1966 ''Post-Partitions'' vir klavier * 1966 ''Sekstette vir viool en klavier'' * 1967 ''[[Correspondences (Babbitt)|Correspondences]]'' vir strykorkes en sintetiseerband * 1968 ''Relata II'' vir orkes * 1968–69 Vier Kanonne vir SA * 1969 ''Phonemena'' vir sopraan en klavier * 1970 Strykkwartet No. 3 * 1970 Strykkwartet No. 4 * 1968–71 Sporadiese Variasies vir sintetiseerband * 1972 ''Tableaux'' vir klavier * 1974 ''Arie da capo'' vir vyf instrumentaliste * 1975 ''Reflections'' vir klavier en sintetiseerband * 1975 ''Phonemena'' vir sopraan en sintetiseerband * 1976 Concerti vir viool, klein orkes en sintetiseerband * 1977 ''A Solo Requiem'' – vir sopraan en twee klaviere * 1977 ''Minute Waltz (or 3/4 ± 1/8)'' vir klavier * 1977 ''Playing for Time'' vir klavier * 1978 ''My Ends Are My Beginnings'' – vir solo klarinet * 1978 ''My Complements to Roger'' – vir klavier * 1978 ''More Phonemena'' – vir twaalfdelige koor * 1979 ''An Elizabethan Sekstette'' – vir sesdelige vrouekoor * 1979 ''Images'' – vir saxofoon en sintetiseerband * 1979 ''Paraphrases'' – vir tien instrumentaliste * 1980 ''Dual'' – vir tjello en klavier ; Derde tydperk * 1981 ''Ars Combinatoria'' vir klein orkes * 1981 ''Don'' – vir klavier vier hande * 1982 ''The Head of the Bed'' – vir sopraan en vier instrumente * 1982 Strykkwartet No. 5 * 1982 ''Melismata'' – vir soloviool * 1982 ''About Time'' – vir klavier * 1983 ''Canonical Form'' – vir klavier * 1983 ''Groupwise'' – vir fluitspelers en vier instrumente * 1984 ''Four Play'' – vir vier spelers * 1984 ''It Takes Twelve to Tango'' – vir klavier * 1984 ''Sheer Pluck'' (komposisie vir kitaar) * 1985 Concerto vir klavier en orkes * 1985 ''Lagniappe'' – vir klavier * 1986 ''Transfigured Notes'' – vir strykorkes * 1986 ''The Joy of More Sextets'' – vir klavier en viool * 1987 ''Three Cultivated Choruses'' – vir vierdelige koor * 1987 ''Fanfare'' – vir koperblaasinstrument-sekstet * 1987 ''Overtime'' – vir klavier * 1987 ''Souper'' – vir 'n spreker en 'n groep (ensemble) * 1987 ''Homily'' – vir snaardrom * 1987 ''Whirled Series'' – vir saxofoon en klavier * 1988 ''In His Own Words- vir 'n spreker en klavier'' * 1988 ''The Virginal Book'' – vir contralto en klavier, toonsetting van 'n gedig deur [[John Hollander]] * 1988 ''Beaten Paths'' – vir solo marimba * 1988 ''Glosses – vir seunskoor'' * 1988 ''The Crowded Air'' – vir elf instrumente * 1989 ''Consortini'' – vir vyf spelers * 1989 ''Play It Again, Sam'' – vir solo altviool * 1989 ''Emblems (Ars Emblematica)'', vir klavier * 1989 ''Soli e duettini'' – vir twee kitare * 1989 ''Soli e duettini'' – vir fluit en kitaar * 1990 ''Soli e duettini'' – vir viool en altviool * 1990 ''Envoi'' – vir vier hande, klavier * 1991 ''Preludes, Interludes, and Postlude'' – vir klavier * 1991 ''Four Cavalier Settings'' – vir tenoor en kitaar * 1991 ''Mehr "Du"'' – vir sopraan, altviool en klavier * 1991 ''None but the Lonely Flute'' – vir solofluit * 1992 ''Septet, But Equal'' * 1992 ''Counterparts'' – vir koperblaasinstrument-kwintet * 1993 ''Around the Horn'' -vir solo horing * 1993 ''Quatrains'' – vir sopraan en twee klarinette * 1993 ''Fanfare for All'' – vir koperblaasinstrument-kwintet * 1993 Strykkwartet No. 6 * 1994 ''Triad'' – vir altviool, klarinet en klavier * 1994 ''No Longer Very Clear'' f – vir sopraan en vier instrumente, toonsetting van 'n gedig deur [[John Ashbery]] * 1994 ''Tutte le corde'' vir klavier * 1994 ''Arrivals and Departures'' vir twee viole * 1994 ''Accompanied Recitative'' vir sopraan-saxofoon en klavier * 1995 ''Manifold Music'' vir orrel * 1995 ''Bicenguinguagenary Fanfare'' – vir koperblaasinstrument-kwintet * 1995 Kwartet vir klavier en stryktrio * 1996 Kwintet vir klarinet en strykkwartet * 1996 ''Danci'' vir solokitaar * 1996 ''When Shall We Three Meet Again?'' vir fluit, klarinet en vibrafoon * 1998 [[Concerto|Klavierconcerto]] No. 2 * 1998 ''The Old Order Changeth'' vir klavier * 1999 Komposisie vir Een Instrument vir celesta * 1999 ''Allegro Penseroso'' vir klavier * 1999 ''Concerto Piccolino'' vir vibrafoon * 2000 ''Little Goes a Long Way'' vir viool en klavier * 2000 ''Pantuns'' vir sopraan en klavier * 2001 ''A Lifetime or So'' vir tenoor en klavier * 2002 ''From the Psalter'' – vir sopraan en strykorkes * 2002 ''Now Evening after Evening'' vir sopraan en klavier, toonsetting van 'n gedig deur [[Derek Walcott]] * 2002 ''A Gloss on 'Round Midnight'' vir klavier * 2003 ''Swan Song No. 1'' for fluit, hobo, violin, tjello, mandolien (of kitaar), en kitaar * 2003 ''A Waltzer in the House'' vir sopraan en vibrafoon, toonsetting van 'n gedig deur [[Stanley Kunitz]] * 2004 Concerti vir Orkes, vir James Levine en die Boston Simfonieorkes * 2004 ''Autobiography of the Eye'' vir sopraan en tjello, toonsetting van 'n gedig deur [[Paul Auster]] * 2005–6 ''More Melismata'' vir solotjello * 2006 ''An Encore'' vir viool en klavier == Geselekteerde platelys == * ''Clarinet Quintets''. Phoenix Ensemble (Mark Lieb, klarinet; Aaron Boyd, Kristi Helberg, en Alicia Edelberg, viole; Cyrus Beroukhim, altviool; Alberto Parinni en Bruce Wang, tjellos). (Morton Feldman, ''Clarinet and String Quartet''; Milton Babbitt, Quintet for Clarinet and String Quartet). Innova 746. St. Paul. MN: American Composers Forum, 2009. * ''Concerto for Piano And Orchestra/The Head Of The Bed.'' [[Alan Feinberg]], klavier; [[American Composers Orchestra]], [[Charles Wuorinen]], dirigent; [[Judith Bettina]], sopraan, Parnassus, [[Anthony Korf]]. New World Records 80346. * ''The Juilliard Orchestra''. Vincent Persichetti: ''Night Dances'' (dirigent: James DePreist); Milton Babbitt: ''Relata I'' (dirigent Paul Zukofsky); David Diamond: Simfonie No. 5 (dir. Christopher Keene). New World Records 80396-2. New York: Recorded Anthology of Music, 1990. * ''The Juilliard String Quartet: Sessions, Wolpe, Babbitt''. Roger Sessions, Strykkwartet No. 2 (1951); Stefan Wolpe, Strykkwartet (1969); Milton Babbitt, Strykkwartet No. 4 (1970). The Juilliard Quartet (Robert Mann, Joel Smirnoff, viole; Samuel Rhodes, altviool; Joel Krosnick, tjello). CRI CD 587. New York: Composers Recordings, Inc., 1990. * ''Occasional Variations'' (Strykkwartette no. 2 en No. 6, ''Occasional Variations'', ''Composition for Guitar''). William Anderson, kitaar; Fred Sherry Quartet, Composers String Quartet. Tzadik 7088. New York: Tzadik, 2003. * ''Philomel'' (''Philomel'', ''Phonemena'' vir sopraan en klavier, ''Phonemena'' vir sopraan en band, ''Post-Partitions'', ''Reflections''). Bethany Beardslee and Lynne Webber, soprane; Jerry Kuderna en Robert Miller, klaviere. New World Records 80466-2 / DIDX 022920. New York: Recorded Anthology of American Music, 1995. Die materiaal op die CD was uitgereik op New World LP's NW 209 and NW 307, in 1977 and 1980, respektiewelik * Quartet No. 3 for Strings. (With Charles Wuorinen, Quartet for Strings.) The Fine Arts Quartet. Turnabout TV-S 34515. * ''Sextets; The Joy of More Sextets''. Rolf Schulte, viool; Alan Feinberg, klavier. New World Records NW 364–2. New York: Recorded Anthology of American Music, 1988. * ''Soli e Duettini'' (''Around the Horn'', ''Whirled Series'', ''None but the Lonely Flute'', ''Homily'', ''Beaten Paths'', ''Play it Again Sam'', ''Soli e Duettini'', ''Melismata''). [[The Group for Contemporary Music]]. Naxos 8559259. * ''Three American String Quartets''. Mel Powell, Strykkwartet (1982); Elliott Carter, Kwartet vir Strykinstrumente No. 4 (1986); Milton Babbitt, Kwartet No. 5 (1982). Composers Quartet (Matthew Raimondi, Anahid Ajemian, viole; Maureen Gallagher, Karl Bargen, altviole; Mark Shuman, tjello). Music & Arts CD-606. Berkeley: Music and Arts Program of America, Inc., 1990. * ''An Elizabethan Sextette'' (''An Elizabethan Sextette'', ''Minute Waltz'', ''Partitions'', ''It Takes Twelve to Tango'', ''Playing for Time'', ''About Time'', ''Groupwise'', ''Vision And Prayer''). [[Alan Feinberg]], klavier; [[Bethany Beardslee]], sopraan; The Group for Contemporary Music, [[Harvey Sollberger]], as dirigent. CRI CD 521. New York: Composers Recordings, Inc., 1988. Heruitgereik op CRI/New World NWCR521. == Verwysings == {{Verwysings}} * Anon. (n.d.(a)). "[http://hunsmire.tripod.com/music/allset.html Milton Babbitt: ''All Set'' (1957)]". www.hunsmire.net website (accessed 30 October 2012).}} * n.d.(b)}}|reference=Anon. (n.d.(b)). "[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/entertain.html Jewish Entertainers]". Jewish Virtual Library (accessed 4 September 2013).}} * Anon. (n.d.(c)). "[http://www.pulitzer.org/bycat/Special-Awards-and-Citations Special Awards and Citations]. The Pulitzer Prizes, website (accessed 3 December 2013).}} * Anon. (2000). "[https://web.archive.org/web/20120305115651/http://www.delta-omicron.org/news/archives_old.html Delta Omicron Announcements: Two Distinguished Musicians Inducted Into Delta Omicron]". www.delta-omicron.org archives (accessed April 4, 2010; archive from 5 March 2012, accessed 12 June 2017)}} * Anon. (2011a). {{cite web|title=Book of Members, 1780–2010: Chapter B|url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterB.pdf|publisher=American Academy of Arts and Sciences|accessdate=April 28, 2011}}}} * Anon. (2011b). {{cite journal|url=http://www.operanews.com/operanews/templates/content.aspx?id=19334|title=Obituaries: Milton Babbitt|journal=[[Opera News]]}} 75, no. 10 (April).}} * Babbitt, Milton (1958). "[http://www.palestrant.com/babbitt.html Who Cares if You Listen?]". ''High Fidelity'' (February).}} * Babbitt, Milton (1991). "[http://www.acls.org/Publications/OP/Haskins/1991_MiltonBabbitt.pdf A Life of Learning: Charles Homer Haskins Lecture for 1991]". ACLS Occasional Paper 17. New York: American Council of Learned Societies.}} * Babbitt, Milton (2003). ''The Collected Essays of Milton Babbitt'', edited by Stephen Peles, Stephen Dembski, Andrew Mead, Joseph Straus. Princeton: Princeton University Press. {{ISBN|0-691-08966-3}}.}} * [[Elaine Barkin|Barkin, Elaine]], and Martin Brody (2001). "Babbitt, Milton (Byron)". ''The New Grove Dictionary of Music and Musicians'', second edition, edited by [[Stanley Sadie]] and [[John Tyrrell (musicologist)|John Tyrrell]]. London: Macmillan Publishers; New York: Grove's Dictionaries of Music.}} * Columbia University (1991). ''The Pulitzer Prizes, 1917–1991''. New York: Columbia University.}} * Dembski, Stephen, and Joseph N. Straus, eds. (1987). ''Milton Babbitt: Words about Music.'' Madison, Wis.: University of Wisconsin Press. {{ISBN|0-299-10790-6}}.}} * Fisk, Josiah, and Jeff Nichols (1997). ''Composers on Music: Eight Centuries of Writings'', second edition. Boston: Northeastern University Press. {{ISBN|1-55553-278-0}} (cloth); {{ISBN|1-55553-279-9}} (pbk).}} * Klafeta, Jennifer A., and Debbie Beckner (2009). [https://web.archive.org/web/20100620003116/http://delta-omicron.org/index00.html Delta Omicron International Music Fraternity, National Website]. Front page. (Accessed April 2010)}} * {{cite news|last=Kozinn|first=Allan|title=Milton Babbitt, a Composer Who Gloried in Complexity, Dies at 94|url=https://www.nytimes.com/2011/01/30/arts/music/30babbitt.html|newspaper=[[The New York Times]]|year=2011}} (January 29). Retrieved January 30, 2011. * Mead, Andrew (1994). ''An Introduction to the Music of Milton Babbitt.'' Princeton, NJ: Princeton University Press. {{ISBN|0-691-03314-5}}. == Verdere leeswerk == * Crawford, Richard, and Larry Hamberlin (2013). ''An Introduction to America's Music'', second edition. New York: W. W. Norton & Company. {{ISBN|978-0-393-90475-8}}. * Westergaard, Peter (1965). "Some Problems Raised by the Rhythmic Procedures in Milton Babbitt's Composition for Twelve Instruments". ''Perspectives of New Music'' 4, no. 1 (Autumn-Winter): 109–18. == Eksterne skakels == * [https://web.archive.org/web/20110721193042/http://avantgardeproject.conus.info/mirror/agp72/index.htm Avant Garde Project AGP72: Klaviermusiek van Milton Babbitt soos gespeel deur Robert Taub] * [http://www.schirmer.com/composers/babbitt_bio.html Schirmer.com: Milton Babbitt] * [http://www.furious.com/perfect/ohm/babbitt.html Furious.com Milton Babbitt gesels oor "Philomel"] * [https://web.archive.org/web/20110713080741/http://www.jamesromig.com/TEXT.html Twee gesprekke Met Milton Babbitt]. Onderhoud deur James Romig by die Dickinson Kollege Kunste-toekennings op 11 April 2002. * [http://musicmavericks.publicradio.org/features/interview_babbitt.html 'n Onderhoud met Milton Babbitt]. Onderhoud deur Gabrielle Zuckerman, ''American Public Media'', Julie 2002 * [http://www.bruceduffie.com/babbitt.html Onderhoud met Milton Babbitt], 6 November 1987 ; Luister * [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5396502 Milton Babbitt onderhoud] van die NPR program ''Performance Today'', 10 Mei 2006 * [https://web.archive.org/web/20090703183239/http://radiom.org/detail.php?omid=SOM.1984.11.15.A Speaking of Music: Milton Babbitt] Onderhoud deur Charles Amirkhanian, 1984 * [https://web.archive.org/web/20021129045634/http://www.artofthestates.org/cgi-bin/composer.pl?comp=6 Art of the States: Milton Babbitt] * [http://www.lunanova.org/podcasts/babbitt.mp3 Opname] Concerto Piccolino – Lee Ferguson, vibrafoon *[http://www.lunanova.org/ Luna Nova New Music Ensemble] * [http://www.lunanova.org/podcasts/Belvedere11/BabbittNone.mp3 Opname] None But the Lonely Flute – John McMurtery, fluit *[http://www.lunanova.org/ Luna Nova New Music Ensemble] * [http://depts.washington.edu/ventorum/mp3Babbitt4tet86.mp3 Kwartet vir Houtblaasinstrumente (1953)], uitgevoer deur lede van die ''Soni Ventorum Blaasinstrument Kwintet''. * [https://www.npr.org/blogs/deceptivecadence/2011/02/02/133372983/npr-exclusive-new-documentary-on-the-late-composer-milton-babbitt Robert Hilferty dokumentêr oor Milton Babbitt] * {{YouTube|sf_Zfpq3gqk|''Babbitt: Portrait of a Serial Composer''}} (YouTube weergawe van die Robert Hilferty dokumentêre program) * [http://cdm15264.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p16075coll3/id/16 Milton Babbitt "The Revolution in Musical Thought" The Baltimore Museum of Art: Baltimore, Maryland, 1963] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150506082117/http://cdm15264.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p16075coll3/id/16 |date= 6 Mei 2015 }} Besoek op 26 Junie 2012 * [http://depts.washington.edu/ventorum/oggBabbitt4tet86.ogg Soni Ventorum speel die Kwartet vir Houtblaasinstrumente] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Babbitt, Milton}} [[Kategorie:Geboortes in 1916]] [[Kategorie:Sterftes in 2011]] [[Kategorie:Musici]] obhbv2vxx35kyrxzr6oe9hwok8jszft 0 267624 2891635 2618748 2026-04-08T13:02:33Z Jcb 223 2891635 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | bgcolour = | naam = Gentile da Fabriano | beeld = Gentile da Fabriano Adoration.jpg | beeldgrootte = 320px | onderskrif = ''Aanbidding van die Magi'' (1423) | geboortenaam = Gentile di Nicolò di Giovanni | geboortedatum = c. 1370 | geboorteplek = [[Fabriano]], [[Pouslike state]] | sterfdatum = c. 1420 | sterfteplek = [[Rome]], Pouslike State | nasionaliteit = Italiaans | beroep = [[Skilder]] | beweging = Goties (internasionaal) | werke = ''Aanbidding van die Magi'' }} '''Gentile da Fabriano''',<ref>[https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Gentile_da_Fabriano "Gentile da Fabriano"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601080219/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Gentile_da_Fabriano |date= 1 Junie 2019 }} (US) and {{Cite Oxford Dictionaries|Gentile da Fabriano|accessdate=1 Junie 2019}}</ref><ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Gentile da Fabriano|accessdate=1 June 2019}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|Gentile da Fabriano|accessdate=1 Junie 2019}}</ref> {{IPA-it|dʒenˈtiːle da fabriˈaːno|lang}}. (c. 1370 – c. 1427) was 'n Italiaanse skilder wat bekend was om sy werke in die styl wat bekend staan as die Internasionaal Gotiese-styl. Hy het in verskeie plekke in Sentraal-Italië gewerk.(meestal in [[Toskane]]). Sy bekendste werke is sy ''Aanbidding van die Magi'' van die ''Strozzi Altaarstuk'' (1423), en die ''Vlug na Egipte''. ==Lewe en loopbaan== [[image:Gentile da Fabriano 015.jpg|thumb|left|[[Pseudo-Arabies]]e skrif in die [[Maagd Maria]] se halo (ikonografie), detail van ''Aanbidding van die Magi'' (1423) deur Gentile da Fabriano. Die skrif is verder verdeel deur [[rosette (ontwerp)]] soortgelyk aan die wat op [[Mamloek]] borde gevind word,{{sfn|Mack|2001|pages=65–66}} uitgevoer in ''[[pastiglia]]'']] Gentile was in of naby [[Fabriano]], in die [[Marche]] gebore. Sy moeder het vermoedelik iewers voor 1380 gesterf, en sy vader, Niccolò di Giovanni Massi, het hom in dieselfde jaar in 'n klooster gevestig waar hy in 1385 dood is. Min is bekend van sy vormingsjare: een van sy eerste bekende werke, 'n Madonna met Kind (c. 1395 - 1400, nou in Berlyn) toon die invloed van noord-Italiaanse laat-gotiese skilderwerk. Teen omtrent 1405 was Gentile da Fabriano in [[Venesië]] werksaam. Hy het 'n paneel vir die kerk van Santa Sofia , nou verlore; geskilder. [[Jacopo Bellini]] was miskien in sy werkswinkel werksaam. Tussen 1408 en 1409 het hy 'n fresko (nou verlore) in die Doge se Paleis geskilder wat die seeslag tussen die [[Venesiaans|Venesiaanse]] vloot en Otto III se magte uitbeeld. In [[Venesië]] was hy bekend met [[Pisanello]] en miskien ook [[Michelino da Besozzo]]. Hy het ook aan versoeke deur ander stede gedurende die tydperk gewerk, soos byvoorbeeld sy Madonna en Kind vir 'n kerk in Perugia. Uit die tydperk van 1410–1412 kom een van sy eerste meesterwerke, die [[Valle Romita Polyptych|Valle Romita Poliptiek]] (nou by die [[Pinacoteca di Brera]]). In 1410–1411 was hy by [[Foligno]] teenwoordig waar hy die fresko-werk vir die [[Palazzo Trinci]] gedoen het. In 1414 het hy na [[Brescia]] getrek en in diens van [[Pandolfo III Malatesta]] gestaan. Hier het hy die Broletto Kapel geskilder, 'n werk wat nou meestal verlore is. In die lente van 1420 was hy weer in Fabriano. [[File:Gentile da Fabriano (Italian - Coronation of the Virgin - Google Art Project.jpg|thumbnail|''Kroning van die Maagd'']] Op 6 Augustus 1420 was hy in [[Florence]] waar hy sy bekende altaarstuk geskilder het wat die Aanbidding van die Magi uitbeeld (1423), welke werk hom nou in die Uffizi bevind en beskou word as een van die meesterstukke van die Internasionale Gotiese Styl. Sy ander werke in Florence sluit die [[Quaratesi Polyptych|Quaratesi Poliptiek]] (Mei 1425) in. In Junie–Augustus 1425 was de Fabriano in die [[Republiek van Siena]] teenwoordig waar hy 'n Madonna met Kind, nou verlore, vir die Palazzo dei Notai op [[Piazza del Campo]] geskilder het. Hy was tot Oktober in [[Orvieto]], waar hy sy fresko van die Madonna en Kind in die Orvieto-katedraal geskilder het. In 1427 het hy in Rome gearriveer waar hy deur [[Pous Martinus V]] opdrag gegee is om die skip van die [[Basilika van Sint Johannes in Lateraan]] te dekoreer, welke werk later na de Fabriano se dood deur Pisanello voltooi is. Dit word vermoed dat Gentile voor 14 Oktober 1427 gesterf het. Daar word oor die algemeen geglo dat hy in die kerk wat nou bekend staan as S. Francesca Romana in Florence begrawe is, maar sy tombe het verdwyn. Daar bestaan egter bewyse dat hy in die kerk van [[Santa Maria in Trastevere]], in Rome begrawe mag wees, te wete sy sterfplek. Hy het geen werk in die [[Marche]] nagelaat nie, behalwe miskien 'n Madonna en Kind (van onsekere bydrae) in die [[Duomo]] by [[Sant'Angelo in Vado]], naby Urbino. Hy het ook een skildery in Venesië agtergelaat. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * {{cite book|last=Mack|first=Rosamond E.|title=Bazaar to Piazza: Islamic Trade and Italian Art, 1300–1600|publisher=University of California Press|year=2001|ISBN=0-520-22131-1|ref=harv}} * {{cite book|title=Gentile da Fabriano e l'altro Rinascimento, catalogo della mostra|language=it|location=Fabriano|publisher=Electa|year=2006}} Uitstalling van 21 April–23 July 2006. * {{cite book|first=Fabio|last=Marcelli|title=Gentile da Fabriano|language=it|publisher=Silvana|year=2005}} * {{cite book|first=Andrea|last=De Marchi|title=Gentile da Fabriano. Un viaggio nella pittura italiana alla fine del gotico|language=it|publisher=Federico Motta|publication-date=2006|year=1992}} == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Gentile da Fabriano }} == Eksterne skakels == * [http://www.fabrianostorica.it/gentiledafabriano.htm Gentile da Fabriano biography-paintings-curiosity-publications] * [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/187988/rec/3 ''Italian Paintings: Sienese and Central Italian Schools''], 'n versameling-katalogus wat inligting bevat oor Fabriano en sy werke (sien indeks; plate 34-35). * [https://web.archive.org/web/20160504213840/http://1200artists.com/artist-gentile_da_fabriano.php 5 skilderye van Gentile da Fabriano] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Fabriano, Gentile Da}} [[Kategorie:Geboortes in die 1370's]] [[Kategorie:Sterftes in die 1420's]] [[Kategorie:Italiaanse skilders]] m0e58qu3jal4by35ugg5catr2w9p5y7 0 268139 2891806 2443869 2026-04-09T10:42:01Z Jcb 223 2891806 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kunstenaar | naam = Piero della Francesca | beeld = Vasari - Piero della Francesca.jpg | onderskrif = | grootte = | geboortedatum = c.1415<ref name="collier">{{cite encyclopedia |last=Turner |first=A. Richard |editor=William D. Halsey |encyclopedia=Collier's Encyclopedia |title=Piero della Francesca |year=1976 |publisher=Macmillan Educational Corporation |volume=19 |place=New York |pages=40–42 }}</ref> | geboorteplek = [[Sansepolcro]], Florentynse Republiek | sterfdatum = 12 Oktober 1492 | sterfteplek = Sansepolcro, Florentynse Republiek | nationality = [[Italië|Italiaans]] | veld = [[Skilder]], [[Fresko]] | opleiding = | beweging = [[Renaissance|Vroeë Renaissance]] | werke = ''Die Doop van Christus'' <br> ''Geseling van Christus'' <br> ''[[Brera Madonna]]'' }} '''Piero della Francesca''' ([[Engels]]e uitspraak:|p|j|ɛər|oʊ|_|ˌ|d|ɛ|l|ə|_|f|r|æ|n|ˈ|tʃ|ɛ|s|k|ə,<ref>{{Cite Oxford Dictionaries|Piero della Francesca|accessdate=31 Mei 2019}}</ref> <small>sien ook</small> [[Engels]]e uitspraak (VSA):-|_|f|r|ɑː|n|ˈ,<ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Piero della Francesca|accessdate=31 Mei 2019}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|Piero della Francesca|accessdate=31 Mei 2019}}</ref> [[Italiaans]]e uitspraak:ˈpjɛːro della franˈtʃeska; c.1415<ref name="collier" /> – 12 Oktober 1492), oorspronklik genaamd '''Piero di Benedetto''', was 'n Italiaanse skilder van die [[Renaissance|Vroeë Renaissance]]. Hy was aan sy tydgenote ook bekend as 'n [[Wiskunde|wiskundige]] en geometer.<ref>[[Giorgio Vasari|Vasari, Giorgio]], ''Lewens van die uitmuntendste Italiaanse argitekte, skilders en beeldhouers, van Cimabue tot ons tyd'', 1568.</ref> Deesdae word Piero della Francesca hoofsaaklik erken en waardeer vir sy kuns. Sy skilderwerk word erken vir sy serene humanisme, sy gebruik van geometriese vorms en vir sy grafiese perspektief. Sy bekendste werk is die siklus van fresko's bekend as ''Die Geskiedenis van die Ware Kruis'' in die kerk van San Francesco in die Toskaanse dorpie [[Arezzo]]. [[Lêer:Resurrection.JPG|duimnael|265px|Die Opstanding (Piero della Francesca):''Opstanding''(c.1463–65)]] ==Biografie== ===Vroeë jare=== Piero was in die dorp van [[Sansepolcro|Borgo Santo Sepolcro]] as Piero di Benedetto,<ref name="collier" />{{sfn|Durant|Durant|2011|p=462}} (moderne [[Toskane]]) as die kind van Benedetto de' Franceschi, 'n handelaar, en Romana di Perino da [[Monterchi]] gebore. Hulle was lede van die adellike Florentynse en Toskaanse Franceschi familie. Sy vader is voor sy dood oorlede en hy was Piero della Francesca genoem na sy moeder, wat sy opvoeding in wiskunde en die kunste ondersteun het.{{sfn|Durant|Durant|2011|p=462}} Hy was in alle waarskynlikheid as vakleerling verbonde gewees aan die plaaslike skilder ''Antonio di Giovanni d'Anghiari'', omrede daar in dokumente betreffende betaling opgemerk word dat hy in 1432 en Mei 1438 by Antonio werksaam was.<ref>Banker, James R., ''The culture of Sansepolcro during the youth of Piero della Francesca'', The University of Michican Press, 2003, bl.159.</ref><ref>Banker, James R., "Piero della Francesca as Assistant to Antonio d'Anghiari in the 1430s: Some Unpublished Documents",''The Burlington Magazine'', Vol. 135, No. 1078 (Januarie 1993). pp.&nbsp;16–21. {{jstor|/885421}}.</ref> Hy het definitief van die werk van sommige van die [[Siena|Sienese]] kunstenaars wat gedurende sy jeug in San Sepolcro aktief was kennis geneem, soos bv. [[Sassetta]]. In 1439 het Piero saam met [[Domenico Veneziano]] betalings vir sy werk op [[fresko]]'s vir die kerk van Sant'Egidio in Florence ontvang , welke nou verlore is. Hy moes na alle waarskynlikheid in Florence leidende meesters soos [[Fra Angelico]], [[Luca della Robbia]], [[Donatello]], en [[Brunelleschi|Filippo Brunelleschi]] ontmoet het. Die klassisisme van [[Masaccio]] se fresko's en sy majestueuse figure in die [[Santa Maria del Carmine, Florence|Santa Maria del Carmine]] was 'n belangrike bron van inspirasie. Die datering van Piero se werk is besonder moeilik omrede sy styl nie met die jare blyk te ontwikkel het nie. ===Volwasse werk=== Piero het in 1442 na sy tuisdorp teruggekeer, en was tot die dorpsraad van Sansepolcro verkies.{{sfn|Durant|Durant|2011|p=463}} Hy het drie jaar later sy eerste opdrag, te wete om die altaarstuk van die kerk van die Misericordia in Sansepolcro (die ''Madonna della Misericordia'' altaarstuk) te skilder, ontvang,{{sfn|Durant|Durant|2011|p=463}} welke in die vroeë 1460s voltooi was. In 1449 het hy verskeie fresko's in die [[Castello Estense]] en die kerk van Sant'Andrea van [[Ferrara]] uitgevoer, welke ook nou verlore is. Sy invloed was besonders tasbaar in die latere Ferrara werke van [[Cosimo Tura]]. Die ''Doop van Christus'', nou in die Nasionale Gallery in Londen, was in omtrent 1450 vir die hoë altaar van die kerk van die klooster of abdy van S. Giovanni Battista by Sansepolcro voltooi. Ander noemenswaardige werke is die fresko's van ''Die Opstanding'' in Sansepolcro, en die ''[[Madonna del parto]]'' in [[Monterchi]], naby Sansepolcro. [[File:Piero della Francesca Malatesta.jpg|thumb|left|[[Sigismondo Pandolfo Malatesta]] kniel voor [[St. Sigismund]]'' (1451)]] Twee jaar later was hy in [[Rimini]] en werksaam vir die [[condottieri|condottiero]] [[Sigismondo Pandolfo Malatesta]]. In 1451 gedurende die verblyf, het hy die bekende fresko van ''Sint Sigismund en Sigismondo Pandolfo Malatesta''{{sfn|Durant|Durant|2011|p=463}} in die [[Tempio Malatestiano]] uitgevoer, sowel as 'n ''Portret van Sigismondo Pandolfo Malatesta''. Piero kon dalk in Rimini die bekende [[Renaissance]] wiskundige en argitek [[Leon Battista Alberti]] ontmoet het, wat die [[Tempio Malatestiano]] herontwerp het, alhoewel dit bekend is dat Alberti die uitvoering van sy ontwerpe vir die kerk by wyse van sy bouinspekteur bewerkstellig het. Daarna was Piero in [[Ancona]], [[Pesaro]] en [[Bologna]] aktief gewees. In 1454 het Piero 'n kontrak vir die ''Poliptiek van Sint Augustyn'' in die kerk van Sant'Agostino in Sansepolcro geteken. Die sentrale paneel van hierdie poliptiek is verlore, en die vier panele van die vlerke, met uitbeeldings van Heiliges, is nou rondom die wêreld verstrooi. 'n Paar jaar later het Piero, opgeroep deur [[Pous Nicholas V]], na Rome getrek, waar hy fresko's in die [[Basilika di Santa Maria Maggiore]] uitgevoer het, waarvan slegs fragmente oorbly. Twee jaar later was hy weer in die pouslike hoofstad waar hy fresko's geteken het in die [[Apostoliese Paleis|Vatikaan-paleis]], welke sedertdien vernietig is. [[File:Piero della Francesca- Legend of the True Cross - the Queen of Sheba Meeting with Solomon; detail.JPG|thumb|180px|''Die Geskiedenis van die Ware Kruis'': die [[Koningin van Sheba]] vergader met [[Koning Salomo]]]] ===Fresko's in San Francesco by Arezzo=== In 1452 was Piero della Francesca na [[Arezzo]] opgeroep om [[Bicci di Lorenzo]] (wat betref die skilder van die fresko's van die basilika van [[Basilika van San Francesco, Arezzo|San Francesco]]) te vervang. Die werk was eers in 1464 voltooi.{{sfn|Durant|Durant|2011|p=464}} Die siklus fresko's wat bekend staan as ''Die Geskiedenis van die Ware Kruis'' word oor die algemeen as van Piero se grootse meesterwerke, en oor die algemeen as van die grootste werke van [[Renaissance|Skilderkuns in die Renaissance]], beskou. Die verhaal wat in hierdie fresko's uitgebeeld word het sy ontstaan te danke aan legendariese middeleeuse bronne betreffende hoe houtstukke van die [[Ware Kruis]] gevind was.{{sfn|Durant|Durant|2011|p=464}} Hierdie verhale was in die ''Goue Legende'' van [[Jacopo da Varazze]] ([[Jacopo da Varagine]]) van die middel-13de eeu) versamel.<ref name="goldenlegend">[http://www.fordham.edu/halsall/basis/goldenlegend/GoldenLegend-Volume3.htm#invention%20of%20the%20Holy%20Cross "The Golden Legend, or Lives of the Saints" Volume Three] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141103080154/http://www.fordham.edu/halsall/basis/goldenlegend/GoldenLegend-Volume3.htm#invention%20of%20the%20Holy%20Cross |date= 3 November 2014 }}, opgespoor op 2007-05-22.</ref> ===Piero se aktiwiteite in Urbino=== [[Giovanni Santi]] het op 'n tydstip vir Piero na Urbino uitgenooi.{{sfn|Durant|Durant|2011|p=466}} Piero was tussen 1469 en 1486 herhaaldelik in diens gewees van Burggraaf [[Federico III da Montefeltro]] (Hertog in 1474).{{efn|Volgens [[Giorgio Vasari]] het Piero vir Federico se vader, Guidantonio, wat in Februarie 1443 oorlede is, gewerk. Hierdie verloop van sake is egter onwaarskynlik omrede die bewering nie deur dokumente of skilderye gestaaf word nie. Dit mag moontlik wees dat Vasari ''Guidantonio'' met ''Federico'' verwar het.}} ''Die Geseling'' word oor die algemeen as Piero se oudste werk in Urbino beskou. (c.&nbsp;1455–1470). Dit is een van die bekendste en mees berugte prente van die vroeë Renaissance. Dit word, bykomend daartoe dat dit 'n verwarrende raaisel ten opsigte van die drie mans op die voorgrond daarvan bied, gemerk deur 'n atmosfeer van geometriese ingetoënheid. [[File:Piero della Francesca 046.jpg|thumb|220px|Die [[Montefeltro Altaarstuk]] oftewel die ''Brera Madonna'']] Nog 'n bekende werk wat in Urbino geskilder is, is die ''Dubbele Portret'' van Federico en sy vrou Battista Sforza in die [[Uffizi]].{{sfn|Durant|Durant|2011|p=465}} Die portrette wat in profiel is neem hul inspirasie van groot bronsmedaljes en pleisterwerk waarop die amptelike portrette van Fedederico en sy vrou voorkom. Ander skilderye wat in Urbino gemaak is, is die monumentale [[Brera Madonna|Montefeltro Altaarstuk]] (1474) in die Brera Gallery in Milaan en waarskynlik ook die ''[[Madonna van Senigallia]]''. In Urbino het Piero die skilders [[Melozzo da Forlì]], [[Fra Carnevale]] en die [[Vlaandere|Vlaming]] [[Justus van Gent]], die wiskundige Fra [[Luca Pacioli]], die argitek [[Francesco di Giorgio Martini]] en waarskynlik ook [[Leon Battista Alberti]] ontmoet. ===Latere jare=== Gedurende Piero se latere jare het skilders soos [[Perugino]] en [[Luca Signorelli]] op gereelde wyse sy werkswinkel besoek. Hy het die verhandeling getiteld ''[[De Prospectiva pingendi|Op Perspektief in die skilderkuns]]'' in die middel-1470s tot 1480s voltooi. Teen 1480 het sy sig begin verswak,{{sfn|Durant|Durant|2011|p=465}} maar hy het voortgegaan om verhandelings te skryf.{{efn|Alhoewel hy dalk die skilderkuns vaarwel mag geroep het in sy latere jare, moet Vasari se opmerking dat hy op die ouderdom van sestig jaar blind geword het in twyfel getrek word,{{sfn|Durant|Durant|2011|p=465}} aangesien hy sy 1485 verhandeling in sy eie handskrif voltooi het.}} Dit is geboekstaaf dat Piero in 1482 'n huis in Rimini gehuur het. Piero het in 1487 sy testament gemaak, en hy is vyf jaar later op 12 Oktober 1492 in sy eie huis in San Sepolcro oorlede.<ref name="collier" /> Hy het sy besittings nagelaat aan sy familie en die kerk. Hy het op dieselfde dag waarop [[Christopher Columbus]] die Amerika's bereik het beswyk. ==Inspirasies== [[Bohuslav Martinů]] het 'n drie-delige orkes-werk getiteld ''Les Fresques de Piero della Francesca'' geskryf. Dit is aan [[Rafael Kubelik]] gewy, en die eerste uitvoering daarvan was tydens die 1956 Salzburg-fees deur Kubelik gegee saam met die [[Weense Filharmoniese Orkes]]. Piero se geometriese perfeksie en die byna magiese atmosfeer van die lig in sy skilderwerk het ook moderne skilders soos [[Giorgio de Chirico]], [[Massimo Campigli]], [[Felice Casorati]] en [[Balthus]] geïnspireer. ==Geselekteerde werke== [[File:Piero della Francesca - Baptism of Christ - WGA17595.jpg|thumb|''Die Doop van Christus (Piero della Francesca)'', (c. 1450) (Nasionale Gallery, Londen).]] *''[[Madonna della Misericordia (skildery)|Poliptiek van die Misericordia]]'' (1445–62) – <small> Olie en tempera op paneel, basis 330&nbsp;cm, hoogte 273&nbsp;cm, ''Museo Civico Sansepolcro''</small> *''Die Doop van Christus (Piero della Francesca)'' (c. 1448–50) – <small> Tempera op paneel, 168 &times; 116&nbsp;cm, Nasionale Gallery, Londen</small> *''Sint in Berou'' (c. 1449–51) – <small> Olieverf op paneel, 51 &times; 38&nbsp;cm, Staatliche Museen, [[Berlyn]] </small> *''Sint Jerome en 'n Skenker'' (1451) – <small> Paneel, 40 &times; 42&nbsp;cm, ''Gallerie dell'Accademia'', Venesië</small> *''Sigismondo Pandolfo Malatesta Biddend voor Sint Sigismund'' (1451) – <small> Fresko, ''Tempio Malatestiano'', Rimini</small> *''Portret van Sigismondo Pandolfo Malatesta'' (c. 1451) – <small> Tempera en olie op paneel, 44.5 &times; 34.5&nbsp;cm, [[Louvre|Musée du Louvre]], Parys</small> *''Die Geskiedenis van die Ware Kruis'' (c. 1455–66) – <small> Fresko's, ''Basilika van San Francesco Arezzo''</small> *''Die Geseling van Christus (Piero della Francesca)'' (c. 1460) – <small> Tempera op paneel, 59 &times; 81.5&nbsp;cm, ''Galleria Nazionale delle Marche'', [[Urbino]]</small> *Poliptiek van Sint Augustyn (1460–70) – <small> Olie en tempera op paneel</small> *''Opstanding (Piero della Francesca)'' (c. 1463) –<small> Fresko, 225 &times; 200&nbsp;cm, ''Museo Civico Sansepolcro''</small> *''Madonna del parto'' (1459–67) – <small> Losstaande fresko, 260 &times; 203&nbsp;cm, Kapel van die begraafplaas, [[Monterchi]]</small> *''Geboorte-toneel'' (c. 1470) – <small> 124.5 &times; 123&nbsp;cm, Nasionale Gallery, Londen</small> *''Poliptiek van Perugia'' (c. 1470) – <small> Olie op paneel, 338 &times; 230&nbsp;cm, ''Galleria Nazionale dell'Umbria'', Perugia</small> *''[[Montefeltro Altaarstuk|Madonna en Kind met Heiliges]]'' (''Montefeltro Altaarstuk'', (1472–74) – <small> Olie op paneel, 248 &times; 170&nbsp;cm, ''Pinacoteca di Brera'', Milaan </small> *Stelle portrette (c. 1472) van [[Federico da Montefeltro]] en Battista Sforza, respektiewelik die hertog en hertogin van [[Urbino]] – <small> Olie op paneel, [[Galleria degli Uffizi]], Florence</small>. *''[[Madonna di Senigallia]]'' (c. 1474) – <small> Olie op paneel, 67 &times; 53.5&nbsp;cm, [[Galleria Nazionale delle Marche]], Urbino </small> == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Piero della Francesca }} ==Verwysings== '''Voetnote''' {{notelist}} '''Aanhalings''' {{Verwysings}} ===Bronne=== {{refbegin}} * {{cite book|last1=Durant|first1=Will|authorlink1=Will Durant|last2=Durant|first2=Ariel|authorlink2=Ariel Durant|title=[[The Story of Civilization#V. The Renaissance (1953)|The Story of Civilization, Volume V: The Renaissance]]|origyear=1953|year=2011|publisher=[[Simon and Schuster]]|isbn= 9781451647624|ref=harv}} {{refend}} ==Verdere leeswerk== {{refbegin}} *Bertelli, Carlo, ''Piero Della Francesca'', Yale, 1992. * Chieli, Francesca, "''La grecità antica e bizantina nell'opera di Piero della Francesca''", Firenze, 1993. *Varisco, Alessio, ''Borgo Sansepolcro. Città di Cavalieri e Pellegrini'', Pessano con Bornago, Mimep-Docete, 2012. *[[Hubert Damisch|Damisch, Hubert]], ''A Childhood Memory by Piero della Francesca'', Stanford University Press, 2007. {{ISBN|0-8047-3442-9}}. *Gantz, Jeffrey, ''Strong, silent type: Piero della Francesca, international artist of mystery'', The Boston Phoenix, Kunsafdeling, 1 September 2006. *[[Carlo Ginzburg|Ginzburg, Carlo]], ''The Enigma of Piero: Piero Della Francesca'', Verso, 2002. {{ISBN|1-85984-378-6}}. *Frank Keim, ''Piero della Francesca: Der Maler als Astronom und Physiker'' (Schriften zur Kunstgeschichte), Hamburg 2016, {{ISBN|978-3-8300-9208-7}}. *[[John Pope-Hennessy|Pope-Henessy, John]], "The Piero della Francesca Trail" including [[Aldous Huxley]] Piero essay "The Best Picture" {{ISBN|1-892145-13-8}}. *''Libellus de quinque corporibus regularibus'', corredato della versione volgare di Luca Pacioli [fac-sim du Codice Vat. Urb. Lat. 632]; eds. Cecil Grayson,... Marisa Dalai Emiliani, Carlo Maccagni. Firenze, Giunti, 1995. 3 vol. (68 ff., XLIV-213, XXII-223 pp.). {{ISBN|88-09-01020-5}} * Pierpaolo Tofanelli, ''La Madonna del Parto'', Pagine Nuove di Storia dell'Arte e dell'Architettura N. 3, Firenze, 2009. {{ISBN|978-88-95450-21-6}}. *Pierpaolo Tofanelli, ''La Natività'', Pagine Nuove di Storia dell'Arte e dell'Architettura N. 4, Firenze, 2010. {{ISBN|978-88-95450-22-3}} * ''Piero's Archimedes'', [fac-sim du Codice Riccardiano 106 par Piero della Francesca]; reds. Roberto Manescalchi, Matteo Martelli, James Banker, Giovanna Lazzi, Pierdaniele Napolitani, Riccardo Bellè. Sansepolcro, Grafica European Center of Fine Arts e Vimer Industrie Grafiche Italiane, 2007. 2 vol. (82 ff., XIV-332 pp. English, Francais, Espanol, Deutsch, Italiano et Arabic) {{ISBN|978-88-95450-25-4}}. *Longhi, Roberto "Piero della Francesca" {{ISBN|1-878818-77-5}}. *Roberto Manescalchi, ''L'Ercole di Piero, tra mito e realtà,( ParteI)'', Grafica European Center of Fine Art (Terre di Piero), Firenze, 2011. {{ISBN|978-88-95450-05-6}} * R. Manescalchi, ''Piero alla corte dei Pichi'', in ''Studi e Documenti Pierfrancescani II'', Sansepolcro 2014. {{ISBN|978-8895450445}} {{refend}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Francesca, Piero della}} [[Kategorie:Italiaanse skilders]] [[Kategorie:Geboortes in 1415]] [[Kategorie:Sterftes in 1492]] jcwyqy8lwpl852x82xhr7364z5fo41l 0 274533 2891790 2439065 2026-04-09T09:35:23Z Jcb 223 2891790 wikitext text/x-wiki '''Melvyn Tan''' ([[Chinees]]: 陈万荣; gebore op [[13 Oktober]] [[1956]]) is 'n [[Singapoer]]s-gebore Britse [[Klassieke musiek|klassieke]] [[pianis]] wat bekend is om sy studie van historiese uitvoeringspraktyke op outentieke - of periode-instrumente.<ref name=grove>{{cite web |first=Jessica |last=Duchen |url=http://www.oxfordmusiconline.com/subscriber/article/grove/music/46065|titel="Tan, Melvyn." |datum=1 Februarie 2010 |uitgewer=Grove Music Online / Oxford Music Online }}</ref>Hy het van 'n jong ouderdom af na Engeland gereis ten einde [[musiek]] te studeer, eers by die [[Yehudi Menuhin|Yehudi Menuhin-skool]] toe hy twaalf jaar oud was, en later by die Koninklike Kollege van Musiek in Londen.<ref name=grove/>Nadat hy in 2005 na [[Singapoer]] teruggekeer het, was hy beboet omdat hy nie [[diensplig]] gedoen het nie, alhoewel hy gedurende die tyd waarop die klagte betrekking het in Londen aan't studeer was,<ref>{{cite web |first=Ben |last=Mattison |date=6 Desember 2005 |url=http://www.playbillarts.com/news/article/3425.html |title=PlaybillArts: Nuus: Pianis Melvyn Tan Kanselleer Terugkeer na Singapoer oor Diensplig Kontroversie |publisher=Playbill, Inc. |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130523100942/http://www.playbillarts.com/news/article/3425.html |archive-date=23 Mei 2013 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 1 Oktober 2019 }}</ref> en reeds 'n besige konsertloopbaan begin het en Britse burgerskap verkry het.<ref>{{cite web |url=https://www.mindef.gov.sg/imindef/press_room/official_releases/nr/2006/jan/16jan06_nr.html |title=Ministeriële Verklaring oor Dienspligtiges wat diensplig vermy het deur Minister van Verdediging Teo Chee Hean |date=16 Januarie 2006 |publisher=Ministry of Defence |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170805101633/https://www.mindef.gov.sg/imindef/press_room/official_releases/nr/2006/jan/16jan06_nr.html |archive-date=5 Augustus 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>Gedurende sy ontwikkeling as pianis het Tan 'n passie ontwikkel vir die [[fortepiano]], welke hy regdeur sy loopbaan bevorder het. Hy het hierdeur ander musici se persepsies betreffende die instrument verander. Hy het nou hoofsaaklik na die [[klavier|pianoforte]] teruggekeer en gee dikwels uitvoerings van 'n wye repertorium van Bach tot Messiaen. Hy woon sedert 1978 in Londen en gee wêreldwyd konserte. In 2007 het hy by die Koninklike Akademie van Kunste vir Jasper Conran se Londense Modeweek versameling opgetree.<ref>[https://www.jasperconran.com/collections/womenswear/archive/a-w-2007,112,COL.html#nav=path_%252Fcollections%252Fwomenswear%252Farchive%252Fa-w-07-women%252C4%252CFV.html Jasper Conran Autumn/Winter 2007 Collection Video] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713090858/http://www.jasperconran.com/collections/womenswear/archive/a-w-2007%2C112%2CCOL.html |datum=13 Julie 2011 }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == *http://www.melvyntan.com *[https://web.archive.org/web/20150717030001/http://www.villamedici-giulini.it/corsi/melvyn-tan/melvyn-tan-eng.htm Meesterklas met Melvyn Tan by Villa Medici Giulini, Briosco (MB) Italië] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Tan, Melvyn}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1956]] [[Kategorie:Britse pianiste]] s88uuafah7xht85jq2exd426mfauenn 0 275070 2891810 2136051 2026-04-09T11:00:57Z Filmwijker 97259 2891810 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Mario Adorf | Beeld = Mario Adorf (Berlin Film Festival 2011).jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1930|9|8}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Duitsland|Duits]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = Stella Adorf (b. 1963) | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur en skrywer | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0000728 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Mario Adorf''' (gebore 8 September 1930) was 'n [[Duitsland|Duitse]] akteur en skrywer. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprent ''Lola'' (1981) en in die televisiereeks ''Der Schattenmann'' (1996). == Filmografie == === Rolprente === * 1957: ''The Devil Strikes at Night'' * 1957: ''Vater, unser bestes Stück'' * 1958: ''The Doctor of Stalingrad'' * 1959: ''The Day It Rained'' * 1959: ''Ship of the Dead'' * 1960: ''Bumerang'' * 1960: ''Brainwashed'' * 1961: ''On the Tiger's Back'' * 1961: ''The Taste of Violence'' * 1961: ''Qui êtes-vous, Monsieur Sorge?'' * 1962: ''The Last Charge'' * 1962: ''Lulu'' * 1962: ''Straße der Verheißung'' * 1963: ''Moral 63'' * 1963: ''The Visit'' * 1963: ''Winnetou'' * 1964: ''The Last Ride to Santa Cruz'' * 1964: ''Die Goldsucher von Arkansas'' * 1965: ''The Gentlemen'' * 1965: ''The Camp Followers'' * 1965: ''Jessy Does Not Forgive... He Kills!'' * 1965: ''I Knew Her Well'' * 1966: ''A Scoundrel's Honour'' * 1966: ''The Treasure of San Gennaro'' * 1967: ''A Rose for Everyone'' * 1967: ''Zärtliche Haie'' * 1967: ''Ghosts, Italian Style'' * 1968: ''A Sky Full of Stars for a Roof'' * 1969: ''Up the Establishment!'' * 1969: ''The Red Tent'' * 1970: ''Deadlock'' * 1971: ''Million Dollar Eel'' * 1971: ''Short Night of Glass Dolls'' * 1972: ''Caliber 9'' * 1972: ''When Women Lost Their Tails'' * 1972: ''King, Queen, Knave'' * 1972: ''The Italian Connection'' * 1972: ''Execution Squad'' * 1972: ''La violenza: Quinto potere'' * 1973: ''Without Appeal'' * 1973: ''Il delitto Matteotti'' * 1973: ''Die Reise nach Wien'' * 1974: ''Brigitte, Laura, Ursula, Monica, Raquel, Litz, Florinda, Barbara, Claudia, e Sofia le chiamo tutte... anima mia'' * 1974: ''What Have They Done to Your Daughters?'' * 1974: ''Processo per direttissima'' * 1975: ''Weak Spot'' * 1975: ''The Lost Honor of Katharina Blum'' * 1976: ''Dog's Heart'' * 1976: ''Bomber & Paganini'' * 1976: ''MitGift'' * 1977: ''Gefundenes Fressen'' * 1977: ''Der Hauptdarsteller'' * 1977: ''I Am Afraid'' * 1979: ''The Tin Drum'' * 1979: ''Milo-Milo'' * 1980: ''The Imprint of Giants'' * 1981: ''Lola'' * 1982: ''Invitation au voyage'' * 1982: ''Coast of Love'' * 1984: ''Class Relations'' * 1986: ''La ragazza dei lillà'' * 1986: ''Momo'' * 1987: ''The Second Victory'' * 1987: ''Devil's Paradise'' * 1987: ''Vado a riprendermi il gatto'' * 1988: ''I ragazzi di via Panisperna'' * 1989: ''Maxantimo'' * 1991: ''Money'' * 1991: ''Pizza Colonia'' * 1993: ''Abissinia'' * 1994: ''Amigomío'' * 1994: ''Felidae'' * 1996: ''Alles nur Tarnung'' * 1996: ''Schwarzmüller'' * 1997: ''The Fearless Four'' * 1997: ''Rossini'' * 1998: ''Alle für die Mafia'' * 2000: ''Majestät brauchen Sonne'' * 2000: ''Klaus Kinski - Ich bin kein Schauspieler'' * 2002: ''Epstein's Night'' * 2003: ''Jester Till'' * 2005: ''A Christmoose Carol'' * 2005: ''Passion & Poetry: The Ballad of Sam Peckinpah'' * 2007: ''Winnetou darf nicht sterben'' * 2008: ''Kleiner Dodo'' * 2008: ''Botero Born in Medellin'' * 2008: ''Erika Rabau: Puck of Berlin'' * 2008: ''Die goldene Kamera 2008'' * 2010: ''Lex Barker Documentary'' * 2011: ''Gegengerade'' * 2012: ''Lonely U'' * 2014: ''Der letzte Mentsch'' * 2014: ''Swan Song: The Story of Billy Wilder's Fedora'' * 2014: ''Altersglühen - Speed Dating für Senioren'' * 2016: ''Schubert in Love: Vater werden ist (nicht) schwer'' * 2016: ''Verfluchte Liebe deutscher Film'' * 2017: ''Real Fight'' * 2017: ''Offene Wunde deutscher Film'' * 2017: ''Marina, Mabuse und Morituri - 70 Jahre Deutscher Nachkriegsfilm im Spiegel der CCC'' * 2018: ''Einmal Sohn, immer Sohn'' === Televisiereekse === * 1957: ''Zeit im Bild'' * 1970: ''Münchner Bilderbogen'' * 1981: ''The Little World of Don Camillo'' * 1990: ''Kommissar Klefisch'' * 1994: ''Rosa Roth'' * 1995: ''Willemsens Woche'' * 1996: ''Der Schattenmann'' * 1998: ''Glamoroso!'' * 2002: ''Die Affäre Semmeling'' * 2002: ''Das Jahrhundert des Theaters'' * 2002: ''Gabi Bauer'' * 2003: ''Lesen! Mit Elke Heidenreich'' * 2005: ''Fröhlich lesen'' * 2007: ''...bitte mit Sahner'' * 2007: ''Kleiner Dodo'' * 2007: ''Tischgespräch'' * 2011: ''Der Ausloeser - Der Fotograf Dieter Blum'' === Televisierolprente === * 1954: ''Meuterei auf der Caine'' * 1956: ''Termin Julia wird gehalten'' * 1957: ''Monsignores große Stunde'' * 1957: ''Mammis Wanderjahre'' * 1957: ''Die Schwestern'' * 1958: ''Schwester Bonaventura'' * 1959: ''Nachtasyl'' * 1962: ''Karol'' * 1966: ''Herr Puntila und sein Knecht Matti'' * 1970: ''Jumbo - Ein Elefantenleben'' * 1976: ''Mein Kind, Lieder von und mit Anja Hauptmann'' * 1977: ''A Year of School'' * 1980: ''Gesucht wird... Drei Geschichten um nicht ganz ehrenwerte Herren'' * 1983: ''Les tilleuls de Lautenbach'' * 1986: ''Kino-Revue der Welterfolge'' * 1988: ''Abendstunde im Spätherbst'' * 1989: ''Galileo Galilei'' * 1989: ''Keine Gondel für die Leiche'' * 1989: ''La trappola'' * 1989: ''Gioco di società'' * 1991: ''Ex und hopp - Ein böses Spiel um Liebe, Geld und Bier'' * 1991: ''The Cave of the Golden Rose'' * 1993: ''Maus und Katz'' * 1993: ''Man of Respect'' * 1993: ''Münster - Ein Käfig voller Geschichte'' * 1994: ''Missus'' * 1994: ''Ein Freund, ein guter Freund - Heinz Rühmann 1902-1994'' * 1995: ''Bauernschach'' * 1996: ''Il piccolo lord'' * 1996: ''Tresko - Amigo Affäre'' * 1996: ''Tresko - Der Maulwurf'' * 1996: ''Tresko - Im Visier der Drogenmafia'' * 1996: ''Die Nacht der Stars'' * 1997: ''Lokalderby - Eine Stadt im Fußballfieber'' * 1998: ''La quindicesima epistola'' * 1998: ''Die goldene Kamera 1998'' * 1999: ''Ama il tuo nemico'' * 1999: ''Comeback für Freddy Baker'' * 1999: ''Michael Jackson & Friends'' * 2000: ''Gioco di specchi'' * 2000: ''Vola Sciusciù'' * 2000: ''Il ritorno del piccolo Lord'' * 2000: ''Ein Mann für jedes Alter'' * 2002: ''Die Nibelungen'' * 2003: ''I ragazzi della via Pál'' * 2003: ''Die Verhoevens'' * 2005: ''Vera - Die Frau des Sizilianers'' * 2005: ''Enigma - Eine uneingestandene Liebe'' * 2005: ''Bambi Verleihung 2005'' * 2006: ''Karol Wojtyla - Geheimnisse eines Papstes'' * 2007: ''Ein Leben wie im Flug'' * 2007: ''Fernsehgeschichte(n). Deutsch'' * 2008: ''Rebecca Ryman: Wer Liebe verspricht'' * 2009: ''Western Legenden - Made in Hollywood'' * 2010: ''The Secret of the Whales'' * 2010: ''Der letzte Patriarch'' * 2011: ''Die lange Welle hinterm Kiel'' * 2013: ''Krokodil'' * 2013: ''Tatort Berlin: Der Fall Bruno Lüdke'' * 2016: ''Mythos Winnetou'' * 2017: ''Du sollst nicht langweilen: Billy Wilder'' * 2018: ''Karl Marx: Der deutsche Prophet'' * 2018: ''Der Unerschrockene: Der Berliner Filmproduzent Artur Brauner'' === Video's === * 2006: ''Abenteuer Filme machen - Mario Adorf erzählt'' * 2010: ''Von Herkules zum Westernheld - Im Gespräch mit Brad Harris'' * 2014: ''Arbeiten mit Billy Wilder: Ein Gespräch mit Mario Adorf'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0000728|Mario Adorf}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Adorf, Mario}} [[Kategorie:Geboortes in 1930]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Duitse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Duitse manlike akteurs van die 21ste eeu]] 4qwnotiyvy9gg4z5n3kj147lb8lhlf6 0 281818 2891758 2436373 2026-04-09T08:23:34Z Jcb 223 2891758 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas | naam = Institut de France | logo = Lêer:Institut de France logo.png | logo_grootte = | beeld = Institut France.jpg | beeldgrootte = 300px | alt = | onderskrif = Die ''Institut de France'' soos gesien vanaf die [[Pont des Arts]] | formasie = {{begindatum en ouderdom|1795|10|25}} | stigter = Nasionale Konvensie | tipe = Skolastiese genootskap | ligging = [[6de arrondissement van Parys|6th arrondissement]], [[Parys]], [[Frankryk]] | coords = {{coord|48|51|26.07|N|2|20|12.85|E|region:FR_type:landmark|display=inline,title}} | filiale = {{unbulleted list|[[Académie française]]|[[Académie des inscriptions et belles-lettres]]|[[Académie des sciences]]|[[Académie des beaux-arts]]|[[Académie des sciences morales et politiques]]}} | leier titel = Kanselier | leier naam = Xavier Darcos (2017– ) | webblad = {{URL|institut-de-france.fr}} }} Die '''Institut de France''' ([[Frans]]e uitspraak: ɛ̃stity də fʁɑ̃s, Instituut van Frankryk) is 'n [[Frankryk|Franse]] skolastiese genootskap wat vyf {{lang|fr|académies}} omvat, insluitende die [[Académie française]]. Die Instituut, wat in [[Parys]] geleë is, bestuur nagenoeg 1,000 stigtings sowel as [[museum]]s en [[château]]x wat oop is vir besoeke. Dit ken ook pryse en subsidies toe - welke in [[2017]] neergekom het op 'n verstommende bedrag van meer as [[euro|€]]27&nbsp;miljoen per jaar.<ref>{{cite web |title=L'Institut de France et le mécénat |url=http://www.institut-de-france.fr/fr/linstitut-de-france-et-le-mécénat |publisher=Institut de France |access-date=9 Maart 2019 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20191109062040/http://www.institut-de-france.fr/fr/linstitut-de-france-et-le-m%C3%A9c%C3%A9nat |archive-date= 9 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die meeste van die pryse word op aanbeveling van die {{lang|fr|académies}} deur die Instituut toegeken. ==Geskiedenis== [[Beeld:Coupole del'Institut de France.jpg|regs|duimnael|Die koepel van die ''Institut de France'']] [[Lêer:Institut de France 1898.jpg|regs|duimnael|Esplanade voor die Instituut, 1898]] Die gebou was oorspronklik opgerig as die ''Collège des Quatre-Nations'' deur Kardinaal Mazarin as 'n skool vir studente vanuit nuwe provinsies wat geannekseer en toegevoeg is tot Frankryk onder [[Louis XIV]]. Die Institut de France was op 25 Oktober 1795 deur die Franse regering gestig.<ref>{{Cite news|url=https://www.lonelyplanet.com/france/paris/attractions/institut-de-france/a/poi-sig/372633/359279|title=Institut de France in Paris, France|last=Planet|first=Lonely|work=Lonely Planet|access-date=2017-12-18|language=en}}</ref>In 2017 was Xavier Darcos as die Institut de France se kanselier benoem.<ref>{{cite news |url=http://www.lefigaro.fr/culture/2017/12/12/03004-20171212ARTFIG00230-xavier-darcos-devient-chancelier-de-l-institut-de-france.php |title=Xavier Darcos devient chancelier de l'Institut de France |date=12 Desember 2017 |work=FIGARO |access-date=18 Desember 2017 |language=fr-FR |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122024259/https://www.lefigaro.fr/culture/2017/12/12/03004-20171212ARTFIG00230-xavier-darcos-devient-chancelier-de-l-institut-de-france.php |archive-date=22 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==Académies== [[Beeld:TourDeNesleInstitut.jpg|regs|duimnael|'n Gedenkplaat op die noordelike muur van die ''Institut de France'' toon die antieke ligging van die [[Tour de Nesle]]]] * ''Académie française'' (Franse Akademie, betrokke by die ontwikkeling van die [[Frans]]e taal) – dit is in 1635 geïnisieer, in 1793 onderdruk, en in 1803 as 'n afdeling van die Instituut herstel. * ''Académie des inscriptions et belles-lettres'' (Akademie van Lettere en Wysbegeerte/Geesteswetenskappe) – geïnisieer in 1663. * ''Académie des sciences'' (Akademie van Wetenskappe) – geïnisieer in 1666. * ''Académie des beaux-arts'' (Akademie van Fyn Kunste) – geskep in 1816 as die samesmelting van die ** ''Académie de peinture et de sculpture'' (Akademie van Skilderkuns en Beeldhouwerk, geïnisieer in 1648) ** ''Académie de musique'' (Akademie van Musiek, geïnisieer in 1669) '''en''' ** ''[[Académie royale d'architecture|Académie d'architecture]]'' (Akademie van [[argitektuur]], geïnisieer in 1671) * ''Académie des sciences morales et politiques'' (Akademie van Morele en Politiese Wetenskappe) – geïnisieer in 1795, onderdruk in 1803, hervestig in 1832. ==Invloed== Die ''Royal Society of Canada'' wat in 1882 geïnisieer is, is gemodelleer na voorbeeld van die Institut de France, en die [[Royal Society|Koninklike-genootskap]] van Londen. Die Libanese Akademie van Wetenskappe, amptelike bekend ingevolge sy [[Frans]]e naam as "Académie des Sciences du Liban" (ASL), is breedweg geskoei op die Franse Akademie van Wetenskappe, waarmee dit op deurlopende wyse gesamentlike programme bestuur. == Sien ook == * [[Franse Akademie vir Wetenskappe]] ==Eksterne skakels== * {{Official website|http://www.institut-de-france.fr/}} * [https://web.archive.org/web/20150328103250/http://www.scholarly-societies.org/history/1795idf.html Notas op die Institut de France van die Skolastiese-genootskappe projek] ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Frankryk]] 1uzj39og7k7xhfo51hv8be78sy486dn 0 287752 2891621 2864975 2026-04-08T12:39:21Z Jcb 223 2891621 wikitext text/x-wiki {{koronaviruspandemie_van_2019-2020}} Die '''Koronaviruspandemie van 2019-2020''' verwys na die uitbreek van die [[Koronavirussiekte-2019]], wat veroorsaak word deur die [[Ernstige akute respiratoriese sindroom koronavirus 2|EARS-KoV-2-virus]].<ref>{{cite web |title=Rolling updates on coronavirus disease (COVID-19) |url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/events-as-they-happen |publisher=Wêreldgesondheidsorganisasie (WGO) |date=28 Februarie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519091757/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/events-as-they-happen |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die uitbreek van 'n nuwe stam van die [[koronavirus]] is aanvanklik in Desember 2019 in die stad [[Wuhan]], [[Hubei]], [[Volksrepubliek China]] geïdentifiseer toe 'n groep mense met [[longontsteking]] gediagnoseer is sonder 'n duidelike oorsaak.<ref>[https://www.infoterio.com/2022/07/El-coronavirus-se-propago-desde-el-mercado-de-Wuhan-y-tenemos-pruebas-dicen-los-cientificos.html El coronavirus se propagó desde el mercado de Wuhan y tenemos pruebas, dicen los científicos] (Spanish) Infoterio Notícias | Ciencia y Tecnología. Consulted on February 7, 2023.</ref><ref>[[doi:10.1126/science.abp8715|The Huanan Seafood Wholesale Market in Wuhan was the early epicenter of the COVID-19 pandemic]] Science. Consulted on February 7, 2023.</ref> [[Lêer:COVID-19 Outbreak World Map.svg|duimnael|links|Bevestigde gevalle, sonder inagneming van nasionale bevolkingsgrootte: {{sleutel|#290000|10&nbsp;000&nbsp;000+ bevestigde gevalle}} {{sleutel|#510000|1&nbsp;000&nbsp;000–9&nbsp;999&nbsp;999 bevestigde gevalle}} {{sleutel|#900000|100&nbsp;000–999&nbsp;999 bevestigde gevalle}} {{sleutel|#c80200|10&nbsp;000–99&nbsp;999 bevestigde gevalle}} {{sleutel|#ee7070|1&nbsp;000–9&nbsp;999 bevestigde gevalle}} {{sleutel|#ffC0C0|100–999 bevestigde gevalle}} {{sleutel|#ffdfeo|1–99 bevestigde gevalle}} {{sleutel|#e0e0e0|Geen bevestigde gevalle nie}}]] [[Lêer:COVID-19 Outbreak World Map per Capita.svg|duimnael|links|Bevestigde gevalle per kapita: {{sleutel|#900000|1–10 gevalle per 10&nbsp;000 inwoners}} {{sleutel|#c80200|1–10 gevalle per 100&nbsp;000 inwoners}} {{sleutel|#ee7070|1–10 gevalle per 1 miljoen inwoners}} {{sleutel|#ffC0C0|1–10 gevalle per 10 miljoen inwoners}} {{sleutel|#fefee9|1–10 gevalle per 100 miljoen inwoners}} {{sleutel|#eee|Geen bevestigde gevalle nie}}]] Die covid-19-uitbraak kan as 'n [[pandemie]] gekenmerk word, het die hoof van die [[Wêreldgesondheidsorganisasie]], [[Tedros Adhanom]] Ghebreyesus, op 11 Maart 2020 in [[Genève]] gesê.<ref>Coronavirus outbreak 'can be characterised as a pandemic'. https://www.timeslive.co.za/news/world/2020-03-11-coronavirus-outbreak-can-be-characterised-as-a-pandemic-who-chief/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200312102512/https://www.timeslive.co.za/news/world/2020-03-11-coronavirus-outbreak-can-be-characterised-as-a-pandemic-who-chief/ |date=2020-03-12 }} Besoek 11 Maart 2020.</ref> Op 13 Maart 2022 het die pandemie meer as 456 miljoen gevalle en 6.04 miljoen sterftes veroorsaak, wat dit een van die dodelikste in die geskiedenis maak. Die eerste bevestigde geval in Suid-Afrika van die covid-19-siekte is op 4 Maart 2020 aangemeld. Dr. [[Zweli Mkhize]], destyds minister van gesondheid het verklaar dat die [[Nasionale Instituut vir Oordraagbare Siektes]] (NICD) bevestig het dat 'n man van KwaZulu-Natal positief getoets is na 'n besoek aan [[Italië]].<ref>Tania Heyns, Eerste geval van Covid-19 in Suid-Afrika aangemeld, https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/eerste-geval-covid-19-in-sa-aangemeld/ [[Maroela Media]], 5 Maart 2020.</ref> Volgens statistieke van die departement van gesondheid op 15 Januarie 2024 was daar meer as 4 miljoen bevestigde gevalle in Suid-Afrika met 102 595 sterftes. Die virus versprei primêr tussen mense op soortgelyke manier as [[griep]], deur asemhalingsdruppels wat tydens hoes of [[nies]] geproduseer word.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/getting-workplace-ready-for-covid-19.pdf|title=Getting your workplace ready for COVID-19|date=27 Februarie 2020|website=World Health Organization|url-status=live}}</ref> Die tyd tussen blootstelling en die begin van die simptome is gewoonlik vyf dae, maar dit kan wissel van twee tot veertien dae.<ref name="Rothan">{{Cite journal|last=Rothan|first=Hussin A.|last2=Byrareddy|first2=Siddappa N.|date=26 Februarie 2020|title=The epidemiology and pathogenesis of coronavirus disease (COVID-19) outbreak |url= http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0896841120300469|journal=Journal of Autoimmunity |pages=102433 |doi=10.1016/j.jaut.2020.102433 |pmid=32113704|issn=0896-8411}}</ref> Simptome kan [[koors]], hoes en kortasemigheid insluit.<ref>''Symptoms of Novel Coronavirus (2019-nCoV)'' | CDC. U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). 10 Februarie 2020. Besoek 11 Februarie 2020.</ref> Komplikasies kan [[longontsteking]] en akute respiratoriese noodsindroom insluit. Aanvanklik was daar geen entstof of spesifieke antivirale behandeling beskikbaar nie, hoewel dadelik met laboratoriumnavorsing begin is. Pogings was aanvanklik gerig op die hantering van simptome en ondersteunende terapie. Aanbevole voorkomende maatreëls het gereelde handewas, handhawing van afstand van siek mense, monitering en selfisolasie vir veertien dae vir mense wat vermoed dat hulle besmet is, ingesluit.<ref>"Q&A on coronaviruses". World Health Organization (WHO). 11 Februarie 2020. Besoek 24 Februarie 2020.</ref> Openbare gesondheidsreaksies in China en regoor die wêreld sluit in reisbeperkings, kwarantyn en instel van 'n [[staat van inperking]]. Dit sluit in die afsluiting van Hubei en verskeie maatreëls in China; die kwarantyn van die Britse vaartuig ''Diamond Princess'' in Japannese waters; sowel as afsluitings in Italië.<ref>''Coronavirus: Shanghai neighbour Zhejiang imposes draconian quarantine''. South China Morning Post. 6 Februarie 2020. Besoek op 8 Februarie 2020.</ref> Sommige lughawens en treinstasies het siftingsmetodes soos temperatuurmeting en gesondheidsverklaringsvorms ingestel.<ref>"''Coronavirus Update: Masks And Temperature Checks In Hong Kong''". Nevada Public Radio. Besoek op 26 Januarie 2020</ref> Verskeie lande het advies uitgereik wat waarsku teen reis na streke met voortgesette oordrag in die gemeenskap, soos Sentraal-China, [[Italië]] en [[Iran]].<ref>"''Coronavirus Disease 2019 Information for Travel''". U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). 3 Februarie 2020. Argief op 30 Januarie 2020. Besoek op 6 Februarie 2020.</ref><ref>Deerwester, Jayme; Gilbertson, Dawn. "''Coronavirus: US says 'do not travel' to Wuhan, China, as airlines issue waivers, add safeguards''". USA Today. Besoek op 26 Januarie 2020.</ref><ref>"''Coronavirus Live Updates: Europe Prepares for Pandemic as Illness Spreads From Italy''". The New York Times. 26 Februarie 2020. Besoek 26 Februarie 2020.</ref> Skole is vir minstens 1,2 miljard kinders gesluit, insluitend alle skole en verskeie universiteite in China, Iran, [[Japan]] en Italië.<ref>{{cite news |last=Wang |first=Vivian |url=https://www.nytimes.com/2020/03/04/world/coronavirus-schools-closed.html |title='When Can We Go to School?' Nearly 300 Million Children Are Missing Class. |date=4 Maart 2020 |work=[[The New York Times]] |access-date=5 Maart 2020 |last2=Inoue |first2=Makiko |issn=0362-4331 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519040519/https://www.nytimes.com/2020/03/04/world/coronavirus-schools-closed.html |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |last=Palermo |first=Angela Giuffrida Lorenzo Tondo in |url=https://www.theguardian.com/world/2020/mar/04/italy-orders-closure-of-schools-and-universities-due-to-coronavirus |title=Italy orders closure of all schools and universities due to coronavirus |date=4 Maart 2020 |work=The Guardian |access-date=5 Maart 2020 |last2=Beaumont |first2=Peter |issn=0261-3077 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508134146/https://www.theguardian.com/world/2020/mar/04/italy-orders-closure-of-schools-and-universities-due-to-coronavirus |archive-date=8 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://english.kyodonews.net/news/2020/02/c3c57bbce11d-breaking-news-govt-will-ask-all-schools-in-japan-to-shut-for-virus-fears-abe.html |title=PM Abe asks all schools in Japan to temporarily close over coronavirus |publisher=Kyodo News |website=Kyodo News+ |access-date=5 Maart 2020 |language=en |archive-url= https://web.archive.org/web/20200417115752/https://english.kyodonews.net/news/2020/02/c3c57bbce11d-breaking-news-govt-will-ask-all-schools-in-japan-to-shut-for-virus-fears-abe.html |archive-date=17 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.radiofarda.com/a/iran-announces-closure-of-universities-schools-to-fight-coronavirus/30449711.html |title=Iran Announces Closure Of Universities, Schools As Coronavirus Death Toll Rises |website=RFE/RL |access-date=5 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515011641/https://en.radiofarda.com/a/iran-announces-closure-of-universities-schools-to-fight-coronavirus/30449711.html |archive-date=15 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die pandemie het wêreldwye sosiale en ekonomiese ontwrigting veroorsaak,<ref>"Here Comes the Coronavirus Pandemic: Now, after many fire drills, the world may be facing a real fire". Editorial. The New York Times. 29 Februarie 2020. Besoek op 1 Maart 2020. </ref> waaronder die grootste wêreldwye resessie sedert die [[Groot Depressie]].<ref>{{cite web |url=https://blogs.imf.org/2020/04/14/the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression/ |title=The Great Lockdown: Worst Economic Downturn Since the Great Depression |website=IMF Blog |access-date=23 April 2020}}</ref> Tot 100 miljoen mense het in uiterste armoede verval<ref name="20200421un">{{cite news |title=Senior Officials Sound Alarm over Food Insecurity, Warning of Potentially 'Biblical' Famine, in Briefings to Security Council |url=https://www.un.org/press/en/2020/sc14164.doc.htm |publisher=United Nations |date=21 April 2020}}</ref> en wêreldwye hongersnode het 265 miljoen mense geraak.<ref>{{Cite web |date=21 April 2020 |title=As famines of 'biblical proportion' loom, Security Council urged to 'act fast' |url=https://news.un.org/en/story/2020/04/1062272 |access-date=10 Julie 2020 |website=UN News |language=en}}</ref> Die pandemie het gelei tot die uitstel of kansellasie van sport-, godsdienstige, politieke en kulturele geleenthede,<ref>"A List of What's Been Canceled Because of the Coronavirus". The New York Times. 1 April 2020. Besoek op 11 April 2020."</ref> wydverspreide aanbodtekorte is vererger deur paniekaankope,<ref>Scipioni, Jade (18 Maart 2020). "Why there will soon be tons of toilet paper, and what food may be scarce, according to supply chain experts". CNBC. Besoek op 19 Maart 2020.</ref> en die vermindering van die uitlaat van besoedelende stowwe en kweekhuisgasse.<ref name="20200323theguardian">{{Cite news |last1=Watts |first1=Jonathan |last2=Kommenda |first2=Niko |name-list-format=vanc |url= https://www.theguardian.com/environment/2020/mar/23/coronavirus-pandemic-leading-to-huge-drop-in-air-pollution |title=Coronavirus pandemic leading to huge drop in air pollution |date=23 Maart 2020 |work=The Guardian |access-date=8 April 2020 |issn=0261-3077}}</ref><ref name="20200219carbonbrief">{{cite web |url=https://www.carbonbrief.org/analysis-coronavirus-has-temporarily-reduced-chinas-co2-emissions-by-a-quarter |title=Analysis: Coronavirus temporarily reduced China's CO2 emissions by a quarter |date=19 Februarie 2020 |website=Carbon Brief |access-date=8 April 2020}}</ref> Dit het ook [[vreemdelingehaat]] en [[rassisme]] teen mense van Chinese en Oos-Asiatiese afkoms ingesluit,<ref>Young, Evan (31 Januarie 2020). "'This is racism': Chinese-Australians say they've faced increased hostility since the coronavirus outbreak began". Special Broadcasting Service.</ref><ref>Iqbal, Nosheen (1 Februarie 2020). "Coronavirus fears fuel racism and hostility, say British-Chinese". The Observer. ISSN 0029-7712. Besoek 4 Februarie 2020.</ref><ref>"Coronavirus fears trigger anti-China sentiment across the globe". Global News. Besoek op 4 Februarie 2020.</ref><ref>Yeung, Jessie. "As the coronavirus spreads, fear is fueling racism and xenophobia". CNN. Besoek 4 Februarie 2020.</ref><ref>Darrach, Amanda (25 Februarie 2020). "The new coronavirus and racist tropes". ''Columbia Journalism Review''</ref> en die verspreiding van verkeerde inligting en [[fopnuus]] oor die [[virus]], hoofsaaklik aanlyn.<ref>"''Fake Facts Are Flying About Coronavirus. Now There's A Plan To Debunk Them''". NPR. Besoek 23 Februarie 2020.</ref><ref>{{cite news |url=https://www.yahoo.com/news/coronavirus-spreads-one-study-predicts-101552222.html |title=As the coronavirus spreads, one study predicts that even the best-case scenario is 15 million dead and a $2.4 trillion hit to global GDP |work=Business Insider |first1=Rosie |last1=Perper |via=[[Yahoo!]] |date=5 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328163448/https://www.yahoo.com/news/coronavirus-spreads-one-study-predicts-101552222.html |archive-date=28 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.yahoo.com/news/coronavirus-black-death-spread-misinformation-143713853.html |title=Coronavirus and the Black Death: spread of misinformation and xenophobia shows we haven't learned from our past |work=The Conversation |first1=Rachel |last1=Clamp |via=Yahoo! |date=5 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430215546/https://www.yahoo.com/news/coronavirus-black-death-spread-misinformation-143713853.html |archive-date=30 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> 'n Voorbeeld van sodanige vals inligting is die [[samesweringsteorie]]video, ''[[Plandemic]]'', wat in Mei 2020 vrygestel is. == Agtergrond == === Wuhan en die koronavirus === [[Lêer:COVID19.jpg|duimnael|Simptome van covid-19]] Wuhan is die hoofstad van Hubei en die sewende grootste stad in China, met 'n bevolking van meer as 11 miljoen inwoners. Dit was deur die eeue heen 'n belangrike vervoerkern van die land, al lank bekend as die "Nege Provinsies-deurweg",<ref>{{Cite book |title=Draft History of Qing |last=Zhao |first=Erxun |year=1928 |volume=388 |location=Shenyang|quote=七年，偕林翼疏言：「湖北為長江上游要害 }}</ref> en die Wuhan spoorwegkruising is een van die vier belangrikste spoorwegkruisings in China. Dit is ongeveer 1100&nbsp;km suid van [[Beijing]],<ref name="HAN8Jan20202">{{cite web |url=https://emergency.cdc.gov/han/HAN00424.asp |title=Outbreak of Pneumonia of Unknown Etiology (PUE) in Wuhan, China |date=8 Januarie 2020 |website=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |access-date=9 Januarie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518142657/https://emergency.cdc.gov/han/han00424.asp |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> 800&nbsp;km wes van [[Sjanghai]] en 970&nbsp;km noord van [[Hongkong]].<ref name="Chan5Jan20202">{{cite news |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/health-environment/article/3044723/six-more-hong-kong-patients-hospitalised-over |title=China says Wuhan pneumonia not Sars, but virus remains unidentified, more people hospitalised |last=Chan |first=Ho-him |date=5 Januarie 2020 |work=South China Morning Post |access-date=6 Januarie 2020 |last2=Mai |first2=Jun |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428105239/https://www.scmp.com/news/hong-kong/health-environment/article/3044723/six-more-hong-kong-patients-hospitalised-over |archive-date=28 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Direkte vlugte vanaf Wuhan verbind dit met die groot internasionale stede in Europa en Noord-Amerika.<ref name="ECDP14Jan20202">{{cite web |url=https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/update-cluster-pneumonia-cases-associated-novel-coronavirus-wuhan-china-2019 |title=Update: Cluster of pneumonia cases associated with novel coronavirus – Wuhan, China – 2019 |date=14 Januarie 2020 |website=European Centre for Disease Prevention and Control |access-date=18 Januarie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513114249/https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/update-cluster-pneumonia-cases-associated-novel-coronavirus-wuhan-china-2019 |archive-date=13 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Gedurende Desember 2019 is 'n aantal siektegevalle aangemeld in Wuhan wat die simptome van 'n "longontsteking van onbekende oorsaak" bevat, gekoppel aan die Huanan-[[Nat mark|seekosmark]], met 'n duisend stalletjies wat vis, hoenders, fisante, vlermuise, marmotte, giftige slange, bokke en ander wilde diere (''ye wei'' of bosvleis) verkoop het. Die aanvanklike hipotese was dat dit 'n nuwe koronavirus van 'n dierlike bron ('n soönose) was.<ref name="CDC6Jan2020">{{cite web |url=https://wwwnc.cdc.gov/travel/notices/watch/pneumonia-china |title=Pneumonia of Unknown Cause in China – Watch – Level 1, Practice Usual Precautions – Travel Health Notices |date=6 Januarie 2020 |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=7 Januarie 2020 |language=ja |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108211428/https://wwwnc.cdc.gov/travel/notices/watch/pneumonia-china |archive-date=8 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Schnirring8Jan2020">{{cite web |url=http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/01/virologists-weigh-novel-coronavirus-chinas-outbreak |title=Virologists weigh in on novel coronavirus in China's outbreak |last=Schnirring |first=Lisa |date=8 Januarie 2020 |website=CIDRAP |access-date=9 Januarie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517152752/https://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/01/virologists-weigh-novel-coronavirus-chinas-outbreak |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Shih8Jan2020">{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/specter-of-possible-new-virus-emerging-from-central-china-raises-alarms-across-asia/2020/01/08/3d33046c-312f-11ea-971b-43bec3ff9860_story.html |title=Specter of possible new virus emerging from central China raises alarms across Asia |last=Shih |first=Gerry |date=8 Januarie 2020 |access-date=9 Januarie 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108172338/https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/specter-of-possible-new-virus-emerging-from-central-china-raises-alarms-across-asia/2020/01/08/3d33046c-312f-11ea-971b-43bec3ff9860_story.html |archive-date=8 Januarie 2020 |last2=Sun |first2=Lena H. |website=[[The Washington Post]]}}</ref> Koronavirusse sirkuleer hoofsaaklik onder diere, maar dit is bekend dat dit ontwikkel en mense kan besmet, soos in die gevalle van ernstige akute respiratoriese sindroom (EARS) en Midde-Oosterse respiratoriese sindroom (MORS), tesame met vier verdere koronavirusse wat ligte asemhalingsimptome soortgelyk aan gewone [[verkoue]] veroorsaak. Daar is aangetoon dat alle koronavirusse wat mense aangesteek het, van mens tot mens versprei kon word.<ref name="RyanHill2019">{{Cite book |title=Hunter's Tropical Medicine and Emerging Infectious Diseases E-Book |last=Rogier van Doorn |first=H. |last2=Yu |first2=Hongji |publisher=Elsevier Health Sciences |year=2019 |isbn=978-0-323-55512-8 |editor1=Edward T Ryan |editor2=David R Hill |editor3=Tom Solomon |editor4=Timothy P Endy |editor5=Naomi Aronson |edition=10th |page=286 |chapter=33. Viral Respiratory Infections |chapter-url=https://books.google.com/books?id=y8SODwAAQBAJ&pg=PA286}}</ref><ref name="CDC13Jan2020">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/novel-coronavirus-2019.html |title=Novel Coronavirus 2019 |date=13 Januarie 2020 |website=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |access-date=14 Januarie 2020 |language=ja |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517145739/https://www.cdc.gov/coronavirus/novel-coronavirus-2019.html |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit word vermoed dat die oordrag van koronavirusse hoofsaaklik plaasvind deur noue kontak deur middel van asemhalingsdruppels wat deur 'n draerpersoon wat nies of hoes gegenereer word.<ref name=20200131cdc>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/transmission.html |title=Transmission of Novel Coronavirus (2019-nCoV) |date=31 Januarie 2020 |website=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |access-date=1 Februarie 2020 |language=ja |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519090737/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/transmission.html |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Ontstaan === Die eerste vermeende gevalle is op 31 Desember 2019 aangemeld,<ref name="WHO5Jan2020">{{cite web |url=https://www.who.int/csr/don/05-january-2020-pneumonia-of-unkown-cause-china/en/ |title=Pneumonia of unknown cause – China. Disease outbreak news |date=5 Januarie 2020 |publisher=[[World Health Organization]] |access-date=6 Januarie 2020 |language=lt |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519015241/https://www.who.int/csr/don/05-january-2020-pneumonia-of-unkown-cause-china/en/ |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> maar die eerste voorkoms van hierdie siekte het meer as drie weke vroeër op 8 Desember 2019 plaasgevind.<ref name="Schnirring14Jan2020">{{cite web |url=http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/01/report-thailands-coronavirus-patient-didnt-visit-outbreak-market |title=Report: Thailand's coronavirus patient didn't visit outbreak market |last=Schnirring |first=Lisa |date=14 Januarie 2020 |website=CIDRAP |access-date=15 Januarie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502010658/https://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/01/report-thailands-coronavirus-patient-didnt-visit-outbreak-market |archive-date=2 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die mark is op 1 Januarie 2020 gesluit, en mense wat tekens en simptome van die koronavirusinfeksie getoon het, is geïsoleer.<ref name=WHO5Jan2020 /> Meer as 700 mense, onder wie meer as 400 gesondheidsorgwerkers wat in noue kontak met moontlik besmette individue gekom het, is aanvanklik gemonitor.<ref name="Schnirring11Jan2020">{{cite web |url=http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/01/china-releases-genetic-data-new-coronavirus-now-deadly |title=China releases genetic data on new coronavirus, now deadly |last=Schnirring |first=Lisa |date=11 Januarie 2020 |website=CIDRAP |access-date=12 Januarie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516154740/https://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/01/china-releases-genetic-data-new-coronavirus-now-deadly |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Na die ontwikkeling van 'n spesifieke diagnostiese PCR-toets vir die opsporing van die infeksie, is die teenwoordigheid van CoV-2-virus later by 41 mense in die oorspronklike Wuhan-groep bevestig,<ref name="Hongzhou16Jan2020">{{Cite journal|last=Lu|first=Hongzhou|last2=Stratton|first2=Charles W.|last3=Tang|first3=Yi-Wei|date=16 Januarie 2020|title=Outbreak of Pneumonia of Unknown Etiology in Wuhan China: the Mystery and the Miracle|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jmv.25678|journal=Journal of Medical Virology|language=en|volume=|pages=|doi=10.1002/jmv.25678|issn=1096-9071|via=Wiley|url-access=subscription}}</ref> van wie twee later na berig word 'n getroude paartjie was, een van hulle was nie in die mark teenwoordig nie, en nog drie wat van dieselfde familie was wat by die seekosstalletjies van die mark gewerk het.<ref name=Schnirring15Jan2020>{{cite web |url=http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/01/second-family-cluster-found-wuhan-novel-coronavirus-outbreak |title=Second family cluster found in Wuhan novel coronavirus outbreak |last=Schnirring |first=Lisa |date=15 Januarie 2020 |website=CIDRAP |access-date=16 Januarie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200331043503/http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/01/second-family-cluster-found-wuhan-novel-coronavirus-outbreak |archive-date=31 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Wee8Jan2020">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2020/01/08/health/china-pneumonia-outbreak-virus.html |title=China Identifies New Virus Causing Pneumonialike Illness |last=Wee |first=Sui-Lee |date=8 Januarie 2020 |work=The New York Times |access-date=14 Januarie 2020 |last2=Jr |first2=Donald G. McNeil |issn=0362-4331 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507184508/https://www.nytimes.com/2020/01/08/health/china-pneumonia-outbreak-virus.html |archive-date=7 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die eerste bevestigde sterfgeval van die koronavirusinfeksie het op 9 Januarie 2020 plaasgevind.<ref name="QinNYT11Jan2020">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2020/01/10/world/asia/china-virus-wuhan-death.html |title=China Reports First Death From New Virus |last=Qin |first=Amy |date=10 Januarie 2020 |work=The New York Times |access-date=11 Januarie 2020 |last2=Hernández |first2=Javier C. |issn=0362-4331 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519015303/https://www.nytimes.com/2020/01/10/world/asia/china-virus-wuhan-death.html |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 20 Januarie 2020 dring die Chinese premier [[Li Keqiang]] aan op beslissende en effektiewe pogings om die longontsteking-epidemie te bekamp wat deur 'n nuwe koronavirus veroorsaak word,.<ref name="Premier urged">{{cite web |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202001/21/WS5e26556ca31012821727269c.html |title=Chinese premier stresses curbing viral pneumonia epidemic |location=[[Beijing]] |website=China Daily |publisher=Xinhua News Agency |date=21 Januarie 2020 |access-date=22 Januarie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428045240/https://www.chinadaily.com.cn/a/202001/21/WS5e26556ca31012821727269c.html |archive-date=28 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Teen 23 Januarie 2020 het ten minste 25 sterftes plaasgevind, almal in China, en daar is bewyse van oordrag van mens tot mens. Uit uitgebreide toetsing het meer as 600 bevestigde gevalle aan die lig gekom, van wie sommige gesondheidsorgwerkers is.<ref name=Schnirring22Jan2020>[http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/01/who-decision-ncov-emergency-delayed-cases-spike Lisa Schnirring: WHO decision on nCoV emergency delayed as cases spike] 23 Januarie 2020 ''CIDRAP News'', getoegang 23 Januarie 2020</ref><ref name="Field22Jan2020">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/nine-dead-as-chinese-coronavirus-spreads-despite-efforts-to-contain-it/2020/01/22/1eaade72-3c6d-11ea-afe2-090eb37b60b1_story.html|title=Nine dead as Chinese coronavirus spreads, despite efforts to contain it|last=Field|first=Field|date=22 Januarie 2020|work=The Washington Post|access-date=22 Januarie 2020|url-status=live}}</ref><ref name="Imai21Jan2020">{{cite web |url=https://www.imperial.ac.uk/media/imperial-college/medicine/sph/ide/gida-fellowships/2019-nCoV-outbreak-report-22-01-2020.pdf |title=Estimating the potential total number of novel Coronavirus cases in Wuhan City, China (Report 2 |last1=Imai |first1=Natsuko |last2=Dorigatti |first2=Ilaria |last3=Cori |first3=Anne |last4=Riley |first4=Steven |last5=Ferguson |first5=Neil M |website=Imperial College London |date=17 Januarie 2020 |access-date=18 Januarie 2020 |language=en-GB |archive-url=https://web.archive.org/web/20200305132608/https://www.imperial.ac.uk/media/imperial-college/medicine/sph/ide/gida-fellowships/2019-nCoV-outbreak-report-22-01-2020.pdf |archive-date=5 Maart 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die eerste sterfgeval buite China is in die [[Filippyne]] aangemeld, waar 'n 44-jarige man van Wuhan van wie bevestig is dat hy die koronavirus opgedoen het, op 1 Februarie gesterf het.<ref>{{cite web |url=https://www.scmp.com/news/asia/southeast-asia/article/3048576/china-coronavirus-duterte-orders-travel-ban-visitors |title=Philippines reports first coronavirus death outside China after travel ban |date=2 Februarie 2020 |website=South China Morning Post |access-date=2 Februarie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512063411/https://www.scmp.com/news/asia/southeast-asia/article/3048576/china-coronavirus-duterte-orders-travel-ban-visitors |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cnbc.com/2020/02/02/coronavirus-update-philippines-reports-first-death-outside-of-china.html |title=Philippines reports first death outside of China in coronavirus outbreak |last=Wang |first=Christine |date=2 Februarie 2020 |publisher=CNBC |access-date=2 Februarie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508214119/https://www.cnbc.com/2020/02/02/coronavirus-update-philippines-reports-first-death-outside-of-china.html |archive-date=8 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Aanduidings en simptome == Diegene wat besmet is, kan asimptomaties wees of simptome ontwikkel soos koors, hoes, moegheid, kortasem, of spierpyn. 'n WGO-oorsig van 55 924 laboratoriumbevestigde gevalle in China het die volgende tipiese tekens en simptome aangeduiː<ref name="WHO28Feb">{{cite web |title=Report of the WHO-China Joint Mission on Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) |url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/who-china-joint-mission-on-covid-19-final-report.pdf |website=WHO |accessdate=29 Februarie 2020 |pages=11–12}}</ref> {| class="wikitable sortable" !Simptoom !Persentasie |- |Koors |87.9% |- |Droë hoes |67.7% |- |Moegheid |38.1% |- |Sputum produksie |33.4% |- |Kort van asem |18.6% |- |Spierpyn of gewrigspyn |14.8% |- |Seer keel |13.9% |- |[[Hoofpyn]] |13.6% |- |Kouekoors |11.4% |- |Naarheid of braking |5% |- |Neusverstopping |4.8% |- |[[Diarree]] |3.7% |- |Hemoptise |0.9% |- |Konjunktivale opeenhoping |0.8% |} Verdere ontwikkeling kan lei tot ernstige longontsteking, akute respiratoriese noodsindroom, [[sepsis]], septiese skok en die [[dood]]. Sommige van diegene wat besmet is, kan asimptomaties wees, en toetsresultate wat die infeksie bevestig, vertoon, maar geen kliniese simptome toon nie, daarom het navorsers advies uitgereik dat individue met noue kontak met bevestigde besmette pasiënte noukeurig dopgehou en ondersoek moet word om infeksie uit te sluit.<ref>Guan, Wei-jie; e.a. "Clinical Characteristics of Coronavirus Disease 2019 in China". New England Journal of Medicine. doi:10.1056/NEJMoa2002032. {{PMID|32109013}}.</ref><ref>Pan, Xingfei; en andere (19 Februarie 2020). "Asymptomatic cases in a family cluster with SARS-CoV-2 infection". The Lancet Infectious Diseases. 0. doi:10.1016/S1473-3099(20)30114-6. ISSN 1473-3099. {{PMID|32087116}}.</ref><ref>"2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV)". Centers for Disease Control and Prevention. 11 Februarie 2020. Besoek 18 Februarie 2020.</ref> Die inkubasietydperk (die tyd tussen infeksie en die begin van die simptoom) wissel van een tot 14 dae, maar is meestal vyf dae.<ref>"WHO COVID-19 situation report 29" (PDF). World Health Organization. 19 Februarie 2020.</ref> Daar word egter berig dat een geval 'n inkubasietydperk van 27 dae gehad het.<ref>"Coronavirus incubation could be as long as 27 days, Chinese provincial government says". [[Reuters]]. 22 Februarie 2020.</ref> == Sterftestatistiek == Die Italiaanse Gesondheidsinstituut ISS het 'n wetenskaplike studie gepubliseer waarin besonderhede in verband met koronavirus-sterfgevalle in Italië vermeld word. 99 persent van oorlede pasiënte, op wie nadoodse ondersoeke gedoen is, het reeds voor hul korona-infeksies aan bestaande siektes gely. Gegewens van meer as 2&nbsp;000 sterfgevalle (van altesaam 3&nbsp;400, soos op 20 Maart 2020) toon dat slegs drie persone of 0,8 persent van oorledenes nie aan enige bestaande siekte gely het nie. In 48,5 persent van die sterfgevalle is drie of meer bestaande siektes gediagnoseer. 25,6 persent het aan twee bestaande siektes gely en 25,1 persent aan een bestaande siekte. Bestaande siektes, wat die meeste voorgekom het, was hoë bloeddruk, diabetes en hartsiektes. Die meeste sterftes was onder bejaardes – die gemiddelde ouderdom van sterfgevalle was 79,5 jaar. Slegs 17 pasiënte, wat aan 'n covid-19-infeksie beswyk het, was jonger as 50 jaar. Oorlede pasiënte, wat jonger as 40 jaar was, het reeds aan swaar siektes soos chroniese niersiektes, diabetes en [[hartbloedvatsiekte]]s gely. Die betreklik hoë mortaliteitsyfer in Italië – agt persent in vergelyking met 'n gemiddeld van twee persent wêreldwyd – resulteer uit die feit dat koronatoetse slegs by pasiënte uitgevoer is wat reeds simptome getoon het. So word beraam dat die getal Italianers, wat 'n covid-19-infeksie opgedoen het, moontlik sowat 100&nbsp;000 beloop en nie net 41&nbsp;000 nie (volgens amptelike statistieke van 20 Maart 2020).<ref>[https://www.businessinsider.de/wissenschaft/gesundheit/studie-99-prozent-der-italiener-die-an-covid19-starben-hatten-vorerkrankungen/ Business Insider, 20 Maart 2020: Neue Studie: 99 Prozent der untersuchten Covid-19-Todesopfer in Italien hatten Vorerkrankungen – aber meist keine, die die Lunge betrafen. Besoek op 21 Maart 2020]</ref> Die bogenoemde statistieke beteken egter nie dat gesonde jong mense 'n Korona-infeksie nie hoef te vrees nie – al is aggressiewe infeksies selde onder jong mense, is die risiko nie voorspelbaar nie. Franse media het die afsterwe van 'n 16-jarige meisie vermeld wat nie aan enige siekte gely het nie en ook nie in enige hoë risikogroep geval het nie. Sy het aanvanklik net ligte simptome soos hoes getoon. Enkele dae later het haar toestand versleg. Sy het aan asemnood gely en is na 'n hospitaal geneem waar sy positief getoets het vir covid-19. Sy is kort daarna oorlede.<ref>[https://metro.co.uk/2020/03/27/schoolgirl-16-becomes-youngest-die-coronavirus-europe-12466236/ ''Metro, 27 Maart 2020: Girl, 16, with no underlying conditions dies from coronavirus. Besoek op 29 Maart 2020'']</ref> == Oorsaak == === Virologie === [[Lêer:Novel Coronavirus SARS-CoV-2.jpg|links|duimnael|Mikroskopie-afbeelding met SARS-CoV-2. Die skerp punte aan die buitekant van die virusdeeltjies lyk soos 'n kroon (Latyn: corōna), wat die siekte sy kenmerkende naam gee.]] Ernstige akute respiratoriese sindroom koronavirus 2 (SARS-CoV-2) is 'n nuwe ernstige akute respiratoriese sindroom koronavirus, wat eers geïsoleer is in drie mense met longontsteking wat verband hou met die groep gevalle van akute asemhalingsiektes wat in Wuhan aangemeld is. Dit is die moontlike oorsaak van koronavirussiekte 2019 (covid-19).<ref>ECDC (14 Februarie 2020). European Centre for Disease Prevention and Control. Outbreak of severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2): increased transmission beyond China − fourth update. ECDC (Risk Assessment): Stockholm; 2020.</ref> SARS-CoV-2 is nou verwant aan die oorspronklike SARS-CoV.<ref>Zhu, Na; Zhang, Dingyu; e.a. (24 Januarie 2020). "A Novel Coronavirus from Patients with Pneumonia in China, 2019". New England Journal of Medicine. US. 382 (8): 727–733. doi:10.1056/NEJMoa2001017. ISSN 0028-4793. {{PMID|31978945}}.</ref> Daar word vermoed dat dit van 'n soönotiese oorsprong is. Genetiese ontleding het aan die lig gebring dat die koronavirus geneties verwant is aan die genus Betakoronavirus, in die subgenus Sarbecovirus (geslag B), saam met twee stamme afgelei van die [[vlermuis]]. Dit is op die hele genoomvlak 96% identies aan ander monsters van vlermuis-koronavirus (BatCov RaTG13).<ref>{{cite web|title=Report of the WHO-China Joint Mission on Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/who-china-joint-mission-on-covid-19-final-report.pdf|date= 16–24 Februarie 2020|author=WHO-China Joint Mission|publisher=WHO}}</ref><ref>WHO-China Joint Mission (16–24 Februarie 2020). "Report of the WHO-China Joint Mission on Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)" (PDF). WHO. Besoek op 29 Februarie 2020.</ref> In Februarie 2020 het Chinese navorsers bevind dat daar slegs een [[aminosuur]] verskil in sekere genoomvolgordes is tussen die virusse wat in [[ietermago]]s gevind word en dié van menslike pasiënte, wat daarop dui dat ietermagos moontlik 'n tussengasheer was.<ref>biorxiv, Xiao. Kangpeng, Zhai Junqiong & Feng Yaoyu. https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2020.02.17.951335v1 | Isolation and Characterization of 2019-nCoV-like Coronavirus from Malayan Pangolins, Februarie 2020</ref> === Oordrag === Die primêre oordragmetode is via asemhalingsdruppels wat mense uitasem, byvoorbeeld as hulle hoes of [[nies]].<ref>"How COVID-19 Spreads". USA: Centers for Disease Control and Prevention. 11 Februarie 2020. Besoek op 25 Februarie 2020.</ref><ref>{{cite web |url=https://www.uptodate.com/contents/coronavirus-disease-2019-covid-19 |title=UpToDate |website=uptodate.com |access-date=5 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517010709/https://www.uptodate.com/contents/coronavirus-disease-2019-covid-19 |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>"Getting your workplace ready for COVID-19" (PDF). WHO. 27 Februarie 2020.</ref> Dit bly net vir 'n kort tydjie in die lug, maar kan op 'n metaal-, glas- of plastiekoppervlak lewensvatbaar en aansteeklik bly.<ref>"Novel coronavirus (COVID-19) – Frequently asked questions – Alerts". health.nsw.gov.au. Besoek op 27 Februarie 2020.</ref> Volle besonderhede oor die SARS-CoV-2-virus was in Maart 2020 steeds nie beskikbaar nie, en daar word aanvaar dat dit soortgelyk is aan ander koronavirusse wat in kamertemperatuur tot nege dae kan oorleef. Ontsmetting van oppervlaktes is moontlik met stowwe soos 70% [[etanol]] wat vir een minuut aangewend word.<ref>Kampf, Günter; Todt, Daniel; Pfaender, Stephanie; Steinmann, Eike (6 Februarie 2020). "Persistence of coronaviruses on inanimate surfaces and its inactivation with biocidal agents". Journal of Hospital Infection. Elsevier. 104 (3): 246–251. doi:10.1016/j.jhin.2020.01.022. {{PMID|32035997}}.</ref> Na beraming wissel die basiese reproduksiegetal (die gemiddelde aantal mense wat 'n besmette persoon waarskynlik sal besmet) van 2.13<ref>Leung, Gabriel; Wu, Joseph (27 Januarie 2020). "Real-time nowcast and forecast on the extent of the Wuhan CoV outbreak, domestic and international spread" (PDF). Wuhan-coronavirus-outbreak AN UPDATE.</ref> tot 4.82. Op 24 Januarie 2020 kon die virus aan 'n groep van tot vier mense oorgedra word.<ref>Saey, Tina Hesman (24 Januarie 2020). "How the new coronavirus stacks up against SARS and MERS". Besoek op 25 Januarie 2020.</ref> Dit is soortgelyk aan ernstige akute respiratoriese sindroomverwante koronavirus (SARS-CoV).<ref>Julien Riou & Christian L. Althaus, Pattern of early human-to-human transmission of Wuhan 2019-NCoV, Preprint, bioRxiv, 23 Januarie 2020.</ref> Die WGO skryf voorts dat hoewel die geskiedenis met die EARS en die MERS toon dat oordrag waarskynlik nie deur voedsel plaasvind nie, die moontlikheid steeds bestaan en dat vleis en diereprodukte betrokke is. As 'n reël moet voedsel deeglik gekook, en melk [[Pasteurisasie|gepasteuriseer]] word.<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200221-sitrep-32-covid-19.pdf?sfvrsn=4802d089_2|title=WHO Coronavirus Disease Situation Report 32|website=|url-status=live}}</ref> == Diagnose == Die WGO het verskeie RNS-toetsprotokolle vir SARS-CoV-2, die virus wat covid-19 veroorsaak, gepubliseer, met die eerste op 17 Januarie 2020.<ref>Schirring, Lisa; 2020 (16 Januarie 2020). "Japan has 1st novel coronavirus case; China reports another death". CIDRAP. Besoek 16 Januarie 2020.</ref><ref>"Laboratory testing for 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) in suspected human cases: Interim guidance". World Health Organization.</ref> Toetsing behels 'n trutranskripsie-[[Polimerase kettingreaksiemetode|polimerase kettingreaksie]] (rRT-PCR) in teenwoordige tyd.<ref name="20200130cdc">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/summary.html |title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) Situation Summary |date=30 Januarie 2020 |website=U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |access-date=30 Januarie 2020 |language=ja |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517152801/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-nCoV/summary.html |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die toets kan op sputum- of bloedmonsters gedoen word.<ref>"Real-Time RT-PCR Panel for Detection 2019-Novel Coronavirus". U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). 29 Januarie 2020. Besoek 1 Februarie 2020.</ref> Uitslae is oor die algemeen binne enkele ure tot 'n paar dae beskikbaar.<ref>"Curetis Group Company Ares Genetics and BGI Group Collaborate to Offer Next-Generation Sequencing and PCR-based Coronavirus (2019-nCoV) Testing in Europe". GlobeNewswire News Room. 30 Januarie 2020. Besoek 1 Februarie 2020.</ref> 'n Persoon word beskou as 'n risiko om covid-19 onder lede te hê as hy/sy binne die voorafgaande veertien dae na 'n gebied gereis het met 'n voortgesette oordrag van die siekte in die gemeenskap of in noue kontak was met 'n besmette persoon. Algemene aanwysers sluit in koors, hoes en kortasem; ander is moegheid, mialgie (lyfpyn), anoreksie, sputumproduksie en seerkeel.<ref>"COVID-19 – History and exam". BMJ Best Practice. Besoek 8 Maart 2020.</ref> 'n Alternatiewe metode van [[diagnose]] is gebaseer op kliniese voorstellings, soos die soek vir visuele handtekeningpatrone van covid-19 in CT-skanderings van die longe. Tekens van longontsteking kan voorafgaan met die bevestiging van covid-19-infeksie deur middel van RT-PCR.<ref>"COVID-19 – Approach". BMJ Best Practice. Besoek 8 Maart 2020.</ref> == Voorkoming == [[Lêer:Stop the Spread of Germs (COVID-19).jpg|duimnael|Infografika deur die Verenigde State se sentrums vir siektebeheer en -voorkoming (CDC), wat beskryf hoe die verspreiding van kieme gestop kan word.]] Voorkomingsvoorstelle sluit in goeie [[higiëne]], soos om hande gereeld te was, vermy die aanraking van die oë, neus of mond met ongewaste hande, hoes of nies in 'n sneesdoekie en gooi die sneesdoekie direk in 'n vullisblik en (vir diegene wat reeds die [[infeksie]] het) dra 'n chirurgiese masker in die openbaar. Maatskaplike afstandsmaatreëls word ook aanbeveel om oordrag te voorkom.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/community/index.html |title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) |last=CDC |date=11 Februarie 2020 |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=4 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519074209/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/community/index.html |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://publichealthmatters.blog.gov.uk/2020/03/04/coronavirus-covid-19-5-things-you-can-do-to-protect-yourself-and-your-community/ |title=Coronavirus (COVID-19) – 5 things you can do to protect yourself and your community – Public health matters |publisher=Government of the United Kingdom |access-date=4 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515053413/https://publichealthmatters.blog.gov.uk/2020/03/04/coronavirus-covid-19-5-things-you-can-do-to-protect-yourself-and-your-community/ |archive-date=15 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Baie regerings adviseer teen alle nie-noodsaaklike reise na lande en gebiede wat deur die uitbraak geraak word. China het die handel en verbruik van wilde diere verbied. Vir gesondheidsorgverskaffers wat sorg vir iemand wat besmet is met standaard-voorsorgmaatreëls, word kontakvoorsorgmaatreëls en lugbeskermingsmaatreëls met oogbeskerming aanbeveel. Kontakopsporing is 'n belangrike metode vir gesondheidsowerhede om die bron van 'n infeksie te bepaal en om verdere oordrag te voorkom.<ref name="web">{{cite web |url=https://publichealthmatters.blog.gov.uk/2020/02/13/expert-interview-what-is-contact-tracing/ |title=Expert interview: What is contact tracing? – Public health matters |publisher=Government of the United Kingdom |access-date=28 Februarie 2020 |language=en |archive-url= https://web.archive.org/web/20200515131400/https://publichealthmatters.blog.gov.uk/2020/02/13/expert-interview-what-is-contact-tracing/ |archive-date=15 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar was etlike wanopvattings oor hoe om infeksie te voorkom: om die neus te spoel, met mondspoelmiddel te gorrel en [[knoffel]] te eet, is nie effektief nie.<ref>"Coronavirus disease (COVID-19) advice for the public: Myth busters". World Health Organization. Besoek op 26 Februarie 2020.</ref> === Handewas === Handwas word aanbeveel om die verspreiding van die siekte te voorkom. Die Amerikaanse sentrums vir siektebeheer en -voorkoming (CDC) beveel aan dat mense hul hande gereeld met seep en water was vir ten minste 20 sekondes, veral nadat hulle toilet toe is of as hande sigbaar vuil is; voordat jy eet; en nadat u neus geblaas het, hoes of nies. Dit word verder aanbeveel om 'n [[alkohol]]-gebaseerde handsuiweringsmiddel met ten minste 60% alkohol per volume te gebruik wanneer [[seep]] en [[water]] nie geredelik beskikbaar is nie.<ref>"Prevention & Treatment". US: Centers for Disease Control and Prevention. 15 Februarie 2020. Geargiveer van die oorspronklike op 15 Desember 2019. Besoek op 21 Januarie 2020.</ref> Die WGO raai mense ook aan om nie met ongewaste hande die oë, neus of mond aan te raak nie veral as hulle die vasteland van China besoek het.<ref>"Advice for public". World Health Organization. Besoek op 8 Februarie 2020.</ref> === Sosiale distansiëring === [[Sosiale distansiëring]] sluit infeksiebeheermaatreëls in wat bedoel is om die verspreiding van siektes te vertraag deur die noue kontak tussen individue te beperk. Metodes sluit in kwarantyn, reisbeperkings en die sluit van skole, werkplekke, stadions, teaters of winkelsentrums. Individue kan ook sosiale afstand handhaaf deur tuis te bly, reis te beperk, oorvol gebiede te vermy, nie hande te skud nie en hulself fisies van ander te distansieer.<ref>"Advice for public". www.who.int. Besoek op 8 Maart 2020.</ref><ref>"Singapore: The Model for COVID-19 Response?". www.medpagetoday.com. 5 Maart 2020. Besoek op 8 Maart 2020.</ref><ref>"What every American and community can do now to decrease the spread of the coronavirus" (PDF). CDC.</ref> Baie regerings het nou 'n mandaat of bevel vir sosiale distansiëring in gebiede wat deur die uitbraak geraak word.<ref>"Advice for public". www.who.int. Besoek op 8 Maart 2020.</ref><ref>"Singapore: The Model for COVID-19 Response?". www.medpagetoday.com. 5 Maart 2020. Besoek op 8 Maart 2020.</ref><ref>"What every American and community can do now to decrease the spread of the coronavirus" (PDF). CDC.</ref> === Respiratoriese higiëne === Die CDC en WGO beveel aan dat individue nie-mediese gesigsbedekkings in openbare ruimtes dra waar daar 'n groter risiko van oordrag is en waar maatskaplike distansieringsmaatreëls moeilik is om te onderhou.<ref>{{Cite news|date=2020-06-05|title=Wear masks in public says WHO, in update of COVID-19 advice|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-who-masks-idUSKBN23C27Y|access-date=2020-07-03}}</ref><ref name="CDC-Cloth">{{cite web|title=Recommendation Regarding the Use of Cloth Face Coverings, Especially in Areas of Significant Community-Based Transmission|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/prevent-getting-sick/cloth-face-cover.html|date=11 Februarie 2020|website=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|access-date=17 April 2020}}</ref> Hierdie aanbeveling is bedoel om die verspreiding van die siekte deur asimptomatiese en pre-simtomatiese individue te verminder en is aanvullend tot gevestigde voorkomende maatreëls soos [[sosiale distansiëring]].<ref name="CDC-Cloth" /><ref name=":5">{{cite web|last=|date=8 April 2020|title=Using face masks in the community—Technical Report |url=https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/COVID-19-use-face-masks-community.pdf|url-status=live|archive-url= |archive-date= |access-date= |website=ECDC}}</ref> Gesigsbedekkings beperk die volume en reisafstand van die ekspirasie-druppels wat tydens spraak, asemhaling en hoes versprei word. <ref> "Recommendation Regarding the Use of Cloth Face Coverings, Especially in Areas of Significant Community-Based Transmission". U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). 11 Februarie 2020. Retrieved 17 April 2020.</ref> In baie lande en plaaslike jurisdiksies word die gebruik van gesigmaskers of [[Lapgesigsmasker|lapbedekkings]] deur lede van die publiek aangemoedig of opdrag gegee om die verspreiding van die virus te beperk.<ref name="NewshubMasks">{{cite news |title=Which countries have made wearing face masks compulsory? |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/04/countries-wearing-face-masks-compulsory-200423094510867.html |publisher=Al Jazeera |date=20 Mei 2020}}</ref><ref name="CDC-Cloth" /><ref name="nhc_masks">{{cite web|date=7 Februarie 2020|title=For different groups of people: how to choose masks|url=http://en.nhc.gov.cn/2020-02/07/c_76337.htm|archive-url=|archive-date=|access-date=22 Maart 2020|work=NHC.gov.cn|publisher=National Health Commission of the People's Republic of China|quote="Disposable medical masks: Recommended for: · People in crowded places · Indoor working environment with a relatively dense population · People going to medical institutions · Children in kindergarten and students at school gathering to study and do other activities"}}{{Dead link|date=April 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> Maskers word ook sterk aanbeveel vir diegene wat besmet is en diegene wat sorg vir iemand wat die siekte het.<ref>{{Cite web|last=CDC|date=11 Februarie 2020|title=Caring for Someone Sick at Home|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/if-you-are-sick/care-for-someone.html|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=3 Julie 2020|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> Indien 'n masker nie gedra word nie, beveel die CDC aan om die mond en neus met 'n sneesdoekie te bedek as u hoes of nies, en beveel die gebruik van die binnekant van die elmboog aan indien geen sneesdoekie beskikbaar is nie. Behoorlike handhigiëne word aangemoedig na enige hoes of nies. Professionele gesondheidsorgpersoneel wat direk met covid-19-pasiënte werk, word aangeraai om respirators ten minste net so beskermend te gebruik as NIOSH-gesertifiseerde N95 of gelykwaardig, benewens ander persoonlike beskermende toerusting.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=11 Junie 2020|title=Using Personal Protective Equipment (PPE)|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/using-ppe.html|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=4 Julie 2020 |website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> == Regerings se teenmaatreëls en strategieë om virus te bekamp == [[Lêer:20200303 Seongnam Disinfectant Drones 1 (cropped).jpg|duimnael|Suid-Korea was een van min lande wat betyds doeltreffende maatreëls toegepas het om die aanvanklike verspreiding van die Koronavirus te voorkom. 'n [[Hommeltuig]] spuit ontsmettingsmiddel op 'n parkeerterrein.]] [[Lêer:PandemieIntervensiestrategie.jpg|links|duimnael|Die doel van gemeenskap impak versagting, (1) die pandemie uitbreeking bereik sy hoogtepunt (2) verminder die las van die hoogtepunt op die gesondheidsorgstelsel, bekend as die afplat van die kromme (3), verminder algehele gevalle en gesondheidsimpak.<ref name=Lancet2020Flatten /><ref>{{cite journal |url=https://stacks.cdc.gov/view/cdc/45220 |title=Community Mitigation Guidelines to Prevent Pandemic Influenza —United States, 2017 |journal=Recommendations and Reports |volume= 66 |number= 1 |date=12 April 2017|publisher=Centers for Disease Control and Prevention }}</ref>]] 'n Belangrike [[strategie]]se teenmaatreël teen die uitbreek van aansteeklike siektes is om die hoogtepunt (piek) van die pandemie te verminder,<ref name=Lancet2020Flatten /> wat ook bekend is as die afplatting van die pandemie-kromme. (Sien grafiese voorstelling). Dit help om die risiko dat gesondheidsdienste oorweldig word te verminder en skep meer tyd vir die ontwikkeling van 'n [[entstof]] en behandeling.<ref name=Lancet2020Flatten>{{cite journal | vauthors = Anderson RM, Heesterbeek H, Klinkenberg D, Hollingsworth TD |title=How will country-based mitigation measures influence the course of the COVID-19 epidemic? |journal=The Lancet |date=Maart 2020 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30567-5|quote=A key issue for epidemiologists is helping policy makers decide the main objectives of mitigation—eg, minimising morbidity and associated mortality, avoiding an epidemic peak that overwhelms health-care services, keeping the effects on the economy within manageable levels, and flattening the epidemic curve to wait for vaccine development and manufacture on scale and antiviral drug therapies.}}</ref> Nie-farmaseutiese aksies wat geneem kan word om die uitbraak te bestuur, sluit persoonlike voorkomende maatreëls in (soos in die afdeling hierbo beskryf), soos handhigiëne, gesigmaskers en selfkwarantyn; gemeenskapsmaatreëls wat gemik is op sosiale afstand soos om skole te sluit en om massa-byeenkomste te kanselleer; aandklokreëlings, gemeenskapsbetrokkenheid om aanvaarding en deelname aan sulke intervensies aan te moedig; sowel as omgewingsmaatreëls soos ontsmetting van oppervlaktes.<ref>"Community Mitigation Guidelines to Prevent Pandemic Influenza — United States, 2017". Recommendations and Reports. Centers for Disease Control and Prevention. 66 (1). 12 April 2017.</ref> Nadat die erns van die uitbraak duidelik geword het, is meer drastiese optrede in China gedoen, soos die kwarantyn van hele stede wat 60 miljoen individue in Hubei raak, en 'n streng reisverbod.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2020/03/07/world/asia/china-coronavirus-cost.html |title=China May Be Beating the Coronavirus, at a Painful Cost |first=Amy |last=Qin |work=[[The New York Times]] |date=7 Maart 2020 |language=en |archive-url= https://web.archive.org/web/20200515093926/https://www.nytimes.com/2020/03/07/world/asia/china-coronavirus-cost.html |archive-date=15 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ander lande het 'n verskeidenheid maatreëls getref om die verspreiding van die virus te beperk. Suid-Korea het byvoorbeeld massasifting, gelokaliseerde kwarantyne ingestel en waarskuwings gegee oor die bewegings van individue wat geraak word; Singapoer het finansiële steun verleen aan diegene wat self in kwarantyn gaan en groot boetes vir diegene wat dit nie doen nie; terwyl Taiwan die produksie van gesigmaskers verhoog het, en die opberging van mediese voorrade word gepenaliseer.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2020/mar/11/mass-testing-alerts-and-big-fines-the-strategies-used-in-asia-to-slow-coronavirus |title=Mass testing, alerts and big fines: the strategies used in Asia to slow coronavirus |first1=Justin |last1=McCurry |first2=Rebecca |last2=Ratcliffe |first2=Helen |last3=Davidson |date=11 Maart 2020 |via=www.theguardian.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411151948/https://www.theguardian.com/world/2020/mar/11/mass-testing-alerts-and-big-fines-the-strategies-used-in-asia-to-slow-coronavirus |archive-date=11 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sommige lande vereis dat mense met griepagtige simptome dit by hul dokter moet aanmeld, veral as hulle die vasteland van China besoek het. Verskeie mediese kenners het die wêreldwye streng maatreëls in twyfel getrek.<ref name="hep1">{{cite web |title=14 Experts Question the Coronavirus Panic |url=https://www.youtube.com/watch?v=vc1KpNJ8U10 |website=YouTube |publisher=High Energy Parenting |date=1 April 2020 |access-date=16 April 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420191124/https://www.youtube.com/watch?v=vc1KpNJ8U10 |archive-date=20 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Na hulle mening sou daar etlike ander siektes en gebrekkige ekonomiese toestande wees wat meer sterftes ten gevolg het, en sou die erns van die koronavirus-uitbraak ook soortgelyk wees aan dié van ander virusse wat met reëlmaat hul opwagting maak, en sonder veel publisiteit baie lewens eis. Daar word egter toegegee dat die koronavirus besonder aansteeklik is, aangesien dit in die bokeel-area vermeerder.<ref name="hep1" /> Een so 'n dokument word die [[Great Barrington-verklaring]] genoem en een van die reaksies daarop is die John Snow Memorandum. == Covid-19-entstof == Die ontwikkeling van 'n [[Covid-19-entstof]] was 'n prioriteit sedert die uitbreek van die pandemie. Voor die Covid-19-pandemie was daar gevestigde [[kennis]] oor die struktuur en funksie van [[koronavirus]]se wat siektes veroorsaak, soos [[ernstige akute respiratoriese sindroom]] (Ears) en Midde-Oosterse respiratoriese sindroom (MORS). Hierdie kennis het die ontwikkeling van verskillende entstoftegnologieë vroeg in 2020 versnel.<ref name="pmid33341119">{{cite journal | vauthors = Li YD, Chi WY, Su JH, Ferrall L, Hung CF, Wu TC | title = Coronavirus vaccine development: from SARS and MERS to COVID-19 | journal = Journal of Biomedical Science | volume = 27 | issue = 1 | pages = 104 | date = Desember 2020 | pmid = 33341119 | pmc = 7749790 | doi = 10.1186/s12929-020-00695-2 }}</ref> Op 10 Januarie 2020 is die SARS-CoV-2-genetiese volgorde-data via die GISAID ''('''g'''lobal '''i'''nitiative on '''s'''haring '''a'''vian '''i'''nfluenza '''d'''ata)'' gedeel, en teen 19 Maart het die wêreldwye farmaseutiese industrie hulle verbind om entstowwe teen Covid-19 te ontwikkel.<ref>{{cite news|vauthors=Padilla TB|date=24 Februarie 2021|title=No one is safe unless everyone is safe|work=BusinessWorld|url=https://www.bworldonline.com/no-one-is-safeunless-everyone-is-safe/|access-date=24 Februarie 2021}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die Covid-19-entstowwe word wyd erken vir hul rol in die vermindering van die verspreiding, voorkom en dood wat deur Covid-19 veroorsaak word.<ref>{{cite web |url=https://www.buzzfeednews.com/article/danvergano/mrna-covid-vaccine-success |title=COVID-19 Vaccines Work Way Better Than We Had Ever Expected. Scientists Are Still Figuring Out Why. |date=5 Junie 2021 |last=Vergano |first=Dan |website=BuzzFeed News |access-date=24 Junie 2021}}</ref> In fase III-proewe het verskeie Covid-19-entstowwe die doeltreffendheid van tot 95% getoon om simptomatiese Covid-19-infeksies te voorkom. Vanaf Junie 2021 word 19 entstowwe deur ten minste een nasionale regeringsowerheid vir openbare gebruik goedgekeur: twee [[RNS]] entstowwe ([[Pfizer–BioNTech COVID-19-entstof|Pfizer–BioNTech]] en Moderna), nege konvensionele geïnaktiveerde entstowwe (BBIBP-CorV, Chinese Academy of Medical Sciences, CoronaVac, Covaxin, CoviVac, COVIran Barakat, Minhai-Kangtai, QazVac, en WIBP-CorV), vyf virale vektor-entstowwe (Sputnik Light, Sputnik V, Oxford–AstraZeneca, Convidecia, en Johnson & Johnson), en drie proteïen-subeenheid-entstowwe (EpiVacCorona, Soberana 02 en RBD-Dimer).<ref>(1 Maart 2021) COVID-19 vaccine tracker. https://vac-lshtm.shinyapps.io/ncov_vaccine_landscape/|Besoek{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} op 10 Maart 2021. London School of Hygiene & Tropical Medicine</ref> In totaal is 308 entstofkandidate in Maart 2021 in verskillende stadiums van ontwikkeling, met 73 in kliniese navorsing, waaronder 24 in Fase I-proewe, 33 in Fase I-II-proewe en 16 in Fase III-ontwikkeling.<ref>(1 Maart 2021) COVID-19 vaccine tracker. https://vac-lshtm.shinyapps.io/ncov_vaccine_landscape/|Besoek{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} op 10 Maart 2021. London School of Hygiene & Tropical Medicine</ref> == Kritiek op plaaslike reaksie in China == Plaaslike amptenare in Wuhan en die provinsie Hubei het kritiek, beide plaaslik en internasionaal, in die gesig gestaar vir die onbeholpe hantering van die aanvanklike uitbraak.<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2020/01/27/asia/china-wuhan-coronavirus-reaction-intl-hnk/index.html |title=China's unprecedented reaction to the Wuhan virus probably couldn't be pulled off in any other country |last=Griffiths |first=James |access-date=28 Januarie 2020 |publisher=CNN |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200331143340/https://www.cnn.com/2020/01/27/asia/china-wuhan-coronavirus-reaction-intl-hnk/index.html |archive-date=31 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Bewerings sluit in onvoldoende mediese voorrade, 'n gebrek aan deursigtigheid in die pers en sensuur op sosiale media gedurende die eerste weke van die uitbraak.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2020/01/24/world/asia/china-coronavirus.html#link-46c299c1 |title=Toll From Outbreak Climbs in China as Infections Reach Europe and Australia (Anger and mistrust spill over online) |website=[[The New York Times]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518122145/https://www.nytimes.com/2020/01/24/world/asia/china-coronavirus.html |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=20200121nytimes>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2020/01/21/world/asia/china-coronavirus-wuhan.html |title=The Test a Deadly Coronavirus Outbreak Poses to China's Leadership |last=Hernández |first=Javier C. |date=21 Januarie 2020 |work=[[The New York Times]] |access-date=26 Januarie 2020 |issn=0362-4331 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430123323/https://www.nytimes.com/2020/01/21/world/asia/china-coronavirus-wuhan.html |archive-date=30 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Wuhan-polisie het op 1 Januarie 2020 agt inwoners ondervra oor hul 'verspreiding van vals inligting' (wat die nuwe infeksie as EARS-agtig karakteriseer).<ref>{{cite web |url=https://news.sina.cn/gn/2020-01-22/detail-iihnzhha4048890.d.html |date=22 Januarie 2020 |publisher=Sina Corp |script-title=zh:8人散布不实消息被武汉公安查处 胡锡进透露内情 |access-date=25 Januarie 2020 |language=zh |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428064705/https://news.sina.cn/gn/2020-01-22/detail-iihnzhha4048890.d.html |archive-date=28 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Wuhan-polisie het oorspronklik via 'n plasing op die polisie se amptelike Weibo-rekening gesê dat daar agt mense volgens die wet aangespreek is,<ref>{{Cite web |url=https://www.guancha.cn/politics/2020_01_01_530191.shtml?s=zwyxgtjdt |website=guancha.cn |language=zh-cn |script-title=zh:8名散布武汉肺炎谣言者被依法查处 |access-date=29 Januarie 2020 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=bbc50984025>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-50984025 |title=Mystery pneumonia virus probed in China |date=3 Januarie 2020 |publisher=[[BBC News]] |access-date=29 Januarie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200506024353/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-50984025 |archive-date=6 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> wat later deur Weibo uitgeklaar het dat hulle slegs 'opleiding en kritiek' meegedeel is en weerhou is van swaarder strawwe soos "waarskuwings, boetes of aanhouding."<ref name="auto5">{{cite web |url=https://www.newstatesman.com/world/asia/2020/01/china-s-slow-response-coronavirus-has-shown-weakness-its-centralised-model |title=China's slow response to coronavirus has shown the weakness of its centralised model |website=New Statesman |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200506073409/https://www.newstatesman.com/world/asia/2020/01/china-s-slow-response-coronavirus-has-shown-weakness-its-centralised-model |archive-date=6 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Een van die agt was 'n dokter genaamd [[Li Wenliang]], wat sy voormalige klasmaats in die mediese skool in kennis gestel het van die koronavirus in 'n WeChat-groep, nadat hy die mediese verslag bestudeer en die pasiënt met simptome van die siekte ondersoek het. Hy is op 3 Januarie deur die polisie gewaarsku dat hy "onwaar kommentaar lewer" wat "die sosiale orde erg ontwrig het" en hy moes daarna 'n erkenningsverklaring onderteken.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2020/02/01/world/asia/china-coronavirus.html |title=As New Coronavirus Spread, China's Old Habits Delayed Fight |author1=Chris Buckley |author2=Steven Lee Myers |date=1 Februarie 2020 |work=The New York Times |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518135637/https://www.nytimes.com/2020/02/01/world/asia/china-coronavirus.html |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.sixthtone.com/news/1005150/rumormonger-doctor-who-raised-the-alarm-says-he-has-coronavirus |title=‘Rumormonger’ Doctor Who Raised the Alarm Says He Has Coronavirus |last=Wang |first=Lianzhang |date=1 Februarie 2020 |work=Sixth Tone |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428111147/https://www.sixthtone.com/news/1005150/rumormonger-doctor-who-raised-the-alarm-says-he-has-coronavirus |archive-date=28 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cnn.com/2020/02/03/asia/coronavirus-doctor-whistle-blower-intl-hnk/index.html |title=This Chinese doctor tried to save lives, but was silenced. Now he has coronavirus |last1=and Nectar Gan |first1=Yong Xiong |publisher=CNN |access-date=4 Februarie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518155840/https://www.cnn.com/2020/02/03/asia/coronavirus-doctor-whistle-blower-intl-hnk/index.html |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar is berig op 7 Februarie 2020 dat Li gesterf het nadat hy die siekte in Januarie 2020 opgedoen het. Sy dood veroorsaak hartseer en woede op sosiale media, wat uitgebrei is tot 'n eis vir vryheid van spraak in China.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2020/feb/06/whistleblower-chinese-doctor-dies-from-coronavirus |title=Doctor who blew whistle over coronavirus has died, hospital says |authors=Tom Phillips, Emma Graham-Harrison and Justin McCurry |date=6 Februarie 2020 |work=The Guardian |language=en |archive-url= https://web.archive.org/web/20200512033417/https://www.theguardian.com/world/2020/feb/06/whistleblower-chinese-doctor-dies-from-coronavirus |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-51409801 |title=Li Wenliang: Coronavirus death of Wuhan doctor sparks outpouring of anger |date=7 Februarie 2020 |work=BBC |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504024924/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-51409801 |archive-date=4 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/global-development/2020/feb/07/coronavirus-chinese-rage-death-whistleblower-doctor-li-wenliang |title='Hero who told the truth': Chinese rage over coronavirus death of whistleblower doctor |first=Emma |last=Graham-Harrison |date=6 Februarie 2020 |work=The Guardian |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511180329/https://www.theguardian.com/global-development/2020/feb/07/coronavirus-chinese-rage-death-whistleblower-doctor-li-wenliang |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> China se teenkorrupsie-liggaam, die nasionale toesighoudende kommissie, het 'n ondersoek begin na die aangeleenthede rakende Li.<ref>{{cite news |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202002/07/WS5e3cf988a310128217275cc5.html |title=Supervisory Commission to probe issues involving Dr Li |last=Cao |first=Yin |work=China Daily |date=7 Februarie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427195442/https://www.chinadaily.com.cn/a/202002/07/WS5e3cf988a310128217275cc5.html |archive-date=27 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Plaaslike amptenare is ook gekritiseer omdat hulle vroeg in Januarie bewyse van die oordrag van mens tot mens verberg het, en om politieke redes die verslae oor die siekte tydens die Volkskongres-vergaderings onderdruk het.<ref>[https://www.vox.com/2020/2/4/21122072/china-coronavirus-healthcare China's draconian response to the new coronavirus, explained by a China expert]</ref> Kritiek is verder teen die Hubei-goewerneur Wang Xiaodong gerig, nadat hy twee keer op 'n perskonferensie beweer het dat daar jaarliks 10,8 miljard gesigmaskers in die provinsie geproduseer word, eerder as die akkurate getal van 1,8 miljoen.<ref name=20200126reuters-provincialpress>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-governor-idUSKBN1ZP0RU |title=Chinese provincial press conference on coronavirus inspires anger, criticism |date=26 Januarie 2020 |agency=Reuters |access-date=29 Januarie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510090500/https://www.reuters.com/article/us-china-health-governor-idUSKBN1ZP0RU |archive-date=10 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Koronavirus in Afrika == Alhoewel, China vroeg as die grootste risiko vir die oorsprong van die verspreiding van covid-19 in [[Afrika]] beskou was, was die meeste ingevoerde gevalle aanvanklik op die vasteland aan Europa toegeskryf.<ref name=africatimes>{{cite web |title=Morocco, Senegal and Tunisia add to Africa’s COVID19 count |website=Africa Times |date=3 Maart 2020 |url=https://africatimes.com/2020/03/03/morocco-senegal-and-tunisia-add-to-africas-covid19-count/ |access-date=9 Maart 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430053547/https://africatimes.com/2020/03/03/morocco-senegal-and-tunisia-add-to-africas-covid19-count/ |archive-date=30 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Suid-Afrika === {{hoof|Covid-19-pandemie in Suid-Afrika}} President [[Cyril Ramaphosa]] het op 27 Februarie 2020 aangekondig dat Suid-Afrika minstens 132 Suid-Afrikaners sal ontruim uit Wuhan, die episentrum van die koronavirus-uitbraak in China. Hy het gesê dat die regering beraam het dat daar 199 Suid-Afrikaners in Wuhan is, van wie 132 op hierdie stadium besluit het om terug te keer. "Hierdie landgenote leef tans onder inperkingsmaatreëls na die uitbreek van die koronavirus", het hy gesê en bygevoeg dat geen van die Suid-Afrikaners, blykbaar meestal studente, met die virus gediagnoseer is nie en ook nie enige simptome daarvan toon nie.<ref>{{cite web |last=Fabricius |first=Peter |title=South Africa to quarantine 132 citizens evacuated from Wuhan |website=The Daily Maverick |date=27 Februarie 2020 |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2020-02-27-south-africa-to-quarantine-132-citizens-evacuated-from-wuhan/ |access-date=28 Februarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417151026/https://www.dailymaverick.co.za/article/2020-02-27-south-africa-to-quarantine-132-citizens-evacuated-from-wuhan/ |archive-date=17 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> 'n Groep van 114 Suid-Afrikaners wat gerepatrieer is uit Wuhan, China, die episentrum van die covid-19-uitbraak, het op 14 Maart 2020 in [[Polokwane]] aangekom. Die groep het in die Protea Hotel se The Ranch Resort gebly waar hulle in kwarantyn gehou is vir 21 dae.<ref>{{cite web |last=Ngqakamba |first=Sesona |title=Coronavirus: SAA Airbus carrying 114 SA citizens repatriated from Wuhan lands in Polokwane |website=News24 |date=14 Maart 2020 |url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/coronavirus-saa-airbus-carrying-114-sa-citizens-repatriated-from-wuhan-lands-in-polokwane-20200314 |access-date=15 Maart 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200402032249/https://www.news24.com/SouthAfrica/News/coronavirus-saa-airbus-carrying-114-sa-citizens-repatriated-from-wuhan-lands-in-polokwane-20200314 |archive-date=2 April 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die hele groep is weereens getoets en as veilig verklaar op 29 Maart, waarna hulle vrygestel is om te vertrek na hulle onderskeie families tuis. Twee Suid-Afrikaners wat op 'n vaartuig in [[Japan]] gewerk het, het positief getoets vir die koronavirus, het die ministerie van gesondheid in [[Pretoria]] op 28 Februarie 2020 bevestig. Hulle was deel van 'n groep van 12 Suid-Afrikaners wat op die ''Princess Diamond''-skip gewerk het, en was nog in Japan.<ref name="Shange 2020">{{cite web |last=Shange |first=Naledi |title=Two South Africans in Japan diagnosed with coronavirus |website=TimesLIVE |date=28 Februarie 2020 |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2020-02-28-two-south-africans-in-japan-diagnosed-with-coronavirus/ |access-date=28 Februarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513071414/https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2020-02-28-two-south-africans-in-japan-diagnosed-with-coronavirus/ |archive-date=13 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die eerste bevestigde geval van die covid-19-siekte is op 4 Maart 2020 in Suid-Afrika aangemeld. [[Zweli Mkhize]], minister van gesondheid het verklaar dat die Nasionale Instituut vir Aanmeldbare Siektes (NICD) bevestig het dat 'n man van KwaZulu-Natal positief getoets is ná 'n besoek aan [[Italië]].<ref>{{cite web |last=Heyns |first=Tania |title=Eerste geval van Covid-19 in Suid-Afrika aangemeld |publisher=Maroela Media |date=5 Maart 2020 |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/eerste-geval-covid-19-in-sa-aangemeld/ |access-date=5 Maart 2020 |language=af |archive-url= https://web.archive.org/web/20200405073835/https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/eerste-geval-covid-19-in-sa-aangemeld/ |archive-date=5 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 7 Maart 2020 het die minister van gesondheid die tweede covid-19-geval in Suid-Afrika bevestig. Die 39-jarige vrou uit [[Gauteng]] was in direkte kontak met die eerste bevestigde geval van die covid-19-siekte in KwaZulu-Natal. Sy was deel van die groep van tien wat na Italië gereis het. Mkhize het ook bevestig dat 'n 39-jarige man wat in [[Daegu]], Suid-Korea werk, ook positief getoets het vir covid-19. Hy sou na Suid-Afrika terugkeer, maar het sedertdien in Suid-Korea gebly.<ref>Alex Patrick, Second case of coronavirus confirmed in SA, Times Alive, https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2020-03-07-breaking-second-case-of-coronavirus-confirmed-in-sa/ Besoek op 7 Maart 2020.</ref> Op 15 Maart 2020 het President Cyril Ramaphosa ‘n nasionale ramptoestand afgekondig om ‘n gekoördineerde en geïntegreerde rampbestuurstelsel te implementeer. Dit sal help om die virusuitbreking te bestuur en die regering in staat stel om nooddiensentrums op te laat rig. 'n Reisverbod is verder ingestel vanaf 18 Maart 2020 op reisigers van Italië, Iran, Suid-Korea, Spanje, Duitsland, die VSA, die Verenigde Koninkryk en China.<ref>{{cite web |last=van Heerden |first=Suné |title=Koronavirus:President kondig maatreëls aan |website=Maroela Media |date=15 Maart 2020 |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/koronavirus-president-kondig-maatreels-vir-sa-aan/ |access-date=15 Maart 2020 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420191532/https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/koronavirus-president-kondig-maatreels-vir-sa-aan/ |archive-date=20 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> President Ramaphosa het op 23 Maart aangekondig dat die regering 'n [[staat van inperking|algehele nasionale inperking]] (''lockdown'') vir 21 dae instel vanaf middernag op 26 Maart. Die [[Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag]] (SANW) is ook ontplooi om die polisie en ander staatsdepartemente by te staan in die toepassing van die afsluiting.<ref>{{cite web |title=South Africans brace for 21-day lockdown as virus cases rise |website=Al Jazeera |date=24 Maart 2020 |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/03/south-africans-brace-21-day-lockdown-virus-cases-rise-200324073801136.html |access-date=24 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430104131/https://www.aljazeera.com/news/2020/03/south-africans-brace-21-day-lockdown-virus-cases-rise-200324073801136.html |archive-date=30 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Almal moet binnenshuis bly, behalwe werkers in die noodsaaklike dienste, aan wie permitte uitgereik is vir sodanige werk. Die nasionale staat van inperking is tot 30 April verleng.<ref>"WATCH LIVE: Ramaphosa extends Covid-19 lockdown by 14 days". ''[[The Citizen]].'' 9 April 2020. Besoek op 9 April 2020.</ref> Op 10 April, het Mkhize aanbeveel dat die algemene publiek gesigsmaskers gebruik in publieke areas.<ref>"''Minister Zweli Mkhize confirms 24 deaths and total of 2003 cases of Coronavirus COVID-19''". Department van Gesondheid. 10 April 2020. Besoek op 11 April 2020.</ref> In April was die polisie en weermag se gelyktydige padblokkades in al die provinsies daarop gemik om ontduikers van die inperkingsmaatreëls te identifiseer.<ref name="dan1">{{cite news |last1=Daniel |first1=Luke |title=Watch: ‘Operation lockdown’ brings Joburg’s M1 highway to a standstill |url=https://www.thesouthafrican.com/news/lockdown-traffic-johannesburg-m1-highway/ |access-date=16 April 2020 |agency=The South African |publisher=thesouthafrican.com |date=8 April 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412042437/https://www.thesouthafrican.com/news/lockdown-traffic-johannesburg-m1-highway/ |archive-date=12 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> By die blokkade van die [[M1 (Johannesburg)|M1-hoofweg]] in Johannesburg is daar gelet op die geldigheid van reis- en noodsaaklike werkspermitte, en die vervoer van verbode goedere. Op 12 Julie 2020 het die president aangekondig dat die nasionale ramptoestand verleng sal word tot 15 Augustus 2020. ‘n Drankverbod het weer onmiddellik in werking getree en 'n aandklokreël het tussen 22h00 en 04h00 gegeld. Die dra van [[Lapgesigsmasker|lapgesigsmaskers]] was verpligtend en regulasies in dié verband is verskerp en afgedwing. Parke is oopgestel vir oefening, maar nie vir byeenkomste van enige aard nie.<ref>Strydom, Nico, Onmiddellike alkoholverbod en aanklokreël aangekondig. https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/onmiddellike-alkoholverbod-en-aandklokreël-aangekondig/{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Maroela Media]], 12 Julie 2020. Besoek op 12 Julie 2020.</ref> Die beperkings was vanaf 17 Augustus 2020 verlaag tot waarskuwingsvlak 2.<ref name=":9">{{Cite web|last=Writer|first=Staff|title=South Africa moves to level 2 lockdown on Monday – here are the new rules|url=https://businesstech.co.za/news/government/425708/south-africa-moves-to-level-2-lockdown-on-monday-here-are-the-new-rules/ | access-date=15 Augustus 2020 |language=en-US}}</ref> Op 16 September 2020 het die president aangekondig dat Suid-Afrika se covid-19-regulasies vanaf 20 September na vlak 1 verlaag word, en meeste alledaagse aktiwiteite sodoende hervat kan word.<ref>S van Heerden, Covid-19: Vlak 1-regulasies aangekondig, Maroela Media, Besoek op 16 September 2020, https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/covid-19-vlak-1-regulasies-aangekondig/ </ref> Die covid-19 regulasies is egter op 29 Desember 2020 van 'n aangepaste vlak 1 tot 'n aangepaste vlak 3 verskerp, weens 'n toename in infeksies.<ref name="Ramaphosa2020-12-28">{{Cite web |url=https://sacoronavirus.co.za/2020/12/28/statement-by-president-cyril-ramaphosa-on-progress-in-the-national-effort-to-contain-the-covid-19-pandemic-4/ |title=Statement by president Cyril Ramaphosa on progress in the national effort to contain the COVID-19 pandemic |date=28 Desember 2020 |publisher=COVID-19 South African Online Portal |access-date=28 Desember 2020 |archive-date=28 Desember 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201228192344/https://sacoronavirus.co.za/2020/12/28/statement-by-president-cyril-ramaphosa-on-progress-in-the-national-effort-to-contain-the-covid-19-pandemic-4/ |url-status=dead }}</ref> Die covid-19 regulasies word verlaag van 'n aangepaste vlak 3 tot 'n aangepaste vlak 1 vanaf 1 Maart 2021, na 'n afname in infeksies.<ref name="Ramaphosa2020-12-28"/> Op 17 Februarie 2021 word die nasionale inentingsprogram teen covid-19 amptelik bekendgestel.<ref name=":15">{{Cite web|title=‘Can I close my eyes?’ Ramaphosa has Covid-19 jab with Khayelitsha hospital staff|url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2021-02-17-cyril-ramaphosa-and-zweli-mkhize-to-be-vaccinated-in-khayelitsha/|access-date=2021-02-17|website=TimesLIVE|language=en-ZA}}</ref> Op 28 Junie 2021 is die covid-19 beperkings in die land verander na aangepaste vlak 4, met die Delta-variant wat vinnig die dominante stam van die virus tydens die derde vlaag van die pandemie geword het. <ref name=":13">{{Cite web|date=2021-06-27|title=Level 4 lockdown for 2 weeks: Alcohol sales and public gatherings banned|url=https://citizen.co.za/news/2548967/level-4-lockdown-for-2-weeks-alcohol-sales-and-public-gatherings-banned/|access-date=2021-06-27|website=The Citizen}}</ref> Op 9 Julie 2021, sestien maande ná die pandemie begin het, beskryf dokters in Johannesburg die stelsel daar as die breekpunt, met onvoldoende beddens en skaars genoeg suurstof. <ref>{{Cite web |url=https://www.cnn.com/2021/07/09/africa/southern-africa-covid-delta-intl-cmd/index.html |title=Southern Africa hoped it was through the worst of Covid-19. Then the Delta variant arrived |last=McKenzie |first=David |access-date=2021-07-09 |website=CNN}}</ref> Op 25 Julie is die land se inperkings na aangepaste vlak 3 verander.<ref name="2021-07-25-level3ramaphosa">{{Cite web |url=https://twitter.com/CyrilRamaphosa/status/1419366606728310789 |title=Cyril Ramaphosa #StaySafe "Based on the recommendations of the Ministerial Advisory Committee on COVID-19, and inputs from the President’s Coordinating Council, Cabinet this afternoon decided that the country be moved from Adjusted Alert Level 4 and be placed on Alert #Level3." |access-date=2021-07-25 |website=Twitter}}</ref> Op 13 September 2021 het 'n aangepaste waarskuwingsvlak 2 van krag geword. <ref name=":17">{{Cite web |last=Ramaphosa |first=Cyril |date=2021-09-12 |title=PRESIDENTIAL ADDRESS: South Africa moves to Alert Level 2 after Covid-19 infections decline |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-09-12-south-africa-moves-to-alert-level-2-after-covid-19-infections-decline/ |access-date=2021-09-13 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref><ref name="ramaphosa2021-09-12">{{Cite web |url=https://www.gov.za/speeches/president-cyril-ramaphosa-south-africas-response-coronavirus-covid-19-pandemic-12-sep-2021 |title=President Cyril Ramaphosa: South Africa's response to Coronavirus COVID-19 pandemic |last1=Ramaphosa |first1=Cyril |date=2021-09-12 |publisher=Government of South Africa |accessdate=2021-09-14}}</ref> Op 4 April 2022 kondig President Cyril Ramaphosa die opheffing aan van die landswye staat van inperking, wat in Maart 2020 as gevolg van die Covid-19-pandemie ingestel is. Die onmiddellike risiko het teen middel Junie 2022 afgeneem, en op 22 Junie 2022 is alle oorblywende gesondheidsregulasies rakende Covid-19 beëindig.<ref name="Phaahla2022-06-23">{{Cite web |url=https://www.gov.za/speeches/statement-minister-phaahla-repeal-regulations-covid |title=Minister Joe Phaahla: Repeal of regulations regarding Covid-19 pandemic and monkey-pox |date=2022-06-23 |quote=a beperkte 5de golf aangedryf deur subvariante en nie 'n nuwe variant van kommer was besig om te verdwyn en daar was nie meer 'n groot risiko nie |accessdate=2022-06-28}}</ref> === Egipte === Op 14 Februarie 2020 het [[Egipte]] 'n geval van koronavirus, die eerste in [[Afrika]] bevestig. Khaled Mugahed, woordvoerder van die Egiptiese ministerie van gesondheid, sê in 'n verklaring dat die betrokke persoon 'n 'buitelander' is wat geen ernstige simptome toon nie.<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/02/egypt-confirms-coronavirus-case-africa-200214190840134.html |title=Egypt confirms coronavirus case, the first in Africa |publisher=Aljazeera |access-date=15 Februarie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516004646/https://www.aljazeera.com/news/2020/02/egypt-confirms-coronavirus-case-africa-200214190840134.html |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Algerië === Op 25 Februarie het [[Algerië]] hul eerste bevestigde geval van covid-19 aangemeld, 'n Italiaanse man wat op 17 Februarie in die land aangekom het en in isolasie geplaas is. Dit is die tweede bevestigde geval in Afrika na Egipte.<ref>{{cite web |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2020-02-26-algeria-announces-first-confirmed-case-of-coronavirus/ |title=Algeria announces first confirmed case of coronavirus |publisher=Daily Maverick |access-date=26 Februarie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200403014837/https://www.dailymaverick.co.za/article/2020-02-26-algeria-announces-first-confirmed-case-of-coronavirus/ |archive-date=3 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Nigerië === [[Nigerië]] se gesondheidsowerhede het die land se eerste geval van covid-19 in [[Lagos]], die eerste bevestigde voorkoms van die siekte in [[Afrika suid van die Sahara]], aangemeld op 28 Februarie 2020. Die Kommissaris vir Gesondheid vir Lagos, die grootste stad van Nigerië, het Vrydag gesê dat 'n Italiaanse burger wat op 25 Februarie van [[Milaan]] op 'n sakereis Nigerië binnegekom het, die volgende dag siek geword het.<ref>{{cite web|url=https://www.msn.com/en-au/news/world/nigeria-confirms-coronavirus-first-in-sub-saharan-africa/ar-BB10v7jA?li=AAgfIYZ|title= Nigeria confirms coronavirus, first in sub-Saharan Africa |publisher= MSN News |accessdate=28 Februarie 2020}}</ref> === Tunisië === Die Ministerie van Gesondheid van [[Tunisië]] het op 2 Maart 2020 die land se eerste geval van covid-19 bevestig. Die individu is 'n Tunisiese burger wat onlangs na Italië gereis het en tans behandeling ontvang.<ref name=garda>{{cite web |title=Tunisia: Health minister confirms first COVID-19 case March 2 |website=Garda World |date=3 Maart 2020 |url=https://www.garda.com/crisis24/news-alerts/319331/tunisia-health-minister-confirms-first-covid-19-case-march-2 |access-date=9 Maart 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420191033/https://www.garda.com/crisis24/news-alerts/319331/tunisia-health-minister-confirms-first-covid-19-case-march-2 |archive-date=20 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Marokko === Die [[Marokko|Marokkaanse]] Ministerie van Gesondheid het op 3 Maart 2020 bevestig dat covid-19 geïdentifiseer is in 'n Marokkaanse burger met bande met Italië het wat in 'n isolasie-eenheid in die Moulay Youssef-hospitaal in [[Casablanca]] behandel word.<ref name=africatimes /> === Senegal === Op 3 Maart 2020 is [[Senegal]] se eerste geval bevestig is by 'n 54-jarige Franse burger wat die land binnegevlieg het en positief getoets het by die Pasteur-instituut in [[Dakar]], Senegal.<ref name=africatimes /> === Kameroen === Die ministerie van Gesondheid van [[Kameroen]] het op 6 Maart die eerste geval van covid-19 in die land bevestig. Die pasiënt is 'n Franse burger wat op 24 Februarie in [[Yaoundé]] aangekom het. Nadat die virus bevestig is, is die individu in isolasie in Yaoundé se sentrale hospitaal opgeneem.<ref>{{cite web |title=Cameroon: First COVID-19 case confirmed March 6 |website=Garda World |date=6 Maart 2020 |url=https://www.garda.com/crisis24/news-alerts/320306/cameroon-first-covid-19-case-confirmed-march-6 |access-date=9 Maart 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420191720/https://www.garda.com/crisis24/news-alerts/320306/cameroon-first-covid-19-case-confirmed-march-6 |archive-date=20 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Togo === [[Togo]] het 'n geval van covid-19 geregistreer, wat die negende land op die vasteland word wat 'n bevestigde geval van die virus het. Gesondheidsbeamptes in die land het die geval op 6 Maart 2020 bevestig en gesê die pasiënt is 'n 42-jarige vrou wat 'n inwoner van die hoofstad [[Lome]] is. Volgens die pasiënt het sy Duitsland, Frankryk en Turkye tussen laat Februarie en begin Maart 2020 besoek.<ref name=garda /> === Burkina Faso === [[Burkina Faso]] het op 9 Maart 2020 sy eerste twee gevalle van covid-19 aangemeld, volgens die minister van gesondheid en word sodoende die tiende land in Afrika wat deur die virus geraak word. Die twee individue het Frankryk besoek voor hulle gediagnoseer is.<ref>{{cite web |url=https://www.msn.com/en-za/news/other/burkina-faso-confirms-first-cases-of-covid-19/ar-BB10XZEa |title=Burkina Faso confirms first cases of COVID-19 |publisher=MSN News |access-date=10 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420191552/https://www.msn.com/en-za/news/other/burkina-faso-confirms-first-cases-of-covid-19/ar-BB10XZEa |archive-date=20 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Burkina Faso het op 18 Maart die eerste sterfte met betrekking tot koronavirus in [[Afrika suid van die Sahara]] aangeteken. Op 20 Maart is bevestig dat die land 64 gevalle het. Van die nuwe gevalle is vier lede van die regering. Hulle is die ministers van onderwys, binnelandse sake, buitelandse sake en mynwese.<ref>{{cite web |url=https://www.africanews.com/2020/03/21/covid-19-burkina-faso-records-new-deaths/ |title=COVID-19: Burkina Faso records new deaths |publisher=Africanews |access-date=22 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417083640/https://www.africanews.com/2020/03/21/covid-19-burkina-faso-records-new-deaths// |archive-date=17 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Demokratiese Republiek die Kongo === Op 10 Maart is die eerste geval in die [[Demokratiese Republiek die Kongo]] aangemeld.<ref>{{cite web|url=https://nationalpost.com/pmn/health-pmn/democratic-republic-of-congo-confirms-first-coronavirus-case-2|title=Democratic Republic of Congo confirms first coronavirus case {{!}} National Post|last=Health|first=P. M. N.|date=10 Maart 2020|language=en|access-date=10 Maart 2020}}</ref> === Ivoorkus === Op 11 Maart is die eerste geval in die [[Ivoorkus]] bevestig.<ref>{{cite web |url=https://www.dailysabah.com/world/ivory-coast-confirms-first-case-of-coronavirus/news |title=Ivory Coast confirms first case of coronavirus |website=Daily Sabah |access-date=11 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200403211621/https://www.dailysabah.com/world/ivory-coast-confirms-first-case-of-coronavirus/news |archive-date=3 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Réunion (Frankryk) === Op 11 Maart is die eerste geval in [[Réunion]] bevestig.<ref>{{cite web |first=Laura |last=Philippon |url=https://la1ere.francetvinfo.fr/reunion/premier-cas-coronavirus-confirme-reunion-809552.html |title=Un premier cas de coronavirus confirmé à La Réunion |work=La1ere.francetvinfo.fr |date=11 Maart 2020 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417150754/https://la1ere.francetvinfo.fr/reunion/premier-cas-coronavirus-confirme-reunion-809552.html |archive-date=17 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Ghana === [[Ghana]] het op 12 Maart sy eerste twee gevalle aangemeld. Die twee gevalle was mense wat van [[Noorweë]] en [[Turkye]] na die land teruggekeer het.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-ghana-gabon-idUSKBN20Z3X9 |title=Ghana, Gabon confirm first cases of coronavirus |date=13 Maart 2020 |work=Reuters |access-date=13 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200409090544/https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-ghana-gabon-idUSKBN20Z3X9 |archive-date=9 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=https://starrfm.com.gh/2020/03/ghana-confirms-two-coronavirus-cases/|title=Ghana confirms two Coronavirus cases {{!}} Starr Fm|last=Acheampong|first=Kwame|language=en-US|access-date=13 Maart 2020|archive-date=24 Maart 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200324080900/https://starrfm.com.gh/2020/03/ghana-confirms-two-coronavirus-cases/|url-status=dead}}</ref> Op 11 Maart het die minister van finansies, Ken Ofori-Atta, die cedi-ekwivalent van VSA$ 100 miljoen beskikbaar gestel om die paraatheid en reaksieplan van Ghana teen die koronavirus te verbeter. === Guinee === 'n Werknemer van die [[Europese Unie]]-afvaardiging in [[Guinee]] het op 13 Maart positief getoets vir koronavirus, het 'n woordvoerder van die Missie verklaar. Dit is die eerste bevestigde geval van Guinee van die virus.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/reuters/2020/03/13/world/africa/13reuters-health-coronavirus-guinea.html|title=EU Employee Tests Positive for Coronavirus in Guinea's First Case|url-status=dead|access-date=15 Maart 2020|archive-date=24 Maart 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200324080857/https://www.nytimes.com/reuters/2020/03/13/world/africa/13reuters-health-coronavirus-guinea.html}}</ref> === Gaboen === Die eerste geval van [[Gaboen]] is op 12 Maart aangekondig, 'n 27-jarige man van Gaboen wat 4 dae voor bevestiging van sy status van Frankryk in Gaboen teruggekeer het.<ref>{{cite web|url=https://nationalpost.com/pmn/health-pmn/ghana-gabon-confirm-first-cases-of-coronavirus|title=Ghana, Gabon confirm first cases of coronavirus {{!}} National Post|last=Health|first=P. M. N.|date=2020-03-13|language=en-CA|access-date=13 Maart 2020}}</ref> === Mauritanië === Op 13 Maart is die eerste geval in [[Mauritanië]] bevestig.<ref>{{cite web|url=https://www.channelnewsasia.com/news/world/mauritania-confirms-first-covid-19-coronavirus-case-12537688|title=Mauritania confirms first coronavirus case|url-status=dead|access-date=15 Maart 2020|archive-date=14 Maart 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314135822/https://www.channelnewsasia.com/news/world/mauritania-confirms-first-covid-19-coronavirus-case-12537688}}</ref> === Kenia === Op 13 Maart is die eerste geval in [[Kenia]] bevestig, 'n vrou wat via Londen uit die VSA gekom het.<ref>{{cite web |author=By ELIZABETH MERAB More by this Author |url=https://www.nation.co.ke/news/Kenya-confirms-first-coronavirus-case/1056-5489268-28tqll/index.html |title=Kenya confirms first coronavirus case – VIDEO – Daily Nation |publisher=Nation.co.ke |access-date=14 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518082342/https://www.nation.co.ke/news/Kenya-confirms-first-coronavirus-case/1056-5489268-28tqll/index.html |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Ethiopië === Die eerste geval in [[Ethiopië]] is op 13 Maart aangekondig, by 'n Japanese man wat op 4 Maart uit Burkina Faso in die land aangekom het.<ref>{{cite web |access-date=13 Maart 2020 |title=Ethiopia confirms first coronavirus case: Live updates |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/03/stocks-collapse-coronavirus-global-pandemic-live-200312235606108.html |website=aljazeera.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513021954/https://www.aljazeera.com/news/2020/03/stocks-collapse-coronavirus-global-pandemic-live-200312235606108.html |archive-date=13 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Soedan === [[Soedan]] se eerste geval is op 13 Maart aangekondig, 'n man wat op 12 Maart in [[Khartoum]] dood is. Hy het in die eerste week van Maart die [[Verenigde Arabiese Emirate]] besoek.<ref>{{cite news|last1=Reuters|accessdate=2020-03-13|title=Sudan Reports First Coronavirus Case|url=https://www.nytimes.com/reuters/2020/03/13/business/13reuters-health-coronavirus-sudan.html|newspaper=The New York Times|date=13 March 2020|issn=0362-4331|via=NYTimes.com|archive-date=13 Maart 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200313195947/https://www.nytimes.com/reuters/2020/03/13/business/13reuters-health-coronavirus-sudan.html|url-status=dead}}</ref> === Eswatini === Op 14 Maart is die eerste geval in [[Eswatini]] bevestig.<ref>{{cite web |url=https://www.jpost.com/Breaking-News/Eswatini-in-Southern-Africa-reports-first-coronavirus-case-620897 |title=Eswatini in Southern Africa reports first coronavirus case |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508085854/https://www.jpost.com/breaking-news/eswatini-in-southern-africa-reports-first-coronavirus-case-620897 |archive-date=8 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Namibië === Op 14 Maart is die eerste twee gevalle in [[Namibië]] bevestig.<ref>{{cite web |title=Namibia Says Couple Visiting From Spain Test Positive for Virus |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-03-14/namibia-says-couple-visiting-from-spain-test-positive-for-virus |website=Bloomberg |date=14 Maart 2020 |access-date=14 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324080856/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-03-14/namibia-says-couple-visiting-from-spain-test-positive-for-virus |archive-date=24 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Rwanda === Op 14 Maart is die eerste geval in [[Rwanda]] bevestig.<ref>{{cite web |title=Rwanda confirms first case of coronavirus – health ministry |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-rwanda/rwanda-confirms-first-case-of-coronavirus-health-ministry-idUSKBN2110G0 |website=Reuters |date=14 Maart 2020 |access-date=14 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200424195154/https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-rwanda/rwanda-confirms-first-case-of-coronavirus-health-ministry-idUSKBN2110G0 |archive-date=24 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Seychelle === Die eerste twee gevalle op [[Seychelle]] is op 14 Maart aangemeld. Die twee gevalle was mense wat kontak met iemand in Italië gehad het wat positief getoets het.<ref>{{cite news |last1=Bonnelame |first1=Betyme |title=2 Seychellois test positive for COVID-19 as globe-sweeping virus reaches island nation|url=http://www.seychellesnewsagency.com/articles/12593/+Seychellois+test+positive+for+COVID-+as+globe-sweeping+virus+reaches+island+nation |accessdate=14 Maart 2020 |publisher=Seychelles News Agency |date=14 Maart 2020}}</ref> === Ekwatoriaal-Guinee === Op 14 Maart is die eerste geval in [[Ekwatoriaal-Guinee]] bevestig.<ref>{{cite news |title=Equatorial Guinea announces first coronavirus case |url=https://www.deccanherald.com/international/equatorial-guinea-announces-first-coronavirus-case-813802.html |access-date=15 Maart 2020 |work=Deccan Herald |date=14 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323172423/https://www.deccanherald.com/international/equatorial-guinea-announces-first-coronavirus-case-813802.html |archive-date=23 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Republiek die Kongo === Die eerste geval in die [[Republiek die Kongo]] is op 14 Maart aangekondig, 'n 50-jarige man wat uit [[Parys]], Frankryk, na die Republiek die Kongo teruggekeer het.<ref>{{cite web |url=https://news.trust.org/item/20200314231524-ebs0t |title=Congo Republic confirms first coronavirus case -government |date=15 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326123825/https://news.trust.org/item/20200314231524-ebs0t |archive-date=26 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Sentraal-Afrikaanse Republiek === Op 14 Maart is die eerste geval in die [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]] bevestig.<ref>{{cite web |title=Central African Republic confirms first coronavirus case -WHO |url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-centralafrica/central-african-republic-confirms-first-coronavirus-case-who-idUSL8N2B62KD |website=Reuters |date=14 Maart 2020 |access-date=15 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200404025843/https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-centralafrica/central-african-republic-confirms-first-coronavirus-case-who-idUSL8N2B62KD |archive-date=4 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Liberië === Op 16 Maart is die eerste geval in [[Liberië]] bevestig.<ref>{{cite web |url=https://frontpageafricaonline.com/front-slider/liberia-records-first-case-of-coronavirs-health-authorities-hold-emergency-meeting/ |title=Liberia Records First Case of Coronavirus; Health Authorities Hold Emergency Meeting |date=16 Maart 2020 |website=FrontPageAfrica |access-date=16 Maart 2020 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517024242/https://frontpageafricaonline.com/front-slider/liberia-records-first-case-of-coronavirs-health-authorities-hold-emergency-meeting/ |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Somalië === Op 16 Maart is die eerste geval in [[Somalië]] bevestig.<ref>Burke, Jason (16 Maart 2020). "''African nations impose stricter measures as coronavirus spreads''". [[The Guardian]]. ISSN 0261-3077. Besoek op 16 Maart 2020.</ref> Die ministerie van Somalië het berig dat dit gediagnoseer is by 'n Somaliese burger wat vanuit China terugkeer het huis toe.<ref>{{Cite news|last=|first=|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/somalia-tanzania-confirm-first-coronavirus-cases/1767971|title=Somalia, Tanzania confirm first coronavirus cases|date=16 Maart 2020|work=Anadolu Agency|access-date=17 Maart 2020|url-status=live}}</ref> === Benin === Op 16 Maart is die eerste geval in [[Benin]] bevestig.<ref>{{cite web |title=Somalia, Liberia, Benin and Tanzania confirm first coronavirus cases |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-africa/somalia-liberia-benin-and-tanzania-confirm-first-coronavirus-cases-idUSKBN2131IA |website=Reuters |date=16 Maart 2020 |access-date=16 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327145354/https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-africa/somalia-liberia-benin-and-tanzania-confirm-first-coronavirus-cases-idUSKBN2131IA |archive-date=27 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Tanzanië === Op 16 Maart is die eerste geval in Tanzanië bevestig.<ref>Burke, Jason (16 Maart 2020). "African nations impose stricter measures as coronavirus spreads". The Guardian. ISSN 0261-3077. Besoek op 16 Maart 2020."</ref> === Gambië === Die [[Gambië]] het oor sy eerste geval van koronavirus op 17 Maart gerapporteer na aanleiding van 'n 20-jarige vrou wat uit die Verenigde Koninkryk teruggekeer het en positief getoets is.<ref>{{cite web|url=https://nationalpost.com/pmn/health-pmn/gambia-reports-first-case-of-coronavirus-health-minister|title=Gambia reports first case of coronavirus -health minister{{!}} National Post|last=Health|first=P. M. N.|date=2020-03-17|language=en-CA|access-date=18 Maart 2020}}</ref> === Zambië === [[Zambië]] het sy eerste 2 gevalle van covid-19 op 18 Maart aangemeld. Die pasiënte was 'n paartjie wat met vakansie na Frankryk gereis het.<ref>{{cite news |access-date=18 Maart 2020 |title=Zambia Confirms 2 Covid-19 cases |url= https://diggers.news/breaking/2020/03/18/zambia-confirms-2-covid-19-cases/ |newspaper=News Diggers |date=18 Maart 2020 |language=en |archive-url= https://web.archive.org/web/20200320144249/https://diggers.news/breaking/2020/03/18/zambia-confirms-2-covid-19-cases/ |archive-date= 20 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 17 Maart het die regering alle opvoedkundige instellings gesluit en enkele beperkings op buitelandse reise ingestel.<ref>{{cite news |access-date=17 Maart 2020 |title=Government shuts all schools to prevent COVID-19 outbreak |url=https://diggers.news/local/2020/03/17/govt-shuts-all-schools-to-prevent-covid-19-outbreak/ |newspaper=News Diggers |date=17 Maart 2020 |language=en |archive-url= https://web.archive.org/web/20200420074041/https://diggers.news/local/2020/03/17/govt-shuts-all-schools-to-prevent-covid-19-outbreak/ |archive-date=20 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Djibouti === Op 18 Maart is die eerste geval in [[Djibouti]] bevestig.<ref>{{cite web |title=Coronavirus Update (Live) – Worldometer |url=https://www.worldometers.info/coronavirus/#countries |access-date=20 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519084353/https://www.worldometers.info/coronavirus/ |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Niger === Niger het sy eerste geval op 19 Maart 2020 bevestig.<ref>{{Cite web |url=https://medicalxpress.com/news/2020-03-niger-coronavirus-case.html |title=Niger announces first coronavirus case |website=medicalxpress.com |language=en-us |access-date=20 Maart 2020}}</ref> === Mauritius === Op 19 Maart is die eerste drie gevalle in [[Mauritius]] bevestig.<ref>{{cite web |title=Mauritius confirms first three cases of coronavirus |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-mauritius/mauritius-confirms-first-three-cases-of-coronavirus-idUSKBN21541A |website=Reuters |date=19 Maart 2020 |access-date=19 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320045524/https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-mauritius/mauritius-confirms-first-three-cases-of-coronavirus-idUSKBN21541A |archive-date=20 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Tsjad === Op 19 Maart is die eerste geval in [[Tsjad]] bevestig.<ref>{{cite news |last1=Reuters |access-date=19 Maart 2020 |title=Chad confirms first case of coronavirus: government statement |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-chad/chad-confirms-first-case-of-coronavirus-government-statement-idUSKBN2162LO |date=19 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200403211405/https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-chad/chad-confirms-first-case-of-coronavirus-government-statement-idUSKBN2162LO |archive-date=3 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Kaap Verde === Op 20 Maart is die eerste geval in [[Kaap Verde]] bevestig, 'n 62-jarige uit die Verenigde Koninkryk<ref>{{cite news |title=Cape Verde registers an Adverse Analytical Finding of First COVID-19 |url=https://www.insp.gov.cv/index.php/noticias/400-cabo-verde-regista-um-primeiro-caso-positivo-de-covid-19 |website=insp.gov.cv |date=20 Maart 2020 |access-date=24 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324083742/https://www.insp.gov.cv/index.php/noticias/400-cabo-verde-regista-um-primeiro-caso-positivo-de-covid-19 |archive-date=24 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |title=Coronavírus: Inglês de 62 anos é o primeiro caso confirmado em Cabo Verde |url=https://www.publico.pt/2020/03/20/mundo/noticia/coronavirus-ingles-62-anos-caso-confirmado-cabo-verde-1908619 |website=publico.pt |date=20 Maart 2020 |access-date=20 Maart 2020 |language=pt |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405165433/https://www.publico.pt/2020/03/20/mundo/noticia/coronavirus-ingles-62-anos-caso-confirmado-cabo-verde-1908619 |archive-date=5 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Zimbabwe === Voordat daar bevestigde gevalle in [[Zimbabwe]] was, het president [[Emmerson Mnangagwa]] op 17 Maart 'n nasionale noodtoestand verklaar, reisbeperkings in plek gestel en groot byeenkomste verbied.<ref>{{cite news |access-date=17 Maart 2020 |title=Zimbabwe, Namibia Declare National Emergencies Over Virus |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-03-17/zimbabwe-namibia-declare-national-emergencies-over-coronavirus |newspaper=Bloomberg |date=17 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422161051/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-03-17/zimbabwe-namibia-declare-national-emergencies-over-coronavirus |archive-date=22 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |access-date=17 Maart 2020 |title=Zimbabwe's President declares COVID-19 a national disaster |url=http://www.xinhuanet.com/english/2020-03/17/c_138888708.htm |newspaper=Xinhua |date=17 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200403202037/http://www.xinhuanet.com/english/2020-03/17/c_138888708.htm |archive-date=3 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die land se minister van verdediging, Oppah Muchinguri, het kontroversie veroorsaak deur te sê dat die koronavirus 'n goddelike straf op Westerse lande kan wees vir die instel van sanksies teen Zimbabwe.<ref>{{cite news |access-date=17 Maart 2020 |title=Zimbabwe, Namibia Declare National Emergencies Over Virus |url=https://gulfnews.com/world/africa/zimbabwe-minister-coronavirus-gods-punishment-for-west-1.70401945 |newspaper=GulfNews |date=15 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517235330/https://gulfnews.com/world/africa/zimbabwe-minister-coronavirus-gods-punishment-for-west-1.70401945 |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 21 Maart is die eerste geval van Zimbabwe geïdentifiseer as 'n manlike inwoner van [[Victoria Falls]] wat op 15 Maart vanuit die Verenigde Koninkryk via Suid-Afrika gereis het.<ref>{{cite web |title=Zimbabwe Records First Coronavirus Case |url=https://www.voazimbabwe.com/a/zimbabw-records-first-coronavirus-case/5338585.html |website=VOA |access-date=21 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321143025/https://www.voazimbabwe.com/a/zimbabw-records-first-coronavirus-case/5338585.html |archive-date=21 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Angola === Op 21 Maart is die eerste twee gevalle in [[Angola]] bevestig.<ref name=informante>{{cite news |url=https://informante.web.na/angola-registered-its-first-coronavirus-case/ |title=Angola registered its first coronavirus case |newspaper=Informanté |date=19 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200419235913/https://informante.web.na/angola-registered-its-first-coronavirus-case/ |archive-date=19 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Vanaf 20 Maart is alle Angolese grense vir 15 dae gesluit.<ref name=informante /> === Guinea-Bissau === Op 25 Maart het [[Guinee-Bissau]] sy eerste twee gevalle van covid-19 bevestig, 'n Kongolese [[VN]] werknemer en 'n Indiese burger.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-bissau/guinea-bissau-confirms-first-two-cases-of-coronavirus-idUSKBN21C2EA |title=Guinea-Bissau confirms first two cases of coronavirus |website=Reuters |date=25 Maart 2020 |access-date=25 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427124131/https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-bissau/guinea-bissau-confirms-first-two-cases-of-coronavirus-idUSKBN21C2EA |archive-date=27 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Malawi === Op 2 April, is die eerste drie gevalle in [[Malawi]] bevestig.<ref>{{cite web |title=Malawi confirms three cases of coronavirus:Predident Mutharika calls for calm |date=2 April 2020 |url=https://www.nyasatimes.com/malawi-confirms-three-cases-of-coronavirus-president-mutharika-calls-for-calm/ |publisher=Nyasa Times |accessdate=2 April 2020}}</ref> === Wes-Sahara === Op 4 April, is die eeste vier gevalle in [[Wes Sahara|Wes-Sahara]] bevestig.<ref name="minurso">{{cite web |url=https://minurso.unmissions.org/regular-updates-minurso-covid-19 |title=Regular Updates by MINURSO on Covid-19 |publisher=United Nations Mission for the Referendum in Western Sahara |date=9 April 2020 |access-date=9 April 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430224322/https://minurso.unmissions.org/regular-updates-minurso-covid-19 |archive-date=30 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Suid-Soedan === Op 5 April, het [[Suid-Soedan]] sy eerste geval bevestig.<ref name="Reuters">{{cite news |url=https://eyeradio.org/south-sudan-confirms-second-covid-19-case/ |title=South Sudan confirms second Covid-19 case |date=5 April 2020 |work=Reuters |access-date=7 April 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428130816/https://eyeradio.org/south-sudan-confirms-second-covid-19-case/ |archive-date=28 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === São Tomé en Príncipe === Op 6 April, word die eerste vier gevalle in [[São Tomé en Príncipe]] bevestig.<ref>CGTN Africa [@cgtnafrica] (6 April 2020). "UPDATE: Sao Tome and Principe has confirmed its first four #COVID19 cases. Prime Minister Jorge Bom Jesus said the confirmation came after test results returned from Gabon. #Coronaviruspic.twitter.com/bQzp339rss" (Tweet). Besoek op 6 April 2020 – via Twitter></ref> === Comore-eilande === Op 30 April is die eerste geval in die [[Comore-eilande]] bevestig.<ref>"Comoros reports 1st COVID-19 case". China.org.cn. Besoek op 30 April 2020.</ref> === Lesotho === Op 13 Mei is die eerste geval in [[Lesotho]] bevestig.<ref>"Coronavirus live updates: Lesotho becomes last African nation to report a coronavirus case".''Los Angeles Times''. Besoek op 13 Mei 2020.</ref> == Globale sosio-ekonomiese invloed == [[Lêer:Ntuc super store, Singapore (49505410793).jpg|duimnael|links|Koronavirus-vrese het gelei tot paniekaankope van noodsaaklikhede in [[Singapoer]] en elders, soos toiletpapier, droë/kitsnoedels, brood, rys en groente]] [[Lêer:COVID-19 Outbreak lockdowns.svg|duimnael|400px|Lande wat teen 25 Maart 2020 'n staat van inperking afgekondig het: {{sleutel|#003380|Nasionale staat van inperking}} {{sleutel|#80b3ff|Subnasionale staat van inperking}} {{sleutel|#309940|Nasionale staat van inperking opgehef}} {{sleutel|#66e080|Subnasionale staat van inperking opgehef}} {{sleutel|#c0c0c0|Geen data of geen staat van inperking nie}} {{sleutel|#0044aa|Omstrede gebied ([[Wes-Sahara]])}}]] [[Lêer:COVID-19 Outbreak World Map-GlobalTravelBan.svg|duimnael|400px|Kaart van lande wat 'n wêreldwye reisverbod afgekondig het]] [[Lêer:COVID-19 school closures.svg|duimnael|400px|Kaart van lande wat hul skole gesluit het: {{sleutel|#e6550d|Landswye skoolsluitings}} {{sleutel|#fdae6b|Plaaslike skoolsluitings}} {{sleutel|#1f78b4|Geen skoolsluitings nie}} {{sleutel|#c0c0c0|Onbekend}}]] Aanvanklik was verskeie tekorte van gesondheids- en verbruikersgoedere aan die koronavirus-uitbraak toegeskryf, weens die wêreldwye toename in die gebruik van toerusting om die siekte te beveg, paniekaankope en die ontwrigting van fabrieke en logistieke bedrywighede. Die Amerikaanse Food and Drug Administration (FDA) het gewaarsku oor tekorte aan medisyne en mediese toerusting weens 'n groter vraag in die mark en ontwrigting van verskaffers se produksie.<ref>{{cite web |url=http://www.fda.gov/news-events/press-announcements/coronavirus-covid-19-supply-chain-update |title=Coronavirus (COVID-19) Supply Chain Update |last=Commissioner |first=Office of the |date=28 Februarie 2020 |website=FDA |access-date=1 Maart 2020 |language=en |archive-url= https://web.archive.org/web/20200513163002/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/coronavirus-covid-19-supply-chain-update |archive-date=13 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Verskeie lande, soos die Verenigde State,<ref>{{cite web |url=https://www.usatoday.com/story/money/2020/02/28/coronavirus-2020-preparation-more-supply-shortages-expected/4903322002/ |title=Coronavirus fears empty store shelves of toilet paper, bottled water, masks as shoppers stock up |last=Tkyo |first=Kelly |date=29 Februarie 2020 |website=USA Today |language=en |archive-url= https://web.archive.org/web/20200418135615/https://www.usatoday.com/story/money/2020/02/28/coronavirus-2020-preparation-more-supply-shortages-expected/4903322002/ |archive-date=18 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Italië<ref>Sirletti, Sonia; Remondini, Chiara; Lepido, Daniele (24 Februarie 2020). "Virus Outbreak Drives Italians to Panic-Buying of Masks and Food". Bloomberg L.P. Besoek 26 Februarie 2020.</ref> en Hongkong<ref>"Viral hysteria: Hong Kong panic buying sparks run on toilet paper". CNA. Besoek op 26 Februarie 2020.</ref> ondervind paniekaankope wat lei tot leë winkelrakke van veral [[voedsel]], toiletpapier en gebottelde water.<ref>Rummler, Orion. "Household basics are scarce in Hong Kong under coronavirus lockdown". Axios. Besoek op 26 Februarie 2020.</ref> Die tegnologiebedryf het gewaarsku oor vertragings met die vervoer van nuwe elektroniese goedere.<ref>Strumpf, Dan (31 Januarie 2020). "Tech Sector Fears Supply Delays as Effects of Virus Ripple Through China". [[The Wall Street Journal]]. ISSN 0099-9660. Besoek op 26 Februarie 2020.</ref> Volgens die WGO se direkteur-generaal, Tedros Adhanom, het die vraag na persoonlike beskermingstoerusting 100-voudig gestyg en het hierdie vraag gelei tot prysstygings van tot twintig keer die normale prys. Vertragings met die verskaffing van mediese items kan vier tot ses maande beloop.<ref>swissinfo.ch, S. W. I.; Corporation, a branch of the Swiss Broadcasting. "Procura por máscaras aumenta 100 vezes e prejudica luta contra o coronavírus". SWI swissinfo.ch (in Portuguese). Besoek op 12 Februarie 2020.</ref><ref>Boseley, Sarah (7 Februarie 2020). "WHO warns of global shortage of face masks and protective suits". [[The Guardian]]. ISSN 0261-3077. Besoek op 12 Februarie 2020.</ref> Dit het ook wêreldwyd 'n tekort aan persoonlike beskermende toerusting veroorsaak, met die WGO wat waarsku dat dit gesondheidswerkers in gevaar sal stel. Voorts het die uitgebreide instelling van 'n staat van inperking in baie lande gedurende 2020 weens die pandemie [[Kokonvorming (sosiale verskynsel)|kokonvorming]], 'n gedwonge realiteit vir miljarde mense wêreldwyd geraak. 'n Aantal administrateurs op provinsiale vlak van die [[Kommunistiese Party van China]] (KPC) is in die pad gesteek oor hul hantering van die kwarantynpogings in Sentraal-China, 'n teken van ontevredenheid met die politieke instelling se reaksie op die uitbreek in daardie streke. Sommige kommentators het voorgestel dat publieke uitsprake oor die siekte kan dui op 'n seldsame protes teen die KPC. Boonop het protesoptogte in die spesiale administratiewe streek [[Hongkong]] verskerp weens die vrees vir immigrasie uit die vasteland van China. [[Taiwan]] het ook sy kommer uitgespreek oor die feit dat hy deel is van 'n reisverbod wat die Volksrepubliek China betrek as gevolg van die 'een-China-beleid' en die betwiste politieke status van Taiwan. 'n Paar lande het die pandemie gebruik om politieke brûe met China te bou, en sodoende beskuldigings geopper dat hierdie lande, waaronder [[Kambodja]] onder andere, politiek voor gesondheid plaas, en probeer om die uitbraak te gebruik om hulde te bring aan die KPC.<ref>{{cite web |url=https://foreignpolicy.com/2020/02/21/hun-sen-is-more-worried-about-beijing-than-the-coronavirus/ |title=Hun Sen Is More Worried About Beijing Than the Coronavirus |last=Wilson |first=Audrey |website=Foreign Policy |access-date=3 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200425082937/https://foreignpolicy.com/2020/02/21/hun-sen-is-more-worried-about-beijing-than-the-coronavirus/ |archive-date=25 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar word vermoed dat die bestaande spanning tussen die VSA en China 'n gekoördineerde poging om die uitbreek in Wuhan te bestry, vertraag het.<ref>{{cite web |url=https://www.atlanticcouncil.org/event/peering-around-the-corner-the-geopolitics-of-the-coronavirus/ |title=Peering around the corner: The geopolitics of the coronavirus |website=Atlantic Council |access-date=3 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405013219/https://www.atlanticcouncil.org/event/peering-around-the-corner-the-geopolitics-of-the-coronavirus/ |archive-date=5 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Aangesien die vasteland van China 'n belangrike ekonomiese- en vervaardigingsentrum is, word daar voorsien dat die siekte 'n groot destabiliserende bedreiging vir die wêreldekonomie inhou. Agathe Demarais van die Economist Intelligence Unit het voorspel dat markte wisselvallig sal bly totdat 'n duideliker beeld van potensiële uitkomste na vore kom. Sommige ontleders het beraam dat die [[ekonomie]]se uitval van die pandemie op wêreldwye groei die van die SARS-uitbraak kan oortref. Een raming gee 'n invloed van VSA$ 300 miljard op die wêreld se verskaffingsnetwerk wat tot twee jaar kan duur. Die Organisasie van Petroleumuitvoerlande het na 'n skerp daling in oliepryse as gevolg van 'n laer vraag vanuit China hul kommer oor die situasie uitgespreek. Wêreldmarkte het op 24 Februarie 2020 gedaal as gevolg van 'n beduidende toename in die aantal covid-19-gevalle buite die vasteland van China. Vanweë die toenemende kommer oor die koronavirus-uitbreking het die Amerikaanse aandele, waaronder die NASDAQ-100, die S&P 500-indeks, op 27 Februarie, en die Dow Jones-nywerheidsgemiddelde hul skerpste dalings sedert 2008 aangeteken, met die Dow Jones wat 1&nbsp;191 punte gedaal het, die grootste een-dag-daling sedert die finansiële krisis van 2007–2008.<ref>{{cite web |url=https://www.cnn.com/2020/02/27/investing/dow-stock-market-selloff/index.html |title=Dow falls 1,191 points – the most in history |last=Tappe |first=Anneken |publisher=CNN |access-date=28 Februarie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511165106/https://www.cnn.com/2020/02/27/investing/dow-stock-market-selloff/index.html |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Al drie indekse het die week met 'n daling van meer as 10 persent afgesluit.<ref>{{cite news |last=Oh |first=Sunny |url=https://www.marketwatch.com/story/stocks-record-worst-week-since-financial-crisis-as-coronavirus-concerns-heat-up-2020-02-28 |title=Stocks record worst week since financial crisis as coronavirus concerns heat up |date=28 Februarie 2020 |work=Market Watch |access-date=28 Februarie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328172652/https://www.marketwatch.com/story/stocks-record-worst-week-since-financial-crisis-as-coronavirus-concerns-heat-up-2020-02-28 |archive-date=28 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Aandele het weer gedaal op grond van vrees vir koronavirus.<ref>{{cite web |last1=Times |first1=The New York |title=Stocks Plunge Again on Coronavirus Fears |url= https://www.nytimes.com/2020/03/05/business/stock-market-covid-19.html?emc=edit_na_20200305&ref=cta&nl=breaking-news&campaign_id=60&instance_id=0&segment_id=21910&user_id=579ae23cfcbd75c9aac87cb571cc201c&regi_id=72995439 |website=The New York Times |accessdate=5 Maart 2020 |date=5 Maart 2020}}</ref> Baie waarnemers beskou 'n ekonomiese resessie as waarskynlik.<ref>{{cite web |url=https://www.axios.com/coronavirus-recession-warnings-9eb743aa-2fd2-47ac-9e85-19ff54a07d3c.html |title=Economists now say the coronavirus could cause a recession |first=Dion |last=Rabouin |website=Axios |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200409160458/https://www.axios.com/coronavirus-recession-warnings-9eb743aa-2fd2-47ac-9e85-19ff54a07d3c.html |archive-date=9 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2020/02/29/upshot/coronavirus-recession-US.html |title=Why a Coronavirus Recession Would Be So Hard to Contain |first=Neil |last=Irwin |date=2 Maart 2020 |via=NYTimes.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200506151047/https://www.nytimes.com/2020/02/29/upshot/coronavirus-recession-US.html |archive-date=6 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.washingtonpost.com/business/2020/03/01/fear-markets-economy/|title=Recession fears grow as Wall Street investors brace for a wild week for stocks|first1=Heather|last1=Long|website=Washington Post}}</ref> [[Toerisme]] is een van die sektore wat die ergste geraak word as gevolg van 'n skerp daling in toeriste van en na die vasteland van China en reisadvies wat waarsku teen reis na dele van Sentraal-China, Italië, Suid-Korea en Iran. Gevolglik het talle [[lugredery]]e vlugte gekanselleer weens 'n laer vraag, waaronder [[British Airways]], [[China Eastern Airlines|China Eastern]] en [[Qantas]], terwyl die Britse plaaslike lugredery Flybe in duie gestort het.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/business-51746564 |title=Collapsed Flybe: 'Do not travel to the airport' |date=5 Maart 2020 |publisher=BBC |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508014611/https://www.bbc.com/news/business-51746564 |archive-date=8 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Verskeie treinstasies en veerboothawens is ook gesluit.<ref>{{cite web |url= https://www.indiatoday.in/lifestyle/travel/story/coronavirus-scare-complete-list-of-airlines-suspending-flights-1650574-2020-02-27 |title= Coronavirus scare: Complete list of airlines suspending flights |publisher=Reuters New |website=India Today |language=en |archive-url= https://web.archive.org/web/20200328165743/https://www.indiatoday.in/lifestyle/travel/story/coronavirus-scare-complete-list-of-airlines-suspending-flights-1650574-2020-02-27 |archive-date=28 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die pandemie het saamgeval met die ''Chunyun'', 'n besige reistyd wat met die Chinese nuwejaarsvakansie verband hou. 'n Aantal gebeurtenisse waarby groot skares betrokke was, is deur nasionale en streeksregerings gekanselleer, waaronder jaarlikse nuwejaarsfeeste, met private ondernemings wat ook hul winkels en toeristeaantreklikhede onafhanklik sluit, soos Hongkong Disneyland en Shanghai Disneyland. Baie [[Chinese Nuwejaar]]-geleenthede en toeristeaantreklikhede is gesluit om massabyeenkomste te voorkom, insluitend die [[Verbode Stad]] in [[Beijing]] en tradisionele tempelfeeste. In 24 van die 31 provinsies, munisipaliteite en streke van China het die owerhede die Nuwejaarsdag tot 10 Februarie verleng, met die opdrag dat die meeste werkplekke eers daarna mag heropen. Hierdie streke verteenwoordig 80% van die land se [[BBP]] en 90% van die uitvoere. Hongkong het sy reaksie op die aansteeklike siekte tot die hoogste vlak verhoog en 'n noodtoestand verklaar, skole tot Maart gesluit en sy nuwejaarsvieringe gekanselleer. [[Saoedi-Arabië]] het buitelanders tydelik toegang verbied na [[Mekka]] en [[Medina]], twee van die heiligste pelgrimstogplekke van [[Islam]], om die verspreiding van koronavirus in die Koninkryk te voorkom.<ref>{{cite news |title=Coronavirus: Saudi Arabia suspends entry for pilgrims visiting holy sites |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-51658061 |publisher=BBC News |date=27 Februarie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429030326/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-51658061 |archive-date=29 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> 'n Verdere uitwerking van die siekte wat vinnig uitgebrei het was die kansellasie van groot geleenthede, insluitend tegnologiekonferensies, modevertonings en [[sport]]byeenkomste.<ref>{{cite web |title=Over 20,000 people have signed a petition to cancel SXSW over coronavirus worries. Here's a list of all the major event cancellations due to the outbreak so far. |url=https://www.businessinsider.com/major-events-cancelled-or-postponed-due-to-the-coronavirus-2020 |last=Hadden |first=Joey |work=Business Insider |date=2 Maart 2020 |access-date=3 Maart 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416230832/https://www.businessinsider.com/major-events-cancelled-or-postponed-due-to-the-coronavirus-2020 |archive-date=16 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die IMF het in April voorspel dat die BBP in Afrikalande suid van die Sahara in 2020 met 1.6% sal krimp weens die uitwerking van die koronavirus, lae oliepryse en swak kommoditeitspryse. Die IMF het daarop $215 miljoen in skuldverligting aan elk van 25 Afrika-lande toegestaan, wat egter net 'n fraksie van hul skuld sal delg. Die G-20 nasies (insluitend China, die VSA en Indië) het aangebied om skuldvereffening tot jaareinde uit te stel, alhoewel China, die grootste lener aan Afrika, gehuiwer het om hul by hierdie besluit te skaar. Beijing se multimiljard dollar infrastruktuurprojekte in onder meer Zimbabwe is deur die koronavirus tot stilstand gebring. Hul ingenieurs kon Afrika nie meer besoek nie, en voorraadlewering het tot stilstand gekom.<ref name="marks1">{{cite web |last1=Marks |first1=Simon |title=Coronavirus ends China's honeymoon in Africa |url=https://www.politico.com/news/2020/04/16/coronavirus-china-africa-191444 |website=politico.com |publisher=POLITICO |date=16 April 2020 |access-date=20 April 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511131609/https://www.politico.com/news/2020/04/16/coronavirus-china-africa-191444 |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In November 2021, met die uitbreek van die vierde vlaag van die pandemie in Suid-Afrika, het die nasionale werkloosheidskoers tot 'n kommerwekkende 35% gestyg.<ref name="luc1">{{cite news |last1=Luckhoff |first1=Paula |title=New unemployment rate record (34.9%) but 'we haven't seen the worst yet' |url=https://www.capetalk.co.za/articles/433576/new-unemployment-rate-record-34-9-but-we-haven-t-seen-the-worst-yet |access-date=1 Desember 2021 |agency=Cape Talk 567 AM |publisher=capetalk.co.za |date=30 November 2021}}</ref> == Alternatiewe Afrikaanse spelling == In die Ensiklopedie van die Wêreld, Kritzinger e.a. se Verklarende Afrikaanse Woordeboek en Pharos se Groot Woordeboek word die woord korona met 'n c gespel, dus corona. == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == ;Wiki-webtuistes ---- {{CommonsKategorie-inlyn|2019–20 COVID-19 pandemic|2019–20 KOVIS-19-pandemie}} ;Residensiële Post-Korona-boukuns ---- * [https://www.mansionglobal.com/articles/coronavirus-pandemic-prompts-developers-to-rethink-the-future-of-homes-215112?link=TD_barrons_penta.8f09b711eacf48ed&utm_source=barrons_penta.8f09b711eacf48ed&utm_campaign=circular&utm_medium=MANSIONGLOBAL ''Mansion Global, 24 Mei 2020: Coronavirus Pandemic Prompts Developers to Rethink the Future of Homes''] {{Vertaaluit | taalafk = en | il = 2019–20 outbreak of novel coronavirus 2019-nCoV }} {{Normdata}} [[Kategorie:2019]] [[Kategorie:2020]] [[Kategorie:Kovis-19]] 1jd6d38ne0zqlrviy10w6jyvdnkrk6e 0 290473 2891670 2201919 2026-04-08T17:00:32Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2891670 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Rietveld chair 1b.jpg|duimnael|Rooi-en-blou stoel]] Die '''Rooi-en-blou stoel''' is 'n [[stoel]] wat in 1917 deur die Nederlandse argitek en meubelontwerper [[Gerrit Rietveld]] ontwerp is. Dit verteenwoordig een van die eerste verkennings van die De Stijl-kunsbeweging in drie dimensies. == Geskiedenis == Die oorspronklike stoel is van ongebeitste beukenhout gemaak en dit is nie voor die vroeë 1920's vir die eerste keer geverf nie. <ref>Victoria and Albert Museum. Modern Chairs, 1918–1970: an international exhibition presented by the Whitechapel Art Gallery in association with the Observer, arranged by the Circulation Department, Victoria and Albert Museum, 22 July–30 August 1970 (London: Whitechapel Gallery, 1970), 8.</ref> Bart van der Leck, 'n argitek en medelid van De Stijl het die oorspronklike model gesien en voorgestel dat helder kleure bygevoeg kan word. <ref>Klaus-Jürgen Sembach, Twentieth Century Furniture Design (Köln : Taschen, c2002), 93.</ref>Rietveld het die nuwe model van dunner hout gemaak en dit heeltemal swart geverf, met sekere areas wat met primêre kleure, wat aan die De Stijl-beweging toegeskryf is, geverf is. Die effek van hierdie kleurskema het tot gevolg gehad dat die stoel so te sê verdwyn het teen die swart mure en vloer van die Schröder-huis waar dit later geplaas is. <ref>Victoria and Albert Museum. Modern Chairs, 1918–1970: an international exhibition presented by the Whitechapel Art Gallery in association with the Observer, arranged by the Circulation Department, Victoria and Albert Museum, 22 July–30 August 1970 (London: Whitechapel Gallery, 1970), 8.</ref> Dit lyk asof die kleurareas sweef, wat 'n byna deursigtige struktuur daaraan verleen. <ref>Klaus-Jürgen Sembach, Twentieth Century Furniture Design (Köln : Taschen, c2002), 92. Victoria and Albert Museum. Modern Chairs, 1918–1970: an international exhibition presented by the Whitechapel Art Gallery in association with the Observer, arranged by the Circulation Department, Victoria and Albert Museum, 22 July–30 August 1970 (London: Whitechapel Gallery, 1970), 8.</ref> 'n Oorspronklike voorbeeld van die stoel word in die Brooklyn-museum in New York uitgestal. <ref>{{Cite web |url=https://www.brooklynmuseum.org/opencollection/objects/97327 |title=argiefkopie |access-date=12 Februarie 2020 |archive-date= 1 Februarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180201193310/https://www.brooklynmuseum.org/opencollection/objects/97327 |url-status=dead }}</ref> In Rietveld se instruksies oor die bou van die stoel, gee hy aan die ambagsman opdrag om die volgende vers uit ''Der Aesthet'' deur Christian Morgenstern onder die stoel te druk: : ''Wenn Ich sitze, möchte Ich nicht'' : ''sitzen, wie Mein Sitzfleisch möchte'' : ''sondern wie Mein Sitzgeist sich,'' : ''Sagte er, den Stuhl sich flöchte.'' <ref>Peter Drijver, Johannes Miemeijer, Rietveld meubels om zelf te maken (Bussum: Colophon, 2001), 28.</ref> : "As ek sit, wil ek nie / sit soos my sitvlees wil nie, / maar eerder soos my sitplekgees, / as hy sit, weef die stoel vir homself." Die stoel, wat deur [[Philip Johnson]] geskenk is, is deel van die permanente uitstalling van die Museum of Modern Art. Volgens MoMa is die rooi, blou en geel kleure teen omstreeks 1923 bygevoeg. <ref>[http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=4044]</ref> 'n Weergawe van die stoel word ook by die High Museum of Art, Atlanta uitgestal. <ref>{{Cite web|url=http://www.high.org/main.taf?erube_fh=erblog&erblog.submit.PostDetail=true&erblog.blogid=31&erblog.BlogPostID=704|title=Press Release|publisher=[[High Museum of Art]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110101022824/http://www.high.org/main.taf?erube_fh=erblog&erblog.submit.PostDetail=true&erblog.blogid=31&erblog.BlogPostID=704|archive-date=2011-01-01|access-date=2009-11-20}}</ref> Dit toon verskeie van Rietveld se voeë. Die Rooi-en-blou stoel is aan die Delft Universiteit vir Tegnologie se Argitektuurfakulteit geleen om deel te vorm van 'n uitstalling. Op 13 Mei 2008 het 'n brand die hele gebou vernietig, maar die Rooi-en-blou stoel is deur brandbestryders gered.<ref>[http://www.dutchnews.nl/news/archives/2008/05/minister_visits_scene_of_delft.php TU Delft fire news story]</ref> 'n Weergawe van die stoel is in 2011 deur Christies vir € 10&nbsp;625 verkoop.<ref>http://www.christies.com/lotfinder/Lot/the-red-blue-chair-designed-by-g-5415031-details.aspx/</ref> == Sien ook == * [[Sigsagstoel]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Red Blue chair}} * [https://drive.google.com/file/d/1CTSoXK7Kv47eFyGTV49gVQQFE9eR5Ibg/view?usp=sharing Bloudrukke: Rooi-en-blou stoel (mm)] * [http://www.cs.hut.fi/Opinnot/T-106.270/2003/Ohjeet/files/2003-05-09-chair.pdf Bouplan (aanpassing losweg op oorspronklike gebaseer)] * [http://1472472304617244308-a-1802744773732722657-s-sites.googlegroups.com/site/rietveldrnbchair/Home/plans-1/RietveldR%26Bchairplans.pdf?attredirects=0&auth=ANoY7crn3tWJ9iRXCJUjxZweFQme6oXAaVM7JvFVFp6m2ErPuCgO6hGoCdqk72rQF0ljzBLSkwjO7Th43ieSeVpuFQcXMMLURppBAcZEC8bIOzDnx4eTu_zou8_Qp6ntauMiyCnmXBxeES75iRPxCCHowKOioLeg-Pjrc9zT_WOugmQGzHiT0F5-Z-5qoTSWhsfAye1f75efW2tvPnlDMOKpeL66YqrLviyRivYqSamL9IhjsWOBb8zggkeexTVZRYyBdvF8neUd Planne in PDF met afmetings in mm] * [http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=4044 Museum of Modern Art] {{Normdata}} [[Kategorie:Meubels]] 83e54tkxpgrv0uisrz8h5cmg7trb5cz 0 290715 2891654 2815442 2026-04-08T14:26:00Z Sobaka 328 /* Word wêreldbekend */ skakel 2891654 wikitext text/x-wiki '''Joseph Shabalala''' ([[28 Augustus]] [[1941]] - [[11 Februarie]] [[2020]])<ref>{{cite news |title=Ladysmith Black Mambazo founder, Joseph Shabalala, dies |url=https://www.channel24.co.za/Music/News/ladysmith-black-mambazo-founder-joseph-shabalala-dies-20200211 |access-date=11 Februarie 2020 |agency=News24 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327164523/https://www.channel24.co.za/Music/News/ladysmith-black-mambazo-founder-joseph-shabalala-dies-20200211 |archive-date=27 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>, gebore '''Bhekizizwe Joseph Siphatimandla Mxoveni Mshengu Bigboy Shabalala''', was 'n [[Suid-Afrikaanse]] [[sanger]] en [[musikant]]. Hy was die stigter en musikale regisseur van die koorgroep [[Ladysmith Black Mambazo]].<ref name=eThekwini>{{cite web |title=2013 Award Description |url=http://ethekwinilivinglegends.com/portfolio-items/joseph-shabalala/ |website=eThekwini Living Legends |publisher=eThekwini Municipality |access-date=13 Julie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181008062949/http://ethekwinilivinglegends.com/portfolio-items/joseph-shabalala/ |archive-date= 8 Oktober 2018 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> == Vroeë lewe en begin van sy loopbaan == Joseph is in die dorp [[Ladysmith]] (eMnambithi-distrik) in die [[KwaZulu-Natal]] provinsie van [[Suid-Afrika]] gebore. Sy ouers, Jonathan Mluwane Shabalala en Nomandla Elina Shabalala, het Joseph en sy ses broers en susters grootgemaak op 'n plaas met die naam Tugela. Sy vader is in die laat 1940's oorlede; Josef, wat die oudste was, moes vir die gesin sorg. Hy het die plaas egter in 1958 verlaat om werk in die nabye stad [[Durban]] te gaan soek. In hierdie tyd is hy raakgesien deur 'n bekende groep, die Durban Choir, nadat hy gehore verheug het met sy gladde kitaarspeel en sopraanstem. Toe hy by die koor aangesluit het, het hy probeer om van sy nuwe komposisies te leer, naamlik sy eerste liedjie "''Nomathemba''" (wat in 1995 tot 'n toneelstuk gemaak is). Hulle het geweier, en daarom het hy hulle na slegs twee jaar verlaat.<ref name=Wawela>{{cite web|title=Joseph Shabalala – Biography|url=http://www.wawelamusicawards.co.za/bio2014.php?member_id=545&cat=13|website=Wawela Music Awards|publisher=Samro|accessdate=13 Julie 2014|url-status=dead|archiveurl=https://archive.is/20140715132551/http://www.wawelamusicawards.co.za/bio2014.php?member_id=545&cat=13|archivedate=15 Julie 2014|df=dmy-all}}</ref> In 1958 ontdek Joseph 'n ''isicathamiya'' groep, The Highlanders, gelei deur sy held Galiyane Hlatshwayo. Hlatshwayo was die man wat Josef aangemoedig het om sy stem kragtig te gebruik. In 1959 stig hy sy eie groep, Ezimnyama ('die swartes'). 'n Reeks drome wat Joseph in Desember 1960 in sy slaap gehad het, was 'n belangrike keerpunt in die vorming van die groep; toe hy sien hoe goed sy groep gevaar het in die eenmalige weeklikse isicathamiya-kompetisie, hernoem hy hulle na Ladysmith Black Mambazo, ''Mambazo'' wat [[byl]] beteken, en verwys na hoe die groep die ander kore afgekap het deur byna elke keer te wen.<ref name=IntlOpus>{{cite web|title=Joseph Shabalala|url=http://www.internationalopus.com/cgi-bin/io.pl?mode=composer&composer=78|website=International Opus|accessdate=13 Julie 2014}}{{Dooie skakel|date=Junie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Na die plaaslike [[radio]]-lugtyd (op die [[SABC]]-stasie Radio Zulu), aanvaar Joseph 'n opname-kontrak wat in 1972 aangebied is deur die Gallo Music-vervaardiger West Nkosi. Die groep het meer as 40 000 eksemplare van hul eerste album verkoop en dit deur middel van ander opnames ook baie eksemplare verkoop. In 1976 word Joseph 'n [[Christen]], en die liedjies in die Mambazo-repertoire word na een kant geskuif om ook Christelike, Metodiste en Sionistiese liedere in die [[Zoeloe]]-taal in te sluit.<ref name=IntlOpus/> == Word wêreldbekend == In 1986 reis Paul Simon na Suid-Afrika om met Suid-Afrikaanse kunstenaars saam te werk vir sy komende album ''Graceland''. Simon het saam met Shabalala en die groep saamgewerk en die nou beroemde liedjie, "''Homeless''", gekomponeer. Die groep se gewildheid het oor die hele wêreld versprei en sedertdien verkoop hulle opnames wat gewild genoeg is om platinumskyf-sertifisering te verdien. In 1987 het die groep hul eerste solo-[[Grammy]]-toekenning vir ''Shaka Zulu'' gewen. Sedertdien het hulle nog een gewen en is hulle tien keer benoem. Na die wêreldwye sukses van ''Graceland'', het Joseph begin om meer liedjies in Engels te komponeer (voorheen het hulle slegs twee in [[Engels]] en een in [[Duits]] opgeneem). Die nag van 10 Desember 1991 word die broer van Joseph en mede-lid Headman Shabalala deur 'n wit veiligheidswag naby die dorp Ladysmith vermoor. Die dood van Shabalala word beskou as 'n rassemoord.<ref>{{cite web |title=Headman Tshabalala, 44, Singer With Ladysmith Black Mambazo |url=https://www.nytimes.com/1991/12/13/arts/headman-tshabalala-44-singer-with-ladysmith-black-mambazo.html |website=NYTimes.com |publisher=[[The New York Times]] |access-date=13 Julie 2014 |date=13 Desember 1991 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180811100724/https://www.nytimes.com/1991/12/13/arts/headman-tshabalala-44-singer-with-ladysmith-black-mambazo.html |archive-date=11 Augustus 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Josef het gehelp deur sy geloof en het voortgegaan en die lede het nou ingesluit Joseph se broer Jockey, naasbestaandes [[Albert Mazibuko|Albert]] en Abednego Mazibuko, Russel Mthembu en Jabulani Dubazana en Joseph se seuns Sibongiseni, Thamsanqa, Thulani en Msizi in. Nietemin het nog tragedie hom getref. In Mei 2002 is Joseph se vrou van 30 jaar, Nellie, buite die egpaar se huis in Clermont, KwaZulu-Natal, deur 'n aanvaller doodgeskiet. Joseph is in die hand gewond in sy poging om sy vrou te beskerm. Mboneni Mdunge is aan die moord skuldig bevind en tot lewenslange tronkstraf gevonnis. By dieselfde verhoor is Joseph Shabalala se seun Nkosinathi Vivian Shabalala (Nellie se stiefseun) aangekla, verhoor en vrygespreek op aanklag vir die betaling van Mdunge vir die moord op Nellie.<ref>{{cite web|title=Life for Nellie Shabalala's killer|url=http://www.iol.co.za/news/south-africa/life-for-nellie-shabalala-s-killer-1.207501#.Vb0igDBViko|website=iol.co.za|publisher=iOL|accessdate=29 July 2015|date=3 Maart 2004}}</ref> == Latere lewe en dood == Die volgende album van die groep, ''Wenyukela'', sou na verwagting verwys na die tragedies. Inderdaad het dit, insluitend 'n huldeblyk aan Nellie deur haar kleinseuns Gagamela en Babuyile Shabalala. Ook Joseph word aangemoedig om aan te gaan en dat "S-H-A-B-A-L-A-L-A sal voortleef." Ses maande na Nellie se dood trou Joseph volgens Thoko Maduna, wat 'n 'kontroversiële publisiteit soekend' aksie was, volgens die Suid-Afrikaanse pers.<ref name=allafrica>{{cite web|author1=THABO MKHIZE|title=South Africa: Mambazo Leader's Shock Wedding|url=http://allafrica.com/stories/200212150157.html|website=AllAfrica.com|publisher=Sunday Times UK|accessdate=13 Julie 2014|date=15 Desember 2002}}</ref> Ten spyte van hierdie teenkanting, het Joseph daarin geslaag om aan te hou sing en selfs daarin geslaag om die Ladysmith Black Mambazo-stigting op te stel, 'n musiekakademie om ''isicathamiya''-musiek aan jong Suid-Afrikaanse kinders te bevorder en te onderrig.<ref name=eThekwini/> Die tragedie het weer in Junie 2004 plaasgevind toe Joseph se broer en voormalige Mambazo-lid Ben Shabalala deur 'n onbekende individu geskiet is terwyl hy sy twee kinders skool toe gery het. In Februarie 2006 sterf Joseph se broer Jockey (sy enigste broer in die groep teen hierdie tyd) aan natuurlike oorsake in sy huis in Ladysmith. Shabalala het in Januarie 2008 aangekondig dat sy jongste seun Thamsanqa sal oorneem as leier van Ladysmith Black Mambazo wanneer die tyd aanbreek vir hom om van internasionale toere af te sien.<ref name=Bulawayo>{{cite web |title=Mambazo's Joseph Tshabalala retires |url=http://bulawayo24.com/index-id-entertainment-sc-music-byo-41645.html |website=Bulawayo24 |access-date=13 Julie 2014 |date=21 Januarie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171127213729/http://bulawayo24.com/index-id-Entertainment-sc-Music-byo-41645.html |archive-date=27 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=GulfNews>{{cite web |title=Ladysmith Black Mambazo founder Joseph Shabalala, retires from touring |url=http://gulfnews.com/arts-entertainment/celebrity/ladysmith-black-mambazo-founder-joseph-shabalala-retires-from-touring-1.1280956 |website=GulfNews.com |access-date=13 Julie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140127062642/http://gulfnews.com/arts-entertainment/celebrity/ladysmith-black-mambazo-founder-joseph-shabalala-retires-from-touring-1.1280956 |archive-date=27 Januarie 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 11 Februarie 2020 is Shabalala in die ouderdom van 78 in [[Pretoria]] oorlede.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2020/feb/11/joseph-shabalala-ladysmith-black-mambazo-founder-dies-aged-78?utm_term=Autofeed&CMP=fb_us&utm_medium=Social&utm_source=Facebook&fbclid=IwAR1hCe1qnRD3SJIM-qKcFj7A_vfcUOpNMX_Nk9IlvyF87W9S_2-JmsIC4QU#Echobox=1581429169|title=Joseph shabalala founder of ladysmith black mambazo dies aged 78|accessdate=2020-01-11|publisher=theguardian.com}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Vertaaluit | taalafk = en | il = Joseph Shabalala }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Shabalala, Joseph}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse sangers]] [[Kategorie:Geboortes in 1941]] [[Kategorie:Sterftes in 2020]] 6ypualu6wpq8zqedkjuka860xsi9fhc 0 296581 2891787 2862198 2026-04-09T09:11:07Z Jcb 223 2891787 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Matthias Horx 3.jpg|duimnael|Matthias Horx (2013)]] '''Matthias Horx''' (gebore op [[25 Januarie]] [[1955]] in [[Düsseldorf]]) is 'n Duitse [[futuris]] wat deur homself en sommige media beskryf word as 'n 'tendens- en [[Toekomsstudies|toekomsnavorser]]'. == Lewe == Horx het in [[Frankfurt am Main]] skool gegaan Nadat hy in 1973 aan die hoërskool gematrikuleer het, het hy begin om [[sosiologie]] aan die Goethe-universiteit te studeer, maar staak dit later. In die 1980's volg hy 'n joernalistieke loopbaan. Van 1980 tot 1992 is hy 'n [[skrywer]] en [[redakteur]] vir ''Pflasterstrand'', ''Tempo'', ''Die Zeit'' en ''Merian''. Hy het verskeie boeke geskryf, waarvan een ook in 'n hoorspel geredigeer is. In 1993 open hy die Trendbüro in [[Hamburg]] saam met Peter Wippermann. Nadat hy die maatskappy in 1998 verlaat het, stig hy die ''Zukunftsinstitut'' in Frankfurt am Main, wat 'n tak in [[Wene]] het. In 2017 het Horx die bestuur van die operasionele onderneming aan Harry Gatterer oorhandig.<ref>''Trendforscher Matthias Horx: Rückzug von Mr.&nbsp;Future'' http://www.handelsblatt.com/my/unternehmen/management/trendforscher-matthias-horx-rueckzug-von-mr-future/19513334.html?ticket=ST-6593656-FbwcIKt3HTScmuclyqK6-ap4 Besoek op 2018-01-02</ref> Tot 2005 was Horx ook lid van die joernalistieke netwerk Axis of Good. Horx woon saam met sy gesin in Wene. Hy is getroud met die Britse joernalis Oona Strathern en hulle het twee seuns. == Idees == Volgens Horx se lewensprojek is die verdere ontwikkeling van 'futurologie' in die 1960's en 1970's van toepassing op 'n konsultasiedissipline vir ondernemings, die [[samelewing]] en die [[politiek]]. Sy metodiese werk wentel om "die ontwikkeling van 'n nuwe ''Synthese-Prognostik'' - 'n kombinasie van selsels, sosiale, kognitiewe en evolusionêre wetenskappe."<ref>[https://web.archive.org/web/20180311213547/http://www.horx.com/Biografie.aspx Biografie] in horx.com, abgerufen am 27.&nbsp;Julie 2014.</ref> Sy publikasies kan hoofsaaklik in drie tematies- en chronologies-geskeide periodes verdeel word: 1. Die eerste fase omvat onder andere artikels in verskillende toneel- en leefstyltydskrifte. Publikasies van hierdie aard het in die middel / laat 1980's ontstaan. 2. Die tweede fase dek breedweg die kritiek van sy vorige medewerkers en beskryf die "verkeerde weë van die linkses" wat deur Horx geïdentifiseer is. Publikasies van hierdie aard kom meestal uit die periode tussen die middel van die 1980's en die middel van die negentigerjare. 3. Die derde en huidige fase dek die onderwerp van tendense. Hier werk Horx as bestuurskonsultant en skrywer; hy gee ook lesings. As deel hiervan adverteer hy sy werk oor die vroeë opsporing van kontemporêre ontwikkelinge en die ekonomiese gebruik van sy toekoms voorspellings. Horx beskryf die verandering in sosiale waardes en lewenswyses wat hy onder die voorwaardes van geglobaliseerde [[kapitalisme]] diagnoseer. Benewens vrae oor die toekoms van die wêreld van werk, behandel hy die gevolge van demografiese verandering en beskryf hy 'n gepostuliseerde verandering in waardes in opvoedkundige, verbruikers- en ontspanningsgedrag. Saam met sy tydelike sakevennoot Eike Wenzel, bevorder Horx die idee dat markte toenemend in betekenismarkte omvorm. Die sosioloog Holger Rust het Horx en die tendensnavorsing herhaaldelik as onwetenskaplik gekritiseer.<ref>Holger Rust: ''Das Anti-Trendbuch – Klares Denken statt Trendgemunkel.'' Ueberreuter, 1997.</ref><ref>Holger Rust: ''Zukunftsillusionen. Kritik der Trendforschung.'' VS Verlag für Sozialwissenschaften, 2008.</ref><ref>http://www.bild-der-wissenschaft.de/bdw/bdwlive/heftarchiv/index2.php?object_id=31623117 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150712101014/http://www.bild-der-wissenschaft.de/bdw/bdwlive/heftarchiv/index2.php?object_id=31623117 |date=12 Julie 2015 }} |wayback=20150712101014 ''Trugbilder aus der Trendschmiede.'' In: ''Bild der Wissenschaft'', Uitgawe 10/2008, besoek op 5.&nbsp;Augustus 2015.</ref> == Prognoses == Matthias Horx het tydens die kommuniale somergesprekke 2019 in Bad Aussee 'n verstedeliking van die dorp voorspel. Hy noem hierdie konsep die progressiewe provinsie.<ref>[https://kommunal.at/artikel/die-progressive-provinz Die „Progressive Provinz“]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Kommunal op 16 September 2019</ref> === Foutiewe voorspellings === Horx het ook verklarings gemaak wat later as nie van toepassing geklassifiseer is nie. In 2001 publiseer hy 'n "studie" oor die toekoms van die [[internet]]. Daarin het hy voorspel dat die internet in die afsienbare toekoms nie 'n massamedium soos [[radio]] en [[televisie]] sou word nie; hy betwyfel ook wydverspreide gebruik daarvan. Horx het ook die toekoms van [[e-handel]] met skeptisisme beskou: as die helfte van alle goedere aanlyn bestel word, sou dit daartoe lei dat stede tot 'n stilstand kom.<ref>"Internet wird kein Massenmedium" DerStandard.at|http://derstandard.at/496477/Internet-wird-kein-Massenmedium| Besoek 2017-07-03</ref> 'n Verklaring van 2010 word ook gereeld geïnterpreteer as 'n vals voorspelling dat [[Facebook]] oor vyf tot ses jaar nie meer gebruik sou word nie.<ref>"Von Facebook wird in fünf bis sechs Jahren kein Mensch mehr reden"| derStandard.at|Aanlyn http://derstandard.at/1277337753402/Zeitfressende-Maschine-Von-Facebook-wird-in-fuenf-bis-sechs-Jahren-kein-Mensch-mehr-reden |Besoek=2017-07-03</ref> Horx het teenargumente oor verkeerde voorspellings op sy webwerf gepubliseer.<ref>Robert Egger, WebWerker https://web.archive.org/web/20180103003839/http://www.horx.com/Fehlprognosen-Internet-Social-Media.aspx ''Fehlprognosen, Internet, Social-Media'' Datum ː 2017-07-03</ref> === Vlugteling-situasie, demografiese ontwikkeling en die nuwe regses === Horx aanvaar dat anti-staat "asielkritici" sal geradikaliseer word. Pegida en aktiviste gedryf deur [[Regs (politiek)|regse]] sienings, noem hy 'n "anti-sosiale en anti-staatsopstand". Net soos die [[Links (politiek)|linkse]] radikale beweging in die 1970's, sou dit "gedeeltelik radikaliseer en dan misluk". In die lig van die nuwe stedelike meerderhede wat solidariteit met vlugtelinge toon, sal "hierdie terugslaggolf nie behoorlik deurkom nie".<ref>[http://www.deutschlandradiokultur.de/zukunftsforscher-asylkritiker-werden-langfristig-gesehen.1008.de.html?dram:article_id=336188 ''„Asylkritiker werden langfristig gesehen scheitern“.''] Interview mit Horx im ''Deutschlandradio Kultur'', 7.&nbsp;November 2015, Besoek op 4&nbsp;Januarie 2016.</ref> == Publikasies (uitreksel) == * ''Es geht voran. Ein Ernstfall-Roman.'' Rotbuch-Verlag, 1982, {{ISBN|978-3-88022-256-4}}. * met Cora Stephan, Albert Christian Sellner (Hrsg.): ''Infrarot – Wider die Utopie des totalen Lebens.'' 1983, {{ISBN|3-88022-276-2}}. * ''Parody R. Hodan.'' Eine Perry-Rhodan-Parodie, 1986. * ''Das Ende der Alternativen oder Die verlorene Unschuld der Radikalität. Ein Rechenschaftsbericht.'' 1988, {{ISBN|3-446-14233-9}}. * ''Die wilden Achtziger. Eine Zeitgeist-Reise durch die Bundesrepublik.'' 1990, {{ISBN|3-442-09469-0}}. * ''Aufstand im Schlaraffenland. Selbsterkenntnisse einer rebellischen Generation.'' 1991, {{ISBN|3-442-09567-0}}. * ''Die Acht Sphären der Zukunft – Ein Wegweiser in die Kultur des 21. Jahrhunderts.'' 2000, {{ISBN|978-3-85436-299-9}}. * ''Smart Capitalism – Das Ende der Ausbeutung.'' 2001, {{ISBN|978-3-8218-1664-7}}. * ''Future Fitness – wie Sie Ihre Zukunftskompetenz erhöhen.'' 2003, {{ISBN|3-8218-3979-1}}. * ''wie wir leben werden – unsere zukunft beginnt jetzt.'' 2005, {{ISBN|3-593-37777-2}}. * ''Glückliches Österreich.'' 2006, {{ISBN|978-3-85002-578-2}}. * ''Anleitung zum Zukunfts-Optimismus – Warum die Welt nicht schlechter wird.'' Campus-Verlag, 2007, {{ISBN|978-3-593-38251-7}}. * ''Technolution – Wie unsere Zukunft sich entwickelt.'' Campus-Verlag, 2008, {{ISBN|978-3-593-38555-6}}. * ''Das Buch des Wandels: Wie Menschen Zukunft gestalten.'' Deutsche Verlags-Anstalt, 2009, {{ISBN|978-3-421-04433-4}}. * ''Das Megatrend-Prinzip – Wie die Welt von Morgen entsteht.'' Deutsche Verlags-Anstalt, 2011, {{ISBN|978-3-421-04443-3}}. * ''Zukunft wagen: Über den klugen Umgang mit dem Unvorhersehbaren.'' Deutsche Verlags-Anstalt, 2013, {{ISBN|978-3-421-04444-0}}. * ''Future Love. Die Zukunft von Liebe, Sex und Familie,'' Deutsche Verlags-Anstalt, 2017, {{ISBN|978-3-421-04732-8}}. * ''15½ Regeln für die Zukunft. Anleitung zum visionären Leben.'' Econ Verlag, 2019, {{ISBN|978-3-430-21013-3}}. == Literatuur == * Norbert Stresau: ''Parody R. Hodan.'' In: ''Das Science Fiction Jahr 1987'' (Bd.&nbsp;2), heruitgegee deur Wolfgang Jeschke, Wilhelm Heyne Verlag, München 1987, {{ISBN|3-453-31365-8}}, S.&nbsp;592–594 * Wolfgang Neuhaus: ''Technolution.'' In: ''Das Science Fiction Jahr 2010'', heruitgegee deur Sascha Mamczak en Wolfgang Jeschke, Wilhelm Heyne Verlag, München 2010; {{ISBN|978-3-453-52681-5}}, S.&nbsp;919–922 == Verwysings == {{Verwysings}} {{Vertaaluit | taalafk = de | il = Matthias Horx }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Horx, Matthias}} [[Kategorie:Duitse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1955]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Toekomsstudies]] qjozazcdg59c278g3v4xn31aco8arvi 0 302814 2891770 2619226 2026-04-09T08:38:25Z Jcb 223 2891770 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Khalil Gibran | bynaam = | beeld = Kahlil Gibran 1913.jpg | beeldbeskrywing = Kahlil Gibran in 1913 | onderskrif = | geboortenaam = Gibran Khalil Gibran | geboortedatum = [[6 Januarie]] [[1883]] | geboorteplek = Bsharri, [[Ottomaanse Ryk]] | dood_datum = [[10 April]] [[1931]] | sterfteplek = [[New York Stad]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Verenigde State]], [[Libanon]] | beroep = Kunstenaar, digter en skrywer | bekend = Skrywer van [[Die profeet]] | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = Collage Gibran signatures.png }} '''Gibran Khalil Gibran''', [[Arabies]]: جبران خليل جبران, Siries: ܓ̰ܒܪܢ ܚܠܝܠ ܓ̰ܒܪܢ, in [[Engels]] word na hom verwys as '''Kahlil Gibran''', (Bsharri [[6 Januarie]] [[1883]] - [[New York Stad]], [[10 April]] [[1931]]) was 'n [[kunstenaar]], [[digter]] en [[skrywer]]. == Lewensloop == Gibran is in [[Libanon]] gebore. Sy ouers was Maronitiese Christene. Toe hy 12 was, het sy ma saam met haar kinders na die [[Verenigde State van Amerika]] vertrek, maar Khalil na 'n kort tydjie teruggestuur om voort te gaan met sy opvoeding. In 1901 verlaat hy [[Beiroet]] en gaan na [[Europa]]. Daar het hy in kontak gekom met Europese moderniste en [[romantiek]]. Sy eerste boek ''al-Musiqa'' (1905), wat eintlik meer 'n pamflet was, was 'n romantiese lofsang vir [[musiek]]. Die grootste deel van sy produktiewe lewe bring hy deur in [[Boston]] en [[Parys]]. Gibran het met sy digterlike werke geskiedenis gemaak: veral sy boek Die profeet het baie gewild geraak by die publiek en word tot vandag toe deur baie as 'n persoonlike Bybel gebruik. Hy is ook in die Arabiese wêreld bekend as 'n vrydenker en skrywer, een van die min van sy tyd wat buite die grense en oor verskille heen gekyk het. Hy het net soveel in [[Engels]] geskryf as in Arabies, meestal kortverhale en prosiëse gedigte. In teenstelling met die gewone Arabiese literatuur, is sy werk baie toeganklik, ook vir godsdienstiges en diegene wat tuis voel in [[ateïsme]]. Sy reputasie as 'n sentrale figuur in die moderne Arabiese letterkunde is nie betwyfel nie. Benewens die skryfwerk, het hy gereeld geskilder; sy boeke bevat baie van sy kuns werke. Later beskryf hy sy lewe in Libanon as idillies, in sy werk skyn baie van die volkskultuur en die natuurlike skoonheid van Libanon deur.<ref>https://www.poetryfoundation.org/poets/kahlil-gibran |Kahlil Gibran. 1883–1931. Poetry Foundation. Besoek op 6 Mei 2019</ref> == Werk == Sy skilderye en tekeninge is oral in die wêreld te vind. Sy boeke kombineer Westerse en Oosterse [[mistisisme]]. Sy digterlike werk is in meer as 25 tale vertaal. Die volgende werke vermeld die datum van die oorspronklike uitgawe met die Afrikaanse titel: 1908: Gees van opstand 1912: Gebreekte vlerke 1914: 'n Traan en 'n glimlag 1918: Die dwaas 1920: Die voorloper 1923: Die profeet 1928: Jesus, die mensekind 1933: Die tuin van die profeet <ref>https://www.spirituelevrienden.com/boeiende-persoonlijkheden/kahlil-gibran/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200702083114/https://www.spirituelevrienden.com/boeiende-persoonlijkheden/kahlil-gibran/ |date= 2 Julie 2020 }} ,Kahlil Gibran, dichter, denker en schilder, Uitgewerː Spirituele vrienden Besoek op 6 Mei 2019</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Vertaaluit | taalafk = nl | il = Kahlil Gibran }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Gibran, Kahlil}} [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1883]] [[Kategorie:Sterftes in 1931]] 3agvrb0lssrfb71ueip065ro36eoiqp 0 306751 2891762 2891021 2026-04-09T08:28:29Z Jcb 223 2891762 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Jamal Khashoggi | beeld = Jamal Khashoggi in March&nbsp;2018 (cropped).jpg | beeldonderskrif = Khashoggi in Maart 2018 | inheemse_naam = جَمَال خَاشُقْجِيّ | inheemse_naam_taal = ar | geboortenaam = Jamal Ahmad Hamza Khashoggi | geboortedatum = 13 Oktober 1958 | geboorteplek = [[Medina]], [[Saoedi-Arabië]] | sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|2018|10|2|1958|10|13}} | sterfplek = [[Istanbul]], [[Turkye]] | doodsoorsaak = Moord deur verstikking | eggenoot = Rawia al-Tunisi (geskei)<br/>Alaa Nassif (geskei)<br/>Hanan Atr (getroud in 2018) | lewensmaat = Hatice Cengiz (verloofde, 2018) | kinders = 4 | familielede = {{ubl|{{nowrap|Muhammad Khashoggi (oupa)}}|Adnan Khashoggi (oom)|Samira Khashoggi (tannie)|Soheir Khashoggi (tannie)|Nabila Khashoggi (neef)|Emad Khashoggi (neef)|Dodi Fayed (neef)}} | alma_mater = Indiana State University (BBA) | beroep = Joernalis | webwerf = {{Amptelike URL|jamalkhashoggi.com/}} }} '''Jamal Ahmad Khashoggi''' ([[Medina]], ongeveer<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-10-19/khashoggi-spent-last-years-of-his-life-looking-over-his-shoulder?srnd=premium-europe|title=Khashoggi Spent Last Years of His Life Looking Over His Shoulder|lang=en|access-date=20 October 2018|website= www.bloomberg.com}}</ref> [[13 Oktober]] [[1958]] - [[Istanboel]], [[2 Oktober]] [[2018]]) was 'n Saoedi-Arabiese [[joernalis]] en rubriekskrywer vir ''[[The Washington Post]]''.<ref>{{cite web|title=Jamal Khashoggi: Turkey says journalist was murdered in Saudi consulate|lang=en|url= https://www.bbc.com/news/world-europe-45775819|website=[[BBC News]]|access-date=7 Oktober 2018}}</ref><ref>{{cite web|title=Speakers|url=http://www.prwcdubai.com/english/speaker_article.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20170613185840/http://www.prwcdubai.com/english/speaker_article.php |archive-date=13 Junie 2012|publisher= International Public Relations Association - Gulf Chapter (IPRA-GC)|date= 10 Mei 2012|access-date= 11 Mei 2012|lang=en}}</ref> Hy is deur 'n Saoedi-moordbende vermoor.<ref>{{cite web|url=https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/nyt-verdwenen-journalist-khashoggi-vermoord-en-in-stukken-gezaagd-door-saoedisch-moordcommando~bc0cda5c/|title= NYT: Verdwenen journalist Khashoggi vermoord en in stukken gezaagd door Saoedisch moordcommando|lang=nl|publisher= Volkskrant|date= 9 Oktober 2018|access-date=9 Desember 2019}}</ref> Aanvanklik het die Saoedi-regering verantwoordelikheid vir sy dood ontken, maar na die uiteenlopende verduidelikings vir sy dood het die prokureur-generaal van [[Saoedi-Arabië]] uiteindelik verklaar dat dit 'n moord met voorbedagte rade was.<ref>{{cite news |last1=Batrawy |first1=Aya |last2=Torchia |first2=Christopher |title=Saudi Arabia again changes its story on Khashoggi killing |url=https://www.apnews.com/602e88e1b76148c48dcfe4838d9be33b |work=AP NEWS |date=25 Oktober 2018 |access-date=16 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181216120631/https://www.apnews.com/602e88e1b76148c48dcfe4838d9be33b |archive-date=16 Desember 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |last1=Stancati |first1=Margherita |last2=Said |first2=Summer |title=Saudi Arabia Says Evidence Points to Premeditated Killing of Khashoggi |url=https://www.wsj.com/articles/saudi-attorney-general-says-evidence-points-to-premeditated-killing-of-khashoggi-1540466602 |work=The Wall Street Journal |date=25 Oktober 2018 |access-date=16 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181216054003/https://www.wsj.com/articles/saudi-attorney-general-says-evidence-points-to-premeditated-killing-of-khashoggi-1540466602 |archive-date=16 Desember 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Teen 16 November 2018 het die [[CIA]] tot die gevolgtrekking gekom dat die Saoedi-kroonprins [[Mohammad bin Salman]] die [[moord]] op Khashoggi beveel het.<ref name="CIAaccusesMBS_TWP">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/cia-concludes-saudi-crown-prince-ordered-jamal-khashoggis-assassination/2018/11/16/98c89fe6-e9b2-11e8-a939-9469f1166f9d_story.html|title=CIA concludes Saudi crown prince ordered Jamal Khashoggi's assassination|first1=Shane |last1=Harris|date=16 November 2018|newspaper=The Washington Post|first2=Greg|last2= Miller|first3=Josh |last3=Dawsey|access-date=18 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203145827/https://www.washingtonpost.com/world/national-security/cia-concludes-saudi-crown-prince-ordered-jamal-khashoggis-assassination/2018/11/16/98c89fe6-e9b2-11e8-a939-9469f1166f9d_story.html|archive-date=3 Desember 2018|url-status=live}}</ref><ref name="CIAaccusesMBS_NYT">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2018/12/04/us/politics/cia-senate-khashoggi-.html |title=Saudi Prince 'Complicit' in Khashoggi's Murder, Senators Say After C.I.A. Briefing |last1=Schmitt |first1=Eric |date=4 Desember 2018 |work=[[The New York Times]] |last2=Fandos |first2=Nicholas |access-date=14 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181214193631/https://www.nytimes.com/2018/12/04/us/politics/cia-senate-khashoggi-.html |archive-date=14 Desember 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Jamal Khashoggi het op 2 Oktober 2018 verdwyn nadat hy die Saoedi-Arabiese konsulaat in Istanboel binnegegaan het.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/10/02/world/middleeast/journalist-saudi-consulate-istanbul.html|title=Journalist Detained in Saudi Consulate in Istanbul|newspaper= [[The New York Times]]|access-date=2 Oktober 2018|lang=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/10/conflicting-saudi-turkish-claims-jamal-khashoggi-whereabouts-181003161137682.html|title= Conflicting Saudi, Turkish claims on Jamal Khashoggi whereabouts|work=Al Jazeera|access-date=5 February 2023|lang=en}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.theguardian.com/world/2018/oct/03/saudi-dissident-jamal-khashoggi-reportedly-missing-consulate-visit-istanbul|title=Saudi dissident Jamal Khashoggi missing after visit to consulate|first1= Saeed|last1= Kamali|place=Dehghan|date= 3 Oktober 2018|newspaper=[[The Guardian]]|access-date= 7 Oktober 2018|lang=en}}</ref> Sy verdwyning, en 'n geruime tyd later, die bevestiging van sy dood, het internasionale verontwaardiging en 'n [[Diplomasie|diplomatieke]] skandaal veroorsaak. == Biografie == Jamal Khashoggi se oupa, Mohammed Khashoggi, was van [[Turkse]] afkoms. Hy trou met 'n Saoedi-Arabiese vrou en word 'n persoonlike [[dokter]] vir koning [[Abdoel Aziz al-Saoed]].<ref>{{cite news |title=Who Is Jamal Khashoggi? A Saudi Insider Who Became an Exiled Critic |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-10-10/jamal-khashoggi-s-shift-from-insider-to-exiled-critic-quicktake |work=Bloomberg |date=10 Oktober 2018 |access-date=14 Oktober 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181014073942/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-10-10/jamal-khashoggi-s-shift-from-insider-to-exiled-critic-quicktake |archive-date=14 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Khashoggi is die neef van die wapenhandelaar Adnan Khashoggi, wat in die 1980's bekend geword het vir sy rol in die [[Iran-Contra-skandaal|Iran-Contra-saak.]]<ref>{{cite news |title=For Khashoggi, a Tangled Mix of Royal Service and Islamist Sympathies |url=https://www.nytimes.com/2018/10/14/world/middleeast/jamal-khashoggi-saudi-arabia.html |work=[[The New York Times]] |date=14 Oktober 2018 |access-date=17 Oktober 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017155108/https://www.nytimes.com/2018/10/14/world/middleeast/jamal-khashoggi-saudi-arabia.html |archive-date=17 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Khashoggi het primêre en sekondêre onderrig in Saoedi-Arabië voltooi. Hy het in 1982 'n baccalaureusgraad in sakeadministrasie aan die Indiana State Universiteit in die [[Verenigde State]] ontvang.<ref name=jrank>{{cite web |title=Khashoggi, Jamal |url=http://encyclopedia.jrank.org/articles/pages/5780/Khashoggi-Jamal-1959.html |publisher=JRank Organization |access-date=16 Mei 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006075136/http://encyclopedia.jrank.org/articles/pages/5780/Khashoggi-Jamal-1959.html |archive-date=6 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=some>{{cite web |title=Jamal Khashoggi |url=http://someconference.com/slider/jamal-khashoggi-2/ |website=someconference.com |access-date=31 Mei 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121111070516/http://someconference.com/slider/jamal-khashoggi-2/ |archive-date=11 November 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Jamal Khashoggi het sy loopbaan in 1983 as 'n streekbestuurder vir Tihama Boekwinkels begin.<ref name=wef>{{cite web |title=Jamal Khashoggi |url=https://www.weforum.org/people/jamal-khashoggi |publisher=World Economic Forum |access-date=21 Julie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181018043042/https://www.weforum.org/people/jamal-khashoggi |archive-date=18 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Later werk hy as korrespondent vir die ''Saudi Gazette''. Van 1985 tot 1987 was hy assistentbestuurder van die ''Okaz''-koerant. Tussen 1987 en 1990 was hy verslaggewer vir verskillende Arabiese koerante en tydskrifte, waaronder ''Al Sharq Al Awsat'', ''Al Majalla'' en ''Al Muslimoon''. Khashoggi was waarnemende redakteur en hoofredakteur van ''Al Madina'' tussen 1991 en 1999. Hy was destyds 'n buitelandse korrespondent in [[Afghanistan]], [[Algerië]], [[Koeweit]], [[Soedan]] en die [[Midde-Ooste]].<ref name=wef /> Daar word beweer dat hy gedurende hierdie tydperk vir sowel die Saoedi-Arabiese intelligensie-agentskap as dié van die Verenigde State gewerk het.<ref name=sia>{{cite web |title=Saudi Al Watan editor sacked for the second time |url=http://www.arabianews.org/english/article.cfm?qid=215&sid=2 |publisher=Saudi Information Agency |accessdate=31 Mei 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406052857/http://www.arabianews.org/english/article.cfm?qid=215&sid=2 |archive-date=6 April 2012 |url-status=dead}}</ref> In 1999 word hy aangestel as adjunk-hoofredakteur van ''Arab News''. Hy het tot 2003 in daardie posisie gebly.<ref name=sia>{{cite web |title=Saudi Al Watan editor sacked for the second time |url=http://www.arabianews.org/english/article.cfm?qid=215&sid=2 |publisher=Saudi Information Agency |accessdate=31 Mei 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406052857/http://www.arabianews.org/english/article.cfm?qid=215&sid=2 |archive-date=6 April 2012 |url-status=dead}}</ref> Khashoggi het 'n kort tydjie in 2003 die hoofredakteur van die Saoedi-Arabiese dagblad ''Al Watan'' geword wat hy in 'n progressiewe platform wou verander. Hy is in Mei 2003 daar ontslaan deur die Saoedi-ministerie van inligting omdat hy 'n rubriekskrywer gemagtig het om die Islamitiese geleerde Ibn Taymiyya (1263 - 1328) te kritiseer, wat beskou word as die stigter van die [[Wahhabisme]]. Ná hierdie ontslag het Khashoggi in vrywillige ballingskap na [[Londen]] gegaan. Hy het 'n mediakonsultant geword van prins Turki Al Faisal, wat destyds die ambassadeur van Saoedi-Arabië in die Verenigde State was.<ref name=sia>{{cite web |title=Saudi Al Watan editor sacked for the second time |url=http://www.arabianews.org/english/article.cfm?qid=215&sid=2 |publisher=Saudi Information Agency |accessdate=31 Mei 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406052857/http://www.arabianews.org/english/article.cfm?qid=215&sid=2 |archive-date=6 April 2012 |url-status=dead}}</ref> In April 2007 word Khashoggi vir die tweede keer hoofredakteur van ''Al Watan''. Hy is waarskynlik weer daar ontslaan op 17 Mei 2010, na die publikasie van 'n rubriek deur die digter Ibrahim al-Almaee. Daar word gedink dat hy moes vertrek weens kritiese artikels oor die streng Islamitiese reëls in Saoedi-Arabië. In 2015 het hy die satellietnuuskanaal ''Al-Arab'', in [[Bahrein]], begin. Hierdie nuuskanaal is ondersteun deur die miljardêr Alwaleed bin Talal en is saam met die Amerikaanse nuuskanaal ''Bloomberg Television''. Die kanaal was egter minder as 11 uur op die lug voordat hy deur Bahreinse regering toegemaak is.<ref name=sia>{{cite web |title=Saudi Al Watan editor sacked for the second time |url=http://www.arabianews.org/english/article.cfm?qid=215&sid=2 |publisher=Saudi Information Agency |accessdate=31 Mei 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406052857/http://www.arabianews.org/english/article.cfm?qid=215&sid=2 |archive-date=6 April 2012 |url-status=dead}}</ref> Khashoggi was ook 'n politieke kommentator vir verskeie media-instansies, waaronder MBC, [[BBC]], ''[[Al Jazeera]]'' en Dubai TV. ''Al Arabiya'' het tussen 2012 en 2016 gereeld sy menings gepubliseer<ref name=sia/> In Desember 2016 is Khashoggi deur die Saoedi-Arabiese owerhede verbied om op televisie te publiseer of te verskyn "omdat hy die Amerikaanse president [[Donald Trump]] gekritiseer het." In Mei 2018 het Khashoggi die inhegtenisneming van die vroueregte-aktivis Loujain al-Hathloul gekritiseer.<ref>"Read Jamal Khashoggi's columns for The Washington Post". ''[[The Washington Post]]''. 6 Oktober 2018. Besoek op 13 Oktober 2018.</ref> Khashoggi was ook krities oor die regering in Saoedi-Arabië en die kroonprins [[Mohammad bin Salman]]. Hy het in gesprekprogramme in Arabies opgetree en kommentaar gelewer op die buitelandse beleid, die ingryping in [[Jemen]] en die optrede van die regering teen mense met "afwykende" menings.<ref>{{cite web|url=https://www.nu.nl/buitenland/5518853/verdwijning-van-journalist-jamal-khashoggi-van-dag-dag.html | lang=nl|title=De verdwijning van journalist Jamal Khashoggi van dag tot dag|access-date= 2018-10-17}}</ref> Khashoggi het uit Saoedi-Arabië gevlug nadat hy op sosiale media daar verban is, veral op [[Twitter]]. Sedert September 2017 het Khashoggi in [[Washington D.C.]] gewoon,<ref>{{cite news|url=https://www.middleeasteye.net/news/what-happened-to-jamal-khashoggi-saudi-arabia-journalist-disappear-consulate-istanbul-turkey-393504387 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116035820/https://www.middleeasteye.net/news/what-happened-to-jamal-khashoggi-saudi-arabia-journalist-disappear-consulate-istanbul-turkey-393504387 |archive-date=16 November 2018|title=The disappearance of Jamal Khashoggi: What happened before he vanished? |access-date= 2018-10-17|lang=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.middleeasteye.net/news/exclusive-khashoggi-829291552|titel=Jamal Khashoggi's killing took seven minutes, Turkish source tells MEE|access-date= 17 October 2018|date=10 December 2018|first1=David |last1=Hearst}}</ref> maar hy het ook 'n woonstel in [[Istanboel]] gehad. Hy wou 'n Amerikaanse burger word. Hy het rubrieke vir ''The Washington Post'' geskryf.<ref>{{cite news|url=https://www.nrc.nl/nieuws/2018/10/15/saoedisch-consulaat-in-istanboel-wordt-maandag-geinspecteerd-a2549930|title=Saoedisch consulaat in Istanbul wordt maandag geïnspecteerd|access-date=17 October 2018|lang=nl}}</ref> In 2018 het Khashoggi 'n nuwe politieke party met die naam Democracy for the Arab World begin.<ref>{{cite news |title=Perceived threat: Long, tangled history put Khashoggi in crosshairs |url=https://www.washingtontimes.com/news/2018/oct/17/jamal-khashoggi-killing-sparked-muslim-brotherhood/ |work=The Washington Times|first=Guy|last=Taylor |date=17 October 2018 |access-date=25 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025184738/https://www.washingtontimes.com/news/2018/oct/17/jamal-khashoggi-killing-sparked-muslim-brotherhood/ |archive-date=25 October 2018 |url-status=live }}</ref> === Verhouding met Osama bin Laden === Khashoggi het 'n paar keer onderhoude gevoer met [[Osama bin Laden]]. Hy het Bin Laden gereeld in Tora Bora ontmoet, en ook in [[Soedan]] in 1995.<ref name="laden">{{cite news |title=Missing Saudi journalist Jamal Khashoggi's ties to Osama bin Laden explained |url=https://globalnews.ca/news/4545784/jamal-khashoggi-osama-bin-laden/ |work=Global News |date=13 October 2018 |access-date=17 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181016034031/https://globalnews.ca/news/4545784/jamal-khashoggi-osama-bin-laden/ |archive-date=16 October 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Last bastion: Saudi Arabia's silent battle to halt history |url=http://www.spiegel.de/international/world/last-bastion-saudi-arabia-s-silent-battle-to-halt-history-a-768368.html |access-date=26 August 2013 |work=Der Spiegel |date=14 June 2011 |author=Koelbl, Susanne |location=Riyadh |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606150337/http://www.spiegel.de/international/world/last-bastion-saudi-arabia-s-silent-battle-to-halt-history-a-768368.html |archive-date=6 June 2013 |url-status=live }}</ref> Na berig word, het Khashoggi een keer Bin Laden probeer oortuig om die [[geweld]] te stop.<ref>{{cite news |title=Head of Saudi's most daring newspaper resigns |url=http://www.alarabiya.net/articles/2010/05/16/108790.html |access-date=30 April 2012 |publisher=Al Arabiya |date=16 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019215534/https://www.alarabiya.net/articles/2010/05/16/108790.html |archive-date=19 October 2017}}</ref> Khashoggi was die enigste nie-koninklike Saoedi-Arabier wat geweet het van die intieme omgang met die [[al-Kaïda]] tot [[Aanvalle op 11 September 2001|11 September 2001]]. Hy het homself gedistansieer van Bin Laden ná die aanvalle.<ref name="mobsterstate">{{cite web |title=Death of a dissident: Saudi Arabia and the rise of the mobster state |website=The Spectator |url=https://www.spectator.co.uk/2018/10/death-of-a-dissident-saudi-arabia-and-the-rise-of-the-mobster-state |access-date=12 October 2018 |date=13 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181011123224/https://www.spectator.co.uk/2018/10/death-of-a-dissident-saudi-arabia-and-the-rise-of-the-mobster-state/ |archive-date=11 October 2018 |url-status=live }}</ref> == Verdwyning == Khashoggi het die Saoedi-konsulaat in Istanbul op 28 September 2018 besoek om administratiewe sake oor sy voorgenome [[huwelik]] te finaliseer. Hy wou dokumente bekom van sy [[egskeiding]] om met die Turkse burger Hatice Cengiz te trou.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.hln.be/nieuws/buitenland/-saoedische-journalist-khashoggi-gefolterd-en-onthoofd~a8207fc9/ |title=Saoedische journalist Khashoggi gefolterd en onthoofd |datum= |access-date=2018-10-17 |werk=Het Laatste Nieuws|lang=nl}}</ref> Hy kon toe nie regkom nie, en daar is aan hom gesê dat hy op 2 Oktober 2018 moet terugkeer.<ref name=":3">{{cite news|title=The disappearance of Jamal Khashoggi: What happened before he vanished?|newspaper=Middle East Eye'|lang=en}}</ref> Op 29 September, op die herdenking van die Oslo-ooreenkomste, het hy 'n lesing in Londen oor die rol van Saoedi-Arabië in die konflik tussen [[Israel]] en die [[Palestyne]] gelewer. Daarna is hy terug na [[Turkye]] om die konsulaat te besoek. Die Turkse personeel by die konsulaat het dié dag af gekry. Na die besoek op 2 Oktober het Khashoggi nie teruggekeer nie. Sy verloofde Cengiz, wat buite op hom gewag het, het die verdwyning omstreeks middernag aangemeld.<ref name=":3" /> Volgens Turkse bronne is Khashoggi in die konsulaat gemartel,<ref>{{cite news|title=Turkish police believe Saudi journalist Khashoggi was killed at consulate, sources say|newspaper=DailySabah|lang=en}}</ref><ref>{{cite news|title=Turkish police suspect Saudi journalist Khashoggi was killed at consulate|newspaper=Middle East Eye|lang=en}}</ref> onder andere is sy vingers afgekap.<ref>{{cite news|url=https://www.hln.be/nieuws/buitenland/-saoedische-journalist-khashoggi-gefolterd-en-onthoofd~a8207fc9/|title=Saoedische journalist Khashoggi gefolterd en onthoofd|access-date=17 October 2018|newspaper=Het Laatste Nieuws|lang=nl}}</ref> Hy sou later vermoor word <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/turkey-concludes-saudi-journalist-khashoggi-killed-by-murder-team-sources-say/2018/10/06/31ee4f86-c8d9-11e8-9c0f-2ffaf6d422aa_story.html|title=Turkey concludes Saudi journalist Jamal Khashoggi killed by ‘murder’ team, sources say|website=The Washington Post|lang=en|access-date=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181008004637/https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/turkey-concludes-saudi-journalist-khashoggi-killed-by-murder-team-sources-say/2018/10/06/31ee4f86-c8d9-11e8-9c0f-2ffaf6d422aa_story.html|archivedate=2018-10-08}}</ref> deur onthoof te word.<ref>{{cite news|url=https://www.hln.be/nieuws/buitenland/-saoedische-journalist-khashoggi-gefolterd-en-onthoofd~a8207fc9/|title=Saoedische journalist Khashoggi gefolterd en onthoofd|access-date=17 October 2018|newspaper=Het Laatste Nieuws|lang=nl}}</ref> == Gebeurtenisse na die verdwyning == Vier dae na die verdwyning het die Turkse kantoor van openbare vervolging amptelik 'n ondersoek na die verdwyning geopen. Ondersoekers van Saoedi-Arabië het ook na Istanboel gegaan om ondersoek in te stel, hoewel van die Saoedi-hoofstad [[Riaad]] gesê het dat Khashoggi die konsulaat lewend sou verlaat het.<ref>{{cite web|title=De verdwijning van journalist Jamal Khashoggi van dag tot dag|url=http://www.nu.nl|access-date= 2018-10-17|lang=nl}}</ref> Volgens ''The New York Times'' kom die verdagtes van die omgewing van Saoedi-kroonprins Mohammad bin Salman. Een van die verdagtes was Maher Abdulaziz Mutreb, wat gereeld saam met die kroonprins gesien word en moontlik sy lyfwag is.<ref>{{cite news|title=Verdachten zaak-Khashoggi komen uit omgeving Saoedische kroonprins|newspaper=NRC|access-date=17 October 2018|lang=nl}}</ref> Nog 'n verdagte was die forensiese geneesheer Salah al-Tubaigy.<ref>{{cite news|url=https://www.nrc.nl/nieuws/2018/10/17/verdachten-zaak-khashoggi-komen-uit-omgeving-saoedische-kroonprins-a2624778|title=Verdachten zaak-Khashoggi komen uit omgeving Saoedische kroonprins|newspaper=NRC|access-date=17 October 2018|lang=nl}}</ref> Na bewering is hy op die dag van die verdwyning saam met 14 ander in 'n private vliegtuig na Turkye gevlieg en hy word verdink dat hy vermoedelik die lyk in stukke gesny het. Volgens Tubaigy het hy 'n beensaag saamgebring.<ref>{{cite news|title= Jamal Khashoggi's killing took seven minutes, Turkish source tells MEE|newspaper=Middle East Eye'|access-date=17 October 2018|lang=en}}</ref> Saoedi-Arabië het 2,5 weke na die verdwyning ontken dat Khashoggi dood sou wees. Die Arabiese regering het aanvanklik beweer dat hy die konsulaat lewendig gelaat het. Op 20 Oktober is daar egter op Saoedi-televisie aangekondig dat Khashoggi na 'n 'geveg' dood is en dat 18 mense in verband daarmee gearresteer is.<ref>{{cite news|title=Saudi-Arabië bevestigt dood Khashoggi en arresteert 18 mensen|access-date=20 October 2018|lang=nl}}</ref> Die Saoedi-minister van Justisie het verklaar dat Khashoggi se dood deur 'n Saoedi-regter verhoor sou word, omdat Khashoggi op Saoedi-grondgebied - die konsulaat in Istanboel -<ref>{{cite news|title=Verloofde Khashoggi: 'Jouw prachtige lach zal altijd in mijn ziel blijven|newspaper=RTL Nieuws|access-date=20 October 2018|lang=nl}}</ref> gesterf het, wat daarop dui dat die ondersoek vanuit die land gedoen moet word. Die koning van Saoedi-Arabië het ook beveel dat twee senior amptenare ontslaan moet word, 'n adviseur van die kroonprins en die adjunkdirekteur van die Veiligheidsdiens.<ref>{{cite news|title=Saoedi-Arabië bevestigt dood journalist Khashoggi door ‘gevecht op consulaat’, achttien mensen opgepakt|newspaper=de Volkskrant|access-date=20 October 2018|lang=nl}}</ref> Op 16 November is daar vir Khashoggi 'n simboliese begrafnis by die Fatih-moskee in Istanboel gehou. Khashoggi se liggaam was vermis.<ref>{{cite news|title=Symbolische uitvaart voor Khashoggi in Istanbul|newspaper=NOS Nieuws'|date=16 November 2018|access-date=16 November 2018|lang=nl}}</ref> Gedurende November het internasionale waarnemers en media die standpunt bevraagteken of dit aanneemlik is dat die amptelike Saoedi-standpunt dat Salman heeltemal onkundig was oor 'die moordbevel' en die moord-missie. Sy onbetwiste status as die 'sterk man' in die oliestaat wek baie twyfel hieroor. President [[Donald Trump]] het aanvanklik op 'n gekontroleerde manier gereageer op die aandrang van sy Turkse eweknie [[Recep Tayyip Erdoğan]], wat sy kans gebruik het om 'die [[menseregte]]kaart' te speel, beide teen sy Arabiese mededingersmag en teen hul [[NAVO]]-bondgenoot die VSA. Trump het sy hoof van die CIA Gina Haspel na Turkye gestuur en wou op die ondersoekuitslag wag. Einde November, amper twee maande na die moord en nog voordat die CIA-verslag vrygestel is, het Trump dit duidelik gemaak dat op grond van sy leuse "Amerika Eerste", die handelsbelang (die groot wapenbestelling van die Saoedis van vroeg in 2017) en die alliansie (anti-[[Iran]]) moet seëvier. Hy het gesê of die Saoedi-kroonprins die moord op Khashoggi al dan nie beveel het of nie, dat die wêreld "'n gevaarlike plek" is.<ref>{{cite news|url= https://www.ndtv.com/world-news/have-been-great-ally-donald-trump-defends-saudi-denial-on-jamal-khashoggi-murder-1950789|lang=en|title="Great Ally": Trump Defends Saudi, Undermines CIA On Khashoggi Murder|date=21 November 2018|access-date=5 February 2023|newspaper=The Washington Post|first1=Josh |last1=Dawsey|first2= Shane|last2= Harris|first3= Karen|last3= DeYoung}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/cia-concludes-saudi-crown-prince-ordered-jamal-khashoggis-assassination/2018/11/16/98c89fe6-e9b2-11e8-a939-9469f1166f9d_story.html|lang=en|title=CIA Concludes Saudi crown prince ordered Jamal Khashoggi’s assassination|first1=Shane|last1= Harris|first2= Greg |last2=Miller|first3= Josh|last3= Dawsey|date=16 November 2018|access-date=5 February 2023 |newspaper=The Washington Post}}</ref> Op 22 November 2018 het Trump weer bevestig dat die CIA se ondersoek nie gelei het tot die gevolgtrekking dat Mohammad Bin Salman die opdrag gegee het nie. Trump se bewerings is deur beide partye se kongreslede gekritiseer wat beloof het om 'n ondersoek hieroor te begin. Adam Schiff, die mees senior Demokratiese lid van die Huis se Intelligensie-kommissie, wat deur die CIA voorgelig is, het president Trump daarvan beskuldig dat hy lieg oor wat die CIA bevind het. In teenstelling met die posisie van die [[Withuis]], het die Senaat op 13 Desember eenparig 'n resolusie aanvaar wat verklaar dat die Saoedi-kroonprins Mohammad bin Salman persoonlik verantwoordelik is vir die dood van Khashoggi. Op dieselfde dag het die Senaat 56 teen 41 gestem ten gunste van wetgewing om militêre steun vir die Saoedi-geleide ingryping in Jemen te beëindig. Die besluit van die senatore kan toegeskryf word aan 'n poging om Saoedi-Arabië te probeer straf vir die moord op Khashoggi en vir die humanitêre krisis in Jemen, wat deur [[hongersnood]] en menseregteskendings geteister word. Dit was die heel eerste keer dat die Senaat die Wet op Oorlogsmagte toepas. Die Huis van Verteenwoordigers het die oorweging van enige resolusie van die oorlogsmagte-resolusie om 'n jaar lank Amerikaanse militêre optrede in Jemen te oorweeg, beperk.<ref>{{cite news|lang=nl|url=https://www.hln.be/nieuws/buitenland/amerikaanse-senaat-houdt-saudische-kroonprins-verantwoordelijk-voor-dood-khashoggi~a3788c1d/|title=Amerikaanse Senaat houdt Saudische kroonprins verantwoordelijk voor dood Khashoggi|trans-title=Amerikaanse Senaat hou Saoedi-kroonprins verantwoordelik vir Khashoggi se dood|access-date=5 February 2023|date=14 December 2018|website=hln.be}}</ref> === Klankopnames === Daar word beweer dat die Turkse regering getuienis het van die moord bekom deur middle van onwettig opgeneemde klankopnames wat bedoel was om op die konsulaat af te luister. Volgens [[CNN]] het dit alles gebeur tydens 'n ondervraging wat hande uit geruk het.<ref>{{cite news|title=Verhoor liep uit de hand, is nu de uitleg|newspaper=NRC|access-date=17 October 2018|lang=nl}}</ref> Daar word beweer dat Khashoggi se liggaam in stukke gesaag is<ref>De verdwijning van journalist Jamal Khashoggi van dag tot dag. www.nu.nl. Besoek op 2018-10-17.</ref> en daarna in kiste uit die konsulaat gesmokkel is.<ref> Verhoor liep uit de hand, is nu de uitleg. ''NRC''. Besoek op 2018-10-17.</ref> Die Turkse president Erdoğan het op 10 November berig dat hy die klankopnames met die Verenigde State, Duitsland, Frankryk en Brittanje gedeel het.<ref>Erdogan: geluidsopnames moord op Khashoggi gedeeld. ''NRC Handelsblad'' (10 November 2018) Besoek op 14 November 2018.</ref> === Internasionale reaksies === Op 12 Oktober 2018 wou die Amerikaanse Huis van Verteenwoordigers wapenverkope aan Saoedi-Arabië stopgesit het. President Trump was egter daarteen gekant omdat hy meer handel met Saoedi-Arabië wou hê, deels om te keer dat China en [[Rusland]] die wapenhandel met die land oorneem.<ref>www.nu.nl. Besoek op 2018-10-17. De verdwijning van journalist Jamal Khashoggi van dag tot dag. www.nu.nl. Besoek op 2018-10-17.</ref> Trump het 'n wapentransaksie van $ 110 miljard met die land onderteken.<ref>Saoedisch consulaat in Istanbul wordt maandag geïnspecteerd. ''NRC''. Besoek op 2018-10-17</ref> Boonop is die verhouding tussen Trump, skoonseun Jared Kushner en Salman nou; Salman besit 'n vloer in die Trumptower.<ref> Verhoor liep uit de hand, is nu de uitleg. ''NRC.'' Besoek op 2018-10-17.</ref> In die weke na die verdwyning het verskeie maatskappye, waaronder [[Richard Branson]] en Virgin, aangekondig dat hulle nie in Saoedi-Arabië sou belê nie.<ref> Richard Branson en Virgin boycotten Saoedi’s vanwege vermiste journalist.</ref> Om 'n krisis tussen die VSA, Turkye en Saoedi-Arabië te vermy, het [[Mike Pompeo]], die Amerikaanse minister van buitelandse sake, [[Riaad]] eers besoek om met Salman, toe Istanboel, te konsulteer.<ref>Verhoor liep uit de hand, is nu de uitleg. ''NRC''. Besoek op 2018-10-17.</ref> Krisisvoorkoming is belangrik omdat Saoedi-Arabië 'n militêre bondgenoot van die Verenigde State en 'n groot olieprodusent is.<ref>‘Turkse politie vindt bewijs moord op Saoedische journalist in consulaat’. ''NRC''. Besoek op 2018-10-17.</ref> Salman en president Erdoğan van Turkye het ook kontak met mekaar gehad om te verhoed dat die saak eskaleer.<ref>Verhoor liep uit de hand, is nu de uitleg. ''NRC''. Besoek op 2018-10-17.</ref> [[Michelle Bachelet]], hoë kommissaris vir menseregte, het twee weke na die verdwyning voorgestel dat die verdagtes se diplomatieke immuniteit opgehef moet word, om die ondersoek te vergemaklik.<ref> ‘Turkse politie vindt bewijs moord op Saoedische journalist in consulaat’. ''NRC''. Besoek op 2018-10-17.</ref> Baie uitnodigers na die beleggingskonferensie Future Investment Initiative - wat einde Oktober in die Arabiese hoofstad Riaad beplan is - is gekanselleer, waaronder die Nederlandse Minister van Finansies [[Wopke Hoekstra|Hoekstra]]. Die Franse minister Le Maire het ook besluit om nie na die konferensie te reis nie.<ref>Hoekstra zegt bezoek aan Saudi-Arabië af om zaak-Khashoggi.</ref> Leiers van groot ondernemings, soos [[Uber]] se [[Dara Khosrowshahi]] en Jamie Dimon, JP Morgan Chase, het ook hul deelname aan die konferensie gekanselleer.<ref> The New York Times, 19 Oktober 2018 .</ref> Die [[Verenigde Nasies]] se spesiale rapporteur Agnes Callamard, wat 'n internasionale menseregte-ondersoek na die moord lei, het Turkye tussen 28 Januarie en 3 Februarie 2019 besoek. Die voorlopige verslag van die ondersoek, wat op 7 Februarie vrygestel is, het berig dat Khashoggi "die slagoffer van 'n wrede moord met voorbedagte rade, beplan en uitgevoer deur regeringspersoneel van Saoedi-Arabië was.<ref> Saudis 'curtailed' Khashoggi probe - UN (7 Februarie 2019). Besoek op 7 Februarie 2019.</ref> === Veroordelings === Op 23 Desember 2019 is vyf mense in Riaad ter dood veroordeel weens hul betrokkenheid by die dood van Khashoggi. Drie ander het tronkstraf gekry. In totaal is elf verdagtes verhoor. 'n Oud-adviseur van die Saoedi-koninklike familie is vrygespreek.<ref>Vijf doodvonnissen voor moord op Saudische journalist Khashoggi. ''NOS Nieuws'' (23 Desember 2019). Besoek op 23 Desember 2019.</ref> === Nabestaandes === Khashoggi se vier kinders het vergoeding van die Saoedi-regime ontvang. In April 2019 is aangekondig dat hulle elkeen 'n villa in [[Jeddah]] sal ontvang, asook 'n maandelikse toelaag. [[Salman van Saoedi-Arabië| Koning Salman]] sou dit goedgekeur het.<ref>‘Salman schenkt kinderen Khashoggi toelage en villa’s’. ''NRC.'' Besoek op 2019-04-04.</ref> == Verwysings == {{Verwysings|30em}} ==Eksterne skakels== *{{CommonsKategorie-inlyn|Jamal Khashoggi}} {{Vertaaluit | taalafk = nl | il = Jamal Khashoggi }} {{Time-persone van die jaar}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Khashoggi, Jamal}} [[Kategorie:Saoediërs]] [[Kategorie:Joernaliste]] [[Kategorie:Geboortes in 1958]] [[Kategorie:Sterftes in 2018]] cje3vk0keejh6fjstg0rwx6eawxg3f5 0 314345 2891642 2661843 2026-04-08T13:09:51Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891642 wikitext text/x-wiki {{jaarboks|jaar=-283|beeld=Asia Minor in 281 BCE.png|teks=Asia Minor}} == Gebeure == === Egipte === *[[Ptolemeus II Philadelphus]] volg sy vader op as die tweede koning van de 30ste dinastie van Egipte. Of hy of sy vader die [[biblioteek van Alexandrië]] gestig het, is nie duidelik nie.<ref>{{cite journal|authors=Pearson, Birger A.|title= “The New Alexandria Library: Promise or Threat?” |journal=The Biblical Archaeologist|volume=56|issue=2|year=1993|pages= 106–106|doi=10.2307/3210254 }}</ref> === Rome === *Die Romeinse ''duovir'' se vloot van 10 skepe van word deur die Tarantyne aangeval en 5 skepe word gevat.<ref>{{cite journal|author=Tarn, W. W. |title=“The Fleets of the First Punic War.” |journal=The Journal of Hellenic Studies|volume=27 |year=1907|pages=48–60|doi=10.2307/624404}}</ref> == Geboortes == * == Sterftes == *[[Ptolemeus I Soter]]; [[323 v.C.]] - 283 v.C.; farao. *Die Chinese wyse Ge Hong (*343 v.C.) bekend van die Buitenste Hoofstukke van die meester wat die onbekende omhels (Baopuzi Neipian en Waipian)<ref>{{cite journal|authors=Lehrich, Christopher I.|journal= History of Religions|volume=46|issue= 3|year=2007|pages= 262–65|doi=10.1086/513256|title=Review of To Live as Long as Heaven and Earth: A Translation and a Study of Ge Hong’s “Traditions of Divine Transcendence.}}</ref> == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:283 v.C.| ]] 8ysivsh254ykwdonoitavoq295n0svv 0 315814 2891799 2886254 2026-04-09T09:55:50Z Jcb 223 2891799 wikitext text/x-wiki [[Lêer:QarabaghWarMap(2020).svg|350px|duimnael|{{legend|#ffd078ff| Gebied beheer deur die [[Republiek Artsach]] met inbegrip van Armeense beheerde gebiede rondom Nagorno-Karabach]}}{{legend|#7fd281ff| Gebied opgeëis deur die Republiek Artsakh, maar beheer deur [[Azerbaijan]]}}{{legend|#81ffceff| Gebied beset deur Azerbeidjan{{Small|(volgens Azerbaijan)}}}}]] Die '''Nagorno-Karabach-konflik van 2020''' was 'n gewapende konflik tussen die magte van [[Azerbeidjan]] en [[Armenië]], tesame met die selfverklaarde [[Artsach]] in die Nagorno-Karabach-streek, en was die nuutste eskalasie van die onopgeloste Nagorno-Karabach-konflik. Die botsings het die oggend van [[27 September]] [[2020]] langs die Nagorno-Karabach-kontaklyn begin. Beide kante het militêre en burgerlike ongevalle gerapporteer.<ref name="aljaz">{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/9/27/heavy-fighting-erupts-in-disputed-nagorno-karabakh-region |title=Fighting erupts between Armenia, Azerbaijan over disputed region|publisher=[[Al Jazeera]]|date=27 September 2020|access-date=27 September 2020}}</ref> In reaksie op die botsings het Armenië en die selfverklaarde Republiek Artsakh [[krygswet]] en algehele mobilisering ingestel,<ref name=":1" /><ref name="auto">{{cite web|url=https://in.reuters.com/article/armenia-azerbaijan-martial-law/nagorno-karabakh-announces-martial-law-and-total-mobilization-idINKBN26I086?il=0|title=Nagorno-Karabakh announces martial law and total mobilization|publisher=[[Reuters]]|date=27 September 2020|access-date=27 September 2020|archive-date=11 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011141606/https://in.reuters.com/article/armenia-azerbaijan-martial-law/nagorno-karabakh-announces-martial-law-and-total-mobilization-idINKBN26I086?il=0|url-status=dead}}</ref> terwyl Azerbeidjan krygswet en 'n aandklokreël ingestel het.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/article/armenia-azerbaijan-curfew/azerbaijans-parliament-approves-martial-law-curfews-presidents-aide-idINKBN26I0OU |title=Azerbaijan's parliament approves martial law, curfews – president's aide|publisher=[[Reuters]]| date=27 September 2020|access-date =27 September 2020}}</ref> Op 28 September is gedeeltelike mobilisering in Azerbeidjan afgekondig.<ref>{{cite web |url=https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/Partial-mobilization-announced-in-Azerbaijan-331385 |title=Partial mobilization announced in Azerbaijan|publisher=Azeri Press Agency|date=28 September 2020|access-date =28 September 2020}}</ref> Die [[Verenigde Nasies]] het die konflik ten sterkste veroordeel en 'n beroep op albei kante gedoen om om spanning af te skaal en sonder versuim betekenisvolle onderhandelinge te hervat.<ref name=":2">{{Cite web|date=2020-09-30|title=UN Security Council calls for immediate end to fighting in Nagorno-Karabakh|url=https://www.france24.com/en/20200930-un-security-council-calls-for-immediate-end-to-fighting-in-nagorno-karabakh|access-date=2020-09-30|website=France 24|language=en</ref> Na die inname van Shusha, die tweede grootste nedersetting in Nagorno-Karabakh, is 'n vredesooreenkoms onderteken tussen die president van Azerbeidjan, [[Ilham Aliyev]], die premier van Armenië, [[Nikol Pasjinjan]], en die president van Rusland, [[Wladimir Poetin]], wat gevegte beëindig het. Vyandelikhede in die gebied is vanaf 00:00, 10 November 2020 Moskou-tyd gestaak.<ref name="RIANovosti">{{cite web|url=https://ria.ru/20201110/karabakh-1583847112.html|title=Путин выступил с заявлением о прекращении огня в Карабахе|date=9 November 2020|access-date=9 November 2020|agency=RIA Novosti|language=ru}}</ref><ref name="RIA Novosti">{{cite web|url=https://ria.ru/20201110/karabakh-1583845291.html|title=Пашинян заявил о прекращении боевых действий в Карабахе|date=9 November 2020|access-date=9 November 2020|agency=RIA Novosti|language=ru}}</ref><ref name=":18">{{cite news|date=2020-11-10|title=Nagorno-Karabakh: Russia deploys peacekeeping troops to region|publisher=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-54885906|access-date=2020-11-11}}</ref> Die president van Artsakh, Arayik Harutyunyan, het ook ingestem om die vyandelikhede te beëindig. <ref name="ria.ru">{{cite web |url=https://ria.ru/20201110/karabakh-1583847338.html|title=Президент непризнанной НКР дал согласие закончить войну|date=9 November 2020|access-date=9 November 2020|agency=RIA Novosti|language=ru}}</ref> Volgens die ooreenkoms sou elke strydende party die gebiede behou wat hulle in daardie stadium beheer, terwyl Armenië ingestem het om ander besette gebiede rondom Nagorno-Karabakh aan Azerbeidjan terug te gee. Azerbeidjan sal ook toegang tot grond verkry tot sy [[Nachitsjewan]]-[[enklawe]] wat aan [[Turkye]] en [[Iran]] grens. <ref>https://www.nytimes.com/2020/11/09/world/middleeast/armenia-settlement-nagorno-karabakh-azerbaijan.html</ref> Byna 2000 Russiese soldate, onder leiding van luitenant-generaal Rustam Muradov, <ref>{{cite web|url=https://www.turan.az/ext/news/2020/11/free/politics%20news/en/129784.htm|title=General Rustam Muradov is appointed Commander of Russian peacekeepers in Karabakh|date=11 November 2020|access-date=11 November 2020|publisher=Turan Information Agency|archive-date=15 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201115170154/https://www.turan.az/ext/news/2020/11/free/politics|url-status=dead}}</ref> is aanvanklik as vredesmagte ingespan om die landkorridor tussen Armenië en Nagorno-Karabakh te bewaak met 'n mandaat van minstens vyf jaar.<ref name="peace">{{cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2020/11/09/armenian-pm-announces-end-to-nagorno-karabakh-hostilities-a71997|title=Deal Struck to End Nagorno-Karabakh War|publisher=The Moscow Times |access-date=10 November 2020|date=10 November 2020}}</ref> == Agtergrond == Die botsings spruit uit die geskil oor die Armeense meerderheid in Nagorno-Karabach, 'n internasionaal erkende gebied van Azerbeidjan, wat tans deur die selfverklaarde Republiek Artsakh beheer word.<ref>{{Cite web|last=Department Of State. The Office of Electronic Information|first=Bureau of Public Affairs|title=1993 UN Security Council Resolutions on Nagorno-Karabakh|url=https://2001-2009.state.gov/p/eur/rls/or/13508.htm|access-date=27 September 2020|website=2001-2009.state.gov|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=19 June 2019|title=HUMAN RIGHTS SITUATION OF INTERNALLY DISPLACED PERSONS IN AZERBAIJAN · Human Rights Club|url=https://www.humanrightsclub.net/en/news/2019/human-rights-situation-of-internally-displaced-persons-in-azerbaijan/|access-date=27 September 2020|website=Human Rights Club|language=en-US|archive-date=28 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928055349/https://www.humanrightsclub.net/en/news/2019/human-rights-situation-of-internally-displaced-persons-in-azerbaijan/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Recognition of the territorial integrity of Azerbaijan by Armenia|url=http://www.assembly.coe.int/nw/xml/XRef/X2H-Xref-ViewHTML.asp?FileID=9487&lang=en|access-date=27 September 2020|website=www.assembly.coe.int}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|date=27 September 2020|title=Armenia and Azerbaijan erupt into fighting over disputed Nagorno-Karabakh|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54314341|access-date=27 September 2020}}</ref> Die Nagorno-Karabach-oorlog het in 1994 met 'n skietstilstand geëindig, met Armenië in beheer van die Nagorno-Karabach-streek, asook die omliggende distrikte Aghdam, Jabrail, Fuzuli, Kalbajar, Gubadli, Lachin en Zangilan van Azerbeidjan. Pogings tot bemiddeling, hoofsaaklik via die Madrid-beginsels, het in duie gestort toe Armenië dit in Maart 2020 verwerp het.<ref>{{Cite web|date=2020-09-18|title='Velvet Populism' Ends Decade-Long Discussion Of The Madrid Principles - OpEd|url=http://www.eurasiareview.com/18092020-velvet-populism-ends-decade-long-discussion-of-the-madrid-principles-oped/|access-date=2020-09-30|website=Eurasia Review|language=en-US}}</ref> Volgens die oorlogsverslag van 2018 wat deur die [[Genève]] Akademie vir Internasionale Humanitêre Reg en [[Menseregte]] opgestel is, "oefen Armenië sy gesag uit oor Nagorno-Karabach deur toerusting, finansiering of opleiding en operasionele ondersteuning aan die selfverklaarde Republiek Nagorno-Karabach en sy magte, maar ook om die algemene beplanning van hul militêre en paramilitêre aktiwiteite te koördineer en te help".<ref>{{Cite web|title=Military occupation of Azerbaijan by Armenia {{!}} Rulac|url=http://www.rulac.org/browse/conflicts/military-occupation-of-azerbaijan-by-armenia|access-date=27 September 2020|website=www.rulac.org}}</ref> Gedurende drie dekades het verskeie skendings van die skietstilstand plaasgevind, waarvan die ergste die 2016 Nagorno-Karabach-gevegte en die gevegte in Julie 2020 aan die grens tussen Armenië en Azerbeidjan was.<ref>{{Cite web|last=Ministère de l'Europe et des Affaires étrangères|title=Armenia/Azerbaijan – Border clashes between the two countries (15 Jul. 2020)|url=https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/armenia/news/article/armenia-azerbaijan-border-clashes-between-the-two-countries-15-jul-2020|access-date=27 September 2020|website=France Diplomacy – Ministry for Europe and Foreign Affairs|language=en}}</ref> Duisende Azerbeidjaners het vir [[oorlog]] teen Armenië betoog, terwyl Turkye propaganda ter ondersteuning van Azerbeidjan uitgesaai het.<ref>{{cite news |last1=Weise |first1=Zia |last2=Cienski |first2=Jan |last3=Herszenhorn |first3=David M. |date=28 September 2020 |title=The Armenia-Azerbaijan conflict explained |url=https://www.politico.eu/article/the-nagorno-karabakh-conflict-explained-armenia-azerbaijan/ |work=Politico |access-date=29 September 2020}}</ref> Op 23 Julie 2020 het Armenië die begin van 'n gesamentlike lugverdedigingstelsel oefening met [[Rusland]] aangekondig.<ref>{{Cite web|title=Армения и Россия проводят в Закавказье учения Объединённой системы ПВО|url=https://eadaily.com/ru/news/2020/07/23/armeniya-i-rossiya-provodyat-v-zakavkaze-ucheniya-obedinyonnoy-sistemy-pvo|access-date=27 September 2020|website=EADaily|language=ru}}</ref> 'n Week later het Azerbeidjan 'n reeks militêre oefeninge gehou van 29 Julie tot 10 Augustus,<ref>{{Cite news|last=|first=|date=|title=Азербайджан и Турция приступили к военным учениям|work=Euronews|url=https://www.youtube.com/watch?v=Jv3NsSd-IGg&ab_channel=Euronews%D0%BF%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8|url-status=live|access-date=}}</ref><ref>{{Cite news|last=|first=|date=1 Augustus 2020|title=Совместные учения армий Азербайджана и Турции впечатляют масштабами|work=CBC|url=https://www.youtube.com/watch?v=IkZrZs9i3C0&ab_channel=CBCTVAzerbaijan|url-status=live|access-date=}}</ref><ref>{{Cite web|title=Игра мускулами: зачем Азербайджан проводит учения с Турцией|url=https://www.gazeta.ru/politics/2020/07/28_a_13168861.shtml|access-date=27 September 2020|website=Газета.Ru|language=ru}}</ref> en verdere militêre oefeninge vroeg in September met die betrokkenheid van [[Turkye]].<ref>{{cite web | url =https://www.dailysabah.com/politics/diplomacy/turkey-azerbaijan-military-drills-intimidate-armenia-president-aliyev-says |title=Turkey-Azerbaijan military drills intimidate Armenia, President Aliyev says |work=Daily Sabah| date=20 September 2020| accessdate =27 September 2020}}</ref> Aan die einde van September het Armenië deelgeneem aan gesamentlike militêre oefeninge aan die suidelike grens van die Russiese Federasie, in Armenië sowel as in [[Abchasië]] en [[Suid-Ossetië]], albei selfverklaarde onafhanklike state van [[Georgië]] wat nie deur die internasionale gemeenskap erken word nie.<ref>{{Cite news |url=https://armenpress.am/eng/news/1027268.html?__cf_chl_jschl_tk__=924dd755b978e09cfec74649f70d036bb4c8e3e6-1601297188-0-ATaHuBrBb8fCbTK53HzhJ7gX29h5O1mCDyhDtJbxnoOaEj5kIYkBpnCpl7rZIX-VQmvgsaHvKXjBubdcQ0YR_HqEjfegdDoNdi_APgg9ofPW4vbmcDCGQvlI5FqE6aOoKU-6is1bRbaqRi309dPsHgaiYRTjqriTEBq8wqPUxjjWcync5j42_Uwh1eE6IN3EdOdCNzD7xcAZTtxLtiryiqHmzZEug3SH8_U-SwS-xGIEAoGjI-sWPWB93TXrLKuF9x9AhurTOP6kr15j1CziMfNMIvp7QPsOBlzsikIyXxJp |title=Armenia joins Russia, China and others for Caucasus 2020 major international military drills |date=10 September 2020 |access-date=28 September 2020 |website=armenpress.am |publisher=Armenpress |language=en }}</ref><ref>{{Cite news |url=https://civil.ge/archives/369450 |title=Russian-led Kavkaz-2020 Drills Start in Abkhazia, Tskhinvali |date=21 September 2020 |access-date=27 September 2020 |website=civil.ge |language=en }}</ref>Tydens die 75ste sitting van die Verenigde Nasies se Algemene Vergadering het die Turkse president, [[Recep Tayyip Erdoğan]], 'n verklaring uitgereik wat die territoriale integriteit van Azerbeidjan en Georgië ondersteun.<ref>{{Cite web|first=|date=|title=Эрдоган на Генассамблее ООН поддержал территориальную целостность Грузии|url=https://rossaprimavera.ru/news/68048549|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=27 September 2020|website=rossaprimavera.ru}}</ref><ref>{{Cite web|title=Turkey – President Addresses General Debate, 75th Session|url=http://webtv.un.org/search/turkey-president-addresses-general-debate-75th-session/6193455804001/?term=Recep&lan=English&cat=75th%20Session&sort=date|access-date=27 September 2020|website=United Nations Web TV|language=en|archive-date= 2 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201002080111/http://webtv.un.org/search/turkey-president-addresses-general-debate-75th-session/6193455804001/?term=Recep&lan=English&cat=75th%20Session&sort=date%2F|url-status=dead}}</ref> Voordat die vyandelikhede hervat is, het bewerings na vore gekom dat honderde lede van die Siriese nasionale weermag van die Hamza-afdeling na Azerbeidjan oorgeplaas is,<ref>{{cite web | url =https://greekcitytimes.com/2020/09/25/reports-turkey-is-transferring-syrian-militants-to-azerbaijan-as-hostilities-against-armenia-increases/ |title=Reports Turkey is transferring Syrian militants to Azerbaijan as hostilities against Armenia increases|publisher=Greek City Times| language=English|date=25 September 2020| accessdate =27 September 2020}}</ref> terwyl volgens die Turkse media na aan president Erdogan baie YPG- en PKK-lede uit [[Irak]] en [[Sirië]] na Nagorno-Karabach oorgeplaas is om Armeense milisies teen Azerbeidjan op te lei.<ref name="dailysabahPKK">{{Cite news |url=https://www.dailysabah.com/politics/war-on-terror/armenia-transfers-ypgpkk-terrorists-to-occupied-area-to-train-militias-against-azerbaijan |title=Armenia transfers YPG/PKK terrorists to occupied area to train militias against Azerbaijan |website=Daily Sabah |access-date=27 September 2020 |date=25 September 2020 |language=en }}</ref> Armenië se president, Armen Sarkissian, het die bewerings van die Turkse media van Koerdiese militante in Nagorno-Karabach ontken en dit 'absolute onsin' genoem.<ref>{{Cite news |url=https://english.alarabiya.net/en/features/2020/09/30/Turkish-claims-of-PKK-fighters-in-Armenia-absolute-nonsense-Armen-Sarkissian |title=Turkish claims of PKK fighters in Armenia absolute nonsense: Armen Sarkissian |website=Al Arabia |access-date=30 September 2020 |date=29 September 2020 |language=en }}</ref> == Verloop == Op 27 September 2020 het dodelike gevegte in Nagorno-Karabach tussen Armeense en Azerbeidjanse-magte uitgebreek. [[Stepanakert]], hoofstad van Nagorno-Karabach , word deur die Azeris gebombardeer.<ref name="FIAFP2700920">[https://www.francetvinfo.fr/monde/armenie/ce-que-l-on-sait-des-combats-meurtriers-entre-l-azerbaidjan-et-les-separatistes-armeniens_4120235.html Haut-Karabakh : ce que l'on sait des combats meurtriers entre l'Azerbaïdjan et les séparatistes arméniens], ''Franceinfo avec AFP'', 27 September 2020.</ref> Ten minste drie 9K35 Strela-10 en ses [[9K33 Osa]] Armeense lugafweereenhede word vernietig in Azerbeidjanse [[onbemande vliegtuig]]-aanvalle. Azerbeidjan maak gebruik van Turkse vervaardigde [[Bayraktar TB2]]’s. Azerbeidjan beweer die inname van berg Murovdags en ses dorpe, waaronder vyf in die Fizouli-distrik en een in die Jebrail -distrik. Armenië ontken dit, maar die owerhede in Nagorno-Karabach erken die verlies van sommige posisies.<ref name="FIAFP2700920"/>. Die Armeense premier Nikol Pasjinjan het aangekondig dat Azerbeidjan teen Armenië “oorlog” verklaar het en "algemene mobilisering" en die instelling van "krygswet" aangekondig het. Die Azerbeidjanse Ministerie van Verdediging kondig op sy beurt die aanvang van 'n "teenoffensief aan die hele frontlinie" van Karabach aan om 'n einde te maak aan die militêre aktiwiteite van die weermag van Armenië". Die president van Azerbeidjan, [[Ilham Aliyev]], besluit ook krygswet en verklaar: “Die Azerbeidjanse leër veg vandag op sy grondgebied, verdedig sy territoriale integriteit, lewer verwoestende houe aan die vyand. Ons saak is regverdig en ons sal wen.” Die gevegte het op 28 September voortgeduur. Die owerhede van Nagorno-Karabach beweer dat hulle die vorige dag 'n paar posisies herwin het, maar die Azeri-magte beweer inteendeel dat hulle nuwe territoriale winste behaal het naby die dorpie Talych. Op 29 September beweer die Armenië dat een van sy vliegtuie, ‘n [[Su-25]] deur 'n F-16 van die Turkse lugmag neergeskiet het.<ref name="PointAFP280920">[https://www.lepoint.fr/monde/karabakh-bakou-et-erevan-affirment-s-infliger-de-lourdes-pertes-29-09-2020-2394178_24.php Karabakh: l'Arménie accuse la Turquie d'avoir abattu un de ses avions militaires], ''Le Point avec AFP'', 29 September 2020.</ref>. Turkye ontken dat hul lugmag betrokke is by die konflik. Op 1 Oktober het Armenië aangekondig dat 4 Azerbeidjanse verkenningshommeltuie naby [[Jerevan]], die hoofstad, afgeskiet is.<ref>{{Lien web |langue=en-CA |titre=Armenia says four drones shot down near Yerevan capital |url=https://nationalpost.com/pmn/news-pmn/armenia-says-four-drones-shot-down-near-yerevan-capital |site=National Post |Besoek op =2020-10-01}}</ref>Op 3 Oktober het president Aliyev aangekondig dat die dorpies Madagiz, Talish, Mehdili, Chaxirli, Ashagi Maralyan, Sheybey, Guyjag en Ashagi Abdurrahmanli deur Azeri-magte beset is. <ref>{{Lien web |langue=en |auteur=Aida Sultanova |titre=Azerbaijan claims village seizure in fighting with Armenia |url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/azerbaijan-president-criticizes-mediators-fighting-rages-on/2020/10/03/7a8d8992-0571-11eb-b92e-029676f9ebec_story.html |site=washingtonpost.com |date=3 Oktober 2020 |consulté le=3 Oktober 2020 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>{{,}}<ref>{{Lien web |langue=en |auteur=Burak Bir |titre=Azerbaijan liberates 7 more villages amid clashes |url=https://www.aa.com.tr/en/azerbaijan-front-line/azerbaijan-liberates-7-more-villages-amid-clashes/1994695 |site=aa.com.tr |date=3 Oktober 2020 |consulté le=3 Oktober 2020}}</ref> Op dieselfde dag is die stad Stepanakert vir die eerste keer met swaar [[artillerie]] gebombardeer. <ref name="MondeAFP031020">[https://www.lemonde.fr/international/article/2020/10/03/haut-karabakh-les-combats-s-intensifient-entre-armeniens-et-azerbaidjanais-le-bilan-officiel-depasse-les-240-morts_6054670_3210.html Haut-Karabakh : les combats s’intensifient entre Arméniens et Azerbaïdjanais, le bilan officiel dépasse 240 morts], ''Le Monde avec AFP'', 2 Oktober 2020.</ref>.Op 4 Oktober kondig Azerbaijan aan dat die Jabrayil-distrik oorgeneem is en beskuldig Armenië, wat ontken, dat die stad Gandja, die tweede stad van Azerbeidjan, waar daar een dood en vier gewondes onder burgerlikes was, gebombardeer is. <ref>{{Lien web |langue=en |auteur= |titre=Azerbaijan liberates key Jabrayil province from Armenian occupation |url=https://www.dailysabah.com/politics/azerbaijan-liberates-key-jabrayil-province-from-armenian-occupation/news |site=dailysabah.com |date=4 Oktober 2020 |consulté le=4 Oktober 2020}}</ref>{{,}}<ref>{{Lien web |langue=en |auteur= |titre=Nagorno-Karabakh: Azerbaijan says civilian killed in Ganja |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/10/4/nagorno-karabakh-sides-exchange-fire-on-multiple-fronts |site=aljazeera.com |date=4 Oktober 2020 |consulté le=4 Oktober 2020}}</ref>.In reaksie het Azerbeidjan Stepanakert weer gebombardeer. Die president van Azerbeidjan Ilham Aliev stel dat die onttrekking van Armeense magte die enigste voorwaarde vir 'n skietstilstand sal wees.<ref>''Haut-Karabakh : Stepanakert cible de nouvelles frappes, Gandja'' "sous le feu" ,france24.com ,2020-10-04, https://www.france24.com/fr/20201004-haut-karabakh-la-capitale-stepanakert-visée-par-de-nouvelles-frappes-gandja-sous-le-feu , Besoek op 2020-10-05}}.</ref> [[Lêer:Defense Army of the Republic of Artsakh attacks Azerbaijan.png|links|duimnael|Die Artsach Verdedigingsleër loods 'n teenaanval op die Azeri-posisies gedurende Oktober 2020.]] Na tien dae se gevegte het ongeveer 50% van die bevolking Nagorno-Karabakh verlaat, die meerderheid vir Jerevan.<ref>{{Lien web |langue=fr |titre=Karabakh: quand la tornade "Smertch" s'abat |url=https://www.courrierinternational.com/depeche/karabakh-quand-la-tornade-smertch-sabat.afp.com.20201007.doc.8rl4fb.xml |site=Courrier international |date=2020-10-07 |consulté le=2020-10-07}}</ref>. Op 8 Oktober 2020 het Azeri-lugaanvalle op die stad Sjoesji verskeie mense beseer en die katedraal beskadig .<ref>''Une cathédrale arménienne bombardée, première réunion de médiation'', lapresse.ca ,2020-10-08, https://www.lapresse.ca/international/2020-10-08/conflit-azerbaidjan-armenie-au-karabakh/une-cathedrale-armenienne-bombardee-premiere-reunion-de-mediation.php , Besoek op 2020-10-08.</ref> Op 10 Oktober om twaalfuur is 'n [[wapenstilstand]] aangekondig sonder om die duur daarvan te bepaal. Die partye het dit onderhandel na 'n besoek aan [[Moskou]] waar die Armeense, Azerbeidjanse en Russiese ministers van Buitelandse Sake tien uur lank beraadslaag het. Die wapenstilstand sal dit moontlik maak om krygsgevangenes en die lyke van die gesneuweldes uit te ruil. Die partye het ook onderneem om weer te begin onderhandel om hul territoriale geskil op te los.<ref>{{Lien web |langue=fr |auteur= |titre=Nagorny Karabakh : l'Azerbaïdjan et l'Arménie s'accordent sur un cessez-le-feu |url=https://www.lefigaro.fr/international/nagorny-karabakh-l-azerbaidjan-et-l-armenie-s-accordent-sur-un-cessez-le-feu-20201010 |site=lefigaro.fr |date=10 Oktober 2020 |Besoek op 10 Oktober 2020}}</ref> In die nag van 10 op 11 Oktober het Armeense bombardeering van die Azerbeidjanse stad Gandja die dood van 7 burgers en 33 gewondes veroorsaak, volgens die Azerbeidjanse minister van buitelandse sake wat Armenië daarvan beskuldig dat hy die skietstilstand verbreek het.<ref>{{Lien web |langue=fr |auteur= |titre=Nagorny Karabakh : des bombardements arméniens nocturnes font 7 morts en Azerbaïdjan |url=https://www.leprogres.fr/defense-guerre-conflit/2020/10/11/nagorny-karabakh-des-bombardements-armeniens-nocturnes-font-7-morts-en-azerbaidjan |site=leprogres.fr |date=11 octobre 2020 |consulté le=11 octobre 2020}}</ref>. Armenië beskuldig ook Azerbeidjan van die skending van die skietstilstand met artillerie-aanvalle op Stepanakert.<ref>{{Lien web |langue=fr |auteur= |titre=Haut-Karabagh : malgré le cessez-le-feu, les bombardements ont repris |url=https://www.leprogres.fr/defense-guerre-conflit/2020/10/10/karabakh-azerbaidjan-et-armenie-s-accordent-sur-un-cessez-le-feu |site=leprogres.fr |date=10 octobre 2020 |consulté le=11 octobre 2020}}</ref><ref>{{Lien web |langue=fr |titre=Au Karabakh, l’arrêt des combats n’est pas clairement visible |url=https://www.humanite.fr/au-karabakh-larret-des-combats-nest-pas-clairement-visible-694697 |site=L'Humanité |date=2020-10-12 |consulté le=2020-10-12}}</ref> [[Lêer:Azerbaijani people celebrating victory in Karabakh. Sheikh Shamil street2.jpg|duimnael|Vieringe in [[Bakoe]], Azerbeidjan na die vredesooreenkoms.]] Op 13 Oktober, nadat verdere bombardemente aan beide kante plaasgevind het, word die skietstilstand as onsuksesvol beskou.<ref>{{Lien web |langue=fr |titre=Guerre Arménie-Azerbaïdjan - La trêve ne tient pas au Haut-Karabakh |url=https://www.lindependant.fr/2020/10/13/guerre-armenie-azerbaidjan-la-treve-ne-tient-pas-au-haut-karabakh-9136484.php |site=lindependant.fr |date=2020-10-13 |consulté le=2020-10-13}}</ref> Op 14 Oktober het Azerbeidjan verklaar dat vuurpyllanseringsgebiede op die grondgebied van Armenië aangeval is, wat die vrees laat ontstaan het vir die eskalasie van die konflik, aangesien Armeense grondgebied nog nie tydens die begin van die konflik getref is nie.<ref>{{Lien web |titre=L'Azerbaïdjan frappe en Arménie, le conflit s'intensifie |url=https://www.lepoint.fr/monde/l-azerbaidjan-frappe-en-armenie-le-conflit-s-intensifie-14-10-2020-2396420_24.php |site=lepoint.fr |date=14 Oktober 2020 |consulté le=15 Oktober 2020}}.</ref> Gedurende die nag van 17 Oktober was die stad Gandja weer die teiken van Scud-missiele wat die dood van dertien burgerlikes sou veroorsaak het,<ref>{{Lien web |titre=Nagorny Karabakh : nouvelle escalade, douze civils tués dans une frappe en Azerbaïdjan |url=https://www.europe1.fr/international/nagorny-karabakh-nouvelle-escalade-douze-civils-tues-dans-une-frappe-en-azerbaidjan-3999227 |site=Europe 1 |consulté le=2020-10-17}}</ref><ref>{{Lien web |langue=en |auteur=Linah Alsaafin |titre=Azerbaijan says civilians killed by Armenia in Ganja: Live |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/10/17/casualties-after-armenian-attack-targets-ganja-live-updates |site=www.aljazeera.com |consulté le=2020-10-17}}.</ref> volgens die Azeri-president. Hy het ook die vernietiging van 'n Armeense SU-25-vliegtuig in die Jabrayil-gebied aangekondig, wat deur Armenië ontken is.<ref>{{Lien web |titre=Nagorny Karabakh : nouvelle escalade, douze civils tués dans une frappe en Azerbaïdjan |url=https://www.europe1.fr/international/nagorny-karabakh-nouvelle-escalade-douze-civils-tues-dans-une-frappe-en-azerbaidjan-3999227 |site=Europe 1 |consulté le=2020-10-17}}.</ref><ref>{{Lien web |langue=en |auteur=Linah Alsaafin |titre=Azerbaijan says civilians killed by Armenia in Ganja: Live |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/10/17/casualties-after-armenian-attack-targets-ganja-live-updates |site=www.aljazeera.com |consulté le=2020-10-17}}.</ref> 'n [[Hidroëlektrisiteit|Hidroëlektriese kragstasie]] is ook in die stad Mingçevir beskadig.<ref>{{Lien web |langue=en |auteur=Ruslan Rehimov |titre=Armenian attack kills 12 civilians in Ganja, Azerbaijan |url=https://www.aa.com.tr/en/azerbaijan-front-line/armenian-attack-kills-12-civilians-in-ganja-azerbaijan/2009288 |site=aa.com.tr |date=17 octobre 2020 |consulté le=17 octobre 2020}}.</ref> Aliyev kondig die inname van die stad Fizuli en verskeie dorpe aan.<ref>{{Lien web |langue=en |titre=Azerbaijan liberates city of Fuzuli, 7 villages in Nagorno-Karabakh |url=https://www.dailysabah.com/politics/azerbaijan-liberates-city-of-fuzuli-7-villages-in-nagorno-karabakh/news |site=dailysabah.com |date=17 octobre 2020 |consulté le=17 octobre 2020}}.</ref>. Danksy bemiddeling deur die medevoorsitters van die Minsk-groep is 'n humanitêre wapenstilstand vanaf 18 Oktober deur die twee partye onderhandel.<ref>{{Lien web |titre=L'Arménie et l'Azerbaïdjan se mettent d'accord sur un cessez-le-feu au Haut-Karabakh |url=https://www.lindependant.fr/2020/10/17/larmenie-et-lazerbaidjan-se-mettent-daccord-sur-un-cessez-le-feu-au-haut-karabakh-9146638.php |site=lindependant.fr |date=17 octobre 2020 |consulté le=18 octobre 2020}}.</ref> Maar hierdie tweede wapenstilstand het net soos die eerste slegs vir 'n paar uur geduur.<ref>{{Lien web |langue=en |auteur= |titre=Armenia, Azerbaijan Accuse Each Other Of Violating Fresh Cease-Fire |url=https://www.rferl.org/a/armenia-accuses-azerbaijan-of-violating-fresh-cease-fire/30899062.html |site=rferl.org |date=18 octobre 2020 |consulté le=18 octobre 2020}}</ref> Op 10 November 2020, is 'n gesamentlike verklaring van die president van die Republiek Azerbeidjan, die eerste minister van die Republiek van Armenië en die president van die Russiese Federasie uitgereik oor 'n omvattende skietstilstand en dat alle vyandelikhede in die gebied van Nagorno-Karabakh op 10 November 2020 om middernag in Moskou, sou ophou.<ref>Déclaration du Président de la République d'Azerbaïdjan,du Premier ministre de la République d'Arménie et du Président de la Fédération de Russie, https://fr.azvision.az/news/100149/d%C3%A9claration-du-pr%C3%A9sident-de-la-r%C3%A9publique-dazerba%C3%AFdjan,du-premier-ministre-de-la-r%C3%A9publique-darm%C3%A9nie-et-du-pr%C3%A9sident-de-la-f%C3%A9d%C3%A9ration-de-russie.html.</ref> Onluste het in Jerevan uitgebreek in reaksie op hierdie nuus <ref>Haut-Karabakh : un cessez-le-feu vécu comme une capitulation en Arménie. https://www.lexpress.fr/actualite/monde/haut-karabakh-un-cessez-le-feu-vecu-comme-une-trahison-par-les-armeniens_2138313.html ,LExpress.fr ,2020-11-10 . Besoek op 2020-11-10.</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en |2020 Nagorno-Karabakh conflict}} {{Normdata}} [[Kategorie:Oorloë]] [[Kategorie:Azerbeidjanse militêre geskiedenis]] [[Kategorie:Armenië]] povz59oixk4430j2hv1coz87v9r9rzg 0 365182 2891743 2645809 2026-04-09T06:16:38Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891743 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Portada El spanish 01-04-06.png|duimnael|Enciclopedia Libre]] Die '''Enciclopedia Libre Universal en Español''' is gestig deur bydraers tot die [[Spaanse Wikipedia]] wat besluit het om 'n onafhanklike projek te begin. Die groep het die Spaanse Wikipedia op 26 Februarie 2002 verlaat en die nuwe projek is deur Edgar Enyedy gelei. 'n Nuwe webblad wat deur die Universiteit van Seville ondersteun is, is begin. Vroeë artikels uit die Spaanse Wikipedia is van gebruik gemaak om die nuwe projek te begin. Die redes vir die wegbreking word in Enciclopedia Libre verduidelik. Van die probleme was 'n besorgdheid oor sensuur en die moontlikheid dat [[Bemarking|advertensies]] op Wikipedia sou begin. Edgar Enyedy verduidelik die hoofredes vir die afsplitsing op die webtuiste.<ref name="wired">{{cite news|last=Tkacz|first=Nathaniel|author-link=Nathaniel Tkacz|title=The Spanish Fork: Wikipedia's ad-fuelled mutiny|url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-01/20/wikipedia-spanish-fork|newspaper=Wired UK|date=20 January 2011}}</ref><ref>[[elibre:Enciclopedia:Por_qué_estamos_aquí_y_no_en_es.wikipedia.org|Enciclopedia: Por qué estamos aquí y no en es.wikipedia.org]] {{in lang|es}}</ref><ref name="thewikipediarevolution9">{{cite book|last1=Lih|first1=Andrew|author-link=Andrew Lih|title=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia|date=2009|publisher=Aurum|location=London|isbn=9781845134730|oclc=280430641|page=9}}</ref> == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Spaans]] [[Kategorie:Ensiklopedieë]] 20lhhyb0dc353wdlakxboy2q1hzcvxe 0 367040 2891661 2861503 2026-04-08T14:58:55Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2891661 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks | beeld = | klubnaam = SD Compostela| vollenaam = Sociedad Deportiva Compostela| stigtingsdatum = 1928| bynaam = ''Esedé'' | stadion = San Lázaro, [[Santiago de Compostela]] | kapasiteit = 16.666 | afrigter = José Manuel Martínez Paz| liga = Tercera Federación – Groep 1 | | patroon_la1 = _eupen2526h | patroon_b1 = _compostela2526h | patroon_ra1 = _eupen2526h | patroon_sh1 = _adidastiro24wb | patroon_so1 = _soks | linkerarm1 = ffffff | liggaam1 = 87CEEB | regterarm1 = ffffff | broek1 = ffffff | kouse1 = 87CEEB | patroon_la2 = _compostela2526a | patroon_b2 = _compostela2526a | patroon_ra2 = _compostela2526a | patroon_sh2 = _compostela2526a | patroon_so2 = | linkerarm2 = 000000 | liggaam2 = 000000 | regterarm2 = 000000 | broek2 = 000000 | kouse2 = 000000 ||eienaar=Antonio Quinteiro|president=Antonio Quinteiro|stigting={{Start date and age|1962|06|26}}, as ''Sociedad Recreativa Compostela''<br/> {{Start date and age|2004|06|01}}, as ''Sociedad Deportiva Campus Stellae''}} '''SD Compostela''' (volle naam: '''Sociedad Deportiva Compostela''') is 'n [[Spanje|Spaanse]] [[Sokker]]klub in die stad [[Santiago de Compostela]]. == Stadion == Compostela speel in die Estadio Multiusos de San Lázaro, wat 'n kapasiteit van 16.666 het. Die afmetings van die staanplek is 105 x 68 meter. Compostela het hul eerste seisoen in Estadio da Residencia da Universidade de Santiago de Compostela gespeel, terwyl die werk op hul eerste permanente terrein, Estadio Municipal de Santa Isabel, voltooi is; Op 22 September 1963 speel dit die eerste wedstryd in die nuwe stadion. Dit was 'n basiese omhulsel en het 'n onderdak gehad tot 1969, toe 'n tribune opgerig en spreiligte teen 1 miljoen pesetas geïnstalleer is. Compostela het tot aan die einde van die 1993-seisoen steeds die grond vir eerste wedstryde gebruik. Die reserwespan, Compostela B, het op Santa Isabel gespeel tot vroeg in 2003, toe die grond uiteindelik gesloop is en vervang is met 'n munisipale sportsentrum wat dieselfde naam dra. Die werk is aan die Multiusos de San Lázaro begin in 1991. Dit is in die oostelike voorstad San Lázaro geleë en was 'n veeldoelige arena wat hoofsaaklik gebruik word vir die sokkerwedstryde van sy twee inwonersklubs, Compostela en SD Ciudad de Santiago. Ovaal van vorm en met 'n terrakottakleurige dak aan die westekant om die regisseursitplekke en persfasiliteite op 'n tweede vlak op te neem, is die veld omring deur 'n atletiekbaan van 400 meter, relatief ongewoon in Spaanse stadions. Die aanvangswedstryd het op 24 Junie 1993 plaasgevind, toe 'n vierrigtoernooi aangebied is, met Deportivo de La Coruña, CD Tenerife, Club Atlético River Plate en São Paulo FC. Deportivo en River het in die eerste wedstryd gespeel, en Bebeto het die eer gehad om die eerste doel aan te teken. {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Compostela}} [[Kategorie:Spaanse sokkerklubs]] 3sro52svohl8j0y4o5ywhnnucqtvwq1 2891662 2891661 2026-04-08T15:04:22Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2891662 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks | beeld = | klubnaam = SD Compostela| vollenaam = Sociedad Deportiva Compostela| stigtingsdatum = 1928| bynaam = ''Esedé'' | stadion = San Lázaro, [[Santiago de Compostela]] | kapasiteit = 16.666 | afrigter = José Manuel Martínez Paz| liga = Tercera Federación – Groep 1 | | patroon_la1 = _eupen2526h | patroon_b1 = _compostela2526h | patroon_ra1 = _eupen2526h | patroon_sh1 = _adidastiro24wb | patroon_so1 = _soks | linkerarm1 = ffffff | liggaam1 = 87CEEB | regterarm1 = ffffff | broek1 = ffffff | kouse1 = 87CEEB | patroon_la2 = _compostela2526a | patroon_b2 = _compostela2526a | patroon_ra2 = _compostela2526a | patroon_sh2 = _compostela2526a | patroon_so2 = | linkerarm2 = 000000 | liggaam2 = 000000 | regterarm2 = 000000 | broek2 = 000000 | kouse2 = 000000 ||eienaar=Antonio Quinteiro|president=Antonio Quinteiro|stigting={{Start date and age|1962|06|26}}, as ''Sociedad Recreativa Compostela''<br/> {{Start date and age|2004|06|01}}, as ''Sociedad Deportiva Campus Stellae''}} '''SD Compostela''' (volle naam: '''Sociedad Deportiva Compostela''') is 'n [[Spanje|Spaanse]] [[Sokker]]klub in die stad [[Santiago de Compostela]].<ref>{{Cite web|url=https://www.sdcompostela.com/club/historia-y-evolucion/|title=HISTORIA|website=SD Compostela|language=es-ES|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729114242/https://www.sdcompostela.com/club/historia-y-evolucion/|archive-date=2020-07-29|access-date=2019-11-14|url-status=dead}}</ref> == Stadion == Compostela speel in die Estadio Multiusos de San Lázaro, wat 'n kapasiteit van 16 666 het. Die afmetings van die staanplek is 105 x 68 meter. Compostela het hul eerste seisoen in Estadio da Residencia da Universidade de Santiago de Compostela gespeel, terwyl die werk op hul eerste permanente terrein, Estadio Municipal de Santa Isabel, voltooi is; Op 22 September 1963 speel dit die eerste wedstryd in die nuwe stadion. Dit was 'n basiese omhulsel en het 'n onderdak gehad tot 1969, toe 'n tribune opgerig en spreiligte teen 1 miljoen pesetas geïnstalleer is. Compostela het tot aan die einde van die 1993-seisoen steeds die grond vir eerste wedstryde gebruik. Die reserwespan, Compostela B, het op Santa Isabel gespeel tot vroeg in 2003, toe die grond uiteindelik gesloop is en vervang is met 'n munisipale sportsentrum wat dieselfde naam dra. Die werk is aan die Multiusos de San Lázaro begin in 1991. Dit is in die oostelike voorstad San Lázaro geleë en was 'n veeldoelige arena wat hoofsaaklik gebruik word vir die sokkerwedstryde van sy twee inwonersklubs, Compostela en SD Ciudad de Santiago. Ovaal van vorm en met 'n terrakottakleurige dak aan die westekant om die regisseursitplekke en persfasiliteite op 'n tweede vlak op te neem, is die veld omring deur 'n atletiekbaan van 400 meter, relatief ongewoon in Spaanse stadions. Die aanvangswedstryd het op 24 Junie 1993 plaasgevind, toe 'n vierrigtoernooi aangebied is, met Deportivo de La Coruña, CD Tenerife, [[River Plate|Club Atlético River Plate]] en [[São Paulo-sokkerklub|São Paulo FC]]. Deportivo en River het in die eerste wedstryd gespeel, en Bebeto het die eer gehad om die eerste doel aan te teken. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://sdcompostela.com/ Amptelike webwerf] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Compostela}} [[Kategorie:Spaanse sokkerklubs]] be1twzjzsr2xr7xj1ks6jx19ltdghmj 2891663 2891662 2026-04-08T15:04:47Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2891663 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks | beeld = | klubnaam = SD Compostela| vollenaam = Sociedad Deportiva Compostela| stigtingsdatum = 1928| bynaam = ''Esedé'' | stadion = San Lázaro, [[Santiago de Compostela]] | kapasiteit = 16 666 | afrigter = José Manuel Martínez Paz| liga = Tercera Federación – Groep 1 | | patroon_la1 = _eupen2526h | patroon_b1 = _compostela2526h | patroon_ra1 = _eupen2526h | patroon_sh1 = _adidastiro24wb | patroon_so1 = _soks | linkerarm1 = ffffff | liggaam1 = 87CEEB | regterarm1 = ffffff | broek1 = ffffff | kouse1 = 87CEEB | patroon_la2 = _compostela2526a | patroon_b2 = _compostela2526a | patroon_ra2 = _compostela2526a | patroon_sh2 = _compostela2526a | patroon_so2 = | linkerarm2 = 000000 | liggaam2 = 000000 | regterarm2 = 000000 | broek2 = 000000 | kouse2 = 000000 ||eienaar=Antonio Quinteiro|president=Antonio Quinteiro|stigting={{Start date and age|1962|06|26}}, as ''Sociedad Recreativa Compostela''<br/> {{Start date and age|2004|06|01}}, as ''Sociedad Deportiva Campus Stellae''}} '''SD Compostela''' (volle naam: '''Sociedad Deportiva Compostela''') is 'n [[Spanje|Spaanse]] [[Sokker]]klub in die stad [[Santiago de Compostela]].<ref>{{Cite web|url=https://www.sdcompostela.com/club/historia-y-evolucion/|title=HISTORIA|website=SD Compostela|language=es-ES|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729114242/https://www.sdcompostela.com/club/historia-y-evolucion/|archive-date=2020-07-29|access-date=2019-11-14|url-status=dead}}</ref> == Stadion == Compostela speel in die Estadio Multiusos de San Lázaro, wat 'n kapasiteit van 16 666 het. Die afmetings van die staanplek is 105 x 68 meter. Compostela het hul eerste seisoen in Estadio da Residencia da Universidade de Santiago de Compostela gespeel, terwyl die werk op hul eerste permanente terrein, Estadio Municipal de Santa Isabel, voltooi is; Op 22 September 1963 speel dit die eerste wedstryd in die nuwe stadion. Dit was 'n basiese omhulsel en het 'n onderdak gehad tot 1969, toe 'n tribune opgerig en spreiligte teen 1 miljoen pesetas geïnstalleer is. Compostela het tot aan die einde van die 1993-seisoen steeds die grond vir eerste wedstryde gebruik. Die reserwespan, Compostela B, het op Santa Isabel gespeel tot vroeg in 2003, toe die grond uiteindelik gesloop is en vervang is met 'n munisipale sportsentrum wat dieselfde naam dra. Die werk is aan die Multiusos de San Lázaro begin in 1991. Dit is in die oostelike voorstad San Lázaro geleë en was 'n veeldoelige arena wat hoofsaaklik gebruik word vir die sokkerwedstryde van sy twee inwonersklubs, Compostela en SD Ciudad de Santiago. Ovaal van vorm en met 'n terrakottakleurige dak aan die westekant om die regisseursitplekke en persfasiliteite op 'n tweede vlak op te neem, is die veld omring deur 'n atletiekbaan van 400 meter, relatief ongewoon in Spaanse stadions. Die aanvangswedstryd het op 24 Junie 1993 plaasgevind, toe 'n vierrigtoernooi aangebied is, met Deportivo de La Coruña, CD Tenerife, [[River Plate|Club Atlético River Plate]] en [[São Paulo-sokkerklub|São Paulo FC]]. Deportivo en River het in die eerste wedstryd gespeel, en Bebeto het die eer gehad om die eerste doel aan te teken. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://sdcompostela.com/ Amptelike webwerf] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Compostela}} [[Kategorie:Spaanse sokkerklubs]] arna5v9j1lz8zfkwml7knj0ns7m667k 0 369698 2891809 2586290 2026-04-09T10:47:17Z Jcb 223 2891809 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Monarg |naam = Rimush<br>𒌷𒈬𒍑 |titel = Koning van Akkad, koning van Sumer, <br>koning van Kisj |beeld = [[Beeld:Head of a ruler ca 2300 2000 BC Iran or Mesopotamia Metropolitan Museum of Art (dark background).jpg|180px|Die kop van ’n heerser c. 2300-2000 v.C., Iran of Mesopotamië.<ref>{{cite web |title=Head of a ruler |url=https://www.metmuseum.org/toah/works-of-art/47.100.80/ |website=www.metmuseum.org}}</ref>]] |byskrif = Die kop van ’n heerser c. 2300-2000 v.C., Iran of Mesopotamië. |dinastie = [[Akkadiese Ryk|Huis van Sargon]] |bewind = c. 2279-2270 v.C. |geboortedatum = |geboorteplek = |doop = |sterftedatum = |sterfteplek = |voorganger = [[Sargon van Akkad|Sargon die Grote]] |opvolger = [[Manishtushu]] |vader = [[Sargon van Akkad|Sargon]] |kinders = }} '''Rimush''' (of '''Rimoesj'''; [[Akkadies]]: {{wigskrif|𒌷𒈬𒍑}}, ''Ri-mu-uš'') was die tweede koning van die [[Akkadiese Ryk]]. Hy was die seun van [[Sargon van Akkad|koning Sargon]]. Hy is deur sy broer, [[Manishtushu]], opgevolg<ref>{{Cite book |title=The Sumerians: Their History, Culture, and Character |author=Samuel Noah Kramer |url=https://books.google.com/books?id=iY9xp4pLp88C&q=the+sumerians+Samuel+Noah+Kramer |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-45238-8|date=2010-09-17 }}</ref><ref>{{ cite journal | title = Reviewed Work: Mesopotamien. Akkade-Zeit und Ur III-Zeit. Orbis Biblicus et Orientalis 160/3 by Walther Sallaberger, Aage Westenholz, P. Attinger, M. Wäfler | author = Mario Liverani | journal = Archiv für Orientforschung | volume = 48/49 | year = 2002 | jstor = 41668552 | pages = 180–181 }}</ref> en was die oom van [[Naram-Sin van Akkad|koning Naram-Sin]]. Volgens die ''Sumeriese Koningslys'' het hy nege jaar lank regeer (hoewel sommige afskrifte sewe of vyftien jaar aangee). Daar is een jaarnaam vir ’n onbekende jaar tydens sy bewind: "Jaar waarin Adab vernietig is". Volgens tradisie is hy in ’n sluipmoordaanval dood.<ref>{{ cite book | title = Babylonian Liver Omens: The Chapters Manzazu, Padanu, and Pan Takalti of the Babylonian Extispicy Series Mainly from Assurbanipal's Library | author = Ulla Koch-Westenholz | publisher = Museum Tusculanum | year = 2000 | page = 394 }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Rimush}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Rimush}} {{saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Akkadiese konings]] s2hxvxcxtqc5xbpobu0iupg87e9l526 0 373083 2891757 2862164 2026-04-09T08:22:31Z Jcb 223 2891757 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Greek hoplite with aspis.png|duimnael|'n Griekse hopliet met 'n [[Kopis (swaard)|kopis]]. Dit het egter slegs as sekondêre wapen gedien.]] 'n '''Hopliet''' (Oudgrieks: ὁπλίτης / hoplítês, "swaargewapende"<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text.jsp?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aalphabetic+letter%3D*o%3Aentry+group%3D54%3Aentry%3Do(pli_%2Fths sv. ὁπλίτης, in H.G. Liddell - R. Scott - hersiene uitgawe. H.S. Jones - R. McKenzie, ''A Greek-English Lexicon'', Oxford, 1940⁹.]</ref> < ὅπλον / hóplon, mv.: ὅπλα / hópla, "wapenrusting"; later ook: "hoplieteskild"<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text.jsp?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=o(/plon sv. ὅπλον, in H.G. Liddell - R. Scott - hersiene uitgawe H.S. Jones - R. McKenzie, ''A Greek-English Lexicon'', Oxford, 1940⁹.]</ref>) was 'n swaargewapende infanteris in die Oudgriekse leër, in teenstelling tot die liggewapende ''gymnes'' (γυμνής / gumnếs) en ''psilos'' (ψιλός / psilós). Die vernaamste wapen van 'n hopliet was sy [[Lans (wapen)|lans]], waarmee hy in 'n geslote slagorde genaamd die ''falanks'', aan die stryd deelgeneem het. ==Ontstaan== [[Lêer:Hoplites Chigi Vase.PNG|duimnael|Detail van die vaas van Chigi met die vroegs bekende voorstelling van hopliete (ca. 650/640 v.C.).]] Die ontstaan van die hopliete-leër hou verband met die opkoms van die "[[polis (stad)|polis]]" ("stadstaat") in die Griekse wêreld rondom die [[8ste eeu v.C.]] <ref>A.M. Snodgrass, The Hoplite Reform and History, in ''Journal of Hellenic Studies (JHS)'' 85 (1965), p. 110-122, J. Salmon, Political Hoplites?, in ''JHS'' 97 (1977), p. 84-101, P. Spahn, ''Mittelschicht und Polisbildung'', Frankfurt - e.a., 1977.</ref> So het argeoloë onder andere Korintiese helms en rug- en borsharnasse (kurasse) gevind wat uit hierdie tydperk dateer. Omdat 'n "polis" slegs met moeite 'n staande leër kon handhaaf, het die burgerlikes in oorlogstyd die wapen opgeneem. Hulle moes egter vir hul eie wapenrusting betaal, sodat slegs die mees welgestelde burgers die duur wapenrusting van 'n hopliet kon aankoop. Tog was dit goedkoper as vir 'n ruiter, en daarom word dit ook die "hopliete rewolusie" genoem, wat verwys na die uitbreiding van die elite van die ''polis''.<ref>Die stelling word egter wel deur sommige geleerdes op meer genuanseerde wyse beskryf: A.M. Snodgrass, The Hoplite Reform and History, in ''JHS'' 85 (1965), p. 110-122, R. Storch, The Archaic Greek Phalanx, 750-650 B.C., in ''AHB'' 12 (1998), p. 1-7. Sien ook: P. Krentz, Warfare and Hoplites, in H.A. Shapiro (red.), ''The Cambridge Companion to Archaic Greece'', Cambridge - New York, 2007, p. [http://books.google.com/books?id=6LUcuGdJF30C&pg=PA61&dq=Hoplite+Revolution&ei=vO8SScinKI6KswP3hcD_Cg&hl=nl#PPA61,M1 61][http://books.google.com/books?id=6LUcuGdJF30C&pg=PA61&dq=Hoplite+Revolution&ei=vO8SScinKI6KswP3hcD_Cg&hl=nl#PPA62,M1 -][http://books.google.com/books?id=6LUcuGdJF30C&pg=PA61&dq=Hoplite+Revolution&ei=vO8SScinKI6KswP3hcD_Cg&hl=nl#PPA63,M1 -][http://books.google.com/books?id=6LUcuGdJF30C&pg=PA61&dq=Hoplite+Revolution&ei=vO8SScinKI6KswP3hcD_Cg&hl=nl#PPA64,M1 -]--[http://books.google.com/books?id=6LUcuGdJF30C&pg=PA61&dq=Hoplite+Revolution&ei=vO8SScinKI6KswP3hcD_Cg&hl=nl#PPA67,M1 67] (nn. [http://books.google.com/books?id=6LUcuGdJF30C&printsec=backcover&dq=Hoplite+Revolution&hl=nl&source=gbs_summary_s&cad=0#PPA80,M1 1][http://books.google.com/books?id=6LUcuGdJF30C&printsec=backcover&dq=Hoplite+Revolution&hl=nl&source=gbs_summary_s&cad=0#PPA81,M1 -7]).</ref> Diegene wat die toerusting van 'n hopliet kon bekostig was inderdaad ook by die vergaderings betrokke om te besluit of hulle oorlog toe sou gaan. In sommige ''poleis'' is dit ook dusdanig georden dat diegene wat deel uitgemaak het van die klas waaruit die hopliete kom (meer) politieke en burgerregte gehad het.<ref>[[Aristoteles]], ''Politika'' II 1265b 26ff., IV 1291a 28ff., IV 1321a 12-13. Vgl. [[Thukydides]], ''Historiai'' VIII 97.1, Aristoteles, ''Athenaion Politeia'' 33.1.</ref> ==Uitrusting== Die uitrusting van 'n hopliet word ''panoplia'' (πανοπλία / panoplía) genoem, en bestaan uit 'n bronshelm (κράνος / krános), 'n brons [[kuras]] (θώραξ / thốrax), [[brons]] skeenplate (κνημῖδες / knêmĩdes), 'n ronde skild (ἀσπίς / ''aspis''), 'n spies (δόρυ / dóry) en 'n kort brons [[swaard]] (ξίφος / xiphos), sommige hopliete het ook 'n swaarder hakswaard ([[kopis (swaard)|kopis]]) gedra. Die ''aspis'' het oor 'n rewolusionêre ontwerp beskik, met 'n deursnee van 90 cm, 'n band in die middel om die linkerarm deur te steek (πόρπαξ / pórpax) en 'n handgreep onder die rand (ἀντιλαβή / antilabế).<ref name="Singor, p. 17">Henk Singor, ''Grieken in oorlog: veldtochten en veldslagen in het klassieke Griekenland'', Amsterdam, 2006, p. [http://books.google.com/books?id=ug_2IVgsmqgC&pg=PA17&dq=hopliet+intitle:oorlog&lr=&ei=QgATSdifM4WQtAPAx7ypDA&hl=nl 17].</ref> Vanaf die [[Klassieke Oudheid|klassieke tydperk]] ([[5de eeu v.C.]]) is die simbool van die ''polis'' dikwels aangebring op die skild (bv. die [[lambda|Λ]] vir [[Sparta]] en 'n [[alfa|Α]] vir [[Athene]]).<ref name="Singor, p. 17"/> [[Lêer:Coraza griega arcaica (M.A.N. Madrid) 01.jpg|duimnael|'n Argaïse Griekse brons ''thorax'' ([[kuras]]), ''Museo Arqueológico Nacional de Españ''a, Madrid, 620-580 v.C.).]] Ter beskerming van die boliggaam het die hopliete oorspronklik 'n brons (klokvormige) ''thorax'' (pantser) gedra.<ref name="Singor, p. 18">Henk Singor, ''Grieken in oorlog: veldtochten en veldslagen in het klassieke Griekenland'', Amsterdam, 2006, p. [http://books.google.com/books?id=ug_2IVgsmqgC&pg=PA17&dq=hopliet+intitle:oorlog&lr=&ei=QgATSdifM4WQtAPAx7ypDA&hl=nl#PPA18,M1 18].</ref> Hoewel dit goeie beskerming gebied het, het dit die bewegingsvryheid van die hopliete op die slagveld belemmer. Daarom is 'n ligte weergawe in die [[Klassieke Oudheid|klassieke tydperk]] verkies.<ref name="Singor, p. 18"/> So is daar aan die einde van die [[6de eeu v.C.]] dikwels 'n ''linothorax'' (linnepantser, dikwels versterk met metaalplaatjes) of 'n meer noupassende borsharnas gedra. Sommige hopliete het hulle selfs in 'n eenvoudige ''chiton'' na die slagveld begewe, met slegs hul ''aspis'' as beskerming vir hul bolyf.<ref name="Singor, p. 18"/> Hierby moet egter opgemerk word dat slegs die rykstes onder die hopliete 'n duur brons borsharnas kon bekostig.<ref name="Singor, p. 18"/> Ook die brons skeenplate sou in die klassieke tydperk van die toneel verdwyn omdat dit die hopliete in hul bewegings beperk het.<ref name="Singor, p. 18"/> Sommige mans het slegs aan die linkerbeen 'n skeenplaat gedra omdat dit dikwels uitgestaan het.<ref>H. Singor, ''Grieken in oorlog: veldtochten en veldslagen in het klassieke Griekenland'', Amsterdam, 2006, p. [http://books.google.com/books?id=ug_2IVgsmqgC&pg=PA17&dq=hopliet+intitle:oorlog&lr=&ei=QgATSdifM4WQtAPAx7ypDA&hl=nl#PPA18,M1 18]-[http://books.google.com/books?id=ug_2IVgsmqgC&pg=PA17&dq=hopliet+intitle:oorlog&lr=&ei=QgATSdifM4WQtAPAx7ypDA&hl=nl#PPA19,M1 19].</ref> Die pragtige bronshelms van die hopliete sou ook weldra van die slagveld verdwyn.<ref name="Singor, p. 18"/> Die hopliete het in die [[5de eeu v.C.|5de]] en [[4de eeu v.C.]] eerder 'n ''pilos'' (leer- of vilt kappe) op hul hoofde gedra as 'n bronshelm, wat uitermate swaar was en boonop hul gehoor belemmer het, sodat hierdie helms slegs tydens parades of deur offisiere gedra is.<ref name="Singor, p. 18"/> Die vroegste helms was die Korintiese tipe, maar dié tipe sou weldra vervang word deur die Thraciese, Chalcidisiese of Attiese tipes. Die [[Korintiese helm]] het naamlik as groot nadeel gehad dat dit die sig en gehoor van die draer belemmer het, wat by die andere tipes nie die geval was nie. Daar word van die veronderstelling uitgegaan dat die kenmerkende hoë kam wat van perdehaar gemaak is gebruik is om dit tydens 'n geveg makliker te maak om te sien in watter rigting die ander hopliete beweeg. == Verwysings == {{Verwysings}} ==Bronne== * P. Krentz, Warfare and Hoplites, in H.A. Shapiro (red.), ''The Cambridge Companion to Archaic Greece'', Cambridge - New York, 2007, p. [http://books.google.com/books?id=6LUcuGdJF30C&pg=PA61&dq=Hoplite+Revolution&ei=vO8SScinKI6KswP3hcD_Cg&hl=nl#PPA61,M1 61]-[http://books.google.com/books?id=6LUcuGdJF30C&printsec=backcover&dq=Hoplite+Revolution&hl=nl&source=gbs_summary_s&cad=0#PPA84,M1 84]. * H-J. Gehrke, art. Hoplitai, in ''Der Neue Pauly'' 5 (1998), coll. 714-715. * J. Salmon, Political Hoplites?, in ''JHS'' 97 (1977), p. 84–101. * H. Singor, ''Grieken in oorlog: veldtochten en veldslagen in het klassieke Griekenland'', Amsterdam, 2006. {{ISBN|9053568816}}. * A.M. Snodgrass, The Hoplite Reform and History, in ''JHS'' 85 (1965), p. 110–122. * P. Spahn, ''Mittelschicht und Polisbildung'', Frankfurt - e.a., 1977. {{ISBN|3261024127}}. [[Kategorie:Geskiedenis van Griekeland]] [[Kategorie:Militêre range]] pys520pprfc55klxyjjisydi804by4n 0 384359 2891746 2742018 2026-04-09T06:22:13Z ~2026-21944-39 205941 /* Reeks 12 (2024) */ 2891746 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Televisiereeks|reeksnaam=Huisgenoot: Ware Lewensdramas|netwerk=VIA|vervaardiger=Leonie Fourie|redigeerder=Mark Saunders|lokasie=|kinematografie=|kamera=|looptydperk=48 minute <small>(omtrent)</small>|maatskappy=Red Pepper Pictures|verspreider=|beeldformaat=HD|episodelys=|klankformaat=|eerste_lopie=|eerste_uitsending={{Begindatum|2017|7|27|df=y}}|laaste_uitsending=|status=|voorafgegaan_deur=|opgevolg_deur=|verwant=|webwerf=https://www.viatv.co.za/program.asp?id=102|uitvoerende_vervaardiger=Cecil Barry|aantal_episodes=117 <small>(24/07/2023)</small>|beeld=|aanbieder=|onderskrif=|reeksnaam_2=|genre=Realiteit|formaat=|skepper=VIA|ontwikkelaar=|skrywer=Anton Swanepoel|regisseur=|kreatiewe regisseur=|rolverdeling=|aantal_seisoene=8|beoordelaars=|stemme=|verteller=Ruda Landman|temamusiekkomponis=|openingstema=|afsluitingstema=|komponis=|oorsprongsland={{vlagland|Suid-Afrika}}|taal=[[Afrikaans]]|produksiewebwerf=}}'''''Huisgenoot: Ware Lewensdramas''''' is 'n werklikheidsreeks op VIA, [[DStv]] kanaal 147 sedert 27 Julie 2017. Die reeks is gebaseer op stories wat in die tydskrif [[Huisgenoot]] verskyn het. Dit fokus op die karakters, kenners en joernaliste agter die stories. Die reeks, tans in sy negende seisoen, word Maandagaande om 21h00 uitgesaai op die werlikheidskanaal, [[VIA]]. Die reeks het ook 'n '''''Beste van...''''' reeks en '''''Huisgenoot Ware Lewensdramas:Vlees en Bloed''''' Die reeks is ook beskikbaar op DStv Now en [[Showmax]] == Reekse == {{Reeksoorsig|skakel1=<includeonly>Lys van Huisgenoot: Ware Lewensdramas episodes</includeonly>#Reeks 1 (2017)|begin6={{Begindatum|2020|10|26|df=y}}|episodes7=13|episodes8=13|begin1={{Begindatum|2017|7|27|df=y}}|begin2={{Begindatum|2018|8|16|df=y}}|begin3={{Begindatum|2019|7|15|df=y}}|begin4={{Begindatum|2019|10|14|df=y}}|begin5={{Begindatum|2020|7|27|df=y}}|begin7={{Begindatum|2021|4|12|df=y}}|episodes5=13|begin8={{Begindatum|2021|8|9|df=y}}|einde1={{Einddatum|2017|10|19|df=y}}|einde2={{Einddatum|2018|11|8|df=y}}|einde3={{Einddatum|2019|10|7|df=y}}|einde4={{Einddatum|2020|1|20|df=y}}|einde5={{Einddatum|2020|10|19|df=y}}|einde6={{Einddatum|2021|1|18|df=y}}|episodes6=13|episodes4=13|skakel2=<includeonly>Lys van Huisgenoot: Ware Lewensdramas episodes</includeonly>#Reeks 2 (2018)|kleur2=#882D17|skakel3=<includeonly>Lys van Huisgenoot: Ware Lewensdramas episodes</includeonly>#Reeks 3 (2019)|skakel4=<includeonly>Lys van Huisgenoot: Ware Lewensdramas episodes</includeonly>#Reeks 4 (2019)|skakel5=<includeonly>Lys van Huisgenoot: Ware Lewensdramas episodes</includeonly>#Reeks 5 (2020)|skakel6=<includeonly>Lys van Huisgenoot: Ware Lewensdramas episodes</includeonly>#Reeks 6 (2020)|skakel7=<includeonly>Lys van Huisgenoot: Ware Lewensdramas episodes</includeonly>#Reeks 7 (2021)|skakel8=<includeonly>Lys van Huisgenoot: Ware Lewensdramas episodes</includeonly>#Reeks 8 (2021)|kleur1=#A81C07|kleur3=#722F37|episodes3=13|kleur4=#7B1113|kleur5=#000000|kleur6=#B31B1B|kleur7=#3C1414|kleur8=#801818|episodes1=13|episodes2=13|einde7={{Einddatum|2021|7|5|df=y}}|einde8={{Einddatum|2021|11|1|df=y}}|skakel9=<includeonly>Lys van Huisgenoot: Ware Lewensdramas episodes</includeonly>#Reeks 9 (2023)|kleur9=#9C2542|episodes9=13|begin9={{Begindatum|2023|5|1|df=y}}|einde9={{Einddatum|2023|7|24|df=y}}|skakel10=<includeonly>Lys van Huisgenoot: Ware Lewensdramas episodes</includeonly>#Reeks 10 (2023)|kleur10=#FF0000|episodes10=13|begin10={{Begindatum|2023|7|31|df=y}}|einde10={{Einddatum|2023|10|23|df=y}}|skakel11=<includeonly>Lys van Huisgenoot: Ware Lewensdramas episodes</includeonly>#Reeks 11 (2023)|kleur11=#841B2D|episodes11=13|begin11={{Begindatum|2023|10|30|df=y}}|einde11={{Einddatum|2024|2|12|df=y}}|skakel12=<includeonly>Lys van Huisgenoot: Ware Lewensdramas episodes</includeonly>#Reeks 12 (2024)|kleur12=#DCDCDC|episodes12=13|begin12={{Begindatum|2024|2|19|df=y}}|einde12={{Einddatum|2024|5|13|df=y}}|skakel13=<includeonly>Lys van Huisgenoot: Ware Lewensdramas episodes</includeonly>#Reeks 13 (2024)|kleur13=#660000|episodes13=13|begin13={{Begindatum|2024|5|20|df=y}}|einde13={{Einddatum|2024|8|12|df=y}}|skakel14=<includeonly>Lys van Huisgenoot: Ware Lewensdramas episodes</includeonly>#Reeks 14 (2024)|kleur14=#848482|episodes14=13|begin14={{Begindatum|2024|8|19|df=y}}|einde14={{Einddatum|2024|11|11|df=y}}|begin15={{Begindatum|2024|11|18|df=y}}|einde15={{Einddatum|2025|2|10|df=y}}|episodes15=13|kleur15=#F5BD1F|skakel15=<includeonly>Lys van Huisgenoot: Ware Lewensdramas episodes</includeonly>#Reeks 15 (2024)}} == Episodes == === Reeks 1 (2017) === {{Episodetabel|algeheel=6|reeks=6|titel=58|titelT=Episode|agtergrond=#A81C07|uitsaaidatum=30|episodes={{Episodelys | EpisodeNommer = 1 | EpisodeNommer2 = 1 | RTitel = Die Griekwastad-moorde | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2017|7|27|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 2 | EpisodeNommer2 = 2 | RTitel = Inge Lotz Moord | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2017|8|3|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 3 | EpisodeNommer2 = 3 | RTitel = Marthella Steenkamp | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2017|8|10|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 4 | EpisodeNommer2 = 4 | RTitel = Joost van der Westhuizen | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2017|8|17|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 5 | EpisodeNommer2 = 5 | RTitel = Hansie Cronje | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2017|8|24|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 6 | EpisodeNommer2 = 6 | RTitel = Vanessa Goosen | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2017|8|31|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 7 | EpisodeNommer2 = 7 | RTitel = Baba Jordan-moord | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2017|9|7|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 8 | EpisodeNommer2 = 8 | RTitel = Chris Barnard | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2017|9|14|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 9 | EpisodeNommer2 = 9 | RTitel = Adlington-moorde | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2017|9|21|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 10 | EpisodeNommer2 = 10 | RTitel = Taliep Petersen | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2017|9|28|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 11 | EpisodeNommer2 = 11 | RTitel = Gert van Rooyen & Joey Haarhoff | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2017|10|5|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 12 | EpisodeNommer2 = 12 | RTitel = Lotter-moorde | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2017|10|12|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 13 | EpisodeNommer2 = 13 | RTitel = Oscar Pistorius | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2017|10|19|df=y}} }}}} === Reeks 2 (2018) === {{Episodetabel|agtergrond=#882D17|algeheel=6|reeks=6|titel=58|titelT=Episode|uitsaaidatum=30|episodes={{Episodelys | EpisodeNommer = 14 | EpisodeNommer2 = 1 | RTitel = Pippie Kruger | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2018|8|16|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 15 | EpisodeNommer2 = 2 | RTitel = Andrea Venter | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2018|8|23|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 16 | EpisodeNommer2 = 3 | RTitel = Advokaat Barbie | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2018|8|30|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 17 | EpisodeNommer2 = 4 | RTitel = Chenelle Henning | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2018|9|6|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 18 | EpisodeNommer2 = 5 | RTitel = Die Ina Bonnette-storie | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2018|9|13|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 19 | EpisodeNommer2 = 6 | RTitel = Die Jayde Panayiotou-moord | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2018|9|20|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 20 | EpisodeNommer2 = 7 | RTitel = Mundolene Vosloo | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2018|9|27|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 21 | EpisodeNommer2 = 8 | RTitel = Anika Smit | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2018|10|4|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 22 | EpisodeNommer2 = 9 | RTitel = Louisa Chatburn | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2018|10|11|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 23 | EpisodeNommer2 = 10 | RTitel = Zephany Nurse | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2018|10|18|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 24 | EpisodeNommer2 = 11 | RTitel = Henri van Breda | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2018|10|25|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 25 | EpisodeNommer2 = 12 | RTitel = Die Rohde-saak | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2018|11|1|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 26 | EpisodeNommer2 = 13 | RTitel = Die Afspraakmoorde | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2018|11|8|df=y}} }}}} === Reeks 3 (2019) === {{Episodetabel|agtergrond=#722F37|algeheel=6|reeks=6|titel=58|titelT=Episode|uitsaaidatum=30|episodes={{Episodelys | EpisodeNommer = 27 | EpisodeNommer2 = 1 | RTitel = Leigh Matthews-ontvoering | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2019|7|15|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 28 | EpisodeNommer2 = 2 | RTitel = Bob Hewitt | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2019|7|22|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 29 | EpisodeNommer2 = 3 | RTitel = Die Waterkloof-4 | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2019|7|29|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 30 | EpisodeNommer2 = 4 | RTitel = Die Samoeraaiswaard-moord | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2019|8|5|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 31 | EpisodeNommer2 = 5 | RTitel = Gill Packham-moord | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2019|8|12|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 32 | EpisodeNommer2 = 6 | RTitel = Krionskema | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2019|8|19|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 33 | EpisodeNommer2 = 7 | RTitel = Die Standerbende | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2019|8|26|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 34 | EpisodeNommer2 = 8 | RTitel = Michael van Eck | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2019|9|2|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 35 | EpisodeNommer2 = 9 | RTitel = Hoërskool Driehoek | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2019|9|9|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 36 | EpisodeNommer2 = 10 | RTitel = Piet Byleveld | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2019|9|16|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 37 | EpisodeNommer2 = 11 | RTitel = Chanel du Toit-moord | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2019|9|23|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 38 | EpisodeNommer2 = 12 | RTitel = Suna Venter | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2019|9|30|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 39 | EpisodeNommer2 = 13 | RTitel = Hannah Cornelius | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2019|10|7|df=y}} }}}} === Reeks 4 (2019) === {{Episodetabel|agtergrond=#7B1113|algeheel=6|reeks=6|titel=58|titelT=Episode|uitsaaidatum=30|episodes={{Episodelys | EpisodeNommer = 40 | EpisodeNommer2 = 1 | RTitel = RAU-TEM Raaisel | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2019|10|14|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 41 | EpisodeNommer2 = 2 | RTitel = Chantelle Barnard-moord | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2019|10|21|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 42 | EpisodeNommer2 = 3 | RTitel = Westdene-busramp | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2019|10|28|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 43 | EpisodeNommer2 = 4 | RTitel = Springs gruwelhuis | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2019|11|4|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 44 | EpisodeNommer2 = 5 | RTitel = Natasha Mans-moord | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2019|11|11|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 45 | EpisodeNommer2 = 6 | RTitel = Swartland-gesinsmoord | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2019|11|18|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 46 | EpisodeNommer2 = 7 | RTitel = Pieter Pieterse | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2019|11|25|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 47 | EpisodeNommer2 = 8 | RTitel = Knysnamoorde | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2019|12|2|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 48 | EpisodeNommer2 = 9 | RTitel = Herman Pretorius Swendelsage | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2019|12|9|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 49 | EpisodeNommer2 = 10 | RTitel = Erin van Rensburg-moord | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2019|12|16|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 50 | EpisodeNommer2 = 11 | RTitel = Geen Inligting | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2020|1|6|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 51 | EpisodeNommer2 = 12 | RTitel = George Barkhuizen | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2020|1|13|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 52 | EpisodeNommer2 = 13 | RTitel = James Small | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2020|1|20|df=y}} }}}} === Reeks 5 (2020) === {{Episode table|airdate=15|background=#000000|country=South Africa|episodes={{Episode list |EpisodeNumber = 53 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Liam Nortje |OriginalAirDate = {{start date|2020|7|27|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #000000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 54 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Oceanos |OriginalAirDate = {{start date|2020|8|3|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #000000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 55 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Wynand du Toit |OriginalAirDate = {{start date|2020|8|10|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #000000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 56 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Johan Heyns |OriginalAirDate = {{start date|2020|8|17|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #000000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 57 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Martin Brits Pastoriemoord |OriginalAirDate = {{start date|2020|8|24|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #000000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 58 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Merriespruit-slikdamramp |OriginalAirDate = {{start date|2020|8|31|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #000000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 59 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Johannes Kerkorrel |OriginalAirDate = {{start date|2020|9|7|df=yes}} |ShortSummary = Ralph Rabie, beter bekend as Johannes Kerkorrel, was deel van die Voëlvry-beweging wat deur middel van musiek protes aangeteken het teen die apartheidsregering. Sy musikale bydrae word jare na sy dood steeds gevier. |LineColor = #000000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 60 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Van Oudtshoorn-moorde |OriginalAirDate = {{start date|2020|9|14|df=yes}} |ShortSummary = Cathy word as klein kind aangeneem deur Chris en Jorina van Oudtshoorn. Sy sal later met haar aangenome pa trou en ook aangekla word van sy moord. |LineColor = #000000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 61 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Helderberg-vliegramp |OriginalAirDate = {{start date|2020|9|21|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #000000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 62 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Uyinene Mrwetyana-moord |OriginalAirDate = {{start date|2020|9|28|df=yes}} |ShortSummary = In 2019 het Uyinene Mrwetyana 'n simbool van die geslagsgebaseerde geweld beweging geword toe sy deur Luyanda Botha verkrag en vermoor was in die Clareinch-poskantoor in Kaapstad. |LineColor = #000000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 63 |EpisodeNumber2 = 11 |Title = Piet Koornhof |OriginalAirDate = {{start date|2020|10|5|df=yes}} |ShortSummary = Piet Koornhof was 'n prominente figuur in die Suid-Afrikaanse regering tydens die apartheidsera. In 'n skokwending los Piet sy vrou in 1993 vir Marcelle Adams. |LineColor = #000000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 64 |EpisodeNumber2 = 12 |Title = Heidelberg-moorde |OriginalAirDate = {{start date|2020|10|12|df=yes}} |ShortSummary = Jaloesie dryf Johan Rosslee om sy eksmeisie en drie ander onskuldige slagoffers te vermoor. |LineColor = #000000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 65 |EpisodeNumber2 = 13 |Title = Stella-moorde |OriginalAirDate = {{start date|2020|10|19|df=yes}} |ShortSummary = Sharnelle Hough en Marna Engelbrecht se jong lewens is tragies kortgeknip in Hoërskool Stella se koshuis. Sharnelle se ekskêrel, Xander Bylsma, word twee jaar later skuldig bevind. |LineColor = #000000 }}|overall=6|series=6|title=25}} === Reeks 6 (2020) === {{Episode table|airdate=15|background=#B31B1B|country=South Africa|episodes={{Episode list |EpisodeNumber = 66 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Corrie Sanders |OriginalAirDate = {{start date|2020|10|26|df=yes}} |ShortSummary = Corrie Sanders het in 2003 die WBO-swaargewigkampioen geword toe hy Wladimar Klitschko in die tweede ronde 'n uitklophou gegee het. Hy is op 22 September 2012 noodlottig gewond tydens 'n gewapende roof. |LineColor = #B31B1B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 67 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Oos-Asië Tsoenamie |OriginalAirDate = {{start date|2020|11|2|df=yes}} |ShortSummary = Ons kyk na die 9.0 grootte-aardbewing wat in 2004 die Indiese Oseaan getref het en 'n reeks noodlottige tsoenami's ontkeken het. Die impak van die tsoenami's is ook aan die Suid Afrikaanse kus gevoel, sowat 5000 myl van die aardbewing. |LineColor = #B31B1B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 68 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = [[Gé Korsten]] |OriginalAirDate = {{start date|2020|11|9|df=yes}} |ShortSummary = Gé Korsten het harte verower met die ikoniese liedjie "Liefling". Min mense het egter geweet van sy stryd teen depressie wat in alle waarskynlikheid tot sy selfdood in 1999 gelei het. |LineColor = #B31B1B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 69 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Sean Davidson |OriginalAirDate = {{start date|2020|11|16|df=yes}} |ShortSummary = In 2019 word die genadedood-aktivis en stigter van Dignity South Africa, Sean Davidson, skuldig bevind aan moord vir sy rol in die bygestaande selfdood van drie mense. |LineColor = #B31B1B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 70 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = William Endley |OriginalAirDate = {{start date|2020|11|23|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #B31B1B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 71 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Charmain Phillips & Pieter Grundlingh |OriginalAirDate = {{start date|2020|11|30|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #B31B1B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 72 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = [[Ruben Kruger]] |OriginalAirDate = {{start date|2020|12|7|df=yes}} |ShortSummary = Ruben Kruger, 'n kaptein in Cravenweek-rugby en later lid van die 1995-wêreldbekerspan wat die toernooi gewen het, is in 2000 gediagnoseer met breinkanker en is in 2017 daaraan oorlede. |LineColor = #B31B1B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 73 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = [[Bles Bridges]] |OriginalAirDate = {{start date|2020|12|14|df=yes}} |ShortSummary = Ons kyk terug na die lewe van Bles Bridges voordat hy in 2000 in 'n motorongeluk oorlede is. Bles is bekend vir sy liedjie "Ruiter van die Windjie" en was ook die eerste Afrikaanse sanger wat in die Sun City Superbowl opgetree het. |LineColor = #B31B1B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 74 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Flippie Venter |OriginalAirDate = {{start date|2020|12|21|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #B31B1B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 75 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = [[Laingsburg]]-vloedramp |OriginalAirDate = {{start date|2020|12|28|df=yes}} |ShortSummary = In Januarie 1981 het 'n groot gedeelte van Laingsburg weggespoel duer 'n verwoestende fratsvloed. 'n Wolkbreuk het daartoe gelei dat 'n wal water met die Buffelsrivier afgestorm het en alles in sy pad vernietig het. |LineColor = #B31B1B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 76 |EpisodeNumber2 = 11 |Title = Deon Helberg |OriginalAirDate = {{start date|2021|1|4|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #B31B1B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 77 |EpisodeNumber2 = 12 |Title = Retief Liebenberg |OriginalAirDate = {{start date|2021|1|11|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #B31B1B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 78 |EpisodeNumber2 = 13 |Title = Shrien Dewani |OriginalAirDate = {{start date|2021|1|18|df=yes}} |ShortSummary = Shrien is in 2010 daarvan aangekla dat hy die moord op sy bruid, Anni, gedurende hul wittebrood in Suid Afrika beplan het. Dit het vier jaar geneem om hom uit Brittanje aan Suid Afrika uitgelewer te kry. In 2014 vind regter, Jeanette Traverso hom onskuldig in 'n aansoek om ontslag. |LineColor = #B31B1B }}|overall=6|series=6|title=25}} === Reeks 7 (2021) === {{Episode table|airdate=15|background=#3C1414|country=South Africa|overall=6|series=6|title=25|episodes={{Episode list |EpisodeNumber = 79 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Die Sondagverkragter |OriginalAirDate = {{start date|2021|4|12|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #3C1414 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 80 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Tereza Troskie-Herbst |OriginalAirDate = {{start date|2021|4|19|df=yes}} |ShortSummary = Tereza Troskie-Herbst is 'n bekende sosiale vlinder, skoonheidskoningin en sakevrou, maar in 2016 moes sy en haar gesin 'n ongelooflike traumatiese verlies verwerk. |LineColor = #3C1414 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 81 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Nathaniel Julies |OriginalAirDate = {{start date|2021|4|26|df=yes}} |ShortSummary = Een aand staan 'n onskuldige 16-jarige seun, Nathaniel Julies, voor 'n vragmotor in Eldorado Park en eet koekies, minwetend dat dit sy laaste oomblikke op aarde sou wees. |LineColor = #3C1414 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 82 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Beau Brummell |OriginalAirDate = {{start date|2021|5|3|df=yes}} |ShortSummary = Michael Bush, oftewel Beau Brummell, was bekend as Suid-Afrika se kaalbaskoning, maar sy omstrede nudiste-oord naby Bela-Bela in net 'n klein deel van sy kleurryke geskiedenis. |LineColor = #3C1414 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 83 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Die Knysnabrande |OriginalAirDate = {{start date|2021|5|10|df=yes}} |ShortSummary = In 2017 is die Tuinroete deur 'n verwoestende brand lamgelê. Die brand het bykans alles in sy pad vernietig - huise, voertuie en ongelukkig ook verskeie lewens. |LineColor = #3C1414 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 84 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Naka Drotské |OriginalAirDate = {{start date|2021|5|17|df=yes}} |ShortSummary = Toe die Springbok-legende Naka Drotské en sy geliefdes in 2018 op 'n plaas aangeval word, doen hy instinktief wat hy jare lank op die rugbyveld gedoen het en loop sy aanvallers trompop. Die heldedaad kos hom amper sy lewe. |LineColor = #3C1414 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 85 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Sizzlers-moorde |OriginalAirDate = {{start date|2021|5|24|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #3C1414 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 86 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Somalië-ontvoering |OriginalAirDate = {{start date|2021|5|31|df=yes}} |ShortSummary = Debbie Calitz en Bruno Pelizzari word deur Somaliese seerowers ontvoer. Vir 20 maande was hulle by 17 verskillende plekke aangehou en hul lewens was hel op aarde. |LineColor = #3C1414 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 87 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Jimmy Abbott |OriginalAirDate = {{start date|2021|6|7|df=yes}} |ShortSummary = Jimmy Abbott was nie net 'n reus in die bokskryt nie, maar ook in die lewens van die mense wat hy aangeraak het. Hy het sy lewe lank baklei teen sy omstandighede, sy teenstanders en sy gewig. Ongelukkig het hy in sy laaste stryd, teen sy gesondheid, die knie gebuig. |LineColor = #3C1414 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 88 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Baba Mienke |OriginalAirDate = {{start date|2021|6|14|df=yes}} |ShortSummary = Op 25 Augustus 2017 moes Verna en Ryno Mulder hul grootstre nagmerrie uitleef, toe hul dogter Mienke by haar dagsorg aan melk verstik en ophou asemhaal het. Wonderbaarlik kon die dokters haar weer bybring, maar Mienke het reeds erge breinskade opgedoen. Dit is waar die Mulder-gesin se moeilike pad begin het. |LineColor = #3C1414 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 89 |EpisodeNumber2 = 11 |Title = Shaninlea Visser |OriginalAirDate = {{start date|2021|6|21|df=yes}} |ShortSummary = Shaninlea Visser is nie iemand wat sommer gaan lê nie. Nadat sy as't ware die helfte van haar lyf weens sepsis verloor het, het sy 'n hernieude ywer om 'n verskil te maak. Terwyl sy ander inspireer, droom sy ook daarvan om weer op haar eie te kan loop. |LineColor = #3C1414 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 90 |EpisodeNumber2 = 12 |Title = Marike de Klerk |OriginalAirDate = {{start date|2021|6|28|df=yes}} |ShortSummary = Sy was 'n formidabele presidentsvrou wat die seer en vernedering van haar egskeiding in die publieke oog moes verdra. Net toe dit lyk of sy weer haar voete gevind het, is sy in haar woonstel op Bloubergstrand vermoor. |LineColor = #3C1414 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 91 |EpisodeNumber2 = 13 |Title = Glenda Kemp |OriginalAirDate = {{start date|2021|7|5|df=yes}} |ShortSummary = In die 1970's, in konserwatiewe Suid Afrika, het 'n jong ontkleeddanser, Glenda Kemp en haar luislang "Oupa" opslae gemaak. Sy is verskeie kere in hegtenis geneem en selfs aangewys as Rapport se "Nuusmaker van die jaar". Haar lewe het daarna verskeie interessante draaie geneem, van die onderwys tot in die bediening. |LineColor = #3C1414 }}}} === Reeks 8 (2021) === {{Episode table|airdate=15|country=South Africa|episodes={{Episode list |EpisodeNumber = 92 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Driedubbele Raaiselsterftes |OriginalAirDate = {{start date|2021|8|9|df=yes}} |ShortSummary = Ons herleef die gebeure van April 2021. Op die dag het drie mense in raaiselagtige omstandighede in 'n huis in Pretoria dood gegaan. Maande later krap die polisie en privaatspeurders steeds kop oor wat presies daardie aand gebeur het. |LineColor = #801818 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 93 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Anton Lubowski |OriginalAirDate = {{start date|2021|8|16|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #801818 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 94 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Palma-aanval |OriginalAirDate = {{start date|2021|8|23|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #801818 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 95 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Brett Goldin & Richard Bloom |OriginalAirDate = {{start date|2021|8|30|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #801818 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 96 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Twee Seuns: Storm en Andries |OriginalAirDate = {{start date|2021|9|6|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #801818 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 97 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Careltjie van Aswegen |OriginalAirDate = {{start date|2021|9|13|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #801818 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 98 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Debbie Venter |OriginalAirDate = {{start date|2021|9|20|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #801818 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 99 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Daniëlskuil-Watergraf |OriginalAirDate = {{start date|2021|9|27|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #801818 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 100 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Melissa Dyer |OriginalAirDate = {{start date|2021|10|4|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #801818 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 101 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Chantelle Barnard & Andrea Venter |OriginalAirDate = {{start date|2021|10|11|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #801818 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 102 |EpisodeNumber2 = 11 |Title = Yolandi Botes |OriginalAirDate = {{start date|2021|10|18|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #801818 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 103 |EpisodeNumber2 = 12 |Title = Andrew Merryweather |OriginalAirDate = {{start date|2021|10|25|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #801818 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 104 |EpisodeNumber2 = 13 |Title = Annie Liebenberg & Michael Zantow |OriginalAirDate = {{start date|2021|11|1|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #801818 }}|overall=6|series=6|title=25|background=#801818}} === Reeks 9 (2023) === {{Episode table|airdate=15|background=#9C2542|country=South Africa|episodes={{Episode list |EpisodeNumber = 105 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = [[Boksburg-ontploffing]] |OriginalAirDate = {{start date|2023|5|1|df=yes}} |ShortSummary = Op Oukersdag 2022, is talle Suid-Afrikaners se lewens onherroeplik verander toe 'n gastenkwa in Boksburg ontplof het. 41 Mense het as gevolg van die tragedie hulle lewens verloor. |LineColor = #9C2542 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 106 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Johannes Britz |OriginalAirDate = {{start date|2023|5|8|df=yes}} |ShortSummary = Die storie van die reeksverkragter en moordenaar, Johannes Britz, word vertel. Ongelukkig was hy tot op sy laaste oomblikke vir menigte vrouens 'n nagmerrie van 'n man. |LineColor = #9C2542 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 107 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Brakpan-gesinsmoord |OriginalAirDate = {{start date|2023|5|15|df=yes}} |ShortSummary = Ons ontleed die 2019 Brakpan-gesinsmoord. Met 'n polisieondersoek wat al jare lank geen antwoorde kan lewer nie, wag die hele land in spanning om te weet wat werklik op daardie tragiese dag gebeur het. |LineColor = #9C2542 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 108 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Jesse Hess |OriginalAirDate = {{start date|2023|5|22|df=yes}} |ShortSummary = In Augustus is daar 'n vlaag grusame moorde teen vrouens gepleeg. Jesse Hess, 'n pragtige jong dame, wat haar lewe vir die Here gegee het, word sonder waarskuwing vermoor. |LineColor = #9C2542 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 109 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Allison Plaatjies |OriginalAirDate = {{start date|2023|5|29|df=yes}} |ShortSummary = Allison Plaatjies het in haar hart geweet haar lewensmaat, Phillip April, sal haar doodmaak as sy hom ooit verlaat. Ongelukkig het hierdie vrees waar geword. |LineColor = #9C2542 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 110 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Jacobus Geldenhuys |OriginalAirDate = {{start date|2023|6|5|df=yes}} |ShortSummary = Jacobus "Kobus" Geldenhuys se dade het van geringe misdade na verkragting en moord geëskaleer. Van jongs af het hy anders as ander opgetree. Vandag is die oudpolisieman 'n berugte reeksmoordenaar. |LineColor = #9C2542 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 111 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Cameron Wilson |OriginalAirDate = {{start date|2023|6|12|df=yes}} |ShortSummary = Cameron Wilson het skok, vrees en terreur in sy gemeenskap gesaai. Geen rasionele persoon kan verstaan wat die motivering agter sy oënskynlik radelose moorde, aanvalle en verkragtings kan wees nie. |LineColor = #9C2542 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 112 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Kiernan Forbes "AKA" |OriginalAirDate = {{start date|2023|6|19|df=yes}} |ShortSummary = Kiernan Forbes, oftewel AKA, was een van Suid-Afrika se suksesvolste musikante toe hy na bykans twee dekades van faam in die straat tussen vriende doodgeskiet is. |LineColor = #9C2542 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 113 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Liezel de Jager |OriginalAirDate = {{start date|2023|6|26|df=yes}} |ShortSummary = Dominee Liezel de Jager was 'n geliefde predikant en ma van twee. Na haar wrede moord in die pastorie se tuin, begin die strories van persoonlike probleme en hartseer kop uitsteek. |LineColor = #9C2542 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 114 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Kalahari Brand Tragedie |OriginalAirDate = {{start date|2023|7|3|df=yes}} |ShortSummary = Drie hegte gesinne vaar die Kalahari in om die ongelooflike natuurskoon te geniet. 'n Hartverskeurende tragedie ruk egter binne 'n paar oomblikke al drie families vir ewig uitmekaar. |LineColor = #9C2542 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 115 |EpisodeNumber2 = 11 |Title = Avril Gordon |OriginalAirDate = {{start date|2023|7|10|df=yes}} |ShortSummary = Avril Gordon se monster-man het haar gemartel dat sy byna onherkenbaar was. Speurders vertel dat dit een van die ergste gevalle van mishandeling was wat hulle al ooit gesien het. |LineColor = #9C2542 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 116 |EpisodeNumber2 = 12 |Title = Mooinooi-Moord |OriginalAirDate = {{start date|2023|7|17|df=yes}} |ShortSummary = Een van die geweldadigste moorde in Suid-Afrika se geskiedenis word ontleed. |LineColor = #9C2542 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 117 |EpisodeNumber2 = 13 |Title = Boetie Boer |OriginalAirDate = {{start date|2023|7|24|df=yes}} |ShortSummary = 'Boetie boer' se wrede dade sal jou laat wakker lê. |LineColor = #9C2542 }}|overall=6|series=6|title=25}} === Reeks 10 (2023) === {{Episode table|airdate=15|country=South Africa|episodes={{Episode list |EpisodeNumber = 118 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Anne-Marie Engelbrecht |OriginalAirDate = {{start date|2023|7|31|df=yes}} |ShortSummary = Anne-Marie Engelbrecht het verskeie kere om beskerming teen haar gewelddadige man gesmeek, maar is van bakboord na stuurboord gestuur. Uiteindelik neem sy die gereg in eie hande. |LineColor = #FF0000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 119 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Tanya Flowerday |OriginalAirDate = {{start date|2023|8|7|df=yes}} |ShortSummary = Tanya Flowerday se blink toekoms het vergruis toe sy die dwelmverslaafde Ronald Grimsley ontmoet het. Haar moord word tot vandag toe beskryf as een van die wreedaardigste in Suid-Afrika se geskiedenis. |LineColor = #FF0000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 120 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Karl Greyvensteyn |OriginalAirDate = {{start date|2023|8|14|df=yes}} |ShortSummary = Wanneer Karl Greyvenstein se ouers en broer in hulle beddens doodgeskiet word, dui alle bewyse na hom. Karl word wel deur kennise as 'n patologiese leuenaar beskryf en dit kompliseer die ondersoek. |LineColor = #FF0000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 121 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Ralf Krebs |OriginalAirDate = {{start date|2023|8|21|df=yes}} |ShortSummary = Met huwelikstwis, geweld, seks en verraad speel die moord van Ralf Krebs in die laat 1980's soos 'n episode van 'n sepie in Suid-Afrika uit. |LineColor = #FF0000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 122 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = André Klynsmith |OriginalAirDate = {{start date|2023|8|28|df=yes}} |ShortSummary = Na die moord op André Klynsmith is dit moeilik om die waarheid van die leuens te onderskei. Hanna Henning, André se lewensmaat, asook haar seun en die se vriendin, word almal by die moordsaak ingesleep. |LineColor = #FF0000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 123 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Stasiemaniak |OriginalAirDate = {{start date|2023|9|4|df=yes}} |ShortSummary = Al gehoor van die "stasiemaniak"? In die laat 80's en vroeë 90's het ;n string jong seuns in die Mitchells Plain-omgewing verdwyn. Toe word die geliefde onderwyser Norman Simons vir die moord op een van die seuns in hegtenis geneem. |LineColor = #FF0000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 124 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Shawn Lategan & Maritza van der Merwe |OriginalAirDate = {{start date|2023|9|11|df=yes}} |ShortSummary = Die onregverdigheid van die lewe is selde so duidelik soos wanneer twee onskuldige jongmense, Shawn Lategan en Maritza van der Merwe, onmenslik en wreedaardig vermoor word. |LineColor = #FF0000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 125 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Unita Green |OriginalAirDate = {{start date|2023|9|18|df=yes}} |ShortSummary = 'n Verhaal van obsessiewe liefde, vergiftiging en liggaamskending speel in die Zeerust-omgewing af wanneer Unita Green haar mansvriend met rotgif om die lewe bring. Maar daar is twee kante aan 'n saak. |LineColor = #FF0000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 126 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Flower Gang |OriginalAirDate = {{start date|2023|9|25|df=yes}} |ShortSummary = 'n Gruwelike plaasaanval deur die sogenaamde "Flower Gang" verwoes die lewens van drie vriende en 'n 4-jarige kleuter. |LineColor = #FF0000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 127 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Phindile Ntshongwana |OriginalAirDate = {{start date|2023|10|2|df=yes}} |ShortSummary = Hy word beskryf as 'n goeie ou en 'n Christen, maar wanneer die oud-Bloubul Phindile Ntshongwana in hegtenis geneem word vir 'n reeks grusame bylmoorde, is almal totaal geskok deur sy optrede. |LineColor = #FF0000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 128 |EpisodeNumber2 = 11 |Title = Daniël Botha |OriginalAirDate = {{start date|2023|10|9|df=yes}} |ShortSummary = "Die lewe het goedkoop geword." Dit is die woorde wat die regter in die hofsaak uiter na Daniël Botha in 2018 in 'n nagklub in Benoni doodgeslaan en geskop word na 'n woordewisseling handuit ruk.. |LineColor = #FF0000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 129 |EpisodeNumber2 = 12 |Title = Ria Wolmarans |OriginalAirDate = {{start date|2023|10|16|df=yes}} |ShortSummary = In die middel 90's in Botswana word Ria Wolmarans vermoor. Aanvanklik word 'n inbraak vermoed, maar wanneer Mariëtte Bosch maande later gearresteer word, en Ria se man boonop met Mariëtte trou, verander die saak in wat internationaal beskryf word as 'n sirkus. Mariëtte Wolmarans word die eerste wit vrou wat onder bisarre omstandighede in Botswana tereggestel word. |LineColor = #FF0000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 130 |EpisodeNumber2 = 13 |Title = Die Skroewedraaier Maniak |OriginalAirDate = {{start date|2023|10|23|df=yes}} |ShortSummary = In die 1970's saai William van der Merwe - bekend as Die Skroewedraaier Maniak - verwoesting in Suid Afrika. Hy verkrag 9 vrouens oor 'n baie kort tydperk na hy hulle met 'n skroewedraaier dreig. Na baie jare agter tralies word hy "gesond" verklaar en vrygelaat. Maar William se verwoestingsveldtog was nog ver van klaar af. |LineColor = #FF0000 }}|overall=6|series=6|title=25|background=#FF0000}} === Reeks 11 (2023) === {{Episode table|airdate=15|background=#841B2D|country=South Africa|overall=6|series=6|title=25|episodes={{Episode list |EpisodeNumber = 131 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Thabo Bester |OriginalAirDate = {{start date|2023|10|30|df=yes}} |ShortSummary = Die kontroversiële, dog fassinerende verhaal van Thabo Bester was nuushooftrekke vanaf sy byna volmaakte ontsnappingspoging uit 'n Suid Afrikaanse tronk. Hierdie saak gryp steeds die hele wêreld se aandag. |LineColor = #841B2D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 132 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Rina Radloff |OriginalAirDate = {{start date|2023|11|6|df=yes}} |ShortSummary = Na Rina Radloff se gru-moord in haar eie huis in Kwazulu-Natal in die laat 90's, onthul die polisie-ondersoek stories van bedrog en gerugte van die okkulte en satanisme. |LineColor = #841B2D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 133 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Happy Sindane |OriginalAirDate = {{start date|2023|11|13|df=yes}} |ShortSummary = Happy Sindane het destyds beweer dat hy as kind deur Rina Mzayiya ontvoer en grootgemaak is. Daar was groot belangstelling in die bisarre, verwarrende, en uiteindelik tragiese verhaal. |LineColor = #841B2D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 134 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Gerco van Deventer |OriginalAirDate = {{start date|2023|11|20|df=yes}} |ShortSummary = Wanneer Gerco van Deventer in 2017 in Libië ontvoer word, begin 'n marteling vir hom en sy familie. Selfs met hulp van die regering en internationale organisasies, is daar na byna 7 jaar nog geen sprake van redding nie. |LineColor = #841B2D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 135 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Ruan van Heerden |OriginalAirDate = {{start date|2023|11|27|df=yes}} |ShortSummary = Ruan van Heerden word deur die liefdevolle Barnie en Magda aangeneem, maar hy's 'n probleemkind en met dwelms deurmekaar. Op 9 Januarie 2020 val hy en 'n vriend vir Barnie en Magda aan en los hulle vir die dood. |LineColor = #841B2D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 136 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Shaun Oosthuizen & John du Plooy |OriginalAirDate = {{start date|2023|12|4|df=yes}} |ShortSummary = Reeksmoordenaars Shaun Oosthuizen en John du Plooy het regoor Suid-Afrika 'n onmenslike skrikbewind gevoer en kwesbare bejaardes aangeval, beroof en vermoor. |LineColor = #841B2D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 137 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Louis Liebenberg |OriginalAirDate = {{start date|2023|12|11|df=yes}} |ShortSummary = Die omstrede besigheidsman Louis Liebenberg is gereeld in die nuus. Die uitgesproke Suid-Afrikaner, wat met politici en presidente bevriend is, kry ook gereeld met die gereg te doen. Maar wie is die man agter die drama? |LineColor = #841B2D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 138 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Lauren Dickason |OriginalAirDate = {{start date|2024|1|8|df=yes}} |ShortSummary = Die verhaal van Lauren Dickason wat haar drie kinders vermoor het na die gesin Nieu-Seeland toe verhuis het, het mense aan die keel geruk. Lauren was lank 'n depressielyer, maar wat het haar oor die afgrond gestuur? |LineColor = #841B2D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 139 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Jerobejin van Wyk |OriginalAirDate = {{start date|2024|1|15|df=yes}} |ShortSummary = Wanneer Jerobejin van Wyk (13) en 'n paar ander kinders vrugte uit 'n tuin steel, word hy na bewering deur die strate gejaag, omgery, ontvoer en wreed vermoor, en sy liggaam verbrand. |LineColor = #841B2D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 140 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Kristy James & Fallon Edwards |OriginalAirDate = {{start date|2024|1|22|df=yes}} |ShortSummary = Kristy James en Fallon Edwards van Mosselbaai was op 'n stadium meer soos susters and vriende, tot 'n gruwelike voorval lei tot die een se dood en die ander agter tralies. |LineColor = #841B2D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 141 |EpisodeNumber2 = 11 |Title = Willem Kruger |OriginalAirDate = {{start date|2024|1|29|df=yes}} |ShortSummary = Willem Kruger se skielike verdwyning na 'n vrolike kuiery het die hele land se aandag aangegryp. Wanneer sy voertuig later in die Vaalrivier ontdek word, is daar skielik baie meer vraagtekens as antwoorde en gerugte van vuilspel steek dadelik kop uit. Wat het daardie aand gebeur? |LineColor = #841B2D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 142 |EpisodeNumber2 = 12 |Title = Natheem Jacobs |OriginalAirDate = {{start date|2024|2|5|df=yes}} |ShortSummary = Om met die lewe te boet ter wille van 'n paar honderd rand se goedere is die nagmerrie wat Dokter Natheem Jacobs van Ahtlone se geliefdes elke dag herleef na sy sinnelose moord vir 'n paar motorbande. |LineColor = #841B2D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 143 |EpisodeNumber2 = 13 |Title = Hildegard Steenkamp |OriginalAirDate = {{start date|2024|2|12|df=yes}} |ShortSummary = Hildegard Steenkamp verduister 'n paar duisend rand by haar werk en kom daarmee weg. Na meer as 300 onwettige transaksies en byna 'n dekade se bedrog, leuens en diefstal, word sy gearresteer. Hoe het sy daarmee weggekom? |LineColor = #841B2D }}}} === Reeks 12 (2024) === {{Episode table|airdate=15|background=#DCDCDC|country=South Africa|overall=6|series=6|title=25|episodes={{Episode list |EpisodeNumber = 144 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Ingrid Koch |OriginalAirDate = {{start date|2024|2|19|df=yes}} |ShortSummary = 'n Geweldadige reeksmisdadiger work skokkend geneog op borg vrygelaat na poging tot verkragting, maar Ingrid Koch betaal met haar lewe wanneer sy en haar man op hulle plaas aangeval word. |LineColor = #DCDCDC }} {{Episode list |EpisodeNumber = 145 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Kyle Ruiters |OriginalAirDate = {{start date|2024|2|26|df=yes}} |ShortSummary = Kyle Ruiters was van jongs af gefassineerd met reeksmoordenaars. Wanneer hy uiteindelik besluit om Lynette Volschenk te teiken, wonder mens of daar ooit hoop was vir die jong man. |LineColor = #DCDCDC }} {{Episode list |EpisodeNumber = 146 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Natasha Barnard |OriginalAirDate = {{start date|2024|3|4|df=yes}} |ShortSummary = Die afskuwelike aanval en moord op Natasha Barnard een aand na 'n rusie in 'n kroeg geweldadig raak, het mense skokkend aan die gons. |LineColor = #DCDCDC }} {{Episode list |EpisodeNumber = 147 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Gerhard Ackerman |OriginalAirDate = {{start date|2024|3|11|df=yes}} |ShortSummary = Gerhard Ackerman het volgehou dat hy net kinders uit arm omstandighede wou help. Die feit dat hy die jong seuns gebruik en verkrag het, het die hele land geruk. Nog meer skokkend is dat Advokaat Paul Kennedy ook by die aantuigings betrek is. |LineColor = #DCDCDC }} {{Episode list |EpisodeNumber = 148 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Loretta Cook |OriginalAirDate = {{start date|2024|3|18|df=yes}} |ShortSummary = Die smagtiging om haar eie kind te hê het Loretta Cook tot een van Suid Afrika se skokkendste dade gedryf toe sy 'n ongebore kind uit haar swanger buurvrou se maag gesny het. |LineColor = #DCDCDC }} {{Episode list |EpisodeNumber = 149 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Yolande Maritz |OriginalAirDate = {{start date|2024|3|25|df=yes}} |ShortSummary = Yolande Maritz het die vroedvrouparktyk: You & Me gestig om vrouens tydens tuisgeboortes by te staan. Na gerugte van die onetiese toedien van medikasie, bars die waarheid rondom hierdie saak los. |LineColor = #DCDCDC }} {{Episode list |EpisodeNumber = 150 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Desiree Baartman |OriginalAirDate = {{start date|2024|4|1|df=yes}} |ShortSummary = Desiree Baartman verdwyn uit haar huis in Gqeberha. Haar man gee haar wel eers later amptelik as vermis aan en vraagtekens oor wat waarlik gebeur het begin kop uitsteek. |LineColor = #DCDCDC }} {{Episode list |EpisodeNumber = 151 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Michal Willemans |OriginalAirDate = {{start date|2024|4|8|df=yes}} |ShortSummary = Uitgeslape swendelaar, Michal Willemans, het oor die jare hordes mense uitgebuit en bedrieg. Hy is uiteindelik in 2023 vasgetrek maar die vraag bly staan: Hoe het hy vir so lank daarmee weggekom? |LineColor = #DCDCDC }} {{Episode list |EpisodeNumber = 152 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Mari Hoon & Jean Vosloo |OriginalAirDate = {{start date|2024|4|15|df=yes}} |ShortSummary = 'n Onskuldige plaaswegbreek in die Oos-Kaap eindig in 'n tragiese dood van die verloofdes, Mari Hoon en Jean Vosloo. Na byna 'n jaar van onbeantwoorde vrae begin onstellende feite uitkom. |LineColor = #DCDCDC }} {{Episode list |EpisodeNumber = 153 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Naeema Marshall |OriginalAirDate = {{start date|2024|4|22|df=yes}} |ShortSummary = Naeema Marshall, 'n graad nege leerling van Mitchell's Plain, het met haar lewe betaal toe 'n 14-jarige bendelid sy visier op haar plaas. |LineColor = #DCDCDC }} {{Episode list |EpisodeNumber = 154 |EpisodeNumber2 = 11 |Title = Chevonne Rusch |OriginalAirDate = {{start date|2024|4|29|df=yes}} |ShortSummary = Kinders moet dikwels betaal vir die sondes van hul ouers. Dit is hoe die tweejarige Chevonne Rusch met haar lewe moes boet. Die volle waarheid wat in hierdie hofsaak uitkom, is ontstellend. |LineColor = #DCDCDC }} {{Episode list |EpisodeNumber = 155 |EpisodeNumber2 = 12 |Title = Aletecia Kortje |OriginalAirDate = {{start date|2024|5|6|df=yes}} |ShortSummary = Geweld teen vrouens en kinders is een van Suid Afrika se walglikste kenmerke. Wanneer Altecia Kortje en haar dogter duer Altecia se eks doodgesteek word raak dit duidelik hoe lang pad ons land nog moet loop. |LineColor = #DCDCDC }} {{Episode list |EpisodeNumber = 156 |EpisodeNumber2 = 13 |Title = Jagersfontein Slikramp |OriginalAirDate = {{start date|2024|5|13|df=yes}} |ShortSummary = Dekades se agteruitgaan, jare se klagtes wat op dowe ore geval het, en selfs 'n laaste desperate onderhouds-poging, was nie genoeg om die katastrofiese Jagersfontein Slikramp in 2022 te verhoed nie. |LineColor = #DCDCDC }}}} === Reeks 13 (2024) === {{Episode table|airdate=15|background=#660000|country=South Africa|overall=6|series=6|title=25|episodes={{Episode list |EpisodeNumber = 157 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Jaco Cloete |OriginalAirDate = {{start date|2024|5|20|df=yes}} |ShortSummary = Jaco Cloete en sy vrou was gesiene lede van die Melkbosstrand-gemeenskap tot sy inhegtenisneming vir beweerde bedrog. Hy het annklagte van miljoene rande geëis en uiteindelik bankrotskap verklaar. |LineColor = #660000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 158 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Richard "Makka" Smit en Natasha Booise |OriginalAirDate = {{start date|2024|5|27|df=yes}} |ShortSummary = Richard "Makka" Smit en Natasha Booise se verhouding was gekenmerk deur besitlikheid en jaloesie. Op 2 Januarie 2022 skiet hy haar voor haar kind en ooggetuies. |LineColor = #660000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 159 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Johan Jacobus Williams |OriginalAirDate = {{start date|2024|6|3|df=yes}} |ShortSummary = Johan Jacobus Williams is skuldig bevind aan drie moorde, verkragtings, en verskeie ander misdade, na hy in 2018 vrouens gelok het met die belofte van werksgeleenthede en hulle dan koudbloedig vermoor het. |LineColor = #660000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 160 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Cheryl-Ann Kannemeyer |OriginalAirDate = {{start date|2024|6|10|df=yes}} |ShortSummary = Cheryl-Ann Kannemeyer, 'n bekende plaaslike eiendomsagent, is met ernstige beserings dood gevind in haar motor. Vriende en familie was geskok toe die misdadiger haar eie man is. |LineColor = #660000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 161 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Robin Smith |OriginalAirDate = {{start date|2024|6|17|df=yes}} |ShortSummary = Robin Smith, bekend as Chris Boshoff, en sy vrou word deur die Valke gearressteer na hulle Robin se dood vervals het. 'n Lewensversekeringseis van meer as R1,7 miljoen is by Old Mutual ingedien. Hulle het amper daarmee weggekom. |LineColor = #660000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 162 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Nadia Lloyd |OriginalAirDate = {{start date|2024|6|24|df=yes}} |ShortSummary = Die oproep wat geen ouer moet kry nie: Die nuus dat jou dogter haar eie lewe geneem het. Met gebroke harte het Nadia Lloyd se ouers dadelik te werk gegaan om die waarheid te leer... met onstellende gevolge. |LineColor = #660000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 163 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Franschoekpas Moorde |OriginalAirDate = {{start date|2024|7|1|df=yes}} |ShortSummary = Op 7 Julie, 1999, het drie onskuldige vriende uitgery om die natuurskoon van die Franschhoekpas te geniet. Sonder enige waarskuwing besluit 'n groep mans om hulle te beroof, en grusaam om die lewe te bring. |LineColor = #660000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 164 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Jaydon Glazer |OriginalAirDate = {{start date|2024|7|8|df=yes}} |ShortSummary = Jaydon Glazer en sy skoolmaat was eens op 'n tyd groot vriende gewees, maar tienerhormone en ego's het plek gemaak vir wedywering, dreigemente en koelbloedige moord. |LineColor = #660000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 165 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Theuns Jordaan |OriginalAirDate = {{start date|2024|7|15|df=yes}} |ShortSummary = Theuns Jordaan was een van die mees geliefde Afrikaanse sangers en liedjieskrywers. Hy het aanhangers en vriende se harte geraak en sy naam sal vir lank nie vergeet word nie. |LineColor = #660000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 166 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Magogong Plaasmoord |OriginalAirDate = {{start date|2024|7|22|df=yes}} |ShortSummary = Nog 'n dag, nog 'n sinnelose en gruwelike plaasmoord. Terwyl die families en gemeenskap van Magogong naby Hartswater hulle lewens bymekaar probeer trek, hoop die land maar net vir enige antwoorde. |LineColor = #660000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 167 |EpisodeNumber2 = 11 |Title = Lewis Bowman |OriginalAirDate = {{start date|2024|7|29|df=yes}} |ShortSummary = Lewis Bowman vermoor sy vriend en die se ouers in hulle huis, en besluit om daar te woon, omring deur hulle liggame. Na diefstal, 'n dwelm-marathon, en twee verkragtings wat marteling insluit, word Lewis uiteindelik gearresteer. |LineColor = #660000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 168 |EpisodeNumber2 = 12 |Title = Chane Bezuidenhout |OriginalAirDate = {{start date|2024|8|5|df=yes}} |ShortSummary = Op twee jaar oud, ervaar Chane Bezuidenhout ondekbare lyding deur haar ouers wat haar martel en breek. Die regter se uitspraak toon hulle poging om haar lewe te beeindig. |LineColor = #660000 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 169 |EpisodeNumber2 = 13 |Title = Thys die Bosveldklong |OriginalAirDate = {{start date|2024|8|12|df=yes}} |ShortSummary = Thys die Bosveldklong het vir 3 dekades lank Suid-Afrikaners se harte warm laat klop. Na persoonlike tragedies, verlaat hy ons in Junie 2024, maar sy musiek en gelag leef voort. |LineColor = #660000 }}}} === Reeks 14 (2024) === {{Episode table|airdate=15|background=#848482|country=South Africa|episodes={{Episode list |EpisodeNumber = 170 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Afristat/Ecsponent |OriginalAirDate = {{start date|2024|8|19|df=yes}} |ShortSummary = Wanneer is 'n belegging te goed om waar te wees? Afristat, voorheen Ecsponent, het miljarde rande van vele beleggers se geld verloor, wat gesinne verwoes het. |LineColor = #848482 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 171 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Timothy Michael Ova |OriginalAirDate = {{start date|2024|8|26|df=yes}} |ShortSummary = Twee meisies in Albertina is deur "stil" Timothy Michael Ova vermoor. Die gemeenskap is geskok, tekens van sy probleme blyk uit die ondersoek. |LineColor = #848482 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 172 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Chester Williams |OriginalAirDate = {{start date|2024|9|2|df=yes}} |ShortSummary = Sprinbok-vleuel Chester Williams se legende begin in 1995. Hy was meer as net 'n speler - hy was 'n pa, afrigter en inspirasie. Sy nalatenskap leef voort. |LineColor = #848482 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 173 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Ashley Oosthuizen |OriginalAirDate = {{start date|2024|9|9|df=yes}} |ShortSummary = Na skool verken Ashley Oosthuizen Thailand, gereed vir avontuur. Ongelukkig kruis haar paaie met iemand wat haar lewe onherroeplik verander. |LineColor = #848482 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 174 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Peter O'Rourke Moord |OriginalAirDate = {{start date|2024|9|16|df=yes}} |ShortSummary = Peter O'Rourke is impulsief in sy oprit deur 4 aangeval, gemotiveer deur vinnige wins. Die doel was sy kar, maar hy betaal met sy lewe. |LineColor = #848482 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 175 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Madeleen Bredendhann |OriginalAirDate = {{start date|2024|9|23|df=yes}} |ShortSummary = Madeleen Bredendhann se ma en ouma word in April 2003 met 'n byl aangeval en vermoor. Na 'n dramatiese hofsaak asook appêl sake, word Madeleen self vir die twee moorde tot lewenslank gevonnis. |LineColor = #848482 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 176 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = George Gebou Ramp (1) |OriginalAirDate = {{start date|2024|9|30|df=yes}} |ShortSummary = Op 6 Mei 2024, stort 'n gebou in George sonder waarskuwing inmekaar. Noodspanne werk onuitputtend om oorlewendes te probeer red. Was dit 'n fratsongeluk, of kon iets anders hierdie tragedie veroorsaak? |LineColor = #848482 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 177 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = George Gebou Ramp (2) |OriginalAirDate = {{start date|2024|10|7|df=yes}} |ShortSummary = Op 6 Mei 2024, stort 'n gebou in George sonder waarskuwing inmekaar. Noodspanne werk onuitputtend om oorlewendes te probeer red. Was dit 'n fratsongeluk, of kon iets anders hierdie tragedie veroorsaak? |LineColor = #848482 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 178 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Clifford Golding Aanval |OriginalAirDate = {{start date|2024|10|14|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #848482 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 179 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Bloemfontein Vergiftiging |OriginalAirDate = {{start date|2024|10|21|df=yes}} |ShortSummary = 'n Ma word gearresteer en gevonnis vir die vergiftiging van haar twee kinders. Die gemeenskap wonder wat die ooglopend doodnormale vrou en ma na so 'n skokkende aksie gedryf het. |LineColor = #848482 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 180 |EpisodeNumber2 = 11 |Title = Shane Human |OriginalAirDate = {{start date|2024|10|28|df=yes}} |ShortSummary = Die geweldadige en rassistiese, Gareth Blight besluit om sy onskuldige buurman, Shane Human, se lewe hel te maak. Na vele dreigemente en aanvalle, word Shane in 'n oogwink koelbloedig vermoor. |LineColor = #848482 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 181 |EpisodeNumber2 = 12 |Title = Tolla van der Merwe |OriginalAirDate = {{start date|2024|11|4|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #848482 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 182 |EpisodeNumber2 = 13 |Title = Keith Bird |OriginalAirDate = {{start date|2024|11|11|df=yes}} |ShortSummary = |LineColor = #848482 }}|overall=6|series=6|title=25}} === Reeks 15 (2024) === {{Episode table|airdate=15|background=#F5BD1F|country=South Africa|episodes={{Episode list |EpisodeNumber = 183 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Charl Munnick |OriginalAirDate = {{start date|2024|11|18|df=yes}} |ShortSummary = Die geliefde Charl Munnick wat die samelewing opgehelder het met sy liefdadigheid, word tydens 'n rooftog in sy juwelierswinkel koelbloedig doodgeskiet. Vier mans is vir die moord en roof gearresteer. |LineColor = #F5BD1F }} {{Episode list |EpisodeNumber = 184 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Mario Nel |OriginalAirDate = {{start date|2024|11|26|df=yes}} |ShortSummary = Lede van die SAPD word daagliks in die spervuur geplaas. Sersant Mario Nel het een oggend sy gesin gegroet en is ure later deur Andile Nyoka, wat op parool vrygelaat is, koelbloedig vermoor. |LineColor = #F5BD1F }} {{Episode list |EpisodeNumber = 185 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Boswell-Wilkie Sirkus |OriginalAirDate = {{start date|2024|12|2|df=yes}} |ShortSummary = 'n Vrolike dag by die sirkus verander in 'n oorlogstoneel wanneer die sirkustent na 'n hewige storm op die sirkusgangers inmekaarstort. Minstens 120 mense is beseer en 'n jong kind is oorlede. |LineColor = #F5BD1F }} {{Episode list |EpisodeNumber = 186 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Quinisha Sebrandt |OriginalAirDate = {{start date|2024|12|9|df=yes}} |ShortSummary = Was dit jaloesie? 'n Gebroke hart? Die effekte van emosionele trauma? Hierdie vrae bly oor nadat Lesley-Ann Damons die 9-jarige Quinisha Sebrandt strand toe gevat het om te gaan swem, en toe vermoor het. |LineColor = #F5BD1F }} {{Episode list |EpisodeNumber = 187 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Die Breker van Pretoria |OriginalAirDate = {{start date|2024|12|16|df=yes}} |ShortSummary = Ons hoor van Francois Leibrandt, die man met 'n gruwelagtige geskiedenis van aanrandings. Onskuldige mense, en selfs polisielede, was slagoffers van sy aksies. |LineColor = #F5BD1F }} {{Episode list |EpisodeNumber = 188 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Gabriela Kabrins Alban |OriginalAirDate = {{start date|2025|1|13|df=yes}} |ShortSummary = Twee buitelanders, 'n koudbloedige moord en misdaadtoneel wat baie vrae ontlok. |LineColor = #F5BD1F }} {{Episode list |EpisodeNumber = 189 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Die Noordhoek-verkragter |OriginalAirDate = {{start date|2025|1|20|df=yes}} |ShortSummary = In die 1990's het Johnathan Francke as die Noordhoek-verkragter bekend gestaan. Een van sy slagoffers kom na vore en vertel als in hierdie episode. |LineColor = #F5BD1F }} {{Episode list |EpisodeNumber = 190 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Levona Jacobs |OriginalAirDate = {{start date|2025|1|27|df=yes}} |ShortSummary = In 2019 word Levona Jacobs op 10 aanklagte van wrede misdade skuldig bevind, maar dit is die gebeure wat tot en met die vonnisoplegging plaasgevind het, wat die hele storie verregaande laat klink. |LineColor = #F5BD1F }} {{Episode list |EpisodeNumber = 191 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Adam Pieterse |OriginalAirDate = {{start date|2025|2|3|df=yes}} |ShortSummary = Toe Adam Pieterse in 2015 skielik verdwyn was die gemeenskap baie bekommerd. 18 maande nadat sy lyk gevind is, word Martin Visser in hegtenis geneem en die skokkende waarheid word ontbloot. |LineColor = #F5BD1F }} {{Episode list |EpisodeNumber = 192 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Hester Koch en Arnold Schultz |OriginalAirDate = {{start date|2025|2|10|df=yes}} |ShortSummary = In 2012 is Hester Koch en Arnold Schultz 'n maand uitmekaar op hul kleinhoewe vermoor. Mens kan dit amper nie glo nie. |LineColor = #F5BD1F }} {{Episode list |EpisodeNumber = 193 |EpisodeNumber2 = 11 |Title = Zarah Hector Deel 1 |OriginalAirDate = {{start date|2025|2|17|df=yes}} |ShortSummary = Sinneloos en koudbloedig. Dis die grusame moord op Zarah Hector. Tot vandag toe is die rede tot hierdie moord nog nie vasgestel nie. |LineColor = #F5BD1F }} {{Episode list |EpisodeNumber = 194 |EpisodeNumber2 = 12 |Title = Zarah Hector Deel 2 |OriginalAirDate = {{start date|2025|2|24|df=yes}} |ShortSummary = Sinneloos en koudbloedig. Dis die grusame moord op Zarah Hector. Tot vandag toe is die rede tot hierdie moord nog nie vasgestel nie. |LineColor = #F5BD1F }} {{Episode list |EpisodeNumber = 195 |EpisodeNumber2 = 13 |Title = Erna & Koos Wolmerans |OriginalAirDate = {{start date|2025|3|3|df=yes}} |ShortSummary = In Maart 2000 bel Frederick "Fritz" Wolmerans die polisie om 'n inbraak en moord aan te meld. Dis die moord op sy ouers, Erna en Koos Wolmerans. Wat begin as 'n gewone ondersoek, neem vinnig 'n onverwagte draai. Wie het die egpaar vermoor en waarom? |LineColor = #F5BD1F }}|overall=6|series=6|title=25}} muhabsv5is4he5j4dmt9eepdkhcukxv 0 384884 2891681 2891523 2026-04-08T18:15:11Z SpesBona 2720 + Prent 2891681 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Nuwe administratiewe hoofstad |ander_naam= |inheemse_naam=العاصمة الإدارية الجديدة |nedersetting_tipe= |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët=Iconic Tower Egypt(18-6-2023)(cropped).jpg |beeldgrootte=280px |beeldbyskrif=Wolkekrabbers in die Nuwe administratiewe hoofstad |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart= |kaartgrootte= |kaartbyskrif= |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart=Egipte |duimdrukkeretiketposisie=onderkant |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Egipte}} |onderafdelingtipe1=Goewerment |onderafdelingtipe2= |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Lêer:Flag of Cairo.svg|22px]] Kaïro |onderafdelingnaam2= |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel= |stigtingsdatum= |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2=5.6 |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2=2.2 |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2=714 |oppervlak_stedelik_myl2=276 |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinaattipe= |koördinate={{Koördinate|30|01|39|N|31|45|54|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op= |bevolkingnotas= |bevolking_totaal= |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone=EST |utcafset=+2 |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe= |poskode= |skakelkode= |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf=[http://acud.eg/ ''acud.eg''] }} '''Nuwe administratiewe hoofstad''' ([[Arabies]]: العاصمة الإدارية الجديدة&lrm;, ''Al-ʿĀṣima al-ʾIdāriyya al-Jadīda'') is die projeknaam vir die oprigting van 'n nuwe [[hoofstad]] in [[Egipte]] wat sedert 2015 in aanbou is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/aponline/2015/03/13/world/middleeast/ap-ml-egypt-new-capital-.html |title=Egypt Announces Plans to Build New Capital |publisher=[[The New York Times]] |date=13 Maart 2015 |accessdate=3 September 2021}}</ref> Dit is deur die destydse Egiptiese minister vir behuising, Mostafa Madbouly, tydens die Konferensie oor ekonomiese ontwikkeling in Egipte op 13 Maart 2015 aangekondig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.aljazeera.com/news/2015/03/egypt-plans-capital-adjacent-cairo-150314014400946.html |title=Egypt plans new capital adjacent to Cairo |publisher=[[Al Jazeera]] |date=14 Maart 2015 |accessdate=14 Maart 2015}}</ref> Die nuwe hoofstad word beskou as een van die programme en projekte vir ekonomiese ontwikkeling, en is deel van 'n groter inisiatief met die naam "Egiptiese Visie 2030".<ref>{{en}} {{cite web |url=https://arabdevelopmentportal.com/sites/default/files/publication/sds_egypt_vision_2030.pdf |title=Egypt Vision 2030 |publisher=arabdevelopmentportal.com |accessdate=25 Julie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725064906/https://www.arabdevelopmentportal.com/sites/default/files/publication/sds_egypt_vision_2030.pdf |archive-date=25 Julie 2021 |url-status=dead}}</ref> Die nuwe hoofstad van Egipte het nog nie 'n naam nie. 'n Kompetisie is op die nuwe hoofstad se webwerf geloods om 'n nuwe naam en logo vir dié stad te kies. 'n Jurie van spesialiste is saamgestel om die voorstelle wat op die lys ingedien is, te evalueer en om die beste onder al die voorstelle te bepaal.<ref>{{ar}} {{cite web |url=https://www.youm7.com/story/2019/7/17/العاصمة-الإدارية-الجديدة-تطلق-مسابقة-لاختيار-اسم-وشعار-جديد/4338108 |title=The New Administrative Capital launches a competition to choose a new name and logo |publisher=Youm7}}</ref><ref>{{ar}} {{cite web |url=https://www.baladnaelyoum.com/news/5d2f6fefa24321573677d112/%D8%AA%D8%BA%D8%B7%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D9%85%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%B9%D8%A7%D8%AA/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%84%D9%82-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82%D8%A9-%D9%84%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88%D8%B4%D8%B9%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF |title=العاصمة الإدارية تطلق مسابقة لاختيار اسم وشعار جديد |publisher=www.baladnaelyoum.com |accessdate=4 November 2021 |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104033400/https://www.baladnaelyoum.com/news/5d2f6fefa24321573677d112/%D8%AA%D8%BA%D8%B7%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D9%85%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%B9%D8%A7%D8%AA/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%84%D9%82-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82%D8%A9-%D9%84%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88%D8%B4%D8%B9%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF |url-status=dead}}</ref> Die Egiptiese regering het egter nog geen amptelike uitslae bekend gemaak nie. Die nuwe stad sal 45&nbsp;km oos van [[Kaïro]] en net buite die Tweede Groter Kaïro-ringweg, in 'n grootliks onontwikkelde gebied halfpad na die hawestad [[Suez]], geleë wees. Volgens die planne word die stad die nuwe administratiewe en finansiële hoofstad van Egipte wat die belangrikste regeringsdepartemente en ministeries, asook buitelandse ambassades huisves. Op 'n totale oppervlakte van 700&nbsp;km² (270&nbsp;myl²) sal daar 'n bevolking van sowat 6,5 miljoen wees, hoewel dit na raming tot sewe miljoen sal kan styg.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-31874886 |title=Egypt to build new administrative and business capital |publisher=[[BBC]] |date=13 Maart 2015 |accessdate=3 September 2021}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cnn.com/2015/03/14/africa/egypt-plans-new-capital/ |title=Egypt unveils plan to build glitzy new capital |publisher=[[CNN]] |author=Brian Walker |date=16 Maart 2015 |accessdate=16 Oktober 2016}}</ref> Die belangrikste en amptelike rede vir die begin van die projek is die opeenhoping in Kaïro, wat reeds een van die wêreld se besigste stede is, te verlig, met die verwagting dat die bevolking van Groter Kaïro in die komende dekades sal verdubbel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thenationalnews.com/business/new-capital-to-cut-cairo-overcrowding-1.77647 |title=New capital to cut Cairo overcrowding |publisher=The National}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.citymetric.com/skylines/so-why-egypt-building-new-capital-city-right-next-cairo-855 |title=So why is Egypt building a new capital city right next to Cairo? |publisher=City Metric |date=19 Maart 2015 |accessdate=16 Oktober 2016}}</ref> Kaïro, ter vergelyking, het 'n bevolking van sowat 20 miljoen. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|New Administrative Capital|Nuwe administratiewe hoofstad}} * {{en}} {{Wikivoyage|New_Administrative_Capital_(Egypt)|Nuwe administratiewe hoofstad}} * {{ar}} {{en}} [http://acud.eg/ Amptelike webwerf] {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Egipte]] 1sc5x88w8dzrwseu2rbwq3p2vgxpa6a 0 385750 2891760 2870312 2026-04-09T08:26:15Z Jcb 223 2891760 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Taal |naam = Interslawies |inheemsenaam = medžuslovjansky<br />меджусловјанскы |skepper = Vojtěch Merunka en Jan van Steenbergen |omgewing = Hulptaal vir kommunikasie tussen Slawiërs in [[Sentraal-Europa|Sentraal-]] en [[Oos-Europa]] |sprekers = 7 000 (2020)<ref name="Kocór, p. 21">Kocór, p. 21.</ref> ~ 20 000 (2022)<ref name="mel">{{Cite magazine |url=https://mel.fm/zhizn/istorii/9084523-da-by-komunikovali-edin-s-drugym-chto-takoye-mezhslavyansky-yazyk-i-zachem-ego-pridumali |title=«Мы делаем это для будущего». Что такое межславянский язык, зачем его придумали и кто на нём говорит |trans-title="We're doing this for the future." What is the Interslavic language, why was it invented and who speaks it? |magazine=Мел |date=18 July 2022 |access-date=19 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524211611/https://mel.fm/zhizn/istorii/9084523-da-by-komunikovali-edin-s-drugym-chto-takoye-mezhslavyansky-yazyk-i-zachem-ego-pridumali |archive-date=24 May 2023 |language=ru}}</ref> |fam2 = [[internasionale hulptaal]] |fam3 = [[sonale hulptaal]] |fam4 = [[pan-Slawiese taal]] |iso1 = |iso2 = |iso3 = isv |kaart = [[Lêer:Flag of Interslavic.svg|250px|center]] }} [[Beeld:Člověčja anatomija.svg|thumb|260px|links|Die menslike [[anatomie]] in Interslawies.]] '''Interslawies''' (''medžuslovjansky jezyk'', меджусловјанскы језык) is 'n [[kunsmatige taal]] wat ontwerp is om kommunikasie tussen sprekers van verskillende [[Slawiese tale]] te vergemaklik. Die grondgedagte is dat die Slawiese tale so eenders is dat dit op grond van gemeenskaplike eienskappe moontlik moet wees om 'n taal te skep wat deur alle [[Slawiërs|Slawiese volke]] verstaan kan word, sonder voorafgaande studie.<ref>{{Cite web|url=http://steen.free.fr/interslavic/introduction.html#whatis|title=Interslavic – Introduction|website=steen.free.fr|access-date=October 21, 2019}}</ref> Grammatika sowel as woordeskat is gebaseer op die ooreenkomste. Gevolglik het Interslawies drie [[Geslag (taalkunde)|geslagte]] en 'n volledige verbuiging en vervoeging, in teenstelling met hoogs vereenvoudigde internasionale hulptale soos [[Esperanto]] en [[Interlingua]]. Interslawies word geskryf met sowel die [[Latynse alfabet|Latynse]] as die [[Cyrilliese alfabet|Cyrilliese]] alfabet. Die taal word hoofsaaklik in internetverkeer gebruik, maar bevat ook 'n aantal elektroniese en gedrukte publikasies. Boonop vind internasionale konferensies sedert 2017 plaas. In teenstelling met baie soortgelyke projekte het Interslawies nie 'n sambreelorganisasie nie, maar kan die ongeveer 15&nbsp;000 gebruikers en belangstellendes hoofsaaklik op [[sosiale media]] gevind word. Besluite oor leerhulpbronne, grammatika en woordeskat word deur 'n komitee van vyf lede geneem.<ref>{{Cite web|url=http://conference.interslavic-language.org/rezultaty.php|title=CISLa 2018|website=conference.interslavic-language.org|access-date=October 21, 2019|archive-date=30 Desember 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181230122012/http://conference.interslavic-language.org/rezultaty.php|url-status=dead}}</ref> == Geskiedenis == Deur die eeue heen is baie pogings aangewend om 'n gemeenskaplike letterkundige taal vir Slawiërs te skep. Die eerste Pan-Slawiese grammatika is in die jare 1659-'66 deur die Kroatiese priester Juraj Križanić geskryf. Tientalle ander projekte het in die 19de en 20ste eeu die lig gesien. Aanvanklik het hul skrywers geglo dat alle Slawiërs verenig kon word deur 'n gemeenskaplike skryftaal, wat 'n moderne voortsetting van die [[Ou Kerkslawies]] sou wees. Later het die doelstelling geleidelik verander en het hulle bloot probeer om (dikwels met [[Esperanto]] as voorbeeld) 'n taal vir die onderlinge kommunikasie tussen verskillende Slawiese volke te skep. Na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het hierdie idee op die agtergrond verdwyn, maar aan die begin van die 21ste eeu het dit danksy die koms van die [[internet]] 'n nuwe hupstoot gekry. Die hedendaagse Interslawies is in 2006 onder die naam '''Slovianski''' begin deur 'n groep mense uit verskillende lande. Hulle het 'n eenvoudige en naturalistiese taal beoog wat die Slawiërs kan verstaan sonder dat hulle dit geleer het, en wat slegs bestaan uit materiaal wat in alle of die meeste Slawiese tale voorkom, sonder kunsmatige toevoegings. In 2012 het Slovianski etlike honderde sprekers gehad.<ref name="iliev">Iliev, G. ''[http://www.ijors.net/issue2_2_2013/pdf/__www.ijors.net_issue2_2_2013_article_6_iliev.pdf Short History of the Cyrillic Alphabet]'' (Plovdiv, 2012), bl. 67. [http://www.ijors.net/issue2_2_2013/articles/iliev.html HTML weergawe]</ref> In 2010 het die Tsjeggiese informatikus Vojtěch Merunka 'n ander Pan-Slawiese taalprojek publiseer, genaamd '''Novoslovienskij''' ("Nieuslawies").<ref>Merunka, Vojtěch. ''Jazyk novoslovienskij''. Prague 2010, {{ISBN|978-80-87313-51-0}}).</ref> Anders as Slovianski, was dit nie baseer op die moderne Slawiese tale nie, maar was dit 'n poging om Ou Kerkslawies te vereenvoudig en by die moderne tyd aan te pas. Vanaf 2011 het albei projekte nou saamgewerk onder die gemeenskaplike naam '''Interslawies''', 'n naam wat in 1908 vir die eerste keer deur die Tsjeg Ignác Hošek voorgestel is.<ref name="Ruposova">Рупосова, bl. 55.</ref> In 2017 het hulle uiteindelik saamgesmelt in een enkele standaardtaal. Interslawies speel ook 'n rol in die Tsjeggiese regisseur Václav Marhoul se rolprent ''The Painted Bird'', wat tydens die Venesiaanse filmfees van 2019 uitgereik is.<ref>{{cite web|title=Vojtěch Merunka – Developer of the Interslavic Language Spoken in the Painted Bird|url=https://www.radio.cz/en/section/one-on-one/vojtech-merunka-developer-of-interslavic-language-spoken-in-the-painted-bird|website=Radio Praha|access-date=23 September 2019}}</ref><ref>{{cite web|script-title=ru:«Раскрашенная птица» – кинодебют межславянского языка|url=https://www.radio.cz/ru/rubrika/bogema/-raskrashennaya-ptica-kinodebyut-mezhslavyanskogo-yazyka|website=Radio Praha|access-date=28 January 2019|language=ru}}</ref> Die rolprent, 'n swart-wit verfilming van Jerzy Kosinski se roman ''Die geverfde voël'', beskryf die ervarings van 'n (waarskynlik Joodse) seuntjie wat in die Tweede Wêreldoorlog op die platteland iewers in [[Oos-Europa]] rondval en tussen wrede kleinboere wegkruip. Hierin is Interslawies die taal van die plattelandse inwoners. Marhoul was op soek na 'n "Slawiese Esperanto" om nie 'n spesifieke Slawiese volk te identifiseer met die gruweldade wat in die prent afspeel nie.<ref name="Nabarvené ptáče aneb Bolestivé pochybnosti o poslání živočišného druhu Homo sapiens">{{cite web |last1=kinobox.cz |first1=team at |title=Nabarvené ptáče aneb Bolestivé pochybnosti o poslání živočišného druhu Homo sapiens |url=https://www.kinobox.cz/clanek/17031-vaclav-marhoul-o-nabarvenem-ptaceti |website=Kinobox.cz |access-date=2 September 2019 |language=cs}}</ref><ref name="Interslavic: How A Made-Up Slavic Language Made It To The Big Screen">{{cite web |title=Interslavic: How A Made-Up Slavic Language Made It To The Big Screen|url=https://www.youtube.com/watch?t=46&v=WlopfGDweTE|language=en}}</ref> Veral sedert die première van die prent het die gebruikersgemeenskap van Interslawies vinnig gegroei. Tans het die hoofgroep op [[Facebook]] meer as 15 000 gebruikers en belangstellendes.<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/groups/interslavic/|title=Interslavic - Medžuslovjanski - Меджусловјански|work=Facebook|access-date=20 September 2021}}</ref> == Eienskappe == === Skryfstelsel === 'n Belangrike beginsel van Interslawies is dat elke Slawiër die taal maklik op sy eie sleutelbord kan skryf.<ref>{{cite web|url=http://steen.free.fr/slovianski/phono_ortho.html#orthography|title=Orthography|publisher=Steen.free.fr|access-date=30 November 2014}}</ref> Daarom kan dit met die [[Latynse alfabet|Latynse]] sowel as die [[Cyrilliese alfabet]] geskryf word. Die Latynse alfabet bestaan uit 30 letters, insluitend drie digrawe (''dž, lj, nj'') en vier letters met 'n omgekeerde [[kappie (skryfteken)|kappie]] (''š, ž, č, ě''). Die Cyrilliese alfabet bevat letters uit [[Serwies]] en [[Masedonies]] (''ј, љ, њ''), [[Russies]] en [[Belarussies]] (''ы'') en [[Oekraïens]] (''є''). Alternatiewe spellings word voorgestel vir letters wat nie op alle Slawiese sleutelborde voorkom nie. {|class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" !- Latyns | '''[[A]]''' || '''[[B]]''' || '''[[C]]''' || '''[[Č]]''' || '''[[D]]''' || '''[[DŽ]]''' || '''[[E]]''' || '''[[Ě]]''' || '''[[F]]''' || '''[[G]]''' || '''[[H]]''' || '''[[I]]''' || '''[[J]]''' || '''[[K]]''' || '''[[L]]''' || '''[[LJ]]''' || '''[[M]]''' || '''[[N]]''' || '''[[NJ]]''' || '''[[O]]''' || '''[[P]]''' || '''[[R]]''' || '''[[S]]''' || '''[[Š]]''' || '''[[T]]''' || '''[[U]]''' || '''[[V]]''' || '''[[Y]]''' || '''[[Z]]''' || '''[[Ž]]''' |- ! Cyrillies | '''[[А (Cyrillies)|А]]''' || '''[[Б]]''' || '''[[Ц]]''' || '''[[Ч]]''' || '''[[Д]]''' || '''[[ДЖ]]''' || '''[[Е (Cyrillies)|Е]]''' || '''[[Є]]''' || '''[[Ф (Cyrillies)|Ф]]''' || '''[[Г]]''' || '''[[Х (Cyrillies)|Х]]''' || '''[[И]]''' || '''[[Ј (Cyrillies)|Ј]]''' || '''[[К (Cyrillies)|К]]''' || '''[[Л]]''' || '''[[Љ]]''' || '''[[М (Cyrillies)|М]]''' || '''[[Н (Cyrillies)|Н]]''' || '''[[Њ]]''' || '''[[О (Cyrillies)|О]]''' || '''[[П (Cyrillies)|П]]''' || '''[[Р (Cyrillies)|Р]]''' || '''[[С (Cyrillies)|С]]''' || '''[[Ш]]''' || '''[[Т (Cyrillies)|Т]]''' || '''[[У (Cyrillies)|У]]''' || '''[[В (Cyrillies)|В]]''' || '''[[Ы]]''' || '''[[З]]''' || '''[[Ж]]''' |- valign=top ! Uitspraak ([[Internasionale Fonetiese Alfabet|IFA]]) | {{IPA|ɑ}}<br />{{IPA|a}} || {{IPA|b}} || {{IPA|t͡s}} || {{IPA|t͡ʃ}}<br />{{IPA|t͡ʂ}} || {{IPA|d}} || {{IPA|d͡ʒ}}<br />{{IPA|d͡ʐ}} || {{IPA|ɛ}}<br />{{IPA|e}} || {{IPA|jɛ}} || {{IPA|f}} || {{IPA|g}}<br />{{IPA|ɦ}} || {{IPA|x}} || {{IPA|i}}<br />{{IPA|ɪ}} || {{IPA|j}} || {{IPA|k}} || {{IPA|l}}<br />{{IPA|ɫ}} || {{IPA|lʲ}}<br />{{IPA|ʎ}} || {{IPA|m}} || {{IPA|n}} || {{IPA|nʲ}}<br />{{IPA|ɲ}} || {{IPA|o}}<br />{{IPA|ɔ}} || {{IPA|p}} || {{IPA|r}} || {{IPA|s}} || {{IPA|ʃ}}<br />{{IPA|ʂ}} || {{IPA|t}} || {{IPA|u}} || {{IPA|v}}<br />{{IPA|ʋ}} || {{IPA|ɪ}}<br />{{IPA|ɨ}} || {{IPA|z}} || {{IPA|ʐ}}<br />{{IPA|ʒ}} |} Afgesien van die basiese alfabet hierbo, kan in die Latynse alfabet ook 'n reeks addisionele letters gebruik word. Hulle verskil van die standaardortografie deur 'n diakritiese teken toe te voeg en is bedoel om bykomende etimologiese inligting oor te dra en Interslawies direk aan Ou Kerkslawies te koppel. {|class="wikitable" style="width:40%; text-align:center;" ! Opsionele tekens | '''Å''' || '''Ć''' || '''D́''' ||'''Đ''' || '''Ė''' || '''Ę''' || '''Ĺ''' || '''Ń''' || '''Ȯ''' || '''Ŕ''' || '''Ś''' || '''T́''' || '''Ų''' || '''Ź''' |- valign=top ! Uitspraak ([[Internasionale Fonetiese Alfabet|IFA]]) | {{IPA|ɒ}} || {{IPA|t͡ɕ}} || {{IPA|dʲ}}<br />{{IPA|ɟ}} || {{IPA|d͡ʑ}} || {{IPA|ɛ}}<br />{{IPA|ǝ}} || {{IPA|j}}{{IPA|æ}} || {{IPA|lʲ}}<br />{{IPA|ʎ}} || {{IPA|nʲ}}<br />{{IPA|ɲ}} || {{IPA|ə}}<br />{{IPA|ʌ}} || {{IPA|rʲ}}<br />{{IPA|r̝}} || {{IPA|sʲ}}<br />{{IPA|ɕ}} || {{IPA|tʲ}}<br />{{IPA|c}} || {{IPA|o}}<br />{{IPA|ʊ}} || {{IPA|zʲ}}<br />{{IPA|ʑ}} |} === Grammatika === Interslawies het, net soos die ander Slawiese tale, drie geslagte (manlik, vroulik, onsydig). [[Selfstandige naamwoord]]e, [[byvoeglike naamwoord]]e, [[voornaamwoord]]e en [[telwoord]]e word verbuig in ses [[naamval]]le (nominatief, genitief, datief, akkusatief, instrumenteel en lokatief) in enkelvoud en meervoud. Daar bestaan rofweg vier [[deklinasie|verbuigings]]. Daar is geen [[lidwoord]]e in Interslawies nie. [[Werkwoord]]e word vervoeg volgens tyd (teenwoordige tyd, verlede tyd, toekomende tyd), persoon, wyse en getal. Daarnaas beskik werkwoorde oor die kategorie aspek, waarmee die voltooidheid of onvoltooidheid van 'n handeling uitgedruk word. Dit is kenmerke wat gewoonlik in internasionale hulptale angsvallig vermy word. Nogtans is 'n hoë mate van vereenvoudiging bereik deur onreëlmatigheid tot 'n minimum te beperk. ==Woordeskat== Woorde in Interslawies is geskoei op 'n vergelyking van die woordeskat in die moderne Slawiese tale. Vir dié doel word laasgenoemde in ses groepe verdeel:<ref>{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=AyY_DwAAQBAJ&pg=PA21 |title=E-Democracy – Privacy-Preserving, Secure, Intelligent E-Government Services |chapter=4. The Interslavic Experiment |pages=21 |last1=Katsikas |first1=Sokratis K. |last2=Zorkadis |first2=Vasilios |year=2017 |publication-place=Athens, Greece |publisher=Springer |isbn=978-3319711171}}</ref> * [[Russies]] * [[Oekraïens]] en [[Belarussies]] * [[Pools]] * [[Tsjeggies]] en [[Slowaaks]] * [[Sloweens]] en [[Serwo-Kroaties]] * [[Bulgaars]] en [[Masedonies]] Dié groepe word op gelyke voet hanteer. Soms word selfs kleiner tale, soos [[Kasjoebies]] en [[Sorbies]], ingesluit.<ref>{{Cite web|url=http://steen.free.fr/interslavic/voting_machine.html|title=Voting Machine|website=steen.free.fr|access-date=October 21, 2019}}</ref> Interslawiese woorde is so opgestel dat die woorde vir 'n maksimum Slawiessprekendes verstaanbaar sal wees. {| class=wikitable style="font-size:90%; width:100%" |+ <big>Voorbeeldwoorde in Interslawies, in vergelyking met ander Slawiese tale.</big> ! rowspan=2 |Afrikaans ! rowspan=2 |Interslawies ! rowspan=2 |Russies ! colspan=2 |Ukraïens en Belarussies ! rowspan=2 |Pools ! colspan=2 |Tsjeggies en Slowaaks ! colspan=2 |Sloweens en Serwo-Kroaties ! colspan=2 |Masedonies en Bulgaars ! Ongeklassifiseer |- ! Oekraïens ! Belarussies ! Tsjeggies ! Slowaaks ! Slo&shy;weens ! Serwo-Kroaties ! Mase&shy;donies ! Bul&shy;gaars ! Opper-Sorbies |- valign=top ! Mens, persoon | člověk / чловєк || человек | style=width:15% | чоловік (net manlik; "mens" is "людина") || чалавек / čalaviek | człowiek || člověk || človek || človek | čovjek, čovek / човјек, човек || човек || човек || čłowjek |- valign=top ! Hond | pes / пес || пёс, собака || пес, собака || сабака / sabaka | pies || pes || pes || pes || pas, kuče / пас, куче || пес, куче || пес, куче || pos, psyk |- valign=top !Wolf |volk / волк ||волк ||вовк ||воўк / voŭk |wilk ||vlk ||vlk ||volk ||vuk / вук ||волк ||вълк ||wjelk |- valign=top ! Huis | dom / дом || дом || дім, будинок || дом, будынак / dom, budynak | dom || dům || dom || dom, hiša | dom, kuća / дом, кућа || дом, куќа || дом, къща || dom |- valign=top ! Boek | kniga / книга || книга || книжка, книга || кніга / kniha | książka, księga || kniha || kniha || knjiga | knjiga / књига || книга || книга || kniha |- valign=top ! Nag | noč / ноч || ночь || ніч || ноч / noč | noc || noc || noc || noč || noć / ноћ || ноќ || нощ || nóc |- valign=top ! Brief | pismo / писмо || письмо || лист || пісьмо, ліст / piśmo, list | list, pismo || dopis || list || pismo | pismo / писмо || писмо || писмо || list |- valign=top ! Groot | veliky / великы || большой, великий || великий || вялікі / vialiki | wielki || velký || veľký || velik | velik, golem / велик, голем || голем || голям || wulki |- valign=top ! Nuut | novy / новы || новый || новий || новы / novy | nowy || nový || nový || nov || nov / нов || нов || нов || nowy |- valign=top !Oud |stary / стары ||старый ||старий ||стары / stary |stary ||starý ||starý ||star ||star / стар ||стар ||стар ||stary |- valign=top !Taal |jezyk / језык ||язык ||мова ||мова / mova |język, mowa ||jazyk ||jazyk ||jezik ||jezik / језик ||јазик ||език ||jazyk |} == Voorbeeld == Hier volg die [[Onse Vader]] in Interslawies: {| class="wikitable" ! '''Latynse alfabet''' !! '''Cyrilliese alfabet''' !! '''Vertaling''' |- valign=top | Otče naš, ktory jesi v nebesah, <br /> nehaj sveti se ime Tvoje. <br /> Nehaj prijde kraljevstvo Tvoje, <br /> nehaj bude volja Tvoja, kako v nebu tako i na zemji. <br /> Hlěb naš vsakodenny daj nam dnes, <br /> i odpusti nam naše grěhy, <br /> tako kako my odpuščajemo našim grěšnikam. <br /> I ne vvedi nas v pokušenje, <br /> ale izbavi nas od zlogo. <br /> Ibo Tvoje jest kraljevstvo i moč i slava, na věky věkov. <br /> Amin.<ref>{{cite web|url=http://steen.free.fr/interslavic/otcze_nasz.html|title=Otče naš – Отче наш|author=Jan van Steenbergen|publisher=Steen.free.fr|access-date=2 April 2020}}</ref> | Отче наш, кторы јеси в небесах, <br /> нехај свети се име Твоје. <br /> Нехај пријде краљевство Твоје, <br /> нехај буде воља Твоја, како в небу тако и на земји. <br /> Хлєб наш всакоденны дај нам днес, <br /> и одпусти нам наше грєхы, <br /> тако како мы одпушчајемо нашим грєшникам. <br /> И не введи нас в покушенје, <br /> але избави нас од злого. <br /> Ибо Твоје јест краљевство и моч и слава, на вєкы вєков. <br /> Амин. | Onse Vader wat in die hemele is,<br /> laat u Naam geheilig word,<br /> laat u koninkryk kom,<br /> laat u wil geskied, soos in die hemel net so ook op die aarde.<br /> Gee ons vandag ons daaglikse brood,<br /> en vergeef ons ons skulde,<br /> soos ons ook ons skuldenaars vergewe.<br /> En lei ons nie in die versoeking nie,<br /> maar verlos ons van die Bose. <br /> Want aan U behoort die koninkryk en die krag en die heerlikheid tot in ewigheid.<br /> Amen. |} == Verwysings == {{Verwysings|3}} ==Bronne== {{refbegin|3}} * {{de}} Barandovská-Frank, Věra. ''Panslawische Variationen''. Brosch, Ciril i Fiedler, Sabine (ed.), Florilegium Interlinguisticum. Festschrift für Detlev Blanke zum 70. Geburtstag. Peter Lang Internationaler Verlag der Wissenschaften, Frankfurt am Main, 2011, {{ISBN|978-3-631-61328-3}}, bl.&nbsp;209–236. * {{eo}} Duličenko, Aleksandr D. ''Pravigo de la slava interlingvistiko: slava reciprokeco kaj tutslava lingvo en la historio de Slavoj''. Grundlagenstudien aus Kybernetik und Geisteswissenschaft, no. 57:2, June 2016, Akademia Libroservo, ISSN 0723-4899, bl.&nbsp;75–101. * {{en}} Kocór, Maria, et al. ''Zonal Constructed Language and Education Support of e-Democracy – The Interslavic Experience''. Sokratis K. Katsikas & Vasilios Zorkadis eds., E-Democracy – Privacy-Preserving, Secure, Intelligent E-Government Services. 7th International Conference, E-Democracy 2017, Athens, Greece, December 14–15, 2017, Proceedings (Communications in Computer and Information Science no. 792, Springer International Publishing, 2017, {{ISBN|978-3-319-71116-4}}, 978-3-319-71117-1), bl.&nbsp;15–30. * {{en}} Kuznetsov, Nikolai. ''The Interslavic Language: Way of Communication Among the Slavic Nations and Ethnic Groups.'' Journal of Ethnophilosophical Questions and Global Ethics 2.1 (2018): bl. 18-28. * {{en}} Meyer, Anna-Maria. [https://www.researchgate.net/publication/308041701_Slavic_constructed_languages_in_the_internet_age ''Slavic constructed languages in the internet age'']. Language Problems & Language Planning, vol. 40 no. 3 (January 2016), bl.&nbsp;287–315. * {{de}} Meyer, Anna-Maria. ''Wiederbelebung einer Utopie. Probleme und Perspektiven slavischer Plansprachen im Zeitalter des Internets''. Bamberger Beiträge zur Linguistik 6, Bamberg: Univ. of Bamberg Press, 2014, {{ISBN|978-3-86309-233-7}}. * {{en}} Merunka, Vojtěch, ''Interslavic zonal constructed language: an introduction for English-speakers'' (Lukáš Lhoťan, 2018, {{ISBN|9788090700499}}). * {{en}} Merunka, Vojtěch. ''Neoslavonic zonal constructed language''. České Budějovice, 2012, {{ISBN|978-80-7453-291-7}}. * {{en}} Merunka, Vojtěch; Heršak, Emil; Molhanec, Martin. ''Neoslavonic Language''. Grundlagenstudien aus Kybernetik und Geisteswissenschaft, no. 57:2, June 2016, Akademia Libroservo, ISSN 0723-4899, bl.&nbsp;114–134. * {{ru}} Рупосова, Л.П., [http://evestnik-mgou.ru/en/Articles/Doc/176 ''История межславянского языка''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211006163505/https://evestnik-mgou.ru/en/Articles/Doc/176 |date= 6 Oktober 2021 }}. Вестник Московского государственного областного университета. Московский государственный областной университет, 2012 no. 1 ({{ISSN|2224-0209}}), bl.&nbsp;51–56. * {{en}} Steenbergen, Jan van. ''Constructed Slavic languages in the 21st century''. Grundlagenstudien aus Kybernetik und Geisteswissenschaft, no. 57:2, June 2016, Akademia Libroservo, ISSN 0723-4899, bl.&nbsp;102–113. * {{pl}} Steenbergen, Jan van. ''[http://jki.amu.edu.pl/files/04%20Steenbergen.pdf Język międzysłowiański jako lingua franca dla Europy Środkowej] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210701104031/http://jki.amu.edu.pl/files/04%20Steenbergen.pdf |date=1 Julie 2021 }}''. Ilona Koutny, Ida Stria (eds.): Język / Komunikacja / Informacja nr XIII (2018). Poznań: Wydawnictwo Rys, 2018. {{ISBN|978-83-65483-72-0}}, ISSN 1896-9585, bl.&nbsp;47–61. {{refend}} == Eksterne skakels == * [http://steen.free.fr/interslavic/ Amptelike webwerf] * [http://interslavic-language.org/ Interslawiese inligtingsportaal] * [https://interslavic-dictionary.com/ Meertalige Interslawiese woordeboek] * [http://slovjani.info Slovjani.info: wetenskaplike tydskrif in Interslawies] * [http://isv.miraheze.org Interslawiese wiki] * [http://conference.interslavic-language.org CISLa - Conference on InterSlavic Language] {{CommonsKategorie-inlyn|Interslavic|Interslawies}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Interslavic}} {{Slawiese tale}} {{Normdata}} [[Kategorie:Slawiese tale]] [[Kategorie:Kunsmatige taal]] qctt094wmrke2zfutz6gxqqcpu3ffek 0 386768 2891772 2867891 2026-04-09T08:45:17Z Jcb 223 2891772 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Nagorny klimenty.jpg|thumb|links|170px|Klimenti Nagorni.]] [[Beeld:Nagorny and tsesarevich mogilev 1910.jpg|thumb|240px|Nagorni en Aleksei, 1914 of later.]] '''Klimenti Grigorjewitsj Nagorni''' ([[Russies]]: Климе́нтий Григо́рьевич Наго́рный; {{OuVormDatum|6 Februarie|1887|25 Januarie}} - 6 Julie 1918) was 'n matroos<ref>King, Greg, Den sista kejsarinnan, Citadel Press Book, 1994. {{ISBN|0-8065-1761-1}}.</ref> van die keiserlike jag Sjtandart en die oppasser van [[Aleksei Nikolajewitsj, tsarewitsj van Rusland|tsarewitsj Aleksei]] van [[Rusland]], die siek seun van tsaar [[Nikolaas II van Rusland|Nikolaas II]] en sy vrou, [[Prinses Alix van Hesse-Darmstadt|Aleksandra Fjodorowna]]. Onder sy pligte het getel om die tsarewitsj op te pas, hom te dra wanneer hy weens sy [[hemofilie]] nie kon loop nie, met hom te speel en hom te vermaak.<ref name="loyal">{{cite web|url=http://www.small-cities.ru/yglich/yglich_obygl_18.html|title=До смерти верный|author=|date=|work=|publisher=Сайт «Малые города»|accessdate=2013-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107221503/http://www.small-cities.ru/yglich/yglich_obygl_18.html|archivedate=2014-01-07}}</ref> Ná die gedwonge abdikasie van Nikolaas II het Nagorni die gesin in bannelingskap na [[Jekaterinburg]] gevolg. Hy was woedend oor die omstandighede waarin die gesin in die [[Ipatijef-huis]] aangehou is en die diefstal van goed wat aan die gesin behoort het deur van die wagte. Hy is in hegtenis geneem en kort daarna deur die [[Bolsjewis]]te doodgeskiet, kort voor die [[moord op die Romanofs]]. ==Biografie== [[Beeld:Nagorny and children.jpg|thumb|220px|Nagorni trek Aleksei en sy vriende rond in 'n waentjie.]] [[Beeld:Nagorny and tsesarevich Tsarskoe Selo 1907.gif|thumb|220px|Nagorni en Aleksei op Tsarskoje Selo, 1907.]] Nagorni was uit 'n kleinboergesin en ongetroud. Hy was 'n matroos op die keiserlike jag Sjtandart, waar hy in Desember 1913 in diens geneem is as 'n assistent van die tsarewitsj se oppasser, of "oom" (дядька, ''djadka''), bootsman Andrei Derewenko. Derewenko moes die seun op uitstappies neem en hom beskerm en vermaak.<ref name = "loyal" /> Dr. Jewgeni Botkin het in 'n brief geskryf soos hy dit verstaan, sal Derewenko "steeds die 'oom' van Sy Hoogheid die Erfgenaam genoem word, maar wettiglik sal hy die pos van lakei hê en sy assistent, Nagorni, dié van 'n kamerdienaar".<ref>Zimin, Igor Viktorovich. [http://statehistory.ru/books/Detskiy-mir-imperatorskikh-rezidentsiy--Byt-monarkhov-i-ikh-okruzhenie/7 "Nanny and teacher"], ''Children's world of imperial residences. Life of monarchs and their entourage'', 1ste uitg., Centerpolygraph 2010, "Everyday life of the Russian imperial court", 978-5-227-02410-7</ref > Nadat Derewenko ná die [[Februarie-rewolusie]] saam met die soldate van die rewolusie uit Tsarskoje Selo is, het Nagorni Aleksei se "oom" geword. ===Bannelingskap en dood=== Toe die keiserlike gesin in Augustus 1917 na [[Tobolsk]] in [[Siberië]] verban is, kon al die lede van die huishouding kies of hulle die keiser se diens wou verlaat, maar Nagorni het gekies om by die geabdikeerde monarg en sy gesin te bly en saam met hulle in bannelingskap te gaan. In April 1918 het 'n [[Bolsjewis]]te-eenheid in Tobolsk aangekom onder bevel van matroos Pawel Danilowitsj Chochrjakof van die [[Baltiese Vloot]]. Toe hy hoor daar is Baltiese matrose onder die tsaar se gevolg, het Chochrjakof gedreig om iets te doen aan die "verraaiers van die rewolusie" wat die "rewolusionêre vloot oneer aandoen" as hulle nie dadelik die keiserlike diens verlaat nie<ref name = "NandA">Diaries of Nicholas II and Empress Alexandra Fedorovna in 2 volumes, saamgestel deur V.M. Khrustalev, 1ste uitg. Moskou, PROZAiK 2012</ref> Toe die keiserlike gesin in twee groepe na Jekatreinburg gestuur word weens die siekte van die tsarewitsj, is Nagorni in die tweede groep saam met Aleksei en drie groothertoginne gestuur.<ref name="VIK">{{cite web|url=http://guardcrew.com/?q=node/255|title=Нагорный Климентий Григорьевич|author=|date=|work=|publisher=Международный ВИК «Морской гвардейский экипаж»|accessdate=2013-05-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gk0yJ0fT?url=http://guardcrew.com/?q=node%2F255|archivedate=2013-05-19}}</ref> Hulle het in Mei 1918 in Jekaterinburg aangekom. Verklarings is van al die diensknegte afgeneem. Nogorni s'n het bewaar gebly. Daarin belowe hy om as dienaar van die tsaar die bevele van die Oeralse streeksraad wat deur die kommandant van [[Ipatijef-huis|die huis met 'n spesiale doel]] uitgereik word, te gehoorsaam en uit te voer, nes die res van die Romanof-gesin. Volgens die historikus W.M. Chroestalef het die diensknegte, deur dié verklarings af te lê, hulle eie doodsvonnisse geteken<ref name = "NandA" /> {{rp | 443}} Volgens ooggetuies kon Nagorni nie stilbly oor die wagte se slegte behandeling van die tsarewitsj nie. Reeds op die stoomskip Roes van Tobolsk na Jekaterinbrug het Nagorni Alksei verdedig toe hulle in 'n kamer toegesluit is. Die kinders se oppasser, Aleksandra Aleksandrowna Tjeglewa, onthou dat Nagorni baie sterk opgetree en sy eie lot verseël het. "Toe ons in Jekaterinburg aankom, het hy gesê: 'Hulle gaan my ook seker doodmaak.' "<Ref name =" VIK "/> In die Ipatijef-huis het Nagorni en die lakei van die groothertoginne, Iwan Dmitrjewitsj Sednef met die wagte gestry oor die behandeling van die gevangenes. Hulle het die onwelvoeglike woorde en tekeninge wat die soldate van die [[Rooi Leër]] op die mure aangebring het om die keiserlike familie te tart, afgewas. Hulle het ook beswaar aanteken teen die feit dat van die wagte die gesin se besittings gesteel het.<ref>{{cite book | last = Pipes | first = Richard | series = Hoofstuk 9. Murder royal family | URL = http://rulibs.com/ru_zar/sci_history/payps/0/j8.html | title = Russian revolution. The Bolsheviks in the Struggle for Power, 1917-191 | edition = 1ste | location = Moskou | publisher = "Zakharov" | year = 2005 | volume = 2 | pages = 197 | access-date = 16 November 2021 | archive-date = 16 November 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211116141816/http://rulibs.com/ru_zar/sci_history/payps/0/j8.html | url-status = dead }}</ref> Pierre Gilliard het later onthou hoe die twee nie hulle verontwaardiging kon wegsteek oor 'n goue ketting wat van die kant van die tsarewitsj se bed verwyder is nie.<ref>{{cite book |last= |first= |editor= |others= |title= Great Saints. "He forgave everyone ..." Emperor Nicholas II. Church of the Royal Family. Materials of the Synodal Commission for the Canonization of Saints of the Russian Orthodox Church |year= 2002|publisher= OLMA-Press Grand|location= Moskou |language= |pages= 71|chapter= |chapterurl= |quote= }}</ref> Op 28 Mei is die matrose uit die huis verwyder en tronk toe gestuur. Vroeg in Junie (volgens sommige, of vroeg in Julie volgens ander)<ref name = "loyal"/> 1918 is hulle en 'n groep ander gevangenes na 'n stil plek geneem en in die geheim in die rug geskiet omdat hulle "die saak van die rewolusie verraai het". Hulle lyke is op die toneel gelos sonder om begrawe te word. Toe die [[Wit beweging]] Jekaterinburg bereik en die lyke van Nagorni en Sednef vind, half ontbind en half deur voëls gevreet, is hulle begrawe. Op 16 Oktober 2009 het die kantoor van die Russiese prokureur-genraal 52 lede van die keiser se huishouding, onder andere Nagorni, [[Rehabilitasie (Sowjetunie)|gerehabiliteer]].<ref>{{cite web | url = http://www.imperialhouse.ru/rus/extra/vin1/1431.html | title = The General Prosecutor's Office of the Russian Federation satisfied the statement of the Head of the Russian Imperial House on the rehabilitation of the repressed loyal servants of the Royal Family and other Members of the House of Romanov | author = | date = 2009-10-30 | work = | publisher = Official website of the Russian Imperial House | accessdate = 2013-05-09 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140103152905/http://www.imperialhouse.ru/rus/extra/vin1/1431.html | archivedate = 2014-01-03 | url-status = dead }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = ru | il = Нагорный, Климентий Григорьевич}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Nagorni, Klimenti}} [[Kategorie:Russiese Rewolusie]] 77lg76jatm8on4wxc4j80fq673lmqso 0 389730 2891782 2644625 2026-04-09T09:07:27Z Jcb 223 2891782 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa (cropped).jpg|duimnael|regs|Beeld van Musa met 'n Keiserlike Goue Aardbol in die 1375 [[Katalaanse Atlas]].]] '''Mansa Musa''' (±1312-1337) was die negende mansa (koning)<ref>{{harvnb|Levtzion|1963|p=353}}</ref> van die koninkryk [[Mali]]. Hierdie Middeleeuse koning word beskou as die rykste mens van alle tye.<ref>{{Cite web |last=Mulroy |first=Clare |title=The richest person who ever lived had unimaginable wealth. Inside the world's wealthiest. |url=https://www.usatoday.com/story/money/2022/11/04/richest-person-ever/10391344002/ |access-date=2022-12-24 |website=USA TODAY |language=en-US |archive-date=27 Desember 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221227165353/https://www.usatoday.com/story/money/2022/11/04/richest-person-ever/10391344002/ |url-status=live }}</ref> Musa (ook Moussa) het regeer oor die Islam-staat Mali wat destyds so groot was as die hedendaagse Wes-Europa. Sy geskatte rykdom was ‘n 400 miljard Amerikaanse dollar. Dit was te danke aan die slawehandel, die verkoop van [[sout]] en [[goud]], die gunstige ligging aan die [[Nigerrivier]] en die ontwikkeling van handelsroetes oor die [[Sahara]] na Noord-Afrika en [[Egipte]] in die besonder. [[Timboektoe]] ontwikkel in sy tyd as ‘n sentrum van Islam-geleerdheid. Groot moskees is gebou, biblioteke ontwikkel en die [[Universiteit van Sankoré]] gevestig. Dit is bekend uit plaaslike manuskripte en reisigerverslae dat Mansa Musa se rykdom hoofsaaklik afkomstig was van die Mali-ryk wat die handel in [[Sout (chemiese stof)|sout]] uit noordelike streke beheer en belas het en veral van [[goud]] wat gepan en ontgin is in die goudryke streke in die suide: Bambuk, Wangara, Bure, Galam, Taghaza en ander sulke koninkryke oor baie eeue. Oor 'n baie lang tydperk het Mali 'n groot reserwe goud geskep. Daar word ook vermoed dat Mali betrokke was by die handel in baie goedere soos [[ivoor]], [[slawe]], [[Spesery|speserye]], sy en [[keramiek]]. Daar is egter tans min bekend oor die omvang of meganika van hierdie ambagte.<ref>{{cite web | url=https://education.nationalgeographic.org/resource/mansa-musa-musa-i-mali | title=Mansa Musa (Musa I of Mali) &#124; National Geographic Society | access-date=6 September 2022 | archive-date=19 Augustus 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220819110054/https://education.nationalgeographic.org/resource/mansa-musa-musa-i-mali/ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Rodriguez |first1=Junius P. |title=The Historical Encyclopedia of World Slavery |date=1997 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-87436-885-7 |page=449 |url=https://books.google.com/books?id=ATq5_6h2AT0C&pg=RA1-PA449 |access-date=3 Mei 2023 |language=en}}</ref> Ten tyde van Musa se troonbestyging het Mali grootliks bestaan uit die gebied van die voormalige Ghana-ryk, wat Mali verower het. Die Mali-ryk het bestaan uit grond wat nou deel is van [[Guinee]], [[Senegal]], [[Mauritanië]], [[Gambië]] en die moderne staat [[Mali]]. Musa het in 1324 op [[Hadj|Hajj]] na [[Mekka]] gegaan en met 'n enorme gevolg en 'n groot voorraad goud gereis. Op pad het hy tyd in [[Kaïro]] deurgebring, waar sy weelderige geskenke na bewering die waarde van goud in [[Egipte]] merkbaar beïnvloed het en die aandag van die breër Moslemwêreld getrek het. Musa het die grense van die Mali-ryk uitgebrei, veral deur die stede Gao en [[Timboektoe]] by sy grondgebied in te sluit. Hy het nouer bande met die res van die Moslemwêreld gesoek, veral die Mamluk en Marinid Sultanate. Hy het geleerdes uit die breër Moslemwêreld gewerf om na Mali te reis, soos die Andalusiese digter Abu Ishaq al-Sahili, en het gehelp om Timboektoe as 'n sentrum van Islamitiese leer te vestig. Sy bewind word geassosieer met talle konstruksieprojekte, insluitend 'n deel van die Djinguereber-moskee in Timboektoe. Musa se bewind word dikwels beskou as die hoogtepunt van Mali se mag en aansien. ==Name en titels== Mansa Musa se persoonlike naam was Musa ([[Arabies]]: موسى, geromaniseer: Mūsā), die Arabiese vorm van [[Moses]]. Mansa, 'heerser'<ref>{{harvnb|Gomez|2018|p=87}}</ref> of '[[koning]]'<ref>{{harvnb|MacBrair|1873|p=40}}</ref> in Mandé, was die titel van die heerser van die Mali-ryk. In mondelinge tradisie en die Timboektoe-kronieke staan Musa verder bekend as Kanku Musa<ref>{{harvnb|Bell|1972|p=230}}</ref> In Mande-tradisie was dit algemeen dat 'n mens se naam by hul ma se naam voorafgegaan het, dus beteken die naam Kanku Musa "Musa, seun van Kanku", hoewel dit onduidelik is of die [[genealogie]] wat geïmpliseer word letterlik is.<ref name="Gomez 2018 109">{{harvnb|Gomez|2018|p=109}}</ref> Hy word ook in mondelinge tradisie Hidji Mansa Musa genoem met verwysing na sy hadj.{{sfn|Niane|1959}} Al-yafii het Musa se naam gegee as Musa ibn Abi Bakr ibn Abi al-Aswad (Arabies: موسى بن أبی بكر بن أبی الأسود, geromaniseerd: Mūsā ibn Abi Bakr ibn Abi al-aswad), {{sfn|Collet|2019|p=115–116}} en Ibn Hajar het Musa se naam gegee as naam as naam Musa ibn Abi Bakr Salim al-Takruri.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=358}} In die Songhai-taal was heersers van Mali soos Musa bekend as die Mali-koi, koi is 'n titel wat gesag oor 'n streek oordra: met ander woorde, die "heerser van Mali". ==Historiese bronne== Baie van wat oor Musa bekend is, kom uit Arabiese bronne wat na sy hadj geskryf is, veral die geskrifte van Al-Umari en [[Ibn Khaldun]]. Terwyl hy in Kaïro was tydens sy hadj, het Musa bevriend geraak met amptenare soos Ibn Amir Hajib, wat van hom en sy land by hom geleer het en later daardie inligting aan historici soos Al-Umari deurgegee het.{{sfn|Al-Umari|loc=Chapter 10}} Bykomende inligting kom uit twee 17de-eeuse manuskripte wat in Timboektoe geskryf is, die Tarikh Ibn al-Mukhtar[d] en die Tarikh al-Soedan.{{sfn|Gomez|2018|pp=92–93}}] Mondelinge tradisie, soos uitgevoer deur die jeliw (SG jeli), ook bekend as griots, bevat relatief min inligting oor Musa in vergelyking met sommige ander dele van die geskiedenis van Mali.{{sfn|Gomez|2018|pp=92–93}} ==Afstammeling en troonbestyging== Musa se pa is Faga Leye[{{sfn|Niane|1959}} genoem en sy ma is moontlik Kanku genoem. Faga Leye was die seun van Abu Bakr, 'n broer van Sunjata, die eerste mansa van die Mali-ryk.{{sfn|Niane|1959}}Ibn Battuta, wat Mali besoek het tydens die bewind van Musa se broer Sulayman, het gesê dat Musa se oupa Sariq Jata genoem is.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=295}} Sariq Jata is dalk 'n ander naam vir Sunjata, wat eintlik Musa se grootoom was.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=416}} Die datum van Musa se geboorte is onbekend, maar hy het in 1324 nog steeds 'n jong man gelyk.<ref>{{harvnb|Gomez|2018|p=104}}</ref> Die Tarikh al-fattash beweer dat Musa per ongeluk Kanku op 'n stadium voor sy hadj doodgemaak het.<ref name="Gomez 2018 109"/> Musa het in die vroeë 1300s onder onduidelike omstandighede aan bewind gekom. Volgens Musa se eie weergawe het sy voorganger as Mansa van Mali, vermoedelik Muhammad ibn Qu,<ref>{{harvnb|Fauvelle|2018}}</ref> twee ekspedisies geloods om die [[Atlantiese Oseaan]] te verken (200 skepe vir die eerste verkenningsmissie en 2 000 skepe vir die tweede). Die Mansa het self die tweede ekspedisie gelei en Musa as sy adjunk aangestel om die ryk te regeer totdat hy teruggekeer het.<ref>{{harvnb|Al-Umari|loc=Chapter 10}}</ref> Toe hy nie teruggekeer het nie, is Musa self as mansa gekroon, wat 'n oordrag van die opvolgingslyn van die afstammelinge van Sunjata na die afstammelinge van sy broer Abu Bakr beteken het.<ref>{{harvnb|Ibn Khaldun}}</ref> Sommige moderne historici het Musa se weergawe van gebeure in twyfel getrek, wat daarop dui dat hy dalk sy voorganger afgesit het en die storie oor die reis uitgedink het om te verduidelik hoe hy die mag oorgeneem het.<ref>{{harvnb|Gomez|2018}}</ref><ref>{{harvnb|Thornton|2012|pp=9,11}}</ref> Die moontlikheid van so 'n reis is nietemin deur verskeie historici ernstig opgeneem.{{sfn|Gomez|2018|p=101}}{{sfn|Devisse|Labib|1984|p=666}}{{sfn|Thornton|2012|p=13}} Volgens die Tarikh al-Fattash het Musa 'n vrou met die naam Inari Konte gehad.{{sfn|Bühnen|1994|p=12}} Haar jamu (familienaam) Konte word gedeel met beide Sunjata se ma Sogolon Konte en sy aartsvyand Sumanguru Konte.{{sfn|Bühnen|1994|p=12–13}} == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Mali]] poxu3ou55o4mnnhotmsk1fk1thmo9ns 0 389996 2891775 2770320 2026-04-09T08:47:14Z Jcb 223 2891775 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas godheid |breedte = 200 |naam = Kūkaʻilimoku |beeld = Kuka'ilimoku.jpg |breed = |onderskrif = |soort = [[Hawaii|Hawais]] |god_van = Oorlog, politiek, landbou en hengel |tuiste = |Kūltus = |simbool = |ouers = |sibbes = |metgesel = [[Hina (godin)|Hina]] |kinders = }} '''Ku''' of '''Kū''' is in die [[Hawaii|Hawaise]] godsdiens een van die vier hoofgode. Die ander drie is [[Kanaloa]], [[Kāne]] en [[Lono]]. 'n Paar geveerde beelde van gode stel vermoedelik Kū voor. Hy word onder baie name aanbid, insluitende Kū-ka-ili-moku (ook gespel Kūka{{okina}}ilimoku), die "Rower van Grond".<ref>{{Cite book|title=Hawaiian Mythology|url=https://archive.org/details/hawaiianmytholog00beck|url-access=registration|last=Beckwith|first=Martha|publisher=University of Hawaii Press|year=1970|isbn=0870220624|location=Honolulu|pages=[https://archive.org/details/hawaiianmytholog00beck/page/15 15]}}</ref> Rituele vir hom sluit in menslike offerandes, wat nie deel van die aanbidding van ander gode is nie. ==Name van Kū== Vanweë die veelvoudigheid wat deel is van die Hawaise begrip van [[godheid]], kan Kū onder baie name aangeroep word, soos: ===Woud en reën=== * Kū-moKū-haliʻi (Kū wat oor die grond versprei) * Kū-pulupulu (Kū van die struike) * Kū-olono-wao (Kū van die diep woud) * Kū-holoholo-pali (Kū wat met trappe afgly) * Kū-pepeiao-loa/-poko (Kū met die groot/klein ore) * Kūpa-ai-keʻe (Kū wat die kano [[Dissel|uitdissel]]) * Kū-mauna (Kū van die berg) * Kū-ka-ohia-laka (Kū van die ohia-lehua-boom) ===Landbou en hengel=== * Kū-ka-o-o (Kū van die graafstok) * Kū-Kūila (Kū van droë landbou) * Kū-keolowalu (Kū van nat landbou) * Kū-ula or Kū-ula-kai (Kū van die oorvloed van die see) ===Oorlog=== * Kū-nui-akea (Kū die opperwese) * Kū-kaʻili-moku (Kū die rower van grond) * Kū-keoloewa (Kū die ondersteuner) ==Godsdiens== Kū was ook bekend as Akua. Hy was die god van oorlog, politiek, landbou en hengel. As die man van die godin [[Hina (godin)|Hina]]<ref>Beckwith (1970): p.12</ref> word aangeneem daar is 'n vorm van komplementerende dualisme, want die woord ''kū'' in [[Hawais]] beteken "staan", terwyl "val" een betekenis van die woord ''hina'' is.<ref name="p&e">Pukui ''et al.'' (1992): p.25</ref> Dit word egter betwis.<ref>Tregear (1891): p.540</ref> Kūka{{okina}}ilimoku was die beskermgod van koning [[Kamehameha I]], wat die Hawaise eilande as die [[Koninkryk Hawaii]] verenig het. Hy het verskeie monumente vir die godheid laat oprig. Drie kolossale beelde van Kū is in 2010 vir die eerste keer in byna 200 jaar in die Biskopmuseum in [[Honolulu]] verenig.<ref>[http://the.honoluluadvertiser.com/article/2010/Jun/04/ln/hawaii6040353.html Honolulu Advertiser Article]</ref> Hulle is in die laat 18de of vroeë 19de eeu deur Kamehameha ingewy by een van sy tempels op die [[argipel]].<ref>[http://www.pem.org/collections/6-oceanic_art Peabody Essex Museum Oceanic Collection]</ref><ref>[https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/aoa/f/figure_of_the_war_god_ku-kaili.aspx British Museum Highlights]</ref> 'n Geveerde beeld in die Biskopmuseum is vermoedelik Kamehameha se eie beeld van sy god. Dit is egter onseker of alle geveerde beelde voorstellings van Kū is.<ref>{{Cite web | title = `aumakua hulu manu Kuka`ilimoku (feathered god image) | work = Collections Online | publisher = Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa | url = http://collections.tepapa.govt.nz/objectdetails.aspx?oid=212710 | access-date = 16 November 2010 | archive-date = 3 November 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121103130143/http://collections.tepapa.govt.nz/objectdetails.aspx?oid=212710 | url-status = dead }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|2}} ==Bronne== {{refbegin}} * Beckwith, M. (1970): ''Hawaiian Mythology''. University of Hawaii Press, Honolulu. * Tregear, Edward (1891): ''[http://www.nzetc.org/tm/scholarly/tei-TreMaor.html Maori-Polynesian Comparative Dictionary]''. Lyon and Blair, Wellington. * Pukui, Mary Kawena; Elbert, Samuel Hoyt; Mookini, Esther T. & Nishizawa, Yu Mapuana (1992): ''New Pocket Hawaiian Dictionary with a Concise Grammars and Given Names in Hawaiian''. University of Hawaii PRess, Honolulu. <small>{{ISBN|0-8248-1392-8}}</small> {{refend}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Kū}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Ku}} [[Kategorie:Polinesiese mitologie]] 6mqpvxqn7o2upncl9x54c82566i6fem 0 391395 2891771 2758795 2026-04-09T08:44:19Z Jcb 223 2891771 wikitext text/x-wiki :''Nota'': Moet nie verwar word met 'n ander [[Klein-Caledonrivier (Vrystaat)|Klein-Caledonrivier]], wat naby [[Bethlehem, Vrystaat|Bethlehem]] in die [[Vrystaat]] vloei nie. {{Inligtingskas Rivier |rivier_naam = Klein-Caledonrivier |ander_naam = Phuthiatsana |beeld = |beeld_byskrif = |kaart = |kaart_byskrif = |oorsprong = |monding = [[Caledonrivier]]<br />(of Mohokare) |stroomgebied_lande = [[Lesotho]] |lengte = |hoogte = |monding_hoogte = 1 482 m |afloop = |stroomgebied = |duimdrukkerkaart = Lesotho |duimdrukkeretiketposisie = onderkant |duimdrukkerkaartgrootte = |duimdrukkerkaartbyskrif = |breedtegraad = 29 |breedtegraad_m = 22 |breedtegraad_s = 17.4 |breedtegraad_NS = S |lengtegraad = 27 |lengtegraad_m = 25 |lengtegraad_s = 53 |lengtegraad_OW = O }} Die '''Klein-Caledonrivier''' of '''Phuthiatsana''' is 'n linker[[sytak]] van die [[Caledonrivier]] in die verre-weste van [[Lesotho]]. Dit mond suidwes van [[Maseru]] uit in die Caledon (of Mohokare). == Sien ook == * [[Lys van riviere in Afrika]] == Eksterne skakel == * [http://www.geonames.org/932627/little_caledon_river Little Caledon River] op 'n Google-kaart by Geonames.org (cc-by) [[Kategorie:Riviere in Lesotho]] {{Wikivertaling|taal=ceb |titel=Little Caledon River (suba sa Lesotho) |datum=20220623 }} ndy23pdjlniwp6aq63w4wviu09t70t5 0 392911 2891724 2618359 2026-04-09T06:04:37Z Oesjaar 7467 /* Verwysings */ Verbeter 2891724 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rugbyspeler | naam = Burger Odendaal | beeld = | byskrif = | vollenaam = Megiel Burger Odendaal | bynaam = | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1993|4|15}} | geboorteplek = [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]] | sterftedatum = | sterfteplek = | lengte = 1,87 m | gewig = 95 kg | ru_posisies = [[Senter]] | springbokid = | sarugbyno = 49102 | ru_amateurjare = | ru_amateurklubs = | ru_amklubwedstryde = | ru_amklubpunte = | ru_amopdatering = | ru_klubjare = 2022– | ru_proklubs = Wasps | ru_klubwedstryde = 0 | ru_klubpunte = (0) | ru_klubopdatering = 31 Julie 2022 | super14 = {{Rut Bulls}}<br />{{Rut Lions}} | super14jare = 2015–2020<br />2020–2022 | super14wedstryde = 59<br />22 | super14punte = (35)<br />(15) | ru_currentclub = | super14opdatering = 31 Julie 2022 | ru_provinsie = {{Rut Blou Bulle}}<br />[[Goue Leeus]] | ru_provinsiejare = 2013–2020<br />2020–2022 | ru_provinsiewedstryde = 59<br />12 | ru_provinsiepunte = (35)<br />(15) | ru_provinsieopdatering = 31 Julie 2022 | ru_sewesnasionalejare = | ru_sewesnasionalespan = | ru_sewesnasionalekomp = | ru_sewesopdatering = | ru_nasionalespan = | ru_nasionalejare = | ru_nasionalewedstryde = | ru_nasionalepunte = | ru_nsopdatering = | ru_afrigtingklubs = | ru_afrigtingjare = | ru_afrigtingopdatering = | ander = Ja | beroep = Professionele rugbyspeler | eggenote = | kinders = | familie = | skool = [[Hoërskool Monument]], [[Krugersdorp]] | universiteit = [[Universiteit van Pretoria]] | url = }} '''Megiel Burger Odendaal''' (gebore 15 April 1993 in [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]]) is 'n Suid-Afrikaanse [[rugby]]speler wat vir die Lions in [[Superrugby]] en die [[Goue Leeus]] in die [[Curriebeker]] speel.<ref name="SARU Player Profile">{{Springbokke|id=49102|name=Burger Odendaal}}</ref> Sy gereelde posisie is binnesenter. == Loopbaan == === Jeugjare en Varsitybeker-rugby === Odendaal het sy hoërskoolrugby vir [[Hoërskool Monument]] in [[Krugersdorp]] gespeel, wat gelei het tot sy insluiting in Goue Leeus-spanne vir jeugweektoernooie; hy het vir hul o/16-span by die 2009 Grant Khomo-week gespeel en vir hul o/18-span by die 2011 [[Cravenweek]]. Ná die 2011-seisoen het hy die [[Jukskeirivier]] oorgesteek om hom by die [[Blou Bulle]] in [[Pretoria]] aan te sluit. Hy het vir die Blou Bulle o/19 span in die 2012 o.19-provinsiale kampioenskap gespeel en in dieselfde jaar die stap tot o.21-vlak gemaak en vir die Blou Bulle o/21 in die 2012 onder-21 Provinsiale Kampioenskap gespeel. Hy het ook op daardie vlak in die 2013 Onder-21 Provinsiale Kampioenskap gespeel. === Blou Bulle === Sy eersterangse debuut het twee dae voor sy 20ste verjaardag gekom; toe hy vir die Blou Bulle begin in hul 2013 Vodacombeker-wedstryd teen die Valke in [[Springs]] gespeel het, 'n sege van 74–14 in sy enigste verskyning van die seisoen.<!-- <ref name="Valke 14-74 Vodacom Blue Bulls">{{SA Rugby Match Centre|id=104124|homeid=11744|awayid=11754|leagueid=1164|hometeam=Valke|homescore=14|awayscore=74|awayteam=Vodacom Blue Bulls|matchdate=13 April 2013|date=1 July 2016}}</ref> --> Sy eerste betrokkenheid op [[Curriebeker]]-vlak was in 2014, toe hy aangewys is in die Blou Bulle-groep vir die [[2014 Curriebeker Premierafdeling|2014 Curriebekerseisoen]] en hy was in die beginspan vir hul openingswedstryd van die seisoen teen die Goue Leeus.<ref name="Burger on Bulls debut">{{Cite web|url=http://www.rugby365.com/article/61424-burger-on-bulls-debut|title=Burger on Bulls debut|date=7 August 2014|publisher=Rugby365|access-date=7 August 2014|archive-date=22 Junie 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150622015804/http://www.rugby365.com/article/61424-burger-on-bulls-debut|url-status=dead}}</ref> === Lions === Daar is op 13 Julie 2020 aangekondig dat Odendaal die Bulls verlaat om hom by die Lions aan te sluit. === Wasps Rugby === Op 22 Februarie 2022 is aangekondig dat hy by Wasps Rugby geteken het voor die 2022/23-seisoen.<ref>{{Cite web|url=https://www.wasps.co.uk/news/wasps-sign-lions-captain-burger-odendaal/|title=Wasps Sign Lions Captain Burger Odendaal|website=www.wasps.co.uk|language=en|access-date=2022-02-23|archive-date=2022-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222110949/https://www.wasps.co.uk/news/wasps-sign-lions-captain-burger-odendaal/|url-status=dead}}</ref> == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Lions rugbyspelers]] [[Kategorie:Bulls rugbyspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1993]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Pages with unreviewed translations]] 5xul7tz5vr0tcpngbfaw4f9liuucqbh 0 394714 2891637 2877288 2026-04-08T13:06:40Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891637 wikitext text/x-wiki {{Kursiewe titel}} '''''Ahkam''''' ([[Arabies]]: أحكام, aḥkām; "beslissings"; meervoud van '''ḥukm''', حُكْم) is 'n [[Islam]]itiese term met verskeie betekenisse. In die [[Koran]] beteken ''ḥukm'' "arbitrasie", "[[oordeel]]", "gesag" of "God se wil".<ref name=ODI>{{cite encyclopedia|title=Hukm|editor=John L. Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e890}}</ref> In die vroeë Islamitiese tydperk is verklaar dat net die ''ḥukm'' van God (حُكْمُ اللّهِ) aanvaar word.<ref name=ODI/> Die woord het in die loop van die Islamitiese geskiedenis nuwe betekenisse verkry, soos 'n wêreldse uitvoerende gesag of 'n hofbeslissing.<ref name=ODI/> In die meervoud, ''ahkam'', verwys dit oor die algemeen na spesifieke Islamitiese reëls of na die wetlike beslissings wat afgelei word met die gebruik van die [[metodologie]] van [[fikh]].<ref name="ODI" /> [[Sjaria]]beslissings val in een van vyf kategorieë wa == Verwysings == {{verwysings}} 5ec4d7z7er57kcve1irv843q9cbm3vz 0 394770 2891756 2664218 2026-04-09T08:21:59Z Jcb 223 2891756 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Hilary Putnam.jpg|duimnael|Hilary Putnam (2006)]] '''Hilary Whitehall Putnam''' ([[31 Julie]] [[1926]] – [[13 Maart]] [[2016]]) was 'n [[Amerikaanse]] [[filosoof]] wat vanaf die sestigerjare 'n sentrale rol in die [[Westerse filosofie]] gespeel het, veral in die filosofie van die gees, die [[taalfilosofie]] en die [[Wetenskapsfilosofie|wetenskapfilosofie]].<ref name="CR">Casati R., "Hillary Putnam" in ''Enciclopedia Garzanti della Filosofia'', ed. Gianni Vattimo. 2004. Garzanti Editori. Milan. {{ISBN|88-11-50515-1}}</ref> Dit was tipies van Putnam dat hy ook voortgegaan het om sy eie filosofiese denke krities te ontleed, op soek na foute, wat hom die reputasie besorg het dat hy sy gedagtes redelik vinnig verander het. Aangesien hy ook oor baie verskillende onderwerpe geskryf het, is sy sienings soms moeilik om te bepaal. ==Biografie== Putnam se pa, Samuel Putnam, was 'n joernalis en vertaler wat geskryf het vir die ''Daily Worker'', 'n dagblad in [[New York]] wat deur die Amerikaanse Kommunistiese Party uitgegee is. As gevolg van sy vader se gehegtheid aan [[kommunisme]], is Putnam sekulêr grootgemaak, hoewel sy ma, Riva, [[Joods]] was.<ref name="King170">King, P.J., ''One Hundred Philosophers: The Life and Work of the World's Greatest Thinkers''. Barron's 2004, bl. 170.</ref> Die gesin het tot 1934 in [[Frankryk]] gewoon en daarna na die [[Verenigde State]] teruggekeer, waar hulle hulle in [[Philadelphia]] gevestig het.<ref name="King170" /> Putnam studeer [[wiskunde]] en [[filosofie]] aan die Universiteit van Pennsylvania, waar hy sy [[Baccalaureus artium|baccalaureusgraad]] verwerf en lid word van die Philomathean Society, die oudste literêre vereniging van Amerika.<ref name="King170" /><ref name="Hick">Verskyn in die "American Philosophers" uitgawe van die ''Literary Biography'', ed. Bruccoli, Layman and Clarke</ref> Hy studeer verder in filosofie aan Harvard<ref name="King170" /> en ontvang sy PhD in 1951 aan die Universiteit van Kalifornië, Los Angeles, met die proefskrif "''The Meaning of the Concept of Probability in Application to Finite Sequences''." Putnam se toesighouers hier was Hans Reichenbach en [[Rudolf Carnap]]: albei leidende figure in [[logiese positivisme]], die dominante filosofiese skool van die tyd. Een van Putnam se mees konsekwente standpunte sou sy verwerping van logiese positivisme as "selfvernietigend" wees.<ref name="Hick" /> Na 'n kort tydperk van onderrig in Northwestern, [[Princeton-universiteit|Princeton]] en MIT, verhuis hy in 1965 na [[Harvard-universiteit]] saam met sy vrou Ruth Anna Putnam, wat ook 'n leerstoel in filosofie aan MIT aanvaar het.<ref name="Hick" /> Hilary en Ruth Anna is in 1962 getroud.<ref name="Globe">{{Citeer web|author=Linda Wertheimer|title=Finding My Religion|url=http://www.boston.com/news/globe/magazine/articles/2006/07/30/finding_my_religion/?page=3|date=30 Julie 2006}}</ref> Ruth Anna is in 1927 in [[München]], [[Duitsland]], gebore, waar haar ouers polities aktief was teen die [[Nazi-Party|Nazi-party]], en soos Putnam is sy [[Ateïsme|ateïs]] grootgemaak.<ref name="Globe" /> Die Putnams het in opstand gekom teen die [[antisemitisme]] wat hulle gedurende hul kinderjare beleef het en besluit om 'n tradisionele Joodse huishouding vir hul kinders te skep.<ref name="Globe" /> Aangesien hulle egter geen ervaring met Joodse rituele gehad het nie, het hulle ''Sederavond'' gevier in die geselskap van ander Joodse gesinne. Om meer kennis op te doen, het hulle begin delf in Joodse rituele en Hebreeus, en hulle het meer belanggestel, betrokke en aktief geword in Judaïsme. In 1994 het Hilary Putnam die bar mitzvah-diens gevier, en sy vrou het vier jaar later hierdie diens ondergaan. <ref name="Globe" /> Putnam was 'n gewilde dosent by Harvard. In die familietradisie het hy in die 1960's en vroeë 1970's polities aktief geword.<ref name="Hick" /> in die Amerikaanse burgerregtebeweging en in opposisie teen die [[Viëtnamoorlog]].<ref>Foley, M. Confronting the War Machine. North Carolina Press, North Carolina, 1983|. ISBN = 0-8078-2767-3</ref> In 1963 het hy by M.I.T. as een van die eerste 'n fakulteits- en studentekomitee teen die oorlog. Putnam was diep ontsteld deur bewerings dat die Verenigde State die Suid-Viëtnamese mense teen die [[Viëtkong]] "beskerm" het deur hul oeste te vergiftig.<ref name="Hick" /> Nadat hy na Harvard oorgeplaas is, het hy kampusbetogings gehou en klasse oor [[Marxisme]] begin. Hy het 'n amptelike fakulteitsadviseur vir die "Students for a Democratic Society" geword en in 1968 'n lid van die Amerikaanse Progressiewe Werkersparty geword.<ref name="Hick" /> Na 1968 het hy sy politieke aktiwiteite op die Progressiewe Werkersparty gekonsentreer.<ref>Foley, M. Confronting the War Machine. North Carolina Press, North Carolina, 1983|. ISBN = 0-8078-2767-3</ref> Hierdie werk is deur die Harvard-administrasie as ontwrigtend beskou, en hulle het probeer om dit te sensor, maar twee ander werknemers het hierdie optrede gekritiseer.<ref>{{Cite web|title=Crimson artikel oor Putnam en Harvard admin.|url=http://www.thecrimson.com/article.aspx?ref=356092|date=7 Mei 1971|accessdate=2006-08-02|archive-date=10 Oktober 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071010052039/http://www.thecrimson.com/article.aspx?ref=356092|url-status=dead}}</ref> Putnam het tot 1972 by die werkersparty gebly.<ref >New York Times, 6 Maart 2005, https://www.nytimes.com/2005/03/06/weekinreview/corrections-481688.html?n=Top% 2FReference%2FTimes +Onderwerpe%2FOrganizations%2FH%2FHarvard+University+|Bedoek 2006-08-01}}</ref> In 1997 by 'n vergadering van voormalige aktiviste het hy sy betrokkenheid by die Progressiewe Werkersparty as 'n misstap beskryf. Hy was beïndruk deur hul verbintenis tot die vorming van alliansies en hul gewilligheid om binne die gewapende magte op te tree.<ref>Foley, M. Confronting the War Machine. North Carolina Press, North Carolina, 1983|. ISBN = 0-8078-2767-3</ref> In 1976 is hy verkies tot president van die American Philosophical Association. Die volgende jaar is hy aangewys as Walter Beverly Pearson Professor in Wiskundige Logika, ter erkenning van sy bydrae tot die filosofie van logika en wiskunde.<ref name="Hick" /> Alhoewel hy radikaal met sy verlede gebreek het, het Putnam nooit sy geloof verloor dat die akademie 'n spesifieke sosiale en etiese verantwoordelikheid teenoor die samelewing dra. Hy het progressief in sy politieke visie gebly, soos getuig deur artikels soos "''How Not to Solve Ethical Problems''" (1983) en "''Education for Democracy''" (1993).<ref name="Hick" /> Putnam was 'n genoot van die Amerikaanse Akademie vir Kuns en Wetenskappe en 'n ooreenstemmende genoot van die Britse Akademie. Hy het in Junie 2000 uit onderwyspligte getree en was emeritusprofessor aan die Cogan-universiteit aan Harvard. Sy korpus bevat vyf volumes van sy versamelde werke, sewe boeke en meer as 200 artikels. Putnam se hernieude belangstelling in [[Judaïsme]] het hom geïnspireer om verskeie boeke en opstelle te skryf. Saam met sy vrou het hy ook 'n paar boeke en opstelle oor die laat-19de-eeuse Amerikaanse pragmatiese beweging geskryf.<ref name="Hick" /> Putnam is op 13 Maart 2016 op die ouderdom van 89 oorlede aan die gevolge van pleurale kanker.<ref>http://www.nytimes.com/2016/03/18/arts/hilary-putnam-giant-of-modern-philosophy-dies-at-89.html?rref=collection%2Fsectioncollection%2Fobituaries&_r=0|Hilary Putnam, Giant of Modern Philosophy, Dies at 89. Bruce Weber. 17 Maart 2016, ''[[New York Times]]''</ref> ==Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Putnam, Hilary}} [[Kategorie:Amerikaanse filosowe]] [[Kategorie:Geboortes in 1926]] [[Kategorie:Sterftes in 2016]] rhyhomxwycsfiv591vtaev0n52fi3af 0 395483 2891793 2884016 2026-04-09T09:48:56Z Jcb 223 2891793 wikitext text/x-wiki [[Lêer:I don´t believe in global warming.png|duimnael|Kritiek op Klimaatontkenning deur [[Banksy]].]] Die '''meningsverskil oor aardverwarming''', ook genoem die '''klimaatdebat''' of die '''klimaatkontroversie''', is die verskillende dispute oor die aard, oorsake en gevolge van [[aardverwarming]] (onlangse [[Klimaatverandering|klimaatsverandering]]). Hierdie polemiek kom hoofsaaklik in die openbare debat en op [[sosiale media]] voor, terwyl daar al jare lank 'n breë konsensus in die [[wetenskap]] oor hierdie aard, oorsaak en gevolg bestaan. Die polemiek is aangevuur deur onder meer [[disinformasie]] uit die olie- en energiesektore. == Klimaatskeptisisme== [[Lêer:WetenskapontkenningAAA.jpg|duimnael|Kenmerke van wetenskapontkenning.]] Klimaatskepsis of klimaatontkenning is twyfel, verwerping of ontkenning van mensgemaakte klimaatsverandering. Die verskynsel het vanaf 1988 in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] ontstaan in reaksie op 'n groeiende politieke konsensus oor klimaatbeleid.<ref>https://history.aip.org/history/climate/public2.htm |''The Public and Climate Change'' (cont.— since 1980).besoekdatum 20 September 2019}}</ref> Dit het sedertdien ook in ander lande kop uitgesteek. Verdagmakery van die wetenskaplike konsensus oor klimaatsverandering kan verskeie vorme aanneem: ontken of twyfel oor verhitting self; van sy omvang, in vergelyking met vorige skommelinge in klimaat; van die menslike invloed op aardverwarming; of van die gevolge van aardverwarming en die behoefte om iets daaromtrent te doen. Mense wat die wetenskaplike breë kennis van klimaatsverandering bevraagteken, noem hulself soms klimaatskeptici of klimaattwyfelaars, en stel hul benadering as 'n vorm van wetenskaplike skeptisisme voor. Hulle teenstanders sien dit egter eerder as pseudoskeptisisme, en wys daarop dat dieselfde, voorheen ontkende argumente dikwels ingebring word en dat gedetailleerde kritiek op klimaatskennis vergroot word. Dit is hoekom hulle soms verkies om 'n term soos klimaatsveranderingontkener te gebruik, dikwels verkort tot klimaatontkenner (''climate change denier'' of ''climate denier''), 'n meer pejoratiewe term wat verwys na ander vorme van negationisme. [[Ontkenning van klimaatsverandering]] kan ook implisiet wees wanneer individue of groepe die wetenskaplike bewyse aanvaar, maar nie daarin slaag om dit in daadwerklike optrede te vertaal nie.<ref>{{en}}[https://ncse.com/library-resource/why-is-it-called-denial Why Is It Called Denial?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190612153621/https://ncse.com/library-resource/why-is-it-called-denial |date=12 Junie 2019 }} National Center for Science Education (geraadpleeg op 1 Julie 2019)</ref> === Morele ontkoppeling === Klimaatontkenning het toon meganismes van morele ontkoppeling. Die gevolge word dus deur 'n oordrewe optimisme afgeskaal, geïgnoreer of verdraai. [[Kognitiewe dissonansie]] maak dit makliker om skadelike effekte te ignoreer. Morele regverdiging kan ook gevind word deur slegte gedrag te regverdig deur vroeër goeie gedrag aan te haal. Vergoeding deur 'n enkele goeie daad sou voldoende wees. As gevolg van die omstander-effek en verspreiding en verskuiwing van verantwoordelikheid, word geen persoonlike verantwoordelikheid gevoel om aksie te neem nie. Versagtende vergelykings kan lei tot die dilemma van kollektiewe optrede en [[kuddegedrag]] waar die fokus op ander is. Die beperking van vryhede, beide waargeneem en werklik, kan lei tot sielkundige weerstand, waar die druk om 'n sekere houding aan te neem die teenoorgestelde uitwerking het.<ref>[https://www.ad.nl/economie/wij-zijn-allemaal-klimaatontkenners-wat-is-jouw-excuus~a09432fd/ Irene van den Berg: 'Wij zijn allemaal klimaatontkenners, wat is jouw excuus?' www.ad.nl 27-07-19] in ''Algemeen Dagblad''</ref> === Klimaatskeptisme en geslag === Die verband tussen klimaatskepsis en [[geslag]], veral manlikheid, word al 'n geruime tyd gerapporteer<ref>http://www.lse.ac.uk/GranthamInstitute/news/male-climate-change-sceptics-problem-women/ ''Why do male climate change ‘sceptics’ have such a problem with women?'' London School of Economics, 20 Februarie 2018, besoekdatum 14 Desember 2019</ref><ref>https://www.climategate.nl/auteurs/ ''Climategate'', besoekdatum 14 Desember 2019</ref> en is ook sedert 2017 wetenskaplik nagevors.<ref>Hultman, Martin, Pulé, Paul M. 2018. ''Ecological Masculinities. Theoretical Foundations and Practical Guidance''.Routledge, ISBN = 9781138719910, bl. 254, https://www.routledge.com/Ecological-Masculinities-Theoretical-Foundations-and-Practical-Guidance/Hultman-Pule/p/book/9781138719910 .Besoekdatum=14 Desember 2019</ref><ref>https://doi.org/10,1177%2F1097184X19839444 .Book Review: Ecological Masculinities: Theoretical Foundations and Practical Guidance, Harri Salovaara, 9 April 2019, Besoekdatum 14 Desember 2019</ref><ref>Griffin Cohen, Marjorie. 2017. Climate Change and Gender in Rich Countries, Routledge, ISBN =9781138222403, bl. 322, https://www.routledge.com/Climate-Change-and-Gender-in-Rich-Countries-Work-public-policy-and-action/Griffin-Cohen/p/book/9781138222403, Besoekdatum, 14 Desember 2019</ref> Die histories taamlik patriargale en destruktiewe houding van die ryk Noorde teenoor die natuur, wat beskou word as verantwoordelik vir 'n groot deel van die klimaatprobleem, laat wetenskaplikes deur die klimaatbeweging aangepas word na 'n meer ekologiese en (omgewings-) sorgsame houding. Hierdie dinamiek word ook aangevuur deur ekofeminisme. === Klimaatskeptisme en politieke konserwatisme === Mense is geneig om inligting te ignoreer wat nie by hul politieke oortuigings pas nie, selfs wanneer hierdie inligting deur wetenskaplikes as feite beskou word op grond van die beskikbare bewyse. Dit kan 'n [[Sielkunde|psigologiese]] verwerping van wetenskap wees, wanneer wetenskap implisiet verwerp word, of 'n [[ideologie]]se verwerping van wetenskap, wanneer politieke ideologie wetenskap eksplisiet verwerp.<ref>https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/0963662521989193 , ''The nature and origins of political polarization over science''. Besoekdatum=2021-10-21</ref> Byvoorbeeld, in die VSA beskou 94% van die liberale vleuel van die [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokrate]] klimaatsverandering as 'n bedreiging, maar slegs 19% van die konserwatiewe vleuel van die [[Republikeinse Party (Verenigde State) |Republikeine]].<ref>https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/0963662521989193 , ''The nature and origins of political polarization over science''. Besoekdatum=2021-10-21</ref> == Wetenskaplike konsensus == [[Lêer:Aardverwarming.jpg|duimnael|Slegs 'n klein fraksie van wetenskaplike artikels tussen 1991 en 2012 verwerp aardverwarming.]] Twyfel oor klimaatsverandering word aansienlik meer in die populêre [[Media (kommunikasie)|media]] geopper deur sommige hoëprofiel-kritici as in die wetenskaplike literatuur.<ref>Boykoff, M.; Boykoff, J. (2004). [http://julesboykoff.org/wp-content/uploads/2013/06/B-as-B-2004-in-GEC.pdf Balance as bias: global warming and the US prestige press ]. Global Environmental Change Part A 14 (2): 125–136. {{DOI|10.1016/j.gloenvcha.2003.10.001}}</ref><ref>Oreskes, Naomi; Conway, Erik. Merchants of Doubt: How a Handful of Scientists Obscured the Truth on Issues from Tobacco Smoke to Global Warming (first ed.). Bloomsbury Press. {{ISBN|978-1-59691-610-4}}.</ref> Verskeie studies toon dat 90-100% van klimaatwetenskaplikes die konsensus deel dat klimaatsverandering deur menslike invloed veroorsaak word,<ref>Cook, John., Oreskes, Naomi., Doran, Peter T., Anderegg, William R. L., Verheggen, Bart., Maibach, Ed W., Carlton, J. Stuart, Lewandowsky. Stephan., Skuce, Andrew., G., Green, Sarah., A.. Nuccitelli, Dana., Jacobs, Peter., Richardson, Winkler, Bärbel., Painting, Rob en Rice, Ken. 2016. ''Consensus on consensus: a synthesis of consensus estimates on human-caused global warming'', http://stacks.iop.org/1748-9326/11/i=4/a=048002 , Environmental Research Letters, Volume=11, Uitgawe 4, bl. 048002, doi=10.1088/1748-9326/11/4/048002, issn=1748-9326, Toegang Februarie 2019, argiefdatum 11 Desember 2019, https://web.archive.org/web/20191211121747/http://stacks.iop.org/1748-9326/11/i=4/a=048002</ref> diegene wat nie hierdie konsensus volg nie, publiseer gemiddeld minder wetenskaplike studies oor die onderwerp en word as minder prominent beskou.<ref>Anderegg, W.R.L., Prall, J.W., Harold, J. & Schneider, S.H. ''Expert credibility in climate change, Proceedings of the Natural Academy of Sciences of the U.S.A.'', 2010, http://www.pnas.org/content/early/2010/06/04/1003187107.full.pdf+html Volume 107, Uitgawe 27, bl. 12107–9, Toegang 30 Maart 2014, argief 22 Oktober 2018, https://web.archive.org/web/20181022184656/https://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WGIAR5_SPM_brochure_en.pdf</ref><ref>''Examining the Scientific Consensus on Climate Change'', Doran, P.T., Zimmerman, M.K., ''Eos, Transactions American Geophysical Union'', Volume 30, Uitgawe 3, 2009, http://tigger.uic.edu/~pdoran/012009_Doran_final.pdf , Toegang 30 Maart 2014, argiefdatum, 6 November 2015, https://web.archive.org/web/20151106083011/http://tigger.uic.edu/~pdoran/012009_Doran_final.pdf</ref> Die studie deur Cook et al het getoon dat die konsensus geleidelik toegeneem het in die tydperk 1991-2011. <ref> Cook J., Nuccitelli, D., Green, S.A., Richardson M, Winkler, B., Painting, R., Way, Jacobs, P. & Skuce, A. .2013 , ''Expert credibility in climate change'', Volume 8, ''Environ. Res. Lett.'' Uitgawe 2, bl. 024024</ref> Die konsensus was nader aan 99% in 2019.<ref>https://www.theguardian.com/science/2019/jul/24/scientific-consensus-on-humans-causing-global-warming-passes-99 , '''No doubt left' about scientific consensus on global warming, say experts''. [[The Guardian]], 24 Julie 2019, besoekdatum=20 September 2019</ref> Slegs 'n beperkte deel van die kritiek is in eweknie-geëvalueerde joernale gepubliseer, wat die wetenskaplike waarde daarvan onduidelik maak. Erger nog, bewese invloed deur groot belanghebbendes<ref>''Exxon Knew about Climate Change Almost 40 Years Ago,'' http://www.scientificamerican.com/article/exxon-knew-about-climate-change-almost-40-years-ago/ ,Scientific American, besoekdatum, 2015-12-17</ref> laat die vraag ontstaan of die kontroversie kunsmatig geskep word. == Wetenskaplike argumente == Die betwiste kwessies sluit in die oorsake van die verhoogde globale gemiddelde lugtemperatuur, veral sedert die middel van die [[20ste eeu]], of hierdie verwarmingstendens ongekend is, of binne normale klimaatveranderlikheid, of die [[mensdom]] aansienlik bygedra het, en of die styging geheel en al of gedeeltelik 'n artefak is is van slegte metings. Ander dispute hou verband met klimaatsensitiwiteitskattings, voorspellings van bykomende verwarming en wat die impak van aardverwarming sal wees. === Waarnemings === Kritiek op waarnemings fokus onder meer op die effek van die hitte-eiland-effek, die effek van swak moniteringstasies en op beweerde gepeuter met die globale datastelle. Stedelike gebiede is geneig om warmer te wees en skeptici voer aan dat die bestendige groei van stede rondom moniteringstasies die toename in gemete temperatuur verklaar. Dit is egter in verskeie studies weerlê, wat getoon het dat stede wel warmer is, maar ook dat temperature in beide stedelike en landelike gebiede ewe veel gestyg het. Boonop word verwarming ook in moniteringstasies op afgeleë eilande of uitgebreide natuurreservate waargeneem. In 2005 het kontroversie ontstaan oor die statistiese metodes wat gebruik word om die "hokkiestok"-kromme te bereken, wat onder meer in die derde verslag van die [[IPCC]] aangebied is.<ref>{{Aut|McIntyre, S. and McKitrick, R.,}} (2005). Hockey sticks, principal components, and spurious significance, ''Geophys. Res. Lett.'', 32, L03710, {{DOI|10.1029/2004GL02}}.</ref> Hierdie kritiek is in die wetenskaplike literatuur weerlê.<ref>Rutherford, S., Mann, M.E., Osborn, T.J., Bradley, R.S., Briffa, K.R., Hughes, M.K., Jones, P.D., ''Proxy-based Northern Hemisphere Surface Temperature Reconstructions: Sensitivity to Methodology, Predictor Network, Target Season and Target Domain'', ''Journal of Climate'', http://journals.ametsoc.org/doi/abs/10.1175/JCLI3351.1, Volume 18, bl. 2308–2329, 2005}}</ref> Verskeie ander studies het sedertdien die algemene vorm van hierdie kromme bevestig deur verskeie ander statistiese metodes te gebruik.<ref>https://www.nature.com/articles/s41561-019-0400-0 . ''Consistent multidecadal variability in global temperature reconstructions and simulations over the Common Era'', besoekdatum 2021-10-16</ref> Klimaatskeptici gaan egter voort om na die 2005-kontroversie te verwys, en verontagsaam al die verdere navorsing wat die hokkiestokkurwe bevestig en weerlê het. Temperatuurreekse word soms aangepas om dit reg te stel vir 'n eksterne effek op die gemete temperatuur. Dit, byvoorbeeld, om te kompenseer vir die uitwerking van 'n veranderde meetmetode of die verskuiwing van 'n meetstasie. As jy byvoorbeeld jou [[termometer]] hoër hang, sal jy ander resultate kry as voorheen. So 'n regstelling word dan gereeld aangehaal as bewys van beweerde knoeiery, maar is in werklikheid bedoel om 'n meer betroubare langtermyn-tendens vas te stel. In 2010 is Berkerley Earth gestig deur 'n aantal wetenskaplikes wat skepties was oor temperatuurmetings van [[Nasa|NASA]] en ander nasionale institute. Hulle het algemene kritiek op die temperatuurreekse ondersoek, soos die effek van die hitte-eiland-effek en lae kwaliteit van verskillende temperatuurstasies. Tot hul verbasing was die resultate van hul ontleding vergelykbaar met die standaard temperatuurreekse.<ref> http://www.sciencedaily.com/releases/2011/10/111021144716.htm . http://www.sciencedaily.com/releases/2011/10/111021144716.htm , www.sciencedaily.com|, besoek 2015-12-17</ref><ref> The New York Times, http://www.nytimes.com/2012/07/30/opinion/the-conversion-of-a-climate-change-skeptic.html|datum, 2012-07-28, besoekdatum 2015-12-17, Richard A. Muller</ref> === Vertraagde opwarming 1998-2012 === Die vyfde IPCC-verslag het gesê dat die gemiddelde temperatuur tussen 1998 en 2012 met sowat 0,055 °C per dekade toegeneem het, vergeleke met 'n toename van 0,12 °C per dekade in die voorafgaande tydperk. Daar is aangevoer dat dit ooreenstem met die natuurlike wisselvalligheid van die klimaat. Boonop was 1998 'n uiters warm [[El Niño]]-jaar en dus nie 'n goeie verwysingsjaar nie.<ref name="SFPM">IPCC, Climate Change 2013: [https://web.archive.org/web/20140226155600/http://www.climatechange2013.org/images/report/WG1AR5_SPM_FINAL.pdf The Physical Science Basis - Summary for Policymakers, Observed Changes in the Climate System.], in IPCC AR5 WG1 2013Uiters waarskynlik word gedefinieer as 'n waarskynlikheid tussen 95-100% op bl. 2</ref> Hierdie vertraging in verwarming is 'n hiatus genoem en het daartoe gelei dat sommige beweer dat aardverwarming gestop het. Verskeie studies van 2015 het bevind dat hierdie hiatus 'n artefak was van die klein hoeveelheid metings in die Arktiese gebied en 'n gevolg van die skuif na 'n meer akkurate metode van skeepsmetings,<ref>''Global warming 'hiatus' never happened, Stanford scientists say'',http://news.stanford.edu/news/2015/september/global-warming-hiatus-091715.html ,Stanford-universiteit, besoekdatum = 2015-12-17</ref> Die verklaring vir hierdie vertraagde opwarming kan nie in 'n swakker [[kweekhuiseffek]] gevind word nie: konsekwent meer straling kom in as wat van die [[Aarde]] af uitgestraal word. 'n Aantal moontlike oorsake is voorgestel: ekstra hitte is deur die [[Stille Oseaan]] geabsorbeer of meer weerkaatsing van [[sonlig]] as gevolg van [[lugbesoedeling]] ([[aërosol]]s) in die [[Volksrepubliek China|Volksrepubliek van China]].<ref>M. H. England, S. McGregor, P. Spence, G.A. Meehl, A. Timmermann, W. Cai, A.S. Gupta, M.J. McPhaden, A. Purich & A. Santoso . http://www.nature.com/nclimate/journal/v4/n3/full/nclimate2106.html ,''Recent intensification of wind-driven circulation in the Pacific and the ongoing warming hiatus'', 2014, ''Nature Climate Change'', Volume 4, bl. 222–227.</ref> === Oorsaak van die verwarming === [[Lêer:Globaltemp trendsbydecade 1240.gif|duimnael|Klimaatskeptici beweer meer dikwels dat daar gapings in die verwarmingstendens is of dat verwarming vir 'n rukkie opgehou het. Dit is egter die gevolg van normale sikliese temperatuurskommelings bo en behalwe die werklike neiging, soos gesien in hierdie figuur.<ref>https://skepticalscience.com/graphics.php?g=47</ref>]] Yskernboor monsters wys dat die begin van die temperatuurstyging in die geologiese verlede dikwels 'n toename in CO2-konsentrasie met sowat 200 tot 1 200 jaar verwag het.<ref>Caillon, N., Severinghaus, J. P., Jouzel, J., Barnola, J., Kang, J. & Lipenkov, V.Y., 2003, http://www.sciencemag.org/content/299/5613/1728.abstract, ''Timing of Atmospheric CO2 and Antarctic Temperature Changes Across Termination III.'' ''Science,'' Volume 14, Uitgawe 299, bl. 1728-1731 </ref> Hierdie aanvanklike natuurlike temperatuurverhogings kan verklaar word deur die Milanković-siklusse. As gevolg van hierdie natuurlike verwarming is CO2 vrygestel uit die oseane, wat minder CO2 by warmer temperature kan bevat, en het as 'n positiewe terugvoer gedien sodat 'n verhoogde hoeveelheid CO2 ook in die verlede tot aardverwarming bygedra het.<ref>Shakun, J., Clark, P., Feng, H., Marcott, S., Mix, A., Liu, Z., Otto-Bliesner, B., Bard, E. (2012). “Global warming preceded by increasing carbon dioxide concentrations during the last deglaciation.” Nature, 2012, {{DOI|10.1038/nature10915}}</ref> Die algemene begrip is nou dat die huidige toename in CO2 hoofsaaklik veroorsaak word deur die verbranding van [[fossielbrandstowwe]]<ref>"The increases in global atmospheric CO₂ since the industrial revolution are mainly due to CO₂ emissions from the combustion of fossil fuels, gas flaring and cement production. Other sources include emissions due to land use changes such as deforestation and biomass burning." ([http://www.ipcc.ch/ IPCC (2007). Fourth Assessment Report])</ref> (sien Kweekhuiseffek vir verdere verduideliking). Hierdie toename is hierdie keer die oorsaak van die verwarming, terwyl dit in die geologiese verlede 'n gevolg was.<ref>https://www.nature.com/articles/srep21691 ,''On the causal structure between CO2 and global temperature'', besoekdatum 2021-10-16</ref> Die veranderende intensiteit van [[Kosmiese straling|kosmiese strale]] of veranderinge in sonaktiwiteit word deur kritici (soos Henrik Svensmark) as die eintlike primêre oorsaak van verwarming beskou. Die impak van hierdie en ander natuurlike faktore blyk egter baie meer beperk te wees as dié van die verskillende antropogeniese faktore. === Klimaatmodelle === Klimaatmodelle nog nie in staat om klimaatsveranderinge op 'n subkontinentale skaal te beskryf nie. Vir 'n lang tyd het die gesimuleerde verwarming van die [[troposfeer]] in die [[trope]] nie ooreenstem met die waarnemings nie.<ref name="santer">{{Aut|Santer, B.D., T.M.L. Wigley, C. Mears, F.J. Wentz, S.A. Klein, D.J. Seidel, K.E. Taylor, P. W. Thorne, M.F. Wehner, P.J. Gleckler, J.S. Boyle, W.D. Collins, K.W. Dixon, C. Doutriaux, M. Free, Q. Fu, J.E. Hansen, G.S. Jones, R. Ruedy, T.R. Karl, J.R. Lanzante, G.A. Meehl, V. Ramaswamy, G. Russell, G.A. Schmidt}} (2005). [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/309/5740/1551. Amplification of Surface Temperature Trends and Variability in the Tropical Atmosphere, ''Science'', 309, bl. 1551-1556.]</ref> Daar moet kennis geneem word dat metings hier baie moeilik is as gevolg van die hoogte vanaf die Aarde se oppervlak en die groot variasie in temperatuur op daardie hoogte. 'n Nuwe ontleding van die metingsdata van 2015 was in lyn met die klimaatmodelle en verwagtinge.<ref>''New study finds a hot spot in the atmosphere,'' John Abraham, http://www.theguardian.com/environment/climate-consensus-97-per-cent/2015/may/15/new-study-finds-a-hot-spot-in-the-atmosphere , [[The Guardian]], besoekdatum = 2015-12-17, John Abraham</ref> Die klimaatmodelle is gebaseer op 'n aantal verskillende demografiese en ekonomiese groei-scenario's wat deur die [[Verenigde Nasies]] (VN) vir hul langtermynvoorspellings gebruik word. 'n Ontleding van die verwagte aardverwarming deur modelle wat in 1970 tot 2007 gepubliseer is, het 'n redelike goeie ooreenstemming met die gemete globale temperatuurverhoging getoon wanneer die effektiewe kweekhuisgasvrystellings in hierdie ou modelle in ag geneem is.<ref>{{cite web|url=https://doi.org/10.1029/2019GL085378|titel=Evaluating the Performance of Past Climate Model Projections|besoekdatum=2021-10-16}}</ref> Dit lyk asof 'n aantal klimaatmodelle aardverwarming oorskat. In die IPCC-verslag van 2021 word dus modelle gebruik wat reggestel word deur die temperature wat in reële terme van vorige dekades gemeet is, in ag te neem. Skeptici voer aan dat daar geen bewyse van antropogeniese aardverwarming is nie, omdat die modelle onbetroubaar is en die verwagte temperatuurverhoging oorskat. Hulle ignoreer die feit dat hierdie oorskatting net vir sommige van die modelle waar is, dat die historiese modelle reeds 'n redelike goeie skatting gegee het en dat hulle intussen verbeter is, en dat die bewyse vir klimaatsverwarming op veel meer as net gegrond is hierdie modelle. Om hul bewering te ondersteun dat klimaatmodelle temperatuurstyging oorskat, verwys die skeptici dikwels na 'n grafiek wat deur die skeptikus John Christy vervaardig is. Christy het nog nooit hierdie grafiek in 'n wetenskaplike publikasie aangebied nie en dit lyk of hy baie statistiese onreëlmatighede toegepas het om 'n wetenskaplik onverantwoordelike, misleidende grafiek te verkry.<ref>http://www.theguardian.com/environment/climate-consensus-97-per-cent/2016/feb/19/republicans-favorite-climate-chart-has-some-serious-problems ,''Republicans' favorite climate chart has some serious problems.'' Dana Nuccitelli, besoekdatum=2021-10-17, 2016-02-19, The Guardian</ref><ref>''How to make the misleading John Christy climate model graph''https://www.youtube.com/watch?v=qpSEXCQ9U6c}}</ref> === Klimaatsensitiwiteit === Een van die faktore wat gebruik word om die omvang van die toekomstige temperatuurverhoging te skat, is klimaatsensitiwiteit. Dit is die toename in die gemiddelde temperatuur by die Aarde se oppervlak na 'n verdubbeling van die konsentrasie CO2-ekwivalent in die atmosfeer, met inagneming van terugvoer in die klimaatstelsel.<ref>IPCC, 2013: [http://www.climatechange2013.org/images/report/WG1AR5_AnnexIII_FINAL.pdf Annex III: Glossary]. In: Climate Change 2013: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to AR5 of the IPCC [Stocker, T.F., D. Qin, G.-K. Plattner, M. Tignor, S.K. Allen, J. Boschung, A. Nauels, Y. Xia, V. Bex and P.M. Midgley (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA.</ref> In sy vierde verslag het die IPCC klimaatsensitiwiteit tussen 2,0 en 4,5 °C beraam. In die IPCC se vyfde verslag is daardie skatting na 1,5 tot 4,5 °C hersien.<ref>{{Aut|Stocker et al.}} IPCC WGI (2013) [https://web.archive.org/web/20140308023118/http://www.ipcc.ch/report/ar5/wg1/docs/WGIAR5_SPM_brochure_en.pdf Summary for Policymakers]</ref> In die sesde verslag van die IPCC kan dit tot 2,5 tot 4,0 °C verskerp word. In 2014 het die Global Warming Policy Foundation ('n beïnvloedingsgroep wat skepties is oor klimaatbeleid)<ref>https://www.sourcewatch.org/index.php/Global_Warming_Policy_Foundation|titel=Global{{Dooie skakel|date=Oktober 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Warming Policy Foundation - SourceWatch , bedoekdatum=2021-10-16|werk=www.sourcewatch.org</ref> 'n verslag gepubliseer met laer ramings van klimaatsensitiwiteit. Die skrywers het gesê dat studies wat deur die IPCC gebruik word om by die skatting uit te kom, onvanpaste data bevat en 'n verkeerde statistiese basis het. Deur strenger kriteria vir die seleksie van studies toe te pas, het hulle geglo dat hulle tot die gevolgtrekking kon kom dat daar slegs een studie bestaan met 'n betroubare waarde vir klimaatsensitiwiteit. Hierdie waarde sou dus slegs 1.6 °C<ref>Lewis, N. & Crok, M. (2014) [http://www.thegwpf.org/content/uploads/2014/02/Oversensitive-How-The-IPCC-hid-the-Good-News-on-Global-Warming.pdf OVERSENSITIVE: HOW THE IPCC HID THE GOOD NEWS ON GLOBAL WARMING]{{Dooie skakel|date=Mei 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Global Warming Policy Foundation, UK</ref> wees. Die klimaatwetenskaplike Steven Sherwood het aangevoer dat die skrywers van hierdie GWPF-verslag betrokke was by selektiewe inkopies deur kriteria te neem wat na hierdie een studie deur Piers Forster en Jonathan Gregory lei. Piers Forster het aangedui dat hulle self nie dink dat hul resultate meer robuust is nie, aangesien hulle rowwe aannames in hul navorsing gemaak het en data van lae gehalte gebruik het.<ref>Readfearn, Graham, 6 Maart 2014, Besoek op 23 Maart 2014, The Guardian, Lord Lawson climate sceptic thinktank's report rebuked by scientists, http://www.theguardian.com/environment/planet-oz/2014/mar/06/lord-lawson-climate-sceptic-thinktank</ref> == Aanpassing teenoor Versagting == Hierdie kritiek gaan oor die implikasies van aardverwarming. Geoloog Salomon Kroonenberg plaas die IPCC-gevolgtrekkings in perspektief, want volgens hom sal die [[Interglasiale tyd|interglasiale]] oor 10 000 jaar eindig en die aarde sal in elk geval weer afkoel. Hy voer aan dat dit beter is om in hoër dyke te belê as om kweekhuisgasvrystellings te verminder. Die klimaatskeptikus Bjørn Lomborg wys op die hoë koste om kweekhuisgasvrystellings te verminder en bepleit ook aanpassing by klimaatsverandering. Volgens die ''Stern Review'' en die IPCC is versagting kostedoeltreffend.<ref name="ipcc">[http://www.ipcc.ch/ IPCC (2007). Fourth Assessment Report]</ref><ref>{{Citeer web | url=http://news.bbc.co.uk/1/shared/bsp/hi/pdfs/30_10_06_exec_sum.pdf |title="Stern Review executive summary" | author=Nicholas Stern | date=30 Oktober 2006 | publisher=New Economics Foundation}}</ref> Sommige navorsers verwag reeds 'n wêreldwye voedselkrisis voor die helfte van hierdie eeu, deels as gevolg van die negatiewe gevolge van klimaatsverandering.<ref>BBC NEWS: Prof John Beddington: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/7951838.stm Global crisis 'to strike by 2030']</ref><ref>Cribb, Julian. ''The Global Food Crisis and What We Can Do to Avoid It'', http://www.ucpress.edu/book.php?isbn=9780520260719 |location= |publisher=Universiteit van Californië|ucpress.edu . isbn 9780520260719, besoekdatum 20170212</ref> == Politiek en beïnvloeding == === Kritiek op die IPCC === Volgens klimaatskeptici sou die IPCC nie onafhanklik wees nie en sou kritiek van sommige wetenskaplikes<ref>Byvoorbeeld: {{Citeer web|url= http://www.lavoisier.com.au/papers/articles/landsea.html|title= An Open Letter to the Community from Chris Landsea|accessdate= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20080719162111/http://www.lavoisier.com.au/papers/articles/landsea.html|archivedate= 2008-07-19}}(Internet Archive)</ref> nie by die finale verslae ingesluit word nie. Die Ekonomiese Sake-komitee van die [[Britse Hoërhuis]] het in 2005 twyfel uitgespreek het oor of die IPCC-emissiescenario's en die opsommings vry van politieke invloed was. Hierdie twyfel is later deur die Britse regering verwerp.<ref>[http://www.publications.parliament.uk/pa/ld200506/ldselect/ldeconaf/12/12i.pdf The Economics of Climate Change]</ref><ref>[http://www.publications.parliament.uk/pa/ld200506/ldselect/ldeconaf/71/7104.htm House of Lords - Economic Affairs - Third Report]</ref> Daarteenoor het sommige kritici kommer uitgespreek dat die IPCC se verslae geneig is om die impak en risiko's van klimaatsverandering te onderskat.<ref>Sien byvoorbeeld [http://www.loe.org/shows/segments.htm?programID=07-P13-00005&segmentID=1 interview met James Hansen, director van GISS van NASA]</ref> Oor die algemeen blyk dit egter dat die meeste klimaatwetenskaplikes wat nie by die IPCC betrokke is nie, dieselfde sienings oor die oorsaak en gevolge van aardverwarming deel as hul kollegas wat by die IPCC betrokke is.<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.academia.edu/26328070/The_Bray_and_von_Storch_5_th_International_Survey_of_Climate_Scientists_2015_2016|titel=The Bray-and-von Storch Surveys on the perceptions of climate scientists, 2015/2016}}</ref> === Omstredenheid oor gesteelde e-posse van klimaatwetenskaplikes === Aan die einde van November 2009, op die vooraand van die Kopenhagen-klimaatkonferensie, is meer as duisend vertroulike [[e-pos]]se van wetenskaplikes by die [[Universiteit van Oos-Anglië]] se klimaatdepartement bekom en gepubliseer. Hierdie voorval is deur sommige as ''climategate'' gedoop. Die wetenskaplike mededeling het skynbaar voorgestel dat daar bedrog was in die interpretasie van metadata en dat die wetenskaplikes dus die erns van die moontlike klimaatprobleem oordryf het. Die VN het navorsing laat doen oor die gedrag van hierdie wetenskaplikes en hul instituut. Verskeie ander internasionale ondersoeke na die saak het 'n mate van kritiek ontlok oor die wetenskaplikes se hantering van versoeke om inligting. In alle gevalle was die hoofgevolgtrekking van hierdie studies dat fragmente van die e-posse uit konteks gehaal is en dat die navorsers geen inligting weerhou, vervals, verdraai of gemanipuleer het nie. Die hele aangeleentheid het dus nie afbreuk gedoen aan die gevolgtrekking dat mense bydra tot aardverwarming nie.<ref>[https://web.archive.org/web/20100215071321/http://www.research.psu.edu/orp/Findings_Mann_Inquiry.pdf Iquiry Report, Pennsylvania State University], Februarie 2010</ref><ref>[http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200910/cmselect/cmsctech/387/387i.pdf UK government's House of Commons Science and Technology Committee], Maart 2010</ref><ref>[http://www.uea.ac.uk/mac/comm/media/press/CRUstatements/SAP International Scientific Assessment Panel, University of East Anglia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100422185328/http://www.uea.ac.uk/mac/comm/media/press/CRUstatements/SAP |date=22 April 2010 }}, April 2010</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200206132925/http://www.cce-review.org/pdf/FINAL%20REPORT.pdf Independent Climate Change Email Review Report, University of East Anglia], Julie 2010</ref><ref>[http://yosemite.epa.gov/opa/admpress.nsf/d0cf6618525a9efb85257359003fb69d/56eb0d86757cb7568525776f0063d82f%21OpenDocument US Environmental Protection Agency], juli 2010</ref><ref>[http://www.official-documents.gov.uk/document/cm79/7934/7934.pdf UK Government response to the House of Commons Science and Technology Committee Report], sept. 2010</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140712144605/http://www.oig.doc.gov/OIGPublications/2011.02.18-IG-to-Inhofe.pdf Inquiry of the Inspector General of the US Department of Commerce], Februarie 2011.</ref><ref>[http://www.publications.parliament.uk/pa/cm201012/cmselect/cmsctech/496/496.pdf Second Special Report, UK House of Commons], Mei 2011</ref> === Teistering van klimaatwetenskaplikes === Pogings om klimaatwetenskaplikes in 'n ongunstige lig uit te beeld, het veral toegeneem ná ''Climategate'', 'n 2009-kontroversie dat beweerde klimaatwetenskaplikes data gemanipuleer het.<ref>https://www.theguardian.com/environment/2017/feb/22/climate-change-science-attacks-threats-trump ,''Climate scientists face harassment, threats and fears of 'McCarthyist attacks'',[[The Guardian]], 22 Februarie 2017, besoekdatum, 30 Desember 2017</ref><ref>https://www.ecowatch.com/silence-climate-scientists-2491043851.html |titel=The Desperate But Effective Attempts to Silence Climate Scientists, 30 September 2017, besoekdatum 28 Desember 2017</ref> Alhoewel geen bewyse gevind is nie, <ref>http://www.uea.ac.uk/about/media-room/press-release-archive/statements/cru-statements/independent-reviews/ueareviewresponse ,''INDEPENDENT CLIMATE CHANGE E-MAILS REVIEW - JULY 2010'', Universiteit van East Anglia, 2 September 2010, besoekdatum 28 Desember 2017</ref> het klimaatontkenners sedertdien Amerikaanse openbaarmakingswette gebruik om klimaatwetenskaplikes te dwing om hul e-poskorrespondensie openbaar te maak, in die hoop om inkriminerende materiaal te vind. Klimaatwetenskaplikes glo dat, hoewel hierdie aansprake ongegrond is, dit wel waardevolle tyd en hulpbronne in beslag neem. Federale wetenskaplike amptenare is beter hierteen toegerus.<ref>https://www.ecowatch.com/silence-climate-scientists-2491043851.html |titel=The Desperate But Effective Attempts to Silence Climate Scientists, 30 September 2017, besoekdatum 28 Desember 2017</ref> Maar die universiteit se klimaatwetenskaplike Michael Mann, in die besonder, het herhaalde regsgedinge in die gesig gestaar, nie net om sy e-poskorrespondensie aan te vra nie, maar ook om hom te beskuldig van bedrog in die aansoek om subsidies.<ref>https://www.theguardian.com/environment/2017/feb/22/climate-change-science-attacks-threats-trump ,''Climate scientists face harassment, threats and fears of 'McCarthyist attacks'',[[The Guardian]], 22 Februarie 2017, besoekdatum, 30 Desember 2017</ref> Sommige klimaatwetenskaplikes vrees 'n 1950's McCarthyisme-smeerveldtog, versterk deur die anti-(klimaat)wetenskaplike houding van die Trump-administrasie<ref>https://punt.avans.nl/2017/03/nederlandse-klimaatwetenschappers-vrezen-bezuinigingen-trump/ ,''Nederlandse klimaatwetenschappers vrezen bezuinigingen Trump'', 15 Maart 2017, besoekdatum 28 Desember 2017</ref><ref>https://www.newyorker.com/news/daily-comment/why-scientists-are-scared-of-trump-a-pocket-guide ,''Why Scientists Are Scared of Trump: A Pocket Guide'', The New Yorker, 8 Desember 2016, besoekdatum 28 Desember 2017</ref> In die Verenigde State is 'n fonds selfs gestig om wetenskaplikes in regsgedinge te ondersteun.<ref>http://www.motherjones.com/politics/2011/09/legal-defense-fund-climate-scientists/ , ''A Legal Defense Fund for Climate Scientists'', 12 September 2011, 28 Desember 2017</ref><ref>https://www.csldf.org |titel=Climate Science Legal Defense Fund, besoekdatum 28 Desember 2017</ref> === Finansiering van Klimaat Skeptici === Verskeie maatskappye aktief in die fossielbrandstofsektor het 'n aktiewe poging aangewend om klimaat- en energiebeleid teen te staan of te verswak. Vir hierdie doel is PR-veldtogte gevoer,<ref> Byvoorbeeld deur die Global Climate Coalition (1989-2001)</ref> en wetenskaplikes is betaal om resultate te publiseer wat in hul guns werk. Koch Industries het byvoorbeeld groot bedrae geld aan Willie Soon betaal om navorsing te publiseer wat sou wys dat die [[son]] die hoofoorsaak van klimaatsverandering is. ExxonMobil en die American Petroleum Institute het hom ook geborg. Omstredenheid het ontstaan omdat Soon hierdie borgskap geheim gehou het in sy publikasies.<ref>''Climate sceptic Willie Soon received $1m from oil companies, papers show'', http://www.theguardian.com/environment/2011/jun/28/climate-change-sceptic-willie-soon, ''The Guardian'', besoekdatum 2015-12-16, John Vidal</ref> In 2018 en 2019 het die Amerikaanse oliesektor 'n multi-miljoen dollar-veldtog deur Energy in Depth<ref>[https://eidclimate.org/ eidclimate.org]</ref> befonds wat klimaatwetenskap bevraagteken wat ongunstig is vir die fossielsektor.<ref> https://www.huffpost.com/entry/climate-denial-energy-in-depth_n_5df7eff6e4b0ae01a1e59371 ,Fossil Fuel Giants Claim To Support Climate Science, Yet Still Fund Denial, ''The Huffington Post'', 18 Desember 2019, besoekdatum 19 Desember 2019</ref> ''Mother Jones''-tydskrif het in Mei 2005 aangekondig dat ExxonMobil meer as $8 miljoen oorgeplaas het na meer as 40 dinkskrums mediamaatskappye en verbruikers-, burgerregte- en godsdiensgroepe wat skeptisisme oor klimaatsverandering verkondig. Die tydskrif het 'n uitgebreide lys gepubliseer. <ref>https://www.motherjones.com/politics/2005/05/put-tiger-your-think-tank/ , ''Put a Tiger In Your Think Tank'', ''Mother Jones'', Mei 2005, besoekdatum 24 Januarie 2020</ref> Die presiese bronne van befondsing bly dikwels onduidelik weens Amerikaanse wetgewing. As 'n maatskappy kan jy jou geld oorplaas na 'n fonds wat as 'n liefdadigheidsorganisasie geregistreer is en anoniem bly. Baie konserwatiewe dinkskrums is so geregistreer. Tussen 2000 en 2010 is $120 miljoen deur sulke liefdadigheidsorganisasies geskenk aan groepe wat twyfel werp oor mensveroorsakende klimaatsverandering.<ref>''Secret funding helped build vast network of climate denial thinktanks'', http://www.theguardian.com/environment/2013/feb/14/funding-climate-change-denial-thinktanks-network|werk , The Guardian, besoekdatum 2015-12-16, Suzanne Goldenberg</ref> Ander dinkskrums en prominente konserwatiewes wat teen ingrypende klimaatbeleid is, sluit in, in die VSA, The Heartland Institute, Committee for a Constructive Tomorrow (CFACT), Competitive Enterprise Institute (CEI) en ''[[Breitbart|Breitbart News]];'' in Europa pro-Brexit borg Arron Banks, Europese Instituut vir Klimaat en Energie (EIKE), en die Verenigde Koninkryk se Global Warming Policy Foundation.<ref>https://www.desmog.co.uk/2019/09/15/attacks-greta-thunberg-right-wing-free-market-network ,''Attacks on Greta Thunberg Are About More Than Anti-Environmentalism,'' 15 September 2019</ref> Skeptici van mens-gemaakte klimaatsverandering beweer gereeld dat hulle weens hul sienings nie finansiering vir navorsing kan kry nie. === Voorkennis in die olie- en energiesektor === In 2015 het twee studies uitgekom oor hoe ExxonMobil die openbare debat oor klimaatsverandering beïnvloed het. Dit het bevind dat hul eie wetenskaplikes die bestaan van mensveroorsakende klimaatsverandering vir 40 jaar erken het en aktief disinformasie versprei het om nie hul [[sakemodel]] in gevaar te stel nie.<ref>''Exxon Knew about Climate Change Almost 40 Years Ago. Scientific American.'' Geraadpleeg op 17 Desember 2015</ref> Dieselfde jaar is 'n geregtelike ondersoek na hierdie bewerings van stapel gestuur. Verskeie studies<ref> https://www.ucsusa.org/press/2016/new-evidence-reveals-fossil-fuel-industry-funded-cutting-edge-climate-science-research#.W2xh0cMa9ME , ''New Evidence Reveals Fossil Fuel Industry Funded Cutting-Edge Climate Science Research Dating Back to 1950s'', Union of Concerned Scientists, 13 April 2016</ref> het sedertdien getoon dat die olie- en energiesektor self sedert die 1950's deeglik bewus was van dreigende klimaatsverandering deur hul eie navorsing: *1957: Navorsing met die titel "''Radiocarbon Evidence on the Dilution of Atmospheric and Oceanic Carbon by Carbon from Fossil Fuels''" deur Humble Oil, 'n voorloper van ExxonMobil, demonstreer die verband tussen koolstofdioksiedvrystellings van fossielbrandstofverbranding en die klimaat.<ref> https://www.ucsusa.org/press/2016/new-evidence-reveals-fossil-fuel-industry-funded-cutting-edge-climate-science-research#.W2xh0cMa9ME , ''New Evidence Reveals Fossil Fuel Industry Funded Cutting-Edge Climate Science Research Dating Back to 1950s'', Union of Concerned Scientists, 13 April 2016</ref> <ref>https://www.smokeandfumes.org/fumes ,''Smoke & Fumes'', ciel.org, besoekdatum 9 Augustus 2018</ref> *1959: Op 4 November het die [[Kernfisika|kernfisikus]] [[Edward Teller]] tydens 'n konferensie van die Amerikaanse Petroleuminstituut ter viering van die eeufees van die Amerikaanse olie-industrie gewaarsku dat koolstofdioksiedvrystellings deur die verbranding van fossielbrandstowwe tot aardverwarming teen die draai van die eeu sou lei, wat moontlik sal lei tot die smelting van die poolyskoppe.<ref>https://www.theguardian.com/environment/climate-consensus-97-per-cent/2018/jan/01/on-its-hundredth-birthday-in-1959-edward-teller-warned-the-oil-industry-about-global-warming , ''On its 100th birthday in 1959, Edward Teller warned the oil industry about global warming'', [[The Guardian]] , 1 Januarie 2018</ref> *1960-1970: Navorsers by groot motorvervaardigers [[General Motors]] en [[Ford]] het berig dat motors die klimaatkrisis versnel het. Maar toe politieke druk gekom het om te druk vir vermindering van emissies, het die maatskappye alles in hul vermoë gedoen om daardie pogings te laat afneem.<ref>https://www.eenews.net/stories/1063717035 , https://web.archive.org/web/20201028003856/https://www.eenews.net/stories/1063717035 , argiefdatum 28 Oktober 2020, ''Exclusive: GM, Ford knew about climate change 50 years ago'', 26 Oktober 2020, besoekdatum 29 Oktober 2020</ref> *1966: In Augustus het James Garvey, president van die Bitumous Coal Research Inc. in ''Mining Congress Journal'', ’n joernaal van die steenkoolbedryf: Daar is bewyse dat die hoeveelheid CO2 in die atmosfeer vinnig toeneem as gevolg van die verbranding van fossielbrandstowwe. As die tempo van toename voortduur … groot veranderinge in die Aarde se klimaat word voorspel … smelting van die ysplate … oorstroom baie kusstede, insluitend [[New York]] en [[Londen]]<ref>https://www.eenews.net/stories/1063717035 , argief https://web.archive.org/web/20201028003856/https://www.eenews.net/stories/1063717035 , argiefdatum 28 Oktober 2020, ''Exclusive: GM, Ford knew about climate change 50 years ago'', 26 Oktober 2020, besoekdatum 29 Oktober 2020</ref> *1968: 'n Wetenskaplike studie wat deur die olie-industrie versoek is van die [[SRI International|Stanford Research Institute]] het Edward Teller se 1959 waarskuwings bevestig.<ref>https://www.smokeandfumes.org/documents/document16, Sources, abundance, and fate of atmospheric pollutants, besoekdatum 30 Desember 2017</ref> *1968: By die jaarlikse konferensie van die Edison Electric Institute, die sambreelorganisasie van Amerikaanse energiemaatskappye, het dr. Donald F. Hornig, wetenskaplike raadgewer van destydse president [[Lyndon B. Johnson]] oor die potensieel katastrofiese gevolge van die massiewe verbranding van fossielbrandstowwe gewaarsku.<ref>{{Citeer web |url=http://www.energyandpolicy.org/utilities-knew-about-climate-change/ |titel=''The electric utility industry was warned about climate change in 1968'', Julie 2017, besoekdatum 30 Desember 2017}}</ref><ref>https://www.huffingtonpost.com/entry/utilities-climate-change_us_597673e0e4b0c95f375dd60d ,''Utilities Knew About Climate Change Back In 1968 And Still Battled The Science'', ''The Huffington Post'', 25 Julie 2017, besoekdatum 30 Desember 2017</ref> *1977: James Black, ExxonMobil se wetenskaphoof, het in Julie aan die maatskappy se uitvoerende komitee gewys op die groeiende wetenskaplike konsensus rondom die impak van mense op klimaatsverandering, veral deur die verbranding van fossielbrandstowwe<ref>''Exxon Knew about Climate Change Almost 40 Years Ago'', http://www.scientificamerican.com/article/exxon-knew-about-climate-change-almost-40-years-ago/ ,Scientific American, besoekdatum, 2015-12-17</ref> Eers daarna het die maatskappy 'n veldtog van disinformasie geloods om aandag af te lei. Die onthullings het gelei tot 'n geregtelike ondersoek in die VSA. *Van 1979 tot 1983 het die American Petroleum Institute 'n werkgroep van topwetenskaplikes van groot olie- en gasmaatskappye soos ExxonMobil, Texaco, Shell, en die voorlopers van wat later BP, ConocoPhillips en Chevron sou word, saamgestel om wetenskaplike navorsing oor aardverwarming volg en intern deurgee.<ref>https://insideclimatenews.org/news/22122015/exxon-mobil-oil-industry-peers-knew-about-climate-change-dangers-1970s-american-petroleum-institute-api-shell-chevron-texaco , ''Exxon's Oil Industry Peers Knew About Climate Dangers in the 1970s, Too,'' 22 Desember 2015, besoekdatum, 30 Desember 2017</ref> Die span is aanvanklik gepas genoem CO2 and Climate Task Force.<ref>https://gizmodo.com/exxon-isn-t-the-only-oil-company-that-knew-about-climat-1749498557 ,''Exxon Isn’t the Only Oil Company That Knew About Climate Change in the 70s''. 23 Desember 2015, bwsoekdatum. 30 Desember 2017</ref> *1991: In die film ''Climate of Concern'', waarvan die bestaan deur ''De Correspondent'' onthul is, het [[Shell]] in groot besonderhede verduidelik hoe verbranding van fossielbrandstowwe die wêreld warm gemaak het en dat dit ernstige gevolge kan hê.<ref>https://thecorrespondent.com/6286/if-shell-knew-climate-change-was-dire-25-years-ago-why-still-business-as-usual-today/692773774-4d15b476 ,''If Shell knew climate change was dire 25 years ago, why still business as usual today?'' ,''De Correspondent'', 28 Februarie 2017, besoekdatum 30 Desember 2017</ref> Die film was moontlik gebaseer op 'n interne Shell-dokument, ''The Greenhouse Effect'', wat in 1988 gepubliseer is.<ref>http://www.climatefiles.com/shell/1988-shell-report-greenhouse/ , 1988 Shell Confidential Report “The Greenhouse Effect”, [[Royal Dutch Shell]] , 1988</ref> === Beïnvloedingwerk vanuit de voedselindustrie === Navorsing van die Universiteit van New York het bevind dat groot Amerikaanse vleis- en suiwelmaatskappye, tesame met vee- en landbou-beïnvloedingsgroepe, van 2000 tot 2019 miljoene dollars bestee het aan 'n veldtog teen klimaatsaksie, wat twyfel gebring het oor die verband tussen veeteelt en klimaatsverandering.<ref>https://doi.org/10.1007/s10584-021-03047-7 ,argief https://web.archive.org/web/20210331085043/https://doi.org/10.1007/s10584-021-03047-7 ,31 Maart 2021, ''The climate responsibilities of industrial meat and dairy producers.'' Lazarus, O., McDermid, S. & Jacquet, J. , ''Climatic Change'' 165, 30 (2021) , 25 Maart 2021</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Klimatologie]] luicfdj1zc4t09zmlfrt19g38f2psml 0 396760 2891726 2632740 2026-04-09T06:05:57Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891726 wikitext text/x-wiki {{Infoboks stad|kaart=France location map-Regions and departements-2016.svg|wapen=Blason Champguyon.svg|land=Frankryk|administratiewe gewes=Grand Est|oppervlakte=16.6|tydsone=UTC+01:00 (CET)|somertyd=UTC+02:00 (CEST)|bevolking=279|bevolkingsjaar=2019|beeld=Champguyon-51-panneau-01.JPG|koördinate={{coord|48.7769|3.5428|format=dms|display=inline,title}}}} '''Champguyon''' (uitspraak: ​[<nowiki/>[[:en:Help:IPA/French|ʃɑ̃ɡɥijɔ̃]]]) is 'n dorpie in die [[Marne]] departement, van die [[Grand Est]] streek (die voormalige Champagne-Ardenne streek), in die noordooste van [[Frankryk]].<ref>[https://www.insee.fr/fr/metadonnees/cog/commune/COM51116-champguyon Commune de Champguyon (51116)], ''INSEE''. Geraadpleeg 26 Desember 2022.</ref> Die dorp maak deel uit van die [[arrondissement]] Épernay. Die naaste groter dorpe is Esternay (4 km na die suide) en Sézanne (14 km na die suidooste). In 2019 was daar 146 wonings in Champguyon, waarvan 109 hoofwonings was.<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/6454969?sommaire=6454987&geo=COM-51116 Logement en 2019. Commune de Champguyon], ''INSEE''. Geraadpleeg 26 Desember 2022.</ref><ref>[https://www.annuaire-mairie.fr/mairie-champguyon.html Village de Champguyon], ''Annuaire Mairie''. Geraadpleeg 26 Desember 2022.</ref> == Geografie == Die oppervlakte van Champguyon bedra 16,6 km² en die bevolkingsdigtheid is 16,7 inwoners per km². Die hoogte wissel van 159 tot 214 meter bo seespieël.<ref name="ehess">[http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=7937 Notice Communale Champguyon], ''Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui. EHESS''. Geraadpleeg 26 Desember 2022.</ref> == Demografie == [[Lêer:Champguyon.jpg|duimnael|454x454px|links]] Die grafiek toon die verloop van die inwonertal van die dorp van 1968 tot 2017. == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Munisipaliteite in Grand Est]] [[Kategorie:Nedersettings in Grand Est]] j2gp863dfq4qtwcvgdqwzpxa2qxtdde 0 396857 2891641 2889796 2026-04-08T13:08:58Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891641 wikitext text/x-wiki Die '''Boksburg-ontploffing''' het op 24 Desember 2022 plaasgevind toe 'n brandstoftenkwa met vloeibare petroleumgas (VPG) onder 'n spoorwegbrug in [[Boksburg]], in die [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit]] in Gauteng, Suid-Afrika, ontplof het met 'n dodetal van 34 mense tot op 30 Desember 2022, wat eindelik tot 41 sou styg. Die nabygeleë Tambo-gedenkhospitaal is ook beskadig. Die bestuurder van die tenkwa het die voorval oorleef en het aanvanklik verskeie aanklagte in die gesig gestaar, insluitend [[strafbare manslag]], wat later almal laat vaar is weens 'n gebrek aan bewyse. Vrae is geopper deur opposisie-politieke partye en joernaliste oor die kwaliteit van die waarskuwingsborde wanneer die brug genader word, en oor nakoming van vervoerregulasies deur die munisipaliteit en deur die betrokke vervoermaatskappy. == Ontploffing == Die vragmotor het behoort aan Infinite Transport, deel van die Sasolburg-gebaseerde Infinite Group, en het 60&nbsp;000 liter VPG van die [[Richardsbaai]]hawe na [[Botswana]] vervoer. Die bestuurder was in diens van Innovative Staffing Solutions (ISS), 'n Boksburg-gebaseerde uitkontrakteringsmaatskappy wat personeel op kontrak aan ander maatskappye verskaf.<ref name="al-jazeera">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/12/24/nine-killed-in-fuel-tanker-explosion-near-johannesburg-official|title=Death toll in South Africa fuel tanker explosion rises to 15|date=2022-12-24|website=Al Jazeera English|language=en|access-date=2022-12-25|Al Jazeera}}</ref><ref name="34deaths">{{Cite web|url=https://ewn.co.za/2022/12/30/boksburg-explosion-death-toll-rises-to-34-mec-expects-number-to-increase|title=Boksburg explosion death toll rises to 34: MEC expects number to increase|date=2022-12-30|website=Eyewitness News (South Africa)|language=en|access-date=2022-12-30|7=EWN|archive-date=2022-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221230111556/https://ewn.co.za/2022/12/30/boksburg-explosion-death-toll-rises-to-34-mec-expects-number-to-increase|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.enca.com/news/boksburg-blast-death-toll-rises-26|title=Boksburg blast death toll rises to 26|date=2022-12-28|website=eNCA|language=en|access-date=2022-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.news24.com/citypress/news/live-gas-tanker-explosion-rocks-boksburg-20221224|title=LIVE {{!}} Eight killed in Boksburg explosion|website=City Press (South Africa)|language=en|access-date=2022-12-24|City Press}}</ref><ref name="citizen2">{{Cite news|date=2022-12-25|title=Boksburg explosion: Company launches investigation after its 'experienced' driver was in truck|language=en|work=[[The Citizen (South African newspaper)|Citizen]]|url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/boksburg-explosion-company-investigation-experienced-driver-truck-25-december-2022/|access-date=2022-12-27}}</ref><ref name="parties">{{Cite web|url=https://ewn.co.za/0001/01/01/boksburg-blast-parties-question-safety-of-moving-dangerous-goods-on-sa-s-roads|title=Boksburg blast: Parties question safety of moving dangerous goods on SA's roads|date=2022-12-26|website=EWN|language=en|access-date=2022-12-27}}</ref> Die oggend van 24 Desember 2022, nadat hy die nag by 'n nabygeleë vragmotorstaanplek deurgebring het, het die 32-jarige bestuurder na bewering die verkeerde afrit op die [[N17 (Suid-Afrika)|N17-snelweg]] geneem. Volgens die verslag van 'n interne ondersoek deur ISS het hy vinnig sy fout besef en die snelweg probeer verlaat om na sy roete terug te keer. Die snelweg-afrit wat hy gebruik het, het hom onder 'n spoorwegbrug wat oor Hospitaalstraat strek, naby sy kruising met Spoorwegstraat, sowat 100 meter vanaf die Tambo-gedenkhospitaal in die Boksburg-voorstad Plantation gelei. Waarskuwingsborde wat die brug nader, was vaal en onleesbaar, en volgens die bestuurder se werkgewer het die brug gelyk of dit hoog genoeg was vir die vragmotor om deur te gaan. Volgens ISS het die helling aan die onderkant van die brug egter die agterkant van die vragmotor opgelig en dit teen die onderkant van die brug om ongeveer 06:15&nbsp;vm vasgedruk. Volgens ISS, toe die bestuurder besef die vragmotor het vasgehaak, het hy dadelik stilgehou om die skade te bepaal. Toe hy opmerk dat die tenkwa se kap afgeskraap is, het ISS gesê dat hy hulle eers in kennis gestel het, en hierna die brandweer. Volgens ISS het die bestuurder probeer om die gebied af te sper, met beperkte sukses ondanks bystand van 'n private veiligheidswag wat toevallig op die toneel gery het, asook twee omstanders wat die potensiële gevaar besef het. Omstreeks 06:45 vm het die vragmotor aan die brand geslaan, en omstreeks 07:05 vm ontplof terwyl brandbestryders nog probeer het om die brand onder dwang te bring. Volgens sy werkgewer is die bestuurder reeds voor hierdie stadium deur gasinaseming oorval en is hy deur noodwerkers hospitaal toe geneem. Die aanvanklike ontploffing is vinnig gevolg deur twee heelwat kleiner ontploffings. Hierdie reeks ontploffings het 'n groot skare toeskouers gelok, wat tot 'n groter aantal ongevalle en sterftes sou lei toe 'n vierde ontploffing - die grootste en laaste - omstreeks 07:30&nbsp;vm plaasgevind het. Die laaste ontploffing het geboue tot 400 meter ver geraak, en het so ver as vier kilometer weg soos 'n aardbewing gevoel. == Impak == Die ontploffing het tot 'n groot aantal sterftes en beserings gelei en groot skade aan eiendom en infrastruktuur veroorsaak. Skade aan die Tambo-gedenkhospitaal het hulpverlening in die onmiddellike nasleep aan bande gelê, ondanks nabyheid aan die rampterrein. === Ongevalle === 34 mense is tydens die ontploffing dood. 40 mense is aanvanklik beseer en na die ontploffing in die hospitaal opgeneem, van wie baie later aan hul wonde beswyk het. Agt mense is op slag tydens die ontploffing dood, en ander het beswyk voordat paramedici op die toneel aangekom het, terwyl nóg slagoffers in die hospitaal gesterf het. Twee mense wat in die omgewing van die ontploffing was, word steeds sedert 29 Desember 2022 vermis. Die slagoffers is geïdentifiseer as 23 lede van die publiek en 11 gesondheidswerkers van die beskadigde hospitaal. === Tambo-gedenkhospitaal === Die Tambo-gedenkhospitaal langs die ontploffing is erg geraak. Agt personeellede van die hospitaal (sewe verpleegsters en 'n bestuurder) is op die parkeerterrein van die hospitaal dood, en 24 pasiënte en 13 personeellede wat in die hospitaal se noodeenheid teenwoordig was ten tyde van die ontploffing, het ernstige brandwonde opgedoen en is na nabygeleë hospitale oorgeplaas. Minstens een van diegene wat in die hospitaal se parkeerterrein dood is, het probeer om hul motor weg te skuif van die brandende tenkwa. Die ontploffing het daartoe gelei dat die plafon van die noodeenheid gedeeltelik ineengestort het, wat dit genoodsaak het om alle pasiënte na die teaterkompleks aan die agterkant van die hospitaal te verskuif. Die hospitaal kon nie pasiënte onmiddellik na die ontploffing opneem nie. Ingenieurs wat die struktuur beoordeel het, het later gevind dat die skade beperk was, en die hospitaal het bruikbaar gebly. === Nabygeleë eiendomme, voertuie en infrastruktuur === [[Lêer:HospitalRd20221226.jpg|duimnael|regs|Nasleep van die ontploffing wat groot skade aan die brug toon.]] Twee huise en 'n aantal motors is in die ontploffing vernietig, asook 'n brandweerwa wat probeer het om die groeiende brand te blus. Eiendomme in die area is erg beskadig deur die brande en ontploffings, en inwoners wat in die omgewing was om te help, is dood. Die ontploffing het ook die spoorwegbrug vernietig waaronder dit plaasgevind het, wat die Germiston – Springs spoorlyn beïnvloed het. [[PRASA|Die Passasierspooragentskap van Suid-Afrika (Prasa)]] het die volgende dag aangekondig dat hy die omvang van die skade, en die omvang van die werk wat nodig is om die spoorlyn te herstel, sal bepaal. == Nooddienste == Die aanvanklike reaksie op die voorval het gekom van plaaslike sekuriteitsmaatskappye, die plaaslike gemeenskapspolisiëringsforum (GPF) en vrywilligersgroepe. Nadat die bestuurder van die lekkende gastenkwa mense gewaarsku het, is alarm gemaak en Ekurhuleni Disaster & Emergency Management Services het 'n brandweerwa vanaf Boksburg Sentraal-brandweerstasie gestuur. == Ontruiming van noodpasiënte == ’n Sekondêre mediese ontruimingsoperasie om kritieke pasiënte dringend van die Tambo-gedenkhospitaal na ander hospitale te verskuif vir verdere of palliatiewe sorg is deur die Gautengse Mediese Nooddienste (Gauteng EMS), bygestaan deur private ambulansdienste en vrywilligersgroepe, gekoördineer. Laer-prioriteit pasiënte is in die tweede fase van die ontruiming verskuif. Altesaam 30 staats- en privaatambulanse, sowel as verskeie lugambulanshelikopters, het die pasiënte oor 'n tydperk van drie uur oorgeplaas. == Verwysings == {{Verwysing}} {{Normdata}} {{koördinate|26|13|08.4|S|28|14|36.7|E|aansig=titel}} == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Rampe in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Vervoer in Suid-Afrika]] t60axoz8jy4luxljdvvo7zcaswzrsey 0 396992 2891727 2781378 2026-04-09T06:06:26Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891727 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} '''Charles A. Griffin''' (24 Januarie 1884 - ?) was 'n staatswetgewer in [[Illinois]].<ref>https://books.google.co.za/books?id=HcAGAQAAIAAJ&dq=charles+griffin+illinois+representative+1924&pg=PA124&redir_esc=y</ref> Hy is in Bellaire, Ohio, gebore en het ná hoërskool na [[Chicago]] verhuis. Hy het in die [[Illinois Huis van Verteenwoordigers]] van 1925 tot 1929 gedien. 'n Republikein, hy het hom beywer vir burgerregte, het gehelp om 'n gemeenskapsentrum en [[YMCA]] te stig en was betrokke by broederlike organisasies.<ref>https://books.google.com/books?id=5ys-zrcqYBEC&dq=harris+B.+gaines&pg=PA10</ref> == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Geboortes in 1884]] ae30c4r3ood6nrt7fvwhdpsgrca31g6 0 398410 2891761 2565106 2026-04-09T08:27:21Z Jcb 223 2891761 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Iceberg.jpg|thumb|160px|'n Ysberg dryf in water, terwyl 'n groot deel onder die wateroppervlak is. Op dieselfde manier "dryf" die Aarde se [[litosfeer]] op die [[astenosfeer]].]] '''Isostasie''' en '''isostatiese ewewig''' is terme wat gebruik word om die toestand van [[swaartekrag]]ewewig van 'n drywende voorwerp in 'n [[vloeistof]] aan te dui. Isostasie spruit uit die [[Wet van Archimedes]], wat in die bad gesit en besef het as 'n voorwerp onder die water geplaas word, is die [[massa]] van die water wat verplaas word gelyk aan die massa van die hele voorwerp. Hoe swaarder die voorwerp, hoe groter deel sal onder die water wees.<ref>Watts A.B.; '''2001''': ''Isostasy and Flexure of the Lithosphere''. Cambridge University Press, p. 15-17. {{ISBN|0-521-00600-7}}</ref> 'n Voorbeeld van isostasie is 'n drywende ysberg in die see. 'n Gedeelte van die ysberg sal onder die water wees. Sowel die hoogte wat die drywende voorwerp (die ysberg) het (ten opsigte van 'n willekeurige verwysingspunt) as die diepte waartoe die voorwerp in die water indring, hang van die volgende faktore af: * die hoogte of dikte van die voorwerp; * die [[digtheid]] van die voorwerp; en * die digtheid van die vloeistof. 'n Mens kan ook werk met die verhouding tussen die digthede; dan word die laaste twee faktore gekombineer. ==In die geologie en geofisika== [[Beeld:Earth cutaway schematic-en.svg|thumb|220px|links|Die astenosfeer in verhouding met die ander lae in die struktuur van die Aarde.]] In die [[geologie]] en [[geofisika]] word isostasie gebruik om hoogteverskille op die Aarde natuurkundig te verklaar, soos waarom 'n berg hoër as 'n vlakte lê. Dit is omdat die [[litosfeer]] (aardkors) en [[astenosfeer]] (die boonste deel van die [[aardmantel]]) in isostatiese ewewig is. Die aanname is dat die vervormbare astenosfeer optree soos 'n vleistof waarin die litosfeer dryf. Onder 'n berg sal 'n sogenaamde wortel in die astenosfeer insteek, omdat die litosfeer hier dikker (en daarom swaarder) as op ander plekke is. Die hoogte van 'n berg en die diepte van die "wortel" hang af van: * die digthede van die astenosfeer en litosfeer; en * die dikte van die litosfeer. Dit lyk of sommige dele van die litosfeer nie in isostatiese ewewig is nie, soos die [[Himalaja]]. In dié gevalle speel ander faktore 'n rol: In die geval van die Himalaja word die enorme hoogte bereik deur die sywaartse krag wat veroorsaak word deur die noordwaartse beweging van die [[Plaattektoniek|Indiese plaat]]. Wat kontinente betref, druk die sterker litosfeer op die swakker (makliker vervormbare) astenosfeer, waardeur materiaal in die astenosfeer lateraal wegstroom, en verskille in dikte van die litosfeer omgesit word in verskille in hoogte. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Isostasy}} {{vertaaluit| taalafk = nl | il = Isostasie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Plaattektoniek]] [[Kategorie:Fisika]] [[Kategorie:Geofisika]] h3tdm5z7npjyyy86yj4u9fxfvwnzmbs 0 399973 2891655 2861735 2026-04-08T14:27:34Z Jcb 223 2891655 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Geoffrey Hinton at Collision 2024 in Toronto (cropped).jpg|duimnael|Geoffrey Hinton in 2024.]] '''Geoffrey Everest Hinton''' CC FRS FRSC<ref name=frs>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20151103005016/https://royalsociety.org/people/geoffrey-hinton-11624/ |archive-date=3 November 2015 |url=https://royalsociety.org/people/geoffrey-hinton-11624/ |title=Professor Geoffrey Hinton FRS |publisher=Royal Society |location=London |author=Anon |year=1998 }} {{cite web|url=https://royalsociety.org/about-us/terms-conditions-policies/ |title=Royal Society Terms, conditions and policies |access-date=2016-03-09 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111170346/https://royalsociety.org/about-us/terms-conditions-policies/ |archive-date=11 November 2016 }}</ref> (gebore [[6 Desember]] [[1947]]) is 'n Brits-Kanadese kognitiewe [[sielkundige]] en rekenaarwetenskaplike, veral bekend vir sy werk oor kunsmatige [[neurale netwerk]]e. Hy is gesamentlik bekroon met die 2024 [[Nobelprys vir Fisika]] saam met [[John Hopfield]] vir "fundamentele ontdekkings en uitvindings wat [[masjienleer]] met kunsmatige [[neurale netwerk]]e moontlik maak".<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2024 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2024/summary/ |accessdate=8 Oktober 2024 |publisher=Nobel Media AB}}</ref><ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=SBGG4WNweEc |title=Announcement of the 2024 Nobel Prize in Physics |date=2024-09-11 |last=Nobel Prize |access-date=2024-10-08 |via=YouTube}}</ref> Van 2013 tot 2023 het hy sy tyd vir [[Google]] (Google Brain) en die Universiteit van Toronto verdeel voordat hy in Mei 2023 sy vertrek by Google in die openbaar aangekondig het, met verwysing na kommer oor die [[Kunsmatige-intelligensie-veiligheid|risiko's van KI-tegnologie]].<ref name=":1">{{Cite web |title=Deep learning pioneer Geoffrey Hinton quits Google |url=https://www.technologyreview.com/2023/05/01/1072478/deep-learning-pioneer-geoffrey-hinton-quits-google/ |access-date=2023-05-01 |website=MIT Technology Review |language=en}}</ref> Nadat hy vertrek het, het hy Google geprys omdat hy “baie verantwoordelik” opgetree het terwyl hy hul [[Kunsmatige intelligensie|KI]] ontwikkel het.<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/geoffreyhinton/status/1652993570721210372|title=Geoffrey Hinton on Twitter|date=2023-05-01|accessdate=2023-05-02|website=Twitter}}</ref> In 2017 het hy medestigter en die hoofwetenskaplike adviseur van die Vector Institute in Toronto geword.<ref>{{cite journal |journal=Wired |first=Daniela |last=Hernandez |title=The Man Behind the Google Brain: Andrew Ng and the Quest for the New AI |url=https://www.wired.com/wiredenterprise/2013/05/neuro-artificial-intelligence/all/ |date=7 Mei 2013 |access-date=10 Mei 2013 }}</ref><ref>{{cite web |title=Geoffrey E. Hinton – Google AI |url=https://ai.google/research/people/GeoffreyHinton |website=Google AI |language=en |access-date= 2 Mei 2023 |archive-date= 9 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191109185858/https://ai.google/research/people/GeoffreyHinton/ |url-status=dead }}</ref> Saam met David Rumelhart en Ronald J. Williams was Hinton mede-outeur van 'n hoogs aangehaalde artikel wat in 1986 gepubliseer is wat die terugpropagasie-[[algoritme]] vir die opleiding van multi-laag neurale netwerke gewild gemaak het,<ref name=backprop>{{Cite journal|last1=Rumelhart|first1=David E.|last2=Hinton|first2=Geoffrey E.|last3=Williams|first3=Ronald J.|date=9 October 1986|title=Learning representations by back-propagating errors|journal=Nature|language=En|volume=323|issue=6088|pages=533–536|doi=10.1038/323533a0|issn=1476-4687|bibcode=1986Natur.323..533R|s2cid=205001834}}</ref> hoewel hulle nie die eerste was wat die benadering voorgestel het nie.<ref name="schmidhuber">{{Cite journal |last1=Schmidhuber |first1=Jürgen |date=1 January 2015 |title=Deep learning in neural networks: An overview |journal=Neural Networks |volume=61 |pages=85–117 |arxiv=1404.7828 |doi=10.1016/j.neunet.2014.09.003 |pmid=25462637 |s2cid=11715509}}</ref> Hinton word beskou as 'n leidende figuur in die diepleergemeenskap.<ref>{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2017/09/14/geoffrey-hinton-was-briefly-a-google-intern-in-2012-because-of-bureaucracy/|title=Geoffrey Hinton was briefly a Google intern in 2012 because of bureaucracy – TechCrunch|website=techcrunch.com|date=14 September 2017 |language=en-US|access-date=28 Maart 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.technologyreview.com/s/608911/is-ai-riding-a-one-trick-pony/|title=Progress in AI seems like it's accelerating, but here's why it could be plateauing|last=Somers|first=James|work=MIT Technology Review|access-date=28 Maart 2018|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.utoronto.ca/news/how-u-t-s-godfather-deep-learning-reimagining-ai|title=How U of T's 'godfather' of deep learning is reimagining AI|website=University of Toronto News|language=en|access-date=28 Maart 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://phys.org/news/2017-11-godfather-deep-reimagining-ai.html|title='Godfather' of deep learning is reimagining AI|access-date=28 Maart 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.macleans.ca/society/science/the-meaning-of-alphago-the-ai-program-that-beat-a-go-champ/|title=Geoffrey Hinton, the 'godfather' of deep learning, on AlphaGo|date=18 Maart 2016|work=Maclean's|access-date=28 Maart 2018|language=en-US}}</ref> Die dramatiese beeldherkenningsmylpaal van die AlexNet wat in samewerking met sy studente [[Alex Krizhevsky]] en [[Ilya Sutskever]] vir die ImageNet-uitdaging 2012<ref name=quartz>{{cite web |website=Quartz |first=Dave |last=Gershgorn |title=The inside story of how AI got good enough to dominate Silicon Valley |url=https://qz.com/1307091/the-inside-story-of-how-ai-got-good-enough-to-dominate-silicon-valley/ |date=18 Junie 2018 |access-date=5 Oktober 2018 }}</ref> ontwerp is, was 'n deurbraak op die gebied van [[rekenaarvisie]].<ref>{{Cite journal|last1=Krizhevsky|first1=Alex|last2=Sutskever|first2=Ilya|last3=Hinton|first3=Geoffrey E.|date=3 Desember 2012|title=ImageNet classification with deep convolutional neural networks|url=http://dl.acm.org/citation.cfm?id=2999134.2999257|publisher=Curran Associates Inc.|pages=1097–1105|series=Nips'12}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thestar.com/news/world/2015/04/17/how-a-toronto-professors-research-revolutionized-artificial-intelligence.html|title=How a Toronto professor's research revolutionized artificial intelligence {{!}} Toronto Star|work=Toronto Star|access-date=13 Maart 2018|language=en}}</ref> Hinton het die 2018 Turing-toekenning ontvang, saam met [[Yoshua Bengio]] en [[Yann LeCun]], vir hul werk oor [[diepleer]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/technology/turing-award-ai-deep-learning-1.5070415|title=Canadian researchers who taught AI to learn like humans win $1M award {{!}} CBC News|last1=27 Mar|first1=Emily Chung · CBC News · Posted|last2=27 Maart|first2=2019 6:00&nbsp;am ET {{!}} Last Updated|publisher=Canadian Broadcasting Corporation|language=en|access-date=27 Maart 2019}}</ref> Daar word soms na hulle verwys as die "''Godfathers of AI''" en "''Godfathers of Deep Learning''",<ref>{{Cite web|last=Ranosa|first=Ted|date=29 Maart 2019|title=Godfathers Of AI Win This Year's Turing Award And $1 Million|url=https://www.techtimes.com/articles/240511/20190329/godfathers-of-ai-win-this-years-turing-award-and-1-million.htm|access-date=5 November 2020|website=Tech Times|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Shead|first=Sam|title=The 3 'Godfathers' Of AI Have Won The Prestigious $1M Turing Prize|url=https://www.forbes.com/sites/samshead/2019/03/27/the-3-godfathers-of-ai-have-won-the-prestigious-1m-turing-prize/|access-date=5 November 2020|website=Forbes|language=en}}</ref> en het voortgegaan om saam openbare toesprake te hou.<ref>{{Cite web|last=Ray|first=Tiernan|title=Nvidia's GTC will feature deep learning cabal of LeCun, Hinton, and Bengio|url=https://www.zdnet.com/article/nvidias-gtc-will-feature-deep-learning-cabal-of-lecun-hinton-bengio/|access-date=7 April 2021|publisher=ZDNet|language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=50 Years at CMU: The Inaugural Raj Reddy Artificial Intelligence Lecture |url=https://www.cs.cmu.edu/events/raj-reddy-50 |website=cs.cmu.edu |access-date=2 Maart 2022}}</ref> In Mei 2023 het Hinton sy bedanking by Google aangekondig om "vry te praat oor die risiko's van KI."<ref name=":2">{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-05-01 |issn=0362-4331}}</ref> Hy het kommer uitgespreek oor doelbewuste misbruik deur kwaadwillige akteurs, tegnologiese werkloosheid en eksistensiële risiko van [[kunsmatige algemene intelligensie]].<ref name=":0">{{Cite web |date=2023-03-25 |title="Godfather of artificial intelligence" talks impact and potential of new AI |url=https://www.cbsnews.com/video/godfather-of-artificial-intelligence-talks-impact-and-potential-of-new-ai/ |access-date=2023-03-28 |website=CBS News |publisher=CBS}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Nobelprys vir Fisika}} {{Nobelpryswenners van 2024}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Hinton, Geoffrey}} [[Kategorie:Geboortes in 1947]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] 043er0f6lbyu679x6hj06ice2f7u1p3 0 400260 2891796 2882860 2026-04-09T09:52:44Z Jcb 223 /* Aangehaalde werke */ 2891796 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas fossiel | Katalogusnommer = Mojokerto 1<br>Perning 1 | Algemene naam = Mojokertokind | Beeld = Pithecanthropus modjokertensis Tjokro Handojo.JPG | Spesie = ''[[Homo erectus]]'' | Ouderdom = 1,43 tot 1,49 miljoen | Plek ontdek = [[Mojokerto]], [[Indonesië]] | Datum ontdek = 1936 | Ontdek deur = Andojo<br>Ralph von Koenigswald }} Die '''Mojokertokind''', ook bekend as '''Mojokerto 1''' en '''Perning 1''', is die [[fossiel]]e skedeldak van 'n jong, [[Argaïese mense|vroeë mens]]. Dit is in Februarie 1936 naby [[Mojokerto]], [[Indonesië]], ontdek deur 'n lid van 'n opgrawingspsan onder leiding van Ralph von Koenigswald. Von Koenigswald het die spesimen eers ''Pithecanthropus modjokertensis'' genoem, maar het dit gou daarna hernoem tot ''Homo modjokertensis'', omdat Eugène Dubois – die ontdekker van die [[Javamens]], wat toe ''Pithecanthropus erectus'' genoem is – nie daarmee saamgestem het dat die nuwe fossiel 'n ''Pithecanthropus'' is nie. Die skedeldak word nou geïdentifiseer as ''[[Homo erectus]]''. Die Mojokertokind is die mees omstrede fossiel van vroeë mense wat in Indonesië ontdek is.{{sfn|Dennell|2009|p=155}} Die ouderdom en selfs plek van ontdekking is algemeen bewtis. Eers is geglo dit is 'n miljoen jaar oud, maar in 1994 is beweer dit is sowat 1,81&nbsp;miljoen jaar oud, gebaseer op die destyds nuwe argon-argondatering. In die vroeë 2000's, nadat die presiese grondlaag waaruit die [[skedel]] in 1936 gegrawe is, vasgestel is, het nuwe navorsing getoon die vroegste moontlik ouderdom is 1,49&nbsp;miljoen jaar. ==Ontdekking en name== [[Beeld:COLLECTIE TROPENMUSEUM Dr. G.H.R. von Koenigswald tijdens onderzoek naar schedels op Java TMnr 10018632.jpg|thumb|220px|G.H.R. von Koenigswald (1902-1982), wie se span die Mojokertokind ontdek het.]] Die fossiele skedeldak is in Februarie 1936 ontdek deur Andojo, 'n Indonesiër wat in Oos-Java in die span van Ralph von Koenigswald na dierefossiele gesoek het.<ref>Swisher, Curtis & Lewin 2000, p. 42 (Andojo); Zaim 2010, p. 103 (Tjokrohandojo); Huffman et al. 2006, p. 432 (Andoyo).</ref> Andojo het aanvanklik gedink dit is die skedel van 'n [[orangoetang]], maar Von Koenigswald het dit dadelik as 'n mens s'n herken.<ref>Swisher, Curtis & Lewin 2000, p. 42; Zaim 2010, p. 103 </ref> Hy het dit '''''Pithecanthropus modjokertensis''''' genoem, na die nabygeleë dorp Mojokerto, wat toe "Modjokerto" gespel is.{{sfn|Antón|1997|p=498}} Eugène Dubois, wat die Javamens in die 1890's ontdek en dit ''Pithecanthropus erectus'' genoem het, het aan Von Koenigswald geskryf en gesê as die Mojokerto-fossiel inderdaad menslik is, kan dit nie 'n ''Pithecanthropus'' (letterlik: "aapmens") wees nie. Von Koenigswald het sy fossiel dus hernoem tot '''''Homo modjokertensis'''''.{{Sfn|Swisher|Curtis|Lewin|2000|p=76}} Dit is eindelik geklassifiseer as ''Homo erectus'', nes die Javamens en die talle fossiele van vroeë mense wat Von Koenigswald en ander in [[Sangiran]] ontdek het. In Indonesië is die fossiel bekend as ''Pithecanthropus modjokertensis''.{{sfn|Swisher|Curtis|Lewin|2000|p=41}} Die fossiel se katalogusname, "Mojokerto 1" en "Perning 1", kom van die dorp Mojokerto, sowat 10&nbsp;km suidwes van die terrein, en van die klein dorpie Perning, sowat 10&nbsp;km noordoos van Mojokerto en 3,5&nbsp;km van die terrein af.<ref>Swisher, Curtis & Lewin 2000, p. 39–41 (ligging van Mojokerto); Zaim 2010, p. 103 (ligging van Perning).</ref> ==Omstrede datum== Dekades lank is geglo die Mojokertokind, wie se geslag onbekend is, kan nie gedateer word nie omdat die presiese plek waar dit ontdek is, nie duidelik vasgestel was nie.<ref>Swisher, Curtis & Lewin 2000, pp. 12 (onbekende geslag) en 41–43 (die terrein).</ref> Teen 1985 is vier verskillende terreine voorgestel as die moontlike plek van ontdekking.{{sfn|Dennell|2009|p=155}} Dit was ook onbekend of die fossiel uitgegrawe is en of dit op die aardoppervlak gelê het. Dit het datering moeilik gemaak, al was die presiese ligging bekend.{{sfn|Dennell|2009|p=155}} In die vroeë 1990's het die geochronoloog Garniss Curtis en [[Paleontologie|paleontoloog]] Carl C. Swisher III argon-argon-datering gebruik om 'n ouderdom van 1,81&nbsp;miljoen jaar voor te stel.{{sfn|Swisher et al.|1994}} Daar is algemeen oor Swisher en Curtis se gevolgtrekking gedebatteer, want dit het beteken die Mojokerto-kind was so oud soos die oudste bekende spesimens van [[Afrika]] se ''[[Homo ergaster]]'' (ook genoem ''Homo erectus sensu lato''). Dit sou beteken ''Homo erectus'' kon Afrika veel vroeër [[Uit Afrika-teorie|verlaat het]] as wat geglo is, of selfs eerder in [[Suidoos-Asië]] ontwikkel het eerder as in Afrika soos die meeste wetenskaplikes geglo het. Baie het begin twyfel of die rotsmonsters van die regte plek geneem is.{{sfn|Swisher|Curtis|Lewin|2000|p=92}} In 2003 het 'n span onder die argeoloog Mike Morwood 1,49&nbsp;miljoen jaar voorgestel as die regte ouderdom.{{sfn|Dennell|2009|p=155}} In 2006 het die [[Australië|Australiese]] argeoloog Frank Huffman foto's en aantekeninge uit die 1930's gebruik om die presiese terrein van die uitgrawing vas te stel en te bepaal dat Morwood se datering korrek is. Morwood en Huffman se datum word algemeen as korrek aanvaar. ==Verwysings== {{Verwysings|2}} ===Aangehaalde werke=== {{refbegin|2}} *{{citation|last=Antón|first=Susan C.|year=1997|title=Developmental age and taxonomical affinity of the Mojokerto child, Java, Indonesia|journal=American Journal of Physical Anthropology|pages=497–514|volume=102|issue=4|postscript=.|doi=10.1002/(sici)1096-8644(199704)102:4<497::aid-ajpa6>3.0.co;2-p|pmid=9140541}} *{{citation|last=Carbonell|first=Eudald|author2=Marina Mosquera|author3=Xosé Pedro Rodríguez|author4=José María Bermúdez de Castro|author5=Francesc Burjachs|author6=Jordi Rosell|author7=Robert Sala|author8=Josep Vallverdú|name-list-style=amp|year=2008|title=Eurasian Gates: The Earliest Human Dispersals|journal=Journal of Anthropological Research|pages=195–228|volume=64|issue=2}} *{{citation|last=Huffman|first=O. Frank|author2=Y. Zaim|author3=J. Kappelman|author4=D. R. Ruez Jr.|author5=J. de Vos|author6=Y. Rizal|year=2006|title=Relocation of the 1936 Mojokerto skull discovery site near Perning, East Java|journal=Journal of Human Evolution|volume=50|issue=4|pages=431–51|doi=10.1016/j.jhevol.2005.11.002 |postscript=.display-authors=etal|pmid=16386780}} *{{citation|author-link1=Mike Morwood|last=Morwood|first=Michael J.|author2=P. O'Sullivan|author3=E. E. Susanto|author4=F. Aziz|year=2003|title=Revised age for Mojokerto 1, an early ''Homo erectus'' cranium from East Java, Indonesia|url=https://www.library.uq.edu.au/ojs/index.php/aa/article/view/526/1690|journal=Australian Archaeology|pages=1–4|volume=57|postscript=.|doi=10.1080/03122417.2003.11681757|s2cid=55510294|ref={{harvid|Morwood et al.|2003}}|access-date=30 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140310154453/https://www.library.uq.edu.au/ojs/index.php/aa/article/view/526/1690|archive-date=10 March 2014|url-status=dead}} *{{Citation|last=Rabett|first=Ryan J.|year=2012|title=Human Adaptation in the Asian Palaeolithic: Hominin Dispersal and Behaviour during the Late Quaternary|url=https://books.google.com/books?id=coFA6_r4PTUC|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-01829-7|postscript=.}} *{{citation|last1=Swisher|first1=Carl C. III|last2=Curtis|first2=Garniss H.|last3=Lewin|first3=Roger|year=2000|title=Java Man: How Two Geologists Changed Our Understanding of Human Evolution|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-78734-3|postscript=.}} *{{citation|last1=Swisher|first1=Carl C. III|last2=Curtis|first2=Garniss H.|last3=Jacob|first3=Teuku|first4=A. G.|last4=Getty|first5=A.|last5=Suprijo|last6=Widiasmoro|year=1994|title=Age of the earliest known hominin in Java, Indonesia|journal=Science|pages=1118–21|volume=263|issue=5150|postscript=.|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-14874480.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714221922/http://www.highbeam.com/doc/1G1-14874480.html|url-status=dead|archive-date=2014-07-14|ref={{harvid|Swisher et al.|1994}}|doi=10.1126/science.8108729|pmid=8108729|bibcode=1994Sci...263.1118S|access-date=2023-05-16|archivedate=2014-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714221922/http://www.highbeam.com/doc/1G1-14874480.html}} {{refend}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Mojokerto child}} {{Normdata}} [[Kategorie:Homofossiele]] mpakdmnmnyf208iwb93c31809n38z18 0 405717 2891744 2784293 2026-04-09T06:17:01Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891744 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Chemiekas2 |formule= {{chem|EuBr|I}} |CASNo=geen |Voorkoms= Pienk kristalle<ref name="Liao"/> |Reuk= |Reukdrempel= |Flitspunt=nie-brandbaar |Ruimtegroep=Pnma |Ruimtegroepnommer=62 |Strukturbericht=C23 |Selparms= a=837,23 pm; 474,04 pm; 388.89 pm<ref name="Liao"/> |MolereMassa= 358,77 <ref name="Liao"/>}} '''Europium(II)bromiedjodied''' is 'n gemengde sout van [[europium]] in sy +2 [[oksidasietoestand]] en [[waterstofbromied]] en [[waterstofjodied]]. Dit is waarskynlik baie [[higroskopie]]s en gevoelig vir [[suurstof]]. ==Sintese== Enkelkristalle is toevallig verkry in 'n fluks in 'n tantaalampul teen 973K. Die ampul is gevul met 'n 2:1:1:1-mengsel van {{chem|Eu|I|2}}, {{chem|Cu|Br|2}}, {{chem|Na|C|N}} en {{chem|Na|N|3}} onder argon en verseël. Die resultaat was koper, 'n swart onbekende produk en pienk kristalle van {{chem|Eu|Br|I}}, wat onder droë argongas aan X-straaldiffraksie onderwerp is. ==Kristalstruktuur== Die stof kristalliseer in 'n geordende weergawe van die {{chem|Pb|Cl|2}}-struktuur. Die struktuur is ortorombies. Europium is omring deur vier bromiedione (op 310-320 pm) in 'n verwronge [[tetraëder]] en deur vyf iodiedione op groter afstand (348-355 pm). Die totale negevoudige omringing is 'n drievoudig gekapte trigonale prisma. <ref name="Liao">{{cite journal|title=Europium(II) bromide iodide|authors= Wuping Liao, Xiaohui Liua and Richard Dronskowski|journal=Crystallographic Communications|volume=60|issue =6|year=2004|pages= i69-i71}}</ref> ==Verwysing== {{Verwysings}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] [[Kategorie:Verbindings van europium]] r8hpg9z0on42uapie4aigx4fu2gftkt 2891750 2891744 2026-04-09T07:53:25Z Aliwal2012 39067 Ek dink "iodiedione" moet "jodiedione" wees 2891750 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Chemiekas2 |formule= {{chem|EuBr|I}} |CASNo=geen |Voorkoms= Pienk kristalle<ref name="Liao"/> |Reuk= |Reukdrempel= |Flitspunt=nie vlambaar |Ruimtegroep=Pnma |Ruimtegroepnommer=62 |Strukturbericht=C23 |Selparms= a=837,23 pm; 474,04 pm; 388.89 pm<ref name="Liao"/> |MolereMassa= 358,77<ref name="Liao"/>}} '''Europium(II)bromiedjodied''' is 'n gemengde sout van [[europium]] in sy +2 [[oksidasietoestand]] en [[waterstofbromied]] en waterstofjodied. Dit is waarskynlik baie [[higroskopie]]s en gevoelig vir [[suurstof]]. ==Sintese== Enkelkristalle is toevallig verkry in 'n fluks in 'n tantaalampul teen 973K. Die ampul is gevul met 'n 2:1:1:1-mengsel van {{chem|Eu|I|2}}, {{chem|Cu|Br|2}}, {{chem|Na|C|N}} en {{chem|Na|N|3}} onder argon en verseël. Die resultaat was koper, 'n swart onbekende produk en pienk kristalle van {{chem|Eu|Br|I}}, wat onder droë argongas aan X-straaldiffraksie onderwerp is. ==Kristalstruktuur== Die stof kristalliseer in 'n geordende weergawe van die {{chem|Pb|Cl|2}}-struktuur. Die struktuur is ortorombies. Europium is omring deur vier bromiedione (op 310-320 pm) in 'n verwronge [[tetraëder]] en deur vyf jodiedione op groter afstand (348-355 pm). Die totale negevoudige omringing is 'n drievoudiggekapte trigonale prisma.<ref name="Liao">{{cite journal|title=Europium(II) bromide iodide|authors=Wuping Liao, Xiaohui Liua en Richard Dronskowski|journal=Crystallographic Communications|volume=60|issue =6|year=2004|pages= i69-i71}}</ref> ==Verwysing== {{Verwysings}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] [[Kategorie:Verbindings van europium]] sldyehktflgapj2ieug8jtdl23cjz98 0 405945 2891728 2827014 2026-04-09T06:06:54Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891728 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = Cibao Internasionale Lughawe | nativename = {{small|Aeropuerto Internacional del Cibao}} | image = | image-width = 100 | image2 = MDST-2003.JPG | image2-width = 250 | IATA = STI | ICAO = MDST | type = Privaat | owner-oper = Aeropuerto Internacional del Cibao S.A. | city-served = Santiago de los Caballeros | location = Licey in Santiago Provinsie, [[Dominikaanse Republiek]] | elevation-f = 565 | elevation-m = 172 | website = [http://www.aeropuertocibao.com.do Aeropuerto Cibao] | coordinates = {{coord|19|24|22|N|070|36|17|W|region:DO-25|display=inline,title}} | pushpin_map = Dominikaanse Republiek | pushpin_relief = yes | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = Ligging van die lughawe in die Dominikaanse Republiek | pushpin_label = '''MDST''' | pushpin_label_position = bottom | r1-number = 11/29 | r1-length-f = 8 595 | r1-length-m = 2 620 | r1-surface = Beton/asfalt | h1-number = H1 | h1-length-f = 60 | h1-length-m = 16 | h1-surface = Asfalt | stat-year = 2021 | stat1-header = Total Passasiers | stat1-data = 1 919 254 | stat2-header = Lugbewegings | stat2-data = 9 225 | stat4-header = Vliegtuigtuiste | stat4-data = 14 | footnotes = Bron: [http://www.aeropuertocibao.com.do/AIC/es/info.php Cargo Terminal Info] }} '''Cibao Internasionale Lughawe''' ([[IATA]]: '''STI''', [[ICAO]]: '''MDST'''), (ook bekend as Santiago Lughawe), is geleë te Santiago de los Caballeros, [[Dominikaanse Republiek]] se tweede grootste stad. Dit is die land se derde besigste lughawe volgens passasiersverkeer en vliegtuigbewegings, na [[Punta Cana Internasionale Lughawe]] en [[Las Américas Internasionale Lughawe]]. Reeds sedert sy inwyding is verwag dat Cibao Internasionaal een van die besigste lughawens in die land sou word. Tans is dit die derde besigste lughawe in die Dominikaanse Republiek, naas die lughawens van Punta Cana en [[Santo Domingo]]. Die lughawe het in 2021 meer as 1 900 000 passasiers bedien. Die lughawe is 15 km suidoos van Santiagostad se sentrum. Die lugterminaal bedien hoofsaaklik Dominikaners wat in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], die [[Turks- en Caicoseilande]] en [[Puerto Rico]] woon, sowel as Haïtiane wat in die Cibao-streek woon. Onlangs gebruik baie toeriste en sendingwerkers Cibao Internasionaal as 'n poort na die Dominikaanse Republiek. [[JetBlue Airways|JetBlue]] is die primêre internasionale operateur, met tot twintig daaglikse vlugte na New York-JFK, Newark en Boston. Die lugredery het vlugte van [[American Airlines]] vervang, asook sommige gleuwe van ander lugrederye wat na die Verenigde State van Amerika vlieg. == Infrastruktuur == Cibao-lughawe se infrastruktuur bestaan uit die hoof- internasionale terminaal, 'n binnelandse terminaal en 'n vragterminaal. Die internasionale terminaal word die meeste gebruik en ontvang die meeste van die vlugte wat na en van Cibao Internasionale Lughawe vlieg en dit het moderne installasies om die inweeg-, instap- en bagasie-afhaalprosesse makliker te maak. === Aanloopbaan en taxibane === '''Aanloopbaan 29/11''' Die aanloopbaanlengte is 2 620 m, wat alle soorte passasiersvliegtuie ondersteun. Die lughawe se operateurs oorweeg tans die uitbreiding van die aanloopbaan om in die toekoms groter vliegtuie op langafstandvlugte vanaf Europa te verwelkom. '''Taxiweë''' Cibao Internasionale Lughawe se taxibane word saamgestel uit twee uitgange E-1 en E-2; E-1 is geleë aan die westekant van aanloopbaan 11/29, langs die rigting 11 van daardie aanloopbaan. E-2 is aan die oostekant van die aanloopbaan geleë, langs rigting 29 van die aanloopbaan.<ref name="Airport Diagram AIP Dom.">{{Cite web|url=http://aip.idac.gov.do/homeEsp.html|title=Diagrama Aeroportuario - Dirección de Navegación Aérea|last=AIP/AIS Dominicana|date=March 1, 2008|publisher=IDAC Instituto Dominicano de Aviación Civil|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003143850/http://aip.idac.gov.do/homeEsp.html|archive-date=October 3, 2011|access-date=2008-03-23}}</ref> == Lughawe-uitbreiding == Die Cibao Internasionale Lughawe word tans opgeknap. Die werk sluit in die uitbreiding van die vliegtuigbeweging en parkeerplatform, verlenging van die aanloopbaan met sowat 380 meter om vliegtuie met groter kapasiteit en reikafstand te akkommodeer. Daarbenewens het dit belangrike verbeterings aan die passasiersterminaal aangekondig, wat die gemak en kapasiteit daarvan verbeter, insluitend nuwe toegangspaaie. Die tegniese span van die Cibao Internasionale Lughawe skat dat die opknappingsproses in 2026 voltooi sal wees. == Terminale == === Internasionale terminaal === Die lughawe se hoofterminaal (internasionaal) het ses hekke (B1-B6).<ref name="Gates and Parking Ramp (PDF)">{{Cite web|url=http://aip.idac.gov.do/DATOS/ad/finales/MDST%20PROC%2017%20JAN%2008/MDST_AD_2-17.pdf|title=Ramps Map STI|last=IDAC|date=March 1, 2008|publisher=AIP Dominicana (IDAC)|access-date=2008-04-26|archive-date=2011-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916055842/http://aip.idac.gov.do/DATOS/ad/finales/MDST%20PROC%2017%20JAN%2008/MDST_AD_2-17.pdf|url-status=dead}}</ref> Vyf van hierdie hekke bied instappoorte. Dit is tussen die binnelandse terminaal en die vragterminaal geleë. Dit het al die geriewe van 'n moderne lughawe. === Binnelandse terminaal === Die lughawe se binnelandse terminaal het drie staanplekke (A1 tot A3), en is langs die internasionale terminaal geleë. Dit is vir binnelandse vlugte gebruik en word nou vir privaat huurvlugte gebruik. Aerolineas Mas was tans die belangrikste binnelandse lugredery op hierdie lughawe. Die lugredery het vlugte na Santo Domingo-JBQ en Port-au-Prince uitgevoer, en met planne om gereeld na Punta Cana te vlieg, het Aerolineas Mas van hierdie lughawe sy fokusstad gemaak. Air Century het bedrywighede gestaak op gereelde binnelandse vlugte van/na Santo Domingo-JBQ, Punta Cana en Puerto Plata, wat al hul vlugte deur die binnelandse terminaal bedryf. Alle binnelandse vlugte is nie meer by hierdie Dominikaanse lughawe beskikbaar nie. Die internasionale lugterminaal is die enigste terminaal wat gebruik word. === Militêr === Die lughawe het ook as die noordelike lugbasis vir die Dominikaanse Lugmag gedien, maar hoofsaaklik as 'n ondersteuningsfasiliteit. Tans is daar geen militêre vliegtuie op hierdie lughawe gestasioneer nie. == Statistiek == === Passasiersverkeer === === Top internasionale roetes === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" |+'''Besigste internasionale roetes vanaf STI (2021)''' <ref>{{Cite web|url=https://www.jac.gob.do/index.php?option=com_k2&view=item&layout=item&id=226|title=Junta de Aviación Civil &#124; JAC - [ERROR 404] LA PÁGINA QUE ESTÁS BUSCANDO NO EXISTE O HA OCURRIDO UN ERROR INESPERADO.|website=www.jac.gob.do|access-date=11 September 2023|archive-date=14 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230914224414/https://jac.gob.do/index.php?option=com_k2&view=item&layout=item&id=226|url-status=dead}}</ref> ! Rang ! Stad ! Passasiers ! Rederye |- | 1 |{{Vlagikoon|USA}} [[John F. Kennedy Internasionale Lughawe|New York - JFK]] | 945 871 | [[Delta Air Lines]], [[JetBlue Airways|JetBlue]] |- | 2 |{{Vlagikoon|USA}} [[Newark Liberty Internasionale Lughawe|Newark]] | 497 243 | [[JetBlue Airways|JetBlue]], [[United Airlines]] |- | 3 |{{Vlagikoon|USA}} [[Miami Internasionale Lughawe|Miami]] | 156 529 | [[American Airlines]] |- | 4 |{{Vlagikoon|USA}} [[Logan Internasionale Lughawe|Boston]] | 143 060 | [[JetBlue Airways|JetBlue]] |- | 5 |{{Vlagikoon|USA}} [[Fort Lauderdale–Hollywood Internasionale Lughawe|Fort Lauderdale]] | 97 976 | [[Spirit Airlines]] |} == Ongelukke == * Op 7 Februarie 2008 het 'n Caribair-vlug naby La Romana neergestort toe sy enjins gestaak het. Daar was geen sterftes nie, maar die vlieënier het ligte beserings opgedoen. Die vliegtuig was 'n [[Britten-Norman Islander]] BN-2A, geregistreer as HI-653CA, en het om 18:00 op 'n vlug na [[Punta Cana Internasionale Lughawe]] via La Romana Internasionale Lughawe vertrek.<ref name="Caribair Islander Crash">{{Cite web|url=http://latam.msnusers.com/AeropuertoInternacionaldelCibao/general.msnw?action=get_message&mview=1&ID_Message=3|title=Caribair Britten N Islander Crash in La Romana|last=Franklin Cordero|date=February 17, 2008|publisher=El Caribe|archive-url=https://web.archive.org/web/20080303174155/http://latam.msnusers.com/AeropuertoInternacionaldelCibao/general.msnw?action=get_message&mview=1&ID_Message=3|archive-date=March 3, 2008|access-date=2008-03-18}}</ref> == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Koördinate op Wikidata]] [[Kategorie:Lughawens in Noord-Amerika]] 2wnx5bxx96cf9q6nmklkm3gwmt5cnlq 0 407085 2891702 2620217 2026-04-08T21:39:30Z Jcb 223 2891702 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Giosuè Carducci2 (cropped).jpg|duimnael|Giosuè Carducci]] '''Giosuè Alessandro Giuseppe Carducci''' ([[Italiaans]]: [dʒozuˈɛ kkarˈduttʃi]; [[27 Julie]] [[1835]] – [[16 Februarie]] [[1907]]) was 'n Italiaanse [[digter]], [[skrywer]], literêre kritikus en onderwyser. Hy was besonders invloedryk,<ref>Baldi, Giusso, Razetti, Zaccaria, ''Dal testo alla storia. Dalla storia al testo'', Torino, 2001, vol. 3/1B, bl. 778: "Partecipò intensamente alla vita culturale del tempo e ... sostenne infinite polemiche letterarie e politiche".</ref> en word beskou as die amptelike nasionale digter van moderne [[Italië]].<ref>Giulio Ferroni, ''Profilo storico della letteratura italiana'', Torino, 1992, bl. 780: "Si trasforma in poeta ufficiale dell'Italia umbertina".</ref> In 1906 het hy die eerste Italianer geword wat die [[Nobelprys vir Letterkunde]] ontvang het.<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/biography/Giosue-Carducci|title=Giosue Carducci {{!}} Italian poet|work=Encyclopædia Britannica|access-date=22 Augustus 2017}}</ref> Die Sweedse Akademie se motivering vir die toekenning was dat "nie net in oorweging van sy diepgaande geleerdheid en kritiese navorsing nie, maar bowenal as 'n huldeblyk aan die kreatiewe energie, varsheid van styl en liriese krag wat sy poëtiese meesterstukke kenmerk."<ref>{{Cite web|url=http://www.langolodeilibri.it/giosue-carducci-premio-nobel-per-la-letteratura-1906/|title=Vita, opere e poetica di Giosuè Carducci|date=13 Junie 2014|language=it-IT|access-date=5 Augustus 2016}}</ref> == Biografie == [[Lêer:Giosuè Carducci1.jpg|links|duimnael|Giosuè Carducci]] Hy is gebore in Valdicastello (deel van Pietrasanta), 'n klein dorpie in die provinsie [[Lucca]] in die noordwestelike hoek van die streek [[Toskane]]. Sy pa, 'n dokter, was 'n voorstander van die [[Unifikasie van Italië|eenwording van Italië]] en was betrokke by die Carbonari. As gevolg van sy politiek was die gesin gedwing om verskeie kere gedurende Carducci se kinderjare te verhuis, en het hulle uiteindelik vir 'n paar jaar in [[Florence]] gevestig.<ref>{{cite EB1911|wstitle=Carducci, Giosuè|volume=5}}</ref> Vanaf die tyd dat hy op skool was, was hy gefassineer met die ingetoë styl van die Griekse en Romeinse Oudheid, en sy volwasse werk weerspieël 'n ingetoë klassieke styl, wat dikwels die klassieke verse van Latynse digters soos [[Horatius]] en [[Vergilius]] gebruik. Hy het Boek 9 van [[Homeros]] se ''[[Ilias]]'' in Italiaans vertaal. Carducci is 'n beurs ontvang om aan die gesogte ''Scuola Normale Superiore di Pisa'' te studeer. Nadat hy in 1856 gegradueer het, het hy begin skoolhou. Die volgende jaar publiseer hy sy eerste digbundel, ''Rime''. Dit was moeilike jare vir Carducci: sy pa is dood en sy broer het [[selfmoord]] gepleeg. In 1859 het hy met Elvira Menicucci getrou, en hulle het vier kinders gehad. Hy het 'n kort tydjie [[Grieks]] by 'n hoërskool in Pistoia gegee, en is daarna aangestel as professor in Italiaanse letterkunde aan die Universiteit van Bologna. Hier was een van sy studente Giovanni Pascoli, wat self 'n vooraanstaande digter geword het en hom later by die universiteit opgevolg het. Carducci was 'n gewilde dosent en 'n fel kritikus van die [[letterkunde]] en die [[samelewing]]. In sy jeug was hy 'n [[Ateïsme|ateïs]],<ref>Biagini, Mario, ''Giosuè Carducci'', Mursia, 1976, bl. 208.</ref> wie se politieke standpunte hewig vyandig teenoor die [[Katolieke Kerk]] was. In die loop van sy lewe het sy sienings oor [[godsdiens]] verskuif na 'n sosiaal-georiënteerde [[teïsme]] wat hy blootgelê het in sy beroemde "''Discorso sulla libertà perpetua di San Marino''" ("'n Toespraak oor [[San Marino]] se ewigdurende vryheid"), gelewer op 30 September 1894 voor die owerhede en mense van daardie antieke Republiek en die viering van "die Universele God van Volke, Mazzini en Washington se God". <ref>https://www.liberliber.it/mediateca/libri/c/carducci/la_liberta_perpetua_di_san_marino/pdf/carducci_la_liberta_perpetua.pdf</ref> Sy anti-klerikale revolusionêre heftigheid is prominent ten toon gestel in een bekende gedig, die doelbewus lasterlike en uitdagende "''Inno a Satana''" [it] ("Lofsang aan Satan"). "[[Satan]]" / "Lucifer" is deur Italiaanse linkses van destyds beskou as 'n [[metafoor]] van die rebelse en vrydenkende gees. Die gedig is in 1863 geskep as 'n heildronk vir aandete, gepubliseer in 1865, toe geherpubliseer in 1869 deur [[Bologna]] se radikale [[koerant]], ''Il Popolo'', as 'n provokasie wat saamgeval het met die Eerste Vatikaan Konsilie, 'n tyd toe revolusionêre ywer wat teen die pousdom gerig was, hoog geloop het terwyl republikeine beide polities en militêr aangedring het op 'n einde aan die [[Vatikaanstad|Vatikaan]] se oorheersing oor die pouslike state.<ref>''Carducci, Giosuè, Selected Verse/ Giosuè Carducci: edited with a translation, introduction and commentary by David H. Higgins'', (Aris & Phillips; Warminster, England), 1994. Sien ook: Bailey, John Cann, ''Carducci'' The Taylorian Lecture (Clarendon Press, Oxford) 1926.</ref> Terwyl "''Inno a Satana''" 'n revolusionêre impak gehad het, het Carducci se beste poësie in later jare gekom. Sy versamelings ''Rime Nuove'' (Nuwe verse) en ''Odi Barbare'' (Barbare Odes) bevat sy grootste werke.<ref>Een prominente Engelse vertaling is ''The Barbarian Odes of Giosuè Carducci'', uit die Italiaans vertaal deur William Fletcher Smith, (Manasha, Wisconsin: George Banta Publishing Co., 1939). Die vertaling word bespreek in {{cite journal | last = Dismukes | first = William Paul | title = ''The Barbarian Odes of Giosuè Carducci'' by William Fletcher Smith | journal = Italica | volume = 17 | issue = 1 | pages = 29–30 | date = Maart 1940 | doi = 10.2307/475605 | jstor = 475605 }} </ref> Hy was die eerste Italianer wat die Nobelprys vir Letterkunde ontvang het, in 1906. Hy is ook deur die koning van Italië as senator aangestel (1890).<ref>{{cite book|last=Scalia|first=Samuel Eugene|title=Carducci|publisher=S.F. Vanni|location=New York|year=1937}}</ref> In die politiek het hy sy lewe lank 'n sterk Liberaal gebly; deur die jare het hy progressief van republikanisme tot 'n mate van steun aan monargie ontwikkel.<ref name="Bickersteth">{{cite book |last1=Bickersteth |first1=Geoffrey Langdale |title=Carducci |url=https://archive.org/details/cu31924027533805 |date=1913 |publisher=Longmans, Green |location=London |page=[https://archive.org/details/cu31924027533805/page/n39 14]}}</ref> Hy was 'n [[Vrymesselary|Vrymesselaar]].<ref>{{cite news |last1=Gilbert |first1=Sari |title=Freemasonry in Italy Has Had 2 1/2 Centuries of Controvesy |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1981/06/02/freemasonry-in-italy-has-had-2-12-centuries-of-controvesy/800d7499-43d2-4366-9508-24cc83128811/ |access-date=28 Julie 2021 |newspaper=Washington Post |date=2 Junie 1981}}</ref> Alhoewel sy reputasie hoofsaaklik op sy [[poësie]] berus, het hy ook 'n groot hoeveelheid prosawerke geskep.<ref>{{cite book|last=Tomasin|first=Lorenzo|title="Classica e odierna". Studi sulla lingua di Carducci|publisher=Olschki|location=Florence|year=2007}}</ref> Inderdaad, sy prosa-geskrifte, insluitend literêre kritiek, biografieë, toesprake en [[essay]]s, omvat sowat 20 volumes.<ref>{{cite book|title=Selections from Carducci; Prose and Poetry with introduction, notes and vocabulary by A. Marinoni|publisher=William R. Jenkins|location=New York|year=1913|pages=vii–ix|no-pp=true}}</ref> Carducci was ook 'n uitstekende vertaler en het van [[Goethe]] en Heine in Italiaans vertaal. Die Museum van die [[Risorgimento]], Bologna word gehuisves in die Casa Carducci, die huis waar hy op die ouderdom van 71 gesterf het, en bevat 'n uitstalling oor die skrywer. == Nalatingskap == Carducci het sy sondes bely en is in 1895 met die Katolieke Kerk versoen.<ref>{{Cite web|date=2021-05-14|title=Inside the secret conversion of Italy's Christopher Hitchens|url=https://cruxnow.com/news-analysis/2021/05/inside-the-secret-conversion-of-italys-christopher-hitchens/|access-date=2021-05-14|website=Crux|language=en-CA}}</ref> Op 11 September 1978 het [[Pous Johannes Paulus I]] hom voorgehou as 'n "model" vir universiteitsprofessore en onderwysers van [[Latyn]]<ref>https://www.vatican.va/content/john-paul-i/it/angelus/documents/hf_jp-i_ang_17091978.html</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Nobelprys vir Letterkunde}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Carducci, Giosuè}} [[Kategorie:Nobelprys vir Letterkunde wenners]] [[Kategorie:Geboortes in 1835]] [[Kategorie:Sterftes in 1907]] [[Kategorie:Italiaanse digters]] [[Kategorie:Italiaanse skrywers]] azo1e86r8eu6q2fcpgzniky8e83lsx9 0 407464 2891634 2623622 2026-04-08T13:01:05Z Jcb 223 2891634 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |struktuur12=Fumarsäure.svg |Formule={{chem|C|4|H|4|O|4}} |MolereMassa=116,07 [g/mol] |IUPACNaam=2-buteendisuur |Voorkoms=Kleurlose kristalle met fruitagtige smaak |LD50=10700 [mg/kg] (rot; oraal) |Digtheid=1,635 |Kookpunt= sublimeer 290°C |Oplosbaarheid= 0,63 [g/L] |pKa=1ste=3,03; 2de=4,44 |Ruimtegroep=P2{{sub|1}}/c<ref name="Brown"/> |Ruimtegroepnommer=13 |Selparms=a=761,9;b=1501,4;c=668,6A, β=112,0 °.<ref name="Brown"/> }} '''Fumaarsuur''' of ''trans''-2-buteendioïensuur is 'n [[organiese suur]], meer spesifiek 'n [[karboksielsuur|dikarboksielsuur]], met die chemiese formule {{chem|C|4|H|4|O|4}}.. Dit is 'n kleurlose [[kristal]]lyne vastestof met 'n vrugtige smaak. Dit kom natuurlik in die meeste [[vrugte]] en [[groente]] voor. Fumaarsuur word in onder andere die ''[[Fumaria officinalis]]'', [[korsmos]]se en ''[[Cetraria islandica]]'' aangetref. ==Kristalstruktuur== Die stof kristalliseer in 'n sentrosimmetriese monokliniese kristalstruktuur. Die molekules is kop tot stert met waterstofbrûe aan mekaar verbind en vorm blaaie ewewydig aan de c-as. Dit verklaar hoekom die kristalle in hierdie vlak maklik gekloof kan word.<ref name="Brown">{{cite journal|authors=Brown, C.J.|year=1966|title=The crystal structure of fumaric acid|journal=Acta Cryst.|volume=21|pages=1-5|doi=10.1107/S0365110X66002226}}</ref> ==Sintese== 'n Moontlike sintese is die [[oksidasie]] van [[furfural]] met 'n [[chloraat]] (soos [[Natriumchloraat|natrium]]- of [[kaliumchloraat]]) in die teenwoordigheid van 'n [[vanadium]]-gebaseerde [[katalisator]] (gewoonlik [[vanadiumpentoksied|vanadium(V)oksied]]). <ref>{{en}}{{cite journal|authors=N.A. Milas|year=1943|url=http://www.orgsyn.org/orgsyn/pdfs/CV2P0302.pdf|title='Fumaric Acid''|journal=Organic Synthesis|volume=2|pages=302|access-date=17 Oktober 2023|archive-date= 3 Desember 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203233847/http://www.orgsyn.org/orgsyn/pdfs/CV2P0302.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> Die huidige industriële sintesemetode is nogtans gebaseer op die katalitiese [[isomerisasie]] van [[maleïensuur]] in 'n sterk suur oplossing. Maleïensuur is beskikbaar vanaf die [[hidrolise]] van [[maleïenanhidried]], wat op sy beurt berei word deur [[benseen]] of [[butaan]] katalities te oksideer. == Eienskappe == Fumaarsuur is 'n swak diprotiese suur waarvan die pKa 3.03 en 4.44 is. Dit is 'n uitstekende diënofiel in [[Diels-Alder-reaksie]]s as gevolg van die teenwoordigheid van die elektronarme [[alkeen]]. Hierdie dubbelbinding ondergaan ook maklik [[addisiereaksie]]s met byvoorbeeld [[waterstofhalied]]e. [[sout (chemiese stof)|Sout]]e en [[ester]]s van fumaarsuur word ''fumarate'' genoem. Die esters kan maklik berei word deur fumaarsuur en 'n alkohol te laat reageer in die teenwoordigheid van 'n suurkatalisator (gewoonlik [[swaelsuur]] of p-tolueensulfonsuur). Die soute kan berei word uit 'n klassieke suur-basis reaksie met 'n sterk basis. == Gebruike == Fumaarsuur word gebruik in die vervaardiging van [[poliëster]], sintetiese harse, [[poliol]]e, verf en [[appelsuur]]. Dit word algemeen gebruik as [[voedselbymiddel]] en dieetaanvullings en soms as 'n plaasvervanger vir [[wynsteen]]suur in drankies en [[bakpoeier]]. Die [[E-nommer]] van fumaarsuur is E297. Fumaarsuur word soms gebruik in die behandeling van [[psoriase]]<ref name="PMID16120141">{{cite journal|authors=Harries MJ, Chalmers RJ, Griffiths CE.|title= Fumaric acid esters for severe psoriasis: a retrospective review of 58 cases|year=2005|journal=Br J Dermatol |volume=153|pages=549-551. |doi=10.1111/j.1365-2133.2005.06728.x}}</ref><ref name="PMID">{{cite journal|authors=Kunst L.|title= Fumaarzuurtherapie|year=1998|journal=Tijdschrift voor Integrale Geneeskunde |volume=14|pages=243-251}}</ref><ref name="PMID15649822">{{cite journal|authors=Mrowietz U, Asadullah K. |title=Dimethylfumarate for psoriasis: more than a dietary curiosity|year=2005|journal=Trends Mol Med |volume=11|pages=43-48|doi=10.1016/j.molmed.2004.11.003}}</ref> Dit lei tot 'n inhibisie van die selle van die epidermis se groei. == Biologie == Onder fisiologiese toestande kom fumaarsuur in 'n anioniese vorm voor en word daarom ''fumaraat'' genoem. Fumaarsuur word deur [[sel (biologie)|selle]] gebruik om energie uit voedsel te produseer deur gebruik te maak van [[adenosientrifosfaat]]. Die menslike vel produseer ook fumaarsuur onder die invloed van sonlig.<ref>{{cite web|url=http://www.pmpinc.com/products/FumaricAcid.asp|publisher=PMP Fermentation Products, Inc.|title=Products: Fumaric Acid|access-date=17 Oktober 2023|archive-date=14 Maart 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080314200950/http://www.pmpinc.com/products/FumaricAcid.asp|url-status=bot: unknown}}</ref> == Toksikologie en veiligheid == Fumaarsuur is skadelik en irriterend vir die [[Oog|oë]] en die [[spysverteringskanaal]]. Kontak met die vel kan ligte irritasie veroorsaak. Fumaarsuur is [[toksies]] vir die [[long]]e en die [[slymvlies]]e. Langdurige of herhaalde blootstelling kan lei tot [[orgaan]]skade. ==Verwysings== {{Verwysings}} == Eksterne skakel == * {{en}} [https://web.archive.org/web/20181206191730/http://www.sciencelab.com/msds.php?msdsId=9927173 MSDS van ''fumaarsuur''] {{Nl-vertaal|pl=https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Fumaarzuur&oldid=65828025}} [[Kategorie:Karboksielsure]] 4s6mmrmfq8n331q72wek2lbs2v8e4rf 0 407919 2891781 2645441 2026-04-09T09:06:53Z Jcb 223 2891781 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''Malleus Maleficarum''}} [[Lêer:Malleus maleficarum, Köln 1520, Titelseite.jpg|duimnael|Titelbladsy “Die Hamer van Hekse wat Hekse en hul dwaalleer vernietig soos 'n uiters kragtige spies”.]] Die '''''Malleus Maleficarum''''',<ref>Vertaler Montague Summers gebruik konsekwent "die ''Malleus Maleficarum''" (of bloot "die ''Malleus''") in sy 1928 en 1948 inleidings.{{cite web |title=Archived copy |url=http://www.malleusmaleficarum.org/mm00c.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090718110138/http://www.malleusmaleficarum.org/mm00c.html |archive-date=2009-07-18 |access-date=2016-02-05}} {{cite web|url=http://www.malleusmaleficarum.org/mm00b.html |title=Archived copy |access-date=2007-06-01 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070607182655/http://www.malleusmaleficarum.org/mm00b.html |archive-date=2007-06-07}}</ref> gewoonlik vertaal as die Hamer van Hekse,<ref>In sy vertaling van die ''Malleus Maleficarum'' verduidelik Christopher S. Mackay die terminologie breedvoerig – ''towenaar'' word gebruik om die verwantskap van die Latynse terminologie te bewaar. ''Malefium'' = towery (letterlik 'n daad van 'kwaaddoen'), terwyl ''malefica'' = vroulike towery (bose dade) en ''maleficus'' = manlike uitvoerder van bose dade; towery, en towenaar."</ref><ref>Alternatiewe vertalings: ''The Witch Hammer'', ''Hammer for Sorceresses'', ''Hammer Against Witches'', ''Hammer for Witches''</ref> is die bekendste verhandeling wat voorgee om oor [[heksery]] te handel.<ref>Mackay, 2009, bl. 1, Summers,2012, bl vii, Inleiding tot 1948-uitgawe, "Dit word nouliks betwis dat in die hele groot literatuur van heksery, die mees prominente, die belangrikste, die mees gesaghebbende bundel die ''Malleus Maleficarum" (''Die hekshamer'') van Heinrich Kramer (Henricus Institioris) en James is. Sprenger."</ref> Dit is geskryf deur die Duitse Katolieke geestelike Heinrich Kramer (onder sy gelatiniseerde naam Henricus Institor) en die eerste keer gepubliseer in die Duitse stad [[Speyer]] in 1486. Sommige beskryf dit as die kompendium van literatuur in demonologie van die 15de eeu. Kramer het vroue vir sy eie wellus geblameer en sy standpunte as die Kerk se standpunt voorgehou. Die boek is veroordeel deur top-teoloë van die [[Inkwisisie]] by die Fakulteit van Keulen omdat hulle onetiese en onwettige prosedures aanbeveel het, en omdat dit teenstrydig is met [[Rooms-Katolieke Kerk|Katolieke leerstellings]] van demonologie. Die ''Malleus'' noem towery dwaalleer, wat destyds 'n [[misdaad]] was, en beveel aan dat sekulêre howe dit as sodanig vervolg. Die Malleus stel [[marteling]] voor om bekentenisse te kry en dood as die enigste sekere manier om die "euwels van heksery" te beëindig. Toe dit gepubliseer is, is ketters dikwels gevonnis om lewendig op die brandstapel te verbrand<ref>Mackay, 2009, bl 28, "maar almal het verstaan dat die [[Kettery|ketter]] tereggestel moes word (gewoonlik deur lewendig verbrand te word) ooreenkomstig sekulêre wette teen dwaalleer"</ref> en die ''Malleus'' het dieselfde voorgestel vir "hekse". Ten spyte van, of dalk as gevolg van, dat hulle deur die kerk veroordeel is, was die ''Malleus'' vir 'n tyd lank gewild onder leke. In 1519 is 'n nuwe skrywer bygevoeg, Jacob Sprenger. Geskiedkundiges het bevraagteken hoekom dit was aangesien dit 33 jaar na die boek se eerste druk was, en 24 jaar nadat Sprenger gesterf het. Kramer het die ''Malleus'' geskryf nadat hy deur die plaaslike biskop uit [[Innsbruck]] verdryf is. Kramer is van onwettige gedrag beskuldig, en die tribunaal is geskors weens Kramer se obsessie met die seksuele gewoontes van die beskuldigde, Helena Scheuberin: die pouslike bul ''[[Summis desiderantes affectibus]]'' wat die grondslag van die ondersoek gevorm het, het die ondersoek na dwaalleer toegelaat, nie seksuele onbehoorlikheid nie.<ref>{{Cite book |last=Burton |first=Dan |title=Magic, mystery, and science: the occult in Western civilization |last2=Grandy |first2=David |date=2004 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-21656-4 |location=Bloomington, Ind}}</ref>:160 ==Agtergrond== Heksery was lankal deur die Kerk verbied, wie se standpunt oor die onderwerp verduidelik is in die ''Canon Episcopi'' wat in ongeveer 900 nC geskryf is. Dit het gesê dat heksery en towery waanbeelde is en dat diegene wat in sulke dinge glo "deur die Duiwel verlei is in drome en visioene".{{sfnp|Pavlac|2009|p=29}} In dieselfde tydperk is bonatuurlike ingryping egter aanvaar in die vorm van beproewings wat later ook tydens hekseverhore gebruik is.{{sfnp|Pavlac|2009|p=31'|ps=: "Daar word geglo dat beide ontkenning en beproewing plaasvind onder die weldadige sorg van God, wat sou verseker dat die skuldiges gestraf en die onskuldiges bevry sou word. Sulke beproewings het 'n mate van die wonderbaarlike aanvaar. Nogal algemeen tot in die 12de eeu, hulle het agteruitgegaan nadat verbeterde regsprosedures hulself in daardie tyd in [[Wes-Europa]] herstel het. Die koue water beproewing sou egter weer styg tydens die heksejagte."}} Dit is 'n element van leerstelling dat demone deur gepaste sakramentele uitdrywings uitgedryf kan word.<ref>Mohr, M. D., & Royal, K. D. (2012). "Investigating the Practice of Christian Exorcism and the Methods Used to Cast out Demons", Journal of Christian Ministry, 4, bl. 35. Available at: http://journalofchristianministry.org/article/view/10287/7073 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190111110535/http://journalofchristianministry.org/article/view/10287/7073 |date=2019-01-11 }}</ref> In die Malleus is [[eksorsisme]] byvoorbeeld een van die vyf maniere om die aanvalle van inkubi te oorkom.<ref>Kramer, Heinrich and Sprenger, James (1486), Summers, Montague (translator&nbsp;– 1928), ''The Malleus Maleficarum'', Part 2, [http://www.sacred-texts.com/pag/mm/mm02b01a.htm Chapter 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170426065656/http://www.sacred-texts.com/pag/mm/mm02b01a.htm |date=2017-04-26 }}, ''The Remedies prescribed by the Holy Church against Incubus and Succubus Devils'', at [http://www.sacred-texts.com sacred-texts.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191020115406/https://www.sacred-texts.com/jud/rph/rph16.htm |date=2019-10-20 }}</ref> Gebed en transsubstansiasie word tradisioneel uitgesluit van die kategorie van magiese rites.<ref>Mackay|2009|bl=30|" Eerstens moet ons spesifiek wees oor die konsep wat deur die terme "heksery" en "[[magie]]" verstaan word. Vir huidige doeleindes sal ons dit verstaan as die manipulasie van die fisiese wêreld deur die gebruik van spesiale woorde en prosedures. Daar kan maklik geargumenteer word dat die gebruike van die Middeleeuse Kerk onder hierdie definisie sou val, maar aangesien die meeste tydgenote sulke praktyke uit die kategorie sou uitgesluit het, sal ons dit ook hier ignoreer, en slegs sulke praktyke as "magies" beskou as wat nie as wettige rituele van die Kerk beskou is nie."</ref> In 1484 het geestelike Heinrich Kramer een van die eerste pogings aangewend om beweerde hekse in die [[Tirol]]-streek te vervolg. Dit was nie 'n sukses nie: hy is uit die stad [[Innsbruck]] geskors en deur die plaaslike biskop as "seniel en mal" afgemaak.<ref name="Behringer, Wolfgang p. 2">Behringer, Wolfgang. ''Malleus Maleficarum'', bl. 2.</ref> Volgens Diarmaid MacCulloch was die skryf van die boek Kramer se daad van selfregverdiging en wraak.<ref name="reform">{{Cite book |last=MacCulloch |first=Diarmaid |title=Reformation: Europe's House Divided |publisher=Vintage Books, 2006 |year=2004 |isbn=0-14-028534-2 |pages=563–68}}</ref> Ankarloo en Clark beweer dat Kramer se doel met die skryf van die boek was om sy eie sienings oor heksery te verduidelik, argumente wat beweer dat heksery nie bestaan het nie, stelselmatig te weerlê, diegene wat skeptisisme uitgespreek het oor die werklikheid daarvan te diskrediteer, beweer dat diegene wat heksery beoefen het, meer dikwels vroue was as mans, en om landdroste te oortuig om Kramer se aanbevole prosedures te gebruik om hekse te vind en skuldig te bevind.{{sfnp|Ankarloo|Clark|2002|p=240}} Sommige geleerdes het voorgestel dat Kramer na die mislukte pogings in Tirol uitdruklike magtiging van die Pous versoek het om heksery te vervolg. Kramer het 'n pouslike bul ''[[Summis desiderantes affectibus]]'' in 1484 ontvang. Dit het volle pouslike goedkeuring gegee vir die [[Inkwisisie]] om te vervolg wat as heksery in die algemeen beskou word en het ook individuele magtigings aan Kramer en spesifiek die Dominikaanse broeder Jacob Sprenger gegee.<ref name="Russell, 229">Russell, 229</ref> Ander geleerdes het die idee dat Sprenger saam met Kramer gewerk het, betwis en aangevoer dat die bewyse toon dat Sprenger eintlik 'n aanhoudende teenstander van Kramer was, selfs so ver gegaan om hom uit Dominikaanse kloosters binne Sprenger se jurisdiksie te verban terwyl hy hom ook verbied het om te preek. In die woorde van Wolfgang Behringer: “Sprenger het Kramer se aktiwiteite op elke moontlike manier probeer onderdruk. Hy het die kloosters van sy provinsie verbied om hom te huisves, hy het Kramer verbied om te preek, en het selfs probeer om direk in die sake van Kramer se Séléstat-klooster in te meng... Dieselfde dag word Sprenger opvolger van Jacob Strubach as provinsiale meerdere (19 Oktober 1487) ), het hy toestemming van sy generaal, Joaquino Turriani, gekry om adversus m[agistrum] Henricum Institoris inquisitorem (Afrikaans: teen Meester Heinrich Kramer, inkwisitor) op te tree.”<ref>Behringer, Wolfgang. ''Malleus Maleficarum'' bl 2–3.</ref> Die voorwoord sluit ook 'n beweerde eenparige goedkeuring van die Universiteit van Keulen se Fakulteit Teologie in. Desnieteenstaande het baie historici aangevoer dat dit goed vasgestel is deur bronne buite die ''Malleus'' dat die universiteit se teologiefakulteit die boek veroordeel het vir onetiese prosedures en vir die weerspreek van Katolieke teologie op 'n aantal belangrike punte: "net vir goeie maatreëls het Institoris 'n dokument vervals wat hul blykbaar eenparige goedkeuring."<ref name="Jolly, Karen p. 115">Jolly, Karen et al., ''Witchcraft and Magic In Europe'', bl. 115 (2002)</ref> Die boek het die handboek vir sekulêre howe in die hele [[Renaissance]]-Europa geword, maar is nie deur die Inkwisisie gebruik nie, wat "enige gesag aan die ''Malleus'' ontken het" in die woorde van die historikus Wolfgang Behringer.<ref>Behringer, Wolfgang. ''Malleus Maleficarum'', bl. 7.</ref> In moderne tye, is die boek dikwels beskou as 'n tipiese inkwisitoriese handleiding, 'n persepsie wat baie historici weerlê het. Volgens Jenny Gibbons: "In die 1970's, toe [[Feminisme|feministiese]] en [[Neopaganisme|Neo-heidense]] skrywers hul aandag op die hekseproewe gevestig het, was die ''Malleus Maleficarum'' (Heksehamer) die enigste handleiding wat geredelik beskikbaar was in vertaling. Skrywers het naïef aanvaar dat die boek 'n akkurate prentjie geskets het van hoe die Inkwisisie hekse probeer verhoor het. Heinrich Kramer, die teks se demente skrywer, is voorgehou as 'n tipiese inkwisiteur. Sy nogal verstommende seksuele bekommernisse is voorgehou as die Kerk se "amptelike" standpunt oor heksery. Eintlik het die Inkwisisie onmiddellik die regsprosedures wat Kramer aanbeveel het, verwerp en die inkwisisieur self gesensureer net 'n paar jaar nadat die Malleus gepubliseer is. Sekulêre howe, nie inkwisitoriese nie, het tot die ''Malleus'' gewend."<ref name="Gibbons, Jenny pp 2 - 16">{{cite journal|first=Jenny|last=Gibbons|title=Recent Developments in the Study of The Great European Witch Hunt|journal=The Pomegranate|Pomegranate: The International Journal of Pagan Studies|publisher=Equinox Publishing (Sheffield)|location=Sheffield, England|issue=5|date=Augustus 1998|volume=5 |pages=2–16|doi=10.1558/pome.v13i5.2 }}</ref> Voor 1400 was dit selde dat enigiemand vir heksery vervolg word, maar die toenemend algemene vervolging van dwaalleer en die versuim om hierdie ketters ten volle te verslaan het die weg gebaan vir latere kriminele vervolging van heksery.{{sfnp|Pavlac|2009|p=31}} Teen die 15de eeu is geloof in hekse wyd in die Europese samelewing aanvaar. Voorheen het diegene wat skuldig bevind is aan heksery tipies nie strenger strawwe as openbare boetedoenings soos 'n dag in die tronk gekry nie, <ref name="reform" /> maar hul vervolging het wreeder geword ná die publikasie van die ''Malleus Maleficarum'', aangesien heksery algemeen aanvaar is as 'n werklike en gevaarlike verskynsel.{{sfnp|Trevor-Roper|1969|pp=102–105}} Die ernstigste vervolgings het tussen die jare 1560 en 1630 plaasgevind, wat grootliks in Europa omstreeks 1780 geëindig het.{{sfnp|Levack|2013|p=74}} Veral in die 16de en 17de eeue het 'n intense debat oor die aard van hekse demonoloë regoor Europa besig gehou en hulle het baie gedrukte preke, boeke en traktate gepubliseer. Die Katolieke Kerk het 'n belangrike rol gespeel in die vorming van debat oor demonologie, maar die diskoers is nie veel deur die Hervorming geraak nie. Martin Luther was ook oortuig van die werklikheid en boosheid van hekse, en het die ontwikkeling van Protestantse demonologie gefasiliteer.{{sfnp|Levack|2013|pp=75-76}} Katolieke en Protestantse demonologieë was soortgelyk in hul basiese oortuigings oor hekse{{sfnp|Levack|2013|p=79|ps=: " Soos opgemerk, het Katolieke demonoloë nie veel verskil van hul Protestantse eweknieë in hul basiese oortuigings aangaande hekse nie."}} en die meeste skrywers het saamgestem oor die erns van die misdaad van heksery.{{sfnp|Levack|2013|p=77}} Dit is deur beide Katolieke en Protestantse wetgewers aanvaar<ref>Summers|2012|bl viii, Introduction to 1948 edition</ref> en heksevervolging is onteenseglik deur beide Protestantse en Katolieke regerings geborg.<ref>Ankarloo, Clark, 2002, bl 10: " Dit is onmiskenbaar dat beide Protestantse en Katolieke regerings heksevervolging geborg het. Soms, soos in die [[Saarland]], was Katolieke heersers (die hertog van Lorraine en die aartsbiskop van Trier) meer geneig om heksevervolgens te borg as Protestantse soewereine (in hierdie geval, die Lutherse graaf van Nassau en die Calvinistiese graaf van [[Zweibrücken]]). Maar in ander streke, byvoorbeeld Franssprekende Wes-[[Switserland]], was Protestantse heersers strenger as Katolieke heersers in die vervolging van hekse (Monter 1976)."</ref> Hekse het ketters geword vir die Christendom en heksery het die grootste van misdade en sondes geword.<ref>Thomas, 1971, bl. 542–543</ref> Binne die kontinentale en [[Romeinse reg]] was heksery die ''crimen exceptum'', 'n misdaad so vuil dat alle normale regsprosedures vervang is.<ref>Robbins, 1959, bl. 498</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Heksery}} {{Normdata}} [[Kategorie:Heksery]] [[Kategorie:Inkwisisie]] 3pw19fxtbyyqf8u3a3eh9oit1dabhw8 0 407955 2891788 2889651 2026-04-09T09:12:48Z Jcb 223 2891788 wikitext text/x-wiki {{Short description|Table of nutrition facts on food labels}} [[File:US Nutritional Fact Label 2.svg|thumb|'n Voorbeeld van voedingsfeite-etiket, met instruksies van die Amerikaanse voedsel- en medisyne administrasie<ref>{{cite web |url=https://www.fda.gov/Food/LabelingNutrition/PrintInformationMaterials/ucm114155.htm |title=Nutrition Facts Label Images for Download |publisher=Fda.gov |date=2011-09-23 |access-date=2013-01-26 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307165710/http://www.fda.gov/Food/LabelingNutrition/PrintInformationMaterials/ucm114155.htm |url-status=live }}</ref>]] Die '''voedingsfeite-etiket''' (ook bekend as die '''voedingsinligtingpaneel''', en ander geringe variasies) is ‘n etiket wat op die meeste verpakte [[voedsel]] in baie lande vereis word, wat wys watter [[voeding]]stowwe en ander bestanddele (om te beperk en genoeg van te kry) in die kos is. Etikette is gewoonlik gebaseer op amptelike voedingsgraderingstelsels. Die meeste lande stel ook algemene voedingsgidse vir algemene opvoedkundige doeleindes vry. In sommige gevalle is die gidse gebaseer op verskillende dieëtdoelwitte vir verskeie voedingstowwe en ook as die etikette op spesifieke [[voedsel]]soorte. Voedingsfeite-etikette is een van baie soorte voedseletikette wat deur regulasies vereis word en deur vervaardigers toegepas word. Hulle is vir die eerste keer in 1994 in die [[VSA]] en in 1996 in die [[Verenigde Koninkryk]] bekendgestel.<ref>{{Cite web |title=The origins and evolution of Nutrition Facts labeling |url=https://www.fooddive.com/news/the-origins-and-evolution-of-nutrition-facts-labeling/507016/ |access-date=2022-07-06 |website=Food Dive |language=en-US |archive-date=2022-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612230611/https://www.fooddive.com/news/the-origins-and-evolution-of-nutrition-facts-labeling/507016/ |url-status=live }}</ref><ref name=":0">{{Cite journal |last1=Rayner |first1=Mike |last2=Scarborough |first2=Peter |last3=Williams |first3=Carol |date=2004 |title=The origin of Guideline Daily Amounts and the Food Standards Agency's guidance on what counts as 'a lot' and 'a little' |journal=Public Health Nutrition |volume=7 |issue=4 |pages=549–556 |doi=10.1079/PHN2003552 |issn=1368-9800 |pmid=15153261|s2cid=12280359 |doi-access=free }}</ref> == Suid-Afrika == Om Suid-Afrikaners te help om uit te vind watter kosse ongesond is wanneer hulle inkopies doen, het die Suid-Afrikaanse Ministerie van Gesondheid in April 2023 konsepvoedseletiketteringsregulasies gepubliseer. Dit sal 'n nuwe etiketteringskema instel, advertering van ongesonde kosse beperk en die gebruik van misleidende gesondheidsaansprake. Die konsepregulasies stel duideliker voedseletikette voor, wat 'n nuwe driehoek insluit wat beklemtoon dat die kos bestanddele bevat wat ongesond is. Hierdie logo's sal op die voorkant van 'n produk geplaas word.<ref>All Africa, ''Clearer Food Labels to Help South Africans Make Healthier Choices'', Besoek 19 November 2023, https://allafrica.com/view/group/main/main/id/00087592.html.</ref> ==Australië en Nieu-Seeland== [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] gebruik 'n voedingsinligtingpaneel van die volgende formaat: {| class="wikitable" |+ '''VOEDINGSFEITE INFORMASIE''' |- |colspan="3"| Porsie per pakings: Porsie grootes: g |- ! !Hoeveelheid per porsie !Hoeveelheid per 100 g |- | Energie ||0|| kJ (Cal) |- | Proteien ||0|| g |- | Vet, totaal || 0 || g |- | Versadigde - vette ||0|| g |- | Koolhidrate || g || g |- | &emsp; - suikers || g || g |- | Sodium || mg || mg |} Ander items word ingesluit soos toepaslik,en die eenhede kan gevarieër word soos nodig (bv. vervang mg vir g, of mol vir mg in die ‘Natrium’-ry). In April 2013 het die Nieu-Seelandse regering reëls ingestel oor algemene aansprake wat op voedselverpakking gemaak moet word, soos ‘laag in vet. In Junie 2019 het die Voedselregulasiestaande Komitee (VRSK) 'n prentbenaderings voorgestel om die hoeveelheid suikers en /of bygevoegde [[suiker]] in ‘n porsie voedsel oor te dra. ‘n Eksperiment het getoon dat die etikettering van suiker-teelepels die voorneme om suikerversoete drankies te koop, verminder het. ==Kanada== [[Lêer:NutritionFactsValeurNutritive.jpg|duimnael|'n Kanadese voedingsetiket wat inligting in beide Engels en Frans vertoon.]] In [[Kanada]] is 'n gestandaardiseerde "Voedingsfeite"-etiket ingestel as deel van regulasies wat in 2003 goedgekeur is, en het verpligtend geword vir die meeste voorverpakte voedselprodukte op 12 Desember 2005. (Kleiner besighede is tot 12 Desember 2007 gegee om die inligting beskikbaar te stel. <ref>{{cite web | url=http://www.hc-sc.gc.ca/fn-an/label-etiquet/nutrition/index_e.html | url-status=dead | title=argiefkopie | access-date=25 Oktober 2023 | archive-date=31 Mei 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080531145025/http://www.hc-sc.gc.ca/fn-an/label-etiquet/nutrition/index_e.html }}</ref> In ooreenstemming met voedselverpakkingswette in die land, moet alle inligting, insluitend die voedingsetiket, in beide [[Engels]] en [[Frans]], die land se twee amptelike tale, geskryf word.<ref>{{cite web|url=http://www.inspection.gc.ca/food/labelling/food-labelling-for-industry/bilingual/eng/1328121549968/1328121616816|title=Bilingual Labelling|first=Government of Canada, Canadian Food Inspection Agency, Food Labelling and Claims|last=Directorate|website=inspection.gc.ca|date=2015-04-14|access-date=2016-08-09|archive-date=2016-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160808063428/http://www.inspection.gc.ca/food/labelling/food-labelling-for-industry/bilingual/eng/1328121549968/1328121616816|url-status=dead}}</ref> Die provinsie [[Québec]] het spesifieke vereistes met betrekking tot tweetalige verpakking, veral dat die Franse taal die prominente taal op produketikette moet wees.<ref>{{Cite web|title=Labelling of your products in Canada, and particularly Quebec: don't forget to translate!|url=https://www.lavery.ca/en/publications/our-publications/1790-labelling-of-your-products-in-canada-and-particularly-quebec-don-t-forget-to-translate-.html|access-date=2020-07-02|website=Lavery|date=May 2014 |language=en|archive-date=2020-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702215643/https://www.lavery.ca/en/publications/our-publications/1790-labelling-of-your-products-in-canada-and-particularly-quebec-don-t-forget-to-translate-.html|url-status=live}}</ref> Kanadese regulasie beheer streng die wyse waarop die voedingsfeitetabel-data uiteengesit word. Daar is 'n verskeidenheid moontlike formate vir gebruik op 'n gegewe kosverpakking. ’n Hiërargie word gebruik om tussen die formate te kies (28 hoofformate, en 2–7 subformate vir elk). Dit lei daartoe dat standaard (vertikale) formate oorweeg word vir gebruik voor horisontale en lineêre formate. Die seleksiehiërargie laat die voedingsfeitetabel ook toe om nie meer as 15% van die fisiese pakket se beskikbare vertoonarea te beslaan nie, maar om nooit kleiner te wees as 'n formaat wat minder as 15% van vertoonarea sal wees nie. In die praktyk kan die bepaling van die vertoonarea van 'n pakket, en die keuse van die toepaslike voedingsfeitetabel -formaat, 'n gedetailleerde berekening wees. == China == [[Lêer:China nutrition facts label.png|links|duimnael|'n Voorbeeld van 'n Chinese voedingsfeite-etiket.]] In 2011 het die [[Volksrepubliek China|Chinese]] Ministerie van Gesondheid die nasionale voedselveiligheidstandaard vir voedingsetikettering van voorverpakte voedsel (GB 28050-2011) vrygestel. Die kernvoedingstowwe wat op 'n etiket moet wees, is: proteïen, vet, koolhidrate en natrium. Energie word in kJ aangeteken. En alle waardes moet per 100g/100ml wees.<ref>{{cite web | url=https://gain.fas.usda.gov/Recent%20GAIN%20Publications/General%20Rules%20for%20Nutrition%20Labeling%20of%20Prepackaged%20Foods%20_Beijing_China%20-%20Peoples%20Republic%20of_1-9-2013.pdf | title=General Rules for Nutrition labeling of prepackaged foods | publisher=USDA Foreign Agriculture Service | access-date=2018-03-16 | archive-date=2017-02-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170201113831/https://gain.fas.usda.gov/Recent%20GAIN%20Publications/General%20Rules%20for%20Nutrition%20Labeling%20of%20Prepackaged%20Foods%20_Beijing_China%20-%20Peoples%20Republic%20of_1-9-2013.pdf | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.gsciq.gov.cn/www/ContentsDisp.asp?id=7715 | title=GB 28050-2011 (chinese) | publisher=www.gsciq.gov.cn | access-date=2018-03-16 | archive-date=2018-03-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180317035805/http://www.gsciq.gov.cn/www/ContentsDisp.asp?id=7715 | url-status=dead }}</ref> == Europese Unie en Verenigde Koninkryk == [[Lêer:Nutri info naranjas eu.jpg|duimnael|'n Seldsame voorbeeld van opsionele voedingsfeite op 'n etiket vir lemoene (in die EU nie verpligtend vir onverwerkte vrugte nie).]] Die Verenigde Koninkryk het in 1996 ‘n “riglyn vir daaglikse Innames ingestel”.<ref name=":0" /> Hierdie stelsel is in die Europese Unie aangeneem en het ander lande se voorbeeld gevolg.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oY6YAQAAQBAJ&pg=PA920 |title=1001 Ideas That Changed the Way We Think |date=2013 |publisher=Atria Books |isbn=978-1476705729 |editor1-last=Arp |editor1-first=Robert |page=920 |access-date=15 Februarie 2015}}</ref> Dit is gereguleer deur die Kommissie Raad van 2008/100/EG van 28 Oktober 2008 tot wysiging van die Raad se Riglyn- 90/496/EEG oor etikette vir voedsel met betrekking tot aanbevole daaglikse toelaes, energie-omskakelings faktore en definisies.<ref>{{cite web |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2008:285:0009:0012:EN:PDF |title=COMMISSION DIRECTIVE 2008/100/EC of 28 Oktober 2008 |publisher=EUR-Lex.europa.eu |access-date=2013-01-26 |archive-date=2018-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928105722/https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2008:285:0009:0012:EN:PDF |url-status=live }}</ref> 'n Nuwe regulasie is nou van krag (Regulasie 1169/2011)<ref> name="Reg1169">{{cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2011:304:0018:0063:EN:PDF|title=REGULATION (EU) No 1169/2011 on the provision of food information to consumers|access-date=2014-11-28|archive-date=2017-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170726215901/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ%3AL%3A2011%3A304%3A0018%3A0063%3AEN%3APDF|url-status=live}}</ref> Voedingswaarde-etikettering word vanaf Desember 2016 verpligtend vir die meeste vooraf verpakte voedsel. In die [[Europese Unie]] word die inligting (gewoonlik in paneel formaat) volgens die "ou" reëls (Direktief 90/496, gewysig) meestal gemerk as "Voedingswaarde" (of ekwivalent in ander EU-tale). 'n Voorbeeld word onderaan getoon. Die paneel is opsioneel, maar indien voorsien, moet die voorgeskrewe inhoud en formaat gevolg word. Dit sal altyd waardes gee vir 'n vasgestelde hoeveelheid—100 g (3,5 oz) of 100 ml (3,5 imp fl oz; 3,4 US fl oz) van die produk—en dikwels ook vir 'n gedefinieerde "porsie", as 'n opsie. Eerstens kom die energiewaardes, in beide kilokalorieë en kilojoules. Dan sal 'n uiteensetting van samestellende elemente volg: gewoonlik die meeste of al die [[proteïen]]e, koolhidrate, stysel, [[suiker]], [[vet]], [[vesel]] en [[natrium]]. Die "vet" syfer sal waarskynlik verder afgebreek word in versadigde en onversadigde vette, terwyl die "koolhidraat" syfer waarskynlik 'n subtotaal vir suikers sal gee. Met die "nuwe" reëls is die verpligte inligting: energie, vet, versadigde, koolhidrate, suikers, proteïene en sout, in daardie spesifieke volgorde, met opsies om hierdie lys uit te brei na: mono-onversadigde, poli-onversadigde, poliole, stysel, vesel , en vitamiene en minerale.<ref name="Reg1169">{{cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2011:304:0018:0063:EN:PDF|title=REGULATION (EU) No 1169/2011 on the provision of food information to consumers|access-date=2014-11-28|archive-date=2017-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170726215901/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ%3AL%3A2011%3A304%3A0018%3A0063%3AEN%3APDF|url-status=live}}</ref> Met betrekking tot gesondheidsaansprake en voedingseise (samestellings) is dit in die EU geharmoniseer deur Regulasie 1924/2006, soos gewysig. In November 2012 het die Europese Kommissie twee nuwe regulasies gepubliseer: Regulasie (EG) No. 1047/2012 en Verordening (EG) No.1048/2012. Sekere voedingseisgroepe soos in Regulasie (EG) No 1924/2006 moes verander word. Boonop is die gesondheidseise wat met gars-beta-gluten geassosieer word, gewysig (bv. verlaging van bloed[[cholesterol]]).<ref>[http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2012:310:0036:0037:EN:PDF Commission Regulation (EU) No 1047/2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131027125017/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2012:310:0036:0037:EN:PDF |date=2013-10-27 }}, European Commission, 8 November 2012, Besoek 7 April 2015</ref><ref>[http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2012:310:0038:0040:EN:PDF Commission Regulation (EU) No 1048/2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928104527/https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2012:310:0038:0040:EN:PDF |date=2018-09-28 }}, European Commission, 8 November 2012, Besoek 7 April 2015</ref> Binne Regulasie 1924 is daar wetlike definisies van terme soos "lae vet", "hoë vesel", "verminderde kalorieë".<ref name="Reg1924">{{cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:02006R1924-20121129&qid=1417169827044&from=EN|title=REGULATION (EC) No 1924/2006 on nutrition and health claims made on foods|access-date=2014-11-28|archive-date=2018-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180928122754/https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:02006R1924-20121129&qid=1417169827044&from=EN|url-status=live}}</ref> Alle gesondheidsaansprake is in die Europese Unie geharmoniseer. Hulle kan gebruik word as hulle deur EFSA goedgekeur is. Die lys van goedgekeurde en afgekeurde eise is op hulle nasionale gesondheids webwerf beskikbaar.<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/nuhclaims/|title=Nutrition and Health Claims - European Commission|first=DG|last=SANTE|website=ec.europa.eu|access-date=2014-11-28|archive-date=2014-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20141116100329/http://ec.europa.eu/nuhclaims/|url-status=live}}</ref> Indien die volledige voedingsinligting op die pakkie gewys word, kan addisionele voedingsinligting en formate (bv. 'n verkeersliggraderingstelsel) ingesluit word, dit val buite die bestek van regulasie. Die Verenigde Koninkryk-regulasies word voorgehou in Bylaes 6 en 7 van die Voedseletiketteringsregulasies van 1996.<ref name=":0" /><ref>{{citation |url=http://www.legislation.gov.uk/uksi/1996/1499/contents/made |publisher=The Stationery Office |year=1996 |title=Food Labelling Regulations 1996, Schedule 7 - Nutrition Labelling |access-date=2009-04-04 |archive-date=2013-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921164025/http://www.legislation.gov.uk/uksi/1996/1499/contents/made |url-status=live }}</ref> ===Brexit=== Vanweë [[Brexit]] sal die wetgewing in Groot Brittannië afwyk van die standaarde wat in die EU gebruik word. Op 7 September 2022 is die invoer van hierdie veranderinge uitgestel tot 1 Januarie 2024.<ref>{{cite web|url=https://www.fdf.org.uk/fdf/what-we-do/food-labelling-and-consumer-information/|publisher=FDF (food & drink federation)|title=UK Government Extending to 1 January 2024 the Transition Period for EU Related Labelling to Continue to be Permitted on the GB Market (inc. EU FBO Addresses & ID Marks)}}</ref> In Augustus is die eerste etitekke wat "not for EU" lui, in die winkels in Noord-Ierland gesien. Vanaf Oktober 2023 word dit vir alle vleis en sommige melkprodukte verplig en die res van die veranderinge sal in twee fases tot en met Julie 2025 plaasvind.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/business/2023/aug/23/first-not-for-eu-labels-appear-on-supermarket-food-in-northern-ireland-brexit-asda|publisher=The Guardian|title=First ‘not for EU’ labels appear on supermarket food in Northern Ireland|year=2023|authors=Johanna Partridge}}</ref> ==Hongkong== In [[Hongkong]] is voedingsfeite etikette se reguleering by die subsidiêre wetgewing van Kos en Medikasie (Samestelling en Etikettering) (Wysiging: Vereistes vir Voedingsetikettering en Voedingseise) Regulasie 2008.<ref>{{cite web |url=http://www.nutritionlabel.gov.hk/ |title=Hong Kong government |publisher=Nutritionlabel.gov.hk |access-date=2014-08-01 |archive-date=2014-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803030346/http://www.nutritionlabel.gov.hk/ |url-status=live }}</ref> == Indië == In [[Indië]] het die Ministrie van Gesondheid en Gesinswelsyn op 19 September 2008, die Voorkoming van Voedselvervalsing (5de Wysiging) Reëls, in werking gestel. Dit het verpakte voedselvervaardigers verplig om voedingsinligting en ‘n logo van die F.P.O of Agmark op hul produketikette aan te bring (Maatskappye wat verantwoordelik is vir die nagaan van voedselprodukte) om verbruikers in staat te stel om ingeligte keuses te maak terwyl hulle die item aankoop.<ref>{{Cite web |url=http://gain.fas.usda.gov/Recent%20GAIN%20Publications/PFA%20Rule%20Relating%20to%20Nutritional%20Labeling%20of%20Packaged%20Food%20Implemented_New%20Delhi_India_4-3-2009.pdf |title=PFA Rule Relating to Nutritional Labeling of Packaged Food Implemented |publisher=USDA Foreign Agricultural Service |access-date=24 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201100457/https://gain.fas.usda.gov/Recent%20GAIN%20Publications/PFA%20Rule%20Relating%20to%20Nutritional%20Labeling%20of%20Packaged%20Food%20Implemented_New%20Delhi_India_4-3-2009.pdf |archive-date=1 Februarie 2017 |url-status=dead }}</ref> Voor hierdie wysiging was die bekendmaking van voedingsinligting grootliks vrywillig, baie groot vervardigers was geneig om die internasionale praktyk te volg.<ref>{{cite web |url=http://www.freshplaza.com/news_detail.asp?id=32031 |title=India: Packaged foods must list nutritional facts |publisher=Freshplaza.com |access-date=2013-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324154902/http://www.freshplaza.com/news_detail.asp?id=32031 |archive-date=2012-03-24 |url-status=dead }}</ref> ==Meksiko== Voedselprodukte wat in [[Meksiko]] verkoop word gebruik die "''Información nutrimental''” produk se etiket-standaarde, baie soortgelyk aan “Voedings Feite” in die VSA. Die amptelike Meksikaanse standaard is deur die Meksikaanse sekretaris van handel en industriële promosie geskep, wat nou deel van die Sekretaris van Ekonomie uitmaak. Dit het op 24 Januarie 1996 in werking getree<ref>{{Cite web |url=http://cronos.cta.com.mx/cgi-bin/normas.sh/cgis/despresult.p?clave=NOM-051-SCFI-1994 |title=Secretaría de Economía - Normas |access-date=2007-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061114130102/http://cronos.cta.com.mx/cgi-bin/normas.sh/cgis/despresult.p?clave=NOM-051-SCFI-1994 |archive-date=2006-11-14 |url-status=dead }}</ref> en definieër die “algemene spesifikasie vir etikettering van voedsel en gebottelde alkohol-vrye drankies”.<ref>{{cite web |url=http://www.mexicolaws.com/scfi/NOM-051-SCFI-1994.htm |title=mexicolaws.com |publisher=mexicolaws.com |access-date=2013-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170928060025/http://www.mexicolaws.com/scfi/NOM-051-SCFI-1994.htm |archive-date=2017-09-28 |url-status=dead }}</ref> ==Singapoer== In 1998 is die vrywillige ''Healthier Choice'' Simbool-stelsel geskep in [[Singapoer]] deur die nasionale Gesondheidsbevorderingsraad (GBR) om verbruikers in staat te stel om ingeligte voedselkeuses te maak terwyl hul kruideniersware inkopies doen. Hierdie stelsel is in 2003 na voedseloperateurs uitgebrei, wat hulle in staat gestel het om die simbool langs die geregte wat aan sy kriteria voldoen, op die spyskaart te vertoon.<ref>{{Cite web |last=Khalife |first=Gabrielle |date=2018-08-07 |title=Healthier Ingredient Development Scheme in Singapore |url=https://www.nycfoodpolicy.org/singapore-revs-war-diabetes/ |access-date=2023-03-01 |website=NYC Food Policy Center (Hunter College) |language=en-US |archive-date=2023-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301033845/https://www.nycfoodpolicy.org/singapore-revs-war-diabetes/ |url-status=live }}</ref> In 2020 het die HPB, saam met sy ouerministerie, Ministerie van Gesondheid, ‘n nuwe verpligte graderingstelsel, Nutri-Grade vir voorafverpakte drankies, ingestel, wat die Gesonder Keuse-simbool vervang het om vetsug te bekamp.<ref>{{Cite web |title=New nutrient summary labels for pre-packaged drinks to be rolled out |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/nutrient-summary-labels-pre-packaged-drinks-sugar-level-769681 |access-date=2023-03-01 |website=CNA |language=en |archive-date=2023-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301034424/https://www.channelnewsasia.com/singapore/nutrient-summary-labels-pre-packaged-drinks-sugar-level-769681 |url-status=dead }}</ref> Die Nutri-graad-stelsel is gebaseer op die suiker- en versadigde vetinhoud in drankies, en het vier graderingsvlakke.<ref>{{Cite web |title=Pre-packaged drinks must have new nutrition labels by end-2022, reflecting sugar and fat levels |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/prepackaged-soft-drinks-juices-beverages-sugar-saturated-fat-nutrition-grade-label-2407671 |access-date=2023-03-01 |website=CNA |language=en |archive-date=2023-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301034957/https://www.channelnewsasia.com/singapore/prepackaged-soft-drinks-juices-beverages-sugar-saturated-fat-nutrition-grade-label-2407671 |url-status=live }}</ref> Dit is in Desember 2022 afgedwing en sou teen die einde van 2023 op vars voorbereide drankies geplaas word.<ref>{{Cite web |title=CNA Explains: Why do some 'healthier' drinks have a poorer Nutri-Grade than soft drinks? |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/nutrigrade-healthy-drinks-grade-milk-soft-drinks-cna-explains-3301676 |access-date=2023-03-01 |website=CNA |language=en |archive-date=2023-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301033614/https://www.channelnewsasia.com/singapore/nutrigrade-healthy-drinks-grade-milk-soft-drinks-cna-explains-3301676 |url-status=live }}</ref> ==Verenigde State== [[File:Proposed Nutrition Facts Label Changes (16597590667).jpg|alt=Margaret Hamburg speaks at White House about changes to Nutrition Facts labels|thumb|396x396px|FDA-kommissaris Margret Hamburg praat by 'n geleentheid in die [[Withuis]] oor voorgestelde opdaterings van die FDA se Voedingsfeite-etikette vir voedselverpakking. 27 Februarie 2014]] In die [[Verenigde State]] lys die voedingsfeite-etiket die daaglikse waarde (%DW) of die persentasie wat in 'n porsie of 'n hele verpakking verskaf word wat aanbeveel word om nagekom te word of nie te oorskry nie in die daaglikse Amerikaanse dieet. 'n Voetnoot op die etiket dui aan dat die % Daaglikse Waarde (DW) verwys na die persentasie wat elke voedingstof "bydra tot 'n daaglikse dieet" en dat `n "2 000 kalorieë dieet per dag vir algemene voedingsadvies gebruik word." Met sekere uitsonderings, soos babakos en babaformule, word die volgende daaglikse waardes gebruik.<ref>Code of Federal Regulations [http://ecfr.gpoaccess.gov/cgi/t/text/text-idx?c=ecfr&sid=ebf41b28ca63f43546dd9b6bf3f20330&rgn=div5&view=text&node=21:2.0.1.1.2&idno=21#21:2.0.1.1.2.1.1.6 101.9(c)8(iv)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613064159/http://ecfr.gpoaccess.gov/cgi/t/text/text-idx?c=ecfr&sid=ebf41b28ca63f43546dd9b6bf3f20330&rgn=div5&view=text&node=21:2.0.1.1.2&idno=21#21:2.0.1.1.2.1.1.6 |date=2011-06-13 }}</ref> Dit word verwysings daaglikse inname waardes genoem en is oorspronklik gebaseer op die hoogste 1968 aanbevole dieettoelaes (ADT) vir elke voedingstof. Dit is om te verseker dat daar aan die behoeftes van alle ouderdoms- en geslagskombinasies voldoen word. Dit is ouer as die huidige ADT van die daaglikse inname waardes. Vir [[vitamien K]], vitamien D, vitamien E, vitamien K, [[kalsium]], [[fosfor]], [[magnesium]] en [[mangaan]] is die huidige hoogste ADT's tot 50% hoër as die ouer daaglikse waardes wat in etikettering gebruik word, terwyl die aanbevole behoeftes vir ander voedingstowwe verdwyn het. 'n Tabel langs mekaar van die ou en nuwe daaglikse waardes vir volwassenes word by Reference Daily Intake verskaf. Vanaf Oktober 2010 is die enigste mikrovoedingstowwe wat op alle etikette ingesluit moet word, vitamien A, vitamien C, kalsium en yster.<ref>Sien [http://ecfr.gpoaccess.gov/cgi/t/text/text-idx?c=ecfr&rgn=div8&view=text&node=21:2.0.1.1.2.1.1.6&idno=21 21 CFR 101.9(c)(8)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813113845/http://ecfr.gpoaccess.gov/cgi/t/text/text-idx?c=ecfr&sid=77734a162c4f7ddd997233b4d623c029&rgn=div8&view=text&node=21:2.0.1.1.2.1.1.6&idno=21 |date=2009-08-13 }}.</ref> Om die voedingstofvlakke in die voedsel te bepaal, kan maatskappye databasisse ontwikkel of gebruik, en dit kan vrywillig by die Amerikaanse voedsel- en medisyne administrasie (FDA) ingedien word vir hersiening.<ref>[https://www.fda.gov/Food/GuidanceComplianceRegulatoryInformation/GuidanceDocuments/FoodLabelingNutrition/FoodLabelingGuide/ucm064894.htm VII. Nutrition Labeling; Questions G1 through P8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110422152820/http://www.fda.gov/Food/GuidanceComplianceRegulatoryInformation/GuidanceDocuments/FoodLabelingNutrition/FoodLabelingGuide/ucm064894.htm |date=2011-04-22 }}. Guidance for Industry: A Food Labeling Guide. Accessed 2010-10-08. See also [https://www.fda.gov/Food/GuidanceComplianceRegulatoryInformation/GuidanceDocuments/FoodLabelingNutrition/ucm063113.htm Guidance for Industry: Nutrition Labeling Manual - A Guide for Developing and Using Data Bases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090614152816/https://www.fda.gov/Food/GuidanceComplianceRegulatoryInformation/GuidanceDocuments/FoodLabelingNutrition/ucm063113.htm |date=2009-06-14 }} from the FDA.</ref> {| class="wikitable" |- !Nutrient !Daaglikse waardes vir ettiket<br/> (voor 2016 opgedateer) !Hoogste aanbevole dieettoelaes (ADT) !eenheid |- |[[Vitamien A]] || align="right" | 5,000 || align="right" | 3,000 ||[[International Unit|IU]] |- |[[Vitamien C]] || align="right" | 60 || align="right" | 90 ||[[milligram|mg]] |- |[[Thiamien|Thiamien (Vitamien B1)]]|| align="right" | 1.5 || align="right" | 1.2 ||mg |- |[[Riboflavin|Riboflavin (Vitamien B2)]]|| align="right" | 1.7 || align="right" | 1.3 ||mg |- |[[Niasien|Niasien (Vitamien B3)]]|| align="right" | 20 || align="right" | 16 ||mg |- |[[Pantoteensuur acid|Pantoteensuur acid (Vitamien B5)]]|| align="right" | 10 || align="right" | 5 ||mg |- |[[Piridoksien (Vitamien B6)]] || align="right" | 2 || align="right" | 1.7 ||mg |- |[[Folaat|Folaat (Vitamien B9)]]|| align="right" | 400 || align="right" | 400 ||μg |- |[[Biotien|Biotien (Vitamien B7)]]|| align="right" | 300 || align="right" | 30 ||μg |- |[[Sianokobalamien|Sianokobalamien (Vitamien B12)]]|| align="right" | 6 || align="right" | 2.4 ||μg |- |[[Vitamien D]] || align="right" | 400 || align="right" | 600 ||IU |- |[[Vitamien E]] || align="right" | 12 || align="right" | 15 ||mg |- |[[Vitamien K]] || align="right" | 80 || align="right" | 120 ||[[μg]] |- |[[Kalsium]] || align="right" | 1,000 || align="right" | 1,300 ||mg |- |[[Yster]] || align="right" | 18 || align="right" | 18 ||mg |- |[[Fosfor]] || align="right" | 1,000 || align="right" | 1,250 ||mg |- |[[Jodium]] || align="right" | 150 || align="right" | 150 ||μg |- |[[Magnesium]] || align="right" | 400 || align="right" | 420 ||mg |- |[[Sink]] || align="right" | 15 || align="right" | 11 ||mg |- |[[Selenium]] || align="right" | 70 || align="right" | 55 ||μg |- |[[Koper]] || align="right" | 2 || align="right" | 0.9 ||mg |- |[[Mangaan]] || align="right" | 2 || align="right" | 2.3 ||mg |- |[[Chroom]] || align="right" | 120 || align="right" | 35 ||μg |- |[[Molibdeen]] || align="right" | 75 || align="right" | 45 ||μg |- |[[Chloried]] || align="right" | 3,400 || align="right" | 2,300 ||mg |} Daarbenewens is daar 'n vereiste dat bestanddele gelys word in volgorde van hoogste tot laagste hoeveelheid, volgens hul gewig. <ref>{{Cite web |url=https://www.accessdata.fda.gov/scripts/cdrh/cfdocs/cfcfr/CFRSearch.cfm?fr=101.4 |title=Code of Federal Regulations Title 21 |access-date=2019-07-06 |archive-date=2019-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190528123554/https://www.accessdata.fda.gov/scripts/cdrh/cfdocs/cfcfr/CFRSearch.cfm?fr=101.4 |url-status=live }}</ref> Hierdie vereiste het 'n mate van buigsaamheid tydens die [[Covid-19-pandemie]].<ref>{{cite web |website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) | date=22 Mei 2020 | url=https://www.fda.gov/food/cfsan-constituent-updates/fda-announces-temporary-flexibility-policy-regarding-certain-labeling-requirements-foods-humans | access-date=6 Junie 2020 | archive-date=5 Junie 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200605181707/https://www.fda.gov/food/cfsan-constituent-updates/fda-announces-temporary-flexibility-policy-regarding-certain-labeling-requirements-foods-humans | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | title=Temporary Policy for Certain Food Labeling Requirements During COVID | website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) | date=22 Mei 2020 | url=https://www.fda.gov/regulatory-information/search-fda-guidance-documents/temporary-policy-regarding-certain-food-labeling-requirements-during-covid-19-public-health | access-date=6 Junie 2020 | archive-date=7 Junie 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200607031421/https://www.fda.gov/regulatory-information/search-fda-guidance-documents/temporary-policy-regarding-certain-food-labeling-requirements-during-covid-19-public-health | url-status=live }}</ref> [[File:FDA Nutrition Facts Label 2016.png|thumb|Die nuwe Voedingsfeite-etiket, wat sedert 2016 gebruik word.|alt=]] Die etiket gee inhoud vir die meeste voedselprodukte onder die bepalings van die ''1990 Nutrition Labeling and Education Act'' (NLEA), volgens die aanbevelings van die FDA.<ref>{{cite web|title=Milestones in U.S. Food and Drug Law History|url=https://www.fda.gov/aboutfda/whatwedo/history/milestones/ucm128305.htm|publisher=FDA|access-date=11 Februarie 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130306132145/https://www.fda.gov/AboutFDA/WhatWeDo/History/Milestones/ucm128305.htm|archive-date=6 Maart 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> Dit was een van verskeie omstrede aksies wat geneem is tydens die ampstermyn van FDA-kommissaris dr. David Kessler. Die wet het voedselmaatskappye vereis om die nuwe voedseletiket op verpakte voedsel te begin gebruik vanaf 8 Mei 1994. (Vleis en pluimveeprodukte is nie deur NLEA gedek nie, alhoewel die Amerikaanse Departement van Landbou soortgelyke regulasies vir vrywillige etikettering van rou vleis en pluimvee voorgestel het.<ref>{{cite web|title=Using food labels to follow the dietary guidelines for Americans: a reference|url=https://ageconsearch.umn.edu/record/309722/|work=Agriculture Information Bulletin Number 704. United States Department of Agriculture, Center for Nutrition Policy and Promotion.Saltos E, Davis C, et al.(December 1994)|access-date=2023-02-25|archive-date=2021-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210315225737/https://ageconsearch.umn.edu/record/309722|url-status=live}}</ref> Voedsel wat voor daardie dag geëtiketteer is, kon die ou etiket gebruik. Dit het in 1995 op alle produkte verskyn. Die ou etiket was getiteld "voedingsinligting per porsie" of bloot, "voedingsinligting". Die etiket begin met 'n standaardbediening, kalorieë word tweede gelys, en dan volg 'n uiteensetting van die samestellende elemente, insluitend die % daaglikse waarde (%DW). Totale vet, natrium, koolhidrate en proteïene word altyd gelys; die ander voedingstowwe wat gewoonlik getoon word, kan onderdruk word as hulle nul is. Gewoonlik word al 15 voedingstowwe getoon: kalorieë, kalorieë van vet, totale vet, versadigde vette, transvette, cholesterol, natrium, koolhidrate, dieetvesel, suikers, proteïene, vitamien A, vitamien C, kalsium en yster. Produkte wat minder as 5 g vet bevat, toon hoeveelhede afgerond tot die naaste 0,5 g. Hoeveelhede minder as 0,5 g word tot 0 g afgerond. Byvoorbeeld, as 'n produk 0,45 g transvet per porsie bevat, en die pakkie bevat 18 porsies, sal die etiket 0 g transvet wys, al bevat die produk eintlik 'n totaal van 8,1 g transvet. Benewens die voedingsetiket, kan produkte sekere voedingsinligting of gesondheidsaansprake op verpakking vertoon. Hierdie gesondheidseise word slegs deur die FDA toegelaat vir "agt dieet- en gesondheidsverhoudings gebaseer op bewese wetenskaplike bewyse", insluitend: kalsium en osteoporose, veselbevattende graanprodukte, vrugte en groente en kanker, vrugte, groente en graanprodukte wat bevat vesel—veral oplosbare vesel—en die risiko van koronêre hartsiekte, vet en kanker, versadigde vette en cholesterol en koronêre hartsiekte, natrium en hipertensie, en folaat- en neuraalbuisdefekte.<ref>{{cite journal|last=Wheeler|first=Madelyn|author2=Marion Franz|author3=Joan Heins|author4=Rebecca Schafer|author5=Harold Holler|title=Food Labeling|journal=Diabetes Care|date=May 1994|volume=17|issue=5|pages=480–7|url=http://care.diabetesjournals.org/content/17/5/480.full.pdf|access-date=28 Januarie 2014|doi=10.2337/diacare.17.5.480|pmid=8062626|s2cid=219230769|display-authors=etal|archive-date=4 Februarie 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140204025803/http://care.diabetesjournals.org/content/17/5/480.full.pdf|url-status=live}}</ref> Die Instituut vir Geneeskunde het aanbeveel dat hierdie etikette die nuttigste voedingsinligting vir verbruikers bevat: versadigde vette, transvette, natrium, kalorieë en porsiegrootte.<ref>{{cite web | title = Examination of Front-of-Package Nutrition Rating Systems and Symbols: Phase 1 Report | url = http://iom.edu/Reports/2010/Examination-of-Front-of-Package-Nutrition-Rating-Systems-and-Symbols-Phase-1-Report.aspx | publisher = Institute of Medicine | date = 2010-10-13 | access-date = 2011-01-26 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20110111172009/http://www.iom.edu/Reports/2010/Examination-of-Front-of-Package-Nutrition-Rating-Systems-and-Symbols-Phase-1-Report.aspx | archive-date = 2011-01-11 }}</ref> In Januarie 2011 het voedselvervaardigers en kruidenierswinkels planne aangekondig om van hierdie voedingsinligting op verwerkte voedsel te vertoon.<ref>{{cite news | title = Food Makers Devise Own Label Plan | url = https://www.nytimes.com/2011/01/25/business/25label.html?partner=rss&emc=rss | work = [[The New York Times]] | date = 2010-01-25 | access-date = 2011-01-26 | archive-date = 2013-03-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130328185436/http://www.nytimes.com/2011/01/25/business/25label.html?partner=rss&emc=rss | url-status = live }}</ref> Die voedingsfeite-etikette verskyn tans op meer as 6,5 miljard voedselpakkies. President Bill Clinton het die Presidensiële Toekenning vir Uitnemendheid in Ontwerp vir die voedingsfeite-etiket in 1997 aan Burkey Belser en Jerold Mande uitgereik. / [[Lêer:FDA Nutrition Facts Label 2006.jpg|duimnael|Die oorspronklike FDA voedingsfeite-etiket, van 2006]] Die FDA vereis nie dat enige spesifieke lettertipe in die Voedingsfeite-etiket gebruik word nie, en vereis slegs dat die etiket "'n enkele maklik leesbare tipe styl moet gebruik".<ref>{{cite web|url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/CFR-2012-title21-vol2/pdf/CFR-2012-title21-vol2-sec101-9.pdf|title=21 CFR 101.9(d)(1)(ii)(A)|access-date=2015-12-08|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924051617/http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/CFR-2012-title21-vol2/pdf/CFR-2012-title21-vol2-sec101-9.pdf|url-status=live}}</ref> Alhoewel sy voorbeeldetiket Helvetica skrif gebruik,<ref>{{cite web | title = Examples of Revised Nutrition Facts Panel Listing Trans Fat | url = http://www.cfsan.fda.gov/~dms/labtr.html | publisher = U.S. Food and Drug Administration, Center for Food Safety and Applied Nutrition | date = 2003-07-09 | access-date = 2007-11-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071013040155/http://www.cfsan.fda.gov/~dms/labtr.html |archive-date = 13 Oktober 2007}}</ref> soos gereguleer deur die FDA en die USDA, is dit egter verpligtend dat sekere inligting wat in die etiket gelys word in Engels geskryf word, insluitend: naam van die produk, netto hoeveelheid, porsiegrootte en aantal porsies per pakkie, voedingsfeite, bestanddeel lys, en naam van vervaardiger of verspreider.<ref>{{cite journal|last=Davidson|first=Tish|title=Food Labeling|journal=The Gale Encyclopedia of Diets: A Guide to Health and Nutrition|year=2008|volume=1|pages=407–412|url=http://go.galegroup.com/ps/i.do?id=GALE%7CCX2830000120&v=2.1&it=r&p=GVRL&sw=w&asid=aadf9c6be7ccb502289438e9e6014d75|access-date=23 Januarie 2014}}</ref> Die kleinste letters moet minstens 1/16de van 'n duim lank (1,5875 millimeter) wees, gebaseer op die hoogte van 'n kleinletter "o".<ref>{{cite web|url=http://www.gpo.gov/fdsys/granule/CFR-2012-title21-vol2/CFR-2012-title21-vol2-sec101-2|title=21 CFR 101.2 - Information panel of package form food.|website=gpo.gov|access-date=2015-12-08|archive-date=2015-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150726000924/http://www.gpo.gov/fdsys/granule/CFR-2012-title21-vol2/CFR-2012-title21-vol2-sec101-2|url-status=live}}</ref> In Januarie 2006 moes transvet onder versadigde vet gelys word. Dit was die eerste betekenisvolle verandering aan die voedingsfeite-etiket sedert dit in 1993 bekendgestel is.<ref>{{Cite web|url=http://www.medicinenet.com/script/main/art.asp?articlekey=23786&page=2|title=Trans Fats Added To Nutrition Labels|website=MedicineNet|access-date=2016-04-15|archive-date=2016-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160508071057/http://www.medicinenet.com/script/main/art.asp?articlekey=23786&page=2|url-status=live}}</ref> === 2016 Hersiening === In 2014 het die Amerikaanse voedsel- en medisyne administrasie vir die eerste keer in meer as 20 jaar verskeie gelyktydige verbeterings aan voedingsetikettering voorgestel.<ref name="fdanewlabel">{{Cite web|url = https://www.fda.gov/Food/GuidanceRegulation/GuidanceDocumentsRegulatoryInformation/LabelingNutrition/ucm385663.htm|title = Proposed Changes to the Nutrition Facts Label|date = 1 Augustus 2014|access-date = 15 Februarie 2015|website = U.S. Food and Drug Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101031958/https://www.fda.gov/Food/GuidanceRegulation/GuidanceDocumentsRegulatoryInformation/LabelingNutrition/ucm385663.htm |archive-date=2014-11-01 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url = https://www.fda.gov/downloads/ForConsumers/ConsumerUpdates/UCM395422.pdf|title = Nutrition Facts Label: Proposed Changes Aim to Better Inform Food Choices|date = Februarie 2014|access-date = 15 Februarie 2015|website = Consumer Health Information|publisher = US Food and Drug Administration|archive-date = 16 Junie 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150616020226/http://www.fda.gov/downloads/ForConsumers/ConsumerUpdates/UCM395422.pdf|url-status = live}}</ref> Die voorgestelde veranderinge was gebaseer op neigings van verbruik van voedingstowwe van openbare gesondheidsbelang.<ref name="fdachanges">{{cite web |url=https://www.fda.gov/food/food-labeling-nutrition/changes-nutrition-facts-label |title=Changes to the Nutrition Facts Label |date=2019-10-23 |publisher=US Food and Drug Administration |access-date=2019-12-19 |archive-date=2018-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180506080421/https://www.fda.gov/Food/GuidanceRegulation/GuidanceDocumentsRegulatoryInformation/LabelingNutrition/ucm385663.htm |url-status=live }}</ref> Studies het egter getoon dat die meerderheid van die Amerikaanse bevolking nie die inligting in die destyds of huidige Voedingsfeite-etikette kon verstaan nie.<ref>{{Cite journal|last1=Rothman|first1=Russell L.|last2=Housam|first2=Ryan|last3=Weiss|first3=Hilary|last4=Davis|first4=Dianne|last5=Gregory|first5=Rebecca|last6=Gebretsadik|first6=Tebeb|last7=Shintani|first7=Ayumi|last8=Elasy|first8=Tom A.|date=2006-11-01|title=Patient Understanding of Food Labels: The Role of Literacy and Numeracy|journal=American Journal of Preventive Medicine|volume=31|issue=5|pages=391–398|doi=10.1016/j.amepre.2006.07.025|pmid=17046410}}</ref> Voedingsetiket gesyferdheid is veral laag in ouer individue, van swart en Spaanse ras/etnisiteit, wat werkloos is, buite die VSA gebore is, laer Engelse vaardigheid het, laer onderwysprestasies, laer inkomste het, of in die Suide woon.<ref>{{Cite journal|last1=Nogueira|first1=Leticia M.|last2=Thai|first2=Chan L.|last3=Nelson|first3=Wendy|last4=Oh|first4=April|date=2016-07-01|title=Nutrition Label Numeracy: Disparities and Association with Health Behaviors|journal=American Journal of Health Behavior|volume=40|issue=4|pages=427–436|doi=10.5993/AJHB.40.4.4|pmid=27338989}}</ref> Finale veranderinge het ingesluit; die verhoging van porsiegroottes om meer akkuraat te weerspieël hoeveel porsies die gemiddelde individu werklik verbruik, die verwydering van "kalorieë uit vet" en om eerder te fokus op die totale kalorieë en tipe vette wat in 'n produk verbruik word. Die lys van ekstra suiker wat by 'n produk gevoeg word, sowel as om die hoeveelheid [[Vitamien D]] en [[Kalium]] in 'n produk te verklaar en aanbevole daaglikse waarde hoeveelhede aan te pas. Sommige van hierdie veranderinge het 'n groot debat tussen die voedselbedryf en openbare gesondheidsagentskappe ontketting. Die voorstel om veral suiker aan te dui wat tydens voedselproduksie bygevoeg is, is deur die FDA na vore gebring as 'n maatreël om die toename in suikerverbruik per capita in die VSA teë te werk, wat die afgelope dekades die perke oorskry het. / Dit is deur wetenskaplike instellings en regeringsagentskappe aanbeveel. Groot Amerikaanse voedselverenigings het die etiketverandering teengekant, omdat dit dui op "gebrek aan meriete" en "geen oorwig van bewyse" om die insluiting van suiker wat by die nuwe etiket bygevoeg is, te regverdig nie. Die reëls vir die nuwe ontwerp is op 20 Mei 2016 gefinaliseer. Vervaardigers is aanvanklik tot 26 Julie 2018 gegee om daaraan te voldoen (of 26 Julie 2019, as hulle minder as $10 miljoen se jaarlikse voedselverkope het); `n reëlverandering het die voldoeningsperdatum verleng tot 1 Januarie 2020 (of 1 Januarie 2021, vir kleiner verkopers). Vir die etikettering van voedsel en dieetaanvullings word die hoeveelhede vitamiene en voedingsnodige minerale in 'n porsie uitgedruk as 'n persentasie van daaglikse waarde (%DW). Baie van die definisies van 100% Daaglikse Waarde is verander as deel van die hersiening. === Alkohol === In die Verenigde State word alkoholiese drank gereguleer deur die Alkohol- en Tabakbelasting- en Handelsburo (TBB). Vanaf 2012 vereis die TBB nie dat alkoholiese drankverpakking 'n voedingsfeite-etiket moet hê nie. Sedert ten minste 2003 het verbruikersgroepe aangedring dat die TBB etikettering vereis wat Voedingsfeite-inligting bekend maak. Sommige bemarkingsterme, soos "lig" en "tafelwyn", moet TBB-riglyne volg. Verpakking moet in sommige omstandighede alkoholinhoud openbaar. Verpligte inligting op die etiket wissel volgens tipe drank, en sluit in: * Handelsnaam * Naam en adres van vervaardiger (óf botteleringsaanleg of hoofkwartier) * Land van oorsprong indien ingevoer (vereis deur Amerikaanse doeane- en grensbeskermingsregulasies) * Klas, waarvan die definisies gereguleer word (bv. [[Bier]],[[Aal]], pils, jenewer, [[Wodka]], [[Rum]], tequilla, cordial, [[Likeur]]) * Gesondheidswaarskuwing vir drankies 0,5% of meer alkohol per volume * Netto inhoud ** Vir moutdrankies, moet in die Verenigde State gebruiklike eenhede wees (bv. pints of fluid ounces) ** Vir wyn, moet in metrieke eenhede wees, en bottels moet 50 ml, 100 ml, 187 ml, 375 ml, 500 ml, 750 ml, 1 L, 1,5 L, 3 L, of 'n groter grootte met 'n ewe aantal liters wees . ** Vir gedistilleerde spiritualieë, moet in metrieke eenhede wees. Bottels moet 50 mL, 100 mL, 200 mL, 375 mL, 750 mL, 1 L of 1,75 L wees. Bottels moet 50 mL, 100 mL, 200 mL of 355 mL wees. * Alkoholinhoud (persentasie volgens volume) ** Vir moutdrankies, slegs verpligtend as 'n bietjie alkohol te wyte is aan bygevoegde geure, of indien deur staatswetgewing vereis word ** Vir gedistilleerde spiritualieë, verpligtend ** Vir wyn, opsioneel * Verklaring van sulfiete benodig vir wyn wat in interstaatlike (nie intrastaatlike) handel verkoop word indien 10 dpm of meer swaeldioksied * Opsionele maar gereguleerde terme ** Vir moutdrankies: "konsep", "lig", "lae-koolhidraat" ** Vir wyn: druifsoort en benaming van oorsprong, wynbenaming (bv. "wit", "rooi", "roos", "tafel"), wingerdbougebied, "landgoed gebottel", "vinted", oesjaardatum ** "Organies" (gereguleer deur USDA) ** Verklarings vir groot allergene ==Kafeïen== Gesondheidsnavorsers het gevra vir die verpligte etikettering van voedselprodukte met bygevoegde [[kafeïen]], wat 'n psigo-aktiewe senuweestelselstimulant is. As dit oorverbruik word, kan kafeïen aanvalle, nierprobleme, lewerprobleme, hartaritmie veroorsaak, en die dood.<ref>{{cite journal |pmc=3777296 |title=Caffeine Content Labeling: A Missed Opportunity for Promoting Personal and Public Health |author1=Jon Kole1 |author2=Anne Barnhill |journal=Journal of Caffeine Research| year=2013 |issue=3 |volume=3 |pages=108–113 |doi=10.1089/jcr.2013.0017 |pmid=24761278}}</ref> Die Coca-Cola Maatskappy en [[PepsiCo]] het in 2007 kafeïeninhoud begin etiketteer.<ref>{{cite news |title=Labeling standards for caffeine |url=https://articles.latimes.com/2009/dec/28/health/la-he-nutrition28-2009dec28 |work=Los Angeles Times |date=28 Desember 2009 |author=Elena Conis |access-date=April 16, 2020 |archive-date=September 27, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927043442/http://articles.latimes.com/2009/dec/28/health/la-he-nutrition28-2009dec28 |url-status=live }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Voedsel]] nxafux1kkrsxhqk0mgoz86g84hzggq7 0 409374 2891742 2673842 2026-04-09T06:16:18Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891742 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Fasediagram-basis-af.svg|duimnael|Diagram van 'n drievoudpunt]] 'n '''Drievoudpunt''' is 'n punt in 'n fasediagram van 'n suiwer stof waar drie fases met mekaar in ewewig is. Volgens [[Josiah_Willard_Gibbs#Chemiese_en_elektrochemiese_termodinamika|Gibbs se fasereël]] geld: :<math> F\;=\;C\;-\;P\;+\;2</math> As daar net een komponent C is, byvoorbeeld suiwer water (sonder ander stowwe soos lug of opgeloste soute) word dit: :<math> F\;=3-\;P\;</math> Indien daar net een fase teenwoordig is (P=1), is daar F=2 vryheidsgrade en die versameling punte (p,T) waar dit die geval is, vorm 'n tweedimensionale vlak. As twee fases teenwoordig en met mekaar in ewewig is, is F=3-2=1 en die versameling is 'n eendimensional lyn, soos die lyn wat die ewewigsdampdrukke tussen vloeistof en gas weergee in 'n fasediagram of die smeltpunte tussen vast en vloeibaar as funksie van die druk p. ==Water== Indien drie fases, bv. ys, water en waterdamp in ewewig teenwoordig is, is F=3-3=0. Dit verteenwoordig 'n enkel punt wat dimensie nul verteenwoordig. Hierdie punt word die drievoudpunt genoem. [[Lêer:Triple point of seawater-af.svg|duimnael|left|Die verandering van die drievoudpunt in seewater]] Die bekendste drievoudpunt is water s'n. Hierdie punt is bepaal deur 'n temperatuur van T=273,16 kelvins (0.01 °C) en 'n druk van 611.73 pascals.<ref>{{cite web|url=https://info.cuddonfreezedry.com/blog/what-is-triple-point#:~:text=Simply%20put%2C%20the%20triple%20point,temperature%20is%200.01%C2%B0C.|publisher=Cuddon Freeze Dry|title=What is Triple Point? |author=Blair Kibblewhite|year=2015}}</ref> Hierdie punt geld vir ''suiwer'' water. In [[seewater]] skuif die punt na laer temperature en drukke afhanklik van die [[saliniteit]].<ref>{{cite journal|authors=Feistel, Rainer & Wright, Daniel & Jackett, D. R. & Miyagawa, Kiyoshi & Reissmann, Jan & Wagner, Wolfgang & Overhoff, Urs & Guder, Christoph & Feistel, Angela & Marion, Giles|year=2010|title= Numerical implementation and oceanographic application of the thermodynamic potentials of water, vapour, ice, seawater and air – Part 1: Background and equations|journal=Ocean Science|volume=6|pages=633-677}}</ref> ==Swael== [[Lêer:Curva-zolfo coloured-af.svg|duimnael|Swael se fasediagram]] Daar kan meer as een drievoudpunt in 'n fasediagram aangetref word. 'n Goeie voorbeeld is die geval van die element [[swawel|swael]]. Hierdie stof het twee verskillende kristalstrukture. Die laetemperatuurstruktuur is ortorombies. Teen hoër temperature skakel dit om na 'n monokliniese struktuur. Die fasediagram het drie stabiele drievoudpunte en 'n metastabiele een wat die volgende ewewigte behels:<ref>{{cite web|url=https://repository.nie.edu.sg/server/api/core/bitstreams/5bef9229-19fe-4ff5-8232-a746c29740d4/content|title=TEACHING PHASE DIAGRAMS OF SULPHUR AND PHOSPHORUS|authors=GOH NGOH KHANG & CHlA LlAN SA1|publisher=NIE Digital repository}}</ref> # Die ewewig: ortorombiese swael -- monokliniese swael -- swaeldamp # Die ewewig: monokliniese swael -- vloeibare swael --swaeldamp # Die ewewig: ortorombiese swael -- monokliniese swael -- vloeibare swael # Die metastabiele ewewig: ortorombiese swael -- vloeibare swael -- swaeldamp == Verwysings == {{verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Termodinamika]] ra11t2vyiw0209jqux32giknj06f83s 0 411186 2891804 2871018 2026-04-09T10:39:31Z Jcb 223 2891804 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Overvaal Logo 2023.pdf|duimnael|Overvaal Stereo logo.]] '''Overvaal Stereo''' is 'n [[Suid-Afrikaanse]] gemeenskapsradiostasie gebaseer in die [[Vrystaat]].<ref name=media>{{cite web|title=Media Connection (Overvaal Stereo)|url=http://www.themediaconnection.co.za/free-state/overvaal-stereo/|accessdate=9 Oktober 2013|archive-date= 2 Augustus 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130802130005/http://www.themediaconnection.co.za/free-state/overvaal-stereo/|url-status=dead}}</ref> == Geskiedenis== Overvaal Stereo het op 6 Desember 1993 vanaf [[Koppies]] as Radio Koppies begin uitsaai. Gereelde uitsendings het egter eers in Februarie 1994 begin. In 1996 het die ateljee na [[Viljoenskroon]] verskuif en as gevolg van verwarring is die naam later na Overvaal Stereo verander. Hierdie naam is deur die luisteraars gekies. Die ateljee is in Viljoenskroon geleë en die sender is op Grootkop, ongeveer halfpad tussen Viljoenskroon en [[Vredefort]]. Die stasie voer ook aktuele onderhoude wat die luisteraars inlig oor sake van die dag. As ‘n diens aan die gemeenskap bied die stasie ook gereelde versoek- en inbelprogramme om sy luisteraars deel van die programsamestelling te maak.<ref>Overvaal Stereo, Van Toeka tot Nou. https://overvaalstereo.co.za/about-us/ Besoek op 24 Januarie 2024 }}</ref> ==Dekkingsgebiede== * [[Potchefstroom]]<ref name=media /> * [[Klerksdorp]]<ref name=media /> * [[Odendaalsrus]]<ref name=media /> * [[Coligny]]<ref name=media /> * [[Welkom]]<ref name=media /> * [[Kroonstad]]<ref name=media /> * [[Virginia]]<ref name=media /> * [[Parys, Vrystaat|Parys]]<ref name=media /> * [[Vanderbijlpark]]<ref name=media /> * [[Sasolburg]]<ref name=media /> ==Tale uitsaai== *Oorwegend [[Afrikaans]]<ref name=media /> * Met 'n bietjie [[Engels]]<ref name=media /> ==Uitsaaityd== * 24/7 (Maandag - Sondag)<ref name=media /> ==Teikengehoor== * Afrikaanssprekende gemeenskappe<ref name=media /> * LSM Groepe 6 - 10<ref name=media /> * Ouderdomsgroep 25 - 49<ref name=media /> ==Program formaat== * 40% Gesprek<ref name=media /> * 60% Musiek<ref name=media/> ==Luisteraarsyfers== Overvaal Stereo het ‘n luistertal van ongeveer 66 000 luisteraars (RAMS Augustus 2014) en saai daagliks gereelde weervoorspellings en nuusbulletins uit (wat plaaslike nuus insluit).<ref>Overvaal Stereo, Van Toeka tot Nou. https://overvaalstereo.co.za/about-us/ Besoek op 24 Januarie 2024</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Afrikaanse radiostasies]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse radiostasies‎]] t5e27x6t66e2e1c4umo9pmio0i4c1vu 0 411331 2891628 2679797 2026-04-08T12:46:34Z Jcb 223 2891628 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |CASNo= 13760-83-3<ref name="SAM"/> |formule= {{ch2|ErF3}} |struktuur12=Kristallstruktur_Yttrium(III)-fluorid.png |struktuur2= |MolereMassa= 224,25 [g/mol]<ref name="SAM">{{cite web|url=https://www.samaterials.com/erbium-compound/1203-erbium-fluoride-erf3.html|publisher=Standford Advanced Materials|title=FL1203 Erbium fluoride}}</ref> |Voorkoms= pienk vastestof<ref name="SAM"/> |Kookpunt= 2200 °C<ref name="SAM"/> |Reuk= geen |Smeltpunt=1350 °C<ref name="SAM"/> |Digtheid= 7,820 [g/cm{{sup|3}}<ref name="SAM"/> |Oplosbaarheid= onoplosbaar<ref name="SAM"/> |pH= |Strukturbericht= |Selparms= |Ruimtegroep= Pnma<ref name="Valen">{{cite journal|title=Gadolinium ytterbium trifluoride, Gd0.81Yb0.19F3|authors= Valentyn Vasyliev, Encarnacion G. Villora, Masaru Nakamura, Akira Sato, Kiyoshi Shimamura|journal=Acta Cryst C.|volume=67|issue=2|year=2011|pages=i7-i9|doi=10.1107/S0108270110049851}}</ref> |Ruimtegroepnommer=62 |Flitspunt=niebrandbaar |LD50= |LC50 = |Ksp= |Warmtekapasiteit= }} '''Erbium(III)fluoried''' is 'n anorganiese chemiese verbinding van [[erbium]] met [[fluoor]]. Erbium(III)fluoried kan verkry word deur erbium met fluoor te laat reageer.<ref name="chemical reaction data">chemical reaction data: [http://www.webelements.com/erbium/chemistry.html WebElements Periodic Table of the Elements | Erbium | chemical reaction data]</ref> :<math> 2Er+ 4F_2 \rightarrow 2ErF_3</math> Alternatiewelik kan dit ook verkry word uit erbium(III)chloried, erbiumoksied of erbiumsulfied deur dit met [[waterstoffluoried]] te laat reageer.<ref name="J. Herzfeld, Otto Korn">{{cite book|author = J. Herzfeld, Otto Korn | title = Chemie Der Seltenen Erden | publisher = BoD – Books on Demand | ISBN = 386444397-0 | year = 2012 }}</ref><ref>{{cite book|author= |title=Semi-annual Summary Research Report in Metallurgy |publisher=Ames Laboratory |year=1957 |pages=13}} [https://books.google.com/books?id=g-DCSS5if4kC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA13&hl=en books.google.com sien]</ref><ref>{{cite journal|authors=I. A. Razumkova, A. N. Boiko, O. V. Andreev, S. A. Basova |title=Synthesis of &#91;(H₃O)Tm₃F₁₀&#93; · nH₂O, ErF₃, and TmF₃ powders and their physicochemical properties |journal=Russian Journal of Inorganic Chemistry |volume=62 |issue=4|year=2017 |pages=418–422 |doi=10.1134/S0036023617040155}}</ref> Erbium(III)fluoried is 'n reuklose pienk vaste stof wat in water onoplosbaar is. ==Kristalstruktuur== Dit het 'n ortorombiese kristalstruktuur met die ruimtegroep Pnma (nr. 62).<ref name="Jean de Ans, Ellen Lax" >{{cite book | authors = Jean de Ans, Ellen Lax | title = Taschenbuch für Chemiker Und Physiker: Band 3: Elemente, Anorganische … | publisher = Springer DE | ISBN = 354060035-3 | year = 1998 | pages = 444 }}</ref> <ref>{{cite book |author=A Murasik |title=Influence of crystal field splitting on magnetic properties of ErF₃ |year=2003 }}[https://inis.iaea.org/search/search.aspx?orig_q=RN:36040478 iaea.org]</ref>Hierdie struktuur behoort tot die {{beta}}-{{ch2|YF3}}-tipe.<ref name="Valen"/> Bo 1117 °C of by hoë druk vind 'n verandering in die kristalstruktuur plaas.<ref>{{cite book |author=Jane E. Macintyre |title=Dictionary of Inorganic Compounds |publisher=CRC Press |year=1992 |ISBN=978-0-412-30120-9 |pages=3119 }} [https://books.google.com/books?id=9eJvoNCSCRMC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA3119&hl=en books.google.com sien]</ref><ref>{{cite journal |authors=Wentao Li, Xiangting Ren, Yanwei Huang, Zhenhai Yu, Zhongying Mi, Nobumichi Tamura, Xiaodong Li, Fang Peng, Lin Wang |title=Phase transformation and fluorescent enhancement of ErF₃ at high pressure |journal=Solid State Communications |volume=242|year=2016 |pages=30–35 |doi=10.1016/j.ssc.2016.05.014}}</ref> Hierdie struktuur is trigonaal en behoort tot die {{alfa}}-{{ch2|UO3}}-tipe (P{{bostreep|3}}m1) (164).<ref name="Valen"/> ==Eienskappe== Die Er3+-ioon vertoon effektiewe luminesensie in die sigbare (blou, groen, rooi) en [[infrarooi]] gebiede (rondom 1,5 μm) van die spektrum.<ref>{{cite journal |authors=O. B. Petrova, M. N. Mayakova, V. A. Smirnov, K. I. Runina, R. I. Avetisov, I. Ch. Avetissov |title=Luminescent properties of solid solutions in the PbF₂-EuF₃ and PbF₂–ErF₃ systems |journal=Journal of Luminescence |volume=238 |year=2021 |pages=118262 |doi=10.1016/j.jlumin.2021.118262}}</ref> Dit het 'n wye bandgaping (>7 eV) en 'n lang resstraalgolflengte (>20 μm). Dit is deursigtig van die diep [[ultraviolet]] tot die langgolf infrarooi. Hierdie eienskappe maak dit 'n belowende optiese materiaal. Die afsnygolflengte van erbiumfluoried-bevattende fluoriedglas in die infrarooi kan 21 μm bereik, wat beteken dat dit as 'n infrarooideurlatende materiaal gebruik kan word.<ref>{{cite journal |authors=W. T. Su, B. Li, L. Yin, L. Yang, D. Q. Liu, F. S. Zhang |title=Crystallization and surface morphology evolution of erbium fluoride films on different substrates |journal=Applied Surface Science |volume=253 |issue=14 |publisher=2007 |pages=6259–6263 |doi=10.1016/j.apsusc.2007.01.087}}</ref> ==Gebruike== Erbium(III)fluoried word as 'n dopingmateriaal (byvoorbeeld in fluoriedglase) in [[optiese vesel]]s, versterkers en lasers gebruik vanweë sy sterk [[fluoressensie]] in die infrarooi gebied.<ref>{{cite web |url=https://www.nanorh.com/product/erbium-fluoride-powder/ |title=Erbium Fluoride Powder - Nanorh |publisher=nanorh.com}}</ref><ref>{{cite journal|authors=W. T. Su, B. Li, D. Q. Liu, F. S. Zhang |title=Structure and infrared optical properties of evaporated erbium fluoride films |journal=physica status solidi (a) |volume=204 |issue=2 |year=2007 |pages=569–575 |doi=10.1002/pssa.200622291}}</ref> Dit word ook as 'n tussenproduk gebruik om erbium te produseer.<ref>{{cite book|author=David E. Newton |title=Chemical Elements: A-F |publisher=U·X·L |year=1999 |ISBN=978-0-7876-2845-1 |pages=172 }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|2}} {{De-vertaal|pl=https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Erbium(III)-fluorid&oldid=241514907}} {{Fluoriede}} [[Kategorie:Kristalstruktuur met ruimtegroep 164]] [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] [[Kategorie:Verbindings van erbium]] qop9sa0mw8q26n6ks2bpca0me776ytb 0 411347 2891803 2881038 2026-04-09T10:38:42Z Jcb 223 2891803 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Ocean world Earth.jpg|thumb|Die Aarde se oppervlak word oorheers deur oseane, wat 75% daarvan bedek.]] 'n '''Oseaanwêreld''', '''oseaanplaneet''', '''maritieme wêreld''', '''waterwêreld''' of '''akwaplaneet''' is 'n soort planeet wat 'n aansienlike hoeveelheid [[water]] in die vorm van [[Oseaan|oseane]] as deel van sy [[hidrosfeer]] bevat, óf onder óf bo die oppervlak, wat moontlik alle droë grond bedek.<ref>[http://www.omnilexica.com/?q=ocean+planet Definition of Ocean planet]. Besoek op 1 Oktober 2017.</ref><ref name="Adams 2008">{{cite journal |title=Ocean Planet or Thick Atmosphere: On the Mass-Radius Relationship for Solid Exoplanets with Massive Atmospheres |journal=The Astrophysical Journal |date=1 February 2008 |last1=Adams |first1=E. R. |last2=Seager |first2=S. |last3=Elkins-Tanton |first3=L. |volume=673 |pages=1160–1164 |issue=2 |doi=10.1086/524925|bibcode=2008ApJ...673.1160A |arxiv=0710.4941 |s2cid=6676647 }}</ref> Die term "oseaanwêreld" word ook soms gebruik vir hemelliggame met 'n oseaan wat uit 'n ander [[vloeistof]] as water bestaan,<ref>[Ocean Worlds: The story of seas on Earth and other planets]. Deur Jan Zalasiewicz en Mark Williams. OUP Oxford, October 23, 2014. {{ISBN|019165356X}}, 9780191653568.</ref> soos [[lawa]] (soos op die maan [[Io (maan)|Io]]), [[ammoniak]] (soos in [[Titaan (maan)|Titaan]] se oseaan onder sy oppervlak) of [[Koolwaterstof|koolwaterstowwe]] (soos op Titaan se oppervlak).<ref>{{cite journal|author=F. J. Ballesteros|author2=A. Fernandez-Soto|author3=V. J. Martinez|title=Title: Diving into Exoplanets: Are Water Seas the Most Common?|date=2019|doi=10.1089/ast.2017.1720|journal=Astrobiology|pmid=30789285|volume=19|issue=5|pages=642–654|hdl=10261/213115|s2cid=73498809 |hdl-access=free}}</ref> Die [[Aarde]] is tans die enigste bekende hemelliggaam wat vloeibare watermassas op sy oppervlak het, hoewel verskeie [[eksoplanete]] al ontdek is met die regte toestande om vloeibare water te onderhou.<ref name="NOAA 2017">{{cite web |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/et-oceans.html |title=Are there oceans on other planets? |work=National Oceanic and Atmospheric Administration |date=6 July 2017 |access-date=2017-10-03 }}</ref> Daar is ook aansienlike hoeveelhede ondergrondse water op die Aarde, meestal in die vorm van watergesteentes.<ref>{{Cite web |title=Aquifers and Groundwater {{!}} U.S. Geological Survey |url=https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/aquifers-and-groundwater |access-date=2023-05-02 |website=www.usgs.gov}}</ref> Die tegnologie bestaan nog nie om vloeibare water op eksoplanete te sien nie, en daarom word atmosferiese [[waterdamp]] as 'n aanduiding gebruik.<ref name="Seager 2013">{{cite journal |title=Exoplanet Habitability |journal=Science |year=2013 |last=Seager |first=Sara |volume=340 |issue=577 |pages=577–581 |doi=10.1126/science.1232226 |pmid=23641111 |bibcode=2013Sci...340..577S |s2cid=206546351 }}</ref> Wat veral interessant van waterwêrelde is, is hulle potensiaal om [[lewe]] te skep en onderhou. In Junie 2020 het wetenskaplikes van [[Nasa]] aangekondig dit is moontlik dat eksoplanete met oseane algemeen in die [[Melkweg]] is, gebaseer op wiskundige modelle.<ref name="NASA-20200618">{{cite news |author=Shekhtman, Lonnie |display-authors=et al. |title=Are Planets with Oceans Common in the Galaxy? It's Likely, NASA Scientists Find |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/are-planets-with-oceans-common-in-the-galaxy-it-s-likely-nasa-scientists-find |date=18 June 2020 |work=[[Nasa]] |access-date=20 June 2020 }}</ref><ref name="OceanPlanets">{{cite journal|last1=Quick|first1=Lynnae C.|last2=Roberge|first2=Aki|last3=Barr Mlinar|first3=Amy|last4=Hedman|first4=Matthew M.|date=2020-06-18|title=Forecasting Rates of Volcanic Activity on Terrestrial Exoplanets and Implications for Cryovolcanic Activity on Extrasolar Ocean Worlds|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|volume=132|issue=1014|page=084402|doi=10.1088/1538-3873/ab9504|bibcode=2020PASP..132h4402Q|s2cid=219964895 |doi-access=free}}</ref> ==Oorsig== ===Sonnestelsel=== [[Beeld:PIA19656-SaturnMoon-Enceladus-Ocean-ArtConcept-20150915.jpg|thumb|280px|'n Diagram van die binnekant van [[Enkelados (maan)|Enkelados]].]] Oseaanwêrelde is van besondere belang vir [[Astrobiologie|astrobioloë]] vanweë hulle potensiaal om lewe te skep en [[biologie]]se aktiwiteit oor [[Geologiese tydskaal|geologiese tydskale]] te onderhou.<ref name="Vance 2007">{{cite journal | doi = 10.1089/ast.2007.0075 | volume=7 | title=Hydrothermal Systems in Small Ocean Planets | year=2007 | journal=Astrobiology | pages=987–1005 | last1 = Vance | first1 = Steve | last2 = Harnmeijer | first2 = Jelte | last3 = Kimura | first3 = Jun | last4 = Hussmann | first4 = Hauke | last5 = Brown | first5 = J. Michael| issue=6 | pmid=18163874 | bibcode=2007AsBio...7..987V }}</ref><ref name="Nimmo 2016">{{cite journal |title=Ocean worlds in the outer solar system |journal=Journal of Geophysical Research |volume=121 |issue=8 |pages=1378 |date=8 August 2016 |last1=Nimmo |first1=F. |last2=Pappalardo |first2=R. T. |doi=10.1002/2016JE005081 |url=https://websites.pmc.ucsc.edu/~fnimmo/website/ocean_worlds_new.pdf |access-date=2017-10-01 |bibcode=2016JGRE..121.1378N |doi-access=free }}</ref> Groot [[Natuurlike satelliet|mane]] en [[dwergplanete]] in die [[Sonnestelsel]] wat moontlik ondergrondse oseane het, is van besondere belang omdat hulle deur ruimteverkenningstuie bereik en bestudeer kan word, in teenstelling met [[eksoplanete]], wat tot honderdduisende [[ligjare]] van hier kan wees, ver buite die bereik van die huidige menslike tegnologie. Die beste waterwêrelde in die Sonnestelsel benewens die Aarde is [[Kallisto (maan)|Kallisto]], [[Enkelados (maan)|Enkelados]], [[Europa (maan)|Europa]], [[Ganumedes (maan)|Ganumedes]] en Titaan.<ref name="Nimmo 2016" /><ref name="OW Roadmap 2019">{{cite journal | last1 = Hendrix | first1 = Amanda R. | last2 = Hurford | first2 = Terry A. | last3 = Barge | first3 = Laura M. | last4 = Bland | first4 = Michael T. | last5 = Bowman | first5 = Jeff S. | last6 = Brinckerhoff | first6 = William | last7 = Buratti | first7 = Bonnie J. | last8 = Cable | first8 = Morgan L. | last9 = Castillo-Rogez | first9 = Julie | last10 = Collins | first10 = Geoffrey C. | display-authors = etal | year = 2019| title = The NASA Roadmap to Ocean Worlds | journal = Astrobiology | volume = 19| issue = 1 | pages = 1–27| doi = 10.1089/ast.2018.1955 | pmid = 30346215 | pmc = 6338575 | bibcode = 2019AsBio..19....1H | doi-access = free }}</ref> Europa en Enkelados word beskou as van die fassinerendste teikens vir verkenning danksy hulle relatief dun [[Kors (geologie)|kors]] en waargenome [[Kriovulkaan|kriovulkanisme]]. Talle ander liggame in die Sonnestelsel word beskou as kandidate om ondergrondse oseane te hê, soos [[Ariel (maan)|Ariel]],<ref name='OW Roadmap 2019'/> [[Titania (maan)|Titania]],<ref>https://weather.com/en-IN/india/space/news/2023-05-10-four-of-uranus-large-moons-may-be-hosting-oceans-nasa-study</ref><ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/feature/jpl/new-study-of-uranus-large-moons-shows-4-may-hold-water | title=New Study of Uranus' Large Moons Shows 4 May Hold Water - NASA | date=4 May 2023 }}</ref> [[Umbriel (maan)|Umbriel]],<ref name="space.com">{{cite web | url=https://www.space.com/uranus-four-biggest-moons-buried-oceans | title=Uranus' 4 biggest moons may have buried oceans of salty water | website=Space.com | date=5 May 2023 }}</ref> [[Ceres (dwergplaneet)|Ceres]],<ref name="McEwen presentation 2016">{{cite web |url=http://www.lpi.usra.edu/opag/meetings/feb2016/presentations/day-1/08-Roadmap-Ocean-Worlds-McEwen.pdf |title=Roadmaps to Ocean Worlds (ROW) |last=McEwen |first=Alfred |work=Lunar and Planetary Institute |date=1 February 2016 |access-date=2017-09-30 }}</ref><ref name="Creech 2016">{{cite web |url=https://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=20160011102 |title=Ocean World Exploration and SLS: Enabling the Search for Life |last1=Creech |first1=Stephen D |last2=Vane |first2=Greg |work=Nasa Technical Reports Server |publisher=NASA |access-date=2017-09-30 }}</ref> [[Dione (maan)|Dione]],<ref name="Scott 2015">{{cite news |last=Anderson |first=Paul Scott |url=http://www.americaspace.com/2015/05/20/ocean-worlds-exploration-program-new-budget-proposal-calls-for-missions-to-europa-enceladus-and-titan/ |title='Ocean Worlds Exploration Program': New Budget Proposal Calls for Missions to Europa, Enceladus, and Titan |work=AmericaSpace |date=15 May 2015 |access-date=2017-09-30 }}</ref><ref name="Wenz 2015">{{cite news |last=Wenz |first=John |url=http://www.popularmechanics.com/space/a15632/nasa-ocean-exploration/ |title=NASA Wants to go Underwater Exploring on Ocean Moons |work=Popular Mechanics |date=19 May 2015 |access-date=2017-09-30 }}</ref> [[Eris (dwergplaneet)|Eris]],<ref name="Hussmann Sohl et al. 2006">{{cite journal| doi = 10.1016/j.icarus.2006.06.005| last1 = Hussmann| first1 = Hauke| last2 = Sohl| first2 = Frank| last3 = Spohn| first3 = Tilman| date = November 2006| title = Subsurface oceans and deep interiors of medium-sized outer planet satellites and large trans-neptunian objects| journal = Icarus| volume = 185| issue = 1| pages = 258–273| url = https://www.researchgate.net/publication/225019299| bibcode = 2006Icar..185..258H| ref = {{sfnRef|Hussmann Sohl et al.|2006}}}}</ref> [[Mimas (maan)|Mimas]],<ref>[https://www.jpl.nasa.gov/infographics/infographic.view.php?id=11262 Ocean Worlds]. JPL, NASA.</ref><ref>[https://www.nasa.gov/specials/ocean-worlds/ Ocean Worlds Exploration Program]. NASA</ref> [[Miranda (maan)|Miranda]],<ref name='OW Roadmap 2019'/> [[Oberon (maan)|Oberon]],<ref name="Vance 2007"/><ref name="Hussmann Sohl et al. 2006"/> [[Pluto]]<ref name="Nimmo 2016"/> en [[Triton (maan)|Triton]].<ref name="Nimmo 2016"/> ===Eksoplanete=== [[Beeld:NASA-Exoplanet-WaterWorlds-20180817.jpg|thumb|280px|'n Kunsenaar se voorstelling van 'n stel eksoplanete wat water kan bevat, in vergelyking met die Aarde (heel regs).<ref name="PHYS-20180817">{{cite web |title=Water-worlds are common: Exoplanets may contain vast amounts of water |url=https://phys.org/news/2018-08-water-worlds-common-exoplanets-vast-amounts.html |date=17 August 2018 |work=Phys.org |access-date=17 August 2018 }}</ref>]] Buite die Sonnestelsel is die volgende eksoplanete al as moontlike waterwêrelde oorweeg: [[Kepler-22b]], Kepler-62e, Kepler-62f,<ref>[http://www.solstation.com/planets/water-worlds.htm Water Worlds and Ocean Planets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220903215326/http://www.solstation.com/planets/water-worlds.htm |date= 3 September 2022 }}. 2012. Sol Company</ref> en die planete van [[Kepler-11]]<ref name=dangelo_bodenheimer_2016>{{cite journal|last=D'Angelo|first=G.|author2= Bodenheimer, P. |title=In Situ and Ex Situ Formation Models of Kepler 11 Planets|journal=The Astrophysical Journal|year=2016|volume=828|issue=1|pages=in press|doi=10.3847/0004-637X/828/1/33|arxiv = 1606.08088 |bibcode = 2016ApJ...828...33D |s2cid=119203398 |doi-access=free }}</ref> en [[TRAPPIST-1]].<ref name="HST-20170831">{{cite news |last1=Bourrier |first1=Vincent |last2=de Wit |first2=Julien |last3=Jäger |first3=Mathias |title=Hubble delivers first hints of possible water content of TRAPPIST-1 planets |url=http://www.spacetelescope.org/news/heic1713/ |date=31 August 2017 |work=www.SpaceTelescope.org |access-date=4 September 2017 }}</ref> Hoewel 70,8% van die Aarde se oppervlak deur water beslaan word,<ref>Pidwirny, M. [http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html "Surface area of our planet covered by oceans and continents. (Table 8o-1)"]. University of British Columbia, Okanagan. 2006. Besoek op 13 Mei 2016.</ref> maak water net 0,05% van die Aarde se massa uit. 'n Ander planeet se oseaan kan so diep en dig wees dat die druk die water selfs by hoë temperature tot [[ys]] sal saampers. Dié ys sal nie noodwendig so koud as gewone ys wees nie. As die planeet naby genoeg aan sy ster is dat die water kookpunt bereik, sal die water [[Toestand van materie|superkrities]] word en 'n goed gedefinieerde oppervlak ontbreek.<ref name="physorg">{{Cite journal| arxiv=astro-ph/0308324|title=A New Family of Planets ? "Ocean Planets"| first=Alain| last=Léger| date=2004| doi=10.1016/j.icarus.2004.01.001| journal=Icarus|volume=169| issue=2| pages=499–504| bibcode=2004Icar..169..499L|s2cid=119101078 }}</ref> Selfs op koeler wateroorheerste planete kan die atmosfeer baie dikker as dié van die Aarde wees en grootliks uit waterdamp bestaan, en dit sal 'n baie sterk [[kweekhuiseffek]] skep. So 'n planeet moet klein genoeg wees dat dit nie 'n dik omhulsel van [[waterstof]] en [[helium]] behou nie,<ref name=dangelo_bodenheimer_2013>{{cite journal|last=D'Angelo|first=G.|author2= Bodenheimer, P. |title=Three-Dimensional Radiation-Hydrodynamics Calculations of the Envelopes of Young Planets Embedded in Protoplanetary Disks|journal=The Astrophysical Journal|year=2013|volume=778|issue=1|pages=77 (29 pp.)|doi=10.1088/0004-637X/778/1/77|arxiv = 1310.2211 |bibcode = 2013ApJ...778...77D |s2cid=118522228}}</ref> of naby genoeg aan sy gasheerster dat dié ligte elemente weggestroop word.<ref name=dangelo_bodenheimer_2016 /> Anders sal hulle 'n warmer weergawe van 'n ysreus soos [[Uranus]] en [[Neptunus]] vorm. ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Ocean world}} {{Normdata}} [[Kategorie:Oseane]] [[Kategorie:Eksoplanete]] [[Kategorie:Lewe]] tedfqbeuyrl63wfvll18vqgg0lbgjcc 0 412463 2891797 2860242 2026-04-09T09:53:11Z Jcb 223 2891797 wikitext text/x-wiki '''Moravec se paradoks''' is die waarneming in [[kunsmatige intelligensie]] (KI) en [[robotika]] dat, in teenstelling met tradisionele aannames, redenasie baie min berekening vereis, maar sensomotoriese en persepsievaardighede vereis enorme berekeningshulpbronne. Die beginsel is in die 1980's deur [[Hans Moravec]], Rodney Brooks, [[Marvin Minsky]] en ander verwoord. Moravec het in 1988 geskryf, "dit is betreklik maklik om [[rekenaar]]s op volwasse vlak prestasie te laat vertoon op intelligensietoetse of om dambord te speel, en moeilik of onmoontlik om hulle die vaardighede van 'n eenjarige te gee wanneer dit kom by persepsie en mobiliteit".{{sfn|Moravec|1988|p= 15}} Net so het Minsky beklemtoon dat die moeilikste menslike vaardighede om terugwaarts te ontwerp is dié wat onder die vlak van bewuste bewustheid is. "Oor die algemeen is ons die minste bewus van wat ons verstand die beste doen", het hy geskryf, en bygevoeg "ons is meer bewus van eenvoudige prosesse wat nie goed werk as van komplekse prosesse wat foutloos werk".{{sfn|Minsky|1986|p=2}} [[Steven Pinker]] het in 1994 geskryf dat "die hoofles van vyf-en-dertig jaar se KI-navorsing is dat die moeilike probleme maklik is en die maklike probleme moeilik."{{sfn|Pinker|2007|p=190}} Teen die 2020's, in ooreenstemming met [[Moore se wet]], was rekenaars honderde miljoene kere vinniger as in die 1970's, en die bykomende rekenaarkrag was uiteindelik voldoende om persepsie en sensoriese vaardighede te begin hanteer, soos Moravec in 1976 voorspel het.{{sfn|Moravec|1976}} In 2017 het die toonaangewende masjienleernavorser Andrew Ng 'n "hoogs onvolmaakte reël" aangebied dat "byna enigiets wat 'n tipiese mens kan doen met minder as een sekonde se verstandelike denke, ons waarskynlik nou of in die nabye toekoms met behulp van KI kan outomatiseer. " {{sfn|Lee|2017}} Daar is tans geen konsensus oor watter take KI geneig is om uit te blink nie.{{sfn|Brynjolfsson|Mitchell|2017}} ==Die biologiese basis van menslike vaardighede== Een moontlike verklaring van die [[paradoks]], aangebied deur Moravec, is gebaseer op [[evolusie]]. Alle menslike vaardighede word [[biologie]]s geïmplementeer, met behulp van ”masjinerie” wat ontwerp is deur die proses van [[natuurlike seleksie]]. In die loop van hul evolusie het natuurlike seleksie geneig om ontwerpverbeterings en -optimalisasies te bewaar. Hoe ouer 'n vaardigheid is, hoe meer tyd het natuurlike seleksie gehad om die ontwerp te verbeter. Abstrakte denke het eers baie onlangs ontwikkel, en gevolglik moet ons nie verwag dat die implementering daarvan besonder doeltreffend sal wees nie. Soos Moravec skryf: "Geïnkodeer in die groot, hoogs ontwikkelde sensoriese en motoriese gedeeltes van die menslike brein is 'n miljard jaar se ervaring oor die aard van die wêreld en hoe om daarin te oorleef. Die doelbewuste proses wat ons redenering noem, is, glo ek, die dunste fineer van menslike denke, effektief net omdat dit ondersteun word deur hierdie veel ouer en baie kragtiger, hoewel gewoonlik onbewustelike, sensomotoriese kennis. Ons is almal wonderlike olimpiese spelers in perseptuele en motoriese gebiede, so goed dat ons die moeilike maklik laat lyk. Abstrakte denke is egter 'n nuwe truuk, miskien minder as 100 duisend jaar oud. Ons het dit nog nie bemeester nie. Dit is nie so intrinsiek moeilik nie; dit lyk net so wanneer ons dit doen."{{Sfn |Moravec|1988|pp=15–16}} 'n Kompakte manier om hierdie argument uit te druk sou wees: *Ons moet verwag dat die moeilikheid van omgekeerde ingenieurswese enige menslike vaardigheid min of meer eweredig is aan die hoeveelheid tyd wat vaardigheid in diere ontwikkel het. *Die oudste menslike vaardighede is grootliks onbewustelik en lyk dus vir ons moeiteloos. *Daarom moet ons verwag dat vaardighede wat moeiteloos blyk moeilik te wees om terugwerend te ontwerp, maar vaardighede wat inspanning verg, hoef glad nie noodwendig moeilik te wees om te ontwerp nie. Enkele voorbeelde van vaardighede wat al miljoene jare ontwikkel: herken 'n gesig, beweeg in die ruimte rond, beoordeel mense se motiverings, vang 'n bal, herken 'n stem, stel gepaste doelwitte, gee aandag aan dinge wat interessant is; enigiets wat met persepsie, aandag, visualisering, motoriese vaardighede, sosiale vaardighede en so meer te doen het. Enkele voorbeelde van vaardighede wat meer onlangs verskyn het: [[wiskunde]], [[ingenieurswese]], speletjies, [[logika]] en wetenskaplike redenasie. Dit is moeilik vir ons omdat dit nie is waarvoor ons liggame en brein hoofsaaklik ontwikkel is om te doen nie. Dit is vaardighede en tegnieke wat onlangs, in historiese tyd, aangeleer is en wat hoogstens 'n paar duisend jaar gehad het om verfyn te word, meestal deur kulturele evolusie. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] [[Kategorie:Robotika]] eu11k8qr4bvwk7bpsekp5qtnbuxq365 0 412722 2891669 2814993 2026-04-08T16:57:54Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2891669 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon |naam=Ronnie Coleman |bynaam=The King |beeld=Ronnie Coleman Invited Guest.jpg |beeldonderskrif=Coleman gedurende 'n publieke optrede in 2014 |voorganger=Dorian Yates |opvolger=[[Jay Cutler]] |geboortenaam= |geboortedatum=13 Mei 1964 |geboorteplek= |sterfdatum= |sterfplek= |nasionaliteit= |beroep=Liggaamsbouer |sport= |lengte=1.80 |party=|eggenoot=|kinders=|ouers=|onderwys= }} '''Ronald Dean Coleman''' (gebore Mei 13, 1964) is 'n Amerikaanse afgetrede professionele [[Liggaamsbou|liggaamsbouer]]. Die wenner van die Mr. Olympia-titel vir agt agtereenvolgende jare, word hy allerweë beskou as óf die grootste liggaamsbouer van alle tye óf een van die twee grootstes saam met [[Arnold Schwarzenegger]] en as die mees dominante liggaamsbou-gestel wat ooit op die verhoog was. Wenner van 26 IFBB professionele titels, is hy ook bekend vir sy kombinasie van grootte en kondisionering, dominante liggaamsdele en uiters swaar oefensessies, wat hom die sterkste liggaamsbouer van alle tye maak.<ref>{{Cite web|url=https://fitnessvolt.com/strongest-bodybuilders/|title=12 Strongest Bodybuilders Of All Time|author=Tom Miller|date=February 18, 2022|website=Fitnessvolt.com|access-date=May 24, 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.muscleandfitness.com/flexonline/ifbb/9-strongest-bodybuilders-all-time/|title=THE 9 STRONGEST BODYBUILDERS OF ALL TIME|author=Greg Merritt|date=May 24, 2022|website=Muscleandfitness.com|access-date=May 24, 2022}}</ref> Vir sy oorheersing en nalatenskap in die wêreld van liggaamsbou, is Coleman in 2016 in die International Sports Hall of Fame opgeneem en is in 2021 met die 'Arnold Classic Lifetime Achievement Award' vereer. <ref>{{cite web|url=https://sportshof.org/2016-hall-of-fame/|title=2016 International Sports Hall of Fame Inductees|author=Dr. Robert Goldman|date=March 15, 2016|website=www.sportshof.org|access-date=July 14, 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://barbend.com/ronnie-coleman-2021-arnold-classic-lifetime-achievement-award/|title=Eight-Time Mr. Olympia Ronnie Coleman Receives Arnold Classic Lifetime Achievement Award|author=Roger Lockridge|date=September 26, 2021|website=www.barbend.com|access-date=July 14, 2023|archive-date=29 Februarie 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240229051515/https://barbend.com/ronnie-coleman-2021-arnold-classic-lifetime-achievement-award/|url-status=dead}}</ref> == Vroeë lewe == Ronnie Dean Coleman is op 13 Mei 1964 in Monroe, [[Louisiana]], gebore. Hy gradueer cum laude aan die Grambling State University in 1984 met 'n B.graad in rekeningkunde. Terwyl hy daar was, het hy sokker as 'n middellynspeler saam met die Grambling State Tigers onder Hall of Fame-afrigter Eddie Robinson gespeel. Nadat hy gradueer kry hy nie werk as rekenmeester nie en gaan werk by Domino's Pizza, waar hy elke dag die komplimentêre pizza sou eet omdat hy so arm was dat hy skaars kon bekostig om buite sy werk te eet. Hy word toe 'n polisiebeampte in [[Arlington, Texas|Arlington]], [[Texas]], en dien van 1989 tot 2000 as beampte en tot 2003 as reserwebeampte.<ref>{{cite web|url=http://www.mrofansite.com/coleman.html|title=Ronnie Coleman Stars of Bodybuilding|date=September 16, 2016|publisher=Mrofansite.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20131210043039/http://www.mrofansite.com/coleman.html|archive-date=December 10, 2013|access-date=December 4, 2016|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name="RonnieTheKing">''Ronnie Coleman: The King'' (2018)</ref><ref>{{cite web|url=http://www.star-telegram.com/2012/04/09/3871461/appeals-court-rules-arlington.html#storylink=cpy|title=Appeals court rules Arlington sperm donor doesn't owe child support|last=Campbell|first=Elizabeth|date=April 10, 2012|work=star-telegram.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203015538/http://www.star-telegram.com/2012/04/09/3871461/appeals-court-rules-arlington.html#storylink=cpy|archive-date=December 3, 2013|access-date=September 13, 2013|url-status=dead}}</ref> == Liggaamsbou loopbaan == Coleman se mede-offisier Gustavo Arlotta het voorgestel dat hy die Metroflex-gimnasium bywoon, wat deur die amateur-liggaamsbouer Brian Dobson besit word. Dobson het Coleman 'n gratis lewenslange lidmaatskap aangebied as hy Dobson toelaat om hom af te rig vir die komende 1990 Mr. Texas-liggaamboukompetisie. Nadat hy vir mnr. Texas geoefen het, het Coleman die eerste plek in beide die swaargewig- en algehele kategorieë verower. Hy het ook Dobson self verslaan. Coleman het sy eerste kompetisie as 'n professionele persoon, die Canada Pro Cup, in 1995 gewen. Die volgende jaar het hy weer die kompetisie gewen en daarna die 1997 Russiese Grand Prix gewen. Hy het ook in die middel-1990's aan kragoptelkompetisies deelgeneem. Sy opgang aan die bokant in die professionele kring van bodybuilding was relatief stadig: vir sy eerste deelname aan die Mnr Olympia kompetisie (die mees gesogte wêreldwyd) in 1992, was hy nie ingedeel nie; toe in 1994 het hy 15de gekom, in 1995 10de, in 1996 6de, en in 1997 9de toe Dorian Yates sy sesde en laaste titel gewen het voordat hy uitgetree het. Die volgende jaar is Kenneth Wheeler as die gunsteling beskou om die 10de individuele Mr. Olympia-titelhouer te word, met oorheersende mededinging van Nasser El Sonbaty, Kevin Levrone en Shawn Ray. Coleman, wie se Night of Champions-oorwinning vroeër in die jaar sy aansien in die liggaamsbou-wêreld aansienlik verhoog het, het egter aansienlike verbeterings op die verhoog gebring en Wheeler met drie punte verslaan vir sy eerste Mr. Olympia-oorwinning.<ref>{{cite web|url=https://www.amazon.com/dp/B000B6KRC4|title=Ronnie Coleman: The Unbelievable!: Ronnie Coleman, Mitsuru: Movies & TV|website=Amazon|access-date=December 4, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amazon.com/Ronnie-Coleman-The-Cost-Redemption/dp/B000B6KRCE|title=Ronnie Coleman: The Cost of Redemption: Ronnie Coleman, Mitsuru: Movies & TV|date=November 8, 2005|website=Amazon|access-date=December 4, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amazon.com/Ronnie-Coleman-On-Road/dp/B000E3LGJW|title=Ronnie Coleman: On the Road: Ronnie Coleman: Movies & TV|date=March 7, 2006|website=Amazon|access-date=December 4, 2016}}</ref> Coleman het voortgegaan om sy titel tot met die 2005-kompetisie te verdedig, 'n totaal van agt agtereenvolgende oorwinnings behaal en gelyk te word met Lee Haney as die suksesvolste mnr. Olympia in die geskiedens. In 2001 word hy die eerste man wat beide die Arnold Classic- en die Mr. Olympia-titels dieselfde jaar gewen het (slegs Dexter Jackson het hierdie prestasie herhaal, in 2008). Coleman se bewind as mnr. Olympia het in 2006 tot 'n einde gekom toe Jay Cutler, die driemalige agtereenvolgende naaswenner, uiteindelik sy eerste oorwinning behaal het. Dit was slegs die tweede keer in die kompetisiegeskiedenis dat 'n heersende multi-kampioen mnr. Olympia sy titel verloor het (in teenstelling met uittrede). Die vorige geval het plaasgevind toe Arnold Schwarzenegger Sergio Oliva in 1970 verslaan het. Coleman het sy laaste Mr. Olympia-verskyning in 2007 gemaak en toe 4de gekom. Coleman se sukses as 'n professionele liggaamsbouer het gelei tot baie produkonderskrywings en ander geleenthede in sy loopbaan, wat hy die wêreld vol gereis het om te bevorder. Hy het baie gasverskynings by gimnasium-openinge in die VSA gemaak. Wanneer hy geoefen het, het hy verkies om handgewigte eerder as masjiene te gebruik, om sy buigsaamheid en bewegingsreeks te maksimeer. Hy het drie opleidingsvideo's gemaak: The Unbelievable, The Cost of Redemption, en On the Road. In hierdie video's gee hy wenke vir meer ervare gewigoptellers, terwyl hy waarsku teen oormatige inspanning en onbehoorlike vorm. Coleman ondersteun die Inner City Games, 'n organisasie wat in 1991 deur Arnold Schwarzenegger gestig is. Hy was die ontvanger van die toekenning van Texas Goewerneur Rick Perry vir uitstaande prestasies in liggaamsbou en vir die bevordering van fisieke fiksheid. In 2011 het hy Ronnie Coleman Signature Series bekendgestel, 'n maatskappy wat sportvoeding- en welstandprodukte vir liggaamsbouers en ander atlete verskaf. Die uiterste gewigte wat Coleman in die loop van sy loopbaan gebruik het om as 'n kragopteller en liggaamsbouer mee te ding, soos hurke en deadlifts met 800 pond, het 'n tol op sy lyf geëis en hy het sedert 2007 talle operasies ondergaan. Dit sluit in twee heupvervangings en verskeie pogings om chroniese pyn van beskadigde intervertebrale skywe te verlig. Hy het voortgegaan om te oefen ten spyte van sy verswakte toestand, maar kan nou net ligte gewigte gebruik om spierverlies vanaf 2018 te probeer voorkom, en sommige van sy operasies (elkeen kos tussen $300 000 en $500 000) het sulke swak uitkomste gehad dat hy dalk nooit weer sonder hulp kan loop nie. Coleman gebruik 'n rolstoel as hy lang afstande moet aflê. Hy het egter gesê dat hy nie spyt is oor sy keuses nie en erken dat hy vasbeslote was om ten alle koste die beste liggaamsbouer te wees; hy het gesê dat hy, indien enigiets, spyt is dat hy nie nog meer gedoen het om sy nalatenskap te konsolideer nie.<ref>{{cite web|url=http://www.prweb.com/releases/2011/5/prweb8462167.htm|title=Ronnie Coleman Launches Enterprise Venture|date=May 24, 2011|publisher=Prweb.com|access-date=December 4, 2016|archive-date=16 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230416214221/https://www.prweb.com/releases/2011/5/prweb8462167.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ronniecoleman.net/index.php?route=information/about|title=About Ronnie Coleman|work=ronniecoleman.net|access-date=April 11, 2018}}</ref><ref name="MensHealth">{{Cite web|url=https://www.menshealth.com/trending-news/a19056896/ronnie-coleman-is-still-hitting-the-gym-despite-several-surgeries/|title=Ronnie Coleman Is Still Hitting the Gym Despite Several Surgeries|author=Jack Crosbie|date=March 3, 2018|website=Men's Health|access-date=April 11, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fitnessvolt.com/29311/ronnie-coleman-cant-walk/|title=Ronnie Coleman: "I Might Never Walk Again" After Spending $2 Million On The Last 3 Surgeries - FitnessVolt|last=Miller|first=Tom|date=October 23, 2018|website=Fitness Volt|language=en-US|access-date=February 15, 2019}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.football24.news/sport-today/168314/he-was-the-best-bodybuilder-in-the-world-but-the-gym-ruined-his-body-and-at-56-he-uses-a-wheelchair-the-life-of-ronnie-coleman.html |title=Coleman: Wheelchair for Life! |access-date= 9 Maart 2024 |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411132130/https://www.football24.news/sport-today/168314/he-was-the-best-bodybuilder-in-the-world-but-the-gym-ruined-his-body-and-at-56-he-uses-a-wheelchair-the-life-of-ronnie-coleman.html |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://straighttalkingfitness.com/2016/02/15/ronnie-coleman-unable-to-walk-after-another-back-surgery/|title=Ronnie Coleman unable to walk after ANOTHER back surgery|date=February 15, 2016|website=Straight Talking Fitness|language=en|access-date=February 15, 2019}}</ref> In 2018 het Vlad Yudin Coleman se lewe en loopbaan in die Netflix-dokumentêr Ronnie Coleman: The King gedokumenteer. Die rapper Quan het 'n liedjie vir die film, genaamd "Flexin' on Them" gemaak, geïnspireer deur Coleman se liggaamsbouloopbaan. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1964]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Liggaamsbouers]] t1rm9zhpdt79r4bedxn9eh0qwfnopf5 0 413312 2891754 2662195 2026-04-09T08:19:05Z Jcb 223 2891754 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Hotelnacionale.jpg|duimnael|Die Hotel Nacional in Havana is een van die plekke waar die sindroom glo ervaar is.<ref>{{cite web|url=https://travel.state.gov/content/travel/en/traveladvisories/traveladvisories/cuba-travel-advisory.html|title=Cuba Travel Advisory|date=10 Januarie 2018|website=Travel.state.gov|publisher=Department of State|archive-url=https://archive.today/20180130085013/https://travel.state.gov/content/travel/en/traveladvisories/traveladvisories/cuba-travel-advisory.html|archive-date=30 Januarie  2018|access-date=22 Junie 2018}}</ref>]] '''Havana-sindroom''' (formeel "'''afwykende gesondheidsinsidente'''"<ref>{{Cite web |url=https://www.state.gov/anomalous-health-incidents-and-the-health-incident-response-task-force/ |title=Anomalous Health Incidents and the Health Incident Response Task Force |publisher=United States Department of State |access-date=11 Desember 2022 |language=en-US |date=5 November 2022 |url-status=live |archive-date=17 Desember 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217231551/https://www.state.gov/anomalous-health-incidents-and-the-health-incident-response-task-force/ }}</ref><ref>{{Cite web| url=https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IN/IN11850| title=FY2022 NDAA: Care for Anomalous Health Incident Victims |publisher=Congressional Research Service | access-date=12 Desember 2022| language=en-US| date=7 Februarie 2022| url-status=live| archive-date=12 Desember 2022| archive-url=https://web.archive.org/web/20221212172353/https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IN/IN11850}}</ref>) is 'n mediese toestand wat deur Amerikaanse en Kanadese regeringsamptenare en militêre personeel gerapporteer word, hoofsaaklik tydens oorsese plasings. Gerapporteerde simptome wissel in ernstige [[pyn]] en tuit in die ore tot kognitiewe disfunksie<ref name="pmid33341130">{{cite journal | vauthors = Nelson R | title = Havana syndrome might be the result of energy pulses | journal = Lancet | volume = 396 | issue = 10267 | pages = 1954 | date = Desember 2021 | pmid = 33341130 | doi = 10.1016/S0140-6736(20)32711-2 | s2cid = 229306878 }}</ref><ref name="The Economist">{{cite news | title=The world this week, Oct 16th 2021 edition – Politics | newspaper=The Economist | url=https://www.economist.com/the-world-this-week/2021/10/16/politics | access-date=15 Oktober 2021 | archive-date=16 Augustus 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220818040111/https://www.economist.com/the-world-this-week/2021/10/16/politics | url-status=live }}</ref> en is die eerste keer in 2016 deur Amerikaanse en Kanadese ambassadepersoneel in [[Havana]], [[Kuba]], aangemeld. Vanaf 2017 het meer mense, insluitend Amerikaanse intelligensie- en militêre personeel en hul gesinne, berig dat hulle hierdie simptome op ander plekke gehad het, soos [[China]], [[Indië]]<ref>{{Cite web|url = https://indianexpress.com/article/explained/cia-officer-on-india-trip-reports-havana-syndrome-symptoms-causes-7525418/ |title = Explained: CIA officer on India trip reports Havana Syndrome; what is known about its symptoms and causes so far|date = 24 September 2021|access-date = 21 Februarie 2022|archive-date = 11 Julie 2022|archive-url = https://web.archive.org/web/20220711090305/https://indianexpress.com/article/explained/cia-officer-on-india-trip-reports-havana-syndrome-symptoms-causes-7525418/|url-status = live}}</ref> [[Europa]] en [[Washington, D.C.]].<ref name=Strobel>{{Cite news|last=Strobel|first=Warren P.|date=28 September 2021|title=Havana Syndrome Attacks Widen With CIA Officer's Evacuation From Serbia|language=en-US|work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/articles/havana-syndrome-attacks-widen-as-cia-officer-is-evacuated-from-serbia-11632844044|access-date=September 28, 2021|issn=0099-9660|archive-date=9 Augustus 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220809052241/https://www.wsj.com/articles/havana-syndrome-attacks-widen-as-cia-officer-is-evacuated-from-serbia-11632844044|url-status=live}}</ref> Die mees onlangse studies van meer as 1 000 gerapporteerde gevalle van Havana-sindroom het buitelandse betrokkenheid in almal behalwe 'n paar dosyn gevalle uitgesluit.<ref name =GuardianFeb2023>{{cite web |last1=Wong |first1=Julia Carrie |title='Havana syndrome' not caused by foreign adversary, US intelligence says |url=https://www.theguardian.com/us-news/2023/mar/01/havana-syndrome-us-intelligence-services-determine-no-foreign-adversaries |website=The Guardian |access-date=2 Maart 2023 |date=1 Maart 2023 |archive-date=2 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302000851/https://www.theguardian.com/us-news/2023/mar/01/havana-syndrome-us-intelligence-services-determine-no-foreign-adversaries |url-status=live }}</ref><ref name="CDC">*{{Cite book |url=https://nsarchive.gwu.edu/documents/cdc-report-havana-syndrome-medical-mystery-remains-unresolved/CDC%20%2320200983DOS255%20Final%20Report.pdf |title=CUBA Unexplained Events Investigation - Final Report|date=3 Desember 2019|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=10 Mei 2021|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422231026/https://nsarchive.gwu.edu/documents/cdc-report-havana-syndrome-medical-mystery-remains-unresolved/CDC%20%2320200983DOS255%20Final%20Report.pdf|url-status=live}} *{{cite web |title=CDC Report on the 'Havana Syndrome': Medical Mystery Remains Unresolved |url=https://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/cuba/2021-02-02/cdc-report-havana-syndrome-medical-mystery-remains-unresolved |publisher=National Security Archive, George Washington University |access-date=7 Mei 2022 |archive-date=13 Mei 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513185407/https://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/cuba/2021-02-02/cdc-report-havana-syndrome-medical-mystery-remains-unresolved |url-status=live }}</ref><ref name=":2" /> In 2019 en 2020 het sommige Amerikaanse regeringsverteenwoordigers die voorvalle toegeskryf aan aanvalle deur ongeïdentifiseerde buitelandse akteurs,<ref name=HudsonHarris>John Hudson & Shane Harris, [https://www.washingtonpost.com/national-security/cia-havana-syndrome-vienna/2021/09/23/cbc3bbbc-1c7f-11ec-914a-99d701398e5a_story.html CIA station chief in Vienna recalled amid criticism of management and handling of mysterious 'Havana Syndrome' incidents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927054207/https://www.washingtonpost.com/national-security/cia-havana-syndrome-vienna/2021/09/23/cbc3bbbc-1c7f-11ec-914a-99d701398e5a_story.html |date=27 September 2021 }}, ''Washington Post'' (23 September 2021).</ref> en verskeie Amerikaanse amptenare het die gerapporteerde simptome op 'n verskeidenheid van ongeïdentifiseerde en onbekende [[tegnologie]]ë geblameer, insluitend [[ultraklank]], [[mikrogolf]]wapens,<ref name="WilliamsHerb">Katie Bo Williams & Jeremy Herb, [https://www.cnn.com/2021/04/29/politics/us-investigating-mysterious-directed-energy-attack-white-house/index.html US investigating possible mysterious directed energy attack near White House] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210429175852/https://www.cnn.com/2021/04/29/politics/us-investigating-mysterious-directed-energy-attack-white-house/index.html |date=29 April 2021}}, CNN (29 April 2021).</ref> plaagdoders, en gifstowwe.<ref name="WilliamsHerb"/> Alle voorgestelde oorsake was spekulatief aangesien geen onbetwiste bewyse ontdek is nie.<ref name="Chartrand2">{{cite news|first1=Luc|last1=Chartrand|first2=Martin|last2=Movilla|first3=Lisa|last3=Ellenwood|date=19 September 2019|title=Havana syndrome: Exposure to neurotoxin may have been cause, study suggests|url=https://www.cbc.ca/news/canada/havana-syndrome-neurotoxin-enqu%C3%AAte-1.5288609|url-status=live|access-date=20 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190920022556/https://www.cbc.ca/news/canada/havana-syndrome-neurotoxin-enqu%C3%AAte-1.5288609|archive-date=20 September 2019}}</ref> Soos die storie ontwikkel het, en die Amerikaanse intelligensiedienste nie die oorsaak van die simptome kon bepaal nie, het Amerikaanse intelligensie- en regeringsamptenare vermoedens aan die pers uitgespreek dat [[GRU|Russiese militêre intelligensie]] verantwoordelik was.<ref name=Myre>Greg Myre, [https://www.npr.org/2021/09/24/1040422112/cia-recalls-vienna-station-chief-in-move-related-to-handling-of-havana-syndrome CIA Recalls Vienna Station Chief In Move Related to Handling of 'Havana Syndrome'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211120144510/https://www.npr.org/2021/09/24/1040422112/cia-recalls-vienna-station-chief-in-move-related-to-handling-of-havana-syndrome |date=20 November 2021 }}, NPR (24 September 2021).</ref><ref name=Entous>{{Cite web|author=Adam Entous|url=https://www.newyorker.com/magazine/2021/05/31/are-us-officials-under-silent-attack|title=Are U.S. Officials Under Silent Attack?|newspaper=The New Yorker|date=31 Mei 2021|quote=Topamptenare in beide die Trump- en die Biden-administrasies vermoed privaat dat [[Rusland]] verantwoordelik is vir die Havana-sindroom. Hul werkhipotese is dat agente van die G.R.U., die Russiese weermag se intelligensiediens, mikrogolfbestralingstoestelle op Amerikaanse amptenare gerig het om intelligensie van hul rekenaars en selfone in te samel, en dat hierdie toestelle ernstige skade kan veroorsaak aan die mense wat hulle teiken.|access-date=4 Junie 2021|archive-date=1 Junie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601232849/https://www.newyorker.com/magazine/2021/05/31/are-us-officials-under-silent-attack|url-status=live}}</ref> Vanaf 2022 het psigogeniese verklarings oorheersend geword, om verskeie redes: geen bekende wapens wat slegs die gerapporteerde simptome kon veroorsaak nie, geen bewyse van vyandige aanvalle, die verspreiding na talle onverwante plekke, en afwesigheid van skade aan brein of liggaam.<ref name="JASON22">{{cite news|last1=Vergano|first1=Dan|date=30 September 2021|title=A Declassified State Department Report Says Microwaves Didn't Cause "Havana Syndrome"|work=BuzzFeed News|url=https://www.buzzfeednews.com/article/danvergano/havana-syndrome-jason-crickets|access-date=30 September 2021|archive-date=20 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930163842/https://www.buzzfeednews.com/article/danvergano/havana-syndrome-jason-crickets|url-status=live}}</ref><ref name = MPI>{{cite book|last1=Baloh|first1=Robert W.|last2=Bartholomew|first2=Robert E.|title=Havana Syndrome: Mass Psychogenic Illness and the Real Story Behind the Embassy Mystery and Hysteria|url=https://books.google.com/books?id=2AjYDwAAQBAJ|publisher=Springer International|date=2020|isbn=9783030407469|access-date=October 21, 2021|archive-date=3 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230303150226/https://www.google.com/books/edition/Havana_Syndrome/2AjYDwAAQBAJ|url-status=live}}</ref><ref>bioRxiv,Recording of 'sonic attacks' on U.S. diplomats in Cuba spectrally matches the echoing call of a Caribbean cricket, Alexander L.|Fernando, Montealegre-Z, biorxivː 10.1101/510834, 2019</ref> Vanaf 2022 is verskeie groot studies gepubliseer, en nie een van hulle het enige bewyse van betrokkenheid deur 'n vyandige mag gevind nie. In Januarie 2022 het die [[Central Intelligence Agency]] 'n tussentydse assessering uitgereik wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die sindroom nie die gevolg is van "'n volgehoue wêreldwye veldtog deur 'n vyandige mag nie". Buitelandse betrokkenheid is uitgesluit in 976 gevalle van die 1 000 wat hersien is.<ref name=":1">{{Cite news|title=Most 'Havana Syndrome' Cases Unlikely Caused by Foreign Power, C.I.A. Says|url=https://www.nytimes.com/2022/01/20/us/politics/havana-syndrome-cia-report.html|access-date=21 Januarie 2022|work=[[The New York Times]]|date=20 Januarie 2022|last1=Barnes|first1=Julian E.|archive-date=29 Januarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129005959/https://www.nytimes.com/2022/01/20/us/politics/havana-syndrome-cia-report.html|url-status=live}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|title=CIA says 'Havana Syndrome' not result of sustained campaign by hostile power|url=https://www.nbcnews.com/politics/national-security/cia-says-havana-syndrome-not-result-sustained-global-campaign-hostile-rcna12838|date=20 Januarie 2022|access-date=20 Januarie 2022|publisher=NBC News|language=en|archive-date=28 Januarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128160228/https://www.nbcnews.com/politics/national-security/cia-says-havana-syndrome-not-result-sustained-global-campaign-hostile-rcna12838|url-status=live}}</ref> In Februarie 2022 het 'n paneel kundiges saamgestel deur die [[Joe Biden|Biden-administrasie]] 'n uitvoerende opsomming vrygestel waarin gesê word dat radiogolwe die oorsaak kan wees van beserings wat deur sommige CIA-beamptes en diplomate aangemeld is, maar die meerderheid van Havana-sindroom-voorvalle kan verklaar word deur stres of psigosomatiese reaksies.<ref>{{Cite news|last=Barnes|first=Julian E.|date=2 Februarie 2022|title=Panel Says Some Havana Syndrome Cases May Stem From Radio Energy|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2022/02/02/us/politics/havana-syndrome-radio-energy.html|access-date=4 Februarie 2022|issn=0362-4331|archive-date=3 Februarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220203223642/https://www.nytimes.com/2022/02/02/us/politics/havana-syndrome-radio-energy.html|url-status=live}}</ref> In Februarie 2022 het die Staatsdepartement 'n verslag deur die JASON Advisory Group vrygestel, wat verklaar het dat dit onwaarskynlik is dat 'n gerigte energie-aanval die gesondheidsinsidente veroorsaak het.<ref name="JASON2021">{{cite web |title=An Analysis of Data and Hypotheses Related to the Embassy Incidents |url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2022/02/JASON-Study-Revised_10-February-2022-Redacted_V1.1.pdf |website=state.gov |publisher=United States Department of State |access-date=19 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014084219/https://www.state.gov/wp-content/uploads/2022/02/JASON-Study-Revised_10-February-2022-Redacted_V1.1.pdf |archive-date=14 Oktober 2022 |language=en-US |date=10 Februarie 2022 |url-status=live}}</ref> In Maart 2023 het sewe Amerikaanse intelligensie-agentskappe 'n hersiening van die voorgestelde gevalle van Havana-sindroom voltooi en 'n ongeklassifiseerde verslag vrygestel met die konsensus dat "beskikbare intelligensie konsekwent wys teen die betrokkenheid van Amerikaanse teëstanders om die gerapporteerde voorvalle te veroorsaak" en dat 'n buitelandse teenstander se betrokkenheid was "baie onwaarskynlik".<ref name=GuardianFeb2023/><ref name = WPost>{{cite news |last1=Harris |first1=Shane |last2=John |first2=Hudson |title='Havana syndrome' not caused by energy weapon or foreign adversary, intelligence review finds |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2023/03/01/havana-syndrome-intelligence-report-weapon/ |access-date=2 Maart 2023 |newspaper=The Washington Post |date=1 Maart 2023|archive-url=https://archive.today/20230301182328/https://www.washingtonpost.com/national-security/2023/03/01/havana-syndrome-intelligence-report-weapon/?pwapi_token=eyJ0eXAiOiJKV1QiLCJhbGciOiJIUzI1NiJ9.eyJzdWJpZCI6IjE4ODE3MjEzIiwicmVhc29uIjoiZ2lmdCIsIm5iZiI6MTY3NzY0NjgwMCwiaXNzIjoic3Vic2NyaXB0aW9ucyIsImV4cCI6MTY3ODkzOTE5OSwiaWF0IjoxNjc3NjQ2ODAwLCJqdGkiOiIyMmZlYTNlMy05ZTdhLTQ3M2YtOTQ3Ni1lOGUzMGUxMGFmODEiLCJ1cmwiOiJodHRwczovL3d3dy53YXNoaW5ndG9ucG9zdC5jb20vbmF0aW9uYWwtc2VjdXJpdHkvMjAyMy8wMy8wMS9oYXZhbmEtc3luZHJvbWUtaW50ZWxsaWdlbmNlLXJlcG9ydC13ZWFwb24vIn0.lYakiy-fQtMx1E9OoPAvI2J5UdgQDt3_QBHTnnXYrOw#selection-273.0-273.93|archive-date=1 March 2023}}</ref> Ten spyte van hierdie verslag, het Pentagon-befondsde eksperimente voortgegaan wat probeer het om Havana-sindroom by diere te herskep deur hulle vir lang tydperke aan RF-golwe bloot te stel.<ref name =SELIGMAN1>{{cite web |last1=Seligman |first1=Lara |title=The Pentagon is funding experiments on animals to recreate 'Havana Syndrome' |url=https://www.politico.com/news/2023/03/09/pentagon-funding-experiments-animals-havana-syndrome-00086393 |work=Politico |access-date=18 Maart 2023 |archive-url=https://archive.today/20230318000558/https://www.politico.com/news/2023/03/09/pentagon-funding-experiments-animals-havana-syndrome-00086393 |archive-date=18 Maart 2023 |date=9 Maart 2023 |url-status=live}}</ref> In Maart 2024 het die National Institutes of Health twee mediese studies gepubliseer wat mense evalueer wat simptome van Havana-sindroom rapporteer, en geen bewyse van breinbesering, onreëlmatige bloedbiomerkers of beroepsgestremdheid gevind nie.<ref name=Barnes>{{cite web |last1=Barnes |first1=Julian E. |title=New Studies Find No Evidence of Brain Injury in Havana Syndrome Cases |url=https://www.nytimes.com/2024/03/18/us/politics/havana-syndrome-brain-studies-nih.html?smid=nytcore-ios-share&referringSource=articleShare&fbclid=IwAR1JP9n5YbFK-W1fI0JSw15D0_YS4ckmo1Keo-oFyWUyyNEdNxzqas1gP8M |website=[[The New York Times]] |access-date=18 Maart 2024 |archive-url=https://archive.today/20240318215621/https://www.nytimes.com/2024/03/18/us/politics/havana-syndrome-brain-studies-nih.html#selection-4707.0-4719.105 |archive-date=18 March 2024 |date=18 Maart 2024 |url-status=live}}</ref><ref name="CNN3">"Despite symptoms, NIH research finds no evidence of ‘Havana syndrome’ in brain scans" Katie Bo Lillis Jen Christensen, CNN, 18 Maart 2024 https://www.cnn.com/2024/03/18/health/havana-syndrome-studies/index.html</ref> In Maart 2024 het [[CBS]] se''60 Minutes'' 'n ondersoekverslag aangebied wat die Russiese staatsagentskap GRU Eenheid 29155 met die aangemelde aanvalle verbind het en beweer dat verskeie Russiese agente daarvoor verantwoordelik was.<ref name=":3">{{Cite web |last=Pelley |first=Scott |date=2024-03-31 |title=Havana Syndrome mystery continues as a lead military investigator says bar for proof was set impossibly high - CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/havana-syndrome-culprit-investigation-new-evidence-60-minutes-transcript/ |access-date=2024-04-01 |website=www.cbsnews.com |language=en-US}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Psigoterapie]] 275toy83gsoz0eel7u1510u8cfepnof 0 413773 2891773 2664971 2026-04-09T08:45:55Z Jcb 223 2891773 wikitext text/x-wiki [[Lêer:RobertFuddBewusstsein17Jh.png|duimnael|'n Kognitiewe model, soos geïllustreer deur [[Robert Fludd]] (1619).<ref>[[Robert Fludd|Fludd, Robert]]. "De tripl. animae in corp. vision". ''Tractatus'' ('treatise') I, ''libre'' X in ''Utriusque cosmi maioris scilicet et minoris metaphysica, physica atqve technica historia'', vol. II.  p. [[iarchive:utriusquecosmima02flud/page/216/mode/2up|217]].</ref>]] '''Kognisie''' is die "geestelike aksie of proses van die verkryging van [[kennis]] en begrip deur [[denke]], ervaring en die [[sintuie]]".<ref>{{Cite web|title=Cognition|url=https://www.lexico.com/definition/cognition |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715113427/https://www.lexico.com/definition/cognition |url-status=dead |archive-date=15 Julie 2020 |website=Lexico|publisher=Oxford University Press and Dictionary.com|access-date=6 Mei 2020}}</ref> Dit sluit alle aspekte van intellektuele funksies en prosesse in soos: persepsie, aandag, [[denke]], verbeelding, [[intelligensie]], die vorming van kennis, [[geheue]] en werkgeheue, oordeel en evaluering, redenering en berekening, [[probleemoplossing]] en besluitneming, begrip en produksie van [[taal]]. Kognitiewe prosesse gebruik bestaande kennis en ontdek nuwe kennis. Kognitiewe prosesse word vanuit verskillende perspektiewe binne verskillende kontekste ontleed, veral in die velde van [[linguistiek]], musiekwetenskap, [[narkose]], [[neurowetenskap]], [[psigiatrie]], [[sielkunde]], [[opvoedkunde]], [[filosofie]], [[antropologie]], [[biologie]], [[sistematiek]], [[logika]] en [[rekenaarwetenskap]]. <ref>{{cite book|last=Von Eckardt|first=Barbara | name-list-style = vanc |url=https://books.google.com/books?id=E8l48-DZln0C&q=what+is+cognition&pg=PA13|title=What is cognitive science?|publisher=MIT Press|year=1996|isbn=9780262720236|location=Princeton, MA|pages=45–72}}</ref> Hierdie en ander benaderings tot die ontleding van kognisie (soos beliggaamde kognisie) word gesintetiseer in die ontwikkelende veld van [[kognitiewe wetenskap]], 'n progressief outonome akademiese dissipline. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Konsepte]] [[Kategorie:Epistemologie]] [[Kategorie:Filosofie]] [[Kategorie:Kennisbestuur]] rp3sm5i0prdpaf025xtb4na8e0wub5p 0 414949 2891638 2863416 2026-04-08T13:07:38Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891638 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Gaan taal na}} {{Inligtingskas Universiteit |naam = Airlangga Universiteit |beeldgrootte = 270px |beeld = Logo-Branding-UNAIR-biru.png |beeldbyskrif = |latyn_naam = |leuse = |leuseafr = |leuseeng = |url= |archiveurl= |archivedate= |title= |publisher= |date= |accessdate= |url-status= |gestig = 10 November 1954 |gesluit = |tipe = |affiliasie = |befondsing = |amptenaar_in_beheer = |voorsitter = |voorsittende beampte= |kanselier = |president = |visie-president = |superintendent = |provoos = |visie_kanselier = |rektor = Prof. Dr. Muhammad Madyan, S.E., M.Si., M.Fin.<ref>{{cite web |title=Biografi Rektor |url=https://unair.ac.id/biografi-rektor/ |website=Universitas Airlangga Official Website |publisher=Universitas Airlangga |access-date=2025-12-29}}</ref> |prinsipaal = |dekaan = |direkteur = |fakulteit = |personeel = |studentetal = |voorgraadse studente= |nagraadse studente = |doktoraal = |ander = |ligging = |stad = |provinsie = |land = [[Indonesië]] |coor = |kampus = |voormalige_name = |free_label = |free = |sport = |kleure = |bynaam = |gelukbringer = |affiliasies = |webtuiste = [http://unair.ac.id/ Site_UNAIR] |logo = |voetnotas = }} '''Airlangga Universiteit''' (afgekort as '''Unair of UA''' ; Javaans : ꦈꦤꦶꦮ꦳ꦼꦂꦱꦶꦠꦱ꧀​ꦄꦲꦶꦂꦭꦁꦒ ) is 'n staatsuniversiteit geleë in Surabaya, Oos-Java. Hierdie universiteit is op 10 November 1954 gestig om saam te val met die 9de Heldedag. Gebaseer op die ranglys van die QS World University Ranking 2024, is Airlangga Universiteit vierde as die beste universiteit in Indonesië. == Geskiedenis == Die stigting van die Airlangga Universiteit het nogal 'n lang geskiedenis. Voordat Unair amptelik gestig is, op 9 en 11 Oktober 1847, is 'n voorstel aan die Nederlandse Koloniale Regering voorgelê om talentvolle Javaanse jongmense op te voed om kundiges in gesondheidspraktyke te word. Op 2 Januarie 1849 is deur Goewermentsbesluit nr. 22, NIAS (Nederlandsch Indische Artsen School) is gestig as 'n plek vir mediese opleiding in Surabaya. Sedert 1913 vind mediese opleiding in Surabaya by Jalan Kedungdoro 38 Surabaya plaas. In 1923 is die NIAS-gebou van Jalan Kedungdoro verskuif na waar die Unair Mediese Fakulteit op Jalan Mayjen geleë was. Prof. Dr. Moestopo, Surabaya. Toe het dr. Lonkhuizen, Hoof van die Gesondheidsdiens op daardie stadium, het 'n voorstel ingedien om 'n Tandheelkundige Skool in Surabaya te stig wat baanbrekerswerk was vanaf Julie 1928 tot 1945. Hy het goedkeuring van Dr. RJF Van Zaben, Direkteur NIAS. Vervolgens is die skool beter bekend as STOVIT (School tot Opleiding van Indische Tandarsten). STOVIT het destyds daarin geslaag om 21 studente bymekaar te maak. Langs die pad het STOVIT sy naam verander na Ika Daigaku Shika (skool vir medisyne en tandheelkunde) saam met dr. Takeda was sy eerste direkteur, wat tussen 1942–1945 gedien het. Twee jaar later het die Nederlandse regering oorgeneem en toe die naam verander na Tandheelkunding Instituut. In 1948 het hierdie skool sy status verander na Universiteit Tandheelkunding Instituut (UTI). Onder die gesag van die Verenigde Republiek van Indonesië (RIS), het UTI gedurende die 4 jaar studietydperk weer sy naam verander na die Instituut vir Tandheelkundige Wetenskappe (LIKG), onder leiding van prof. M. Knap en prof. M. Soetojo. In 1948 was die Airlangga Universiteit 'n tak van die Universiteit van Indonesië wat twee fakulteite gehad het, naamlik die Fakulteit Geneeskunde en die Fakulteit Tandheelkunde. Airlangga Universiteit is amptelik in 1954 gestig gebaseer op regeringsregulasie nr. 57/1954 en ingehuldig deur die President van die Republiek van Indonesië op 10 November 1954, om saam te val met die negende viering van Heldedag. In dieselfde jaar is die Fakulteit Regsgeleerdheid gestig, wat voorheen 'n tak was van die Fakulteit Regte, Ekonomie en Sosiale Politiek, Gadjah Mada Universiteit , Yogyakarta. Toe dit ingehuldig is, het die Airlangga Universiteit uit vyf fakulteite bestaan, naamlik: # Fakulteit Geneeskunde wat oorspronklik 'n tak van die Universiteit van Indonesië was ; # Fakulteit Tandheelkunde , wat oorspronklik 'n tak van die Universiteit van Indonesië was ; # Fakulteit Regsgeleerdheid , wat oorspronklik 'n tak van Gadjah Mada Universiteit was ; # Fakulteit Lettere, gebaseer in Denpasar , wat in 1962 van die Airlangga Universiteit geskei het om deel te word van Udayana Universiteit ; # Die Fakulteit Onderwysersopleiding en Onderwys, wat in Malang gesetel is , en in 1963 van die Airlangga Universiteit geskei het om die Malang Staatsinstituut vir Onderwysersopleiding en Onderwys (IKIP) te word, wat nou na Malang Staatsuniversiteit (UM) verander het. == Naam en simbool == Die naam "Airlangga" is geneem van die naam van die koning wat Oos-Java van 1019 tot 1042 regeer het, naamlik Rake Halu Sri Lokeswara Dharmawangsa Airlangga Anantawikramattungadewa of bekend as Prabu Airlangga. Die simbool van Airlangga Universiteit is "Garuda Mukti" met die ruiter Batara Vishnu wat 'n kruik dra wat "amerta" water bevat, naamlik die water van die ewige lewe. Hierdie simbool simboliseer Airlangga Universiteit as 'n ewige bron van kennis. Die naam en simbool van Airlangga Universiteit word vergestalt in 'n standbeeld van King Airlangga wat ongeveer drie meter hoog is en voor Kampus A, Airlangga Universiteit staan. Die standbeeld is in 1954 gedoen deur Hendra Gunawan , 'n beeldhouer van Pelukis Rakjat of wat later deel geword het van die Rakjat Culture Institute (Lekra). Die werk aan die standbeeld is deur Hendra saam met vyf lede van Pelukis Rakjat en tien ander werkers uitgevoer en het ongeveer dertig dae geneem om te voltooi. Airlangga Universiteit se vlag is geel en blou. Geel simboliseer majesteit, blou simboliseer ridderlikheid en 'n diep siel. Die kleure is geneem uit die kleur van die sluier wat die standbeeld van Vishnu bedek tydens die stigtingseremonie van die Airlangga Universiteit deur die Eerste President van die Republiek van Indonesië op 10 November 1954. == Ligging == Airlangga Universiteit het 14 fakulteite en 1 nagraadse skool wat drie kampusse beslaan wat oor Surabaya versprei is, naamlik: * '''Kampus A''' op Jalan Prof. Dr. Moestopo 47. Op hierdie kampus is daar 'n Fakulteit Geneeskunde (FK) en 'n Fakulteit Tandheelkunde (FKG) * '''Kampus B''' op Jalan Airlangga 4-6. Op hierdie kampus is daar die Fakulteit Ekonomie en Besigheid (FEB), Fakulteit Regsgeleerdheid (FH), Fakulteit Sielkunde (FPsi), Fakulteit Sosiale en Politieke Wetenskappe (FISIP), Fakulteit Kultuurwetenskappe (FIB), Fakulteit Beroepswetenskappe Studies (FV), en Nagraadse Programme (PP's) * '''Kampus C''' in Mulyorejo , Oos-Soerabaja. Op hierdie kampus is daar die Fakulteit Natuurwetenskappe en Tegnologie (FST), die Fakulteit Openbare Gesondheid (FKM), die Fakulteit Veeartsenykunde (FKH), die Fakulteit Verpleegkunde (F.Kp), die Fakulteit Farmasie (VF) , die Fakulteit Visserye en Maritieme Sake (FPK), en die Fakulteit Gevorderde en Multidissiplinêre Tegnologie (FTMM) * '''Banyuwangi Campus''' , kampus van die Fakulteit Gesondheid en Natuurwetenskappe (FIKIA) Airlangga Universiteit wat in die Giri-kampusgebou Jalan Wijaya Kusuma No. 113 en Sobo Kampus Jalan Ikan Wijinongko No.18a. By SIKIA is daar 3 studieprogramme, naamlik Baccalaureus in Openbare Gesondheid, Baccalaureus in Veeartsenykunde en Baccalaureus in Akwakultuur. ^{[ ''<nowiki>https://sikia.unair.ac.id/histori/</nowiki>'' ]} * '''Die Jakarta-kampus''' is geleë by Graha STR Kemang, Suid-Jakarta, en is spesifiek oop vir die Master of Law, Master of Notary en Regswetenskap en Ontwikkeling studieprogramme. == Rektor == {| class="wikitable" !Geen. ! colspan="2" |Kanselier !Neem kantoor !Einde van kantoor !Let wel. |- |1 | |<small>Prof. Mnr</small> Abdoel Gaffar Pringgodigdo |1954 |1961 | |- |2 | |<small>Prof. Dr.</small> Mohammad Toha Ronodipuro |1961 |1965 | |- |3 | |<small>Kool. TNI (Ret.)</small> CKH. Chasan Durjat |1965 |1966 | |- |4 | |<small>Prof. Dr. Dr.</small> Eri Sudewo |1966 |1974 | |- |5 | |<small>Prof. Dr. Dr.</small> Kwari Setjadibrata <small>Sp.A</small> |1974 |1975 | |- |6 | |<small>Prof. Dr.</small> Abdul Gani <small>SH, MS</small> |1976 |1980 | |- |7 | |<small>Prof. Dr. Dr.</small> Marsetio Donosepoetro |1980 |1984 | |- |8 | |<small>Prof. Dr.</small> Soedarso Djojonegoro |1984 |1993 | |- |9 | |<small>Prof. Dr. H.</small> Bambang Rahino |1993 |1997 | |- |10 | |<small>Prof. Dr. H.</small> Soedarto <small>DTM&H, Ph.D</small> |1997 |2001 | |- | style="text-align:center;" | 11 | |<small>Prof. Dr. Med. Dr.</small> Puruhito <small>Sp.B</small> | style="text-align:center;" | 2001 | style="text-align:center;" | 2006 | style="text-align:center;" | |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | 12 | rowspan="2" | | rowspan="2" |<small>Prof. Dr.</small> Fasichul Oral <small>Apt</small> | style="text-align:center;" | 8 Junie 2006 | style="text-align:center;" | 10 Junie 2010 | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" | 10 Junie 2010 | style="text-align:center;" | 10 Junie 2015 | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" | 13 | |<small>Prof. Dr.</small> Mohammad Nasih <small>SE., MT, Ak., CMA</small> | style="text-align:center;" | 10 Junie 2015 | style="text-align:center;" | 16 Junie 2025 | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" | 14 | |<small>Prof. Dr.</small> Muhammad Madyan <small>S.E., M.Si., M.Fin.</small> | style="text-align:center;" | 17 Junie 2025 | style="text-align:center;" | ''Bekleër'' | style="text-align:center;" | |} == Fakulteite en studieprogramme == * '''Fakulteit Geneeskunde (FK)''' ** Baccalaureus in Geneeskunde ** Baccalaureusgraad in Verloskunde ** Meesters in Reproduktiewe Gesondheidswetenskappe ** Meesters in Sportgesondheidswetenskappe ** Meesters in Basiese Mediese Wetenskappe ** Meesters in Tropiese Geneeskunde ** Meesters in Kliniese Geneeskunde ** Doktorsgraad in Mediese Wetenskappe ** Mediese professionele onderwys ** Vroedvrou Professionele Onderwys ** Spesialis programme * '''Fakulteit Tandheelkunde (FKG)''' ** S-1 Tandarts Onderwys ** Meesters in Tandheelkundige Gesondheidswetenskappe ** S-3 Tandheelkundige Gesondheidswetenskappe ** Tandarts Professionele Onderwys ** Spesialis programme * '''Fakulteit Regsgeleerdheid (FH)''' ** Baccalaureus in Regte ** Meesters in Regte ** Meester van Notariswetenskap ** Doktorsgraad in Regstudies * '''Fakulteit Ekonomie en Besigheid (FEB)''' ** Baccalaureusgraad in Bestuur ** S-1 Rekeningkunde ** Baccalaureus in Ekonomie ** Baccalaureus in Islamitiese Ekonomie ** Meesters in Ekonomie ** Meesters in Bestuur ** Meesters in Bestuurswetenskap ** Meesters in Rekeningkunde ** Meesters in Islamitiese Ekonomie ** Doktorsgraad in Bestuurswetenskap ** S-3 Rekeningkundige Wetenskap ** Doktorsgraad in Ekonomie ** Doktorsgraad in Islamitiese Ekonomie ** Rekeningkunde Professionele Onderwys * '''Fakulteit Farmasie (VF)''' ** S-1 Apteek ** Meesters in Kliniese Farmasie ** Meestersgraad in Farmaseutiese Wetenskappe ** Doktorsgraad in Farmaseutiese Wetenskappe ** Apteker Professionele Onderwys * '''Fakulteit Veeartsenykunde (FKH)''' ** Baccalaureus in Veeartsenykunde ** Meesters in Entstof en Immunoterapeutika ** Meesters in Reproduktiewe Biologie ** Meesters in Veeartsenykunde en Openbare Gesondheid ** Meesters in Veeartsenykundige Agribesigheid ** Doktorsgraad in Veeartsenykunde ** Veterinêre Professionele Onderwys * '''Fakulteit Sosiale en Politieke Wetenskappe (FISIP)''' ** Baccalaureus Scientiae in Internasionale Betrekkinge ** Baccalaureus in Kommunikasiewetenskappe ** Baccalaureus in Publieke Administrasie Wetenskap ** Baccalaureus in Inligting en Biblioteekkunde ** Baccalaureus in Politieke Wetenskap ** S-1 Antropologie ** Baccalaureus in Sosiologie ** Meesters in Internasionale Betrekkinge ** Meesters in Sosiologie ** Meesters in Politieke Wetenskap ** Meester van Openbare Beleid ** Meesters in Media en Kommunikasie ** Doktorsgraad in Sosiale Wetenskappe * '''Fakulteit Natuurwetenskappe en Tegnologie (FST)''' ** Baccalaureus in Statistiek ** S-1 Fisika ** Baccalaureusgraad in Biomediese Ingenieurswese ** Baccalaureus in Omgewingsingenieurswese ** Baccalaureus in Biologie ** Baccalaureus in Wiskunde ** S-1 Chemie ** Baccalaureus in Inligtingstelsels ** Meesters in Biologie ** Meesters in Chemie ** Meesters in Biomediese Ingenieurswese ** S-3 Wiskunde en Wetenskap * '''Fakulteit Openbare Gesondheid (FKM)''' ** Baccalaureus in Openbare Gesondheid ** Baccalaureus Scientiae in Voeding ** Meesters in Omgewingsgesondheid ** Meesters in Gesondheidsadministrasie en -beleid ** Meesters in Epidemiologie ** Meesters in Omgewingsgesondheid ** Meestersgraad in Beroepsgesondheid en Veiligheid ** Doktorsgraad in Gesondheidswetenskappe * '''Fakulteit Sielkunde (FPsi)''' ** Baccalaureus in Sielkunde ** Meesters in Sielkunde ** Meester in Toegepaste Sielkunde ** Meesters in Professionele Sielkunde ** PhD in Sielkunde * '''Fakulteit Kultuurwetenskappe (FIB)''' ** Baccalaureus in Japannese Studies ** Baccalaureus Scientiae in Geskiedenis ** Baccalaureus in Indonesiese taal en letterkunde ** Baccalaureus in Engelse Taal en Letterkunde ** Meesters in Linguistiek ** Meesters in Letterkundige en Kultuurstudies * '''Fakulteit Verpleegkunde (FKP)''' ** Baccalaureusgraad in Verpleegkunde ** Meestersgraad in Verpleegkunde ** Doktorsgraad in Verpleegkunde ** Verpleegkundige Professionele Onderwys * '''Fakulteit Visserye en Maritieme Sake (FPK)''' ** Baccalaureus in Akwakultuur ** Baccalaureusgraad in Visseryprodukte-tegnologie ** Meesters in Visserye en Mariene Biotegnologie ** Meesters in Visserywetenskap * '''Beroepsfakulteit''' ** D-3 Verpleging ** D-3 Fisioterapie ** D-3 Tandheelkundige Gesondheidsingenieurswese ** D-3 Gesondheid en Werkveiligheid ** D-3 Veterinêre Paramedikus ** D-3 Tradisionele Geneeskunde ** D-3 Inligtingstelsels ** D-3 Instrumentasiestelsels-outomatisering ** D-3 Biblioteekingenieurswese ** D-3 Belasting ** D-3 Rekeningkunde ** D-3 Mediese Laboratorium Tegnologie ** D-3 Engels ** D-3 Bemarkingsbestuur ** D-4 Digitale Kantoorbestuur ** D-4 Gasvryheidsbestuur ** D-4 Bankwese en Finansies ** D-4 Toerismebestemmings ** D-4 Fisioterapie ** D-4 Radiologiese Beeldvorming Tegnologie ** D-4 Tradisionele Geneeskunde * '''Fakulteit Gevorderde en Multidissiplinêre Tegnologie (FTMM)''' ** Baccalaureus in Datawetenskap Tegnologie ** Baccalaureusgraad in Robotika en Kunsmatige Intelligensie-ingenieurswese ** S-1 Bedryfsingenieurswese ** S-1 Elektriese Ingenieurswese ** Baccalaureus Scientiae in Nanotegnologie-ingenieurswese * '''Nagraadse programme''' ** Meesters in Forensiese Wetenskap ** Meestersgraad in Polisiewetenskapstudies ** Meestersgraad in Intellektuele Eiendomsregte (IPR) Studies ** Meesters in Menslike Hulpbronontwikkeling ** Meestersgraad in Regte en Ontwikkeling (MSHP) ** Meesters in Immunologie ** Meesters in Rampbestuur ** Doktorsgraad in Menslike Hulpbronontwikkeling * '''Skool vir Gesondheid en Natuurwetenskappe (SIKIA)''' ** Baccalaureus in Openbare Gesondheid ** Baccalaureus in Veeartsenykunde ** Baccalaureus in Akwakultuur == Hulpbron == Menslike hulpbronne by Airlangga Universiteit bestaan ​​uit akademiese personeel en onderwyspersoneel. Die akademiese personeel bestaan ​​uit 1522 permanente akademiese personeel, met besonderhede van 1472 mense met Staatsamptenaar (PNS) status en 49 mense met Nie-PNS Werknemer status. Daar is 223 nie-permanente akademiese personeel met buitengewone dosentstatus en 113 dosente met erestatus. Die samevatting van die aantal permanente akademiese personeel gebaseer op onderwys is soos volg: * Daar is 156 akademiese personeel met voorgraadse opleiding (S-1). * Akademiese personeel met meester (S-2) & spesialis 1 (Sp-1) onderwysvlakke is 885 mense * Daar is 481 akademiese personeel met doktorale vlak (S-3) opleiding Die aantal opvoedkundige personeel in 2002 bestaan ​​uit 1129 mense met staatsamptenaarstatus, 7 mense met permanente nie-staatsamptenaarstatus en 866 mense met erestatus. Die samevatting van die aantal opvoedkundige personeel gebaseer op onderwys is soos volg: * Daar is 43 opvoedkundige personeel met meesters (S-2) opleiding * Daar is 591 opvoedkundige personeel met voorgraadse opleiding (S-1). * Daar is 32 opvoedkundige personeel met voorgraadse (S-1) professionele opleiding * Daar is 326 akademiese personeel met diploma-opleidingsvlakke * Daar is 825 akademiese personeel met senior hoërskool (SMA) opleiding * Daar is 181 akademiese personeel met 'n onderwysvlak van minder as hoërskool (SMP en SD). == Administratiewe aktiwiteite == Airlangga Universiteit (Unair) administratiewe aktiwiteite is gesentreer by die Airlangga Universiteit Bestuurskantoor wat geleë is op Kampus C Mulyorejo, Surabaya. == Fasiliteit == * Ulul Azmi-moskee (Kampus C) * Nuruzzaman-moskee (Kampus B) * Seuns en Dogters Studente Koshuis * Kampusbiblioteek * Airlangga Convention Centre (ACC) * Airlangga Syariah and Entrepreneurship Education Centre (ASEEC) toring * Unair Flash Bus * OTM fasiliteit * Studentesentrum * Studente Koöperasie (Kopma) * Polikliniek * Airlangga Love Lake * Airlangga Universiteit Hospitaal * Unair Teaching Veterinary Hospital * Unair Tandheelkundige en Mondhospitaal * Airlangga Universiteit Hospitaal vir Tropiese Aansteeklike Siektes * Park en kossentrum * 24 uur Wi-Fi binne die Unair-kampus * Unair Taalsentrum (in die ASEEC-gebou) * Amfiteater (Kampus B) * Airlangga Gastehuis * Veld: *# Basket bal Baan *# Futsal veld *# Tennisbaan == Verwysings == {{verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Universiteite]] h405mct4rhonru01xlyewqjx8bh4ao1 0 415015 2891802 2671729 2026-04-09T10:34:33Z Jcb 223 2891802 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Ascetic Bodhisatta Gotama with the Group of Five.jpg|duimnael|Prent van 'n muurskildery in 'n Laotiese tempel, wat die Bodhisattva Gautama (toekomstige [[Boeddha]]) uitbeeld wat uiterste asketiese praktyke voor sy verligting onderneem het. ’n God hou toesig oor sy strewe en bied geestelike beskerming. Die vyf monnike in die agtergrond is sy toekomstige 'vyf eerste dissipels', nadat Boeddha Volle Verligting bereik het.]] '''Oosterse filosofie''' of '''Asiatiese filosofie''' sluit die verskillende [[filosofie|filosofieë]] in wat in [[Oos-Asië|Oos]]- en [[Suid-Asië]] ontstaan het, insluitend Chinese filosofie, Japannese filosofie, Koreaanse filosofie en Viëtnamese filosofie; wat oorheersend is in Oos-Asië,<ref name="Source1">{{cite book|last1=Elman |first1=Benjamin A. |last2=Duncan |first2=John B. |last3=Ooms |first3=Herman |title=Rethinking Confucianism: Past and present in China, Japan, Korea, and Vietnam |date=2005}}</ref> en Indiese filosofie (insluitend Hindoe-filosofie, Jain-filosofie, Boeddhistiese filosofie), wat oorheersend is in die [[Indiese subkontinent]], [[Suidoos-Asië]], [[Tibet]] en [[Mongolië]].<ref>Ram-Prasad, Chakravarthi; "Eastern philosophy" (2005)</ref><ref>Fischer-Schreiber, Ehrhard, Friedrichs; ''Encyclopedia of Eastern Philosophy and Religion'' (1994)</ref> ==Indiese filosofie== [[Lêer:திருவள்ளுவர் கலைப் படைப்பு.jpg|links|duimnael|Valluvar, die Tamil-filosoof van die post-Sangam-era.]] Indiese filosofie verwys na [[Geskiedenis van Indië|antieke]] filosofiese tradisies ([[Sanskrit]]: dárśana; '[[wêreldbeskouing]]s', 'leringe')<ref>{{Cite web |url=http://spokensanskrit.de/index.php?tinput=darzana&direction=SE&script=HK&link=yes&beginning=0 |title=Spoken Sanskrit, ''darzana'' |access-date=2 Maart 2018 |archive-date=6 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106200706/http://spokensanskrit.de/index.php?tinput=darzana&direction=SE&script=HK&link=yes&beginning=0 |url-status=live }}</ref> van die [[Indiese subkontinent]]. [[Hindoeïsme]] kan wortels hê wat terugdateer na die tye van die [[Indusvalleibeskawing]].<ref>Larson, Gerald James (1995) ''India's Agony over religion '' SUNY Press {{ISBN|0-7914-2412-X}}. "Daar is 'n paar bewyse dat Jain-tradisies selfs ouer as die Boeddhistiese tradisies kan wees, moontlik terug na die tyd van die Indusvalleibeskawing, en dat Vardhamana eerder as om 'n "stigter" per se bloot 'n primêre woordvoerder vir ‘n baie ouer tradisie was”. bl. 27</ref><ref>Joel Diederik Beversluis (2000) In: ''Sourcebook of the World's Religions: An Interfaith Guide to Religion and Spirituality'', New World Library: Novato, CA {{ISBN|1-57731-121-3}} Djainisme, wat op die Indiese subkontinent ontstaan het, is een van die oudste godsdienste van sy vaderland en inderdaad die wêreld, met pre-historiese oorsprong voor 3000 vC en die voortplanting van Indo-Ariese kultuur.... bl. 81</ref><ref>Jainism by Mrs. Natalya Romanovna Guseva bl. 44</ref> Die groot ortodokse skole het iewers tussen die begin van die Gewone Tydperk en die [[Guptaryk]] ontstaan.<ref>Students' Britannica India (2000), Volume 4, Encyclopædia Britannica, {{ISBN|978-0-85229-760-5}}, bl. 316</ref> Hierdie Hindoe-skole het ontwikkel wat die "Hindoe-sintese" genoem is, wat ortodokse Brahmaniese en onortodokse elemente uit Boeddhisme en Djainisme saamsmelt.<ref>Hiltebeitel, Alf (2007), Hinduism. In: Joseph Kitagawa, "The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture", Routledge</ref> Hindoe-denke het ook ooswaarts na die Indonesiese [[Srivijaya]]-ryk en die Kambodjaanse [[Khmer-ryk]] versprei. Hierdie godsdiens-filosofiese tradisies is later onder die etiket [[Hindoeïsme]] gegroepeer. Hindoeïsme is die dominante godsdiens, of lewenswyse, {{refn|group=note|name="definition"|Hinduism is variously defined as a "religion", "set of religious beliefs and practices", "religious tradition", "a way of life" ({{sfn|Sharma|2003|pp=12–13}}) etc. For a discussion on the topic, see: "Establishing the boundaries" in {{sfn|Flood|2008|pp=1–17}}}} in Suid-Asië. Dit sluit Shaivism, Vaishnavism en Shaktism {{sfn|Nath|2001|p=31}} onder talle ander tradisies in, en 'n wye spektrum van wette en voorskrifte van "daaglikse moraliteit" gebaseer op karma, dharma en samelewingsnorme. Hindoeïsme is 'n kategorisering van afsonderlike intellektuele of filosofiese standpunte, eerder as 'n rigiede, algemene stel oortuigings.{{sfn|Georgis|2010|p=62}} Hindoeïsme, met ongeveer een miljard volgelinge<ref>{{cite web|title=The Global Religious Landscape – Hinduism|url=http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-hindu.aspx|work=A Report on the Size and Distribution of the World's Major Religious Groups as of 2010|publisher=The pew foundation|access-date=31 Maart 2013|date=2012-12-18|archive-date=6 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130506104814/http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-hindu.aspx|url-status=live}}</ref> is die wêreld se derde grootste godsdiens, naas [[Christendom]] en [[Islam]]. Hindoeïsme is die "oudste godsdiens" in die wêreld genoem en word tradisioneel Sanātana Dharma genoem, "die ewige wet" of die "ewige weg";{{sfn|Bowker|2000}}{{sfn|Harvey|2001|p=xiii}}{{sfn|Knott|1998|p=5}} buite menslike oorsprong.{{sfn|Knott|1998|p=5}} Westerse geleerdes beskou Hindoeïsme as 'n samesmelting<ref>{{harvnb|Lockard|2007|p=52}}: " Hindoeïsme kan histories gesien word as 'n sintese van Ariese oortuigings met Harappan en ander Dravidiese tradisies wat oor baie eeue ontwikkel het."</ref> of sintese{{sfn|Samuel|2010|p=193}} {{refn|group=note|name="Hiltebeitel-synthesis"|{{harvnb|Hiltebeitel|2007|p=12}}: " 'n Tydperk van konsolidasie, soms geïdentifiseer as een van "Hindoesintese," Brahmaniese sintese," of "ortodokse sintese," vind plaas tussen die tyd van die laat Vediese Upanishads (ongeveer 500 vC) en die tydperk van Gupta-keiserlike opgang" ( c. 320–467 n.C.)"}}{{sfn|Samuel|2010|p=193}} van verskeie Indiese kulture en tradisies,{{sfn|Hiltebeitel|2007|p=12}}{{sfn|Flood|1996|p=16}}{{sfn|Lockard|2007|p=50}} met uiteenlopende wortels{{sfn|Narayanan|2009|p=11}}{{sfn|Flood|1996|p=16}} en geen enkele stigter nie.{{sfn|Osborne|2005|p=9}} Sommige van die vroegste oorlewende filosofiese tekste is die [[Upanishad]] van die latere Vediese tydperk (1000–500 vC). Belangrike Indiese filosofiese konsepte sluit in [[dharma]], [[karma]], [[samsara]], [[Moksja (begrip)| moksha]] en ahimsa. Indiese filosowe het 'n sisteem van epistemologiese redenasie (pramana) en [[logika]] ontwikkel en onderwerpe soos [[Ontologie]] (metafisika, Brahman-Atman, Sunyata-Anatta), betroubare wyse van [[kennis]] (epistemologie, Pramanas), waardestelsel (aksiologie) en ander onderwerpe ondersoek.<ref>{{cite book|author=Roy W. Perrett|title=Indian Philosophy: Metaphysics|url=https://books.google.com/books?id=okkLgRTQ8mIC|year=2001|publisher=Routledge|isbn=978-0-8153-3608-2|access-date=2 Maart 2018|archive-date=3 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230703144429/https://books.google.com/books?id=okkLgRTQ8mIC|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author=Stephen H Phillips|title=Epistemology in Classical India: The Knowledge Sources of the Nyaya School|url=https://books.google.com/books?id=ij4yOAP_6fcC |year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-51898-0 }}</ref><ref>{{cite book|author=Arvind Sharma|title=The Puruṣārthas: a study in Hindu axiology|url=https://books.google.com/books?id=USBtAAAAMAAJ |year=1982|publisher=Asian Studies Center, Michigan State University |isbn=9789993624318}};<br />{{cite book|author1=Purusottama Bilimoria|author2=Joseph Prabhu|author3=Renuka M. Sharma|title=Indian Ethics: Classical traditions and contemporary challenges|url=https://books.google.com/books?id=g78Cw4xQmsMC |year=2007|publisher=Ashgate |isbn=978-0-7546-3301-3 }}</ref> Indiese filosofie het ook onderwerpe gedek soos [[politieke filosofie]] soos gesien in die Arthashastra c. 4de eeu vC en die filosofie van liefde soos gesien in die Kama Sutra. Die Kurale literatuur van die post-Sangam tydperk tussen c. 1ste eeu vC en 5de eeu CE, geskryf deur die Tamil digter-filosoof Valluvar, word deur baie geleerdes geglo dat dit gebaseer is op Jain {{sfn|Mohan Lal|1992|pp=4333–4334}}{{sfn|Kamil Zvelebil|1973|pp=156–171}}{{sfn|Sundaram, 1990|pp=xiii–xvii, Appendix note on verse 1103}} of Hindoe-filosofieë.{{sfn|Kaushik Roy|2012|pp=152–154, context: 144–154 (Chapter: Hinduism and the Ethics of Warfare in South Asia)}}{{sfn|Swamiji Iraianban|1997|p=13}}{{sfn|Johnson, 2009}}{{sfn|Pillai, 2015|p=75}} Latere ontwikkelings sluit die ontwikkeling van [[Tantra]] en Iraanse-Islamitiese invloede in. Boeddhisme het meestal uit Indië verdwyn na die Moslem-verowering in die Indiese subkontinent, en het in die Himalaja-streke en suid-Indië oorleef.<ref>{{cite book|author=Randall Collins|title=he Sociology of Philosophies|url=https://books.google.com/books?id=2HS1DOZ35EgC|year=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-02977-4|pages=184–185|access-date=2 Maart 2018|archive-date=11 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230111053959/https://books.google.com/books?id=2HS1DOZ35EgC|url-status=live}}</ref> In die vroeë moderne tydperk het Navya-Nyāya (die 'nuwe rede') gefloreer onder filosowe soos Raghunatha Siromani (omstreeks 1460–1540) wat die tradisie gestig het, Jayarama Pancanana, Mahadeva Punatamakara en Yashovijaya (wat 'n Jain-reaksie geformuleer het).<ref>Ganeri, Jonardon. ''The Lost Age of Reason Philosophy in Early Modern India 1450–1700'', Oxford U. press.</ref> ===Ortodokse skole=== Die belangrikste Indiese filosofiese skole word geklassifiseer as óf ortodoks óf heterodoks – ''āstika'' of ''nāstika'' – afhangende van een van drie alternatiewe kriteria: of dit glo dat die [[Veda]]s 'n geldige bron van kennis is; of die skool van [[Brahman]] en [[Atman (Hindoeïsme)|Atman]] glo; en of die skool in hiernamaals en [[Deva]]s glo.<ref>John Bowker, ''Oxford Dictionary of World Religions'', bl. 259</ref><ref>{{cite book |author=Wendy Doniger |title=On Hinduism |url=https://books.google.com/books?id=c8vRAgAAQBAJ |year=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-936008-6 |page=46 |access-date=2 Maart 2018 |archive-date=3 Julie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703144429/https://books.google.com/books?id=c8vRAgAAQBAJ |url-status=live }}</ref> Daar is ses hoofskole van ortodokse Indiese Hindoe-filosofie—[[Nyaya]], [[Vaisheshika]], [[Samkhya]], [[Yoga]], [[Mimamsa]] en [[Vedanta]], en vyf groot heterodokse skole— [[Djainisme]], [[Boeddhisme]], Ajivika, Ajñana en Cārvāka. Daar is egter ander metodes van klassifikasie; Vidyaranya identifiseer byvoorbeeld sestien skole van Hindoe-Indiese filosofie deur dié in te sluit wat tot die [[Shaivisme|Śaiva]]- en Raseśvara-tradisies behoort.<ref name="cowell">Cowell, E.B.; Gough, A.E. (1882). Sarva-Darsana Sangraha of Madhava Acharya: Review of Different Systems of Hindu Philosophy. New Delhi: Indian Books Centre/Sri Satguru Publications. {{ISBN|81-7030-875-5}}, bl. xii.</ref><ref name="nicholson">Nicholson, bl. 158–162.</ref> Elke skool van Hindoe-filosofie het uitgebreide [[Kennisleer|epistemologiese]] literatuur genaamd Pramana-sastras.<ref name=kp>Karl Potter (2002), Presuppositions of India's Philosophies, Motilal Banarsidass, {{ISBN|81-208-0779-0}}, pp. 25–26</ref><ref name=pbil>Purushottama Bilimoria|P Bilimoria (1993), Pramāṇa epistemology: Some recent developments, in Asian philosophy – Volume 7 (Editor: G Floistad), Springer, {{ISBN|978-94-010-5107-1}}, bl. 137–154</ref> In die Hindoe-geskiedenis was die onderskeid tussen die ses ortodokse skole aktueel in die [[Guptaryk|Gupta-tydperk]] "goue era" van [[Hindoeïsme]]. Met die verdwyning van Vaisheshika en Mīmāṃsā, het dit verouderd geraak teen die latere Middeleeue, toe die verskillende subskole van Vedanta (Dvaita "dualisme", Advaita Vedanta "nie-dualisme" en ander) na prominensie begin styg het as die hoofafdelings van godsdiensfilosofie. Nyaya het tot in die 17de eeu as Navya Nyaya "Neo-Nyaya" oorleef, terwyl Samkhya geleidelik sy status as 'n onafhanklike skool verloor het, en sy beginsels opgeneem in Yoga en [[Vedanta]]. ====Sāmkhya en Joga==== [[Samkhya|Sāmkhya]] is 'n dualistiese filosofiese tradisie gebaseer op die Samkhyakarika (c. 320–540 CE), <ref>Gerald James Larson (2011), Classical Sāṃkhya: An Interpretation of Its History and Meaning, Motilal Banarsidass, {{ISBN|978-81-208-0503-3}}, bl. 146–147</ref> terwyl die [[Yoga]]-skool 'n nouverwante tradisie was wat meditasie en bevryding beklemtoon het, waarvan die hoofteks die [[Yoga Sutra van Patanjali]] (ongeveer 400 CE) is.<ref>Maas, Philipp A. (2006). ''Samādhipāda: das erste Kapitel des Pātañjalayogaśāstra zum ersten Mal kritisch ediert''. Aachen: Shaker. {{ISBN|3-8322-4987-7}}.</ref> Elemente van proto-Samkhya-idees kan egter teruggevoer word na die tydperk van die vroeë [[Upanishad]].<ref>GJ Larson, RS Bhattacharya and K Potter (2014), The Encyclopedia of Indian Philosophies, Volume 4, Princeton University Press, {{ISBN|978-0-691-60441-1}}, bl. 4–5</ref> Een van die belangrikste verskille tussen die twee naverwante skole was dat Joga die bestaan van 'n God toegelaat het, terwyl die meeste Sāmkhya-denkers hierdie idee gekritiseer het.<ref>Roy Perrett (2007), Samkhya-Yoga Ethics, Indian Ethics: Classical Traditions and Contemporary Challenges (Editors: Purusottama Bilimoria et al), Volume 1, {{ISBN|978-0-7546-3301-3}}, bl. 151</ref> Sāmkhya [[Kennisleer|epistemologie]] aanvaar drie van ses pramanas (bewyse) as die enigste betroubare manier om kennis te verkry; pratyakṣa (persepsie), anumāṇa (afleiding) en śabda (woord/getuienis van betroubare bronne).<ref name="ReferenceA">John A. Grimes, A Concise Dictionary of Indian Philosophy: Sanskrit Terms Defined in English, State University of New York Press, {{ISBN|978-0-7914-3067-5}}, bl. 238</ref> Die skool het 'n komplekse teoretiese uiteensetting van die evolusie van [[bewussyn]] en [[materie]] ontwikkel. Sāmkhya-bronne voer aan dat die heelal uit twee werklikhede bestaan, puruṣa (bewussyn) en prakṛti (materie). Soos getoon deur die Sāṁkhyapravacana Sūtra (ongeveer 14de eeu CE), het Sāmkhya deur die Middeleeuse tydperk voortgegaan om te ontwikkel. ====Nyāya==== Die [[Nyaya|Nyāya]]-skool van [[epistemologie]] ondersoek bronne van kennis (Pramāṇa) en is gebaseer op die Nyāya Sūtras (ongeveer 6de eeu vC en 2de eeu CE).<ref>Jeaneane Fowler (2002), Perspectives of Reality: An Introduction to the Philosophy of Hinduism, Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-94-3}}, bl. 129</ref> Nyāya meen dat menslike lyding ontstaan uit onkunde en bevryding ontstaan deur korrekte kennis. Daarom het hulle probeer om die bronne van korrekte kennis of epistemologie te ondersoek. Nyāya aanvaar tradisioneel vier Pramanas as betroubare maniere om kennis te verkry – Pratyakṣa (persepsie), Anumāṇa (afleiding), Upamāṇa (vergelyking en analogie) en Śabda (woord, getuienis van vorige of huidige betroubare kundiges).<ref name="ReferenceA"/> Nyāya het ook tradisioneel 'n vorm van filosofiese realisme verdedig.<ref>Oliver Leaman (2006), Nyaya, in ''Encyclopaedia of Asian Philosophy'', Routledge, {{ISBN|978-0-415-86253-0}}, bl. 405–407</ref> Die Nyāya Sūtras was 'n baie invloedryke teks in die Indiese filosofie, wat die grondslag gelê het vir klassieke Indiese epistemologiese debatte tussen die verskillende filosofiese skole. Dit sluit, byvoorbeeld, die klassieke Hindoe-aanvullings teen Boeddhistiese nie-self (anatta) argumente in.<ref>P Bilimoria and JN Mohanty (2003), Relativism, Suffering and Beyond, Oxford University Press, {{ISBN|978-0-19-566207-8}}, pp. i–ix with Introduction and Chapter 3</ref> Die werk argumenteer ook beroemd teen 'n skeppergod (Ishvara),<ref>John Clayton (2010), ''Religions, Reasons and Gods: Essays in Cross-cultural Philosophy of Religion'', Cambridge University Press, {{ISBN|978-0-521-12627-4}}, bl. 150</ref> 'n debat wat in die Middeleeue sentraal tot Hindoeïsme geword het. ====Vaiśeṣika==== [[Vaisheshika|Vaiśeṣika]] is 'n naturalistiese skool van atomisme, wat slegs twee bronne van kennis, persepsie en afleiding aanvaar.<ref>DPS Bhawuk (2011), Spirituality and Indian Psychology (Editor: Anthony Marsella), Springer, {{ISBN|978-1-4419-8109-7}}, bl. 172</ref> Hierdie filosofie het gemeen dat die heelal gereduseer kan word tot paramāṇu ([[Stoom|atome]]), wat onvernietigbaar (anitya), ondeelbaar is en 'n spesiale soort dimensie het, genoem "klein" (aṇu). Wat ons ook al ervaar, is 'n samestelling van hierdie atome.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/early-modern-india/#VaiAto Analytical philosophy in early modern India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190318135737/https://plato.stanford.edu/entries/early-modern-india/#VaiAto |date=18 Maart 2019 }} J Ganeri, Stanford Encyclopedia of Philosophy</ref> Vaiśeṣika het alle voorwerpe van ervaring georganiseer in wat hulle padārthas (letterlik: 'die betekenis van 'n woord') genoem het, wat ses kategorieë ingesluit het; dravya (stof), guṇa (kwaliteit), karma (aktiwiteit), sāmānya (algemeen), viśeṣa (besonderheid) en samavāya (inherensie). Later het Vaiśeṣikas (Śrīdhara en Udayana en Śivāditya) nog een kategorie abhava (nie-bestaan) bygevoeg. Die eerste drie kategorieë word gedefinieer as artha (wat waargeneem kan word) en hulle het werklike objektiewe bestaan. Die laaste drie kategorieë word gedefinieer as budhyapekṣam (produk van intellektuele diskriminasie) en hulle is logiese kategorieë.<ref>[[Vaisheshika#CITEREFRadhakrishnan2006|Radhakrishnan 2006]], bl. 183–186</ref> == Sien ook == * [[Lys van filosowe]] * [[Westerse filosofie]] == Notas == {{Reflist|group=note}} == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Filosofie]] 5vohbbnayo3ax1h6brk85nrcd2lek0q 0 416859 2891769 2855064 2026-04-09T08:36:22Z Jcb 223 2891769 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Kaja Kallas (crop).jpg|duimnael|Kaja Kallas (2021)]] '''Kaja Kallas''' (* [[18 Junie]] [[1977]] in [[Tallinn]]) is 'n [[Estland]]se [[politikus]]. Sy behoort aan die liberale Estlandse Hervormingsparty ''(Eesti Reformierakond)'', waarvan sy sedert 2018 voorsitter is. Van 2014 tot 2018 was sy 'n lid van die [[Europese Parlement]] in die [[Hernu Europa|ALDE]]-groep. Op 26 Januarie 2021 het sy die eerste minister van Estland geword. Sedert die vergadering van die [[Europese Raad]] van 27 Junie 2024 in Brussel is sy die EU se [[Hoë Verteenwoordiger van die Unie vir Buitelandse Sake en Veiligheidsbeleid]]. <ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jun/28/kaja-kallas-estonian-pm-josep-borrell-successor-eu|publisher=The Guardian|title=Kaja Kallas: the Russia-defying Estonian PM poised to lead EU foreign policy}}</ref>Sy is daardeur ook visepresident van die [[Europese Kommissie]]. == Lewe == Kaja Kallas is die dogter van die voormalige Estlandse premier en EU-kommissaris [[Siim Kallas]]. Sy het haar hoërskooldiploma in 1995 in die Estiese hoofstad Tallinn voltooi. Van 1995 tot 1999 studeer sy regte aan die Universiteit van Tartu. In 1999 is sy tot die Estlandse Balievereniging toegelaat. Daarbenewens is sy sedert 2003 'n lid van die direksies en toesighoudende rade van talle Estlandse maatskappye wat met [[hernubare energie]] handel. === Politiek === In 2010 het Kallas by die liberale Estlandse Hervormingsparty aangesluit, wat, soos ander Estlandse partye, die lidmaatskap van EU en NAVO gesoek het<ref>{{Cite web |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/kaja-kallas-neue-ministerpraesidentin-in-estland-a-29cc89f9-13b4-4584-a5c5-aa9709eefc6a |title=Neue Regierung vereidigt: Ex-Oppositionsführerin Kallas wird erste Ministerpräsidentin Estlands |publisher=Spiegel Online |date=2021-01-26}}</ref> en wie se stigtersvoorsitter haar pa Siim Kallas van 1994 tot 2004 was. In die Estlandse parlementêre verkiesing van Maart 2011 kon sy onmiddellik 'n mandaat in die Estlandse parlement (''Riigikogu'') wen. In die Verkiesing van die Europese Parlement 2014 is Kallas na Straatsburg verkies as een van ses Estlandse LEP's. In 2018 is sy tot leier van die Estlandse Hervormingsparty verkies. In hierdie konteks het sy aan die begin van September 2018 uit die Europese Parlement bedank en is vervang deur Igor Gräzin. In Maart 2019 het sy en haar party die Parlementêre verkiesing in Estland gewen, maar het nie daarin geslaag om 'n regering te vorm nie en is sedertdien parlementêre groepleier van die Hervormingsparty in die ''Riigikogu''. Nadat die vorige premier Jüri Ratas sy bedanking op 13 Januarie 2021 ingedien het, het president Kersti Kaljulaid Kallas opdrag gegee om die nuwe regering te vorm. Nadat so 'n koalisie nie onmiddellik na die verkiesing tot stand gekom het nie, het Kallas op 25 Januarie 2021 met die Estoniese Sentrumparty ooreengekom om 'n gesamentlike regering te vorm. Op 26 Januarie 2021 het sy die amp van Eerste Minister oorgeneem. Sy is die eerste vroulike regeringshoof in Estland. Haar eerste kabinet het sewe ministers elk van die Hervormingsparty en die Sentrumparty ingesluit. [[Lêer:Prime Minister Sanna Marin meets the Estonian Prime Minister Kaja Kallas in Helsinki 4.10.2021 (51550103499).jpg|duimnael|Vergadering van die Eerste Ministers van Finland en Estland op 4 Oktober 2021 in [[Helsinki]] - Kaja Kallas (regs) en [[Sanna Marin]] (links)]] Op 14 Julie 2022 het Kallas haar bedanking by president Alar Karis ingedien. Dit is voorafgegaan deur geskille in die koalisie wat sy gelei het oor die uitbreiding van die gebruik van Estnies in kleuterskole en skole en oor die verhoging van die kindervoordeel.<ref>{{cite book |author=Gerhard Gnauck |title=Im Zeichen des Ukrainekriegs. Kaja Kallas regiert in Estland mit neuen Partnern |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |date=2022-07-22 |pages=5 |url=https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/mit-kaja-kallas-an-der-spitze-neue-regierung-in-estland-vereidigt-18181849.html}}</ref> Sy het toe op 3 Junie die sewe ministers van die Estlandse Sentrumparty afgedank. Volgens die Estlandse grondwet, wanneer die eerste minister bedank, is die hele regering slegs in die amp as 'n opsigterlid. Ná haar bedanking is Kallas getaak om ’n nuwe regering te vorm. Haar party het voorheen ooreengekom oor toekomstige samewerking met die konserwatiewe ''Isamaa'' en die ''Sotsiaaldemokratlik Erakond'' die Sosiale Demokrate (SDE).<ref>{{Cite web |url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2022-07/estland-ministerpraesidentin-kaja-kallas-ruecktritt |title=Ministerpräsidentin Kallas tritt zurück – und soll Regierung führen |publisher=Zeit Online |date=2022-07-14 }}</ref> Op 18 Julie is haar tweede kabinet ingesweer. Na die Parlementêre verkiesing in Estland van 2023, wat haar Hervormingsparty gewen het, het sy daarin geslaag om 'n koalisie met die SDE en Eesti 200 te vorm. Haar derde Kabinet is toe op 17 April 2023 ingesweer. Die meerderheid van aanvanklik 60 stemme is daarna verhoog tot 65 stemme deur die afwyking van sommige lede van die Sentrumparty. === Persoonlik === Kaja Kallas is sedert 2018 getroud met die Estlandse beleggingsbankier Arvo Hallik. Sy het twee seuns en 'n dogter.<ref>{{Cite web|url=https://valitsus.ee/en/prime-minister-ministers/prime-minister-kaja-kallas |title=Kaja Kallas |publisher=valitsus.ee |date=2021-01-26 }}</ref> ’n Seun wat in 2011 gebore is, kom uit haar vorige verhouding met die Estlandse politikus en sakeman Taavi Veskimägi. == Houding jeens die Russiese aanval op Oekraïne == Met die oog op die Russiese aanval op Oekraïne in 2022, het Kallas in Maart 2022 haar teenkanting uitgespreek teen moontlike toegewings aan Rusland rakende die anneksasie van die Krim in 2014. Volgens haar behoort onderhandelinge eers te begin sodra die Krim aan die Oekraïne terugbesorg is en die konflik beëindig is. Sy het haar uitgespreek ten gunste van verhoogde verdedigingsbesteding in Europa ("In 'n wêreld vol geweld sou pasifisme selfmoord wees") en van omvattende ondersteuning vir die Oekraïense regering, selfs al sou dit vanuit ballingskap opereer.<ref>{{Cite journal |authors=Claudia von Salzen, Christoph von Marschall |title= Estlands Regierungschefin Kaja Kallas: „Ein Diktator versteht nur Stärke“ |journal=Der Tagesspiegel |date=2022-03-06 |pages=4 |url=https://www.tagesspiegel.de/politik/estlands-regierungschefin-kaja-kallas-ein-diktator-versteht-nur-starke-414847.html}}</ref><ref>{{cite journal|title=Estland: Katja Kallas ruft Nato-Partner zu höheren Verteidigungsausgaben auf |journal=Der Spiegel |date=2024-03-19|url=https://www.spiegel.de/ausland/estland-ministerpraesidentin-katja-kallas-ruft-nato-partner-zu-hoeheren-verteidigungsausgaben-auf-a-60be48bf-0cfb-43f6-9fa9-cab6e34e9bf9 }}</ref> Na ses maande van oorlog het Kallas Rusland se optrede rakende die situasie rondom die Russies-besette Zaporizhzhia-kernkragsentrale as terroristies geklassifiseer en gevra vir ondersoeke deur die Internasionale Strafhof na moontlike oorlogsmisdade. Terselfdertyd het sy die siening uitgespreek dat nie net die politieke leierskap nie, maar ook die bevolking van Rusland verantwoordelikheid vir die oorlog gedeel het (“Jy kan eenvoudig nie sê dat dit net Poetin se oorlog is nie.”).<ref>{{cite journal |authors=Alice Bota, Jörg Lau |title=„Man kann einfach nicht behaupten, dass dies nur Putins Krieg ist.“ Die estnische Premierministerin Kaja Kallas über die Schuld der russischen Bevölkerung, das Erbe Michail Gorbatschows und Terror als Taktik |journal=Die Zeit |issue=37 |year=2022 |pages=6 |url=https://www.zeit.de/2022/37/kaja-kallas-russland-ukraine-krieg}}</ref> In 'n onderhoud met die weekblad ''[[Die Zeit]]'', gepubliseer op 5 Oktober 2023, het Kallas Westerse state ten sterkste gewaarsku teen afnemende steun vir Oekraïne en 'n beroep op NAVO-lande gedoen om alle militêre materiaal aan te vra om aan Oekraïne te gee wat hulle kon gee.<ref>{{cite web|url=https://www.zeit.de/2023/42/kaja-kallas-premierministerin-estland-kriegsmuedigkeit/seite-2|title=Kaja Kallas: „Bitte gebt alles, was ihr geben könnt!“|publisher=Die Zeit|date=2023-10-05}}</ref> Vrede is nie die einddoel nie. Die uiteindelike doel is om te verseker dat wat Rusland met die Oekraïne gedoen het, nie weer gebeur nie.<ref>{{cite journal|author=Peter Dausend|title= ''Die Hellsichtige.''|journal=Die Zeit|year= 2023}}</ref> Op 13 Februarie 2024 het Rusland 'n inhegtenisnemingsbevel teen Kaja Kallas uitgereik vir beweerde vyandige dade teen Rusland en 'n "ontheiliging van historiese geheue".<ref>{{cite web|author=Alexandra Heidsiek|url=https://www.fr.de/politik/russland-esland-kallas-moskau-fahndet-nach-premierministerin-interpol-aktuell-news-ukraine-krieg-92829945.html |title=''Kallas im Visier von Putins Schergen: Russland stellt Haftbefehl gegen Estlands Premierministerin aus.''|publisher=Frankfurter Rundschau''|datum=13 Februarie 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://orf.at/stories/3348581/|title=Fahndung nach Estlands Regierungschefin|publisher=Österreichischer Rundfunk#Internet|date=2024-02-13}}</ref> Die agtergrond was die afbreek van Sowjet-oorlogmonumente wat in Estland vorentoe gestoot is.<ref>{{cite journal |author=Henrik Bahlmann |title=Estlands Premier auf russischer Fahndungsliste: Kaja Kallas hat es geschafft |journal=Der Spiegel |date=2024-02-13 |url=https://www.spiegel.de/ausland/estland-russland-kaja-kallas-auf-russischer-fahndungsliste-keine-ueberraschung-a-cd195a36-739f-4515-94a2-63764455061d}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commonscat|3=S}} * [https://www.valitsus.ee/en/prime-minister-ministers/prime-minister-kaja-kallas Kaja Kallas] op die Estlandse regering se webwerf (Estonies, Russies en Engels) {{De-vertaal|pl=https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Kaja_Kallas&oldid=246211971}} {{EU-kas}} {{Europese Raad}} {{Normdata}} [[Kategorie:Eerste Ministers van Estland]] [[Kategorie:Europese Kommissarisse van Estland]] 1x20kxvztubk2tb1vae9avasf78guuy 0 417480 2891780 2891204 2026-04-09T09:06:22Z Jcb 223 2891780 wikitext text/x-wiki [[Lêer:RAAFAvroLincolnMalaya1950 (3to4).jpg|duimnael|[[Avro Lincoln]] bomwerper A73-33 van No. 1 Eskader RAAF op 'n bombardementsending oor die Maleise oerwoud. Daar kan gesien word hoe twee 500 pond bomme uit die vliegtuig val.]] Die '''Maleise noodtoestand''', ook bekend as die '''Anti-Britse Nasionale Bevrydingsoorlog'''<ref>{{cite book|first=Mohamed |last= Amin |editor-first= Malcolm |editor-last=Caldwell |title=The Making of a Neo Colony|year=1977|publisher=Spokesman Books, UK|page=216}}</ref> (1948–1960), was 'n [[Guerrilla-oorlogvoering|guerrilla-oorlog]] wat in Brits Malaya geveg is tussen kommunistiese pro-onafhanklikheidsvegters van die Maleise Nasionale Bevrydingsleër (MNLA) en die militêre magte van die [[Maleisië|Federasie van Malaya]], [[Britse Ryk]] en [[Statebond]]. Die kommuniste het geveg om onafhanklikheid vir Malaya van die Britse Ryk te verkry en om 'n kommunistiese staat te vestig, terwyl die Maleise Federasie en Statebondsmagte geveg het om [[kommunisme]] te bekamp en Britse ekonomiese en koloniale belange te beskerm.<ref>Deery, Phillip. "Malaya, 1948: Britain's Asian Cold War?" Journal of Cold War Studies 9, no. 1 (2007): 29–54.</ref><ref name="Siver, Christi L 2009. bl.36">Siver, Christi L. "The other forgotten war: understanding atrocities during the Malayan Emergency." In APSA 2009 Toronto Meeting Paper. 2009., bl.36</ref>{{sfn|Newsinger|2013|p=217}} Die term "Noodtoestand" is deur die Britte gebruik ten einde die konflik te karakteriseer om te verhoed dat daar daarna verwys word as 'n [[oorlog]], omdat versekeraars in Londen nie sou uitbetaal in gevalle van [[burgeroorlog| burgeroorloë]] nie.<ref>{{Cite book|title=Small Wars, Faraway Places: Global Insurrection and the Making of the Modern World 1945–1965 |last=Burleigh |first=Michael |publisher=Viking – Penguin Group |year=2013 |isbn=978-0-670-02545-9 |location=New York|page=164}}</ref> Die oorlog het op 17 Junie 1948 begin, nadat [[Brittanje]] 'n noodtoestand in Malaya afgekondig het ná aanvalle op plantasies,<ref>{{cite book|title=Small Wars Faraway Places: Global Insurrection and the Making of the Modern World 1945–1965|last=Burleigh|first=Michael|publisher=Viking – Penguin Group|year=2013|isbn=978-0-670-02545-9|location=New York|pages=163–164}}</ref> wat wraakaanvalle was vir die moord op linkse aktiviste.{{sfn|Newsinger|2013|p=216–217}} Leier van die Maleise Kommunistiese Party (MCP) Chin Peng en sy bondgenote het in die oerwoude gevlug en die MNLA gestig om 'n oorlog vir nasionale bevryding teen Britse koloniale bewind te voer. Baie MNLA-vegters was veterane van die Malayan Peoples' Anti-Japanese Army (MPAJA), 'n kommunistiese [[Guerrilla-oorlogvoering|guerrilla]]-mag wat voorheen deur die Britte opgelei, gewapen en befonds is om teen [[Japan]] te veg tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref name=":2">{{cite journal |last=Hack |first=Karl |title=Everyone Lived in Fear: Malaya and the British way of Counterinsurgency |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09592318.2012.709764 |journal=Small Wars and Insurgencies |volume=23 |issue=4–5 |page=672 |date=28 September 2012 |s2cid=143847349 |doi=10.1080/09592318.2012.709764 |via=Taylor and Francis Online}}</ref> Die kommuniste het steun van baie burgerlikes gekry, hoofsaaklik dié van die [[Han-Chinese|Chinese gemeenskap]].<ref name="the_malayan_emergency_2021_11_11_the_forum_bbc">Datar, Rajan (host), with author Sim Chi Yin; academic Show Ying Xin (Malaysia Institute, Australian National University); and academic Rachel Leow (University of Cambridge): [https://www.bbc.co.uk/programmes/w3ct1rm2 "The Malayan Emergency: A long Cold War conflict seen through the eyes of the Chinese community in Malaya,"] 11 November 2021, '[The Forum (BBC World Service),'' (radio program) [[British Broadcasting Corporation|BBC]], besoek op 11 November 2021</ref> Die kommuniste se geloof in klasbewustheid, en beide etniese en [[geslagsgelykheid]], het baie vroue en inheemse mense geïnspireer om by beide die MNLA en sy koverte-voorsieningsnetwerk die Min Yuen aan te sluit.<ref>{{Cite book |last=Khoo |first=Agnes |title=Life as the River Flows: Women in the Malayan Anti-Colonial Struggle |publisher=Merlin Press |year=2007 |location=Monmouth, Wales |pages=12–13 |language=English}}</ref> Daarbenewens het honderde voormalige Japannese soldate by die MNLA aangesluit.<ref>{{cite journal |last1=Hara |first1=Fujio |title=Former Japanese Soldiers Who Joined Communist Guerrillas in Malaya |journal=Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society |date=2016 |volume=89 |issue=2 (311) |pages=67–99 |doi=10.1353/ras.2016.0025 |jstor=26527760 |s2cid=201734987 |url=https://www.jstor.org/stable/26527760 |access-date=11 Januarie 2023}}</ref> Nadat die MNLA 'n reeks oerwoudbasisse gestig het, het die Britse koloniale polisie en militêre installasies begin toeslaan. Myne, plantasies en treine is deur die MNLA aangeval om onafhanklikheid vir Malaya te verkry deur die Britse besetting bankrot te maak. Die Britte het probeer om die MNLA uit te honger deur gebruik te maak van [[verskroeideaardebeleid]] deur voedselrantsoenering, vee dood te maak, en lugbespuiting van die onkruiddoder Agent Orange.{{refn|name=sche|<ref name=Mann13>{{cite book |last1=Mann |first1=Michael |title=The Sources of Social Power. Volume 4: Globalizations, 1945–2011|url=https://www.cambridge.org/core/books/sources-of-social-power/CE8493644C4615FD156312944E725F02 |date=2013 |quote='n Bloedige tien jaar lange burgeroorlog, die Maleisiese noodtoestand is uiteindelik deur Britse magte gewen deur 'n verskroeideaarde taktiek, insluitend die uitvinding van gedwonge verskuiwing van dorpe na gebiede wat deur Britse magte beheer word.|publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=9781107028678 |page=16}}</ref><ref name=BFBS21>{{cite web |title=The Malayan Emergency – Britain's Vietnam, Except Britain Won |url=https://www.forces.net/heritage/history/malayan-emergency-britains-vietnam-except-britain-won |website=Forces Network|date=4 Oktober 2021|quote=Een van hierdie strategieë was die '[[Verskroeideaardebeleid]]' wat die eerste gebruik van Agent Orange gesien het – 'n onkruiddoder wat ontwerp is om enigiets waarmee dit in aanraking gekom het, dood te maak.|location=Gerrards Cross|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005003131/https://www.forces.net/heritage/history/malayan-emergency-britains-vietnam-except-britain-won|archive-date=5 October 2021|url-status=live|publisher=British Forces Broadcasting Service |language=en}}</ref>}} Britse pogings om die kommuniste te verslaan het buitegeregtelike moorde op ongewapende dorpenaars ingesluit, in stryd met die [[Geneefse Konvensies]].<ref name=Siv18>{{cite book |last1=Siver |first1=Christi |title=Military Interventions, War Crimes, and Protecting Civilians |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan / Springer Nature|quote= Britse pogings om soldate op te voed oor die Genève-konvensies het óf nooit eenhede bereik wat in Malaya ontplooi is nie óf geen indruk op hulle gelaat nie...Al hierdie regimente het deur die inleidende oerwoudoorlogvoeringskursus gegaan en dieselfde instruksies oor 'vinnig-skiet' en onderskeid tussen teikens ontvang. Verskille in opleiding blyk nie te verklaar waarom sommige eenhede burgerlikes doodgemaak het terwyl ander nie.|hoofstuk=Vyande of Vriendskaplikes? Britse militêre gedrag teenoor burgerlikes tydens die Maleise noodgeval |pages=2–8, 19–20, 57–90|location=Cham |doi=10.1007/978-3-319-77691-0 |isbn=978-3-319-77690-3 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-319-77691-0}}</ref> Die mees berugte voorbeeld is die Batang Kali-slagting, waarna die pers verwys het as "Brittanje se [[My Lai-menseslagting|My Lai]]".<ref>''The Times'' 2012, ''A mistake or murder in cold blood? Court to rule over 'Britain's My Lai'' https://www.thetimes.co.uk/article/a-mistake-or-murder-in-cold-blood-court-to-rule-over-britains-my-lai-jpjmxt8r37q [[The Times]] London, 28 April 2012, ''The Independent'' 2015,Connett, David, ''Batang Kali killings: Britain in the dock over 1948 massacre in Malaysia'' London, https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/batang-kali-killings-britain-in-the-dock-over-1948-massacre-in-malaysia-10187309.html [[The Independent]], 18 April 2015, ''The Guardian'' 2012, Bowcott, Owen. ''Batang Kali relatives edge closer to the truth about 'Britain's My Lai massacre'', https://www.theguardian.com/world/2012/jan/25/malaysia-military The Guardian, London, 25 Januarie 2012</ref> Terwyl die frase dikwels in die Britse pers gebruik is, het die geleerde Matthew Hughes in die joernaal ''Small Wars & Insurgencies'' daarop gewys dat in terme van die aantal gedood die bloedbad by Batang Kali nie van 'n vergelykbare omvang is as die een by Mỹ Lai..<ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=Matthew |title=Introduction: British ways of counter-insurgency |journal=Small Wars & Insurgencies |date=Oktober 2012 |volume=23 |issue=4–5 |pages=580–590|doi-access=free|location=London|publisher=Taylor & Francis|doi=10.1080/09592318.2012.709771}}</ref> Die Briggs-plan het met geweld tussen 400 000 en 1 000 000 burgerlikes na konsentrasiekampe genaamd "Nuwe dorpe" verskuif.<ref name=Keo19>{{cite journal |last1=Keo |first1=Bernard Z. |title=A small, distant war? Historiographical reflections on the Malayan Emergency |journal=History Compass |date=Maart 2019 |volume=17 |issue=3|location=Hoboken|publisher=Wiley-Blackwell|pages=e12523 |doi=10.1111/hic3.12523|s2cid=150617654 |quote=Ten spyte van hul onskadelike nomenklatuur, was New Villages in werklikheid, soos Tan demonstreer, konsentrasiekampe wat minder ontwerp is om die kommuniste uit te hou, maar om die landelike Chinese bevolking onder streng regeringstoesig en beheer te plaas.}}</ref>{{sfn|Newsinger|2015|p=50|loc="Hul huise en staande oeste is afgebrand, hul landbou-implemente is stukkend geslaan en hul vee het óf doodgemaak óf losgelaat. Sommige sou later vergoeding ontvang, maar die meeste het nooit. Hulle is toe per vragmotor na die terrein van hul 'nuwe dorpie' vervoer wat dikwels weinig meer as 'n gevangeniskamp was, omring deur 'n doringdraadheining, verlig deur soekligte. Die dorpe is swaar gepolisieer met die inwoners wat effektief van alle burgerregte ontneem is."}}<ref>{{cite journal |last1=Sandhu |first1=Kernial Singh |title=The Saga of the "Squatter" in Malaya |journal=Journal of Southeast Asian Studies |date=Maart 1964 |publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|volume=5 |issue=1 |pages=143–177 |doi=10.1017/s0217781100002258|quote=Die uitstaande ontwikkeling van die noodtoestand in Malaya was die implementering van die Briggs-plan, as gevolg waarvan ongeveer 1 000 000 landelike mense in meer as 600 'nuwe' nedersettings, hoofsaaklik New Villages, opgeneem is.}}</ref> Baie Orang Asli inheemse gemeenskappe is ook geteiken vir internering omdat die Britte geglo het dat hulle die kommuniste ondersteun.<ref name=Jones68>{{cite journal |last1=Jones |first1=Alun |title=The Orang Asli: An Outline of Their Progress in Modern Malaya |journal=Journal of Southeast Asian Studies |date=September 1968 |location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|quote=Duisende Orang Asli is deur die polisie en die weermag uit die oerwoud begelei, om te vind dat hulle in haastig voorbereide kampe ingejaag word omring deur doringdraad om hul ontsnapping te voorkom. Die geestelike en fisiologiese aanpassing wat gevra is, was te veel vir baie van die mense van die heuwels en oerwoud en honderde het nie die ervaring oorleef nie.|volume=9 |issue=2 |pages=286–305 |doi=10.1017/s0217781100004713}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Idrus |first1=Rusalina |title=The Discourse of Protection and the Orang Asli in Malaysia |publisher=Universiti Sains Malaysia|location=Penang|journal=Kajian Malaysia |date=2011 |volume=29 |issue=Supp. 1 |pages=53–74 |url=http://web.usm.my/km/vol29_supp1_2011.html}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Maleisië]] [[Kategorie:Koue Oorlog]] g1jqrztobg3lplq1b6bgrtwqnnpup7r 0 418729 2891795 2858908 2026-04-09T09:49:53Z Jcb 223 2891795 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Mogoeng Mogoeng.png|duimnael|Mogoeng Mogoeng in 2019.]] '''Mogoeng Thomas Reetsang Mogoeng''' (gebore [[14 Januarie]] [[1961]]) is 'n Suid-Afrikaanse regsgeleerde wat vanaf 8 September 2011 tot sy aftrede op 11 Oktober 2021 as die [[hoofregter van Suid-Afrika]] gedien het.<ref name=":1">{{Cite web|url = http://www.constitutionalcourt.org.za/site/judges/justicemogoengmogoeng/index1.html|title = Profile: Justice Mogoeng Mogoeng|website = Constitutional Court of South Africa}}</ref><ref name="whoswho">{{cite web|title=Who's Who SA: Mogoeng Mogoeng|url=http://www.whoswho.co.za/mogoeng-mogoeng-7577|access-date=24 Mei 2013|archive-date=16 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130416062411/http://www.whoswho.co.za/mogoeng-mogoeng-7577|url-status=dead}}</ref><ref name="oxtoby">{{cite journal|last=Oxtoby|first=Chris|title=New Appointments to the Constitutional Court 2009-2012|year=2013|journal=South African Law Journal|pages=219–230}}</ref> ==Vroeë lewe== Mogoeng is op 14 Januarie 1961 in Goo-Mokgatha (Koffiekraal) dorpie naby [[Zeerust]] in die [[ Noord-Wesprovinsie]] gebore. <ref name=oxtoby/> Sy pa was 'n mynwerker en sy ma 'n huishulp.<ref name=":0">{{Cite web|url = http://www.historicalpapers.wits.ac.za/inventories/inv_pdfo/AG3368/AG3368-M57-001-jpeg.pdf|title = Constitutional Court Oral History Project: Mogoeng Mogoeng|date = 2 Februarie 2012}}{{Dooie skakel|date=Desember 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Mogoeng het op hoërskool polities aktief geword, waaruit hy kortstondig geskors is omdat hy 'n gedenkteken vir die slagoffers van die [[Soweto-opstand]] georganiseer het.<ref name=":0" /> Mogoeng het 'n B.Juris in 1983 van die Universiteit van Zoeloeland en 'n Baccalaureus in Regte in 1985 van die Universiteit van Natal ontvang.<ref name=":1" /> Daar was hy aktief in die [[Azanian People's Organisation|Azanian Students' Movement]] gedurende 'n tyd van ernstige onderdrukking deur die [[SAW]].<ref name=":0" /> Vanaf 1985 het hy vir die regering van [[Bophuthatswana]] gewerk as 'n hooggeregshofaanklaer in [[Mahikeng]];<ref name=":1" /> hoewel werk vir 'n bantoestan gestigmatiseer is, was Mogoeng verplig om dit vir vyf jaar te doen om sy regeringsbeurs terug te betaal.<ref name=":0" /> Hy het in 1989 'n Magister in Regte per korrespondensie aan die [[Universiteit van Suid-Afrika]] verwerf.<ref name=":1" /> Mogoeng het Bophuthatswana se staatsdiens die volgende jaar verlaat om as 'n advokaat te begin praktiseer.<ref name=":1" /> Na 'n kort tydperk by die Johannesburgse Balie, het Mogoeng na Mahikeng teruggekeer, waar hy vir ses jaar gepraktiseer het <ref name="whoswho" /> Hy was die voorsitter van Lawyers for Human Rights se Bophuthatswana-afdeling en 'n deeltydse dosent aan die Universiteit van Bophuthatswana (nou [[Noordwes-Universiteit]]).<ref name=":1" /><ref name=":0" /> Hy was ook lid van die Nywerheidshof van Suid-Afrika. Mogoeng het in 1992 vir 'n jaar lesings in strafreg en strafprosesreg aan die Universiteit van KwaZulu-Natal gegee. Tussen 1994 en 1997 was Mogoeng 'n direksielid van talle Suid-Afrikaanse maatskappye, insluitend MetLife Suid-Afrika, en ondernemings in staatsbesit. Hy het ook vir die Suid-Afrikaanse Verkiesingskommissie gewerk. In 1997 is hy as regter van die Noordwes Hooggeregshof aangestel. In 2000 het hy na die Arbeidsappèlhof van Suid-Afrika verhuis voordat hy twee jaar later as Hoofregter na die Noordwes Hooggeregshof teruggekeer het. Hy het hierdie pos beklee tot 2009. Hy is toe as regter by die Konstitusionele Hof van die Republiek van Suid-Afrika aangestel. [[Jacob Zuma]] het hom op 8 September 2011 as hoofregter van die konstitusionele hof aangestel en hy het [[Sandile Ngcobo]] opgevolg. <ref>o.V. Zuma picks Mogoeng as chief justice, [[Mail & Guardian]], 2005-08-16, [http://mg.co.za/article/2011-08-16-zuma-picks-mogoeng-as-chief-justice online] Besoek 2013-06-26</ref> ==Kontroversies== Sy aanstelling as hoofregter van die konstitusionele hof van Suid-Afrika het nasionaal sowel as internasionaal kritiek ontvang.<ref>{{cite web|url=http://www.polity.org.za/article/is-the-appointment-of-justice-mogoeng-mogoeng-as-chief-justice-in-the-interest-of-the-people-2011-09-08|title=Is the Appointment of Justice Mogoeng Mogoeng as Chief Justice in the Interest of the People?|accessdate=2013-06-26|author=Emily Kinama|publisher=Institute for Security Studies|language=englisch}}</ref><ref>o.V.], Nobel winners join battle to stop South African judge landing top job, The Scotsman, 2011-09-08, [http://www.scotsman.com/the-scotsman/international/nobel-winners-join-battle-to-stop-south-african-judge-landing-top-job-1-1832369] , besoek </ref> Mogoeng het self hierdie kritiek toegeskryf aan sy aktiewe betrokkenheid by die Christian Winner's Chapel, waar hy aktief is as lekeprediker.<ref>Charl du Plessis, Mogoeng and the prophet, [[City Press]], 2013-05-19, http://www.citypress.co.za/news/mogoeng-and-the-prophet/wayback=20130522202203</ref> Mogoeng word daarvan beskuldig dat hy in die loop van hierdie aktiwiteit gesamentlik verantwoordelik was vir doodvonnisse, wat uitgelê is sonder dat die beskuldigdes voldoende geleenthede gebied is om hulself te verdedig.<ref>https://www.news24.com/citypress/SouthAfrica/News/Mogoeng-death-row-outcry-20110827, Mogoeng death row outcry, besoek 2021-11-22</ref> Mogoeng se herhaalde verskynings en uitsprake, waarin hy sy Christelike fundamentalistiese wêreldbeskouing openlik ten toon gestel het, is met openbare kritiek tegemoet gekom. Mogoeng het hom in die openbaar uitgespreek teen verpligte [[inenting]], wat hy gedeeltelik met godsdienstige redes gestaaf het.<ref>Ismail Lagardien, https://www.dailymaverick.co.za/opinionista/2020-12-15-mogoeng-is-not-just-wrong-he-is-also-dangerous-mainly-because-people-take-him-seriously/ OPINIONISTA: Mogoeng is not just wrong, he is also dangerous – mainly because people take him seriously. 2020-12-15, besoek 2021-11-22</ref><ref>Pontsho Pilane, https://www.news24.com/citypress/voices/the-real-danger-of-mogoeng-mogoeng-20201213 Mogoeng’s Christian fanaticism has far-reaching consequences for SA. Besoek 2021-11-22}}</ref><ref>Modidima Mannya, https://www.news24.com/citypress/columnists/modidimamannya/mogoeng-has-caused-huge-damage-to-the-judiciary-20201215 ,Mogoeng has caused huge damage to the judiciary. Besoek op 2021-11-22</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mogoeng, Mogoeng}} [[Kategorie:Hoofregters van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geboortes in 1961]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse regsgeleerdes]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit van Suid-Afrika]] mfnpm7xfwfg4kz0o2py37cohd9xliga 0 419117 2891777 2769028 2026-04-09T08:55:09Z Jcb 223 2891777 wikitext text/x-wiki [[Lêer:CCTV video of pager explosion in a Beirut market.webm|duimnael|Beeldmateriaal van sekuriteitskameras wys ontploffende radioroeper in Beiroet.]] Op 17 September 2024 het kommunikasie-[[radioroeper]]s wat deur [[Hezbollah]]-lede gebruik is gelyktydig in [[Libanon]] en [[Damaskus]], [[Sirië]], ontplof. Teen 19 September 2024, was 37 mense is dood,<ref name="NWS_1">{{cite news |author=Hijazi, S. |date=20 September 2024 |title=Nasrallah: We suffered a 'hard blow'... but Israel failed |url=https://today.lorientlejour.com/article/1427756/nasrallah-we-suffered-a-hard-blow-but-israel-failed.html |access-date=20 September 2024 |website=L'Orient-Le Jour |language=en}}</ref> insluitend ten minste 12 burgerlikes.<ref name="ABCN_1">{{cite news |author1=David Brennan |author2=Nadine El-Bawab |date=18 September 2024 |title=20 more dead, 450 injured as new round of explosions rocks Lebanon: Health officials |url=https://abcnews.go.com/International/hezbollah-vows-reckoning-after-thousands-lebanon-injured-exploding/story?id=113798347 |access-date=20 September 2024 |website=ABC News}}</ref><ref name="Associated Press"/><ref name="auto">{{Cite news|title=Israel war on Gaza live: Nine killed, 2,750 hurt in Hezbollah pager blasts|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/9/17/israels-war-on-gaza-live-38-killed-as-israel-risks-becoming-pariah?update=3184753|access-date=2024-09-17|website=[[Al Jazeera]]}}</ref><ref name=":92">{{Cite web |last=Kent |first=Lauren |date=2024-09-17 |title=Hundreds injured in attack targeting pagers of Hezbollah members, Lebanese security source says |url=https://edition.cnn.com/2024/09/17/middleeast/lebanon-hezbollah-pagers-explosions-intl/index.html |access-date=2024-09-17 |website=CNN |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Vogt |first=Christian Edwards, Adrienne |date=2024-09-17 |title=Pagers explode across Lebanon in attack targeting Hezbollah members: Live updates |url=https://www.cnn.com/world/live-news/lebanon-pagers-attack-hezbollah/index.html |access-date=2024-09-17 |website=CNN |language=en}}</ref> Die ontploffings het verskeie Hezbollah-vestings geraak, insluitend [[Beiroet]] se Dahieh-voorstad, suidelike Libanon, en in die [[Bekaavallei]].<ref name=":82">{{Cite web |date=2024-09-17 |title=Hundreds of Hezbollah members wounded in Lebanon in mass pager hack |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-820536 |access-date=2024-09-17 |website=The Jerusalem Post |language=en}}</ref><ref name=":02">{{Cite news |date=2024-09-17 |title=Dozens of Hezbollah members wounded in Lebanon when pagers exploded, sources and witnesses say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/dozens-hezbollah-members-wounded-lebanon-when-pagers-exploded-sources-witnesses-2024-09-17/ |work=Reuters}}</ref><ref name=":92" /> Hezbollah het die voorval as die organisasie se "grootste veiligheidsbreuk nog" bestempel.<ref name=":62">{{Cite web |title=Dozens of Hezbollah members reportedly hurt by exploding pagers |url=https://www.bbc.com/news/articles/cd7xnelvpepo |access-date=2024-09-17 |website=BBC |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Federica Marsi,Usaid |date=17 September 2024 |title=Eight-year-old girl among those killed in pager explosion attacks, health minister says |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/9/17/israels-war-on-gaza-live-38-killed-as-israel-risks-becoming-pariah |access-date=17 September 2024 |website=Al Jazeera |language=en |quote=Eight people have been killed in the attacks, among them is an eight-year-old girl from the Bekaa Valley}}</ref> Na kommer oor die veiligheid rondom die gebruik van [[Slimfoon|slimfone]] deur die Hezbollah leierskap uitgespreek is, het die organisasie 'n nuwe handelsmerk radioroepers gekoop, [[Gold Apollo AR924]]-modelle wat vanaf [[Taiwan]] ingevoer is.<ref name="The Times of Israel">{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Hezbollah official: Exploded pagers were a new brand, replaced cellphones at Nasrallah's order |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/hezbollah-official-exploded-pagers-were-a-new-brand-replaced-cellphones-at-nasrallahs-order/ |access-date=17 September 2024 |website=The Times of Israel}}</ref><ref name="Wired">{{Cite magazine |last=Newman |first=Lily Hay |title=The Mystery of Hezbollah's Deadly Exploding Pagers |url=https://www.wired.com/story/pager-explosion-hezbollah/ |access-date=17 September 2024 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}</ref> [[Hassan Nasrallah]], sekretaris-generaal van Hezbollah, wat op die ontploffings gereageer het, beskryf dit as 'n oorlogsdaad<ref>{{Cite news |last=Parker |first=Claire |last2=Chamaa |first2=Mohamad El |last3=Rubin |first3=Shira |date=2024-09-19 |title=Hezbollah chief calls pager, radio attacks an ‘act of war’ by Israel |url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/09/19/israel-lebanon-attack-explosions-hezbollah/ |access-date=2024-09-19 |work=Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> en waarskynlik 'n oorlogsverklaring deur [[Israel]].<ref>{{Cite web |date=2024-09-19 |title=Hezbollah Chief Nasrallah: Israel Crossed All Red Lines, This Is a Declaration of War |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2024-09-19/ty-article-live/netanyahu-slams-misguided-starmer-accuses-u-k-of-sending-mixed-messages/00000192-07f9-d543-ab9f-2ffbf5790000 |website=Haaretz}}</ref> Hezbollah het belowe om wraak te neem. Na die ontploffings het die Israeliese minister van verdediging [[Yoav Gallant]] 'n "nuwe fase" van die oorlog teen die [[Spilvennote van Weerstand]] aangekondig, met 'n fokus op die noorde van Israel (wat aan Libanon grens).<ref>{{Cite web |last=Starcevic |first=Seb |date=2024-09-18 |title=Israeli defense minister: A ‘new phase of war’ has begun |url=https://www.politico.eu/article/israel-defense-minister-yoav-gallant-new-phase-war-hezbollah/ |access-date=2024-09-19 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref> ==Agtergrond== 'n Dag nadat [[Israel-Hamas-oorlog|Hamas sy aanvalle op 7 Oktober 2023]] op [[Israel]] geloods het, het die [[Iran|Irannees]]-gesteunde militante organisasie Hezbollah by die konflik aangesluit ter ondersteuning van [[Hamas]] deur op Israeliese vestings te vuur.<ref name=":22">{{Cite web |title=Smoke on the horizon: Israel-Hezbollah all-out war edges closer |url=https://www.bbc.com/news/articles/cz5r18zm7lpo |access-date=2024-09-17 |website=BBC |language=en-GB}}</ref> Dit het gelei tot 'n reeks oorgrens militêre uitruilings tussen Hezbollah en Israel.<ref name=":32">{{Cite web |title=Israel-Hezbollah: Mapping the scale of damage of cross-border attacks |url=https://www.bbc.com/news/articles/cv2gj544x65o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240726225348/https://www.bbc.com/news/articles/cv2gj544x65o |archive-date=26 Julie 2024 |access-date=27 Julie 2024 |website=BBC |language=en-GB}}</ref> Sedertdien is Hezbollah en Israel betrokke by oorgrens militêre vuur wat hele gemeenskappe in Israel en Libanon verplaas het, met aansienlike skade aan geboue en grond langs die grens. Vanaf 5 Julie 2024 berig Israel dat hulle ongeveer 366 Hezbollah-operateurs gedood het. Volgens die [[Verenigde Nasies]] is meer as 90 000 mense in Libanon gedwing om uit hul huise te vlug, terwyl 60 000 burgerlikes in Israel ontruim is.<ref name=":32" /> Israel en Hezbollah het hul aanvalle op 'n vlak gehandhaaf wat aansienlike skade berokken sonder om in 'n volskaalse oorlog te eskaleer.<ref name=":12">{{Cite news |last=Keller-Lynn |first=Carrie |date=27 July 2024 |title=Deadly Rocket Strike on Soccer Field Raises Risk of Escalation with Hezbollah |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/rocket-strike-on-israeli-soccer-field-raises-risk-of-escalation-with-hezbollah-69943fd8?mod=hp_lead_pos6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240728012312/https://www.wsj.com/world/middle-east/rocket-strike-on-israeli-soccer-field-raises-risk-of-escalation-with-hezbollah-69943fd8?mod=hp_lead_pos6 |archive-date=28 Julie 2024 |access-date=27 Julie 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}</ref> Van 7 Oktober 2023 tot 21 Junie 2024 het Israel Libanon 6 124 keer aangeval. Hezbollah en ander Libanese magte het Israel 1 258 keer aangeval.<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2024/7/27/israel-says-10-killed-in-rocket-attack-on-occupied-golan-heights At least 12 killed in rocket attack in Israeli-occupied Golan Heights] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240729022241/https://www.aljazeera.com/news/2024/7/27/israel-says-10-killed-in-rocket-attack-on-occupied-golan-heights|date=29 Julie 2024}} [[Al Jazeera]] 27 Julie 2024</ref> Vroeër op die dag van die ontploffing het Israel se binnelandse veiligheidsagentskap, die Shin Bet, aangekondig dat dit 'n Hezbollah-komplot gedwarsboom het om 'n voormalige senior verdedigingsbeampte met 'n ploftoestel te vermoor.<ref name=":52">{{Cite news |date=2024-09-17 |title=Israel says it thwarted Hezbollah plot to kill former defence official |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-says-it-thwarted-hezbollah-plot-kill-former-defence-official-2024-09-17/ |work=Reuters}}</ref> == Gebruik van radioroepers == Terwyl radioroepers in die laat twintigste eeu gewild was, is hulle sedertdien grootliks deur [[selfoon|selfone]] vervang.<ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/technology/2024/09/18/pagers-lebanon-hezbollah-old-technology/ |newspaper= Washington Post |title= Hezbollah explosions put spotlight on old-school pagers |first= Victoria |last= Bisset |date= 18 September 2024 |access-date= 20 September 2024}}</ref> Nogtans het sommige Hezbollah-lede vir jare voor die 7 Oktober-aanvalle radioroepers gebruik, maar meer lede het dit ná Februarie 2024 begin gebruik, toe Hassan Nasrallah, sekretaris-generaal van Hezbollah, 'n beroep op lede gedoen het om op te hou om slimfone te gebruik, met verwysing na Israel se vermoë om hulle te infiltreer.<ref name="The New York Times-3">{{Cite web |last=Reiss |first=Johnatan |date=17 September 2024 |title=Live Updates: Pagers Explode Across Lebanon in Apparent Attack on Hezbollah |url=https://www.nytimes.com/live/2024/09/17/world/israel-hamas-war-news |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917182225/https://www.nytimes.com/live/2024/09/17/world/israel-hamas-war-news |archive-date=17 September 2024 |access-date=17 September 2024 |website=The New York Times}}</ref><ref name="Al Jazeera-2">{{Cite web |title=Dozens of Hezbollah members wounded after pagers explode in Lebanon |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/9/17/dozens-of-hezbollah-members-wounded-after-pagers-explode-in-lebanon |access-date=17 September 2024 |website=Al Jazeera}}</ref> Hezbollah het daarna die radioroepers aanbeveel, wat in die maande voor die ontploffing na Libanon ingevoer is.<ref name="The Times of Israel" /> Daar is berig dat die toestelle in Iran gekompromitteer is voordat dit na Libanon gestuur is.<ref>{{Cite news |date=17 September 2024 |title=عملية "تحت الحزام" الإسرائيلية: أجهزة "البايجر" فُخخت في إيران؟ |trans-title=Israeli Operation "Below the Belt": Pagers booby-trapped in Iran? |url=https://www.almodon.com/politics/2024/9/17/%D8%B9%D9%85%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B2%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D8%A3%D8%AC%D9%87%D8%B2%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%8A%D8%AC%D8%B1-%D9%81%D8%AE%D8%AE%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D8%A5%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86 |work=Al-Modon |language=ar}}</ref> [[Reuters]] is meegedeel dat die plofstof nie opgespoor is nie, ten spyte van die nagaan van die radioroepers, en dat dit steeds tot onmiddellik voor die ontploffings versprei is.<ref>{{Cite news|last1=Bassam|first1=Laila|last2=Gebeily|first2=Maya|date=20 September 2024|title=Exclusive: Hezbollah handed out pagers hours before blasts – even after checks|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/hezbollah-handed-out-pagers-hours-before-blasts-even-after-checks-2024-09-20/|work=Reuters|access-date=20 September 2024}}</ref> Die ontplofbare radioroepers was die [[Gold Apollo AR924|AR924]]-model deur die Taiwanese maatskappy Gold Apollo.<ref name="Wired"/><ref>{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Exploding Hezbollah devices reportedly issued in recent days |url=https://www.i24news.tv/en/news/israel-at-war/artc-exploding-hezbollah-devices-reportedly-issued-in-recent-days |access-date=17 September 2024 |website=i24NEWS |language=en}}</ref> Gold Apollo het egter ontken dat die radioroepers gemaak en verkoop is deur die [[Boedapest]]-gebaseerde BAC Consulting KFT,<ref>{{Cite news |last=Blanchard |first=Ben |date=17 September 2024 |title=Gold Apollo says it did not make pagers used in Lebanon explosions |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gold-apollo-says-it-did-not-make-pagers-used-lebanon-explosion-2024-09-18/ |access-date=17 September 2024 |work=[[Reuters]] |quote=Hsu said the pagers used in the explosion were made by a company in Europe that had the right to use the Taiwanese firm's brand.}}</ref><ref>{{cite news |last1=Bassam |first1=Laila |last2=Gebeily |first2=Maya |date=18 September 2024 |title=Hezbollah exploding pager trail runs from Taiwan to Hungary |url=https://www.msn.com/en-gb/news/world/hezbollah-exploding-pager-trail-runs-from-taiwan-to-hungary/ar-AA1qLDYt |work=MSN |agency=Reuters}}</ref><ref>{{cite news |last=Lukash |first=Alexandra |date=18 September 2024 |title=Hungarian firm tied to pager blasts in Lebanon unmasked |url=https://www.ynetnews.com/article/bytqokop0 |work=[[Ynet#Ynetnews|Ynetnews]]}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Pandey |first1=Ashutosh |last2=Chaika |first2=Anna |date=18 September 2024 |editor-last=Hessler |editor-first=Uwe |title=BAC: Hungarian firm in focus of Hezbollah pager explosions |url=https://www.dw.com/en/bac-hungarian-firm-in-focus-of-hezbollah-pager-explosions/a-70248830 |access-date=18 September 2024 |website=Deutsche Welle |language=en}}</ref> wat vir die vorige drie jaar 'n lisensie-ooreenkoms met Gold Apollo gehad het.<ref>{{Cite web |agency=AFP |title=Taiwan's Gold Apollo Says Hezbollah Pagers Made By Hungary Partner |url=https://www.barrons.com/news/taiwan-s-gold-apollo-says-hezbollah-pagers-made-by-hungary-partner-ba2ff7c7 |access-date=18 September 2024 |website=www.barrons.com |language=en-US |quote=Gold Apollo het 'n "langtermyn-vennootskap" met die Boedapest-gebaseerde BAC Consulting KFT gestig om sy handelsmerk te gebruik en die model wat in mediaberigte genoem word "word deur BAC vervaardig en verkoop," het die maatskappy in 'n verklaring gesê nadat die New York Times berig het dat sy radioroepers by die ontploffings betrokke was.}}</ref><ref name="Time2">{{Cite magazine |first1=Johnson |last1=Lai |first2=Simina |last2=Mistreanu |date=18 September 2024 |title=Taiwanese Company Disavows Links to Pager Explosions, Points to Budapest Manufacturer |url=https://time.com/7022209/taiwan-firm-deny-making-pagers-lebanon-syria-budapest/ |access-date=18 September 2024 |magazine=TIME |language=en |quote=Gold Apollo-voorsitter Hsu Ching-kuang het Woensdag aan joernaliste gesê sy maatskappy het die afgelope drie jaar 'n lisensie-ooreenkoms met BAC gehad, maar het nie bewyse van die kontrak verskaf nie. |archive-date=19 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919133547/https://time.com/7022209/taiwan-firm-deny-making-pagers-lebanon-syria-budapest/ |url-status=dead }}</ref> Gold Apollo-stigter, Hsu Ching-Kuang, het gesê dat BAC se betalings "baie vreemd" was, omdat dit via die [[Midde-Ooste]] betaal is.<ref name="Reuters2">{{cite news |date=18 September 2024 |title=Gold Apollo says it did not make pagers used in Lebanon explosions |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gold-apollo-says-it-did-not-make-pagers-used-lebanon-explosion-2024-09-18/ |accessdate=18 September 2024 |website=[[Reuters]]}}</ref> Die Taiwanese polisie het 'n ondersoek na Gold Apollo se betrokkenheid geopen,<ref>{{Cite web |date=18 September 2024 |title=Taiwan pager maker stunned by link to Lebanon attacks |url=https://www.bbc.com/news/articles/c9qvl3vlvlvo |website=BBC|first=Rupert|last=Wingfield-Hayes|access-date=20 September 2024}}</ref> het vier plekke in [[Taipei]] en New Taipei City deursoek en twee individue ondervra. Beide ekonomiese minister J.W. Kuo en premier Cho Jung-tai het ontken dat die roepradios in Taiwan vervaardig is.<ref>{{Cite web |date=20 September 2024 |title=Taiwan questions two in probe into Lebanon pager attack |url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20240920-taiwan-questions-two-in-probe-into-lebanon-pager-attack |website=France 24}}</ref> Cristiana Bársony-Arcidiacono, uitvoerende hoof van BAC Consulting, het erken dat hul met Gold Apollo werk, maar het gesê: "Ons maak nie die radioroepers nie. Ons is net die intermediêre ''[[[sic]]]''."<ref name=":1">{{Cite web |date=18 September 2024 |title=Who made the exploding pagers? A messy global trail emerges behind deadly Lebanon blasts |url=https://www.nbcnews.com/news/world/taiwan-firm-denies-making-pagers-used-lebanon-explosions-rcna171594 |access-date=18 September 2024 |website=NBC News|first1=Mithil|last1=Aggarwal|first2=Peter|last2=Guo|first3=Dan|last3=De Luce|first4=Andrea|last4=Mitchell |language=en}}</ref> Hongaarse regeringswoordvoerder, Zoltán Kovács, het gesê dat BAC Consulting "'n handelsonderneming is", 'n tussenganger, met geen vervaardigings- of operasionele perseel in Hongarye nie. Dit het een bestuurder wat by sy geregistreerde adres werksaam is, en die toestelle wat na verwys is, was nog nooit in Hongarye nie."<ref>{{cite news |title=What was Hungarian company's role in manufacturing pagers that exploded in Lebanon? |url=https://www.euronews.com/2024/09/18/dozens-of-hezbollah-members-wounded-in-lebanon-by-exploding-pagers |work=Euronews |date=18 September 2024}}</ref> Die BAC-bestuur is daarna onder die beskerming van Hongaarse Geheime Diens geplaas.<ref>{{cite news |title=Woman whose firm was linked to the exploding pagers is under Hungarian protection, her mother says |url=https://apnews.com/article/hungarian-company-lebanon-5b1e0fef6b7c0e2a4c0c5b4655bbca61 |work=Associated Press |date=20 September 2024}}</ref> ==Ontploffings== ===Eerste golf=== Op 17 September 2024 omstreeks 15:30 EEST<ref name="Associated Press">{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Hezbollah hit by a wave of exploding pagers in Lebanon and Syria. At least 9 dead, hundreds injured |url=https://apnews.com/article/lebanon-hezbollah-israel-exploding-pagers-8893a09816410959b6fe94aec124461b |access-date=17 September 2024 |website=Associated Press |language=en}}</ref> het baie radioroepers regoor Sirië en Libanon onverwags ontplof in 'n oënskynlike gekoördineerde aanval op Hezbollah-lede, van wie baie ernstig gewond is.<ref name="nyt1">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2024/09/17/world/israel-hamas-war-news/here-are-the-latest-developments|title=Video shows pagers exploding in Lebanon attack|work=The New York Times|accessdate=17 September 2024|date=17 September 2024}}</ref><ref>Kent, Lauren (17 September 2024). "Israel behind deadly pager explosions that targeted Hezbollah and injured thousands in Lebanon". CNN. Besoek 17 September 2024.</ref><ref>"Dozens of Hezbollah members reportedly hurt by exploding pagers". BBC. Besoek 17 September 2024.</ref> 'n Regeringsveiligheidsbron het berig dat die beseerdes "hoofsaaklik" lede van Hezbollah was.<ref>Hezbollah vows retaliation after exploding pagers kill at least nine and hurt almost 3,000, https://www.theguardian.com/world/2024/sep/17/hundreds-of-hezbollah-members-hurt-in-lebanon-after-pagers-explode,18 September 2024, The Guardian, 17 September 2024</ref> 'n Associated Press-verslag het aangedui dat die toestelle moontlik met [[plofstof]] gevul was voordat hulle in Libanon aangekom het.<ref name="Associated Press"/> Die [[New York Times]] het ook berig dat Israeliese intelligensiedienste die aflewerings onderskep het en die radioroepers met klein hoeveelhede plofstof gemanipuleer het.<ref name=":12"/> [[Reuters]] het 'n anonieme Libanese bron berig wat beweer dat die toestelle 'n bord ingesit het wat tot drie gram plofstof kan laat ontplof wanneer 'n kode ontvang word.<ref>{{Cite news |date=18 September 2024 |title=Israel planted explosives in 5,000 Hezbollah's pagers, say sources |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-planted-explosives-hezbollahs-taiwan-made-pagers-say-sources-2024-09-18/ |access-date=18 September 2024 |work=Reuters}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Bassam |first1=Laila |last2=Gebeily |first2=Maya |date=18 September 2024 |title=Israel planted explosives in Hezbollah's Taiwan-made pagers, sources say |archive-url=https://archive.is/g2U2l |archive-date=18 September 2024 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-planted-explosives-hezbollahs-taiwan-made-pagers-sources-say-2024-09-18/ |url-status=live |access-date=18 September 2024 |work=[[Reuters]]}}</ref> Gesig- en oogbeserings was die mees algemene effek van die ontploffings en volgens Tracy Chamoun, het die oproepers 'n geluid uitgegee om gebruikers aan te moedig om die toestelle op te tel en na hul koppe op te lig.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/live/cwyl9048gx8t |title=Israel's spy agency Mossad planted explosives in Hezbollah pagers, reports say |work=[[BBC News]] |date=17 September 2024 }}</ref> Ander verslae sê dat die toestel vibreer en 'n foutboodskap op die skerm gewys het, en eers ontplof het toe die gebruiker 'n knoppie gedruk het om die fout uit te wis, wat die kans vergroot dat die operateur van die toestel dit sou vashou.<ref name="Associated Press"/> Die ontploffings het plaasgevind in verskeie gebiede waar Hezbollah 'n sterk teenwoordigheid het,<ref name="Associated Press"/> insluitend sy vesting Dahieh in Beiroet; suidelike Libanon; en die Beqaa-vallei naby die Siriese grens,<ref>"Dozens of Hezbollah members wounded in Lebanon when pagers exploded, sources and witnesses say". [[Reuters]]. 17 September 2024.</ref><ref>Kent, Lauren (17 September 2024). "Israel behind deadly pager explosions that targeted Hezbollah and injured thousands in Lebanon". CNN. Besoek 17 September 2024.</ref> waar ontploffings aangemeld is in die dorpe Aali en Nahri en Riyaq.<ref>Kent, Lauren (17 September 2024). "Israel behind deadly pager explosions that targeted Hezbollah and injured thousands in Lebanon". CNN. Besoek op 17 September 2024.</ref> In Sirië is ontploffings van roepers ook in die omgewing van Damaskus aangemeld.<ref>{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Car explosion reported in Damascus |url=https://en.mehrnews.com/news/221430/Car-explosion-reported-in-Damascus |access-date=17 September 2024 |website=Mehr News Agency |language=en}}</ref> Die ontploffings het glo tot 30 minute lank voortgeduur ná die aanvanklike ontploffings, wat die gevolglike chaos verskerp het.<ref>"Hundreds of Hezbollah members wounded in Lebanon in mass pager hack". The Jerusalem Post. 17 September 2024. Besoek 17 September 2024.</ref> Getuies het berig dat hulle verskeie individue gesien het wat uit hul wonde bloei in die nasleep van die ontploffings.<ref>"Dozens of Hezbollah members wounded in Lebanon when pagers exploded, sources and witnesses say". Reuters. 17 September 2024.</ref> In een geval het 'n ontploffing plaasgevind in die broeksak van 'n man wat buite 'n winkel gestaan het.<ref>{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Hezbollah says exploding pagers kill three and injure many in Lebanon |url=https://www.bbc.com/news/articles/cd7xnelvpepo |access-date=17 September 2024 |website=BBC |language=en}}</ref> Foto's en video's wat op sosiale media en plaaslike media van Beiroet se suidelike voorstede die rondte doen, het gewys hoe individue op die grond lê met beserings aan hul hande of naby hul sakke.<ref>{{Cite news |date=18 September 2024 |title=9 killed, almost 3,000 injured as vast wave of pager explosions strikes Hezbollah |url=https://www.timesofisrael.com/several-killed-thousands-hurt-as-wave-of-pager-explosions-strikes-hezbollah/ |access-date=18 September 2024 |work=The Times of Israel |quote=Other photos and videos from Beirut's southern suburbs circulating on social media and in local media showed people lying on the pavement with wounds on their hands or near their pants pockets.}}</ref> Die seun van die Libanese LP Ali Ammar, 'n lid van Hezbollah, is vermoor; Libanese premier, Najib Mikati, het suidelike Beiroet besoek om sy respek te toon.<ref>"Live Updates: Pagers Explode Across Lebanon in Apparent Attack on Hezbollah". The New York Times. 17 September 2024. Besoek op 17 September 2024.</ref> Ongeveer 150 hospitale regoor Libanon het slagoffers van die aanval ontvang, wat chaotiese tonele beleef het.<ref name="f241">{{cite web |url=https://www.france24.com/en/live-news/20240917-chaotic-scenes-outside-lebanon-hospitals-on-streets-after-pager-blasts |title=Chaotic scenes outside Lebanon hospitals, on streets after pager blasts |work=France24 |access-date=17 September 2024 |date=17 September 2024}}</ref><ref name="aj1">{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Lebanon's health minister says 8 killed, 2,750 wounded by exploding pagers |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/9/17/dozens-of-hezbollah-members-wounded-after-pagers-explode-in-lebanon |access-date=17 September 2024 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Hospitale in die suide van Libanon, die Beekavallei en Beiroet se suidelike voorstede was oorweldig met pasiënte, baie wat gely het aan beserings aan die gesig, hande en maag.<ref name="BBC-4">{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Hezbollah blames Israel after pager explosions kill eight in Lebanon |url=https://www.bbc.com/news/articles/cd7xnelvpepo |access-date=17 September 2024 |website=BBC |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 September 2024 |title=Hospitals across Lebanon overwhelmed with casualties from pager blasts |url=https://aje.io/mcioby?update=3185534 |website=Al Jazeera}}</ref> In reaksie hierop het Libanon se Ministerie van Gesondheid individue met oproepers aangeraai om daarvan ontslae te raak en hospitale opdrag gegee om op 'n "hoë waarskuwing" vlak te bly.<ref>Kent, Lauren (17 September 2024). "Israel behind deadly pager explosions that targeted Hezbollah and injured thousands in Lebanon". CNN. Besoek op 17 September 2024.</ref> Dit het ook 'n beroep op gesondheidswerkers gedoen om by die werk aan te meld en hulle gevra om nie draadlose toestelle te gebruik nie.<ref name="Associated Press" /><ref name="CNN" /> Die Libanese staatsbeheerde Nasionale Nuusagentskap het 'n beroep op bloedskenkings gedoen.<ref>{{Cite web |first=Lauren |last=Kent |first2=Rob |last2=Picheta |date=17 September 2024 |title=Pager explosions injure thousands, including Hezbollah members, Lebanon says |url=https://www.cnn.com/2024/09/17/middleeast/lebanon-hezbollah-pagers-explosions-intl/index.html |access-date=17 September 2024 |website=CNN |language=en}}</ref> Ambulansspanne is uit die noordelike stede Tripoli en Al-Qalamoun ontplooi om in Beiroet te kom help <ref name="CNN">{{Cite web |first=Christian |last=Edwards |first2=Adrienne |last2=Vogt |first3=Aditi |last3=Sangal |date=17 September 2024 |title=Pagers explode across Lebanon in attack targeting Hezbollah members, source says: Live updates |url=https://www.cnn.com/world/live-news/lebanon-pagers-attack-hezbollah/index.html |access-date=17 September 2024 |website=CNN |language=en}}</ref> ===Tweede golf=== Ongeveer 24 uur ná die aanvanklike ontploffings het ’n tweede vlaag ontploffings van toestelle in Libanon voorgekom. Ontploffings is aangemeld in Beiroet, die Bekaavallei en suidelike Libanon.<ref>{{Cite web |date=18 September 2024 |title=Round two? Additional Hezbollah beepers explode in southern Lebanon |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-820703 |access-date=18 September 2024 |website=The Jerusalem Post |language=en}}</ref> Hezbollah het verklaar dat handradio's betrokke was.<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/live/2024/09/18/world/israel-hezbollah-gaza-hamas/ff00c924-b66c-5a5d-929e-fe60da8b0d9c |title=Hezbollah said that more explosions had occurred in different areas of Lebanon on Wednesday, this time affecting handheld radios. |date=18 September 2024 |last=Saad |first=Hwaida |work=[[The New York Times]] |access-date=18 September 2024}}</ref> Die toestelle wat geraak is, was ICOM-IC-V82 walkie-talkies, wat bekend is dat dit deur Hezbollah-militante gebruik word. Die ontploffings het ook brande by hul huise veroorsaak.<ref>{{Cite web |title=بالصّورة: الأجهزة التي انفجرت هي من نوع icom v82 |url=https://www.mtv.com.lb/News/%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B4%D8%B1/1485469/%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%B5-%D9%88%D8%B1%D8%A9--%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AC%D9%87%D8%B2%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8A-%D8%A7%D9%86%D9%81%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D9%87%D9%8A-%D9%85%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%B9-icom-v82 |access-date=2024-09-18 |website=MTV Lebanon |language=ar}}</ref> Verdere ontploffings het plaasgevind by die begrafnisse van diegene wat in die eerste golf dood is.<ref>{{Cite web |url=https://apnews.com/article/lebanon-israel-exploding-pagers-hezbollah-syria-ce6af3c2e6de0a0dddfae48634278288#https://apnews.com/article/lebanon-israel-exploding-pagers-hezbollah-syria-ce6af3c2e6de0a0dddfae48634278288 |title=Explosions witnessed at Beirut funeral for Hezbollah members and a child killed in pager attack |date=18 September 2024 |work=Associated Press |access-date=18 September 2024}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Oorloë]] [[Kategorie:Israel]] [[Kategorie:Libanon]] [[Kategorie:Midde-Ooste]] [[Kategorie:Sirië]] ao852famdla5ptvmfl3zkixpa553saa 2891807 2891777 2026-04-09T10:44:21Z Aliwal2012 39067 2891807 wikitext text/x-wiki [[Lêer:CCTV video of pager explosion in a Beirut market.webm|duimnael|Beeldmateriaal van sekuriteitskameras wys ontploffende radioroepers in Beiroet.]] Op 17 September 2024 het kommunikasie-[[radioroeper]]s wat deur [[Hezbollah]]-lede gebruik is gelyktydig in [[Libanon]] en [[Damaskus]], [[Sirië]], ontplof. Teen 19 September 2024, was 37 mense dood,<ref name="NWS_1">{{cite news |author=Hijazi, S. |date=20 September 2024 |title=Nasrallah: We suffered a 'hard blow'... but Israel failed |url=https://today.lorientlejour.com/article/1427756/nasrallah-we-suffered-a-hard-blow-but-israel-failed.html |access-date=20 September 2024 |website=L'Orient-Le Jour |language=en}}</ref> insluitend ten minste 12 burgerlikes.<ref name="ABCN_1">{{cite news |author1=David Brennan |author2=Nadine El-Bawab |date=18 September 2024 |title=20 more dead, 450 injured as new round of explosions rocks Lebanon: Health officials |url=https://abcnews.go.com/International/hezbollah-vows-reckoning-after-thousands-lebanon-injured-exploding/story?id=113798347 |access-date=20 September 2024 |website=ABC News}}</ref><ref name="Associated Press"/><ref name="auto">{{Cite news|title=Israel war on Gaza live: Nine killed, 2,750 hurt in Hezbollah pager blasts|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/9/17/israels-war-on-gaza-live-38-killed-as-israel-risks-becoming-pariah?update=3184753|access-date=2024-09-17|website=[[Al Jazeera]]}}</ref><ref name=":92">{{Cite web |last=Kent |first=Lauren |date=2024-09-17 |title=Hundreds injured in attack targeting pagers of Hezbollah members, Lebanese security source says |url=https://edition.cnn.com/2024/09/17/middleeast/lebanon-hezbollah-pagers-explosions-intl/index.html |access-date=2024-09-17 |website=CNN |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Vogt |first=Christian Edwards, Adrienne |date=2024-09-17 |title=Pagers explode across Lebanon in attack targeting Hezbollah members: Live updates |url=https://www.cnn.com/world/live-news/lebanon-pagers-attack-hezbollah/index.html |access-date=2024-09-17 |website=CNN |language=en}}</ref> Die ontploffings het verskeie Hezbollah-vestings geraak, insluitend [[Beiroet]] se Dahieh-voorstad, suidelike Libanon, en in die [[Bekaavallei]].<ref name=":82">{{Cite web |date=2024-09-17 |title=Hundreds of Hezbollah members wounded in Lebanon in mass pager hack |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-820536 |access-date=2024-09-17 |website=The Jerusalem Post |language=en}}</ref><ref name=":02">{{Cite news |date=2024-09-17 |title=Dozens of Hezbollah members wounded in Lebanon when pagers exploded, sources and witnesses say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/dozens-hezbollah-members-wounded-lebanon-when-pagers-exploded-sources-witnesses-2024-09-17/ |work=Reuters}}</ref><ref name=":92" /> Hezbollah het die voorval as die organisasie se "grootste veiligheidsbreuk nog" bestempel.<ref name=":62">{{Cite web |title=Dozens of Hezbollah members reportedly hurt by exploding pagers |url=https://www.bbc.com/news/articles/cd7xnelvpepo |access-date=2024-09-17 |website=BBC |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Federica Marsi,Usaid |date=17 September 2024 |title=Eight-year-old girl among those killed in pager explosion attacks, health minister says |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/9/17/israels-war-on-gaza-live-38-killed-as-israel-risks-becoming-pariah |access-date=17 September 2024 |website=Al Jazeera |language=en |quote=Eight people have been killed in the attacks, among them is an eight-year-old girl from the Bekaa Valley}}</ref> Na kommer oor die veiligheid rondom die gebruik van [[Slimfoon|slimfone]] deur die Hezbollah leierskap uitgespreek is, het die organisasie 'n nuwe handelsmerk radioroepers gekoop, [[Gold Apollo AR924]]-modelle wat vanaf [[Taiwan]] ingevoer is.<ref name="The Times of Israel">{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Hezbollah official: Exploded pagers were a new brand, replaced cellphones at Nasrallah's order |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/hezbollah-official-exploded-pagers-were-a-new-brand-replaced-cellphones-at-nasrallahs-order/ |access-date=17 September 2024 |website=The Times of Israel}}</ref><ref name="Wired">{{Cite magazine |last=Newman |first=Lily Hay |title=The Mystery of Hezbollah's Deadly Exploding Pagers |url=https://www.wired.com/story/pager-explosion-hezbollah/ |access-date=17 September 2024 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}</ref> [[Hassan Nasrallah]], sekretaris-generaal van Hezbollah, wat op die ontploffings gereageer het, beskryf dit as 'n oorlogsdaad<ref>{{Cite news |last=Parker |first=Claire |last2=Chamaa |first2=Mohamad El |last3=Rubin |first3=Shira |date=2024-09-19 |title=Hezbollah chief calls pager, radio attacks an ‘act of war’ by Israel |url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/09/19/israel-lebanon-attack-explosions-hezbollah/ |access-date=2024-09-19 |work=Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> en waarskynlik 'n oorlogsverklaring deur [[Israel]].<ref>{{Cite web |date=2024-09-19 |title=Hezbollah Chief Nasrallah: Israel Crossed All Red Lines, This Is a Declaration of War |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2024-09-19/ty-article-live/netanyahu-slams-misguided-starmer-accuses-u-k-of-sending-mixed-messages/00000192-07f9-d543-ab9f-2ffbf5790000 |website=Haaretz}}</ref> Hezbollah het belowe om wraak te neem. Na die ontploffings het die Israeliese minister van verdediging [[Yoav Gallant]] 'n "nuwe fase" van die oorlog teen die [[Spilvennote van Weerstand]] aangekondig, met 'n fokus op die noorde van Israel (wat aan Libanon grens).<ref>{{Cite web |last=Starcevic |first=Seb |date=2024-09-18 |title=Israeli defense minister: A ‘new phase of war’ has begun |url=https://www.politico.eu/article/israel-defense-minister-yoav-gallant-new-phase-war-hezbollah/ |access-date=2024-09-19 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref> ==Agtergrond== 'n Dag nadat [[Israel-Hamas-oorlog|Hamas sy aanvalle op 7 Oktober 2023]] op [[Israel]] geloods het, het die [[Iran|Irannees]]-gesteunde militante organisasie Hezbollah by die konflik aangesluit ter ondersteuning van [[Hamas]] deur op Israeliese vestings te vuur.<ref name=":22">{{Cite web |title=Smoke on the horizon: Israel-Hezbollah all-out war edges closer |url=https://www.bbc.com/news/articles/cz5r18zm7lpo |access-date=2024-09-17 |website=BBC |language=en-GB}}</ref> Dit het gelei tot 'n reeks oorgrens militêre uitruilings tussen Hezbollah en Israel.<ref name=":32">{{Cite web |title=Israel-Hezbollah: Mapping the scale of damage of cross-border attacks |url=https://www.bbc.com/news/articles/cv2gj544x65o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240726225348/https://www.bbc.com/news/articles/cv2gj544x65o |archive-date=26 Julie 2024 |access-date=27 Julie 2024 |website=BBC |language=en-GB}}</ref> Sedertdien is Hezbollah en Israel betrokke by oorgrens militêre vuur wat hele gemeenskappe in Israel en Libanon verplaas het, met aansienlike skade aan geboue en grond langs die grens. Vanaf 5 Julie 2024 berig Israel dat hulle ongeveer 366 Hezbollah-operateurs gedood het. Volgens die [[Verenigde Nasies]] is meer as 90 000 mense in Libanon gedwing om uit hul huise te vlug, terwyl 60 000 burgerlikes in Israel ontruim is.<ref name=":32" /> Israel en Hezbollah het hul aanvalle op 'n vlak gehandhaaf wat aansienlike skade berokken sonder om in 'n volskaalse oorlog te eskaleer.<ref name=":12">{{Cite news |last=Keller-Lynn |first=Carrie |date=27 July 2024 |title=Deadly Rocket Strike on Soccer Field Raises Risk of Escalation with Hezbollah |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/rocket-strike-on-israeli-soccer-field-raises-risk-of-escalation-with-hezbollah-69943fd8?mod=hp_lead_pos6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240728012312/https://www.wsj.com/world/middle-east/rocket-strike-on-israeli-soccer-field-raises-risk-of-escalation-with-hezbollah-69943fd8?mod=hp_lead_pos6 |archive-date=28 Julie 2024 |access-date=27 Julie 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}</ref> Van 7 Oktober 2023 tot 21 Junie 2024 het Israel Libanon 6 124 keer aangeval. Hezbollah en ander Libanese magte het Israel 1 258 keer aangeval.<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2024/7/27/israel-says-10-killed-in-rocket-attack-on-occupied-golan-heights At least 12 killed in rocket attack in Israeli-occupied Golan Heights] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240729022241/https://www.aljazeera.com/news/2024/7/27/israel-says-10-killed-in-rocket-attack-on-occupied-golan-heights|date=29 Julie 2024}} [[Al Jazeera]] 27 Julie 2024</ref> Vroeër op die dag van die ontploffing het Israel se binnelandse veiligheidsagentskap, die Shin Bet, aangekondig dat dit 'n Hezbollah-komplot gedwarsboom het om 'n voormalige senior verdedigingsbeampte met 'n ploftoestel te vermoor.<ref name=":52">{{Cite news |date=2024-09-17 |title=Israel says it thwarted Hezbollah plot to kill former defence official |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-says-it-thwarted-hezbollah-plot-kill-former-defence-official-2024-09-17/ |work=Reuters}}</ref> == Gebruik van radioroepers == Terwyl radioroepers in die laat twintigste eeu gewild was, is hulle sedertdien grootliks deur [[selfoon|selfone]] vervang.<ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/technology/2024/09/18/pagers-lebanon-hezbollah-old-technology/ |newspaper= Washington Post |title= Hezbollah explosions put spotlight on old-school pagers |first= Victoria |last= Bisset |date= 18 September 2024 |access-date= 20 September 2024}}</ref> Nogtans het sommige Hezbollah-lede vir jare voor die 7 Oktober-aanvalle radioroepers gebruik, maar meer lede het dit ná Februarie 2024 begin gebruik, toe Hassan Nasrallah, sekretaris-generaal van Hezbollah, 'n beroep op lede gedoen het om op te hou om slimfone te gebruik, met verwysing na Israel se vermoë om hulle te infiltreer.<ref name="The New York Times-3">{{Cite web |last=Reiss |first=Johnatan |date=17 September 2024 |title=Live Updates: Pagers Explode Across Lebanon in Apparent Attack on Hezbollah |url=https://www.nytimes.com/live/2024/09/17/world/israel-hamas-war-news |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917182225/https://www.nytimes.com/live/2024/09/17/world/israel-hamas-war-news |archive-date=17 September 2024 |access-date=17 September 2024 |website=The New York Times}}</ref><ref name="Al Jazeera-2">{{Cite web |title=Dozens of Hezbollah members wounded after pagers explode in Lebanon |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/9/17/dozens-of-hezbollah-members-wounded-after-pagers-explode-in-lebanon |access-date=17 September 2024 |website=Al Jazeera}}</ref> Hezbollah het daarna die radioroepers aanbeveel, wat in die maande voor die ontploffing na Libanon ingevoer is.<ref name="The Times of Israel" /> Daar is berig dat die toestelle in Iran gekompromitteer is voordat dit na Libanon gestuur is.<ref>{{Cite news |date=17 September 2024 |title=عملية "تحت الحزام" الإسرائيلية: أجهزة "البايجر" فُخخت في إيران؟ |trans-title=Israeli Operation "Below the Belt": Pagers booby-trapped in Iran? |url=https://www.almodon.com/politics/2024/9/17/%D8%B9%D9%85%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B2%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D8%A3%D8%AC%D9%87%D8%B2%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%8A%D8%AC%D8%B1-%D9%81%D8%AE%D8%AE%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D8%A5%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86 |work=Al-Modon |language=ar}}</ref> [[Reuters]] is meegedeel dat die plofstof nie opgespoor is nie, ten spyte van die nagaan van die radioroepers, en dat dit steeds tot onmiddellik voor die ontploffings versprei is.<ref>{{Cite news|last1=Bassam|first1=Laila|last2=Gebeily|first2=Maya|date=20 September 2024|title=Exclusive: Hezbollah handed out pagers hours before blasts – even after checks|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/hezbollah-handed-out-pagers-hours-before-blasts-even-after-checks-2024-09-20/|work=Reuters|access-date=20 September 2024}}</ref> Die ontplofbare radioroepers was die [[Gold Apollo AR924|AR924]]-model deur die Taiwanese maatskappy Gold Apollo.<ref name="Wired"/><ref>{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Exploding Hezbollah devices reportedly issued in recent days |url=https://www.i24news.tv/en/news/israel-at-war/artc-exploding-hezbollah-devices-reportedly-issued-in-recent-days |access-date=17 September 2024 |website=i24NEWS |language=en}}</ref> Gold Apollo het egter ontken dat die radioroepers gemaak en verkoop is deur die [[Boedapest]]-gebaseerde BAC Consulting KFT,<ref>{{Cite news |last=Blanchard |first=Ben |date=17 September 2024 |title=Gold Apollo says it did not make pagers used in Lebanon explosions |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gold-apollo-says-it-did-not-make-pagers-used-lebanon-explosion-2024-09-18/ |access-date=17 September 2024 |work=[[Reuters]] |quote=Hsu said the pagers used in the explosion were made by a company in Europe that had the right to use the Taiwanese firm's brand.}}</ref><ref>{{cite news |last1=Bassam |first1=Laila |last2=Gebeily |first2=Maya |date=18 September 2024 |title=Hezbollah exploding pager trail runs from Taiwan to Hungary |url=https://www.msn.com/en-gb/news/world/hezbollah-exploding-pager-trail-runs-from-taiwan-to-hungary/ar-AA1qLDYt |work=MSN |agency=Reuters}}</ref><ref>{{cite news |last=Lukash |first=Alexandra |date=18 September 2024 |title=Hungarian firm tied to pager blasts in Lebanon unmasked |url=https://www.ynetnews.com/article/bytqokop0 |work=[[Ynet#Ynetnews|Ynetnews]]}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Pandey |first1=Ashutosh |last2=Chaika |first2=Anna |date=18 September 2024 |editor-last=Hessler |editor-first=Uwe |title=BAC: Hungarian firm in focus of Hezbollah pager explosions |url=https://www.dw.com/en/bac-hungarian-firm-in-focus-of-hezbollah-pager-explosions/a-70248830 |access-date=18 September 2024 |website=Deutsche Welle |language=en}}</ref> wat vir die vorige drie jaar 'n lisensie-ooreenkoms met Gold Apollo gehad het.<ref>{{Cite web |agency=AFP |title=Taiwan's Gold Apollo Says Hezbollah Pagers Made By Hungary Partner |url=https://www.barrons.com/news/taiwan-s-gold-apollo-says-hezbollah-pagers-made-by-hungary-partner-ba2ff7c7 |access-date=18 September 2024 |website=www.barrons.com |language=en-US |quote=Gold Apollo het 'n "langtermyn-vennootskap" met die Boedapest-gebaseerde BAC Consulting KFT gestig om sy handelsmerk te gebruik en die model wat in mediaberigte genoem word "word deur BAC vervaardig en verkoop," het die maatskappy in 'n verklaring gesê nadat die New York Times berig het dat sy radioroepers by die ontploffings betrokke was.}}</ref><ref name="Time2">{{Cite magazine |first1=Johnson |last1=Lai |first2=Simina |last2=Mistreanu |date=18 September 2024 |title=Taiwanese Company Disavows Links to Pager Explosions, Points to Budapest Manufacturer |url=https://time.com/7022209/taiwan-firm-deny-making-pagers-lebanon-syria-budapest/ |access-date=18 September 2024 |magazine=TIME |language=en |quote=Gold Apollo-voorsitter Hsu Ching-kuang het Woensdag aan joernaliste gesê sy maatskappy het die afgelope drie jaar 'n lisensie-ooreenkoms met BAC gehad, maar het nie bewyse van die kontrak verskaf nie. |archive-date=19 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919133547/https://time.com/7022209/taiwan-firm-deny-making-pagers-lebanon-syria-budapest/ |url-status=dead }}</ref> Gold Apollo-stigter, Hsu Ching-Kuang, het gesê dat BAC se betalings "baie vreemd" was, omdat dit via die [[Midde-Ooste]] betaal is.<ref name="Reuters2">{{cite news |date=18 September 2024 |title=Gold Apollo says it did not make pagers used in Lebanon explosions |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gold-apollo-says-it-did-not-make-pagers-used-lebanon-explosion-2024-09-18/ |accessdate=18 September 2024 |website=[[Reuters]]}}</ref> Die Taiwanese polisie het 'n ondersoek na Gold Apollo se betrokkenheid geopen,<ref>{{Cite web |date=18 September 2024 |title=Taiwan pager maker stunned by link to Lebanon attacks |url=https://www.bbc.com/news/articles/c9qvl3vlvlvo |website=BBC|first=Rupert|last=Wingfield-Hayes|access-date=20 September 2024}}</ref> het vier plekke in [[Taipei]] en New Taipei City deursoek en twee individue ondervra. Beide ekonomiese minister J.W. Kuo en premier Cho Jung-tai het ontken dat die roepradios in Taiwan vervaardig is.<ref>{{Cite web |date=20 September 2024 |title=Taiwan questions two in probe into Lebanon pager attack |url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20240920-taiwan-questions-two-in-probe-into-lebanon-pager-attack |website=France 24}}</ref> Cristiana Bársony-Arcidiacono, uitvoerende hoof van BAC Consulting, het erken dat hul met Gold Apollo werk, maar het gesê: "Ons maak nie die radioroepers nie. Ons is net die intermediêre ''[[[sic]]]''."<ref name=":1">{{Cite web |date=18 September 2024 |title=Who made the exploding pagers? A messy global trail emerges behind deadly Lebanon blasts |url=https://www.nbcnews.com/news/world/taiwan-firm-denies-making-pagers-used-lebanon-explosions-rcna171594 |access-date=18 September 2024 |website=NBC News|first1=Mithil|last1=Aggarwal|first2=Peter|last2=Guo|first3=Dan|last3=De Luce|first4=Andrea|last4=Mitchell |language=en}}</ref> Hongaarse regeringswoordvoerder, Zoltán Kovács, het gesê dat BAC Consulting "'n handelsonderneming is", 'n tussenganger, met geen vervaardigings- of operasionele perseel in Hongarye nie. Dit het een bestuurder wat by sy geregistreerde adres werksaam is, en die toestelle wat na verwys is, was nog nooit in Hongarye nie."<ref>{{cite news |title=What was Hungarian company's role in manufacturing pagers that exploded in Lebanon? |url=https://www.euronews.com/2024/09/18/dozens-of-hezbollah-members-wounded-in-lebanon-by-exploding-pagers |work=Euronews |date=18 September 2024}}</ref> Die BAC-bestuur is daarna onder die beskerming van Hongaarse Geheime Diens geplaas.<ref>{{cite news |title=Woman whose firm was linked to the exploding pagers is under Hungarian protection, her mother says |url=https://apnews.com/article/hungarian-company-lebanon-5b1e0fef6b7c0e2a4c0c5b4655bbca61 |work=Associated Press |date=20 September 2024}}</ref> ==Ontploffings== ===Eerste golf=== Op 17 September 2024 omstreeks 15:30 EEST<ref name="Associated Press">{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Hezbollah hit by a wave of exploding pagers in Lebanon and Syria. At least 9 dead, hundreds injured |url=https://apnews.com/article/lebanon-hezbollah-israel-exploding-pagers-8893a09816410959b6fe94aec124461b |access-date=17 September 2024 |website=Associated Press |language=en}}</ref> het baie radioroepers regoor Sirië en Libanon onverwags ontplof in 'n oënskynlike gekoördineerde aanval op Hezbollah-lede, van wie baie ernstig gewond is.<ref name="nyt1">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2024/09/17/world/israel-hamas-war-news/here-are-the-latest-developments|title=Video shows pagers exploding in Lebanon attack|work=The New York Times|accessdate=17 September 2024|date=17 September 2024}}</ref><ref>Kent, Lauren (17 September 2024). "Israel behind deadly pager explosions that targeted Hezbollah and injured thousands in Lebanon". CNN. Besoek 17 September 2024.</ref><ref>"Dozens of Hezbollah members reportedly hurt by exploding pagers". BBC. Besoek 17 September 2024.</ref> 'n Regeringsveiligheidsbron het berig dat die beseerdes "hoofsaaklik" lede van Hezbollah was.<ref>Hezbollah vows retaliation after exploding pagers kill at least nine and hurt almost 3,000, https://www.theguardian.com/world/2024/sep/17/hundreds-of-hezbollah-members-hurt-in-lebanon-after-pagers-explode,18 September 2024, The Guardian, 17 September 2024</ref> 'n Associated Press-verslag het aangedui dat die toestelle moontlik met [[plofstof]] gevul was voordat hulle in Libanon aangekom het.<ref name="Associated Press"/> Die [[New York Times]] het ook berig dat Israeliese intelligensiedienste die aflewerings onderskep het en die radioroepers met klein hoeveelhede plofstof gemanipuleer het.<ref name=":12"/> [[Reuters]] het 'n anonieme Libanese bron berig wat beweer dat die toestelle 'n bord ingesit het wat tot drie gram plofstof kan laat ontplof wanneer 'n kode ontvang word.<ref>{{Cite news |date=18 September 2024 |title=Israel planted explosives in 5,000 Hezbollah's pagers, say sources |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-planted-explosives-hezbollahs-taiwan-made-pagers-say-sources-2024-09-18/ |access-date=18 September 2024 |work=Reuters}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Bassam |first1=Laila |last2=Gebeily |first2=Maya |date=18 September 2024 |title=Israel planted explosives in Hezbollah's Taiwan-made pagers, sources say |archive-url=https://archive.is/g2U2l |archive-date=18 September 2024 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-planted-explosives-hezbollahs-taiwan-made-pagers-sources-say-2024-09-18/ |url-status=live |access-date=18 September 2024 |work=[[Reuters]]}}</ref> Gesig- en oogbeserings was die mees algemene effek van die ontploffings en volgens Tracy Chamoun, het die oproepers 'n geluid uitgegee om gebruikers aan te moedig om die toestelle op te tel en na hul koppe op te lig.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/live/cwyl9048gx8t |title=Israel's spy agency Mossad planted explosives in Hezbollah pagers, reports say |work=[[BBC News]] |date=17 September 2024 }}</ref> Ander verslae sê dat die toestel vibreer en 'n foutboodskap op die skerm gewys het, en eers ontplof het toe die gebruiker 'n knoppie gedruk het om die fout uit te wis, wat die kans vergroot dat die operateur van die toestel dit sou vashou.<ref name="Associated Press"/> Die ontploffings het plaasgevind in verskeie gebiede waar Hezbollah 'n sterk teenwoordigheid het,<ref name="Associated Press"/> insluitend sy vesting Dahieh in Beiroet; suidelike Libanon; en die Beqaa-vallei naby die Siriese grens,<ref>"Dozens of Hezbollah members wounded in Lebanon when pagers exploded, sources and witnesses say". [[Reuters]]. 17 September 2024.</ref><ref>Kent, Lauren (17 September 2024). "Israel behind deadly pager explosions that targeted Hezbollah and injured thousands in Lebanon". CNN. Besoek 17 September 2024.</ref> waar ontploffings aangemeld is in die dorpe Aali en Nahri en Riyaq.<ref>Kent, Lauren (17 September 2024). "Israel behind deadly pager explosions that targeted Hezbollah and injured thousands in Lebanon". CNN. Besoek op 17 September 2024.</ref> In Sirië is ontploffings van roepers ook in die omgewing van Damaskus aangemeld.<ref>{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Car explosion reported in Damascus |url=https://en.mehrnews.com/news/221430/Car-explosion-reported-in-Damascus |access-date=17 September 2024 |website=Mehr News Agency |language=en}}</ref> Die ontploffings het glo tot 30 minute lank voortgeduur ná die aanvanklike ontploffings, wat die gevolglike chaos verskerp het.<ref>"Hundreds of Hezbollah members wounded in Lebanon in mass pager hack". The Jerusalem Post. 17 September 2024. Besoek 17 September 2024.</ref> Getuies het berig dat hulle verskeie individue gesien het wat uit hul wonde bloei in die nasleep van die ontploffings.<ref>"Dozens of Hezbollah members wounded in Lebanon when pagers exploded, sources and witnesses say". Reuters. 17 September 2024.</ref> In een geval het 'n ontploffing plaasgevind in die broeksak van 'n man wat buite 'n winkel gestaan het.<ref>{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Hezbollah says exploding pagers kill three and injure many in Lebanon |url=https://www.bbc.com/news/articles/cd7xnelvpepo |access-date=17 September 2024 |website=BBC |language=en}}</ref> Foto's en video's wat op sosiale media en plaaslike media van Beiroet se suidelike voorstede die rondte doen, het gewys hoe individue op die grond lê met beserings aan hul hande of naby hul sakke.<ref>{{Cite news |date=18 September 2024 |title=9 killed, almost 3,000 injured as vast wave of pager explosions strikes Hezbollah |url=https://www.timesofisrael.com/several-killed-thousands-hurt-as-wave-of-pager-explosions-strikes-hezbollah/ |access-date=18 September 2024 |work=The Times of Israel |quote=Other photos and videos from Beirut's southern suburbs circulating on social media and in local media showed people lying on the pavement with wounds on their hands or near their pants pockets.}}</ref> Die seun van die Libanese LP Ali Ammar, 'n lid van Hezbollah, is vermoor; Libanese premier, Najib Mikati, het suidelike Beiroet besoek om sy respek te toon.<ref>"Live Updates: Pagers Explode Across Lebanon in Apparent Attack on Hezbollah". The New York Times. 17 September 2024. Besoek op 17 September 2024.</ref> Ongeveer 150 hospitale regoor Libanon het slagoffers van die aanval ontvang, wat chaotiese tonele beleef het.<ref name="f241">{{cite web |url=https://www.france24.com/en/live-news/20240917-chaotic-scenes-outside-lebanon-hospitals-on-streets-after-pager-blasts |title=Chaotic scenes outside Lebanon hospitals, on streets after pager blasts |work=France24 |access-date=17 September 2024 |date=17 September 2024}}</ref><ref name="aj1">{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Lebanon's health minister says 8 killed, 2,750 wounded by exploding pagers |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/9/17/dozens-of-hezbollah-members-wounded-after-pagers-explode-in-lebanon |access-date=17 September 2024 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Hospitale in die suide van Libanon, die Beekavallei en Beiroet se suidelike voorstede was oorweldig met pasiënte, baie wat gely het aan beserings aan die gesig, hande en maag.<ref name="BBC-4">{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Hezbollah blames Israel after pager explosions kill eight in Lebanon |url=https://www.bbc.com/news/articles/cd7xnelvpepo |access-date=17 September 2024 |website=BBC |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 September 2024 |title=Hospitals across Lebanon overwhelmed with casualties from pager blasts |url=https://aje.io/mcioby?update=3185534 |website=Al Jazeera}}</ref> In reaksie hierop het Libanon se Ministerie van Gesondheid individue met oproepers aangeraai om daarvan ontslae te raak en hospitale opdrag gegee om op 'n "hoë waarskuwing" vlak te bly.<ref>Kent, Lauren (17 September 2024). "Israel behind deadly pager explosions that targeted Hezbollah and injured thousands in Lebanon". CNN. Besoek op 17 September 2024.</ref> Dit het ook 'n beroep op gesondheidswerkers gedoen om by die werk aan te meld en hulle gevra om nie draadlose toestelle te gebruik nie.<ref name="Associated Press" /><ref name="CNN" /> Die Libanese staatsbeheerde Nasionale Nuusagentskap het 'n beroep op bloedskenkings gedoen.<ref>{{Cite web |first=Lauren |last=Kent |first2=Rob |last2=Picheta |date=17 September 2024 |title=Pager explosions injure thousands, including Hezbollah members, Lebanon says |url=https://www.cnn.com/2024/09/17/middleeast/lebanon-hezbollah-pagers-explosions-intl/index.html |access-date=17 September 2024 |website=CNN |language=en}}</ref> Ambulansspanne is uit die noordelike stede Tripoli en Al-Qalamoun ontplooi om in Beiroet te kom help <ref name="CNN">{{Cite web |first=Christian |last=Edwards |first2=Adrienne |last2=Vogt |first3=Aditi |last3=Sangal |date=17 September 2024 |title=Pagers explode across Lebanon in attack targeting Hezbollah members, source says: Live updates |url=https://www.cnn.com/world/live-news/lebanon-pagers-attack-hezbollah/index.html |access-date=17 September 2024 |website=CNN |language=en}}</ref> ===Tweede golf=== Ongeveer 24 uur ná die aanvanklike ontploffings het ’n tweede vlaag ontploffings van toestelle in Libanon voorgekom. Ontploffings is aangemeld in Beiroet, die Bekaavallei en suidelike Libanon.<ref>{{Cite web |date=18 September 2024 |title=Round two? Additional Hezbollah beepers explode in southern Lebanon |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-820703 |access-date=18 September 2024 |website=The Jerusalem Post |language=en}}</ref> Hezbollah het verklaar dat handradio's betrokke was.<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/live/2024/09/18/world/israel-hezbollah-gaza-hamas/ff00c924-b66c-5a5d-929e-fe60da8b0d9c |title=Hezbollah said that more explosions had occurred in different areas of Lebanon on Wednesday, this time affecting handheld radios. |date=18 September 2024 |last=Saad |first=Hwaida |work=[[The New York Times]] |access-date=18 September 2024}}</ref> Die toestelle wat geraak is, was ICOM-IC-V82 walkie-talkies, wat bekend is dat dit deur Hezbollah-militante gebruik word. Die ontploffings het ook brande by hul huise veroorsaak.<ref>{{Cite web |title=بالصّورة: الأجهزة التي انفجرت هي من نوع icom v82 |url=https://www.mtv.com.lb/News/%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B4%D8%B1/1485469/%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%B5-%D9%88%D8%B1%D8%A9--%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AC%D9%87%D8%B2%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8A-%D8%A7%D9%86%D9%81%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D9%87%D9%8A-%D9%85%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%B9-icom-v82 |access-date=2024-09-18 |website=MTV Lebanon |language=ar}}</ref> Verdere ontploffings het plaasgevind by die begrafnisse van diegene wat in die eerste golf dood is.<ref>{{Cite web |url=https://apnews.com/article/lebanon-israel-exploding-pagers-hezbollah-syria-ce6af3c2e6de0a0dddfae48634278288#https://apnews.com/article/lebanon-israel-exploding-pagers-hezbollah-syria-ce6af3c2e6de0a0dddfae48634278288 |title=Explosions witnessed at Beirut funeral for Hezbollah members and a child killed in pager attack |date=18 September 2024 |work=Associated Press |access-date=18 September 2024}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Oorloë]] [[Kategorie:Israel]] [[Kategorie:Libanon]] [[Kategorie:Midde-Ooste]] [[Kategorie:Sirië]] 4yjy3f6x7ix6srjrd0ow6qzp2ejox1w 2891811 2891807 2026-04-09T11:05:23Z Aliwal2012 39067 2891811 wikitext text/x-wiki [[Lêer:CCTV video of pager explosion in a Beirut market.webm|duimnael|Beeldmateriaal van sekuriteitskameras wys 'n ontploffende radioroeper in 'n vrugtemark in [[Beiroet]].]] Op 17 September 2024 het kommunikasie-[[radioroeper]]s wat deur [[Hezbollah]]-lede gebruik is gelyktydig in [[Libanon]] en [[Damaskus]], [[Sirië]], ontplof. Teen 19 September 2024, was 37 mense dood,<ref name="NWS_1">{{cite news |author=Hijazi, S. |date=20 September 2024 |title=Nasrallah: We suffered a 'hard blow'... but Israel failed |url=https://today.lorientlejour.com/article/1427756/nasrallah-we-suffered-a-hard-blow-but-israel-failed.html |access-date=20 September 2024 |website=L'Orient-Le Jour |language=en}}</ref> insluitend ten minste 12 burgerlikes.<ref name="ABCN_1">{{cite news |author1=David Brennan |author2=Nadine El-Bawab |date=18 September 2024 |title=20 more dead, 450 injured as new round of explosions rocks Lebanon: Health officials |url=https://abcnews.go.com/International/hezbollah-vows-reckoning-after-thousands-lebanon-injured-exploding/story?id=113798347 |access-date=20 September 2024 |website=ABC News}}</ref><ref name="Associated Press"/><ref name="auto">{{Cite news|title=Israel war on Gaza live: Nine killed, 2,750 hurt in Hezbollah pager blasts|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/9/17/israels-war-on-gaza-live-38-killed-as-israel-risks-becoming-pariah?update=3184753|access-date=2024-09-17|website=[[Al Jazeera]]}}</ref><ref name=":92">{{Cite web |last=Kent |first=Lauren |date=2024-09-17 |title=Hundreds injured in attack targeting pagers of Hezbollah members, Lebanese security source says |url=https://edition.cnn.com/2024/09/17/middleeast/lebanon-hezbollah-pagers-explosions-intl/index.html |access-date=2024-09-17 |website=CNN |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Vogt |first=Christian Edwards, Adrienne |date=2024-09-17 |title=Pagers explode across Lebanon in attack targeting Hezbollah members: Live updates |url=https://www.cnn.com/world/live-news/lebanon-pagers-attack-hezbollah/index.html |access-date=2024-09-17 |website=CNN |language=en}}</ref> Die ontploffings het verskeie Hezbollah-vestings geraak, insluitend [[Beiroet]] se Dahieh-voorstad, suidelike Libanon, en in die [[Bekaavallei]].<ref name=":82">{{Cite web |date=2024-09-17 |title=Hundreds of Hezbollah members wounded in Lebanon in mass pager hack |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-820536 |access-date=2024-09-17 |website=The Jerusalem Post |language=en}}</ref><ref name=":02">{{Cite news |date=2024-09-17 |title=Dozens of Hezbollah members wounded in Lebanon when pagers exploded, sources and witnesses say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/dozens-hezbollah-members-wounded-lebanon-when-pagers-exploded-sources-witnesses-2024-09-17/ |work=Reuters}}</ref><ref name=":92" /> Hezbollah het die voorval as die organisasie se "grootste veiligheidsbreuk nog" bestempel.<ref name=":62">{{Cite web |title=Dozens of Hezbollah members reportedly hurt by exploding pagers |url=https://www.bbc.com/news/articles/cd7xnelvpepo |access-date=2024-09-17 |website=BBC |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Federica Marsi,Usaid |date=17 September 2024 |title=Eight-year-old girl among those killed in pager explosion attacks, health minister says |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/9/17/israels-war-on-gaza-live-38-killed-as-israel-risks-becoming-pariah |access-date=17 September 2024 |website=Al Jazeera |language=en |quote=Eight people have been killed in the attacks, among them is an eight-year-old girl from the Bekaa Valley}}</ref> Na kommer oor die veiligheid rondom die gebruik van [[Slimfoon|slimfone]] deur die Hezbollah leierskap uitgespreek is, het die organisasie 'n nuwe handelsmerk radioroepers gekoop, [[Gold Apollo AR924]]-modelle wat vanaf [[Taiwan]] ingevoer is.<ref name="The Times of Israel">{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Hezbollah official: Exploded pagers were a new brand, replaced cellphones at Nasrallah's order |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/hezbollah-official-exploded-pagers-were-a-new-brand-replaced-cellphones-at-nasrallahs-order/ |access-date=17 September 2024 |website=The Times of Israel}}</ref><ref name="Wired">{{Cite magazine |last=Newman |first=Lily Hay |title=The Mystery of Hezbollah's Deadly Exploding Pagers |url=https://www.wired.com/story/pager-explosion-hezbollah/ |access-date=17 September 2024 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}</ref> [[Hassan Nasrallah]], sekretaris-generaal van Hezbollah, wat op die ontploffings gereageer het, beskryf dit as 'n oorlogsdaad<ref>{{Cite news |last=Parker |first=Claire |last2=Chamaa |first2=Mohamad El |last3=Rubin |first3=Shira |date=2024-09-19 |title=Hezbollah chief calls pager, radio attacks an ‘act of war’ by Israel |url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/09/19/israel-lebanon-attack-explosions-hezbollah/ |access-date=2024-09-19 |work=Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> en waarskynlik 'n oorlogsverklaring deur [[Israel]].<ref>{{Cite web |date=2024-09-19 |title=Hezbollah Chief Nasrallah: Israel Crossed All Red Lines, This Is a Declaration of War |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2024-09-19/ty-article-live/netanyahu-slams-misguided-starmer-accuses-u-k-of-sending-mixed-messages/00000192-07f9-d543-ab9f-2ffbf5790000 |website=Haaretz}}</ref> Hezbollah het belowe om wraak te neem. Na die ontploffings het die Israeliese minister van verdediging [[Yoav Gallant]] 'n "nuwe fase" van die oorlog teen die [[Spilvennote van Weerstand]] aangekondig, met 'n fokus op die noorde van Israel (wat aan Libanon grens).<ref>{{Cite web |last=Starcevic |first=Seb |date=2024-09-18 |title=Israeli defense minister: A ‘new phase of war’ has begun |url=https://www.politico.eu/article/israel-defense-minister-yoav-gallant-new-phase-war-hezbollah/ |access-date=2024-09-19 |website=POLITICO |language=en}}</ref> ==Agtergrond== 'n Dag nadat [[Israel-Hamas-oorlog|Hamas sy aanvalle op 7 Oktober 2023]] op [[Israel]] geloods het, het die [[Iran|Irannees]]-gesteunde militante organisasie Hezbollah by die konflik aangesluit ter ondersteuning van [[Hamas]] deur op Israeliese vestings te vuur.<ref name=":22">{{Cite web |title=Smoke on the horizon: Israel-Hezbollah all-out war edges closer |url=https://www.bbc.com/news/articles/cz5r18zm7lpo |access-date=2024-09-17 |website=BBC |language=en-GB}}</ref> Dit het gelei tot 'n reeks oorgrens militêre uitruilings tussen Hezbollah en Israel.<ref name=":32">{{Cite web |title=Israel-Hezbollah: Mapping the scale of damage of cross-border attacks |url=https://www.bbc.com/news/articles/cv2gj544x65o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240726225348/https://www.bbc.com/news/articles/cv2gj544x65o |archive-date=26 Julie 2024 |access-date=27 Julie 2024 |website=BBC |language=en}}</ref> Sedertdien is Hezbollah en Israel betrokke by oorgrens- militêre vuur wat hele gemeenskappe in Israel en Libanon verplaas het, met aansienlike skade aan geboue en grond langs die grens. Sedert 5 Julie 2024 berig Israel dat hulle ongeveer 366 Hezbollah-operateurs gedood het. Volgens die [[Verenigde Nasies]] is meer as 90&nbsp;000 mense in Libanon gedwing om uit hul huise te vlug, terwyl 60&nbsp;000 burgerlikes in Israel ontruim is.<ref name=":32" /> Israel en Hezbollah het hul aanvalle op 'n vlak gehandhaaf wat aansienlike skade berokken sonder om in 'n volskaalse oorlog te eskaleer.<ref name=":12">{{Cite news |last=Keller-Lynn |first=Carrie |date=27 July 2024 |title=Deadly Rocket Strike on Soccer Field Raises Risk of Escalation with Hezbollah |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/rocket-strike-on-israeli-soccer-field-raises-risk-of-escalation-with-hezbollah-69943fd8?mod=hp_lead_pos6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240728012312/https://www.wsj.com/world/middle-east/rocket-strike-on-israeli-soccer-field-raises-risk-of-escalation-with-hezbollah-69943fd8?mod=hp_lead_pos6 |archive-date=28 Julie 2024 |access-date=27 Julie 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}</ref> Van 7 Oktober 2023 tot 21 Junie 2024 het Israel Libanon 6&nbsp;124 keer aangeval. Hezbollah en ander Libanese magte het Israel 1&nbsp;258 keer aangeval.<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2024/7/27/israel-says-10-killed-in-rocket-attack-on-occupied-golan-heights At least 12 killed in rocket attack in Israeli-occupied Golan Heights] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240729022241/https://www.aljazeera.com/news/2024/7/27/israel-says-10-killed-in-rocket-attack-on-occupied-golan-heights|date=29 Julie 2024}} [[Al Jazeera]] 27 Julie 2024</ref> Vroeër op die dag van die ontploffing het Israel se binnelandse veiligheidsagentskap, die Shin Bet, aangekondig dat dit 'n Hezbollah-komplot gedwarsboom het om 'n voormalige senior verdedigingsbeampte met 'n ploftoestel te vermoor.<ref name=":52">{{Cite news |date=2024-09-17 |title=Israel says it thwarted Hezbollah plot to kill former defence official |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-says-it-thwarted-hezbollah-plot-kill-former-defence-official-2024-09-17/ |work=Reuters}}</ref> == Gebruik van radioroepers == Terwyl radioroepers in die laat twintigste eeu gewild was, is hulle sedertdien grootliks deur [[selfoon|selfone]] vervang.<ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/technology/2024/09/18/pagers-lebanon-hezbollah-old-technology/ |newspaper= Washington Post |title= Hezbollah explosions put spotlight on old-school pagers |first= Victoria |last= Bisset |date= 18 September 2024 |access-date= 20 September 2024}}</ref> Nogtans het sommige Hezbollah-lede vir jare voor die 7 Oktober-aanvalle radioroepers gebruik, maar meer lede het dit ná Februarie 2024 begin gebruik, toe Hassan Nasrallah, sekretaris-generaal van Hezbollah, 'n beroep op lede gedoen het om op te hou om slimfone te gebruik, met verwysing na Israel se vermoë om hulle te infiltreer.<ref name="The New York Times-3">{{Cite web |last=Reiss |first=Johnatan |date=17 September 2024 |title=Live Updates: Pagers Explode Across Lebanon in Apparent Attack on Hezbollah |url=https://www.nytimes.com/live/2024/09/17/world/israel-hamas-war-news |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917182225/https://www.nytimes.com/live/2024/09/17/world/israel-hamas-war-news |archive-date=17 September 2024 |access-date=17 September 2024 |website=The New York Times}}</ref><ref name="Al Jazeera-2">{{Cite web |title=Dozens of Hezbollah members wounded after pagers explode in Lebanon |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/9/17/dozens-of-hezbollah-members-wounded-after-pagers-explode-in-lebanon |access-date=17 September 2024 |website=Al Jazeera}}</ref> Hezbollah het daarna die radioroepers aanbeveel, wat in die maande voor die ontploffing na Libanon ingevoer is.<ref name="The Times of Israel" /> Daar is berig dat die toestelle in Iran gekompromitteer is voordat dit na Libanon gestuur is.<ref>{{Cite news |date=17 September 2024 |title=عملية "تحت الحزام" الإسرائيلية: أجهزة "البايجر" فُخخت في إيران؟ |trans-title=Israeli Operation "Below the Belt": Pagers booby-trapped in Iran? |url=https://www.almodon.com/politics/2024/9/17/%D8%B9%D9%85%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B2%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D8%A3%D8%AC%D9%87%D8%B2%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%8A%D8%AC%D8%B1-%D9%81%D8%AE%D8%AE%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D8%A5%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86 |work=Al-Modon |language=ar}}</ref> [[Reuters]] is meegedeel dat die plofstof nie opgespoor is nie, ten spyte van die nagaan van die radioroepers, en dat dit steeds tot onmiddellik voor die ontploffings versprei is.<ref>{{Cite news|last1=Bassam|first1=Laila|last2=Gebeily|first2=Maya|date=20 September 2024|title=Exclusive: Hezbollah handed out pagers hours before blasts – even after checks|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/hezbollah-handed-out-pagers-hours-before-blasts-even-after-checks-2024-09-20/|work=Reuters|access-date=20 September 2024}}</ref> Die ontplofbare radioroepers was die [[Gold Apollo AR924|AR924]]-model deur die Taiwanese maatskappy Gold Apollo.<ref name="Wired"/><ref>{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Exploding Hezbollah devices reportedly issued in recent days |url=https://www.i24news.tv/en/news/israel-at-war/artc-exploding-hezbollah-devices-reportedly-issued-in-recent-days |access-date=17 September 2024 |website=i24NEWS |language=en}}</ref> Gold Apollo het egter ontken dat die radioroepers gemaak en verkoop is deur die [[Boedapest]]-gebaseerde BAC Consulting KFT,<ref>{{Cite news |last=Blanchard |first=Ben |date=17 September 2024 |title=Gold Apollo says it did not make pagers used in Lebanon explosions |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gold-apollo-says-it-did-not-make-pagers-used-lebanon-explosion-2024-09-18/ |access-date=17 September 2024 |work=[[Reuters]] |quote=Hsu said the pagers used in the explosion were made by a company in Europe that had the right to use the Taiwanese firm's brand.}}</ref><ref>{{cite news |last1=Bassam |first1=Laila |last2=Gebeily |first2=Maya |date=18 September 2024 |title=Hezbollah exploding pager trail runs from Taiwan to Hungary |url=https://www.msn.com/en-gb/news/world/hezbollah-exploding-pager-trail-runs-from-taiwan-to-hungary/ar-AA1qLDYt |work=MSN |agency=Reuters}}</ref><ref>{{cite news |last=Lukash |first=Alexandra |date=18 September 2024 |title=Hungarian firm tied to pager blasts in Lebanon unmasked |url=https://www.ynetnews.com/article/bytqokop0 |work=[[Ynet#Ynetnews|Ynetnews]]}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Pandey |first1=Ashutosh |last2=Chaika |first2=Anna |date=18 September 2024 |editor-last=Hessler |editor-first=Uwe |title=BAC: Hungarian firm in focus of Hezbollah pager explosions |url=https://www.dw.com/en/bac-hungarian-firm-in-focus-of-hezbollah-pager-explosions/a-70248830 |access-date=18 September 2024 |website=Deutsche Welle |language=en}}</ref> wat vir die vorige drie jaar 'n lisensie-ooreenkoms met Gold Apollo gehad het.<ref>{{Cite web |agency=AFP |title=Taiwan's Gold Apollo Says Hezbollah Pagers Made By Hungary Partner |url=https://www.barrons.com/news/taiwan-s-gold-apollo-says-hezbollah-pagers-made-by-hungary-partner-ba2ff7c7 |access-date=18 September 2024 |website=www.barrons.com |language=en-US |quote=Gold Apollo het 'n "langtermyn-vennootskap" met die Boedapest-gebaseerde BAC Consulting KFT gestig om sy handelsmerk te gebruik en die model wat in mediaberigte genoem word "word deur BAC vervaardig en verkoop," het die maatskappy in 'n verklaring gesê nadat die New York Times berig het dat sy radioroepers by die ontploffings betrokke was.}}</ref><ref name="Time2">{{Cite magazine |first1=Johnson |last1=Lai |first2=Simina |last2=Mistreanu |date=18 September 2024 |title=Taiwanese Company Disavows Links to Pager Explosions, Points to Budapest Manufacturer |url=https://time.com/7022209/taiwan-firm-deny-making-pagers-lebanon-syria-budapest/ |access-date=18 September 2024 |magazine=TIME |language=en |quote=Gold Apollo-voorsitter Hsu Ching-kuang het Woensdag aan joernaliste gesê sy maatskappy het die afgelope drie jaar 'n lisensie-ooreenkoms met BAC gehad, maar het nie bewyse van die kontrak verskaf nie. |archive-date=19 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919133547/https://time.com/7022209/taiwan-firm-deny-making-pagers-lebanon-syria-budapest/ |url-status=dead }}</ref> Gold Apollo-stigter, Hsu Ching-Kuang, het gesê dat BAC se betalings "baie vreemd" was, omdat dit via die [[Midde-Ooste]] betaal is.<ref name="Reuters2">{{cite news |date=18 September 2024 |title=Gold Apollo says it did not make pagers used in Lebanon explosions |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gold-apollo-says-it-did-not-make-pagers-used-lebanon-explosion-2024-09-18/ |accessdate=18 September 2024 |website=[[Reuters]]}}</ref> Die Taiwanese polisie het 'n ondersoek na Gold Apollo se betrokkenheid geopen,<ref>{{Cite web |date=18 September 2024 |title=Taiwan pager maker stunned by link to Lebanon attacks |url=https://www.bbc.com/news/articles/c9qvl3vlvlvo |website=BBC|first=Rupert|last=Wingfield-Hayes|access-date=20 September 2024}}</ref> het vier plekke in [[Taipei]] en New Taipei City deursoek en twee individue ondervra. Beide ekonomiese minister J.W. Kuo en premier Cho Jung-tai het ontken dat die roepradios in Taiwan vervaardig is.<ref>{{Cite web |date=20 September 2024 |title=Taiwan questions two in probe into Lebanon pager attack |url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20240920-taiwan-questions-two-in-probe-into-lebanon-pager-attack |website=France 24}}</ref> Cristiana Bársony-Arcidiacono, uitvoerende hoof van BAC Consulting, het erken dat hul met Gold Apollo werk, maar het gesê: "Ons maak nie die radioroepers nie. Ons is net die intermediêre ''[[[sic]]]''."<ref name=":1">{{Cite web |date=18 September 2024 |title=Who made the exploding pagers? A messy global trail emerges behind deadly Lebanon blasts |url=https://www.nbcnews.com/news/world/taiwan-firm-denies-making-pagers-used-lebanon-explosions-rcna171594 |access-date=18 September 2024 |website=NBC News|first1=Mithil|last1=Aggarwal|first2=Peter|last2=Guo|first3=Dan|last3=De Luce|first4=Andrea|last4=Mitchell |language=en}}</ref> Hongaarse regeringswoordvoerder, Zoltán Kovács, het gesê dat BAC Consulting "'n handelsonderneming is", 'n tussenganger, met geen vervaardigings- of operasionele perseel in Hongarye nie. Dit het een bestuurder wat by sy geregistreerde adres werksaam is, en die toestelle wat na verwys is, was nog nooit in Hongarye nie."<ref>{{cite news |title=What was Hungarian company's role in manufacturing pagers that exploded in Lebanon? |url=https://www.euronews.com/2024/09/18/dozens-of-hezbollah-members-wounded-in-lebanon-by-exploding-pagers |work=Euronews |date=18 September 2024}}</ref> Die BAC-bestuur is daarna onder die beskerming van Hongaarse Geheime Diens geplaas.<ref>{{cite news |title=Woman whose firm was linked to the exploding pagers is under Hungarian protection, her mother says |url=https://apnews.com/article/hungarian-company-lebanon-5b1e0fef6b7c0e2a4c0c5b4655bbca61 |work=Associated Press |date=20 September 2024}}</ref> ==Ontploffings== ===Eerste golf=== Op 17 September 2024 omstreeks 15:30 EEST<ref name="Associated Press">{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Hezbollah hit by a wave of exploding pagers in Lebanon and Syria. At least 9 dead, hundreds injured |url=https://apnews.com/article/lebanon-hezbollah-israel-exploding-pagers-8893a09816410959b6fe94aec124461b |access-date=17 September 2024 |website=Associated Press |language=en}}</ref> het baie radioroepers regoor Sirië en Libanon onverwags ontplof in 'n oënskynlike gekoördineerde aanval op Hezbollah-lede, van wie baie ernstig gewond is.<ref name="nyt1">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2024/09/17/world/israel-hamas-war-news/here-are-the-latest-developments|title=Video shows pagers exploding in Lebanon attack|work=The New York Times|accessdate=17 September 2024|date=17 September 2024}}</ref><ref>Kent, Lauren (17 September 2024). "Israel behind deadly pager explosions that targeted Hezbollah and injured thousands in Lebanon". CNN. Besoek 17 September 2024.</ref><ref>"Dozens of Hezbollah members reportedly hurt by exploding pagers". BBC. Besoek 17 September 2024.</ref> 'n Regeringsveiligheidsbron het berig dat die beseerdes "hoofsaaklik" lede van Hezbollah was.<ref>Hezbollah vows retaliation after exploding pagers kill at least nine and hurt almost 3,000, https://www.theguardian.com/world/2024/sep/17/hundreds-of-hezbollah-members-hurt-in-lebanon-after-pagers-explode,18 September 2024, The Guardian, 17 September 2024</ref> 'n Associated Press-verslag het aangedui dat die toestelle moontlik met [[plofstof]] gevul was voordat hulle in Libanon aangekom het.<ref name="Associated Press"/> Die [[New York Times]] het ook berig dat Israeliese intelligensiedienste die aflewerings onderskep het en die radioroepers met klein hoeveelhede plofstof gemanipuleer het.<ref name=":12"/> [[Reuters]] het 'n anonieme Libanese bron berig wat beweer dat die toestelle 'n bord ingesit het wat tot drie gram plofstof kan laat ontplof wanneer 'n kode ontvang word.<ref>{{Cite news |date=18 September 2024 |title=Israel planted explosives in 5,000 Hezbollah's pagers, say sources |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-planted-explosives-hezbollahs-taiwan-made-pagers-say-sources-2024-09-18/ |access-date=18 September 2024 |work=Reuters}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Bassam |first1=Laila |last2=Gebeily |first2=Maya |date=18 September 2024 |title=Israel planted explosives in Hezbollah's Taiwan-made pagers, sources say |archive-url=https://archive.is/g2U2l |archive-date=18 September 2024 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-planted-explosives-hezbollahs-taiwan-made-pagers-sources-say-2024-09-18/ |url-status=live |access-date=18 September 2024 |work=[[Reuters]]}}</ref> Gesig- en oogbeserings was die mees algemene effek van die ontploffings en volgens Tracy Chamoun, het die oproepers 'n geluid uitgegee om gebruikers aan te moedig om die toestelle op te tel en na hul koppe op te lig.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/live/cwyl9048gx8t |title=Israel's spy agency Mossad planted explosives in Hezbollah pagers, reports say |work=[[BBC News]] |date=17 September 2024 }}</ref> Ander verslae sê dat die toestel vibreer en 'n foutboodskap op die skerm gewys het, en eers ontplof het toe die gebruiker 'n knoppie gedruk het om die fout uit te wis, wat die kans vergroot dat die operateur van die toestel dit sou vashou.<ref name="Associated Press"/> Die ontploffings het plaasgevind in verskeie gebiede waar Hezbollah 'n sterk teenwoordigheid het,<ref name="Associated Press"/> insluitend sy vesting Dahieh in Beiroet; suidelike Libanon; en die Beqaa-vallei naby die Siriese grens,<ref>"Dozens of Hezbollah members wounded in Lebanon when pagers exploded, sources and witnesses say". [[Reuters]]. 17 September 2024.</ref><ref>Kent, Lauren (17 September 2024). "Israel behind deadly pager explosions that targeted Hezbollah and injured thousands in Lebanon". CNN. Besoek 17 September 2024.</ref> waar ontploffings aangemeld is in die dorpe Aali en Nahri en Riyaq.<ref>Kent, Lauren (17 September 2024). "Israel behind deadly pager explosions that targeted Hezbollah and injured thousands in Lebanon". CNN. Besoek op 17 September 2024.</ref> In Sirië is ontploffings van roepers ook in die omgewing van Damaskus aangemeld.<ref>{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Car explosion reported in Damascus |url=https://en.mehrnews.com/news/221430/Car-explosion-reported-in-Damascus |access-date=17 September 2024 |website=Mehr News Agency |language=en}}</ref> Die ontploffings het glo tot 30 minute lank voortgeduur ná die aanvanklike ontploffings, wat die gevolglike chaos verskerp het.<ref>"Hundreds of Hezbollah members wounded in Lebanon in mass pager hack". The Jerusalem Post. 17 September 2024. Besoek 17 September 2024.</ref> Getuies het berig dat hulle verskeie individue gesien het wat uit hul wonde bloei in die nasleep van die ontploffings.<ref>"Dozens of Hezbollah members wounded in Lebanon when pagers exploded, sources and witnesses say". Reuters. 17 September 2024.</ref> In een geval het 'n ontploffing plaasgevind in die broeksak van 'n man wat buite 'n winkel gestaan het.<ref>{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Hezbollah says exploding pagers kill three and injure many in Lebanon |url=https://www.bbc.com/news/articles/cd7xnelvpepo |access-date=17 September 2024 |website=BBC |language=en}}</ref> Foto's en video's wat op sosiale media en plaaslike media van Beiroet se suidelike voorstede die rondte doen, het gewys hoe individue op die grond lê met beserings aan hul hande of naby hul sakke.<ref>{{Cite news |date=18 September 2024 |title=9 killed, almost 3,000 injured as vast wave of pager explosions strikes Hezbollah |url=https://www.timesofisrael.com/several-killed-thousands-hurt-as-wave-of-pager-explosions-strikes-hezbollah/ |access-date=18 September 2024 |work=The Times of Israel |quote=Other photos and videos from Beirut's southern suburbs circulating on social media and in local media showed people lying on the pavement with wounds on their hands or near their pants pockets.}}</ref> Die seun van die Libanese LP Ali Ammar, 'n lid van Hezbollah, is vermoor; Libanese premier, Najib Mikati, het suidelike Beiroet besoek om sy respek te toon.<ref>"Live Updates: Pagers Explode Across Lebanon in Apparent Attack on Hezbollah". The New York Times. 17 September 2024. Besoek op 17 September 2024.</ref> Ongeveer 150 hospitale regoor Libanon het slagoffers van die aanval ontvang, wat chaotiese tonele beleef het.<ref name="f241">{{cite web |url=https://www.france24.com/en/live-news/20240917-chaotic-scenes-outside-lebanon-hospitals-on-streets-after-pager-blasts |title=Chaotic scenes outside Lebanon hospitals, on streets after pager blasts |work=France24 |access-date=17 September 2024 |date=17 September 2024}}</ref><ref name="aj1">{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Lebanon's health minister says 8 killed, 2,750 wounded by exploding pagers |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/9/17/dozens-of-hezbollah-members-wounded-after-pagers-explode-in-lebanon |access-date=17 September 2024 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Hospitale in die suide van Libanon, die Beekavallei en Beiroet se suidelike voorstede was oorweldig met pasiënte, baie wat gely het aan beserings aan die gesig, hande en maag.<ref name="BBC-4">{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Hezbollah blames Israel after pager explosions kill eight in Lebanon |url=https://www.bbc.com/news/articles/cd7xnelvpepo |access-date=17 September 2024 |website=BBC |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 September 2024 |title=Hospitals across Lebanon overwhelmed with casualties from pager blasts |url=https://aje.io/mcioby?update=3185534 |website=Al Jazeera}}</ref> In reaksie hierop het Libanon se Ministerie van Gesondheid individue met oproepers aangeraai om daarvan ontslae te raak en hospitale opdrag gegee om op 'n "hoë waarskuwing" vlak te bly.<ref>Kent, Lauren (17 September 2024). "Israel behind deadly pager explosions that targeted Hezbollah and injured thousands in Lebanon". CNN. Besoek op 17 September 2024.</ref> Dit het ook 'n beroep op gesondheidswerkers gedoen om by die werk aan te meld en hulle gevra om nie draadlose toestelle te gebruik nie.<ref name="Associated Press" /><ref name="CNN" /> Die Libanese staatsbeheerde Nasionale Nuusagentskap het 'n beroep op bloedskenkings gedoen.<ref>{{Cite web |first=Lauren |last=Kent |first2=Rob |last2=Picheta |date=17 September 2024 |title=Pager explosions injure thousands, including Hezbollah members, Lebanon says |url=https://www.cnn.com/2024/09/17/middleeast/lebanon-hezbollah-pagers-explosions-intl/index.html |access-date=17 September 2024 |website=CNN |language=en}}</ref> Ambulansspanne is uit die noordelike stede Tripoli en Al-Qalamoun ontplooi om in Beiroet te kom help.<ref name="CNN">{{Cite web |first=Christian |last=Edwards |first2=Adrienne |last2=Vogt |first3=Aditi |last3=Sangal |date=17 September 2024 |title=Pagers explode across Lebanon in attack targeting Hezbollah members, source says: Live updates |url=https://www.cnn.com/world/live-news/lebanon-pagers-attack-hezbollah/index.html |access-date=17 September 2024 |website=CNN |language=en}}</ref> ===Tweede golf=== Ongeveer 24 uur ná die aanvanklike ontploffings het ’n tweede vlaag ontploffings van toestelle in Libanon voorgekom. Ontploffings is aangemeld in Beiroet, die Bekaavallei en suidelike Libanon.<ref>{{Cite web |date=18 September 2024 |title=Round two? Additional Hezbollah beepers explode in southern Lebanon |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-820703 |access-date=18 September 2024 |website=The Jerusalem Post |language=en}}</ref> Hezbollah het verklaar dat handradio's betrokke was.<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/live/2024/09/18/world/israel-hezbollah-gaza-hamas/ff00c924-b66c-5a5d-929e-fe60da8b0d9c |title=Hezbollah said that more explosions had occurred in different areas of Lebanon on Wednesday, this time affecting handheld radios. |date=18 September 2024 |last=Saad |first=Hwaida |work=[[The New York Times]] |access-date=18 September 2024}}</ref> Die toestelle wat geraak is, was ICOM-IC-V82 walkie-talkies, wat bekend is dat dit deur Hezbollah-militante gebruik word. Die ontploffings het ook brande by hul huise veroorsaak.<ref>{{Cite web |title=بالصّورة: الأجهزة التي انفجرت هي من نوع icom v82 |url=https://www.mtv.com.lb/News/%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B4%D8%B1/1485469/%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%B5-%D9%88%D8%B1%D8%A9--%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AC%D9%87%D8%B2%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8A-%D8%A7%D9%86%D9%81%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D9%87%D9%8A-%D9%85%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%B9-icom-v82 |access-date=2024-09-18 |website=MTV Lebanon |language=ar}}</ref> Verdere ontploffings het plaasgevind by die begrafnisse van diegene wat in die eerste golf dood is.<ref>{{Cite web |url=https://apnews.com/article/lebanon-israel-exploding-pagers-hezbollah-syria-ce6af3c2e6de0a0dddfae48634278288#https://apnews.com/article/lebanon-israel-exploding-pagers-hezbollah-syria-ce6af3c2e6de0a0dddfae48634278288 |title=Explosions witnessed at Beirut funeral for Hezbollah members and a child killed in pager attack |date=18 September 2024 |work=Associated Press |access-date=18 September 2024}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Oorloë]] [[Kategorie:Israel]] [[Kategorie:Libanon]] [[Kategorie:Midde-Ooste]] [[Kategorie:Sirië]] jpu1c8thx0f24jw7n2ddwyle1wv0qlm 2891812 2891811 2026-04-09T11:22:45Z Aliwal2012 39067 2891812 wikitext text/x-wiki [[Lêer:CCTV video of pager explosion in a Beirut market.webm|duimnael|Beeldmateriaal van sekuriteitskameras wys 'n ontploffende radioroeper in 'n vrugtemark in [[Beiroet]].]] Op 17 September 2024 het kommunikasie-[[radioroeper]]s wat deur [[Hezbollah]]-lede gebruik is gelyktydig in [[Libanon]] en [[Damaskus]], [[Sirië]], ontplof. Teen 19 September 2024, was 37 mense dood,<ref name="NWS_1">{{cite news |author=Hijazi, S. |date=20 September 2024 |title=Nasrallah: We suffered a 'hard blow'... but Israel failed |url=https://today.lorientlejour.com/article/1427756/nasrallah-we-suffered-a-hard-blow-but-israel-failed.html |access-date=20 September 2024 |website=L'Orient-Le Jour |language=en}}</ref> insluitend ten minste 12 burgerlikes.<ref name="ABCN_1">{{cite news |author1=David Brennan |author2=Nadine El-Bawab |date=18 September 2024 |title=20 more dead, 450 injured as new round of explosions rocks Lebanon: Health officials |url=https://abcnews.go.com/International/hezbollah-vows-reckoning-after-thousands-lebanon-injured-exploding/story?id=113798347 |access-date=20 September 2024 |website=ABC News}}</ref><ref name="Associated Press"/><ref name="auto">{{Cite news|title=Israel war on Gaza live: Nine killed, 2,750 hurt in Hezbollah pager blasts|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/9/17/israels-war-on-gaza-live-38-killed-as-israel-risks-becoming-pariah?update=3184753|access-date=2024-09-17|website=[[Al Jazeera]]}}</ref><ref name=":92">{{Cite web |last=Kent |first=Lauren |date=2024-09-17 |title=Hundreds injured in attack targeting pagers of Hezbollah members, Lebanese security source says |url=https://edition.cnn.com/2024/09/17/middleeast/lebanon-hezbollah-pagers-explosions-intl/index.html |access-date=2024-09-17 |website=CNN |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Vogt |first=Christian Edwards, Adrienne |date=2024-09-17 |title=Pagers explode across Lebanon in attack targeting Hezbollah members: Live updates |url=https://www.cnn.com/world/live-news/lebanon-pagers-attack-hezbollah/index.html |access-date=2024-09-17 |website=CNN |language=en}}</ref> Die ontploffings het verskeie Hezbollah-vestings geraak, insluitend [[Beiroet]] se Dahieh-voorstad, suidelike Libanon, en in die [[Bekaavallei]].<ref name=":82">{{Cite web |date=2024-09-17 |title=Hundreds of Hezbollah members wounded in Lebanon in mass pager hack |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-820536 |access-date=2024-09-17 |website=The Jerusalem Post |language=en}}</ref><ref name=":02">{{Cite news |date=2024-09-17 |title=Dozens of Hezbollah members wounded in Lebanon when pagers exploded, sources and witnesses say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/dozens-hezbollah-members-wounded-lebanon-when-pagers-exploded-sources-witnesses-2024-09-17/ |work=Reuters}}</ref><ref name=":92" /> Hezbollah het die voorval as die organisasie se "grootste veiligheidsbreuk nog" bestempel.<ref name=":62">{{Cite web |title=Dozens of Hezbollah members reportedly hurt by exploding pagers |url=https://www.bbc.com/news/articles/cd7xnelvpepo |access-date=2024-09-17 |website=BBC |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Federica Marsi,Usaid |date=17 September 2024 |title=Eight-year-old girl among those killed in pager explosion attacks, health minister says |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/9/17/israels-war-on-gaza-live-38-killed-as-israel-risks-becoming-pariah |access-date=17 September 2024 |website=Al Jazeera |language=en |quote=Eight people have been killed in the attacks, among them is an eight-year-old girl from the Bekaa Valley}}</ref> Na kommer oor die veiligheid rondom die gebruik van [[Slimfoon|slimfone]] deur die Hezbollah leierskap uitgespreek is, het die organisasie 'n nuwe handelsmerk radioroepers gekoop, [[Gold Apollo AR924]]-modelle wat vanaf [[Taiwan]] ingevoer is.<ref name="The Times of Israel">{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Hezbollah official: Exploded pagers were a new brand, replaced cellphones at Nasrallah's order |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/hezbollah-official-exploded-pagers-were-a-new-brand-replaced-cellphones-at-nasrallahs-order/ |access-date=17 September 2024 |website=The Times of Israel}}</ref><ref name="Wired">{{Cite magazine |last=Newman |first=Lily Hay |title=The Mystery of Hezbollah's Deadly Exploding Pagers |url=https://www.wired.com/story/pager-explosion-hezbollah/ |access-date=17 September 2024 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}</ref> [[Hassan Nasrallah]], sekretaris-generaal van Hezbollah, wat op die ontploffings gereageer het, beskryf dit as 'n oorlogsdaad<ref>{{Cite news |last=Parker |first=Claire |last2=Chamaa |first2=Mohamad El |last3=Rubin |first3=Shira |date=2024-09-19 |title=Hezbollah chief calls pager, radio attacks an ‘act of war’ by Israel |url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/09/19/israel-lebanon-attack-explosions-hezbollah/ |access-date=2024-09-19 |work=Washington Post |language=en |issn=0190-8286}}</ref> en waarskynlik 'n oorlogsverklaring deur [[Israel]].<ref>{{Cite web |date=2024-09-19 |title=Hezbollah Chief Nasrallah: Israel Crossed All Red Lines, This Is a Declaration of War |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2024-09-19/ty-article-live/netanyahu-slams-misguided-starmer-accuses-u-k-of-sending-mixed-messages/00000192-07f9-d543-ab9f-2ffbf5790000 |website=Haaretz}}</ref> Hezbollah het belowe om wraak te neem. Na die ontploffings het die Israeliese minister van verdediging [[Yoav Gallant]] 'n "nuwe fase" van die oorlog teen die [[Spilvennote van Weerstand]] aangekondig, met 'n fokus op die noorde van Israel (wat aan Libanon grens).<ref>{{Cite web |last=Starcevic |first=Seb |date=2024-09-18 |title=Israeli defense minister: A ‘new phase of war’ has begun |url=https://www.politico.eu/article/israel-defense-minister-yoav-gallant-new-phase-war-hezbollah/ |access-date=2024-09-19 |website=POLITICO |language=en}}</ref> ==Agtergrond== 'n Dag nadat [[Israel-Hamas-oorlog|Hamas sy aanvalle op 7 Oktober 2023]] op [[Israel]] geloods het, het die [[Iran|Irannees]]-gesteunde militante organisasie Hezbollah by die konflik aangesluit ter ondersteuning van [[Hamas]] deur op Israeliese vestings te vuur.<ref name=":22">{{Cite web |title=Smoke on the horizon: Israel-Hezbollah all-out war edges closer |url=https://www.bbc.com/news/articles/cz5r18zm7lpo |access-date=2024-09-17 |website=BBC |language=en-GB}}</ref> Dit het gelei tot 'n reeks oorgrens militêre uitruilings tussen Hezbollah en Israel.<ref name=":32">{{Cite web |title=Israel-Hezbollah: Mapping the scale of damage of cross-border attacks |url=https://www.bbc.com/news/articles/cv2gj544x65o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240726225348/https://www.bbc.com/news/articles/cv2gj544x65o |archive-date=26 Julie 2024 |access-date=27 Julie 2024 |website=BBC |language=en}}</ref> Sedertdien is Hezbollah en Israel betrokke by oorgrens- militêre vuur wat hele gemeenskappe in Israel en Libanon verplaas het, met aansienlike skade aan geboue en grond langs die grens. Sedert 5 Julie 2024 berig Israel dat hulle ongeveer 366 Hezbollah-operateurs gedood het. Volgens die [[Verenigde Nasies]] is meer as 90&nbsp;000 mense in Libanon gedwing om uit hul huise te vlug, terwyl 60&nbsp;000 burgerlikes in Israel ontruim is.<ref name=":32" /> Israel en Hezbollah het hul aanvalle op 'n vlak gehandhaaf wat aansienlike skade berokken sonder om in 'n volskaalse oorlog te eskaleer.<ref name=":12">{{Cite news |last=Keller-Lynn |first=Carrie |date=27 July 2024 |title=Deadly Rocket Strike on Soccer Field Raises Risk of Escalation with Hezbollah |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/rocket-strike-on-israeli-soccer-field-raises-risk-of-escalation-with-hezbollah-69943fd8?mod=hp_lead_pos6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240728012312/https://www.wsj.com/world/middle-east/rocket-strike-on-israeli-soccer-field-raises-risk-of-escalation-with-hezbollah-69943fd8?mod=hp_lead_pos6 |archive-date=28 Julie 2024 |access-date=27 Julie 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}</ref> Van 7 Oktober 2023 tot 21 Junie 2024 het Israel Libanon 6&nbsp;124 keer aangeval. Hezbollah en ander Libanese magte het Israel 1&nbsp;258 keer aangeval.<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2024/7/27/israel-says-10-killed-in-rocket-attack-on-occupied-golan-heights At least 12 killed in rocket attack in Israeli-occupied Golan Heights] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240729022241/https://www.aljazeera.com/news/2024/7/27/israel-says-10-killed-in-rocket-attack-on-occupied-golan-heights|date=29 Julie 2024}} [[Al Jazeera]] 27 Julie 2024</ref> Vroeër op die dag van die ontploffing het Israel se binnelandse veiligheidsagentskap, die Shin Bet, aangekondig dat dit 'n Hezbollah-komplot gedwarsboom het om 'n voormalige senior verdedigingsbeampte met 'n ploftoestel te vermoor.<ref name=":52">{{Cite news |date=2024-09-17 |title=Israel says it thwarted Hezbollah plot to kill former defence official |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-says-it-thwarted-hezbollah-plot-kill-former-defence-official-2024-09-17/ |work=Reuters}}</ref> == Gebruik van radioroepers == Terwyl radioroepers in die laat twintigste eeu gewild was, is hulle sedertdien grootliks deur [[selfoon|selfone]] vervang.<ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/technology/2024/09/18/pagers-lebanon-hezbollah-old-technology/ |newspaper= Washington Post |title= Hezbollah explosions put spotlight on old-school pagers |first= Victoria |last= Bisset |date= 18 September 2024 |access-date= 20 September 2024}}</ref> Nogtans het sommige Hezbollah-lede vir jare voor die 7 Oktober-aanvalle radioroepers gebruik, maar meer lede het dit ná Februarie 2024 begin gebruik, toe Hassan Nasrallah, sekretaris-generaal van Hezbollah, 'n beroep op lede gedoen het om op te hou om slimfone te gebruik, met verwysing na Israel se vermoë om hulle te infiltreer.<ref name="The New York Times-3">{{Cite web |last=Reiss |first=Johnatan |date=17 September 2024 |title=Live Updates: Pagers Explode Across Lebanon in Apparent Attack on Hezbollah |url=https://www.nytimes.com/live/2024/09/17/world/israel-hamas-war-news |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917182225/https://www.nytimes.com/live/2024/09/17/world/israel-hamas-war-news |archive-date=17 September 2024 |access-date=17 September 2024 |website=The New York Times}}</ref><ref name="Al Jazeera-2">{{Cite web |title=Dozens of Hezbollah members wounded after pagers explode in Lebanon |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/9/17/dozens-of-hezbollah-members-wounded-after-pagers-explode-in-lebanon |access-date=17 September 2024 |website=Al Jazeera}}</ref> Hezbollah het daarna die radioroepers aanbeveel, wat in die maande voor die ontploffing na Libanon ingevoer is.<ref name="The Times of Israel" /> Daar is berig dat die toestelle in Iran gekompromitteer is voordat dit na Libanon gestuur is.<ref>{{Cite news |date=17 September 2024 |title=عملية "تحت الحزام" الإسرائيلية: أجهزة "البايجر" فُخخت في إيران؟ |trans-title=Israeli Operation "Below the Belt": Pagers booby-trapped in Iran? |url=https://www.almodon.com/politics/2024/9/17/%D8%B9%D9%85%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B2%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D8%A3%D8%AC%D9%87%D8%B2%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%8A%D8%AC%D8%B1-%D9%81%D8%AE%D8%AE%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D8%A5%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86 |work=Al-Modon |language=ar}}</ref> [[Reuters]] is meegedeel dat die plofstof nie opgespoor is nie, ten spyte van die nagaan van die radioroepers, en dat dit steeds tot onmiddellik voor die ontploffings versprei is.<ref>{{Cite news|last1=Bassam|first1=Laila|last2=Gebeily|first2=Maya|date=20 September 2024|title=Exclusive: Hezbollah handed out pagers hours before blasts – even after checks|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/hezbollah-handed-out-pagers-hours-before-blasts-even-after-checks-2024-09-20/|work=Reuters|access-date=20 September 2024}}</ref> Die ontplofbare radioroepers was die [[Gold Apollo AR924|AR924]]-model deur die Taiwanese maatskappy Gold Apollo.<ref name="Wired"/><ref>{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Exploding Hezbollah devices reportedly issued in recent days |url=https://www.i24news.tv/en/news/israel-at-war/artc-exploding-hezbollah-devices-reportedly-issued-in-recent-days |access-date=17 September 2024 |website=i24NEWS |language=en}}</ref> Gold Apollo het egter ontken dat die radioroepers gemaak en verkoop is deur die [[Boedapest]]-gebaseerde BAC Consulting KFT,<ref>{{Cite news |last=Blanchard |first=Ben |date=17 September 2024 |title=Gold Apollo says it did not make pagers used in Lebanon explosions |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gold-apollo-says-it-did-not-make-pagers-used-lebanon-explosion-2024-09-18/ |access-date=17 September 2024 |work=[[Reuters]] |quote=Hsu said the pagers used in the explosion were made by a company in Europe that had the right to use the Taiwanese firm's brand.}}</ref><ref>{{cite news |last1=Bassam |first1=Laila |last2=Gebeily |first2=Maya |date=18 September 2024 |title=Hezbollah exploding pager trail runs from Taiwan to Hungary |url=https://www.msn.com/en-gb/news/world/hezbollah-exploding-pager-trail-runs-from-taiwan-to-hungary/ar-AA1qLDYt |work=MSN |agency=Reuters}}</ref><ref>{{cite news |last=Lukash |first=Alexandra |date=18 September 2024 |title=Hungarian firm tied to pager blasts in Lebanon unmasked |url=https://www.ynetnews.com/article/bytqokop0 |work=[[Ynet#Ynetnews|Ynetnews]]}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Pandey |first1=Ashutosh |last2=Chaika |first2=Anna |date=18 September 2024 |editor-last=Hessler |editor-first=Uwe |title=BAC: Hungarian firm in focus of Hezbollah pager explosions |url=https://www.dw.com/en/bac-hungarian-firm-in-focus-of-hezbollah-pager-explosions/a-70248830 |access-date=18 September 2024 |website=Deutsche Welle |language=en}}</ref> wat vir die vorige drie jaar 'n lisensie-ooreenkoms met Gold Apollo gehad het.<ref>{{Cite web |agency=AFP |title=Taiwan's Gold Apollo Says Hezbollah Pagers Made By Hungary Partner |url=https://www.barrons.com/news/taiwan-s-gold-apollo-says-hezbollah-pagers-made-by-hungary-partner-ba2ff7c7 |access-date=18 September 2024 |website=www.barrons.com |language=en |quote=Gold Apollo het 'n "langtermyn-vennootskap" met die Boedapest-gebaseerde BAC Consulting KFT gestig om sy handelsmerk te gebruik en die model wat in mediaberigte genoem word "word deur BAC vervaardig en verkoop," het die maatskappy in 'n verklaring gesê nadat die New York Times berig het dat sy radioroepers by die ontploffings betrokke was.}}</ref><ref name="Time2">{{Cite magazine |first1=Johnson |last1=Lai |first2=Simina |last2=Mistreanu |date=18 September 2024 |title=Taiwanese Company Disavows Links to Pager Explosions, Points to Budapest Manufacturer |url=https://time.com/7022209/taiwan-firm-deny-making-pagers-lebanon-syria-budapest/ |access-date=18 September 2024 |magazine=TIME |language=en |quote=Gold Apollo-voorsitter Hsu Ching-kuang het Woensdag aan joernaliste gesê sy maatskappy het die afgelope drie jaar 'n lisensie-ooreenkoms met BAC gehad, maar het nie bewyse van die kontrak verskaf nie. |archive-date=19 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919133547/https://time.com/7022209/taiwan-firm-deny-making-pagers-lebanon-syria-budapest/ |url-status=dead }}</ref> Gold Apollo-stigter, Hsu Ching-kuang, het gesê dat BAC se betalings "baie vreemd" was, omdat dit via die [[Midde-Ooste]] betaal is.<ref name="Reuters2">{{cite news |date=18 September 2024 |title=Gold Apollo says it did not make pagers used in Lebanon explosions |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gold-apollo-says-it-did-not-make-pagers-used-lebanon-explosion-2024-09-18/ |accessdate=18 September 2024 |website=[[Reuters]]}}</ref> Die Taiwanese polisie het 'n ondersoek na Gold Apollo se betrokkenheid geopen,<ref>{{Cite web |date=18 September 2024 |title=Taiwan pager maker stunned by link to Lebanon attacks |url=https://www.bbc.com/news/articles/c9qvl3vlvlvo |website=BBC|first=Rupert|last=Wingfield-Hayes|access-date=20 September 2024}}</ref> het vier plekke in [[Taipei]] en New Taipei City deursoek en twee individue ondervra. Beide ekonomiese minister J.W. Kuo en premier Cho Jung-tai het ontken dat die roepradios in Taiwan vervaardig is.<ref>{{Cite web |date=20 September 2024 |title=Taiwan questions two in probe into Lebanon pager attack |url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20240920-taiwan-questions-two-in-probe-into-lebanon-pager-attack |website=France 24}}</ref> Cristiana Bársony-Arcidiacono, uitvoerende hoof van BAC Consulting, het erken dat hul met Gold Apollo werk, maar het gesê: "Ons maak nie die radioroepers nie. Ons is net die intermediêre ''[[[sic]]]''."<ref name=":1">{{Cite web |date=18 September 2024 |title=Who made the exploding pagers? A messy global trail emerges behind deadly Lebanon blasts |url=https://www.nbcnews.com/news/world/taiwan-firm-denies-making-pagers-used-lebanon-explosions-rcna171594 |access-date=18 September 2024 |website=NBC News|first1=Mithil|last1=Aggarwal|first2=Peter|last2=Guo|first3=Dan|last3=De Luce|first4=Andrea|last4=Mitchell |language=en}}</ref> Hongaarse regeringswoordvoerder, Zoltán Kovács, het gesê dat BAC Consulting "'n handelsonderneming is", 'n tussenganger, met geen vervaardigings- of operasionele perseel in Hongarye nie. Dit het een bestuurder wat by sy geregistreerde adres werksaam is, en die toestelle wat na verwys is, was nog nooit in Hongarye nie."<ref>{{cite news |title=What was Hungarian company's role in manufacturing pagers that exploded in Lebanon? |url=https://www.euronews.com/2024/09/18/dozens-of-hezbollah-members-wounded-in-lebanon-by-exploding-pagers |work=Euronews |date=18 September 2024}}</ref> Die BAC-bestuur is daarna onder die beskerming van Hongaarse Geheime Diens geplaas.<ref>{{cite news |title=Woman whose firm was linked to the exploding pagers is under Hungarian protection, her mother says |url=https://apnews.com/article/hungarian-company-lebanon-5b1e0fef6b7c0e2a4c0c5b4655bbca61 |work=Associated Press |date=20 September 2024}}</ref> ==Ontploffings== ===Eerste golf=== Op 17 September 2024 omstreeks 15:30 EEST<ref name="Associated Press">{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Hezbollah hit by a wave of exploding pagers in Lebanon and Syria. At least 9 dead, hundreds injured |url=https://apnews.com/article/lebanon-hezbollah-israel-exploding-pagers-8893a09816410959b6fe94aec124461b |access-date=17 September 2024 |website=Associated Press |language=en}}</ref> het baie radioroepers regoor Sirië en Libanon onverwags ontplof in 'n oënskynlike gekoördineerde aanval op Hezbollah-lede, van wie baie ernstig gewond is.<ref name="nyt1">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2024/09/17/world/israel-hamas-war-news/here-are-the-latest-developments|title=Video shows pagers exploding in Lebanon attack|work=The New York Times|accessdate=17 September 2024|date=17 September 2024}}</ref><ref>Kent, Lauren (17 September 2024). "Israel behind deadly pager explosions that targeted Hezbollah and injured thousands in Lebanon". CNN. Besoek 17 September 2024.</ref><ref>"Dozens of Hezbollah members reportedly hurt by exploding pagers". BBC. Besoek 17 September 2024.</ref> 'n Regeringsveiligheidsbron het berig dat die beseerdes "hoofsaaklik" lede van Hezbollah was.<ref>Hezbollah vows retaliation after exploding pagers kill at least nine and hurt almost 3,000, https://www.theguardian.com/world/2024/sep/17/hundreds-of-hezbollah-members-hurt-in-lebanon-after-pagers-explode,18 September 2024, The Guardian, 17 September 2024</ref> 'n Associated Press-verslag het aangedui dat die toestelle moontlik met [[plofstof]] gevul was voordat hulle in Libanon aangekom het.<ref name="Associated Press"/> Die [[New York Times]] het ook berig dat Israeliese intelligensiedienste die aflewerings onderskep het en die radioroepers met klein hoeveelhede plofstof gemanipuleer het.<ref name=":12"/> [[Reuters]] het 'n anonieme Libanese bron berig wat beweer dat die toestelle 'n bord ingesit het wat tot drie gram plofstof kan laat ontplof wanneer 'n kode ontvang word.<ref>{{Cite news |date=18 September 2024 |title=Israel planted explosives in 5,000 Hezbollah's pagers, say sources |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-planted-explosives-hezbollahs-taiwan-made-pagers-say-sources-2024-09-18/ |access-date=18 September 2024 |work=Reuters}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Bassam |first1=Laila |last2=Gebeily |first2=Maya |date=18 September 2024 |title=Israel planted explosives in Hezbollah's Taiwan-made pagers, sources say |archive-url=https://archive.is/g2U2l |archive-date=18 September 2024 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-planted-explosives-hezbollahs-taiwan-made-pagers-sources-say-2024-09-18/ |url-status=live |access-date=18 September 2024 |work=[[Reuters]]}}</ref> Gesig- en oogbeserings was die mees algemene effek van die ontploffings en volgens Tracy Chamoun, het die oproepers 'n geluid uitgegee om gebruikers aan te moedig om die toestelle op te tel en na hul koppe op te lig.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/live/cwyl9048gx8t |title=Israel's spy agency Mossad planted explosives in Hezbollah pagers, reports say |work=[[BBC News]] |date=17 September 2024 }}</ref> Ander verslae sê dat die toestel vibreer en 'n foutboodskap op die skerm gewys het, en eers ontplof het toe die gebruiker 'n knoppie gedruk het om die fout uit te wis, wat die kans vergroot dat die operateur van die toestel dit sou vashou.<ref name="Associated Press"/> Die ontploffings het plaasgevind in verskeie gebiede waar Hezbollah 'n sterk teenwoordigheid het,<ref name="Associated Press"/> insluitend sy vesting Dahieh in Beiroet; suidelike Libanon; en die Beqaa-vallei naby die Siriese grens,<ref>"Dozens of Hezbollah members wounded in Lebanon when pagers exploded, sources and witnesses say". [[Reuters]]. 17 September 2024.</ref><ref>Kent, Lauren (17 September 2024). "Israel behind deadly pager explosions that targeted Hezbollah and injured thousands in Lebanon". CNN. Besoek 17 September 2024.</ref> waar ontploffings aangemeld is in die dorpe Aali en Nahri en Riyaq.<ref>Kent, Lauren (17 September 2024). "Israel behind deadly pager explosions that targeted Hezbollah and injured thousands in Lebanon". CNN. Besoek op 17 September 2024.</ref> In Sirië is ontploffings van roepers ook in die omgewing van Damaskus aangemeld.<ref>{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Car explosion reported in Damascus |url=https://en.mehrnews.com/news/221430/Car-explosion-reported-in-Damascus |access-date=17 September 2024 |website=Mehr News Agency |language=en}}</ref> Die ontploffings het glo tot 30 minute lank voortgeduur ná die aanvanklike ontploffings, wat die gevolglike chaos verskerp het.<ref>"Hundreds of Hezbollah members wounded in Lebanon in mass pager hack". The Jerusalem Post. 17 September 2024. Besoek 17 September 2024.</ref> Getuies het berig dat hulle verskeie individue gesien het wat uit hul wonde bloei in die nasleep van die ontploffings.<ref>"Dozens of Hezbollah members wounded in Lebanon when pagers exploded, sources and witnesses say". Reuters. 17 September 2024.</ref> In een geval het 'n ontploffing plaasgevind in die broeksak van 'n man wat buite 'n winkel gestaan het.<ref>{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Hezbollah says exploding pagers kill three and injure many in Lebanon |url=https://www.bbc.com/news/articles/cd7xnelvpepo |access-date=17 September 2024 |website=BBC |language=en}}</ref> Foto's en video's wat op sosiale media en plaaslike media van Beiroet se suidelike voorstede die rondte doen, het gewys hoe individue op die grond lê met beserings aan hul hande of naby hul sakke.<ref>{{Cite news |date=18 September 2024 |title=9 killed, almost 3,000 injured as vast wave of pager explosions strikes Hezbollah |url=https://www.timesofisrael.com/several-killed-thousands-hurt-as-wave-of-pager-explosions-strikes-hezbollah/ |access-date=18 September 2024 |work=The Times of Israel |quote=Other photos and videos from Beirut's southern suburbs circulating on social media and in local media showed people lying on the pavement with wounds on their hands or near their pants pockets.}}</ref> Die seun van die Libanese LP Ali Ammar, 'n lid van Hezbollah, is vermoor; Libanese premier, Najib Mikati, het suidelike Beiroet besoek om sy respek te betoon.<ref>"Live Updates: Pagers Explode Across Lebanon in Apparent Attack on Hezbollah". The New York Times. 17 September 2024. Besoek op 17 September 2024.</ref> Ongeveer 150 hospitale regoor Libanon het slagoffers van die aanval ontvang, wat chaotiese tonele beleef het.<ref name="f241">{{cite web |url=https://www.france24.com/en/live-news/20240917-chaotic-scenes-outside-lebanon-hospitals-on-streets-after-pager-blasts |title=Chaotic scenes outside Lebanon hospitals, on streets after pager blasts |work=France24 |access-date=17 September 2024 |date=17 September 2024}}</ref><ref name="aj1">{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Lebanon's health minister says 8 killed, 2,750 wounded by exploding pagers |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/9/17/dozens-of-hezbollah-members-wounded-after-pagers-explode-in-lebanon |access-date=17 September 2024 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Hospitale in die suide van Libanon, die Beekavallei en Beiroet se suidelike voorstede was oorweldig met pasiënte, baie wat gely het aan beserings aan die gesig, hande en maag.<ref name="BBC-4">{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Hezbollah blames Israel after pager explosions kill eight in Lebanon |url=https://www.bbc.com/news/articles/cd7xnelvpepo |access-date=17 September 2024 |website=BBC |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 September 2024 |title=Hospitals across Lebanon overwhelmed with casualties from pager blasts |url=https://aje.io/mcioby?update=3185534 |website=Al Jazeera}}</ref> In reaksie hierop het Libanon se Ministerie van Gesondheid individue met oproepers aangeraai om daarvan ontslae te raak en hospitale opdrag gegee om op 'n "hoë waarskuwingvlak" te bly.<ref>Kent, Lauren (17 September 2024). "Israel behind deadly pager explosions that targeted Hezbollah and injured thousands in Lebanon". CNN. Besoek op 17 September 2024.</ref> Dit het ook 'n beroep op gesondheidswerkers gedoen om by die werk aan te meld en hulle gevra om nie draadlose toestelle te gebruik nie.<ref name="Associated Press" /><ref name="CNN" /> Die Libanese staatsbeheerde Nasionale Nuusagentskap het 'n beroep op bloedskenkings gedoen.<ref>{{Cite web |first=Lauren |last=Kent |first2=Rob |last2=Picheta |date=17 September 2024 |title=Pager explosions injure thousands, including Hezbollah members, Lebanon says |url=https://www.cnn.com/2024/09/17/middleeast/lebanon-hezbollah-pagers-explosions-intl/index.html |access-date=17 September 2024 |website=CNN |language=en}}</ref> Ambulansspanne is uit die noordelike stede Tripoli en Al-Qalamoun ontplooi om in Beiroet te kom help.<ref name="CNN">{{Cite web |first=Christian |last=Edwards |first2=Adrienne |last2=Vogt |first3=Aditi |last3=Sangal |date=17 September 2024 |title=Pagers explode across Lebanon in attack targeting Hezbollah members, source says: Live updates |url=https://www.cnn.com/world/live-news/lebanon-pagers-attack-hezbollah/index.html |access-date=17 September 2024 |website=CNN |language=en}}</ref> ===Tweede golf=== Ongeveer 24 uur ná die aanvanklike ontploffings het ’n tweede vlaag ontploffings van toestelle in Libanon voorgekom. Ontploffings is aangemeld in Beiroet, die Bekaavallei en suidelike Libanon.<ref>{{Cite web |date=18 September 2024 |title=Round two? Additional Hezbollah beepers explode in southern Lebanon |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-820703 |access-date=18 September 2024 |website=The Jerusalem Post |language=en}}</ref> Hezbollah het verklaar dat handradio's betrokke was.<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/live/2024/09/18/world/israel-hezbollah-gaza-hamas/ff00c924-b66c-5a5d-929e-fe60da8b0d9c |title=Hezbollah said that more explosions had occurred in different areas of Lebanon on Wednesday, this time affecting handheld radios. |date=18 September 2024 |last=Saad |first=Hwaida |work=[[The New York Times]] |access-date=18 September 2024}}</ref> Die toestelle wat geraak is, was ICOM-IC-V82 walkie-talkies, wat bekend is dat dit deur Hezbollah-militante gebruik word. Die ontploffings het ook brande by hul huise veroorsaak.<ref>{{Cite web |title=بالصّورة: الأجهزة التي انفجرت هي من نوع icom v82 |url=https://www.mtv.com.lb/News/%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B4%D8%B1/1485469/%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%B5-%D9%88%D8%B1%D8%A9--%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AC%D9%87%D8%B2%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8A-%D8%A7%D9%86%D9%81%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D9%87%D9%8A-%D9%85%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%B9-icom-v82 |access-date=2024-09-18 |website=MTV Lebanon |language=ar}}</ref> Verdere ontploffings het plaasgevind by die begrafnisse van diegene wat in die eerste golf dood is.<ref>{{Cite web |url=https://apnews.com/article/lebanon-israel-exploding-pagers-hezbollah-syria-ce6af3c2e6de0a0dddfae48634278288#https://apnews.com/article/lebanon-israel-exploding-pagers-hezbollah-syria-ce6af3c2e6de0a0dddfae48634278288 |title=Explosions witnessed at Beirut funeral for Hezbollah members and a child killed in pager attack |date=18 September 2024 |work=Associated Press |access-date=18 September 2024}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Oorloë]] [[Kategorie:Israel]] [[Kategorie:Libanon]] [[Kategorie:Midde-Ooste]] [[Kategorie:Sirië]] beqddo2iuj27t2tz9yt0vsxh0xnlaky 0 421260 2891814 2878216 2026-04-09T11:26:20Z Flopao 193692 /* Wapens */ 2891814 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Victor Emanuel II | titel = | beeld = VictorEmmanuel2.jpg | beeldonderskrif = Portret deur André-Adolphe-Eugène Disdéri, omstreeks 1861 | orde = Koning van Italië | heerskappy = 17 Maart 1861 – 9 Januarie 1878 | eersteminister = {{Collapsible list|title = ''Sien lys''|1={{ubl|Camillo Cavour|Bettino Ricasoli|Urbano Rattazzi|Luigi Carlo Farini|Marco Minghetti|Alfonso Ferrero la Marmora|Luigi Federico Menabrea|Giovanni Lanza|Agostino Depretis}}}} | voorganger = [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] (1814) | opvolger = [[Umberto I van Italië|Umberto I]] | geboortedatum = 14 Maart 1820 | geboorteplek = Palazzo Carignano, [[Turyn]], Koninkryk van Sardinië (1720–1861) | sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1878|1|9|1820|3|14}} | sterfplek = Palazzo del Quirinale, [[Rome]], [[Koninkryk van Italië]] | rusplek = [[Panteon in Rome|Panteon]] | huweliksmaat = {{marriage|Adelheid van Oostenryk|1842|1855|end=geskei}}, {{marriage|Rosa Vercellana <small>([[Morganatiese huwelik]])</small><br />|1869}} | kinders = {{plainlist| * Maria Clothilde van Savoie * [[Umberto I van Italië]] * [[Amadeus I van Spanje]] * Oddone, Hertog van Montferrat * Maria Pia van Savoje (1847-1911) }} | volle naam = Vittorio Emanuele Maria Alberto Eugenio Ferdinando Tommaso (Victor Emanuel Maria Albert Eugène Ferdinand Thomas) | huis = Huis van Savoie-Carignano | ouers = Karel Albert van Sardinië en Maria Theresia van Toskane | religie = [[Katolieke Kerk]] | orde1 = Koning van Sardinië{{efn|name=efn|Victor Emanuel en sy opvolgers het die titel "Koning van Sardinië" gedra nadat die Koninkryk van Sardinië (1720–1861) in 1861 die [[Koninkryk van Italië]] geword het.}}<br/>Hertog van Savoie | heerskappy1 = 23 Maart 1849 – 17 Maart 1861 | voorganger1 = Karel Albert | eersteminister1 = {{Collapsible list|title = ''Sien lys''|1={{ubl|Agostino Chiodo|Claudio Gabriele de Launay|Massimo D'Azeglio|Camillo Cavour|Alfonso Ferrero La Marmora}}}} | handtekening = Signature of Victor Emmanuel II of Italy.svg }} [[Beeld:Ritratto di S.M. Vittorio Emanuele II.jpg|duimnael|regs|Portret van Victor Emanuel II (skildery uit 1860).]] '''Victor Emanuel II''' (Italiaans: Vittorio Emanuele II; volle naam: ''Vittorio Emanuele Maria Alberto Eugenio Ferdinando Tommaso di [[Huis van Savoje|Savoia]]''; [[14 Maart]] [[1820]] – [[9 Januarie]] [[1878]]) was vanaf 23 Maart 1849 tot 17 Maart 1861 Koning van Sardinië (ook bekend as Piedmont-Sardinië) from 23 March 1849 until 17 March 1861,{{efn|name=efn}} toe hy die titel aangeneem het van Koning an Italië en sodoende die eerste koning van 'n onafhanklike, verenigde Italië sedert die 6de eeu geword het. Hy het die titel tot sy dood in 1878 gedra. Die Italianers het aan hom die titel ''Vader van die Vaderland'' ([[Italiaans|Ita]]: ''Padre della Patria'') gegee, welke titel ontleen is aan die ou [[Latyn]]se titel ''Pater Patriae'' van die [[Romeinse Ryk|Romeinse keisers]]. Hy is gebore in [[Turyn]] as die oudste seun van Karel Albert van Sardinië en Maria Theresia van Toskane en het in die Eerste Italiaanse Vryheidsoorlog (1848–1849) geveg voordat hy na sy vader se abdikasie koning van Sardinië geword het. Hy het Camillo Benso, graaf van Cavour, as sy eerste minister aangestel, en hy het sy posisie gekonsolideer deur die republikeinse linkses te onderdruk. In 1855 het hy ekspedisiemagte gestuur wat aan die kant van Franse en Britse magte geveg het tydens die [[Krimoorlog]]; die ontplooiing van Italiaanse troepe na die Krim, en die dapperheid wat hulle getoon het tydens die Slag van die Tsjernaya (16 Augustus 1855) en die beleg van [[Sewastopol]], het daartoe gelei dat die Koninkryk van Sardinië onder die deelnemers aan die vredeskonferensie was aan die einde van die oorlog, waar dit die kwessie van [[Unifikasie van Italië|Italiaanse eenwording]] met ander Europese moondhede kon bespreek.<ref>{{Cite book |last=Arnold |first=Guy |url=https://books.google.com/books?id=_UreS--MoD0C&pg=PA112 |title=Historical Dictionary of the Crimean War |publisher=Scarecrow Press |year=2002 |isbn=9780810866133}}</ref> Dit het Victor Emanuel in staat gestel om 'n bondgenoot te maak van [[Napoleon III]], die keiser van Frankryk. Frankryk het Sardinië ondersteun tydens die Tweede Italiaanse Vryheidsoorlog, wat gelei het tot die bevryding van [[Lombardye]] van Oostenrykse oorheersing. Victor Emanuel het die "Ekspedisie van die Duisend" (Die "Ekspedisie van die Duisend" ([[Italiaans]]}: ''Spedizione dei Mille'') was 'n gebeurtenis van die [[Unifikasie van Italië]] wat in 1860 plaasgevind het. 'n Groep vrywilligers, gelei deur [[Giuseppe Garibaldi]], het van [[Quarto dei Mille|Quarto al Mare]] naby [[Genua]] geseil en geland in Marsala, [[Sisilië]] om die Koninkryk van die Twee Sisilië, wat deur die [[Spanje|Spaanse]] Huis van Bourbon-Twee Sisilië regeer is, te verower.<ref>{{cite book |first=Don Harrison|last=Doyle|title=Nations Divided: America, Italy, and the Southern Question |year=2002 |publisher=University of Georgia Press|page=31|isbn=978-0820323305}}</ref> Die ekspedisie se naam is afgelei van die aantal deelnemers van ongeveer 'n 1000 troepe.<ref>{{cite web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/spedizione-dei-mille/|title=Mille, Spedizione dei|publisher=Treccani|access-date=26 Januarie 2024|language=it}}</ref>) ondersteun, wat gelei is deur Giuseppe Garibaldi, en gelei het tot die vinnige ineenstorting van die Koninkryk van die Twee Sisilië in Suid-Italië. Victor Emmanuel het Garibaldi egter gestuit toe hy gereed was om [[Rome]] aan te val, wat steeds deel van die Pouslike State was, aangesien dit onder Franse beskerming was. In 1860 het Toskane, Modena, Parma en Romagna besluit om hulle by Sardinië te skaar, en Victor Emanuel het hierna triomfantlik na die Marche en Umbrië opgeruk nadat hy oor die Pouslike magte geseëvier het tydens die Slag van Castelfidardo. Dit gelei tot sy [[ekskommunikasie]] van die [[Katolieke Kerk]] wat tot 1878 geduur het, net voor sy dood dieselfde jaar. Hy het Garibaldi daarna ontmoet by Teano, en het van hom die beheer van Suid-Italië ontvang waarmee hy op 17 Maart 1861 die eerste koning van Italië geword het. In 1866 het die Derde Italiaanse Vryheidsoorlog Italië toegelaat om [[Veneto]] te annekseer. In 1870 het Victor Emanuel met die Pruisiese oorwinning oor Frankryk tydens die Frank-Pruisiese Oorlog sy kans gewaag en die Pouslike State verower nadat die Franse onttrek het. Hy het Rome op 20 September 1870 binnegekom en die nuwe hoofstad daar op 2 Julie 1871 gestig. Hy het in 1878 in Rome gesterf en is in die [[Panteon in Rome|Panteon]] begrawe. Die Italiaanse nasionale Victor Emanuel II-monument in Rome, wat die Altare della Patria bevat, is ter ere van hom gebou. == Biografie == [[Lêer:Vittorio Emanuele II ritratto.jpg|links|duimnael|200px|Victor Emanuel II in 1849]] [[Lêer:Ritratto di Vittorio Emanuele duca di Savoia, 1848 - Accademia delle Scienze di Torino - Ritratti 0036 B.jpg|duimnael|Portret van Victor Emanuel, met 'n geveg in die agtergrond (1848)]] [[Lêer:Ritratto di S.M. Carlo Alberto di Savoia.png|duimnael|Karel Albert van Sardinië, vader van Victor Emanuel II]] [[Lêer:Maria Teresa d'Asburgo-Toscana.jpg|thumb|Maria Theresia van Toskane, moeder van Victor Emanuel II]] Victor Emmanuel is gebore as die oudste seun van Carlo Alberto (Karel Albert), prins van Carignano en Maria Theresia. Sy vader het in 1831 'n neef opgevolg as koning van Sardinië. Tydens sy jeug het hy 'n paar jaar in [[Florence]] gewoon en 'n vroeë belangstelling in politiek, die weermag en sport getoon. In 1842 trou hy met sy niggie, Adelheid van Oostenryk. Hy was bekend as die "Hertog van Savoie", voordat hy koning van Sardinië geword het. Hy het deelgeneem aan die Eerste Italiaanse Vryheidsoorlog (1848–1849) onder sy vader, koning Karel Albert, wat in die voorste linie geveg het tydens die gevegte in Pastrengo, Santa Lucia, Goito en Custoza.{{sfn|Chisholm|1911}} Hy het in 1849 Koning van Sardinië geword toe sy vader geabdikeer het, nadat hy in 1849 deur die Oostenrykers verslaan is tydens die Slag van Novara. Victor Emmanuel het onmiddellik 'n taamlik gunstige wapenstilstand by Vignale verkry deur die toedoen van die Oostenrykse keiserlike leërbevelvoerder, Johann Graf Radetzky von Radetz. Die verdrag is egter nie deur die [[Piëmont]]ese laer parlementêre huis, die Kamer van Afgevaardigdes bekragtig nie, en Victor Emanuel het wraak geneem deur sy Eerste Minister, Claudio Gabriele de Launay, af te dank en hom met Massimo D'Azeglio te vervang. Na nuwe verkiesings is die vrede met Oostenryk deur die nuwe Kamer van Afgevaardigdes aanvaar. In 1849 het Victor Emanuel ook 'n opstand in [[Genua]] heftig onderdruk en die rebelle 'n "afskuwelike en besmette ras van skurke" genoem. In 1852 het hy Graaf Camillo Benso van Cavour ("Graaf Cavour") as Eerste Minister van Piëmont-Sardinië aangestel. Dit het geblyk 'n wyse keuse te wees aangesien Cavour 'n politieke meesterbrein was, en 'n groot rol gespeel het tydens Italiaanse eenwording. Victor Emanuel II het gou die simbool geword van die "[[Risorgimento]]", die Italiaanse eenheidsbeweging van die 1850's en vroeë 60's. {{sfn|Chisholm|1911}} Hy was veral gewild in die Koninkryk van Piëmont-Sardinië vanweë sy respek vir die nuwe grondwet en sy liberale hervormings. [[Lêer:Ugolini̠-Ritratto di Re Vittorio Emanuele II.jpg|duimnael|links|180px|Portret van Victor Emmanuel II deur Giuseppe Ugolino]] === Krimoorlog === [[Lêer:Victor Emmanuel reviews the troops for the Crimean War.jpg|duimnael|Victor Emmanuel inspekteer die troepe vir die [[Krimoorlog]].]] Ná Victor Emmnuel se raad, het Cavour by Brittanje en Frankryk aangesluit in die [[Krimoorlog]] teen Rusland. Cavour was huiwerig om die stap te neem weens die mag van Rusland en die onkoste daaraan verbonde. Victor Emanuel was egter oortuig van die belonings wat verkry kon word uit die alliansie wat met Brittanje en, nog belangriker, Frankryk, geskep is. Nadat hy suksesvol was in die verkryging van Britse ondersteuning en inskakeling verkry het by Frankryk en Napoleon III tydens die Kongres van Parys in 1856 aan die einde van die oorlog, het graaf Cavour 'n geheime ontmoeting met die Franse keiser gereël. Hulle het in 1858 ontmoet by Plombières-les-Bains (in [[Lotaringe]]), waar hulle ooreengekom het dat indien die Franse [[Piëmont]] sou bystaan in sy oorlog teen Oostenryk, wat steeds gewoed het in die Koninkryk van Lombardye–Venesië in Noord-Italië, Frankryk beloon sou word met [[Nice]] en [[Savoie]]. === Italiaanse Unifikasieoorloë === Die Italiaans-Franse veldtog teen Oostenryk in 1859 het suksesvol begin. Napoleon III, wat moeg was vir die lyding en swaarkry wat teweeggebring is deur die oorlog, en bekommerd oor die mobilisering van Pruisiese troepe, het egter 'n geheime verdrag gesluit met [[Frans Josef I van Oostenryk]] by Villafranca di Verona, waardeur Piëmont slegs [[Lombardye]] sou verkry. Frankryk het gevolglik nie die beloofde Nice en [[Savoie]] ontvang nie, maar Oostenryk het wel [[Veneto|Venesië]] gehou, 'n bitter terugslag vir die Piedmontese, in geen geringe mate nie omdat die verdrag sonder hul medewete voorberei is. Na verskeie rusies oor die uitslag van die oorlog het Cavour bedank, en die koning moes ander raadgewers kry. Frankryk het inderdaad eers Nice en Savoie verkry nadat die Verdrag van Turyn in Maart 1860 onderteken is, nadat Cavour as Eerste Minister heraangestel is, en 'n ooreenkoms met die Franse gesluit is vir volksraadplegings (plebisiete) om plaas te vind in die Sentraal-Italiaanse hertogdomme. Later dieselfde jaar het Victor Emanuel II sy magte gestuur om teen die pouslike leër by Castelfidardo te veg en die Pous ingedryf in die [[Vatikaanstad]]. Sy sukses met hierdie doelwitte het daartoe gelei dat hy tot 1878 deur die Katolieke Kerk ge-ekskommunikeer is. Dit is kort voor sy dood opgehef. Hierna het [[Giuseppe Garibaldi]] Sisilië en Napels verower, en Piëmont-Sardinië het selfs groter geword. Op 17 Maart 1861 is die Koninkryk van Italië amptelik uitgeroep, met Victor Emanuel II as die eerste koning daarvan. Victor Emmanuel het [[Giuseppe Garibaldi]] se Ekspedisie van die Duisend (1860–1861) ondersteun, wat gelei het tot die vinnige val van die Koninkryk van die Twee Sisilië in Suid-Italië. Die koning het Garibaldi egter gestuit toe hy gereed gelyk het om Rome aan te val, wat steeds onder die Pouslike State geval het, aangesien dit onder Franse beskerming was. In 1860 het Toskane, Modena, Parma en Romagna na plebisiete besluit om hulle by Piëmont-Sardinië te skaar. Victor Emanuel het toe seëvierend in Marche en [[Umbrië]] na die suksesvolle slag van Castelfidardo (1860) na die Pouslike magte opgeruk. Die koning het daarna Garibaldi ontmoet by Teano en van hom beheer van Suid-Italië ontvang. Nog 'n reeks volksraadplegings in die besette gebiede het gelei tot die proklamasie van Victor Emanuel as die eerste Koning van Italië deur die nuwe parlement van 'n verenigde Italië, op 17 Maart 1861. [[Turyn]] het die hoofstad van die nuwe staat geword. Slegs [[Latium|Lazio]], [[Veneto]] en [[Trentino]] het oorgebly om te verower. [[Beeld:With Victor Emmanuel.jpg|duimnael|Victor Emanuel ontmoet [[Giuseppe Garibaldi]] in Teano.]] === Voltooiing van unifikasie === [[Lêer:Artgate Fondazione Cariplo - Magistretti Emilio, Il 9 gennajo 1878 in Milano o Il 9 Gennaio 1878 o L'annuncio della morte di Vittorio Emanuele a Milano.jpg|duimnael|9 Januarie 1878, Milaan: Aankondiging van die afsterwe van Victor Emanuel II by Emilio Magistretti (1879)]] [[Lêer:Pantheon 0935 2013.jpg|duimnael|links|Graf van Victor Emanuel II in die [[Panteon in Rome|Panteon]]]] In 1866 het Victor Emanuel [[Pruise]] as bondgenoot gehad tydens die Derde Italiaanse Vryheidsoorlog. Alhoewel hy nie in Italië suksesvol was nie, het hy tog daarin geslaag om [[Veneto]] te ontvang ná die Oostenrykse nederlaag in Duitsland. Die Britse minister van buitelandse sake, Lord Clarendon, het Florence in Desember 1867 besoek en aan Londen gerapporteer nadat hy met verskeie Italiaanse politici gepraat het: "Daar is algemene ooreenstemming dat Victor Emanuel 'n imbesiel is; hy is 'n oneerlike man wat leuens aan almal vertel; teen hierdie tempo sal hy uiteindelik sy kroon verloor en beide Italië en sy dinastie verwoes."<ref>Mack Smith, Denis ''Italy and its Monarchy'', New Haven: Drukpers van Yale-universiteit, 1989 p. 42</ref> In 1870, na twee mislukte pogings deur Garibaldi, het hy na die Pruisiese oorwinning oor Frankryk in die Frans-Prussiese oorlog sy kans gewaag om Rome te verower nadat die Franse onttrek het. Hy het Rome op 20 September 1870 binnegekom en die nuwe hoofstad daar op 2 Julie 1871 gestig, na 'n tydelike verhuising na [[Florence]] in 1864. Die nuwe koninklike woning was die [[Quirinaalpaleis]]. Die res van Victor Emanuel II se bewind het stil verbygegaan. Nadat die Koninkryk van Italië gestig is, het hy besluit om voort te gaan as koning Victor Emanuel II in plaas van Victor Emanuel I van Italië. Dit was 'n groot fout in soverre dit openbare betrekkinge geraak het, aangesien dit nie 'n aanduiding was van die nuwe begin wat die Italiaanse volk wou hê nie, en die indruk gewek het dat Piëmont-Sardinië die Italiaanse Skiereiland oorgeneem het, eerder as om dit te verenig. Ten spyte hiervan het die res van Victor Emanuel II se bewind rustig verloop en het hy hom toegespits op ekonomiese en kulturele kwessies. Sy rol in die daaglikse bestuur het geleidelik afgeneem, aangesien dit al hoe duideliker geword het dat 'n koning nie meer op sy eie houtjie kon regeer nie, maar afhanklik was van die wil en wense van die Parlement. Terwyl die bewoording van die ''"Statuto Albertino"'' bepaal het dat ministers uitsluitlik aan die kroon verantwoordelik was, en die statuut onveranderd gebly het, was die koning egter in die praktyk verantwoordbaar aan die Parlement. Victor Emmanuel het in 1878 in Rome gesterf, nadat hy die gesante van [[Pous Pius IX]] ontmoet het, wat die ekskommunikasie omgekeer het. Hy is begrawe in die [[Panteon in Rome|Panteon]]. Sy opvolger was sy seun, [[Umberto I van Italië|Umberto I]].<ref>{{Cite web |title=Excommunicating Politicians |url=https://www.americamagazine.org/issue/497/article/excommunicating-politicians |date=27 September 2004}}</ref> == Familie en kinders == In 1842 is hy getroud met sy niggie (sy tante se dogter) aan vaderskant, Adelheid van Oostenryk (1822–1855). Hy het agt kinders saam met haar gehad:<ref>Genealogiese data verkry by die [http://www.sardimpex.com/savoia/savoia-carignano.htm Savoia]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} blad van die [http://www.sardimpex.com/ Genealogie delle famiglie nobili italiane] webwerf.</ref> * Maria Clothilde van Savoie (1843–1911), wat getroud is met Napoléon Joseph Charles Paul Bonaparte (''die prins Napoléon''). Hul kleinseun, prins Louis Napoléon, was die opvolger (Bonapartis) tot die Franse keiserlike troon. [[Lêer:Monument to Victor Emmanuel II (Venice).jpg|duimnael|Monument aan Victor Emanuel II in Venesië]] * [[Umberto I van Italië|Umberto]] (1844–1900), die latere koning van Italië. Hy was getroud met sy niggie, [[Huis van Savoje|Margaretha van Savoie]] (1851-1926). * [[Amadeus I van Spanje|Amadeus]] (1845–1890), die latere Koning van Spanje. Hy was getroud met Maria Vittoria dal Pozzo, en later Maria Letizia Bonaparte. * Oddone Eugenio Maria (1846–1866), hertog van Montferrat. * Maria Pia van Savoje (1847-1911), wat getroud was met koning Lodewyk I van Portugal. * Carlo Alberto (2 Junie 1851 – 28 Junie 1854), hertog van Chablais, sterf in sy vroeë kinderjare. * Vittorio Emanuele (6 Julie 1852 – 6 Julie 1852) sterf as suigeling. * Vittorio Emanuele (18 Januarie 1855 – 17 Mei 1855), hertog van [[Genève]], sterf as suigeling. In 1869 het by 'n [[morganatiese huwelik]] aangegaan met sy [[minnares]], Rosa Vercellana (3 Junie 1833 – 26 Desember 1885). Sy was in [[Piëmontees]] bekend as "Bela Rosin" en is gebore as 'n gewone burger, maar het uiteindelik in 1858 Gravin van Mirafiori en Fontanafredda geword. Hul kinders was: * Vittoria Guerrieri (2 Desember 1848 – 29 Desember 1905). Sy is drie keer getroud: aan Giacomo Spinola, Luigi Spinola en Paolo DeSimone. * Emanuele Alberto Guerrieri (16 Maart 1851 – 24 Desember 1894), graaf van Mirafiori en Fontanafredda. [[Lêer:Brooklyn Museum - Caricature of King Victor Emmanuel II - Thomas Nast - overall.jpg|duimnael|140px|Brooklyn Museum – karikatuur van koning Victor Emanuel II – Thomas Nast]] Bykomend tot sy morganatiese huwelik, het Victor Emanuel II verskeie ander [[minnares]]se gehad: 1) Laura Bon van Stupinigi, wat hom twee kinders gebaar het: * 'n doodgebore kind (1852-1852). * Emanuela van Roverbella (6 September 1853 – 1896). 2) Barones Vittoria Duplesis wat hom 'n verdere dogter gebaar het: * Maria Savoiarda Projetti (1854–1885/1888). 3) Onbekende minnaresse by Mondovì, moeder van: * Donato Etna (15 Junie 1858 – 11 Desember 1938) wat tydens die Eerste Wêreldoorlog geveg het. 4) Virginia Rho by Turyn, moeder van twee kinders: * Vittorio di Rho (1861 – [[Turyn]], 10 Oktober 1913). Hy het 'n noemenswaardige fotograaf geword. * Maria Pia di Rho (25 Februarie 1866 – [[Wene]], 19 April 1947). Getroud met graaf Alessandro Montecuccoli. 5) Rosalinda Incoronata De Domenicis (1846–1916), moeder van een dogter: * Vittoria De Domenicis (1869–1935). Sy was getroud met 'n dokter, Alberto Benedetti (1870–1920), met kinders. 6) Angela Rosa De Filippo, moeder van: * Actor Domenico Scarpetta (1876–1952) == Wapens == <gallery class="center" caption="Wapens"> Lêer:Arms of Victor Emmanuel II of Italy (Order of the Golden Fleece).png|Wapen as ridder van die Orde van die Goue Vag Lêer:Greater CoA of the King of Italy (1861-1890).svg|Wapen as koning van Italië (1861–1878) Lêer:Lesser CoA Savoy monarch (1848-1890).svg|kleinere versie </gallery> == Voorouers == {| class="wikitable" style="background:#FFDEAD; font-size:85%; text-align:center" |- bgcolor="#FF8800" !colspan="9"|Voorouers van Victor Emanuel II van Italië |- |'''Oorgrootouers''' |colspan="2"|Victor Amadeus II van Savoie-Carignano <br />(1743–1780)<br />∞ 1738<br />Maria Josefa van Lotaringe <br />(1753 – 1797)<br /> |colspan="2"|Karel van Sakse <br />(1733-1796)<br />∞ <br />Franciszka Corvin-Krasińska<br /> (1742-1796)<br /> |colspan="2"|Keiser Leopold II <br />(1747-1792)<br />∞ 1764<br />Marie Louise van Spanje <br />(1745–1792) |colspan="2"|Ferdinand I van die Twee Sisilië <br />(1751–1825)<br />∞ 1768<br />Maria Carolina van Oostenryk <br />(1752-1814) |- |'''Grootouers''' |colspan="4"|Karel Emanuel van Savoie-Carignano (1770–1800)<br />∞ <br />Maria Christina van Sakse (1770-1851)<br /> |colspan="4"|Ferdinand III van Toskane (1769-1824)<br /> ∞ <br />Louisa Maria van Bourbon-Sisilië (1773-1802) |- |- |'''Ouers''' |colspan="8"|Karel Albert van Sardinië (1798-1849)<br />∞ <br />Maria Theresia van Toskane (1801-1855)<br /> |- bgcolor="#FFAA00" |colspan="9"| '''Victor Emanuel II van Italië (1820-1878)''' |} == Sien ook == * [[Unifikasie van Italië]] * [[Rome]] * [[Koninkryk van Italië]] == Voetnote == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * {{cite EB1911|wstitle= Victor Emmanuel II.|volume=28}} * {{Cite book|last=Mack Smith, Denis|title=[Victor Emanuel, Cavour and the Risorgimento.] Vittorio Emanuele II. (Traduzione ... di Jole Bertolazzi.)|date=1972|publisher=Laterza|oclc=504679452|ref=none}} * {{Cite book |last=Thayer, William Roscoe |url=https://books.google.com/books?id=zfwNAQAAMAAJ |title=The Life and Times of Cavour vol 1 |year=1911|ref=none}} old interpretations but useful on details; vol 1 goes to 1859]; [https://archive.org/details/lifeandtimescav00thaygoog volume 2 online covers 1859–62] === In Italiaans === * {{Cite book |last=Del Boca |first=Lorenzo |title=Maledetti Savoia |publisher=Piemme |year=1998 |location=Casale Monferrato|ref=none}} * {{Cite book |last=Gasparetto |first=Pier Francesco |title=Vittorio Emanuele II |publisher=Rusconi |year=1984 |location=Milaan|ref=none}} * {{Cite book |last=Mack Smith |first=Denis |title=Vittorio Emanuele II |publisher=Arnoldo Mondadori Editore |year=1995 |location=Milaan|ref=none}} * {{Cite book |last=Pinto |first=Paolo |title=Vittorio Emanuele II: il re avventuriero |publisher=Mondadori |year=1997 |location=Milaan|ref=none}} * {{Cite book |last=Rocca |first=Gianni |title=Avanti, Savoia!: miti e disfatte che fecero l'Italia, 1848–1866 |publisher=Mondadori |year=1993 |location=Milaan|ref=none}} == Eksterne skakels == {{commons category|Victor Emmanuel II of Italy|Vittorio Emanuele II}} * {{Internet Archive author |sname=Victor Emmanuel II of Italy}} * [http://www.chivalricorders.org/royalty/gotha/italygen.htm Eksterne skakel: Genealogie van onlangse lede van die Huis van Savoje] * [https://web.archive.org/web/20060701112641/http://www.freereservation.com/roma2/1.htm Uitsig oor Venezia Plein se Victor Emanuel II monument] (geargiveer op 1 Julie 2006) {{s-start}} {{s-hou|[[Huis van Savoje]]|14 Maart|1820|9 Januarie|1878}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=Karel Albert van Sardinië}} {{s-ttl|title=Koning van Sardinië |years=23 Maart 1849 – 17 Maart 1861}} {{s-aft|after=''Hyself''<br>as [[Unifikasie van Italië|Koning van Italië]]}} {{s-break}} {{s-bef|before=Karel Albert van Sardinië}} {{s-ttl|title=Hertog van Savoie |years=23 Maart 1849 – 9 Januarie 1878}} {{s-aft|after=[[Umberto I van Italië|Umberto I]]}} {{s-break}} {{s-vac|last=[[Napoleon Bonaparte|Napoleon I]]}} {{s-ttl|title=Koning van Italië |years=17 Maart 1861 – 9 Januarie 1878}} {{s-aft|after=[[Umberto I van Italië|Umberto I]]}} {{s-end}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Victor Emanuel 02 Van Italië}} [[Kategorie:Geboortes in 1820]] [[Kategorie:Sterftes in 1878]] [[Kategorie:Geskiedenis van Italië]] [[Kategorie:Konings]] jfh5mghndvei2qubv0anxtg3g5sahv8 4 421906 2891650 2891617 2026-04-08T13:44:31Z Aliwal2012 39067 2891650 wikitext text/x-wiki {{argief}} == [[101955 Benoe]] == {{sperdatum|10 Februarie 2025}} * {{ondersteun}} – Ek dink nie hy kan te lank oorstaan nie, want dan sal hy verouderd raak oor die monsters wat ontleed word. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 06:45, 10 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Altyd lekker om jou artikels te lees. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:23, 10 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:05, 10 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:10, 10 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:16, 8 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 1 2026]] Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:50, 23 Januarie 2025 (UTC) == [[Belgiese nasionale rugbyspan]] == {{sperdatum|29 November 2024}} * {{ondersteun}} – Een van die opkomende Europese rugbyspanne en dikwels 'n struikelblok in Duitsland se pogings om vir 'n rugbywêreldbekertoernooi te kwalifiseer. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 29 Oktober 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Gebruikerbespreking:Jon Gua|kontak]]) 07:03, 30 Oktober 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 08:17, 30 Oktober 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – Ek ondersteun dit slegs om jou reeks mooi te voltooi [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]]! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:19, 31 Desember 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] ([[Gebruikerbespreking:Johannescharlesventer|kontak]]) 13:23, 31 Desember 2024 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 2 2026]] – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 7 Desember 2024 (UTC) == [[Alaska]] == {{sperdatum|19 Januarie 2025}} * {{ondersteun}} – Op die aardbol is daar nie 'n ander plek wat verder weg is as die 49ste Amerikaanse deelstaat. Hierdie artikel is in herinnering uitgebrei aan [[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] se voorbladartikels [[Alabama]], [[Hawaii]] en [[Vermont]] en ek wy dit ook aan Voya. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:29, 19 Desember 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] ([[Gebruikerbespreking:Johannescharlesventer|kontak]]) 23:45, 19 Desember 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:02, 1 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:14, 1 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:24, 10 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 3 2026]] – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 7 Desember 2024 (UTC) == [[Grootvorstedom Moskou]] == {{sperdatum|1 Februarie 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 22:51, 1 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 14:54, 3 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:05, 10 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:10, 10 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:50, 2 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 4 2026]] Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:50, 23 Januarie 2025 (UTC) == [[Jenson Button]] == {{sperdatum|8 Mei 2025}} * {{ondersteun}} – [[2009 Formule Een-seisoen|2009]] se [[Formule Een]]-renjaerkampioen. (Artikel oorskry nou 120 000 grepe--2 weke se vertaalwerk!) --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:32, 1 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:43, 3 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 08:13, 6 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 5 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:16, 8 Mei 2025 (UTC) == [[Helios]] == {{sperdatum|6 Februarie 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 07:47, 6 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:05, 10 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:10, 10 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:50, 2 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 6 2026]] Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:50, 23 Februarie 2025 (UTC) == [[Brandenburg]] == {{sperdatum|19 Januarie 2025}} * {{ondersteun}} – Mag ek my eie deelstaat voorstel vir ons voorblad? Dit pas ook mooi by [[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] se ander voorbladartikels oor Duitse deelstate soos [[Berlyn]], [[Bremen]], [[Hamburg]], [[Hesse]] en [[Nedersakse]] asook die Brandenburgse hoofstad [[Potsdam]] en [[Bernau bei Berlin]]. Voyageur, hierdie artikel wy ek weer aan jou! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:29, 19 Desember 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 23:45, 19 Desember 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:02, 1 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:14, 1 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 21:27, 1 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 7 2026]] Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:45, 19 Januarie 2025 (UTC) == [[Plesiosauria]] == {{sperdatum|6 Februarie 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 07:47, 6 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:05, 10 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:10, 10 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:50, 2 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 8 2026]] Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:50, 23 Januarie 2025 (UTC) == [[Nederlandse nasionale rugbyspan]] == {{sperdatum|29 November 2024}} * {{ondersteun}} – Een van die opkomende Europese rugbyspanne en dikwels 'n struikelblok in Duitsland se pogings om vir 'n rugbywêreldbekertoernooi te kwalifiseer. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 29 Oktober 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Gebruikerbespreking:Jon Gua|kontak]]) 07:03, 30 Oktober 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 08:17, 30 Oktober 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – Ek ondersteun dit slegs om jou reeks mooi te voltooi [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]]! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:19, 31 Desember 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] ([[Gebruikerbespreking:Johannescharlesventer|kontak]]) 13:23, 31 Desember 2024 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 9 2026]] Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:45, 19 Januarie 2025 (UTC) == [[Iwan die Verskriklike]] == {{sperdatum|6 Februarie 2025}} * {{ondersteun}} – Ek dog ek het hom al opgesit, maar dit lyk my nie so nie. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 08:08, 6 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:05, 10 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 18:20, 17 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:10, 10 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:50, 2 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 10 2026]] Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:50, 23 Januarie 2025 (UTC) == [[C. Louis Leipoldt]] == {{sperdatum|20 Januarie 2025}} * {{ondersteun}} – Mens kom kort aan woorde om die artikel oor hierdie intelligente en groot gees te motiveer as voorbladartikel, want wat kan mens werklik nog sê oor Leipoldt se nagelate erfenis wat nie reeds gesê is nie? (die artikel is uit die aard van die saak netjies en uitgebreid) So kan mens bv. voortgaan oor sy vele prestasies en die belang van sy werk vir Afrikaans en ons kultuurskatte; sy opregte, gematigde en ongeïnteresseerde temperament, en die belang van sy werk vir die nageslag ens., maar dis verniet, want die man spreek eintlik vir homself! [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 21:44, 20 Desember 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:02, 1 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:14, 1 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:05, 10 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 11 2026]] Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:45, 19 Januarie 2025 (UTC) == [[Ruimtebotsing]] == {{sperdatum|17 Februarie 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 07:44, 17 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 18:19, 17 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:50, 23 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:10, 10 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:00, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:50, 2 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 12 2026]] Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:50, 23 Januarie 2025 (UTC) == [[Speelkaart]] == {{sperdatum|7 Maart 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 19:45, 7 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 20:44, 7 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:50, 7 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:10, 10 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:50, 2 Augustus 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 13 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:33, 6 Maart 2025 (UTC) == [[T20I-wêreldbeker 2016]] == {{sperdatum|17 September 2025}} * {{ondersteun}} – Nadat die artikel die merk van 100&nbsp;000&nbsp;[[Greep|grepe]] en ook 100 verwysings behaal het. Ek vra dat dié artikel in die week van 3 April 2026, tien jaar ná die 2016-eindstryd, op ons voorblad verskyn. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:05, 17 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – SpesBona, die pyplyn was reeds vol vir 2026, maar ek het dit ingeforseer! Groete, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 20:58, 21 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 14 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 20:45, 21 September 2025 (UTC) == [[Galileo Galilei]] == {{sperdatum|7 Maart 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 19:45, 7 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Broodnodig vir die voorblad! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:54, 7 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Dankie! Groete. [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 20:45, 7 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:50, 7 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:10, 10 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:33, 6 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 15 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:33, 6 Maart 2025 (UTC) == [[Apollo 13]] == {{sperdatum|20 November 2025}} * {{ondersteun}} – By verre die mees tegniese artikel wat ek nog vertaal het! Ek het ekstra artikels geskep soos [[teflon]], [[Baan om die Maan]] en [[Litiumhidroksied]] om die artikel beter te maak! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:33, 24 Oktober 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:03, 24 Oktober 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 20:38, 24 Oktober 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Op RSG se Sterre en Planete het hulle oor die welbekende ''Houston, we've had a problem'' gesels en toe skryf ek met Deon daaroor. En, daars hy! Baie dankie Oesjaar vir hierdie belangrike en interessante voorbladartikel! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:50, 24 Oktober 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 21:02, 25 Oktober 2025 (UTC) NS: Welkom terug [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] !! * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:31, 30 Oktober 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:49, 4 November 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 16 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:25, 19 November 2025 (UTC) == [[Meryl Streep]] == {{sperdatum|12 April 2026}} * {{ondersteun}} – Ek is eintlik bang om dié artikel te benoem, want hy gaan verouderd wees voor die jaar om is. Is dit oukei om dit so gou moontlik te plaas in die plek van een van my ander artikels? Dalk in die plek van [[Anatolië]]. Jammer en dankie. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 12:30, 25 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Ons het jou versoek oorweeg Burgert! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:48, 25 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:17, 25 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 13:21, 25 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:11, 27 Maart 2026 (UTC) * {{kommentaar}} – Die artikel is nie ingeforseer nie; dis in die plek van een van my ander artikels geplaas. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:13, 8 April 2026 (UTC) :::Ok dan {{ping|BurgertB}}, sal jy asb die lokartikel vir [[Meryl Streep]] opstel, [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] laat weet hy is nie beskikbaar tussen 19 en 26 April nie. Dankie Burgert! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:41, 8 April 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 17 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 14:00, 27 Maart 2026 (UTC) == [[Georges Méliès]] == {{sperdatum|10 Maart 2025}} * {{ondersteun}} – "Die eerste groot rolprenttowenaar" – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:14, 10 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 10 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:59, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:35, 6 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 18 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:19, 16 Maart 2025 (UTC) == [[Koreaanse nasionale rugbyspan]] == {{sperdatum|7 Januarie 2025}} * {{ondersteun}} – Ná die [[Rugbywêreldbeker 2027]] se uitbreiding tot 24 spanne en een regstreekse plek vir Asië is Korea een van die groot gunstelinge vir dié plek. Hulle was gedurende die 1980's op hul beste en kon spanne soos Japan klop. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 7 Desember 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:02, 1 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:14, 1 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 19 2026]] Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:45, 19 Januarie 2025 (UTC) == [[Hetiete]] == {{sperdatum|7 Maart 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 19:45, 7 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Altyd interessant. Groete. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:53, 7 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 20:44, 7 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:50, 7 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:10, 10 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:50, 2 Augustus 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 20 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:33, 6 Maart 2025 (UTC) == [[Krieket]] == {{sperdatum|1 Maart 2025}} * {{ondersteun}} – Reeds twee jaar gelede oorvertaal uit Engels. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:59, 14 Augustus 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 07:01, 16 Augustus 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 20:42, 16 Augustus 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:36, 12 September 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 21 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:19, 16 Maart 2025 (UTC) == [[Bloemfontein]] == {{sperdatum|30 September 2024}} * {{ondersteun}} – Beloftes maak skuld! Soos belowe het ek hierdie artikel uitgebrei. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 31 Augustus 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 17:36, 1 September 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:06, 11 September 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:36, 12 September 2024 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 22 2026]] – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 7 Desember 2024 (UTC) == [[H II-gebied]] == {{sperdatum|28 Maart 2025}} * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 16:05, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:02, 10 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:32, 10 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:50, 2 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 23 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:05, 6 April 2025 (UTC) == [[Nelson Piquet]] == {{sperdatum|1 Augustus 2025}} * {{ondersteun}} – Nog 'n artikel in die reeks van F1-sportsterre. Groete. -- [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 22:31, 1 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:15, 9 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:53, 9 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete.[[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 00:10, 10 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:40, 27 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 24 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 00:05, 1 Augustus 2025 (UTC) == [[Betelgeuse]] == {{sperdatum|28 Maart 2025}} * {{ondersteun}} – <s>Hy het dalk nog 'n bietjie werk nodig.</s> Hy is nou reg. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 16:05, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Puik artikel! – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:31, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:02, 10 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:33, 10 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 25 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:05, 6 April 2025 (UTC) == [[Infrarooi]] == {{sperdatum|28 Maart 2025}} * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 16:05, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – broodnodig! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:58, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:02, 10 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:25, 27 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 26 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:05, 6 April 2025 (UTC) == [[Ivoriaanse nasionale rugbyspan]] == {{sperdatum|7 Januarie 2025}} * {{ondersteun}} – Hulle het ná Zimbabwe in 1987 en Suid-Afrika in 1995 die derde Afrikaspan geword wat vir 'n rugbywêreldbekertoernooi kon kwalifiseer en wél Suid-Afrika se beroemde in 1995! Hul deelname is egter deur Max Brito se tragiese ongeluk oorskadu en sedertdien het die span agteruitgegaan. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 7 Desember 2024 (UTC) * {{ondersteun}} Groete. [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] ([[Gebruikerbespreking:Johannescharlesventer|kontak]]) 23:45, 19 Desember 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:02, 1 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:14, 1 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 27 2026]] Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:45, 19 Januarie 2025 (UTC) == [[Ivy Mike]] == {{sperdatum|28 Maart 2025}} * {{ondersteun}} – Inhoud net-net oor die 30K maar lekker tegniese Afrikaans! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] 18:31, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Ek het geweet hier kom 'n voorbladpoging! Dankie Oesjaar -- [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:24, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 07:42, 4 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:02, 10 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 28 2026]] Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:05, 6 April 2025 (UTC) == [[David Coulthard]] == {{sperdatum|3 Julie 2025}} * {{ondersteun}} – Britse oud-F1-renjaer, wat Suid-Afrika se poging om 'n plaaslike Grand Prix aan te bied goedgesind is. Groete, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 22:05, 3 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:58, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:00, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10pt">(kontak)</span>]] 13:48, 9 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 16:54, 9 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:52, 30 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 29 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:53, 9 Julie 2025 (UTC) == [[Ramses II]] == {{sperdatum|6 April 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 18:00, 6 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 6 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:02, 10 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:25, 27 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 30 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:08, 6 April 2025 (UTC) == [[Kampioenetrofee 2025]] == {{sperdatum|16 April 2025}} * {{ondersteun}} – Nooit verwag dat 'n toernooi met 15 wedstryde die kerf van 100&nbsp;000&nbsp;grepe kan haal nie, maar daar's hy! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 16 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Dankie vir jou deursettingsvermoë om die hele toernooi af te handel SpesBona! Ek sou net verkies dat al die internasionale spelers nie rooi skakels vertoon nie, dit doen afbreuk aan 'n andersins goeie artikel. --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 20:32, 22 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:49, 12 April 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 31 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:01, 3 Mei 2025 (UTC) == [[Katedraal van Petrus en Paulus]] == {{sperdatum|22 April 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 19:59, 22 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} ~ [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:44, 27 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:49, 12 April 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:40, 13 April 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:29, 23 April 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 32 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:01, 3 Mei 2025 (UTC) == [[Reusebotsingshipotese]] == {{sperdatum|22 April 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 19:59, 22 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} ~ Hou daarvan! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:43, 27 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:49, 12 April 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:40, 13 April 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:29, 23 April 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 33 2026]] Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:01, 3 Mei 2025 (UTC) == [[Édith Piaf]] == {{sperdatum|3 Mei 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 10:43, 3 April 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Sy is 'n ikoon! [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:49, 12 April 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:40, 13 April 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:26, 2 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 08:13, 6 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 34 2026]] Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:25, 8 Mei 2025 (UTC) == [[Louisiana]] == {{sperdatum|13 Mei 2025}} * {{ondersteun}} – Nadat ek die geskiedenisafdeling uit Duits klaar kon vertaal, wil ek graag nog een van [[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] se mooi artikels oor Amerikaanse deelstate vir ons voorblad nomineer. Ná [[Alabama]], [[Alaska]], [[Hawaii]], [[Kalifornië]] en [[Vermont]] sal dit ons sesde voorbladartikel oor 'n Amerikaanse deelstaat wees, almal deur Voyageur! Groete. – [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:40, 13 April 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:26, 2 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:43, 3 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 08:13, 6 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:32, 13 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 35 2026]] Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:47, 14 Mei 2025 (UTC) == [[Giancarlo Fisichella]] == {{sperdatum|14 Mei 2025}} * {{ondersteun}} – 'n [[Formule Een]]-renjaer wat ten spyte van sy goeie vermoëns, nooit wêreldkampioen geword het nie. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 23:01, 14 April 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:43, 3 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 08:13, 6 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:33, 13 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 36 2026]] Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 05:50, 6 Junie 2025 (UTC) == [[Josef Mengele]] == {{sperdatum|3 Junie 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:50, 3 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 08:13, 6 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 09:20, 10 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:33, 13 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:05, 18 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:50, 2 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 37 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:53, 9 Julie 2025 (UTC) == [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg]] == {{sperdatum|6 Junie 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 07:41, 6 Mei 2025 (UTC) :{{kommentaar}} Ná maande dat ek almal so mooi getreiter het met dieselfde onderwerp, dink ek ek't nou alles gekry wat ek sover in die hande kon kry. Die res van die inligting lê seker iewers versteek in die argief van Tiger Brands. * {{ondersteun}} – Al 228 artikelwysigings deur net een bydraer, dit wil gedoen wees! Groete, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 05:12, 10 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 09:20, 10 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – 'n Fenomenale artikel. [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 15:05, 10 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Goeie werk meneer! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:34, 13 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:05, 18 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 22:31, 27 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:57, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 38 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:53, 9 Julie 2025 (UTC) == [[Elementêre deeltjie]] == {{sperdatum|4 April 2025}} * {{ondersteun}} – Effens ingewikkeld. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 07:42, 4 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 6 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:02, 10 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:25, 27 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 39 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:08, 6 April 2025 (UTC) == [[Plejades (sterreswerm)]] == {{sperdatum|5 Julie 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10pt">(kontak)</span>]] 13:53, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:58, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:00, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 23:50, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 16:54, 9 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:52, 30 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 40 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:53, 9 Julie 2025 (UTC) == [[George Russell]] == {{sperdatum|12 Oktober 2025}} * {{ondersteun}} – Nog 'n artikel in die reeks oor F1-sportsterre. Die voorsitter van die renjaersvereniging. Groete. -- [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:45, 12 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 16:27, 13 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:41, 26 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:59, 26 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 30 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 41 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 00:03, 12 Oktober 2025 (UTC) == [[Charlton Heston]] == {{sperdatum|5 Julie 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10pt">(kontak)</span>]] 13:53, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:58, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:00, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 23:50, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 16:54, 9 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:53, 30 Junie 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 42 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:53, 9 Julie 2025 (UTC) == [[Waterdraer (sterrebeeld)]] == {{sperdatum|5 Julie 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10pt">(kontak)</span>]] 14:22, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:58, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:00, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 23:50, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 16:54, 9 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:53, 30 Junie 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 43 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:53, 9 Julie 2025 (UTC) == [[Vlag van Griekeland]] == {{sperdatum|5 Julie 2025}} * {{ondersteun}} – Hierdie artikel is grootliks geskryf deur [[Gebruiker:Puvircho|Puvircho]] en klaar vertaal deur my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:00, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 23:50, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 16:54, 9 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 11:02, 14 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:54, 30 Junie 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 44 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:53, 9 Julie 2025 (UTC) == [[Anna Delvey]] == {{sperdatum|8 Oktober 2025}} * {{ondersteun}} – Lees soos 'n riller. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:42, 8 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 11 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:07, 24 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:41, 26 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Ja, die tannie is so skelm sy steel jou suiker uit jou koffie! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:59, 26 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 45 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:40, 20 Julie 2025 (UTC) == [[Koninkryk Aksoem]] == {{sperdatum|13 Julie 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10pt">(kontak)</span>]] 10:11, 13 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 14:33, 13 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 14:56, 13 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 11:03, 14 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:15, 15 Junie 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 46 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:42, 20 Julie 2025 (UTC) == [[Vlag van Letland]] == {{sperdatum|15 Julie 2025}} * {{ondersteun}} – Dié vlagartikel is na aanleiding van die onlangse voorbladartikel [[vlag van Estland]] geskryf. Dit is ook altyd lekker om die landsartikel, sy hoofstad en die vlagartikel op voorbladstatus te hê (ek noem dit 'n "driekuns"). Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:15, 15 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:13, 9 Julie 2025 (UTC) Omdat daar so baie voorbladartikels oor vlae is moet hulle net deeglik in die vervoerband ingevoeg word sodat dit nie te naby aan mekaar geplaas word nie. **{{kommentaar}} – ek en SpesBona maak só! --[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:34, 10 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:34, 10 Julie 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 47 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:42, 20 Julie 2025 (UTC) == [[Nabyaardevoorwerp]] == {{sperdatum|2 Augustus 2025}} * {{ondersteun}} – Lank en interessant. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:53, 9 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 00:10, 10 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:35, 10 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:34, 10 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:40, 27 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:32, 1 Augustus 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 48 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:18, 2 Augustus 2025 (UTC) == [[Rubens Barrichello]] == {{sperdatum|9 Julie 2025}} * {{ondersteun}} – Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse en Nederlandse wiki's. Groete. -- [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:20, 9 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10pt">(kontak)</span>]] 13:48, 9 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 16:54, 9 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 11:03, 14 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:15, 15 Junie 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 49 2026]]. Uitgebrei tot 94 kilogrepe --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:56, 9 Februarie 2026 (UTC) == [[Denisovamens]] == {{sperdatum|8 Oktober 2025}} * {{ondersteun}} – Dalk 'n bietjie ingewikkeld? [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:33, 8 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 11 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Jy onderskat ons Burgert! Groete. --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:07, 24 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:41, 26 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:59, 26 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 50 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:40, 20 Julie 2025 (UTC) == [[Vlag van Litaue]] == {{sperdatum|15 Julie 2025}} * {{ondersteun}} – Dié vlagartikel is na aanleiding van die onlangse voorbladartikel [[vlag van Estland]] geskryf. Dit is ook altyd lekker om die landsartikel, sy hoofstad en die vlagartikel op voorbladstatus te hê (ek noem dit 'n "driekuns"). Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:15, 15 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:14, 9 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:42, 20 Julie 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 51 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:42, 20 Julie 2025 (UTC) == [[Reza Pahlavi]] == {{sperdatum|25 Julie 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 12:11, 25 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – artikel is nog bietjie "jonk", maar ek ondersteun graag Burgert se voorblaaie! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:35, 25 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Ek hoop maar op 'n ''regime change'' daar! Enige sjah is beter as die huidige dodelike "regering". Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:00, 25 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 03:57, 11 Julie 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 52 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 22:15, 27 Julie 2025 (UTC) auqksxzx6kt4bxczvgs4w2r4o5hnvvl 0 422011 2891778 2887438 2026-04-09T08:57:16Z Jcb 223 2891778 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Lucianus | beeld = Lucian of Samosata.png | beeldonderskrif = Spekulatiewe portret deur William Faithorne | geboortedatum = omstreeks 125 n.C. | geboorteplek = Samosata, [[Syria (Romeinse provinsie)|Syria]] | sterfdatum = Ná 180 n.C. | sterfplek = waarskynlik [[Aegyptus (Romeinse provinsie)|Egipte]], [[Romeinse Ryk]] | beroep = [[Skrywer]], [[Satire|satirikus]], [[retoriek|retorikus]] | noemenswaardige_werke = {{ubl|'' 'n Ware verhaal''|''Dialoë van die Dooies''|''Liefhebber van Leuens''|''Dialoë van die gode''|''Dialoë van die Courtesans''|''Alexander die valse profeet''|''Filosofieë te koop''}} }} '''Lucianus van Samosata'''{{efn|Oudgrieks: Λουκιανὸς ὁ Σαμοσατεύς, ''Loukianòs ho Samosateús''; [[Latyn]]: Lucianus Samosatensis}} (Λουκιανὸς ὁ Σαμοσατεύς, omstreeks 125 – ná 180) was 'n ge-helleniseerde [[Syria (Romeinse provinsie)|Siriese]] [[satire|satirikus]] en [[retoriek|retorikus]] wat veral bekend is vir sy karakteristieke tong-in-die-kies styl waarmee hy gereeld die gek geskeer het met bygelowigheid, godsdienstige gebruike en geloof in die bonatuurlike. Alhoewel sy moedertaal waarskynlik [[Siries]] was, is sy werke wat na ons oorgelewer is byna geheel en al in Oudgrieks (meestal in die Attiese dialek wat gewild was gedurende die Tweede Sofistiese tydperk). Alles wat bekend is oor Lucianus se lewe kom uit sy eie skryfwerk,<ref>{{Cite book|last=Matthews|first=John|url=https://books.google.com/books?id=d-USEAAAQBAJ&q=Lucian%27s+life+comes+from+his+own+writings&pg=PA107|title=Empire of the Romans: From Julius Caesar to Justinian: Six Hundred Years of Peace and War, Volume II: Select Anthology|date=2021-02-23|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-3458-6|language=en}}</ref> wat dikwels moeilik is om te interpreteer as gevolg van sy gebruik van sarkasme. Volgens sy ''Die Droom'' was hy deel van 'n gesin uit die laer middelklas in Samosata, geleë langs die oewer van die [[Eufraat]] in die afgeleë Romeinse provinsie van [[Syria (Romeinse provinsie)|Syria]]. As jong man was hy werksaam as vakleerling by sy oom om beeldhouer te word, maar na 'n mislukte poging tot beeldhouwerk het hy weggehardloop om opleiding in [[Ionië]] te ontvang. Hy het waarskynlik 'n reisende dosent geword en universiteite reg deur die [[Romeinse Ryk]] besoek. Nadat hy danksy sy lesings roem en rykdom verwerf het, het Lucianus hom uiteindelik vir 'n dekade in [[Athene]] gevestig, waartydens hy die meeste van sy bestaande werke geskryf het. In sy vyftigs is hy moontlik aangestel as 'n hoogs betaalde staatsamptenaar in [[Aegyptus (Romeinse provinsie)|Egipte]], waarna hy uit die historiese rekord verdwyn. Lucianus se werke was baie gewild in die oudheid, en meer as tagtig geskrifte wat aan hom toegeskryf is bestaan vandag nog, 'n aansienlik groter hoeveelheid as vir die meeste ander klassieke skrywers. Sy bekendste werk is '' 'n Ware verhaal'', 'n spitsvondige satire teen skrywers wat ongelooflike verhale vertel. Dit word deur sommige as die vroegste bekende [[wetenskapsfiksie]]werk beskou. Lucianus het die genre komiese dialoog uitgevind, 'n parodie op die tradisionele [[Sokrates|Sokratiese dialoog]]. Sy dialoog ''Liefhebber van leuens'' dryf die spot met mense wat in die bonatuurlike glo en bevat die oudste bekende weergawe van "[[Die towenaarsleerling (ballade)|Die towenaarsleerling]]". Lucianus het talle satires geskryf wat die spot dryf met [[Griekse mitologie|tradisionele verhale oor die gode]], insluitend ''Dialoë van die gode'', ''Icaromenippus'', ''Zeus ontplof'', ''Zeus gekatkiseer'' en ''Die parlement van die gode''. Sy ''Dialoë van die dooies'' fokus op die [[Sinisisme (filosofie)|Siniese]] filosowe [[Diogenes]] en [[Menippus]]. ''Filosofieë te koop'' dryf die spot met verskeie filosofiese skole en ''Die vissermanne óf Die dooies rys weer op'' is 'n verdediging van hierdie bespotting. Lucianus het dikwels openbare figure bespot, soos die Siniese filosoof Peregrinus Proteus in sy brief ''Die heengaan van Peregrinus'' en die bedrieglike orakel Alexander van Abonoteichus in sy ''Alexander die valse profeet''. Lucianus se verhandeling, ''Oor die Siriese godin'', satiriseer kulturele onderskeidings tussen Grieke en Siriërs en is die hoofbron van inligting oor die kultus van Atargatis. Lucianus het 'n enorme impak op Westerse letterkunde gehad. Werke wat geïnspireer is deur sy werke sluit in Thomas More se ''Utopia'', die werke van [[François Rabelais]], [[William Shakespeare]] se ''Timon van Athene'' en [[Jonathan Swift]] se ''Gulliver's Travels''. == Lewe == === Biografiese bronne === Lucianus word nie genoem in enige kontemporêre tekste deur ander skrywers nie {{sfn|Richter|2017|page=328}} en hy is nie ingesluit in [[Lucius Flavius Philostratus|Philostratus]] se ''Lewe van die Sofiste'' nie.{{sfn|Richter|2017|page=328}} As gevolg hiervan kom alles wat oor Lucianus bekend is uitsluitlik uit sy eie geskrifte.{{sfn|Casson|1962|pages=xiii–3}}{{sfn|Marsh|1998|page=1}}{{sfn|Richter|2017|page=328}} 'n Verskeidenheid karakters met name baie soortgelyk aan Lucianus, insluitend "Lukinos", "Lukianos", "Lucius" en "Die Siriër" verskyn regdeur Lucianus se geskrifte.{{sfn|Richter|2017|page=328}} Hierdie benamings is dikwels deur skolastici en biograwe geïnterpreteer as "maskers", "alter-ego's" of "mondstukke" van die skrywer.{{sfn|Richter|2017 |page=328}} Daniel S. Richter kritiseer die algemene neiging om sulke "Luciaanse figure" as self-invoegsels (Self-invoeging is 'n literêre tegniek waarin die skrywer homself in die verhaal "inskryf" onder die dekmantel van, of vanuit die perspektief van, 'n fiktiewe karakter.<ref>{{cite web|url=https://www.yourdictionary.com/self-insertion|title=Self-insertion betekenis|access-date=20 Februarie 2022}}</ref> Die karakter, openlik of andersins, tree op soos, het die persoonlikheid van, en kan selfs beskryf word as die fisiese vergestalting van die skrywer van die werk.) deur die skrywer te vertolk.{{sfn|Richter|2017|page=328}} en voer aan dat hulle in werklikheid bloot fiktiewe karakters is wat Lucianus gebruik om mee te "dink" wanneer hy konvensionele onderskeidings tussen Grieke en Siriërs satiriseer.{{sfn|Richter|2017| page=328}} Hy stel voor dat hulle hoofsaaklik as 'n literêre stylfiguur deur Lucianus gebruik word om beskuldigings af te weer dat hy as die "Siriese skrywer" "die suiwerheid van die Griekse idioom of genre op een of ander manier skade aangedoen het" deur sy gebruik van komiese dialoog.{{sfn|Richter|2017|page=329 }} Die Britse klassikus Donald Russell verklaar: "'n Goeie deel van wat Lucianus oor homself te sê het kan net so min vertrou word as die verhaal van die reis na die maan, wat hy op so 'n oortuigende wyse in die eerste persoon vertel in ''Ware Stories''"{{sfn|Russell|1986|page=671}}; hy waarsku dat "dit dwaas is om [die inligting wat hy oor homself in sy werk gee] as outobiografiese materiaal te behandel."{{sfn|Russell|1986|page=671}} === Agtergrond en grootwordjare === Lucianus is gebore in Samosata aan die oewers van die [[Eufraat]] aan die oostelike buitewyke van die Romeinse Ryk.{{sfn|Casson|1962|page=xiii}}{{sfn|Marsh|1998|page=1}}{{sfn|Vout|2007|page=16}}{{sfn|Russell|1986|page=670}} Samosata was tot 72 n.C. die hoofstad van die Koninkryk Commagene, toe dit geannekseer is deur [[Vespasianus]] en ingelyf is by die Romeinse provinsie van [[Syria (Romeinse provinsie)|Syria]].{{sfn|Vout|2007|page=229}}{{sfn|Russell|1986|page=670}} Die bevolking van die dorp het meestal uit [[Assiriërs]] bestaan, {{sfn|Casson|1962|page=xiii}} en Lucianus se moedertaal was waarskynlik Siries, 'n vorm van [[Aramees]].{{sfn|Casson|1962|page=xiii}}{{sfn|Kaldellis|2007|page=31}}{{sfn|Pomeroy|Burstein|Donlan|Roberts|2018|page=532|ref=Pomeroy}}{{sfn|Russell|1986|page=670}} Gedurende Lucianus se leeftyd was die tradisionele Grieks-Romeinse religie aan't kwyn, en die religie se rol in die beskawing was grootliks seremonieel.{{sfn|Casson|1962|pages=xi–xii}} As plaasvervanger vir tradisionele religie het baie mense in die Hellenistiese wêreld aangesluit by [[Misteriegodsdiens]]te soos die [[Misterieë van Isis]], [[Mithraïsme]], die [[Kubele]]kultus en die [[Eleusiniese misterieë]].{{sfn|Casson|1962|page=xii}} Bygelowigheid het nog altyd algemeen voorgekom in die antieke beskawings,{{sfn|Casson|1962|page=xii}} maar dit was veral algemeen voorgekom in die tweede eeu.{{sfn|Casson|1962|page=xii}}{{sfn|Gordon|1996|pages=94–115}} Die meeste opgevoede mense uit Lucianus se tyd het op een of ander stadium een van die verskeie Hellenistiese filosofieë aangehang,{{sfn|Casson|1962|page=xii}} waarvan die belangrikste die [[Stoïsisme]], Platonisme, [[Peripatetiese skool]], Pyrronisme en [[Epikurus|Epikurisme]] was.{{sfn|Casson|1962|page=xii}} Elke groot dorp het sy eie 'universiteit' gehad {{sfn|Casson|1962|page=xii}} en hierdie 'universiteite' het dikwels die dienste benut van professionele reisende [[lektor|dosente]]{{sfn|Casson|1962|page=xii}} wat dikwels groot bedrae betaal is vir hul lesings oor verskeie filosofiese rigtings.{{sfn|Casson|1962|pages=xii–xiii}} Die mees gesogte sentrum van studie was die stad [[Athene]] in Griekeland wat oor 'n lang intellektuele geskiedenis beskik het.{{sfn|Casson|1962|pages=xii–xiii}} Volgens Lucianus se redevoering, ''Die Droom'' (wat hy volgens die klassieke geleerde Lionel Casson waarskynlik as 'n toespraak gelewer het toe hy op 35-jarige of 40-jarige leeftyd na Samosata teruggekeer het nadat hy sy reputasie as 'n groot redenaar gevestig het),{{sfn|Casson|1962|pages=xiii–3}} was sy ouers afkomstig uit die laer middelklas en was sy ooms beeldhouers.{{sfn|Casson|1962|page=xiii}} Lucianus se ouers kon nie bekostig om hom 'n hoër opvoeding te gee nie{{sfn|Casson|1962|pages=xiii–3}}, en nadat hy sy laerskoolopleiding voltooi het, het Lucianus se oom hom as vakleerling aangeneem.{{sfn|Casson|1962|pages=xiii–3}} Lucianus se vaardighede was egter so power dat hy die standbeeld waaraan hy gewerk het verwoes het.{{sfn|Casson|1962|pages=xiii– 3}} Sy oom het hom geslaan en hy het weggehardloop.{{sfn|Casson|1962|pages=xiii–3}} Lucianus het aan die slaap geraak en 'n droom ervaar waarin die personifikasies van die beeldhoukuns en Kultuur oor hom baklei het.{{sfn|Casson|1962|pages=xiii –3}}{{sfn|Schlapbach|2018|page=81}} Hy het besluit om na Kultuur te luister en 'n opvoeding na te jaag.{{sfn|Casson|1962|pages=xiii–3}}{{sfn|Schlapbach|2018|pages=81–82}} Alhoewel ''Die Droom'' lank reeds deur skolastici as 'n ware outobiografie van Lucianus behandel word,{{sfn|Casson|1962|pages=xiii–3}}{{sfn|Richter|2017|page=334}} is die werk as historiese bron onbetroubaar.{{sfn|Swain|1996|page=46}}{{sfn|Richter|2017|page=334}}{{sfn|Russell|1986|page=671}} Die klassikus Simon Swain bestempel dit as "'n oulike maar taamlik apokriewe weergawe van Lucianus se opvoeding"{{sfn|Swain|1996|page=46}} en Karin Schlapbach noem dit "ironies".{{sfn|Schlapbach|2018|page=81}} Richter voer aan dat dit glad nie outobiografies is nie, maar eerder 'n ''prolalia'' (προλᾰλιά), of speelse literêre werk, en 'n "ingewikkelde meditasie oor 'n jong man se verkryging van "''paideia''" [d.w.s. onderwys].{{sfn|Richter|2017|page=334}} Russell maak ''Die Droom'' af as geheel en al fiktief, met die opmerking: "Ons onthou dat [[Sokrates]] ook as beeldhouer begin het, en [[Ovidius]] se visioen van Elegie en Tragedie (''Amores'' 3.1) is heeltemal te eenders aan Lucianus se weergawe."{{sfn|Russell|1986|page=671}} === Opvoeding en loopbaan === In Lucianus se ''Dubbele aanklag'' lewer die personifikasie van Retoriek 'n toespraak waarin sy die naamlose verweerder beskryf, wat beskryf word as die "Siriese" skrywer van transgressiewe dialoë, op die stadium toe sy hom gevind het wat ronddrentel in [[Ionië]] in [[Anatolië]] "met geen idee wat hy met homself moet maak nie".{{sfn|Richter|2017|page=331}}{{sfn|Casson|1962|page=xiii}}{{sfn|Kaldellis|2007|page=31}} Sy beskryf hoe "die Siriër" op hierdie stadium van sy loopbaan "steeds op 'n barbaarse wyse praat en 'n kaftan [{{lang|grc-Latn|kandys}}] op die Assiriese wyse dra".{{sfn|Kaldellis|2007|page=31}}{{sfn|Richter|2017|page=331}} Retoriek konstateer dat sy "hom geneem het en&nbsp;... {{lang|grc-Latn|paideia}}" aan hom verskaf het.{{sfn|Kaldellis|2007|page=31}}{{sfn|Richter|2017|page=331}} Skolastici het vir baie jare die "Siriër" in hierdie werk vertolk as Lucianus self{{sfn|Kaldellis|2007|page=31}}{{sfn|Casson|1962|page=xiii}} en in die redevoering Lucianus se vlug na Ionië, waar hy sy opvoeding nagejaag het, geëien.{{sfn|Casson|1962|page=xiii}} Richter argumenteer egter dat die "Siriër" nie Lucianus is nie, maar eerder 'n literêre middel is wat Lucianus gebruik om literêre en etniese norme te ondermyn.{{sfn|Richter|2017|pages=331–332}} Ionië was destyds die middelpunt van die retoriek.{{sfn|Casson|1962|page=xiii}} Die mees gesogte universiteite van retoriek was in [[Efese]] en [[Smyrna]],{{sfn|Casson| 1962|page=xiii}} maar dit is onwaarskynlik dat Lucianus dit kon bekostig om die onderrig aan enige van hierdie skole by te bring.{{sfn|Casson|1962|page=xiii}} Dit is nie bekend hoe Lucianus sy geleerdheid verwerf het nie,{{sfn|Casson|1962|page=xiii}} maar op een of ander manier het hy daarin geslaag om 'n uitgebreide kennis van retoriek op te doen sowel as klassieke letterkunde en filosofie.{{sfn|Casson|1962|page=xiii}}{{sfn|Kaldellis|2007|page=31}} Lucianus noem in sy dialoog ''Die visserman'' dat hy aanvanklik gepoog het om sy kennis van retoriek toe te pas en 'n prokureur te word, {{sfn|Casson|1962|pages=xiii, 349}} maar dat hy ontnugter is deur die bedrieglikheid van dié beroep en besluit het eerder 'n filosoof te word.{{sfn|Casson|1962|page=349}} Lucianus het deur die Ryk gereis en lesings regoor Griekeland, Italië en [[Gallië]] gegee.{{sfn|Casson|1962|pages=xiii–xiv}} In Gallië het Lucianus waarskynlik die pos van hoogs betaalde staatsprofessor beklee.{{sfn|Casson|1962|page=xiv}} Omstreeks 160 het Lucianus teruggekeer na Ionië as 'n welgestelde en bekende persoon.{{sfn|Casson|1962|page=xiv}} Hy het Samosata besoek{{sfn|Casson|1962|page=xiv}} en vir etlike jare in die ooste aangebly.{{sfn|Casson|1962|page=xiv}} Daar is aangeteken dat hy in óf 162 óf 163 in [[Antiochië]] was.{{sfn|Casson|1962|page=xiv}}{{sfn|Marsh|1998|page=1}} In ongeveer 165 het hy 'n huis in Athene gekoop en sy ouers uitgenooi om by hom in die stad te kom woon.{{sfn|Casson|1962|page=xiv}} Lucianus moes tydens sy reise getrou het, want in een van sy geskrifte noem hy dat hy op hierdie stadium 'n seun het.{{sfn|Casson|1962|page=xiv}} Lucianus het ongeveer 'n dekade in Athene gewoon. In hierdie tyd het hy opgehou het om lesings te gee en eerder sy aandag aan skryf gewy.{{sfn|Casson|1962|page=xiv}} Dit was gedurende hierdie dekade dat Lucianus byna al sy bekendste werke geskryf het.{{sfn|Casson|1962|page=xiv}} Hy het eksklusief in Grieks geskryf,{{sfn|Vout|2007|page=16}}<ref name="Eerdmans">James D. G. Dunn, John William Rogerson, ''Eerdmans Commentary on the Bible'', p. 1105, {{ISBN|0-8028-3711-5}}.</ref>{{sfn|Pomeroy|Burstein|Donlan|Roberts|2018|page=532|ref=Pomeroy}} en hoofsaaklik in die Attiese dialek wat gewild was tydens die Tweede Sofistiese era, maar ''Oor die Siriese godin'', wat aan Lucianus toegeskryf word, is geskryf in 'n hoogs suksesvolle nabootsing van Herodotus se Ioniese Grieks, wat sommige geleerdes onder die indruk gebring het dat Lucianus nie die ware outeur daarvan is nie.<ref name="Eerdmans"/> Lucianus het in omstreeks 175 om onbekende redes ophou skryf en weer begin reis en lesings gee.{{sfn|Casson|1962|page=xiv}} Tydens die bewind van keiser [[Commodus]] (180–192) is 'n bejaarde Lucianus moontlik aangestel in vermoënde regeringspos in Egipte.{{sfn|Casson|1962|page=xiv}}{{sfn|Marsh|1998|page=1}}{{sfn|Pomeroy|Burstein|Donlan|Roberts|2018|page=532|ref=Pomeroy}} Op hierdie punt verdwyn hy egter heeltemal uit die historiese rekord,{{sfn|Casson|1962|page=xiv}} en niks is oor sy dood bekend nie.{{sfn|Casson|1962|page=xiv}} == Oogpunte == [[Lêer:Epicurus Louvre.jpg|regs|duimnael|upright=0.8|Borsbeeld van [[Epikurus]], 'n Atheense filosoof vir wie Lucianus groot bewondering gehad het.{{sfn|Gordon|1996|page=107}}{{sfn|Turner|1967|page=99}}]] Lucianus se filosofiese sienings is moeilik om te kategoriseer as gevolg van sy gebruik van ironie en sarkasme.{{sfn|Turner|1967|page=98}} In ''Die Visserman'' beskryf Lucianus homself as 'n kampvegter vir filosofie{{sfn| Turner|1967|page=98}} en dwarsdeur sy ander geskrifte karakteriseer hy filosofie as 'n moreel konstruktiewe dissipline,{{sfn|Turner|1967|page=98}} maar hy is krities teenoor pseudo-filosowe, wat hy uitbeeld as geldgierig en gulsig, nukkerig en ongeskik en as seksueel immorele skynheiliges.{{sfn|Turner|1967|pages=98–99}}{{sfn|Richter|2017|pages=338–341}} Lucianus was nie 'n lid van enige van die belangrike filosofiese skole nie.{{sfn|Ferguson|1993|page=331}}{{sfn|Turner|1967|pages=98–99}} In sy ''Filosofieë te koop'' dryf hy die spot hy met elke filosofiese skool.{{sfn|Turner|1967|page=98}}{{sfn|Richter|2017|page=339}} Lucianus was krities oor [[Stoïsisme]] en Platonisme omdat dit volgens hom bygelowigheid aangemoedig het.{{sfn|Turner|1967|page=99}} Sy ''Nigrinus'' kom op sigwaarde voor as 'n "lofrede tot Platonisme",{{sfn|Turner|1967|page=99}} maar kan in werklikheid satiries wees, of bloot 'n verskoning om die Romeinse samelewing belaglik te maak.{{sfn|Turner|1967|page=99}} Nietemin, op ander tye, skryf Lucianus met goedkeuring oor individuele filosofieë.{{sfn|Turner|1967|page=98}} Turner is van mening dat alhoewel Lucianus met skeptiese filosowe spot,{{sfn|Turner |1967|page=99}} hy nietemin 'n temperamentele neiging toon tot die filosofie.{{sfn|Turner|1967|page=99}} Edwyn Bevan identifiseer Lucianus as 'n skeptikus,<ref>Edwyn Bevan, ''Stoics And Sceptics'' 1913 {{ISBN|1162748400 }} bl. 110 https://archive.org/details/stoicsandsceptic033554mbp/page/n6/mode/2up</ref> en in sy ''Hermotimus'' verwerp Lucianus alle filosofiese sisteme as teenstrydig, en kom hy tot die gevolgtrekking dat die lewe te kort is om te bepaal watter van hulle die naaste aan die waarheid is, en dat die beste oplossing dus is om op gewone kennis staat te maak,{{sfn|Turner|1967|page=98}} welke siening voorgestaan is deur die [[Pyrronisme| Pyrroniese skeptici]]. Die stelling dat "Oë beter getuies is as ore" kom herhaaldelik voor in Lucianus se dialoë.{{sfn|Georgiadou|Larmour|1998|page=58}} Lucianus was skepties oor [[orakel]]s,{{sfn|Gordon|1996|page=125}}, hoewel hy geensins die enigste persoon van sy tyd was wat sulke skeptisisme uitgespreek het nie.{{sfn|Gordon|1996|page=125}} Lucianus het geloof in die paranormale verwerp en dit as bygelowigheid bestempel.{{sfn|Georgiadou|Larmour|1998|page=58}}{{sfn|Russell|1986|page=670}} In sy dialoog ''Die Liefhebber van leuens'' verwoord hy waarskynlik 'n paar van sy eie opinies deur sy karakter Tychiades,{{sfn|Georgiadou|Larmour|1998|page=58}}{{efn|Tychiades word in die algemeen geïdentifiseer as die skrywer se self-invoeging, Sien hierbo vir 'n verklaring van die begrip self-invoeging}}{{sfn|Georgiadou|Larmour|1998|page=58}}{{sfn|Ogden|2007a|page=180}} alhoewel Daniel Ogden opmerk dat dit slegs in 'n beperkte opsig waar is.{{sfn|Ogden|2007a|page=181}} waarmee hy dalk bedoel die verklaring deur Tychiades dat hy nie glo in ''daemone'', fantome of [[spook|geeste]] nie omdat hy nog nooit sulke dinge gesien het nie.{{sfn|Georgiadou|Larmour|1998|page=58}} Tichiades bely egter steeds sy [[Teïsme|geloof in die bestaan van die gode]]: ''Dinomachus:'' 'In other words, you do not believe in the existence of the Gods, since you maintain that cures cannot be wrought by the use of holy names?' ''Tychiades:'' 'Nay, say not so, my dear Dinomachus,' I answered; 'the Gods may exist, and these things may yet be lies. I respect the Gods: I see the cures performed by them, I see their beneficence at work in restoring the sick through the medium of the medical faculty and their drugs. [[Asklepios|Asclepius]], and his sons after him, compounded soothing medicines and healed the sick, – without the lion's-skin-and-field-mouse process.'<ref>Lucianus, ''Die liefhebber van leuens'', vertaal in Engels deur H. W. en F. G. Fowler.</ref> Volgens Everett Ferguson is Lucianus sterk beïnvloed deur die Sinici.{{sfn|Ferguson|1993|page=332}} ''Die droom, of die haan'', ''Timon die misantroop'', ''Charon van Inspectors'' en ''Die afwaartse reis'' beskik almal oor siniese temas.{{sfn|Ferguson|1993|page=332}} Lucianus was veral skatpligtig teenoor [[Menippus]], 'n Siniese filosoof en satirikus uit die derde eeu v.C.{{sfn|Ferguson|1993|page=332}} {{sfn|Richter|2017|pages=333–334}} Lucianus het 'n bewonderenswaardige biografie geskryf oor die filosoof Demonax, 'n filosofiese [[Eklektisisme|eklektikus]], maar iemand wie se ideologie die meeste met Sinisisme ooreengestem het.{{sfn|Ferguson|1993|page=332}} Demonax se vernaamste afwyking van die Sinici was dat hy nie die gewone of ordinêre lewe afgekeur het nie.{{sfn|Ferguson|1993|page=332}} Paul Turner merk op dat Lucianus se ''Cynicus'' lees soos 'n uit-en-uit verdediging van Sinisisme,{{sfn|Turner|1967|page=99}} maar merk ook op dat Lucianus erg die spot dryf met die siniese filosoof Peregrinus in sy ''Heengaan van Peregrinus''.{{sfn|Turner|1967|page=99}} Lucianus het {{sfn|Gordon|1996|page=107}}{{sfn|Turner|1967|page=98}} ook baie bewondering gehad vir [[Epikurus]]. Hy beskryf hom in ''Alexander die valse profeet'' as "werklik heilig en profeties".{{sfn|Gordon|1996|page=107}} Later, in dieselfde dialoog, prys hy 'n boek geskryf deur Epikurus: <blockquote>Watter seëninge skep daardie boek nie vir sy lesers nie, en watter vrede, rustigheid en vryheid skep dit nie in hulle nie, dit bevry hulle van verskrikkinge en voortekens, van ydele hoop en buitensporige drange, en ontwikkel in hulle intelligensie en waarheid, om werklik hulle verstand te suiwer, nie met fakkels en daardie soort dwaasheid nie, maar met suiwer denke, waarheid en eerlikheid.<ref>{{Cite book|title = Lucian Volume IV (Loeb Classical Library)|last = Harmon|first = A. M.|publisher = Harvard University Press |jyear = 1925|isbn = 978-0-674-99179-8|location = Cambridge, MA|pages = 235|url = http://www.loebclassics.com/view/lucian-alexander_false_prophet/1925/pb_LCL162.235.xml}}</ref></blockquote> Lucianus het oor die algemeen 'n negatiewe opinie gehad van [[Herodotus]] en sy geskiedskrywing, wat hy as foutief beskou het.{{sfn|Andrade|2013|page=288}}{{sfn|Georgiadou|Larmour|1998|page=51}} == Werke == Meer as tagtig werke wat aan Lucianus toegeskryf is bestaan steeds.{{sfn|Moeser|2002|page=88}}{{sfn|Van Voorst|2000|page=58}}{{sfn|Marsh|1998|page=1}}{{sfn|Russell|1986|page=671}} Hierdie werke openbaar 'n verskeidenheid style en genres,{{sfn|Moeser|2002|page=88}}{{sfn|Marsh|1998|pages=1–2}}{{sfn|Russell|1986|pages=671–672}} en sluit komiese dialoë, retoriese opstelle en prosa fiksie in.{{sfn|Moeser|2002|page=88}}{{sfn|Marsh|1998|pages=1–2}} Lucianus se skrywes was gerig op 'n hoogs opgevoede Griekse gehoor uit die hoër klasse{{sfn|Marsh| 1998|page=2}} en verwys byna konstant na die Griekse kultuurgeskiedenis,{{sfn|Marsh|1998|page=2}} wat die klassieke geleerde R. Bracht Branham genoop het om Lucianus se hoogs gesofistikeerde styl "die komedie van tradisie" te bestempel.{{sfn|Marsh|1998|page=2}} Teen die tyd toe Lucianus se werk herontdek is tydens die [[Renaissance]] was die meeste van die letterkundige werke waarna daar verwys word verlore of vergete,{{sfn|Marsh|1998|page=2}} wat dit moeilik maak vir lesers van latere tydperke om sy werk te verstaan.{{sfn|Marsh|1998|page=2}} === '' 'n Ware verhaal''=== [[Lêer:William Strang spider battle in 1894 True History.jpg|duimnael|upright=0.8|Illustrasie uit 1894 deur William Strang. Dit beeld 'n vegtoneel uit Boek Een van Lucianus se '' 'n Ware verhaal'' uit.]] Lucian was een van die vroegste romanskrywers in die [[Westerse wêreld|Westerse]] beskawing. In '' 'n Ware verhaal'' ({{lang|grc|italic=yes|Ἀληθῆ διηγήματα}}), 'n fiktiewe werk wat in prosa geskryf is, parodieer hy sommige van die fantastiese verhale wat deur [[Homeros]] in die ''[[Odusseia]]'' vertel word en ook die minder fantastiese verhale van die historikus [[Thucydides]].{{sfn|Robinson|1979|pp=23–25}}<ref>Bartley, A. (2003) "The Implications of the Reception of Thucydides within Lucian's 'Vera Historia'", Hermes Heft, 131, pp. 222–234.</ref> Hy het moderne [[wetenskapfiksie]] vooruitgeloop, met temas soos reise na die maan en Venus, [[buiteaardse lewe]], interplanetêre oorlogvoering en kunsmatige lewe, byna twee millennia voor [[Jules Verne]] en [[H.G. Wells]]. Dié roman word dikwels beskou as die vroegste bekende wetenskapsfiksiewerk.{{sfn|Grewell|2001|pp=30f}}<ref>Fredericks, S.C.: [http://www.depauw.edu/sfs/backissues/8/fredericks8art.htm “Lucian's True History as SF”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716144342/https://www.depauw.edu/sfs/backissues/8/fredericks8art.htm |date=16 Julie 2020 }}, ''Science Fiction Studies'', Vol. 3, No. 1 (March 1976), pp. 49–60.</ref><ref>Swanson, Roy Arthur: [http://www.depauw.edu/sfs/backissues/10/swanson10art.htm "The True, the False, and the Truly False: Lucian's Philosophical Science Fiction"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200730201604/https://www.depauw.edu/sfs/backissues/10/swanson10art.htm |date=30 Julie 2020 }}, ''Science Fiction Studies'', Vol. 3, No. 3 (November 1976), pp. 227–239.</ref>{{sfn|Georgiadou|Larmour|1998|page=46}}{{sfn|Georgiadou|Larmour|1998|loc=Introduction}}<ref>Gunn, James E.: ''The New Encyclopedia of Science Fiction'', Publisher: Viking 1988, {{ISBN|978-0-670-81041-3}}, p. 249.</ref> Die roman begin met 'n verduideliking dat die verhaal glad nie "waar" is nie en dat alles daarin in werklikheid 'n volledige en volslae leuen is.{{sfn|Casson|1962|pages=13–15}}{{sfn |Georgiadou|Larmour|1998|pages=51–52}} Die verhaal begin met Lucianus en sy medereisigers wat verby die Pillare van Heracles reis.{{sfn|Casson|1962|page=15}}{{sfn|Georgiadou|Larmour|1998|pages=53–155}} Hulle word van koers af gewaai deur 'n storm, en beland op 'n eiland met 'n rivier van wyn gevul met visse en bere, wat aandui dat [[Herakles]] en [[Dionusos]] na hierdie punt gereis het, en bome wat soos vroue lyk.{{sfn|Casson|1962|pages=15–17}}{{sfn|Georgiadou|Larmour|1998|pages=53–155}} Kort nadat hulle die eiland verlaat het, word hulle in 'n warrelwind opgevang en na die [[Maan]] vervoer,{{sfn|Casson|1962|pages=17–18}}{{sfn|Georgiadou|Larmour|1998|pages=53–155}} waar hulle hulself bevind in 'n volskaalse oorlog tussen die koning van die maan en die koning van die son oor kolonisasie van die [[Venus|oggendster]].{{sfn|Casson|1962|page=18}}{{sfn|Georgiadou|Larmour|1998|pages=53–155}} Beide leërs sluit bisarre hibriede lewensvorme in.{{sfn|Casson|1962|pages=18–21}}{{sfn|Georgiadou|Larmour|1998|pages=53–155}} Die leërs van die Son wen die oorlog deur die Maan te bewolk en die Son se lig te blokkeer.{{sfn|Casson|1962|page=22}}{{sfn|Georgiadou|Larmour|1998|pages=53–155}} Beide partye sluit dan 'n vredesooreenkoms.{{sfn|Casson|1962|pages=22–23}} Lucianus beskryf dan die lewe op die Maan en hoe dit verskil van lewe op Aarde.{{sfn|Casson|1962|pages=23–25}}{{sfn|Georgiadou|Larmour|1998|pages=53–155}} Nadat hulle na die aarde teruggekeer het, word die avonturiers ingesluk deur 'n 200 myl lange walvis,{{sfn|Casson|1962|pages=27–28}}{{sfn|Georgiadou|Larmour|1998|pages=156–177}} in wie se maag hulle 'n verskeidenheid vismense ontdek, teen wie hulle oorlog voer en triomfeer.{{sfn|Casson|1962|pages=27–33}}{{sfn|Georgiadou|Larmour|1998|pages=156–177}} Hulle dood dan die walvis deur 'n vuur te begin en ontsnap uiteindelik deur sy bek oop te stut.{{sfn|Casson|1962|page=34}}{{sfn|Georgiadou|Larmour|1998|pages=156–177}} Vervolgens kom hulle af op 'n see van melk, 'n eiland van kaas en die [[Eiland van die Geseëndes]].{{sfn|Casson|1962|pages=35–37}}{{sfn|Georgiadou|Larmour|1998|pages=156–178}} Daar ontmoet Lucianus die helde van die [[Trojaanse Oorlog]] en ander mitiese mense en diere, asook Homeros en [[Pythagoras]].{{sfn|Casson|1962|pages=35–45}}{{sfn|Georgiadou|Larmour|1998|pages=178–232}} Hulle kom af op sondaars wat gestraf word, met die pynlikste straf wat gereserveer word vir diegene wat boeke geskryf het met leuens en fantasieë, insluitend [[Herodotus]] en [[Ctesias]].{{sfn|Casson|1962|page=46}}{{sfn|Georgiadou|Larmour|1998|pages=178–232}} Nadat hulle die Eiland van die Geseëndes verlaat het, lewer hulle 'n brief aan [[Kalipso (mitologie)|Kalipso]] af wat [[Odusseus]] aan hulle toevertrou het, en waarin Odusseus die wens uitspreek dat hy eerder by Kalipso gebly sodat hy vir ewig kon geleef het.{{sfn|Casson|1962|pages=45–49}}{{sfn|Georgiadou|Larmour|1998|pages=178–232}} Hierna kom hulle af op 'n afgrond in die Oseaan, maar vaar uiteindelik om dit, en ontdek 'n verafgeleë vasteland en besluit om dit te verken.{{sfn|Casson|1962|pages=49–54}}{{sfn|Georgiadou|Larmour|1998|pages=178–232}} Die boek eindig skielik met Lucianus wat verklaar dat hul toekomstige avonture beskryf sal word in die komende vervolgverhale,{{sfn|Casson|1962|page=54}}{{sfn|Georgiadou|Larmour|1998|pages=232–233}} 'n belofte wat 'n teleurgestelde [[skolion|skolias]] beskryf as " die grootste leuen van almal".{{sfn|Casson|1962|page=57}} === Satiriese dialoë === In sy ''Dubbele aanklag'' verklaar Lucianus dat sy trotsste literêre prestasie die uitvinding is van die "satiriese dialoog", {{sfn|Marsh|1998|page=42}} wat geskoei is op die vroeëre Platoniese dialoog, maar eerder komies van toon as filosofies is.{{sfn|Marsh|1998|page=42}} Die ''prolaliai'' aan sy ''Dialoë van die Courtesans'' dui daarop dat Lucianus sy dialoë self opgevoer het as deel van 'n komiese roetine.{{sfn|Gilhuly|2006|page=275}} Lucianus se ''Dialoë van die dooies'' ({{lang|grc|italic=yes|Νεκρικοὶ Διάλογοι}}) is 'n satiriese werk wat handel oor die Siniese filosowe [[Diogenes]] en sy student [[Menippus]], wat op gematigde en beskeie wyse geleef het en nou gemaklik is in die onmenslike toestande van die Onderwêreld, terwyl diegene wat lewens van weelde gelei het, in 'n toestand van pyniging verkeer wanneer hulle deur dieselfde toestande gekonfronteer word.{{sfn|Macleod|1961|page=}} Die dialoog is gebaseer op vroeëre literêre voorlopers, insluitend die ''nekyia'' in Boek XI van Homeros se ''Odusseia''.{{sfn|Marsh|1998|pages=43–44}} Daar is ook nuwe elemente in die stuk by wat nie voorgekom het in die vroeëre stukke nie.{{sfn|Marsh|1998|page=44}} Homeros se ''nekyia'' beskryf hoe oortreders teen die gode vir hul sondes gestraf word, maar Lucianus het hierdie idee uitgebrei deurdat ook wrede en gierige persone gestraf word.{{sfn|Marsh|1998|page=44}} [[Lêer:Statue Hermes Chiaramonti.jpg|duimnael|upright=0.8|[[Hermes]], boodskapper van die gode, is in baie van Lucianus se dialoë 'n belangrike en terugkerende karakter.{{sfn|Marsh|1998|page=88}}]] In sy dialoog ''Liefhebber van leuens'' ({{lang|grc|italic=yes|Φιλοψευδὴς}}), satiriseer Lucianus geloof in die bonatuurlike en [[paranormaal|paranormale]]]{{sfn|Ogden|2007|pages=1–3}} deur 'n [[raamvertelling]] waarin die hoofverteller, 'n skeptikus genaamd Tychiades, 'n bejaarde vriend met die naam Eukrates gaan besoek.{{sfn|Ogden|2007|pages=3–13}} By Eukrates se huis kom hy 'n groot groep gaste teë wat onlangs bymekaargekom het weens Eukrates se skielike siekte.{{sfn|Ogden|2007|pages=3–13}} Die ander gaste bied vir Eukrates 'n verskeidenheid tradisionele medisyne aan om hom te help herstel.{{sfn|Ogden|2007|pages=3–13}} Wanneer Tichiades beswaar maak dat sulke middels nie werk nie, lag die ander almal vir hom{{sfn|Ogden|2007|pages=3–13}} en probeer hom oorreed om in die bonatuurlike te glo deur vir hom stories te vertel wat al hoe meer belaglik word soos die gesprek vorder.{{sfn|Ogden|2007|pages=3–13}} Een van die laaste stories wat hulle vertel is die van die "towenaarsleerling", wat die Duitse dramaturg [[Goethe]] later verwerk het in 'n bekende ballade.{{sfn|Ogden|2007|page=1}}{{sfn|Luck|2001|page=141}} Lucianus het dikwels die gek geskeer met filosowe{{sfn|Ferguson|1993|page=332}} en geen skool is uitgesluit van sy bespotting nie.{{sfn|Ferguson|1993|page=332}} In die dialoog ''Filosofieë te koop'' herskep Lucianus 'n denkbeeldige slawemark waarin [[Zeus]] bekende filosowe te koop aanbied, soos Pythagoras, Diogenes, [[Herakleitos]], [[Sokrates]], [[Chrysippos]] en [[Pyrrho van Elis|Pyrrho]],{{sfn|Casson|1962|pages=314–333}} met elkeen wat die klante probeer oorreed om sy filosofie te koop.{{sfn|Casson|1962|pages=314–333}} In ''Die banket, of Lapiths'' wys Lucianus op die skynheilighede van die verteenwoordigers van al die belangrike filosofiese skole.{{sfn|Ferguson|1993|page=332}} In ''Die visserman, of die dooies herrys'' verdedig Lucianus sy ander dialoë deur die eerbiedwaardige filosowe van antieke tye met hul onwaardige kontemporêre volgelinge te vergelyk.{{sfn|Ferguson|1993|page=332}} Lucianus was dikwels veral krities teenoor mense wat voorgegee het dat hulle filosowe was toe hulle werklik niks van die aard was nie{{sfn|Ferguson|1993|page=332}} en sy dialoog ''Die weglopers'' beeld 'n bedrieglike Sinikus uit as die antitese van ware filosofie.{{sfn|Ferguson|1993|page=332}} Sy '' Simposium'' is 'n parodie op Plato se ''[[Symposium (Plato)|Simposium]]'', waarin, in plaas daarvan om die aard van liefde te bespreek, die filosowe dronk word, smerige verhale vertel, meedoënloos stry oor wie se skool die beste is en die geleentheid uiteindelik in 'n volskaalse bakleiery ontaard.{{sfn|Anderson|1976|pages=146–148}} In ''Ikaromenippos'' maak die Siniese filosoof Menippus vir homself 'n stel vlerke in navolging van die mitiese [[Ikaros]] en vlieg na die Hemel,{{sfn|Marsh|1998|pages=77–79}} waar Zeus hom 'n begeleide toer gee.{{sfn|Marsh|1998|page=79}} Die dialoog eindig met Zeus wat sy besluit aankondig om alle filosowe te vernietig aangesien al wat hulle kan doen is om te kibbel, alhoewel hy instem om hulle 'n tydelike uitstel te gee tot die lente.{{sfn|Marsh|1998|pages=79–80}} ''Nektyomanteia'' is 'n dialoog geskryf in parallel met ''Icaromenippus'' waarin, eerder as om na die Hemel te vlieg, Menippus na die onderwêreld afdaal om die profeet Tiresias te raadpleeg.{{sfn|Anderson|1976|pages=139–140}} Lucian het talle dialoë geskryf wat die spot dryf met tradisionele Griekse verhale oor die gode.{{sfn|Ferguson|1993|page=332}}{{sfn|Marsh|1998|pages=76–77}} Sy ''Dialoë van die gode'' ({{lang|grc|italic=yes|Θεῶν Διάλογοι}}) bestaan uit talle kort vignette wat 'n groot aantal van die tonele uit die [[Griekse mitologie]] parodieer.{{sfn|Marsh|1998|page=76}} Die dialoë beeld die gode uit as komies swak en geneig tot al die hebbelikhede en swakhede van die menslike emosie.{{sfn|Marsh|1998|pages=76–77}}{{sfn|Ferguson|1993|page=332}} Daar word getoon dat veral Zeus 'n "roekelose heerser" en 'n gereelde egbreker is.{{sfn |Marsh|1998|page=77}} Lucianus het ook verskeie ander werke in 'n soortgelyke trant geskryf, insluitend ''Zeus gekatkiseer'', ''Zeus ontplof'' en ''Die parlement van die gode''.{{sfn|Ferguson|1993|page=332}} Deur al sy dialoë toon Lucianus 'n besondere fassinasie met [[Hermes]], die boodskapper van die gode,{{sfn|Marsh|1998|page=88}} wat gereeld as hoofkarakter in die rol van 'n tussenganger tussen wêrelde reis.{{sfn|Marsh|1998|page=88}} ''The Dialoë van die Courtesans'' is 'n versameling kort dialoë wat verskeie courtisane betrek.{{sfn|Gilhuly|2006|pages=274 –294}}{{sfn|Casson|1962|pages=301–311}} Hierdie versameling is uniek as een van die enigste oorlewende werke van die Griekse letterkunde waarin [[lesbiër]]s voorkom.{{sfn|Gilhuly|2006|pages=274–275}} Dit is ook ongewoon in die opsig dat dit Lucianus se karakters uit ander dialoë meng met standaardkarakters uit die "Nuwe Komedie";{{sfn|Gilhuly|2006|page=277}} meer as die helfte van die mans wat in ''Dialoë van die Courtesans'' genoem word, word ook genoem in Lucianus se ander dialoë,{{sfn|Gilhuly|2006|page=277}} maar byna al die courtisane self is karakters wat ontleen is aan die toneelstukke van [[Menander]] en ander komiese dramaturge.{{sfn|Gilhuly|2006|page=277}} === Dissertasies en briewe === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | total_width = 440 | header = | width = <!-- Image 1 --> | image1 = Glycon.JPG | alt1 = | caption1 = Standbeeld van die slanggod Glycon, geskep deur Alexander van Abonoteichus, vir wie Lucianus satiriseer in sy dissertasie ''Alexander die valse profeet''{{sfn|Gordon|1996|pages=94–115}} <!-- Image 2 --> | image2 = Atargatis, Nabatean, c.100 AD, Jordan Archaeological Museum.jpg | alt2 = | caption2 = 'n [[Nabateërs|Nabatese]] beeldhouwerk uit omstreeks 100 n.C. wat die godin Atargatis uitbeeld. Sy is die onderwerp van Lucianus se dissertasie, ''Oor die Siriese godin''{{sfn|Andrade|2013|page=288}} }} Lucian se dissertasie, ''Alexander die vals profeet'' beskryf die opkoms van Alexander van Abonoteichus, 'n kwaksalwer wat beweer het dat hy die profeet van die slanggod Glycon is.{{sfn|Gordon|1996|pages=94–115 }} Alhoewel die verhaal satiries is,{{sfn|Gordon|1996|page=114}} blyk dit 'n grootliks akkurate verslag te wees van die Glycon-kultus{{sfn|Gordon|1996|page=114}} en baie van Lucianus se stellings oor die kultus is bevestig deur argeologiese bewyse, insluitend munte, standbeelde en inskripsies.{{sfn|Gordon|1996|page=114}} Lucianus beskryf sy eie ontmoeting met Alexander waarin hy hom as 'n vriendelike filosoof voorgedoen het,{{sfn|Gordon|1996|page=114}} maar toe Alexander hom genooi het om sy hand te soen, het Lucianus dit eerder gebyt.{{sfn|Gordon|1996|page=114}} Lucianus berig dat afgesien van homself, die [[Epikurus|Epikureërs]] (wat hy as helde aanprys) en die Christene Alexander se reputasie as 'n ware profeet uitgedaag het.{{sfn|Gordon|1996|page=114}} Lucianus se dissertasie ''Oor die Siriese godin'' is 'n gedetailleerde beskrywing van die kultus van die Siriese godin Atargatis by Hierapolis (tans Manbij in [[Sirië]]).{{sfn|Andrade|2013|page=288}} Dit is in 'n pseudo-Ioniese Grieks geskryf en boots die etnografiese metodologie van die Griekse historikus Herodotus na,{{sfn|Andrade|2013|page=288}} wat Lucianus elders as foutief afmaak.{{sfn|Andrade|2013|page=288}} Vir geslagte lank het baie geleerdes getwyfel oor die outentisiteit van ''Oor die Siriese godin'' omdat dit as te eerbiedig voorgekom het om deur Lucianus geskryf te wees.{{sfn|Richter|2017|page=336}} Meer onlangs het skolastici Lucianus se outeurskap van die boek erken, weens die satiriese aard daarvan.{{sfn|Richter|2017|page=336}} In die dissertasie satiriseer Lucianus die arbitrêre kulturele onderskeidings tussen "Grieke" en "Assiriërs" deur klem te plaas op die wyse waarop Siriërs Griekse gebruike aangeneem het en daardeur inderwaarheid self "Grieke" geword het.{{sfn|Andrade|2013|pages=289–292}} Dit wil aanvanklik voorkom asof die anonieme verteller van die dissertasie 'n Griekse Sofis,{{sfn|Andrade|2013|page=292}} maar soos die werk vorder, openbaar hy homself as 'n inheemse Siriër.{{sfn|Andrade|2013|pages=292–293}} Skolastici is egter huiwerig om die dissertasie te aanvaar as 'n geloofwaardige en getroue beskrywing van Siriese kulturele praktyke, omdat baie min oor Hierapolis bekend is, behalwe dit wat opgeteken is in ''Oor the Siriese godin''.{{sfn|Andrade|2013|page=288}} Muntstukke wat in die laat vierde eeu v.C. gemunt is, munisipale dekrete van [[Seleukidiese Ryk|Seleukidiese]] heersers en 'n reliëfstuk uit die laat Hellenistiese tydperk het Lucianus se stelling bevestig dat die stad se oorspronklike naam ''Manbog'' was en dat die stad nou geassosieer was met die kultusse van Atargatis en Hadad.{{sfn|Andrade|2013|page=288}} 'n Joodse rabbi het later die tempel by Hierapolis as een van die vyf belangrikste heidense tempels in die [[Nabye Ooste]] gelys.{{sfn| Andrade|2013|page=289}} ''Macrobii'' is 'n essay oor bekende filosowe wat lang lewens gehad het.{{sfn|Kechagia|2016|pages=183–184}} Dit beskryf hoe lank elkeen van hulle geleef het, en gee 'n verslag oor elkeen se afsterwe.{{sfn|Kechagia|2016|pages=183–184}} In sy dissertasies ''Onderwyser van Retoriek'' en ''Oor betaalde poste'' kritiseer Lucianus die leerstellings van die meester-retorici.{{sfn|Schlapbach|2018|page=81}} Sy dissertasie ''Oor dans'' is 'n belangrike bron van inligting oor Grieks-Romeinse danspraktyke.{{sfn|Schlapbach|2018|bladsye=82–84}} Daarin beskryf hy dans as 'n daad van ''mimesis'' (Oudgrieks: (μίμησις), nabootsing).{{sfn|Schlapbach|2018|page=82}} en rasionaliseer die mite van [[Proteus (mitologie)|Proteus]] as niks meer nie as 'n verslag oor 'n hoogs bekwame Egiptiese danser.{{sfn|Schlapbach|2018|pages=82–84}} Hy het ook oor die visuele kunste geskryf in ''Portrette'' en ''Ten behoewe van portrette''.{{sfn|Schlapbach|2018|page=81}} Lucianus se biografie van die filosoof Demonax loof hom as 'n groot filosoof{{sfn|Ferguson| 1993|page=332}} en beeld hom uit as 'n held van ''parrhesia'' (Grieks: παρρησία, "openhartige spraak, om vryelik jou mening te gee of uit te spreek").{{sfn|Ferguson|1993|page=332}} In sy dissertasie ''Hoe om geskiedenis te skryf'', kritiseer Lucianus die historiese metodologie wat deur skrywers soos Herodotus en Ctesias gevolg word,{{sfn|Kempshall|2011|pages=489–491}} wat kleurryke en selfingenome beskrywings gee van gebeure wat hulle nooit werklik gesien het nie.{{sfn|Kempshall|2011|pages=489–491}} In plaas daarvan, voer Lucianus aan, moet die ware en eerlike historikus nooit sy verhale verfraai nie, en sy verbintenis tot akkuraatheid moet bo sy begeerte gestel word om met sy gehoor met sy verhale te vermaak.{{sfn|Kempshall|2011|page=491}} Hy voer ook aan dat die historikus absoluut onpartydig moet bly en die gebeure moet vertel soos dit werklik gebeur het, selfs al sal dit waarskynlik met afkeuring bejeën word.{{sfn|Kempshall|2011| page=491}} Lucianus noem Thucydides as spesifieke voorbeeld van 'n historikus wat hierdie deugde uitleef.{{sfn|Kempshall|2011|page=491}} In sy satiriese brief ''Heengaan van Peregrinus'' ({{lang|grc|italic=yes|Περὶ τῆς Περεγρίνου Τελευτῆς}}) beskryf Lucianus die dood van die berugte Siniese filosoof Peregrinus Proteus,{{sfn|Van Voorst|2000|page=58}} wat homself in die openbaar [[selfverbranding|verbrand het]] op 'n brandstapel tydens die [[antieke Olimpiese Spele|Olimpiese Spele]] van 165 n.C.{{sfn|Van Voorst|2000|page=58}} Die brief is van histories belang omdat dit een van die vroegste heidense evaluasies van die Christendom is.{{sfn|Van Voorst|2000|pages=58–59}} In die brief lewer een van Lucianus se karakters 'n toespraak wat Christene bespot oor hul vermeende goedgelowigheid en onkunde,{{sfn|Van Voorst|2000 |page=59}} maar hy toon hulle ook 'n mate van respek op grond van hul moraliteit.{{sfn|Van Voorst|2000|page=59}} In die brief ''Teen die onkundige boekversamelaar'' dryf Lucianus die spot met die algemene tendens van daardie tyd, waarvolgens mense uit [[Nabye Ooste|Wes-Asië]]] groot hoeveelhede Griekse tekste versamel het sodat hulle "gekultiveerd" kan voorkom, sonder dat hulle enigsins werklik die moeite gedoen het om een van die boeke te lees.{{sfn|Andrade| 2013|bladsye=191–192}}{{sfn|Wallace-Hadrill|1983|page=79}} === Pseudo-Lucianus === Sommige van die werke wat aan Lucianus toegeskryf word, soos die ''Amores'' en die ''Donkie'', word gewoonlik nie as outentieke werke beskou nie en word gewoonlik aangehaal onder die naam "Pseudo-Lucianus".<ref>*{{cite journal|last1=Jope|first1=James|title=Interpretation and authenticity of the Lucianic Erotes |url=https://muse.jhu.edu/journals/helios/v038/38.1.jope.pdf |journal=Helios|year=2011|volume=38| issue=1 |pages=103–120 |publisher=Texas Tech University Press |doi=10.1353/hel.2011.0004|bibcode=2011Helio..38..103J |s2cid=144874219 |access-date=1 December 2015}}</ref>{{sfn|Vout|2007|page=49}} Die ''Donkie'' ({{lang|grc|italic=yes|Λούκιος ἢ ῎Oνος}}) is waarskynlik 'n opgesomde weergawe van 'n storie deur Lucianus, en bevat grotendeels dieselfde basiese verhaal as ''Die Goue donkie'' (of ''Metamorfoses'') deur [[Lucius Apuleius Madaurensis|Apuleius]], maar met 'n ander slot.<ref>{{cite book |author=Harrison, S. J. |title=Apuleius: A Latin Sophist |orig-year=2000 |edition=paperback |year=2004 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-927138-2 |pages=9–10}}</ref> ''Amores'' word op stilistiese gronde gewoonlik gedateer tot die derde of vierde eeu.{{sfn|Vout|2007|page=49}} == Nalatenskap == === Bisantium=== Lucian word slegs sporadies genoem tussen sy dood en die negende eeu, selfs onder heidense skrywers.{{sfn|Messis|2021|p=14}} Die eerste skrywer wat hom noem is Lactantius.{{sfn|Marciniak| 2016|p=209}} Hy word is 'n karakter in die sesde-eeuse briewe van [[Aristaenetus]]. In dieselfde eeu is gedeeltes van sy ''Oor laster'' in [[Siries]] vertaal as deel van 'n kloosterkompendium.{{sfn|Messis|2021|p=15}} Hy is in 'n positiewe lig heroorweeg in die negende eeu deur die eerste generasie Bisantynse humaniste, soos Leo die Wiskundige, Basilius van Adada en [[Fotios I of Konstantinopel|Fotios]].{{sfn|Messis|2021|pp=15–16}} In sy ''Bibliotheca'' merk Fotios op dat Lucianus "die spot dryf met heidense dinge in byna al sy tekste", nooit ernstig is nie en nooit sy eie mening openbaar nie.{{sfn|Messis|2021|p=16}} In die tiende eeu was Lucianus in sommige kringe bekend as 'n anti-Christelike skrywer, soos gesien in die werke van Aretas van Caesarea en die ''[[Suda]]''-ensiklopedie.{{sfn|Robinson|1979|p=68}} Die skrywers van die ''Suda'' kom tot die gevolgtrekking dat Lucianus se siel in [[Hel]] brand vir sy negatiewe opmerkings oor Christene in die ''Heengaan van Peregrinus''.{{sfn|Richter|2017|page=327}} Oor die algemeen was die Bisantynse ontvangs van Lucianus egter positief.{{sfn|Robinson|1979|p=68}} Hy was miskien die enigste antieke skrywer wat openlik vyandig teenoor die Christendom was maar positief ontvang is deur die Bisantyne.{{sfn|Marciniak|2016|p=209}} Hy is nie bloot as 'n heiden beskou nie, maar as 'n [[ateïsme|ateïs]].{{sfn|Marciniak|2016|p=210}} Nietemin het "Lucianus die ateïs plek gemaak vir Lucianus, die meester van styl."{{sfn|Marciniak|2016|p=217}} Hy was vanaf die elfde eeu{{sfn|Messis|2021|p=22}} deel van die skoolkurrikulum.{{sfn|Robinson|1979|p=68}}{{sfn|Marciniak|2016|p=212}} In die twaalfde eeue was daar hernieude belangstelling in Lucianus en sy werk. Die vooraanstaande Luciaanse skrywer van hierdie tydperk, wat Lucianus se styl in sy eie werke opgeneem het, was Theodoros Prodromos.{{sfn|Marciniak|2016|p=218}} In die Normandies-Arabies-Bisantynse kultuur van die twaalfde eeuse [[Koninkryk van Sisilië|Sisilië]], het Lucianus die Griekse skrywers Philagathos van Cerami en Eugenios van Palermo beïnvloed.{{sfn|Messis|2021|p=27}} === Renaissance en hervorming === [[Lêer:Sandro Botticelli La calumnia de Apeles.jpg|duimnael|upright=1.35|regs|''Calumnia'' (Italiaans ''La Calunnia'') of ''Die Laster van Apelles'' deur [[Sandro Botticelli]], gebaseer op 'n beskrywing van 'n skildery deur die Griekse skilder Apelles van Kos, wat gevind is in Lucianus se "ekfrasis",<ref> Die woord "ekfrasis" kom van die geskrewe Griekse beskrywing van 'n kunswerk wat vervaardig word as 'n retoriese of literêre oefening. Dit word dikwels gebruik in die byvoeglike vorm "ekfrasties". Dit is 'n aanskoulike, dikwels dramatiese, mondelinge beskrywing van 'n [[Beeldende kunste|visuele kunswerk]], hetsy werklik of denkbeeldig. Derhalwe "is 'n ekfrastiese gedig 'n lewendige en kleurvolle beskrywing van 'n toneel of, meer algemeen, 'n kunswerk." In [[Klassieke Oudheid|antieke tye]] kon dit in 'n wye sin verwys na 'n beskrywing van enige ding, persoon of ervaring. Die woord kom van die [[Antieke Griekeland|Griekse]] woord ''ἐκ'' ("ek") en ''φράσις'' ("phrásis"), wat onderskeidelik 'uit' en 'praat' beteken. Die werkwoord ''ἐκφράζειν'' ("ekfrázein") het dus die betekenis van "om 'n lewelose voorwerp by sy naam te noem of te verkondig". Die kunswerke wat beskryf of opgeroep word kan eg of denkbeeldig wees; en dit kan moeilik wees om te onderskei tussen wat eg en denkbeeldig is. Antieke ekfrastiese skryfwerk kan nuttige bewysstukke vir kunshistorici wees, veral vir sover dit skilderye betref, aangesien feitlik geen oorspronklike Grieks-Romeinse voorbeelde oorleef nie. Ekfrasis is algemeen beskou as 'n retoriese middel waarvolgens een [[kuns]]medium met 'n ander medium vergelyk kan word en in verband gebring word deur die beskrywing van sy aard en vorm, en sodoende meer direk met die gehoor in verband gebring kan word deur die opheldering daarvan</ref> ''Oor Calumnia.'']] In die Weste het Lucianus se werk meestal in vergetelheid verval gedurende die [[Middeleeue]].{{sfn|Marsh|2010|page=544}}{{sfn|Marsh|1998|pages=2–3}} Toe dit herontdek is in die Weste in omstreeks 1400, het dit dadelik gewild onder die humaniste van die [[Renaissance]].{{sfn|Marsh|2010|page=544}}{{sfn|Marsh|1998|pages=2–3}} Teen 1400 was daar net soveel Latynse vertalings van Lucianus se werke as die van [[Plato]] en [[Plutarchus]].{{sfn|Marsh|2010|page=544}} Deur die [[plutokrasie]] as absurd en belaglik af te maak, het Lucianus gehelp om een van Renaissance-humanisme se mees basiese temas te fasiliteer.{{sfn|Turner|1967|page=99}} Sy ''Dialoë van die dooies'' was veral gewild en is wyd gebruik vir morele instruksie.{{sfn|Marsh|1998|pages=2–3}} As gevolg van hierdie gewildheid het Lucianus se werk 'n diepgaande invloed uitgeoefen op skrywers uit die Renaissance en die vroegmoderne tydperk.{{sfn|Marsh|2010|pages=862–865}}{{sfn|Casson|1962|pages=xvii–xviii}}{{sfn|Marsh|1998|pages=2–3}} Baie vroeë moderne Europese skrywers het Lucianus se lighartige skryfstyl, sy tegniek om 'n fantastiese gegewe deur middel van 'n bekende dialoog te vertel en sy truuk om eiename met doelbewus humoristiese etimologiese betekenisse te konstrueer, nageboots.{{sfn|Turner|1967|page=99}} Gedurende die [[Hervorming|Protestantse Hervorming]] het Lucianus die literêre presedent verskaf vir skrywers wat die spot gedryf het met Katolieke geestelikes.{{sfn|Turner|1967|page=99}} [[Desiderius Erasmus]] se ''Tot lof van dwaasheid (Encomium Moriae)'' (1509) vertoon Luciaanse invloede. {{sfn|Turner|1967|page=99}} Die mees noemenswaardige voorbeeld van Lucianus se impak in die vyftiende en sestiende eeue was miskien dié op die Franse skrywer [[François Rabelais]], veral in sy stel van vyf romans, ''Gargantua en Pantagruel'', wat die eerste keer in 1532 gepubliseer is. Daar word ook gedink dat Rabelais vermoedelik verantwoordelik was vir Lucianus se bekendstelling aan die Franse Renaissance, veral deur sy vertalings van Lucianus se werk.<ref>Pattard, Jean. ''Rebelais Works''. Champion Publishers. 1909. pp. 204–215</ref><ref>Screech, M.A. ''Rebelais''. Ithaca; Cornell Press. 1979. pp. 7–11.</ref>{{sfn|Marsh|1998|page=71}} Lucianus se ''Ware Verhaal'' het beide [[Thomas More]] se ''Utopia'' (1516){{sfn|Casson|1962|page=xvii}} en [[Jonathan Swift]] se ''Gulliver's Travels'' (1726) geïnspireer.{{sfn|Marsh|2010|page=510}} [[Sandro Botticelli]] se skilderye ''Calumnia'' of ''Die Laster van Apelles'' en ''Pallas en die Centaur'' is albei gebaseer op beskrywings van skilderye wat in Lucianus se werke gevind is.{{sfn|Casson|1962|pages=xvii–xviii}} Lucianus se prosavertelling ''Timon die Misantroop'' was die inspirasie vir William Shakespeare se tragedie ''Timon van Athene''{{sfn|Casson |1962|page=xvii}}<ref>Armstrong, A. Macc. "Timon of Athens – A Legendary Figure?", ''Greece & Rome'', 2nd Ser., Vol. 34, No. 1 (April 1987), pp.&nbsp;7–11.</ref> en die toneel uit ''[[Hamlet]]'' met die grafgrawers, eggo verskeie tonele uit ''Dialoë van die dooies''.{{sfn|Casson|1962|page=xvii}} [[Christopher Marlowe]] se bekende vers "Was this the face that launched a thousand ships/And burnt the topless towers of Ilium?" is 'n omskrywing of parafrase van Lucianus:<ref>{{Cite journal |last=Heckscher |first=W. S. |date=1938 |title="Was This the Face...?" |url=https://www.jstor.org/stable/749995 |journal=Journal of the Warburg Institute |volume=1 |issue=4 |pages=295–297 |doi=10.2307/749995 |issn=0959-2024}}</ref><ref>{{Cite web |last=Henderson |first=Jeffrey |title=Dialogues Of The Dead |url=https://www.loebclassics.com/view/lucian-dialogues_dead/1961/pb_LCL431.23.xml?readMode=recto |access-date=2024-07-30 |website=Loeb Classical Library |page= |at=Section XVIII |language=en}}</ref> {{Blockquote|text=ΕΡΜΗΣ: Τουτὶ τὸ κρανίον ἡ Ἑλένη ἐστίν.<br/> ΜΕΝΙΠΠΟΣ: Εἶτα διὰ τοῦτο αἱ χίλιαι νῆες ἐπληρώθησαν ἐξ ἁπάσης τῆς Ἑλλάδος καὶ τοσοῦτοι ἔπεσον Ἕλληνές τε καὶ βάρβαροι καὶ τοσαῦται πόλεις ἀνάστατοι γεγόνασιν; <br/><br/> Hermes: Hierdie skedel is [[Helena van Troje|Helena]].<br/> Menippos: En hiervoor het 'n duisend skepe krygers van regoor Griekeland gebring, Grieke en barbare is gedood, en stede verwoes?|author=Lucianus|title=Dialoë van die dooies|source=XVIII}} [[Francis Bacon]] het Lucianus 'n "kontemplatiewe ateïs" genoem.{{sfn|Turner|1967|page=99}} === Vroeë moderne tydperk === [[Lêer:Nordkirchen-100415-12241-Lucian.jpg|duimnael|'n Monument ter ere van Lucianus van Samosata in Nordkirchen, Duitsland.]] Henry Fielding, skrywer van ''The History of Tom Jones, a Foundling'' (1749), het 'n volledige stel van Lucianus se werke in nege volumes besit.{{sfn|Branham|2010|page=863}} Hy het Lucianus doelbewus nageboots in sy ''Journey from This World and into the Next''{{sfn|Branham|2010|bladsy=863}}, en in ''The Life and Death of Jonathan Wild, the Great'' (1743), beskryf hy Lucianus as "amper ... soos die ware vader van humor"{{sfn|Branham|2010|page=863}} en noem hom saam met [[Miguel de Cervantes]] en Jonathan Swift as ware meesters van satire.{{sfn|Branham|2010|page=863}} In ''The Convent Garden Journal'' sê Fielding met betrekking tot Lucianus dat hy sy styl "op daardie einste skrywer" geskoei het.{{sfn|Branham|2010|bladsy=863}} Nicolas Boileau-Despréaux, François Fénelon, Bernard Le Bovier de Fontenelle en [[Voltaire]] het almal verwerkings van Lucianus se ''Dialoë van die dooies'' geskryf.{{sfn|Branham|2010|page=864}} Volgens Turner vertoon Voltaire se ''Candide'' (1759) die kenmerkende Luciaanse tema van "die weerlegging van filosofiese teorie deur die werklikheid".{{sfn|Turner|1967|page=99}} Voltaire het ook ''Die gesprek tussen Lucianus, Erasmus en Rabelais in die Elisiese Velde'' geskryf,{{sfn|Turner|1967|page=99}} 'n dialoog waarin hy Lucianus behandel as "een van sy meesters in die strategie van intellektuele revolusie".{{sfn|Turner|1967|page=99}} [[Denis Diderot]] het inspirasie geput uit die werk van Lucianus vir sy ''Sokrates die kluts kwyt; of, die dialoë van Diogenes van Sinope'' (1770){{sfn|Branham|2010|page=864}} en sy ''Gesprekke in Elisium'' (1780).{{sfn|Branham|2010|page=864 }} Lucianus verskyn as een van twee sprekers in Diderot se dialoog ''Peregrinus Proteus'' (1791), wat gebaseer is op ''Die heengaan van Peregrinus''.{{sfn|Branham|2010|page=864}} Lucianus se ''Ware verhaal'' het Cyrano de Bergerac geïnspireer, wie se werk later gedien het as inspirasie vir [[Jules Verne]].{{sfn|Casson|1962|page=xvii}} Die Duitse satirikus Christoph Martin Wieland was die eerste persoon wat die volledige werke van Lucianus in [[Duits]]{{sfn|Branham|2010|page=864}} vertaal het. Hy hy het sy hele loopbaan daaraan bestee om die idees agter Lucianus se werke te verwerk vir 'n kontemporêre Duitse gehoor.{{sfn|Branham|2010|page=864}} [[David Hume]] het Lucianus bewonder as 'n "baie morele skrywer"{{sfn|Turner|1967|page=99}} en hom aangehaal toe hy etiek of godsdiens bespreek het.{{sfn|Turner|1967|page=99}} Hume het Lucianus se ''Kataplous'' of ''Afwaartse Reis'' gelees toe hy op sy sterfbed was.<ref. name="Forfurther"/>{{sfn|Turner|1967|page=99}} [[Herman Melville]] verwys na Lucianus in Hoofstuk 5 van ''The Confidence-Man'', Boek 26 van ''Pierre: or, The Ambiguities'' en Hoofstuk 13 van ''Israel Potter''. === Moderne tydperk === Thomas Carlyle se beskrywende frase "[[Fallus]]-Aanbidding", wat hy gebruik het om die kontemporêre literatuur van Franse skrywers soos [[Honoré de Balzac]] en [[George Sand]] te beskryf, is geïnspireer deur die lees van Lucianus.<ref>{{Cite journal |last=Jordan |first=Alexander |date=2020 |title=Thomas Carlyle and Lucian of Samosata |url=https://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=a9h&AN=144382595&site=eds-live&scope=site |journal=Scottish Literary Review |volume=12 |issue=1 |pages=51–60}}</ref>''Kataplous, of afwaartse reis'' het ook gedien as die bron vir [[Friedrich Nietzsche]] se konsep van die ''Übermensch''<ref name="Forfurther">{{cite journal|last= Babich|first= Babette|title = Nietzsche's Zarathustra and Parodic Style: On Lucian's ''Hyperanthropos'' and Nietzsche's ''Übermensch'' |journal= Diogenes|volume=58|number= 4 |date =November 2011 |pages= 58–74|doi = 10.1177/0392192112467410|s2cid= 5727350}}</ref> Nietzsche se verklaring van 'n "nuwe en bomenslike manier van lag" ten koste van alles ernstig!" eggo die presiese bewoording van Tiresias se laaste raad aan die gelyknamige held van Lucianus se dialoog ''Menippus'': "Lag baie en neem niks ernstig op nie."{{sfn|Branham|2010|page=864}} Professionele filosofiese skrywers ignoreer Lucianus gewoonlik,{{sfn|Turner|1967|page=99}} maar volgens Turner is "sy gees miskien nog lewend in diegene wat, soos [[Bertrand Russell]], bereid is om filosofie met 'n bietjie spitsvondigheid te geur."{{sfn|Turner|1967|page=99}} Baie 19de-eeuse en vroeë 20ste-eeuse klassici het Lucianus se werke negatief beskou.{{sfn|Richter|2017|page=327}} Die Duitse klassikus Eduard Norden het erken dat hy, as 'n onkundige jeugdige, sy tyd gemors het om Lucianus se werke te lees,{{sfn|Richter|2017|page=327}} maar as volwassene besef het dat Lucianus niks meer was as 'n "Oosterling sonder diepte of karakter ... wat geen siel het nie en die mees sielvolle taal afbreek".{{sfn|Richter|2017|page=327}} Rudolf Helm, een van die voorste skolastici oor Lucianus in die vroeë twintigste eeu, het Lucianus bestempel as 'n "gedagtelose Siriër" wat "nie eens 'n katspoegie van die siel van 'n tragedieskrywer besit nie"{{sfn|Richter|2017|page=327}} en hom vergelyk met die digter [[Heinrich Heine]], wat bekend gestaan het as die "spotvoël in die Duitse poësiewoud".{{sfn|Richter|2017| page=327}} In sy 1906-publikasie ''Lukian und Menipp'' ("Lucianus en Menippus"), het Helm aangevoer dat Lucianus se aansprake van generiese oorspronklikheid, veral sy bewering dat hy komiese dialoog uitgevind het, eintlik leuens was wat bedoel was om sy byna volledige afhanklikheid van Menippus, wat hy aangevoer het die ware uitvinder van die genre was, weg te steek.{{sfn|Richter|2017|page=333}} == Uitgawes == * {{cite book |title= The Works of Lucian from the Greek |translator= Francklin, Thomas |place= Londen |publisher= T Cadell |year= 1780 |volume = I |url= https://books.google.com/books?id=9jRAAAAAYAAJ&pg=PP9 |via= Google Books}}; [https://books.google.com/books?id=ubxK-nnAs54C&pg=PP2 volume II]; [https://books.google.com/books?id=2dgpAAAAYAAJ&pg=PP13 volume III]; [https://books.google.com/books?id=hsSBd7H7RyQC&pg=PA1 volume IV]. * {{cite book |title= Lucian of Samosata from the Greek with the Comments and Illustrations of WIELAND and Others |translator= Tooke, William |url= https://archive.org/details/lucianofsamosata01luciuoft/page/n5/mode/2up |place= Londen |publisher= Longman, Hurst, Rees, Orme, and Brown |year= 1820 |volume= I |via= [[Internet Archive]] |access-date= 22 Januarie 2021}}; [https://archive.org/details/lucianofsamosata02luciuoft volume II]. * ''Lucian's True History'', met illustrasies deur Aubrey Beardsley, William Strang en J. B. Clark, privaat gedruk in 'n uitgawe van 251 eksemplare, 1894.<ref>“Beardsley (Aubrey Vincent)” in T. Bose, Paul Tiessen, eds., ''Bookman's Catalogue'' Vol. 1 A-L: The Norman Colbeck Collection (UBC Press, 1987), [https://books.google.com/books?id=4DUL-RazzhgC&pg=PA41 p. 41]</ref> * {{cite book |translator1= Fowler, H. W. |translator2= Fowler, F. G. |title= The Works of Lucian of Samosata. Complete with exceptions specified in the preface | place=Oxford |publisher= Clarendon Press |year= 1905 |volume=I |url=https://archive.org/details/worksoflucianofs01luci/page/n4}}; [https://archive.org/details/worksoflucianofs02luci/page/n4 volume II]; [https://archive.org/details/worksoflucianofs03luci volume III]; [https://archive.org/details/worksoflucianofs04luci volume IV]. * ''Lucian with an English translation'' (Loeb-klassieke biblioteek), in 8 volumes: vols. 1–5 red. Austin Morris Harmon (1913, 1915, 1921, 1925, 1936); vol. 6 red. K. Kilburn (1959); vol. 7–8 red. Matthew Donald Macleod (1961, 1967). * Neil Hopkinson (red.), ''Lucian: A Selection. Cambridge Greek and Latin Texts'' (Cambridge/New York: Drukpers van die Universiteit van Cambridge, 2008). * {{cite book|last=Lightfoot|first=Jane|title=On the Syrian Goddess|url=https://books.google.com/books?id=iDUqSQAACAAJ|year=2003|publisher=Drukpers van die Universiteit van Oxford|isbn=978-0-19-925138-4}} == Voetnote == {{notelist}} == Verwysings == {{Verwysings|20em}} == Bronnelys == {{refbegin|30em}} * {{citation|last=Anderson|first=Graham|date=1976|title=Lucian: Theme and Variation in the Second Sophistic|location=Leiden, The Netherlands|publisher=Brill|url=https://books.google.com/books?id=p7Q3AAAAIAAJ&q=Lucian|isbn=978-90-04-04735-8}} * {{citation|last=Andrade|first=Nathanael J.|date=2013|title=Syrian Identity in the Greco-Roman World|url=https://books.google.com/books?id=y6IaBQAAQBAJ&q=Lucian+On+the+Syrian+Goddess&pg=PA288|location=Cambridge, England|publisher=Drukpers van die Universiteit van Cambridge|isbn=978-1-107-01205-9}} * {{citation|last=Branham|first=Bracht|date=2010|chapter=Satire |title=The Classical Tradition|editor1-last=Grafton|editor1-first=Anthony |editor2-last=Most|editor2-first=Glenn W.|editor3-last=Settis|editor3-first=Salvatore|location=Cambridge, Massachusetts en Londen, Engeland|publisher=The Belknap Press of Harvard University Press|isbn=978-0-674-03572-0|pages=862–865}} * {{citation|last=Casson|first=Lionel|title=Selected Satires of Lucian, Edited and Translated by Lionel Casson |date=1962|publisher=W. W. Norton and Company|location=New York Stad, New York|isbn=978-0-393-00443-4}} * {{citation|last=Ferguson|first=Everett|title=Backgrounds of Early Christianity|date=1993 |publisher=William B. Eerdmans Publishing Company|location=Grand Rapids, Michigan|isbn=978-0-8028-0669-7|edition=2nd}} * {{citation|last1=Georgiadou|first1=Aristoula|last2=Larmour|first2=David H. J.|date=1998|title=Lucian's Science Fiction Novel ''True Histories'': Interpretation and Commentary|url=https://books.google.com/books?id=vVSu4rPaN9oC&q=Lucian+A+True+Story|series=Supplements to Mnemosyne|editor1-last=Bremer|editor1-first=J. M.|editor2-last=Janssen|editor2-first=L. F.|editor3-last=Pinkster|editor3-first=H.|editor4-last=Pleket|editor4-first=H. W.|editor5-last=Ruijgh|editor5-first=C. J.|editor6-last=Schrijvers|editor6-first=P. H.|location=Leiden, The Netherlands|publisher=Brill|isbn=978-90-04-10667-3}} * {{citation|last=Gilhuly|first=Kate|date=2006|chapter=The Phallic Lesbian: Philosophy, Comedy, and Social Inversion in Lucian's ''Dialogues of the Courtesans''|title=Prostitutes and Courtesans in the Ancient World|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kxOLn0IoGhAC&q=Dialogues+of+the+Courtesans+Lucian&pg=PA277|editor1-last=Faraone|editor1-first=Christopher A.|editor2-last=McClure |editor2-first=Laura K.|location=Madison, Wisconsin|publisher=Drukpers van die Universiteit van Wisconsin|pages=274–294|isbn=978-0-299-21314-5}} * {{citation|last=Gordon|first=Pamela|date=1996|title=Epicurus in Lycia: The Second-Century World of Diogenes of Oenoanda |url=https://books.google.com/books?id=-gM7K41MAcgC&q=Lucian+Epicurus&pg=PA114|location=Ann Arbor, Michigan|publisher=Drukpers van die Universiteit van Michigan|isbn=978-0-472-10461-1}} * {{citation|last=Grewell|first=Greg|title=Colonizing the Universe: Science Fictions Then, Now, and in the (Imagined) Future|magazine=Rocky Mountain Review of Language and Literature|volume=55|number=2|date=2001|pages=25–47}} * {{citation|last=Kaldellis|first=Anthony|date=2007 |title=Hellenism in Byzantium: The Transformations of Greek Identity and the Reception of the Classical Tradition |url=https://books.google.com/books?id=iWs0Lh57NvwC&q=Lucian+Hellenized&pg=PA31|series=Greek Culture in the Roman World|location=Cambridge, Engeland |publisher=Drukpers van die Universiteit van Cambridge |isbn=978-0-521-87688-9}} * {{citation|last=Kechagia|first=Elena|date=2016|chapter=Chapter Ten: Dying philosophers in ancient biography: Zeno the Stoic and Epicurus |title=Writing Biography in Greece and Rome: Narrative Technique and Fictionalization|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zLlDDAAAQBAJ&q=Lucian+Macrobii&pg=PA183|editor1-last=De Temmerman|editor1-first=Koen|editor2-last=Demoen|editor2-first=Kristoffel |location=Cambridge, Engeland|publisher=Drukpers van die Universiteit van Cambridge |isbn=978-1-107-12912-2}} * {{citation|last=Kempshall|first=Matthew|date=2011 |title=Rhetoric and the Writing of History, 400–1500 |url=https://books.google.com/books?id=InbiCgAAQBAJ&q=Lucian+How+to+Write+History&pg=PA491 |location=Manchester, Engeland en New York Stad, New York |publisher=Drukpers van die Universiteit van Manchester |isbn=978-0-7190-7030-3}} * {{citation|last=Luck|first=Georg|date=2001|chapter=Witches and Sorcerers in Classical Literature|title=Witchcraft and Magic in Europe |volume=2|url=https://books.google.com/books?id=rAovAAAAYAAJ|editor1-last=Flint|editor1-first=Valerie|editor2-last=Luck|editor2-first=Georg |editor3-last=Gordon|editor3-first=Richard|location=New York Stad en Londen|publisher=Continuum International Publishing Group|isbn=978-0-485-89002-0}} * {{cite book|last=Macleod|first=M. D.|title=Dialogues of the Dead. Dialogues of the Sea-Gods. Dialogues of the Gods. Dialogues of the Courtesans|date=1961|publisher=Loeb-klassieke biblioteek; Drukpers van Harvard-universiteit|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=978-0-674-99475-1}} * {{citation|last=Marciniak|first=Przemysław|title=Reinventing Lucian in Byzantium|journal=Dumbarton Oaks Papers|volume=70|year=2016 |pages=209–224|jstor=26497735}} * {{citation|last=Marsh|first=David|date=1998|title=Lucian and the Latins: Humor and Humanism in the Early Renaissance|location=Ann Arbor Michigan|publisher=Drukpers van die Universiteit van Michigan |url=https://books.google.com/books?id=sLXWYW32neQC&q=Lucian|isbn=978-0-472-10846-6}} * {{citation|last=Marsh|first=David|date=2010|chapter=Lucian |title=The Classical Tradition|editor1-last=Grafton|editor1-first=Anthony |editor2-last=Most|editor2-first=Glenn W.|editor3-last=Settis|editor3-first=Salvatore|location=Cambridge, Massachusetts en Londen, Engeland|publisher=The Belknap Press of Harvard University Press|isbn=978-0-674-03572-0|pages=544–546}} * {{citation|first=Charis|last=Messis|chapter=The Fortune of Lucian in Byzantium|pages=13–38|title=Satire in the Middle Byzantine Period: The Golden Age of Laughter?|publisher=Brill|year=2021|editor-first1=Przemysław|editor-last1=Marciniak|editor-first2=Ingela|editor-last2=Nilsson}} * {{citation|last=Moeser|first=Marion|title=The Anecdote in Mark, the Classical World and the Rabbis: A Study of Brief Stories in the Demonax, The Mishnah, and Mark 8:27–10:45|date=15 Desember 2002|location=Londen, Engeland|publisher=A&C Black|isbn=978-0-8264-6059-2|page=88 |url=https://books.google.com/books?id=6kbUAwAAQBAJ&q=attributed+to+lucian&pg=PA88}} * {{citation|last=Ogden|first=Daniel|date=2007|title=In Search of the Sorcerer's Apprentice: The Traditional Tales of Lucian's Lover of Lies |url=https://books.google.com/books?id=CFMXAQAAIAAJ&q=Lucian+the+lover+of+lies|location=Swansea, Wallis|publisher=The Classical Press of Wales|isbn=978-1-905125-16-6}} * {{citation|last=Ogden|first=Daniel|date=2007a|chapter=The Love of Wisdom and the Love of Lies: The Philosophers and Philosophical Voices of Lucian's ''Philopseudes''|title=Philosophical Presences in the Ancient Novel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=DyKsnRoCbq4C&q=Lucian+Lover+of+Lies&pg=PA177|editor1-last=Morgan|editor1-first=J. R.|editor2-last=Jones|editor2-first=Meriel|location=Groningen, Nederland|publisher=Barkhuis-uitgewers en die biblioteek van die Universiteit van Groningen|isbn=978-90-77922-378}} * {{citation|last1=Pomeroy|first1=Sarah B.|last2=Burstein|first2=Stanley M.|last3=Donlan|first3=Walter|last4=Roberts|first4=Jennifer Tolbert|last5=Tandy|first5=David W.|last6=Tsouvala|first6=Georgia|date=2018|orig-year=1999|title=Ancient Greece: A Political, Social, and Cultural History|location=Oxford, Engeland|publisher=Drukpers van die Universiteit van Oxford|edition=4th|isbn=978-0-19-068691-8|ref=Pomeroy}} * {{citation|last=Richter|first=Daniel S.|date=2017|chapter=Chapter 21: Lucian of Samosata|title=The Oxford Handbook of the Second Sophistic|volume=1|url=https://books.google.com/books?id=bZ47DwAAQBAJ&q=In+the+case+of+Lucian%2C+earlier+generations+of+readers|editor1-last=Richter|editor1-first=Daniel S.|editor2-last=Johnson|editor2-first=William A.|location=Oxford, Engeland|publisher=[[Oxford University Press|Drukpers van die Universiteit van Oxford]]|doi=10.1093/oxfordhb/9780199837472.013.26|isbn=978-0-19-983747-2}} * {{citation|first=Christopher|last=Robinson|title=Lucian and His Influence in Europe|publisher=Drukpers van die Universiteit van Noord-Carolina|year=1979 |url=https://archive.org/details/lucianhisinfluen0000robi}} * {{citation|last=Russell|first=Donald|date=1986|chapter=27: The Arts of Prose: The Early Empire|title=The Oxford History of the Classical World|chapter-url=https://books.google.com/books?id=7EloAAAAMAAJ&q=Lucian|editor1-last=Boardman|editor1-first=John|editor2-last=Griffin |editor2-first=Jasper|editor3-last=Murray|editor3-first=Oswyn |isbn=978-0198721123|pages=[https://archive.org/details/oxfordhistoryofc00john/page/652 652–676]|location=Oxford, Engeland |publisher=[[Oxford University Press|Drukpers van die Universiteit van Oxford]]|url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofc00john/page/652 |url-access=registration}} * {{citation|last=Schlapbach|first=Karin|date=2018|title=The Anatomy of Dance Discourse: Literary and Philosophical Approaches to Dance in the Later Graeco-Roman World |url=https://books.google.com/books?id=0fU-DwAAQBAJ&q=Lucian+On+Dance&pg=PA82|location=Oxford, Engeland |publisher=Drukpers van die Universiteit van Oxford|isbn=978-0-19-880772-8}} * {{citation|last=Swain|first=Simon|date=1996|title=Hellenism and Empire: Language, Classicism, and Power in the Greek World, AD 50–250|url=https://books.google.com/books?id=d6VXIDjmAcQC&q=Lucian+Hellenized&pg=PA48|location=Oxford, Engeland|publisher=Clarendon Press|isbn=978-0-19-814772-5}} * {{citation|last=Turner|first=Paul|date=1967|title=Lucian of Samosata|encyclopedia=The Encyclopedia of Philosophy|editor-last=Edwards|editor-first=Paul|volume=5|location=New York City, New York|publisher=The MacMillan Company & The Free Press|pages=98–99}} * {{citation|last=Van Voorst|first=Robert E.|date=2000|title=Jesus Outside the New Testament: An Introduction to the Ancient Evidence|url=https://books.google.com/books?id=lwzliMSRGGkC&q=Lucian+Jesus&pg=PA58|location=Grand Rapids, Michigan|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Co.|isbn=978-0-8028-4368-5}} * {{citation|last=Vout|first=Caroline|date=22 February 2007|title=Power and Eroticism in Imperial Rome|url=https://books.google.com/books?id=icxZpoRE-RIC&pg=PA229|location=Cambridge, Engeland|publisher=Drukpers van die Universiteit van Cambridge|isbn=978-0-521-86739-9}} * {{citation|last=Wallace-Hadrill|first=Andrew|date=1983|title=Suetonius: The Scholar and His Caesars|url=https://books.google.com/books?id=d0toAAAAMAAJ&q=Lucian+Letter+to+an+Illiterate+Book-Collector|location=Londen |publisher=Duckworth|isbn=978-0-7156-1747-2}} {{refend}} == Eksterne skakels == {{Wikiquote|Lucian}} {{Commons category|Lucian of Samosata}} * [http://lucianofsamosata.info/ Lucianus van Samosata Projek] – Biblioteek/Tekste, Artikels, Tydlyn, Kaarte en Temas * [http://www.tertullian.org/rpearse/lucian/lucian_intro.htm A.M. Harmon, Introduction to Lucian of Samosata] * {{Gutenberg author |id=1997}} * {{Internet Archive author |search=(Lucian -creator:Tudor -title:Blaga -description:Freud)}} * [http://dcc.dickinson.edu/lucian-true/introduction Dickinson College Commentaries: ''True Histories''] * [http://www.tertullian.org/rpearse/lucian/lucian_alexander.htm ''Alexander the False Prophet''] – die suksesvolle reisende profeet van [[Asklepios]] en sy orakulêre [[Slang (simbool)|slang]]god * [http://www.sacred-texts.com/cla/luc/fowl/index.htm Werke deur Lucianus van Samostata] by sacred-texts.com * [http://www.sacred-texts.com/cla/luc/tsg/index.htm Die Siriese godin] by sacred-texts.com * [http://www.attalus.org/translate/macrobii.html Macrobii] and [http://www.attalus.org/translate/lucius.html Lucius (The Ass)] by attalus.org * [http://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674990159 Contents] – Drukpers van Harvard-universiteit * P. P. Fuentes González, art. [https://www.academia.edu/3577447/Lucien_de_Samosate Lucien de Samosate], ''DPhA'' IV, 2005, 131–160. {{ISBN|2-271-06386-8}} * [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/searchresults?q=lucian Werke van Lucianus] by die Perseus digitale biblioteek {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 125]] [[Kategorie:Sterftes in die 2de eeu]] [[Kategorie:Ou Griekse skrywers]] l9mvdgv3cmmeejtjj9b4un7ra6hl7bo 0 422940 2891785 2726555 2026-04-09T09:09:46Z Jcb 223 2891785 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Martin Wight.jpg|duimnael|Martin Wight in 1961.]] '''Robert James Martin Wight''' ([[26 November]] [[1913]] – [[15 Julie]] [[1972]]) was een van die voorste Britse geleerdes van [[internasionale betrekkinge]] in die [[twintigste eeu]], en een van die mees diepgaande denkers oor [[internasionale verhoudingsteorie]] van sy generasie. Hy was die skrywer van ''Power Politics'' (1946; hersiene en uitgebreide uitgawe 1978), sowel as die seminale [[essay]] "''Why Is There No International Theory?''" (eerste gepubliseer in die tydskrif ''International Relations'' in 1960 en herpubliseer in die geredigeerde versameling ''Diplomatic Investigations'' in 1966). Hy was as 'n dosent bekend aan beide die London School of Economics en die [[Universiteit van Sussex]], waar hy gedien het as die stigtersdekaan van Europese Studies. Wight word dikwels geassosieer met die Britse komitee oor die teorie van internasionale politiek – "Brits" om dit te onderskei van 'n Amerikaanse liggaam wat onder soortgelyke beskerming gestig is – en die sogenaamde Engelse skool vir internasionale betrekkinge-teorie. Sy werk, saam met dié van die Australiese filosoof John Anderson, was 'n blywende invloed op die gedagtes van [[Hedley Bull]], skrywer van een van die mees gelese tekste oor die aard van internasionale politiek, ''[[The Anarchical Society]]'' (1977).{{sfn|Hall|2006}} ==Vroeë lewe== Martin Wight is op 26 November 1913 in [[Brighton]], [[Sussex]], gebore. Hy het Bradfield College bygewoon en in 1931 na Hertford College, Oxford, gegaan om moderne geskiedenis te bestudeer. Hy het 'n eersteklas honneursgraad behaal en vir 'n kort tydperk in Oxford gebly en daarna met nagraadse navorsing besig. Terwyl hy in [[Oxford]] was, het hy 'n pasifis geword, en in 1936 het hy 'n passievolle en geleerde verdediging van "Christelike Pasifisme" in die tydskrif ''Theology'' gepubliseer. Omtrent hierdie tyd het hy ook betrokke geraak by die werk van Dick Sheppard en sy Peace Pledge Union. In 1937 het Wight by die personeel van die Royal Institute of International Affairs (Chatham House) aangesluit. Daar het hy saam met die Instituut se Direkteur van Studies, die historikus [[Arnold J. Toynbee]], gewerk. Hulle het 'n noue intellektuele verhouding oor die dekades heen gehad.{{sfn|Hall|2003}} In 1938 het Wight Chatham House verlaat en 'n werk as 'n Geskiedenisonderwyser by Haileybury geneem. Twee jaar later het sy posisie by die skool egter onhoudbaar geword: nadat hy vir militêre diens opgeroep is, het Wight gekies om as [[gewetensbeswaarde]] te registreer, en een voorwaarde vir die tribunaal se aanvaarding van sy aansoek was dat hy ophou klasgee het. In opdrag van Margery Perham het hy na Oxford teruggekeer om vir die res van die [[Tweede Wêreldoorlog]] aan 'n uitgebreide navorsingsprojek oor koloniale [[grondwet]]te te werk. Wight het drie boeke oor hierdie onderwerp gepubliseer: ''The Development of the Legislative Council'' (1946), ''The Gold Coast Legislative Council'' (1947) en ''British Colonial Constitutions'' (1952). ==Na-oorlogse jare== In 1946 is Wight deur David Astor, destydse redakteur van ''[[The Observer]]'', gewerf om as die koerant se diplomatieke korrespondent op te tree tydens die openingsessies van die [[Verenigde Nasies]] by Lake Success. Die eerstehands getuig van die vroeë diplomatieke twis by die VN het sy skeptisisme oor die moontlikheid van blywende samewerking tussen soewereine state versterk – 'n siening wat weerspieël word in die eerste uitgawe van sy ''Power Politics'' (1946, hersiene uitgawe wat postuum in 1978 gepubliseer is). In 1947 het Wight weer na Chatham House teruggekeer en met Toynbee saamgewerk aan die vervaardiging van die ''Surveys of International Affairs'' wat die oorlogsjare dek en bygedra het tot sy ''A Study of History''. Na twee jaar is hy aangestel as 'n Genoot in die Departement Internasionale Betrekkinge by die London School of Economics. Daar het Wight lesings gegee oor internasionale organisasies en later oor internasionale teorie, laasgenoemde lesings het invloedryk geword in wat bekend geword het as die 'Engelse skool vir internasionale betrekkinge'. Ironies genoeg is hierdie lesings vir die eerste keer in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] gelewer, by die Universiteit van Chicago, waar Wight 'n termyn in 1957 deurgebring het. Internasionale teorie: die drie tradisies, hersaamgestel en gepubliseer in 1990, poog om sin te maak van die geskiedenis van denke oor internasionale politiek deur dit te verdeel in die kategorieë van realisme, rasionalisme en revolusionisme, soms bekend as die Machiavelliaanse, Grotiaanse en Kantiaanse tradisies.{{sfn|Bull|1976}} In 1959 is Wight deur die Cambridge-historikus Herbert Butterfield genooi om by die Britse komitee oor die teorie van internasionale politiek aan te sluit, 'n groep wat aanvanklik deur die Rockefeller-stigting gefinansier is. Hy het sy mees definitiewe stellings oor internasionale teorie aan daardie komitee voorgelê, veral ''Western Values in International Relations'' en 'n essay oor ''The Balance of Power'', wat albei later in ''Diplomatic Investigations'' (1966) gepubliseer is. Sy bydraes tot die Komitee van die laat 1960's en vroeë 1970's is na sy dood deur [[Hedley Bull]] bymekaargemaak en gepubliseer as ''Systems of States'' (1977). In 1960 het Wight die LSE verlaat om die stigtersdekaan van Europese Studies en Professor in Geskiedenis aan die nuwe [[Universiteit van Sussex]] te word. Daar het hy baie van sy tyd gewy aan die ontwikkeling van daardie universiteit se eiesoortige kurrikulum, die kursus in Europese studies wat sy oortuiging weerspieël dat studente nie net Europese geskiedenis moet leer nie, maar ook die klassieke, letterkunde en tale. In die een-en-twintigste eeu is van sy gepubliseerde en ongepubliseerde tekste gepubliseer of heruitgegee deur [[Oxford University Press]], insluitend ''Diplomatic Investigations. Essays on the Theory of International Politics'' (2019), ''International Relations and Political Philosophy'' (2022), ''Foreign Policy and Security Strategy'' (2023), en ''History and International Relations'' (2023). ==Nalatingskap== Wight sterf, in die ouderdom van 58, op 15 Julie 1972. Eers na sy dood het van die geskrifte waarvoor hy die bekendste is die lig gesien. Sedert die vroeë 1980's - veral na Roy Jones se artikel ''The English School – a Case for Closure'' en Michael Nicholson se ''The Enigma of Martin Wight'' (albei in die joernaal ''Review of International Studies'', 1981) - is Wight te sien as 'n sentrale figuur in die sogenaamde "Engelse skool vir internasionale betrekkinge-teorie". Sy onderrig aan die LSE in die 1950's word dikwels gesien as 'n sterk invloed op die rigting van internasionale studies in Brittanje; sy postuum gepubliseerde essays het duidelik gedien as 'n groot stimulus tot die herlewing van die 'Engelse skool' in die 1990's. Michael Nicholson sê in die 'Engelse Skool' van geleerdes van internasionale betrekkinge word Wight veral hoog geag.{{sfn|Nicholson|1981}} ’n Trustfonds is gestig en die vele bydraes wat mildelik gegee is, het die jaarlikse Martin Wight-prys en die reeks Martin Wight-gedenklesings moontlik gemaak. Die onderwerp van die jaarlikse lesing was om so ver moontlik met humanistiese wetenskap verband te hou en om die wydte van Martin Wight se belangstelling in geskiedenis en internasionale betrekkinge te weerspieël. Sir Herbert Butterfield het die eerste lesing by Sussex Universiteit op 23 April 1975 gegee, en lesings word sedertdien jaarliks aangebied. Sommige lesings is beskikbaar op die tuisblad van die Martin Wight-gedenklesingsreeks. ==Geselekteerde werke== Wight het baie resensies geskryf, hoofsaaklik vir ''The Observer'' en ''International Affairs'', maar sy hoofwerke is soos volg: *"''Christian Pacifism''", ''Theology'', 33:193 (July 1936), bl.&nbsp;12–21. *''Letter on "Christian Pacifism"'', ''Theology'' 33:198 (Desember 1936), pp.&nbsp;367–368. *"''The Tanaka Memorial''", ''History'' 27 (Maart 1943), pp.&nbsp;61–68. *''Power Politics'', Looking Forward Pamphlet, no. 8 (London: Royal Institute of International Affairs, 1946). *''The Development of the Legislative Council 1606–1945'', vol. 1 (London: Faber & Faber, 1946). *"Sarawak", ''New Statesman and Nation'' 31, 8 June 1946, pp.&nbsp;413–414. *"The Realist’s Utopia", on E. H. Carr, ''The Twenty Year’s Crisis'', The Observer, 21 Julie 1946, p.&nbsp;3. *''The Gold Coast Legislative Council'' (London: Faber & Faber, 1947). *"''The Church, Russia and the West''", ''A Ecumenical Review: a Quarterly'', 1:1 (Autumn 1948), pp.&nbsp;25–45. *"''History and Judgment: Butterfield, Niebuhr and the Technical Historian''", ''The Frontier: A Christian Commentary on the Common Life'', 1:8 (Augustus 1950), pp.&nbsp;301–314. *With W. Arthur Lewis, Michael Scott & Colin Legum, ''Attitude to Africa'' (Harmondsworth: Penguin, 1951). *Voorwoord en verstellings van die hersiende uitgawe van Harold J. Laski, ''An Introduction to Politics'' (London: Allen & Unwin, 1951). *''British Colonial Constitutions 1947'' (Oxford: Clarendon, 1952) [https://archive.org/details/britishcolonialc0000wigh online free to borrow]. *"Spain and Portugal", "Switzerland, The Low Countries, and Scandinavia", "Eastern Europe", "Germany" & "The Balance of Power" in A. J. Toynbee & F. T. Ashton-Gwatkin (eds.) ''Survey of International Affairs 1939–1946: The World in March 1939'' (London: Oxford University Press & Royal Institute of International Affairs, 1952), pp.&nbsp;138–150, pp.&nbsp;151–165, pp.&nbsp;206–292, pp.&nbsp;293–365 & pp.&nbsp;508–532. *Note on A (III) (a) Annex I "Spiritual Achievement and Material Achievement", "The Crux for an Historian brought up in the Christian Tradition" & numerous notes in Arnold J. Toynbee, ''A Study of History'', vol. VII (London: OUP & RIIA, 1954), pp.&nbsp;711–715 & pp.&nbsp;737–748. *"What Makes a Good Historian?", ''The Listener'' 53:1355, 17 Februarie 1955, pp.&nbsp;283–4 *"War and International Politics", ''The Listener'', 54:1389, 13 Oktober 1955, pp.&nbsp;584–585. *"The Power Struggle within the United Nations", ''Proceedings of the Institute of World Affairs'', 33rd session (Los Angeles: USC, 1956), pp.&nbsp;247–259. *"Brutus in Foreign Policy: The Memoirs of Sir Anthony Eden", ''International Affairs'' vol. 36, no. 3 (Julie 1960), pp.&nbsp;299–309. *"Are they Classical", ''Times Literary Supplement'' 3171, 7 Desember 1962, p.&nbsp;955 & 3176, 11 January 1963, p.&nbsp;25. *"The Place of Classics in a New University", ''Didaskalos: The Journal of the Joint Association of Classical Teachers'', 1:1 (1963), pp.&nbsp;27–36. *"Does Peace Take Care of Itself", ''Views'' 2 (1963), pp.&nbsp;93–95. *"European Studies" in D. Daiches (ed.), ''The Idea of a New University: An Experiment in Sussex'' (London: Andre Deutsch, 1964), pp.&nbsp;100–119. *"Why is there no International Theory?", "Western Values in International Relations" & "The Balance of Power" in Herbert Butterfield & Martin Wight (eds.), ''Diplomatic Investigations: Essays in the Theory of International Politics'' (London: Allen & Unwin, 1966), pp.&nbsp;17–34, pp.&nbsp;89–131 & pp.&nbsp;149–175. *"The Balance of Power and International Order", in Alan James (ed.), ''The Bases of International Order: Essays in honour of C. A. W. Manning'' (London: OUP, 1973), pp.&nbsp;85–115. *"Arnold Toynbee: An Appreciation", ''International Affairs'' 52:1(Januarie 1976), pp.&nbsp;11–13. *''Systems of States'' ed. Hedley Bull, (Leicester: Leicester University Press, 1977). [https://archive.org/details/systemsofstates0000wigh aanlyn gratis om te leen] *Power Politics, ed. Hedley Bull & Carstaan Holbraad (Leicester: Leicester University Press for the Royal Institute of International Affairs, 1978). *"Is the Commonwealth a Non-Hobbesian Institution?", ''Journal of Commonwealth and Comparative Politics'', 26:2 (Julie 1978), pp.&nbsp;119–135. *"An Anatomy of International Thought", Review of International Studies 13 (1987), pp.&nbsp;221–227. *''International Theory: The Three Traditions'' ed. Gabriele Wight & Brian Porter (Leicester & London: Leicester University Press, 1991) [https://archive.org/details/internationalthe0000wigh aanlyn gratis om te leen]. *"On the Abolition of War: Observations on a Memorandum by Walter Millis", in Harry Bauer & Elisabetta Brighi (eds.), ''International Relations at LSE: A History of 75 Years'' (London: Millennium Publishing Group, 2003), pp.&nbsp;51–60. *''Four Seminal Thinkers in International Theory: Machiavelli, Grotius, Kant and Mazzini'' ed. Gabriele Wight & Brian Porter (Oxford: Oxford University Press, 2005). http://ukcatalogue.oup.com/product/9780199273676.do *"The Disunity of Mankind", Millennium 44:1 (2015), pp.&nbsp;129–133. *"Fortune's Banter", in Michele Chiaruzzi, ''Martin Wight on Fortune and Irony in Politics'' (New York: Palgrave Macmillan, 2016), pp.&nbsp;79–114. *"Interests of States", in Michele Chiaruzzi, "Interests of States: Un Inedito di Martin Wight", Il Pensiero Politico 51:3 (2018), pp.&nbsp;427–444. *''International Relations and Political Philosophy'' ed. David Yost (New York: Oxford University Press, 2022). == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT: Wight, Martin}} [[Kategorie:Britse akademici]] [[Kategorie:Geboortes in 1913]] [[Kategorie:Sterftes in 1972]] okucqlvcn689r9xc858lbueizkn91cm 2891786 2891785 2026-04-09T09:10:33Z Jcb 223 2891786 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Martin Wight.jpg|duimnael|Martin Wight in 1961.]] '''Robert James Martin Wight''' ([[26 November]] [[1913]] – [[15 Julie]] [[1972]]) was een van die voorste Britse geleerdes van [[internasionale betrekkinge]] in die [[twintigste eeu]], en een van die mees diepgaande denkers oor [[internasionale verhoudingsteorie]] van sy generasie. Hy was die skrywer van ''Power Politics'' (1946; hersiene en uitgebreide uitgawe 1978), sowel as die seminale [[essay]] "''Why Is There No International Theory?''" (eerste gepubliseer in die tydskrif ''International Relations'' in 1960 en herpubliseer in die geredigeerde versameling ''Diplomatic Investigations'' in 1966). Hy was as 'n dosent bekend aan beide die London School of Economics en die [[Universiteit van Sussex]], waar hy gedien het as die stigtersdekaan van Europese Studies. Wight word dikwels geassosieer met die Britse komitee oor die teorie van internasionale politiek – "Brits" om dit te onderskei van 'n Amerikaanse liggaam wat onder soortgelyke beskerming gestig is – en die sogenaamde Engelse skool vir internasionale betrekkinge-teorie. Sy werk, saam met dié van die Australiese filosoof John Anderson, was 'n blywende invloed op die gedagtes van [[Hedley Bull]], skrywer van een van die mees gelese tekste oor die aard van internasionale politiek, ''[[The Anarchical Society]]'' (1977).{{sfn|Hall|2006}} ==Vroeë lewe== Martin Wight is op 26 November 1913 in [[Brighton]], [[Sussex]], gebore. Hy het Bradfield College bygewoon en in 1931 na Hertford College, Oxford, gegaan om moderne geskiedenis te bestudeer. Hy het 'n eersteklas honneursgraad behaal en vir 'n kort tydperk in Oxford gebly en daarna met nagraadse navorsing besig. Terwyl hy in [[Oxford]] was, het hy 'n pasifis geword, en in 1936 het hy 'n passievolle en geleerde verdediging van "Christelike Pasifisme" in die tydskrif ''Theology'' gepubliseer. Omtrent hierdie tyd het hy ook betrokke geraak by die werk van Dick Sheppard en sy Peace Pledge Union. In 1937 het Wight by die personeel van die Royal Institute of International Affairs (Chatham House) aangesluit. Daar het hy saam met die Instituut se Direkteur van Studies, die historikus [[Arnold J. Toynbee]], gewerk. Hulle het 'n noue intellektuele verhouding oor die dekades heen gehad.{{sfn|Hall|2003}} In 1938 het Wight Chatham House verlaat en 'n werk as 'n Geskiedenisonderwyser by Haileybury geneem. Twee jaar later het sy posisie by die skool egter onhoudbaar geword: nadat hy vir militêre diens opgeroep is, het Wight gekies om as [[gewetensbeswaarde]] te registreer, en een voorwaarde vir die tribunaal se aanvaarding van sy aansoek was dat hy ophou klasgee het. In opdrag van Margery Perham het hy na Oxford teruggekeer om vir die res van die [[Tweede Wêreldoorlog]] aan 'n uitgebreide navorsingsprojek oor koloniale [[grondwet]]te te werk. Wight het drie boeke oor hierdie onderwerp gepubliseer: ''The Development of the Legislative Council'' (1946), ''The Gold Coast Legislative Council'' (1947) en ''British Colonial Constitutions'' (1952). ==Na-oorlogse jare== In 1946 is Wight deur David Astor, destydse redakteur van ''[[The Observer]]'', gewerf om as die koerant se diplomatieke korrespondent op te tree tydens die openingsessies van die [[Verenigde Nasies]] by Lake Success. Die eerstehands getuig van die vroeë diplomatieke twis by die VN het sy skeptisisme oor die moontlikheid van blywende samewerking tussen soewereine state versterk – 'n siening wat weerspieël word in die eerste uitgawe van sy ''Power Politics'' (1946, hersiene uitgawe wat postuum in 1978 gepubliseer is). In 1947 het Wight weer na Chatham House teruggekeer en met Toynbee saamgewerk aan die vervaardiging van die ''Surveys of International Affairs'' wat die oorlogsjare dek en bygedra het tot sy ''A Study of History''. Na twee jaar is hy aangestel as 'n Genoot in die Departement Internasionale Betrekkinge by die London School of Economics. Daar het Wight lesings gegee oor internasionale organisasies en later oor internasionale teorie, laasgenoemde lesings het invloedryk geword in wat bekend geword het as die 'Engelse skool vir internasionale betrekkinge'. Ironies genoeg is hierdie lesings vir die eerste keer in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] gelewer, by die Universiteit van Chicago, waar Wight 'n termyn in 1957 deurgebring het. Internasionale teorie: die drie tradisies, hersaamgestel en gepubliseer in 1990, poog om sin te maak van die geskiedenis van denke oor internasionale politiek deur dit te verdeel in die kategorieë van realisme, rasionalisme en revolusionisme, soms bekend as die Machiavelliaanse, Grotiaanse en Kantiaanse tradisies.{{sfn|Bull|1976}} In 1959 is Wight deur die Cambridge-historikus Herbert Butterfield genooi om by die Britse komitee oor die teorie van internasionale politiek aan te sluit, 'n groep wat aanvanklik deur die Rockefeller-stigting gefinansier is. Hy het sy mees definitiewe stellings oor internasionale teorie aan daardie komitee voorgelê, veral ''Western Values in International Relations'' en 'n essay oor ''The Balance of Power'', wat albei later in ''Diplomatic Investigations'' (1966) gepubliseer is. Sy bydraes tot die Komitee van die laat 1960's en vroeë 1970's is na sy dood deur [[Hedley Bull]] bymekaargemaak en gepubliseer as ''Systems of States'' (1977). In 1960 het Wight die LSE verlaat om die stigtersdekaan van Europese Studies en Professor in Geskiedenis aan die nuwe [[Universiteit van Sussex]] te word. Daar het hy baie van sy tyd gewy aan die ontwikkeling van daardie universiteit se eiesoortige kurrikulum, die kursus in Europese studies wat sy oortuiging weerspieël dat studente nie net Europese geskiedenis moet leer nie, maar ook die klassieke, letterkunde en tale. In die een-en-twintigste eeu is van sy gepubliseerde en ongepubliseerde tekste gepubliseer of heruitgegee deur [[Oxford University Press]], insluitend ''Diplomatic Investigations. Essays on the Theory of International Politics'' (2019), ''International Relations and Political Philosophy'' (2022), ''Foreign Policy and Security Strategy'' (2023), en ''History and International Relations'' (2023). ==Nalatingskap== Wight sterf, in die ouderdom van 58, op 15 Julie 1972. Eers na sy dood het van die geskrifte waarvoor hy die bekendste is die lig gesien. Sedert die vroeë 1980's - veral na Roy Jones se artikel ''The English School – a Case for Closure'' en Michael Nicholson se ''The Enigma of Martin Wight'' (albei in die joernaal ''Review of International Studies'', 1981) - is Wight te sien as 'n sentrale figuur in die sogenaamde "Engelse skool vir internasionale betrekkinge-teorie". Sy onderrig aan die LSE in die 1950's word dikwels gesien as 'n sterk invloed op die rigting van internasionale studies in Brittanje; sy postuum gepubliseerde essays het duidelik gedien as 'n groot stimulus tot die herlewing van die 'Engelse skool' in die 1990's. Michael Nicholson sê in die 'Engelse Skool' van geleerdes van internasionale betrekkinge word Wight veral hoog geag.{{sfn|Nicholson|1981}} ’n Trustfonds is gestig en die vele bydraes wat mildelik gegee is, het die jaarlikse Martin Wight-prys en die reeks Martin Wight-gedenklesings moontlik gemaak. Die onderwerp van die jaarlikse lesing was om so ver moontlik met humanistiese wetenskap verband te hou en om die wydte van Martin Wight se belangstelling in geskiedenis en internasionale betrekkinge te weerspieël. Sir Herbert Butterfield het die eerste lesing by Sussex Universiteit op 23 April 1975 gegee, en lesings word sedertdien jaarliks aangebied. Sommige lesings is beskikbaar op die tuisblad van die Martin Wight-gedenklesingsreeks. ==Geselekteerde werke== Wight het baie resensies geskryf, hoofsaaklik vir ''The Observer'' en ''International Affairs'', maar sy hoofwerke is soos volg: *"''Christian Pacifism''", ''Theology'', 33:193 (July 1936), bl.&nbsp;12–21. *''Letter on "Christian Pacifism"'', ''Theology'' 33:198 (Desember 1936), pp.&nbsp;367–368. *"''The Tanaka Memorial''", ''History'' 27 (Maart 1943), pp.&nbsp;61–68. *''Power Politics'', Looking Forward Pamphlet, no. 8 (London: Royal Institute of International Affairs, 1946). *''The Development of the Legislative Council 1606–1945'', vol. 1 (London: Faber & Faber, 1946). *"Sarawak", ''New Statesman and Nation'' 31, 8 June 1946, pp.&nbsp;413–414. *"The Realist’s Utopia", on E. H. Carr, ''The Twenty Year’s Crisis'', The Observer, 21 Julie 1946, p.&nbsp;3. *''The Gold Coast Legislative Council'' (London: Faber & Faber, 1947). *"''The Church, Russia and the West''", ''A Ecumenical Review: a Quarterly'', 1:1 (Autumn 1948), pp.&nbsp;25–45. *"''History and Judgment: Butterfield, Niebuhr and the Technical Historian''", ''The Frontier: A Christian Commentary on the Common Life'', 1:8 (Augustus 1950), pp.&nbsp;301–314. *With W. Arthur Lewis, Michael Scott & Colin Legum, ''Attitude to Africa'' (Harmondsworth: Penguin, 1951). *Voorwoord en verstellings van die hersiende uitgawe van Harold J. Laski, ''An Introduction to Politics'' (London: Allen & Unwin, 1951). *''British Colonial Constitutions 1947'' (Oxford: Clarendon, 1952) [https://archive.org/details/britishcolonialc0000wigh online free to borrow]. *"Spain and Portugal", "Switzerland, The Low Countries, and Scandinavia", "Eastern Europe", "Germany" & "The Balance of Power" in A. J. Toynbee & F. T. Ashton-Gwatkin (eds.) ''Survey of International Affairs 1939–1946: The World in March 1939'' (London: Oxford University Press & Royal Institute of International Affairs, 1952), pp.&nbsp;138–150, pp.&nbsp;151–165, pp.&nbsp;206–292, pp.&nbsp;293–365 & pp.&nbsp;508–532. *Note on A (III) (a) Annex I "Spiritual Achievement and Material Achievement", "The Crux for an Historian brought up in the Christian Tradition" & numerous notes in Arnold J. Toynbee, ''A Study of History'', vol. VII (London: OUP & RIIA, 1954), pp.&nbsp;711–715 & pp.&nbsp;737–748. *"What Makes a Good Historian?", ''The Listener'' 53:1355, 17 Februarie 1955, pp.&nbsp;283–4 *"War and International Politics", ''The Listener'', 54:1389, 13 Oktober 1955, pp.&nbsp;584–585. *"The Power Struggle within the United Nations", ''Proceedings of the Institute of World Affairs'', 33rd session (Los Angeles: USC, 1956), pp.&nbsp;247–259. *"Brutus in Foreign Policy: The Memoirs of Sir Anthony Eden", ''International Affairs'' vol. 36, no. 3 (Julie 1960), pp.&nbsp;299–309. *"Are they Classical", ''Times Literary Supplement'' 3171, 7 Desember 1962, p.&nbsp;955 & 3176, 11 January 1963, p.&nbsp;25. *"The Place of Classics in a New University", ''Didaskalos: The Journal of the Joint Association of Classical Teachers'', 1:1 (1963), pp.&nbsp;27–36. *"Does Peace Take Care of Itself", ''Views'' 2 (1963), pp.&nbsp;93–95. *"European Studies" in D. Daiches (ed.), ''The Idea of a New University: An Experiment in Sussex'' (London: Andre Deutsch, 1964), pp.&nbsp;100–119. *"Why is there no International Theory?", "Western Values in International Relations" & "The Balance of Power" in Herbert Butterfield & Martin Wight (eds.), ''Diplomatic Investigations: Essays in the Theory of International Politics'' (London: Allen & Unwin, 1966), pp.&nbsp;17–34, pp.&nbsp;89–131 & pp.&nbsp;149–175. *"The Balance of Power and International Order", in Alan James (ed.), ''The Bases of International Order: Essays in honour of C. A. W. Manning'' (London: OUP, 1973), pp.&nbsp;85–115. *"Arnold Toynbee: An Appreciation", ''International Affairs'' 52:1(Januarie 1976), pp.&nbsp;11–13. *''Systems of States'' ed. Hedley Bull, (Leicester: Leicester University Press, 1977). [https://archive.org/details/systemsofstates0000wigh aanlyn gratis om te leen] *Power Politics, ed. Hedley Bull & Carstaan Holbraad (Leicester: Leicester University Press for the Royal Institute of International Affairs, 1978). *"Is the Commonwealth a Non-Hobbesian Institution?", ''Journal of Commonwealth and Comparative Politics'', 26:2 (Julie 1978), pp.&nbsp;119–135. *"An Anatomy of International Thought", Review of International Studies 13 (1987), pp.&nbsp;221–227. *''International Theory: The Three Traditions'' ed. Gabriele Wight & Brian Porter (Leicester & London: Leicester University Press, 1991) [https://archive.org/details/internationalthe0000wigh aanlyn gratis om te leen]. *"On the Abolition of War: Observations on a Memorandum by Walter Millis", in Harry Bauer & Elisabetta Brighi (eds.), ''International Relations at LSE: A History of 75 Years'' (London: Millennium Publishing Group, 2003), pp.&nbsp;51–60. *''Four Seminal Thinkers in International Theory: Machiavelli, Grotius, Kant and Mazzini'' ed. Gabriele Wight & Brian Porter (Oxford: Oxford University Press, 2005). http://ukcatalogue.oup.com/product/9780199273676.do *"The Disunity of Mankind", Millennium 44:1 (2015), pp.&nbsp;129–133. *"Fortune's Banter", in Michele Chiaruzzi, ''Martin Wight on Fortune and Irony in Politics'' (New York: Palgrave Macmillan, 2016), pp.&nbsp;79–114. *"Interests of States", in Michele Chiaruzzi, "Interests of States: Un Inedito di Martin Wight", Il Pensiero Politico 51:3 (2018), pp.&nbsp;427–444. *''International Relations and Political Philosophy'' ed. David Yost (New York: Oxford University Press, 2022). == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Wight, Martin}} [[Kategorie:Britse akademici]] [[Kategorie:Geboortes in 1913]] [[Kategorie:Sterftes in 1972]] p56362h7q1jemp0xdyf9k7p098wqh23 0 426291 2891808 2747929 2026-04-09T10:45:46Z Jcb 223 2891808 wikitext text/x-wiki '''Rede''' is die vermoë om [[logika]] bewustelik toe te pas deur geldige gevolgtrekkings uit nuwe of bestaande [[inligting]] te maak, met die doel om die [[waarheid]] te soek.<ref>Proudfoot, Michael, The Routledge dictionary of philosophy, 2010, Routledge, A. R. Lacey, isbn=978-0203428467, 4de uitgawe, Londen, 341, oclc=503050369, aanhaling: 'n Algemene fakulteit gemeen aan alle of bykans alle mense ... hierdie fakulteit blyk van twee soorte te wees, 'n fakulteit van intuïsie waardeur 'n mens waarhede of abstrakte dinge 'sien' ('essensies' of universele, ens.), en 'n fakulteit van redenasie, d.w.s. oorgaan van premisse na 'n gevolgtrekking (diskursiewe rede). Die werkwoord 'rede' is beperk tot hierdie laasgenoemde sin, wat nou in elk geval ook die algemeenste vir die selfstandige naamwoord is |2={{Cite book|last=Rescher|first=Nicholas|title=The Oxford companion to philosophy|publisher=Oxford University Press|others=Ted Honderich|year=2005|isbn=978-0191532658|edition=2nd|location=Oxford|pages=791|oclc=62563098|quote= rede. Die algemene menslike 'fakulteit' of kapasiteit vir die soeke na waarheid en probleemoplossing}} }}</ref> Dit word geassosieer met sulke kenmerkende menslike aktiwiteite soos filosofie, godsdiens, wetenskap, taal, wiskunde en kuns, en word normaalweg beskou as 'n onderskeidende vermoë wat deur mense besit word.<ref>1={{cite book |last1=Mercier |first1=Hugo |last2=Sperber |first2=Dan |date=2017 |title=The Enigma of Reason |location=Cambridge, MA |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674368309 |oclc=959650235 |page=[https://books.google.com/books?id=zc-WDgAAQBAJ&pg=PA2 2] |quote=Versterk met rede, kan kognisie beter kennis in alle domeine verseker en aksie aanpas by nuwe en ambisieuse doelwitte, of so gaan die storie.... Om te verstaan hoekom slegs 'n paar spesies eggolokasie het, is maklik. Om te verstaan hoekom net mense rede het, is baie meer uitdagend.}} |2=Compare: {{cite book |last1=MacIntyre |first1=Alasdair |title=Dependent Rational Animals: Why Human Beings Need the Virtues |url=https://books.google.com/books?id=Jv9Jx5iQ4uYC |series=The Paul Carus Lectures |volume=20 |publisher=Open Court Publishing |date=1999 |isbn=978-0812693973 |oclc=40632451 |access-date=2014-12-01 |quote=[D]ie uitoefening van onafhanklike praktiese redenasie is een noodsaaklike bestanddeel vir volle menslike florering. Dit is nie – soos ek reeds aangedring het – dat 'n mens glad nie kan floreer as jy nie kan redeneer nie. Desnieteenstaande is dit 'n ernstige gestremdheid om nie gesond te kan redeneer op die vlak van praktyk nie.}} }}</ref><ref>{{cite web |last1=Swindal |first1=James |title=Faith: Historical Perspectives |url=https://iep.utm.edu/faith-re/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |publisher=Duquesne University |access-date=18 Desember 2023}}</ref> Daar word soms na rede verwys as rasionaliteit.<ref>Amoretti (red) Maria Cristina, (red) Vassallo Nicla, 2013, Reason and Rationality. Philosophische Analyse / Philosophical Analysis, volume 48, Berlyn, De Gruyter, isbn 978-3868381634, oclc=807032616, doi=10.1515/9783110325867 |2={{cite book |last=Audi |first=Robert |date=2001 |title=The Architecture of Reason: The Structure and Substance of Rationality |location=Oxford; New York |publisher=Oxford University Press |isbn=0195141121 |oclc=44046914 |doi=10.1093/acprof:oso/9780195158427.001.0001 }} |3={{cite book |last=Eze |first=Emmanuel Chukwudi |date=2008 |title=On Reason: Rationality in a World of Cultural Conflict and Racism |location=Durham, NC |publisher=Duke University Press |isbn=978-0822341789 |oclc=180989486 |doi=10.1215/9780822388777 }} |4={{cite book |last=Rescher |first=Nicholas |date=1988 |title=Rationality: A Philosophical Inquiry into the Nature and the Rationale of Reason |series=Clarendon Library of Logic and Philosophy |location=Oxford; New York |publisher=Clarendon Press; Oxford University Press |isbn=0198244355 |oclc=17954516}}</ref> '''Redenering''' behels die gebruik van min of meer rasionele prosesse van denke en kognisie om uit 'n mens se bestaande kennis te ekstrapoleer om nuwe kennis te genereer, en behels die gebruik van jou intellek. Die veld van logika bestudeer die maniere waarop mense '''formele redenasie''' kan gebruik om logies geldige argumente en ware gevolgtrekkings te produseer.<ref>{{cite encyclopedia|last= Hintikka|first=J.|title=Philosophy of logic|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/346240/philosophy-of-logic|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|publisher= Encyclopædia Britannica, Inc.|access-date=12 November 2013}}</ref> Redenering kan onderverdeel word in vorme van logiese redenering, soos deduktiewe redenering, induktiewe redenering en abduktiewe redenering. [[Aristoteles]] het 'n onderskeid getref tussen logiese '''diskursiewe redenering''' (werklike rede), en intuïtiewe redenering,<ref>[[Aristoteles]]|, Nicomachean Ethics, https://standardebooks.org/ebooks/aristotle/nicomachean-ethics/f-h-peters/text/book-6#chapter-6-1-7 VI.7]</ref>  waarin die redenasieproses deur intuïsie – hoe geldig ook al – kan neig na die persoonlike en die subjektief ondeursigtige. In sommige sosiale en politieke omgewings kan logiese en intuïtiewe maniere van redenasie bots, terwyl intuïsie en formele rede in ander kontekste as komplementêr eerder as teenstrydig beskou word. Byvoorbeeld, in [[wiskunde]] is intuïsie dikwels nodig vir die kreatiewe prosesse wat betrokke is om by 'n formele bewys te kom, waarskynlik die moeilikste van formele redenasietake. Redenering, soos gewoonte of intuïsie, is een van die maniere waarop denke van een idee na 'n verwante idee beweeg. Byvoorbeeld, redenering is die manier waarop rasionele individue die betekenis van sensoriese inligting uit hul omgewings verstaan, of abstrakte tweespaltings soos oorsaak en gevolg, waarheid en leuen, of goed en kwaad konseptualiseer. Redenering, as deel van uitvoerende besluitneming, word ook nou geïdentifiseer met die vermoë om selfbewus te verander, in terme van doelwitte, oortuigings, houdings, tradisies en instellings, en dus met die kapasiteit vir vryheid en selfbeskikking.<ref>Michel Foucault, ''What is Enlightenment''? The Essential Foucault, Paul Rabinow, (Redakteur)Nikolas Rose New York, The New Press, 2003, 43–57 Kompridis Nikolas, So We Need Something Else for Reason to Mean, International Journal of Philosophical Studies, Informa UK Limited, volume 8, 3, 2000, issn=0967-2559 doi=10.1080/096725500750039282, 271–295, 2cid=171038942, Nikolas, Kompridis, The Idea of a New Beginning: A Romantic Source of Normativity and Freedom. Philosophical Romanticism, New York, Routledge, 2006, bl 32–59</ref> [[Sielkundige]]s en kognitiewe wetenskaplikes het gepoog om te bestudeer en te verduidelik hoe mense redeneer, bv. watter kognitiewe en neurale prosesse betrokke is, en hoe kulturele faktore die afleidings wat mense maak, beïnvloed. Die veld van geoutomatiseerde redenering bestudeer hoe redenering rekenaarmatig gemodelleer kan word of nie. Dieresielkunde oorweeg die vraag of ander diere as mense kan redeneer. ==Etimologie en verwante woorde== In [[Afrikaans]] en moderne Europese tale verteenwoordig "rede", en verwante woorde, woorde wat nog altyd gebruik is om [[Latyn]]se en klassieke Griekse terme in hul filosofiese sin te vertaal. *Die oorspronklike [[Grieks]]e term was "λόγος" [[logos]], die wortel van die moderne Afrikaans woord "[[logika]]", maar ook 'n woord wat byvoorbeeld "spraak" of "verduideliking" of 'n "rekening" (van geld hanteer) kan beteken.<ref>1={{cite book|first1=Henry George |last1=Liddell| first2=Robert |last2=Scott|title=A Greek–English Lexicon|chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dlo%2Fgos|chapter=logos|year=1940|location=Oxford|publisher=Clarendon Press}} |2={{cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/logic?show=0&t=1296722456#word-history|title=Word History: logic|website=Merriam Webster Dictionary|date=14 September 2023}} }}</ref> *As 'n [[filosofie]]se term is [[logos]] in sy nie-linguistiese betekenisse in Latyn vertaal as ''ratio''. Dit was oorspronklik nie net 'n vertaling wat vir filosofie gebruik is nie, maar was ook algemeen 'n vertaling vir logo's in die sin van 'n rekening van geld.<ref>{{Citation|chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aentry%3Dratio|chapter=ratio|first1=Charlton |last1=Lewis|first2= Charles |last2=Short|title=A Latin Dictionary}}</ref> *[[Frans]]e ''raison'' is direk van Latyn afgelei, en dit is die direkte bron van die [[Engels]]e woord ''reason.''<ref name=mw>{{cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/reason|title=reason|website=Merriam-Webster Dictionary|date=10 September 2023 }}</ref> Die vroegste groot filosowe wat in Engels gepubliseer is, soos [[Francis Bacon]], [[Thomas Hobbes]] en [[John Locke]] het ook gereeld in Latyn en Frans geskryf en hul terme met Grieks vergelyk en die woorde "''logos''", "''ratio''", "''raison''" en "''reason''" as verwisselbaar behandel. Die betekenis van die woord "rede" in betekenisse soos "menslike rede" oorvleuel ook in 'n groot mate met "rasionaliteit" en die byvoeglike naamwoord van "rede" in filosofiese kontekste is normaalweg "rasioneel", eerder as "beredeneerd" of "redelik".<ref>1={{cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/rational|title=rational|website=Merriam Webster Dictionary|date=13 September 2023 }} 2={{cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/reasonable|title=reasonable|website=Merriam Webster Dictionary|date=12 September 2023}} </ref> Sommige filosowe, byvoorbeeld Hobbes, het ook die woord ''ratiocination'' as 'n sinoniem vir "redenering" gebruik. In teenstelling met die gebruik van "rede" as 'n abstrakte selfstandige naamwoord, is 'n rede 'n oorweging wat gebeure, verskynsels of gedrag óf verduidelik óf regverdig.<ref name=mw>{{cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/reason|title=reason|website=Merriam-Webster Dictionary|date=10 September 2023 }}</ref> Redes regverdig besluite, redes ondersteun verduidelikings van natuurverskynsels, en redes kan gegee word om die optrede ([[gedrag]]) van individue te verduidelik. Die woorde word op hierdie manier verbind: die gebruik van rede, of redenering, beteken om goeie redes te verskaf. Byvoorbeeld, wanneer 'n morele besluit geëvalueer word, "is [[moraliteit]] ten minste die poging om 'n mens se gedrag deur rede te rig - dit wil sê om te doen wat daar die beste redes is om te doen - terwyl gelyke [en onpartydige] gewig aan die belange van almal wat geraak word deur wat 'n mens doen, gee."<ref>{{cite book|last=Rachels|first=James|title=The Elements of Moral Philosophy|edition=4th|publisher=McGraw Hill|year=2002}}</ref> ==Filosofiese geskiedenis== [[Lêer:Goya Caprichos3.jpg|duimnael|[[Francisco de Goya]], “Die slaap van die rede produseer monsters”, c.1797.     ]] Die voorstel dat rede aan die [[mensdom]] 'n spesiale posisie in die [[natuur]] gee, is aangevoer as 'n bepalende kenmerk van [[Westerse filosofie]] en later Westerse wetenskap, begin met [[klassieke Griekeland]]. [[Filosofie]] kan beskryf word as 'n lewenswyse gebaseer op rede, terwyl rede sedert antieke tye een van die belangrikste onderwerpe van filosofiese bespreking was. Daar word dikwels gesê dat rede refleksief is, of "selfkorrigerend", en die kritiek op rede was 'n aanhoudende tema in die filosofie.<ref name="Jürgen Habermas 1990">{{cite book |last1=Habermas |first1=Jürgen |author-link=Jürgen Habermas |title=The Philosophical Discourse of Modernity |location=Cambridge, Mass. |publisher=MIT Press |year=1990 }}</ref> ===Klassieke filosofie=== Vir baie klassieke filosowe is die natuur [[teleologie]]s verstaan, wat beteken dat elke tipe ding 'n definitiewe doel gehad het wat pas binne 'n natuurlike orde wat self verstaan het dat dit doelwitte het. Miskien begin met [[Pythagoras]] of [[Herakleitos]], daar is selfs gesê dat die [[kosmos]] rede het.<ref>{{cite book|title=The Presocratic Philosophers|edition=second|last1=Kirk|last2=Raven|last3=Schofield|publisher=Cambridge University Press|year=1983|pages=204 & 235}}</ref> Rede, volgens hierdie weergawe, is nie net 'n eienskap wat mense toevallig het nie. Rede is beskou as van hoër statuur as ander kenmerke van die menslike natuur, omdat dit iets is wat mense met die natuur self deel, wat 'n oënskynlik onsterflike deel van die menslike verstand verbind met die goddelike orde van die kosmos. Binne die [[Gees (mens)| menslike verstand]] of [[siel]] (psige) is rede deur [[Plato]] beskryf as die natuurlike monarg wat oor die ander dele moet heers, soos geesdriftigheid (''thumos'') en die hartstogte. [[Aristoteles]], Plato se student, het mense as rasionele diere gedefinieer, met die klem op rede as 'n kenmerk van die menslike natuur. Hy het die hoogste menslike geluk of welsyn (''eudaimonia'') beskryf as 'n lewe wat konsekwent, uitstekend en heeltemal in ooreenstemming met rede gelei word. {{r|NE|at=[[Nicomachean Ethics#Defining eudaimonia and the aim of the Ethics|I]]}} Die gevolgtrekkings wat gemaak moet word uit die besprekings van Aristoteles en Plato oor hierdie aangeleentheid is van die mees gedebatteerde in die geskiedenis van die filosofie.<ref name=Davidson>{{cite book|title=Alfarabi, Avicenna, and Averroes, on Intellect|last=Davidson|first=Herbert|publisher=Oxford University Press|year=1992|page=3}}</ref> Maar teleologiese verslae soos Aristoteles s'n was baie invloedryk vir diegene wat probeer om rede te verduidelik op 'n manier wat ooreenstem met [[monoteïsme]] en die onsterflikheid en goddelikheid van die menslike siel. Byvoorbeeld, in die neoplatonistiese weergawe van Plotinus, het die kosmos een siel, wat die setel van alle rede is, en die siele van alle mense is deel van hierdie siel. Die rede is vir Plotinus beide die vormgewer aan materiële dinge, en die lig wat mense se siele weer in lyn bring met hul bron.<ref>{{Citation|chapter=Plotinus|title=Internet Encyclopedia of Philosophy|chapter-url=https://iep.utm.edu/plotinus/|last=Moore|first=Edward}}</ref> === Christelike en Islamitiese filosofie === Die klassieke siening van rede, soos baie belangrike Neoplatoniese en [[Stoïsisme| Stoïsynse]] idees, is geredelik deur die vroeë Kerk aangeneem<ref>{{Citation|chapter=Plato and Platonism|title=Catholic Encyclopedia|chapter-url=https://www.newadvent.org/cathen/12159a.htm|last=Turner|first=William|year=1911|location=New York|publisher=Robert Appleton Company|volume=12}}</ref> aangesien die Kerkvaders Griekse Filosofie gesien het as 'n onontbeerlike instrument wat aan die mensdom gegee is sodat ons openbaring kan verstaan.<ref>{{Citation|title=Catholic Dictionary|chapter=Hellenism|chapter-url=https://www.catholicculture.org/culture/library/dictionary/index.cfm?id=33893}}</ref> Byvoorbeeld, die grootste onder die vroeë Kerkvaders en Kerkleraars, soos [[Augustinus van Hippo]] en Basilius van Caesarea, en Gregorius van Nyssa was net soveel Neoplatoniese filosowe as wat hulle Christelike teoloë was, en hulle het die Neoplatoniese siening van menslike rede en die implikasies daarvan vir ons verhouding tot die skepping, tot onsself en tot [[God]] aangeneem. == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Filosofie]] qx7grh1nr23yymehpu0tebe537ufa3c 0 428058 2891766 2768497 2026-04-09T08:34:16Z Jcb 223 2891766 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = John Mayall | beeld = John Mayall 1968.jpg | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = John Mayall in 1968. | agtergrondkleur = solo | geboortenaam = John Brumwell Mayall | alias = | geboortedatum = {{GDEO|1933|11|29}} | geboorteplek = Macclesfield, [[Cheshire]] | oorsprong = | sterfdatum = 22 Julie 2024 | sterfplek = | genre = Blues, blues rock, jazz rock | beroep = Musikant | instrument = Kitaar | jare_aktief = 1963 – 2024 | etiket = {{Flatlist| * [[Decca Records|Decca]] * [[London Records|London]] * [[DJM Records|DJM]] * [[ABC Records|ABC]] * [[Eagle Records|Eagle]] * [[Snapper Music|Snapper]] * [[Polydor]] * [[Silvertone Records (1980)|Silvertone]] * [[GNP Crescendo]]}} | assosiasies = John Mayall & the Bluesbreakers | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''John Brumwell Mayall''' OBE ([[29 November]] [[1933]] – [[22 Julie]] [[2024]]) was 'n [[Engelse]] [[blues]]- en rockmusikant, [[liedjieskrywer]] en vervaardiger. In die 1960's het hy John Mayall & the Bluesbreakers gestig, 'n groep wat van die bekendste blues- en blues-rockmusikante van alle tye onder sy lede getel het. 'n Sanger, kitaarspeler, harmonikaspeler en klawerbordspeler, het 'n loopbaan gehad wat byna sewe dekades gestrek het, en het 'n aktiewe [[musikant]] gebly tot sy dood op die ouderdom van 90. Daar is dikwels na Mayall verwys as die "peetvader van die Britse blues", en is in 2024 in die [[Rock and Roll Hall of Fame]] in die kategorie musikale invloed opgeneem. ==Vroeë lewe en opvoeding== Gebore in Macclesfield, [[Cheshire]], op 29 November 1933,<ref>{{cite news |url=https://www.upi.com/Top_News/2019/11/29/UPI-Almanac-for-Friday-Nov-29-2019/6411574957229/ |title=UPI Almanac for Friday, Nov. 29, 2019 |publisher=United Press International |date=29 November 2019|access-date=11 Januarie 2020 |archive-date=24 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191224110508/https://www.upi.com/Top_News/2019/11/29/UPI-Almanac-for-Friday-Nov-29-2019/6411574957229/ |url-status=live |quote=British blues musician John Mayall in 1933 (age 86)}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.prideofmanchester.com/music/Johnmayall.htm| access-date=15 Junie 2013 |title=Pride of Manchester's guide to John Mayall}}</ref> John Brumwell Mayall <ref name="Russell2024">{{cite news |last1=Russell |first1=Tony |title=John Mayall obituary |url=https://www.theguardian.com/music/2024/jul/24/john-mayall-obituary |access-date=25 July 2024 |work=The Guardian |date=24 Julie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240724145237/https://www.theguardian.com/music/2024/jul/24/john-mayall-obituary |archive-date=24 Julie 2024 |url-status=live }}</ref> het in Cheadle Hulme grootgeword. Hy was die seun van Murray Mayall, 'n kitaarspeler wat in plaaslike kroeë gespeel het.<ref>{{cite web | last=Rohter | first=Larry | title=John Mayall, Pioneer of British Blues, Is Dead at 90 | website=The New York Times | date=23 Julie 2024 | url=https://www.nytimes.com/2024/07/23/arts/music/john-mayall-dead.html | access-date=24 Julie 2024}}</ref> Van kleins af was hy aangetrokke tot die klanke van Amerikaanse bluesspelers soos Lead Belly, Albert Ammons, Pinetop Smith en Eddie Lang, en het homself geleer om [[klavier]], [[kitaar]] en mondharmonika te speel.<ref>"[http://www.johnmayall.com/bio.html Biography]" at the Official John Mayall site. {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20111226200336/http://johnmayall.com/bio.html |date=26 Desember 2011}}. As of 2009 there is no privileged source for biographical data on John Mayall. Die boek ''John Mayall: Blues Breaker'' deur Richard Newman, Sanctuary Publishing (1996) {{ISBN|978-1-86074-129-6}} is 'n 'ongemagtigde' biografie wat deur Mayall self ontken is. Baie van sy liedjies het lirieke wat direk na gebeure in sy lewe verwys.</ref> ==Loopbaan== ===Begin as 'n musikant=== Mayall is na [[Suid-Korea]] gestuur as deel van sy nasionale diens,<ref name="LarkinBlues">{{cite book |title=The Guinness Who's Who of Blues|date=1995 |publisher=Guinness Publishing |isbn=0-85112-673-1 |editor=Colin Larkin |edition=Second |page=256/7}}</ref> en het gedurende 'n tydperk van verlof sy eerste elektriese kitaar in [[Japan]] gekoop. Terug in Engeland het hy by Manchester College of Art ingeskryf en saam met 'n semi-professionele orkes, die Powerhouse Four, begin speel.<ref name="LarkinBlues" /> Ná die gradeplegtigheid het hy ’n werk as kunsontwerper gekry, maar het voortgegaan om saam met plaaslike musikante te speel. In 1963 het hy 'n voltydse musikale loopbaan gekies en na [[Londen]] verhuis.<ref name="LarkinBlues" /> Sy vorige kuns sal goed gebruik word in die ontwerp van omslae vir baie van sy komende albums.<ref name="LarkinBlues" /> ===Vroeë 1960's=== In 1956, saam met kollega Peter Ward, het Mayall die Powerhouse Four gestig, wat bestaan het uit die twee mans en ander plaaslike musikante saam met wie hulle by plaaslike danse gespeel het.<ref name="LarkinBlues" /> In 1962 het Mayall 'n lid van die Blues-sindicate geword.<ref name="LarkinBlues" /> Die groep is gevorm deur die trompetspeler John Rowlands en die altsaksofoonspeler Jack Massarik, wat die Alexis Korner-orkes by 'n Manchester-klub gesien het en 'n soortgelyke mengsel van [[jazz]] en [[blues]] wou probeer. Dit het ook die ritmekitaarspeler Ray Cummings en die tromspeler Hughie Flint, wat Mayall reeds geken het, ingesluit. In 1962 was John en sy orkes gereelde en gewilde kunstenaars by die hele nag R&B-sessies by die Twisted Wheel-kelderklub in sentraal [[Manchester]]. Alexis Korner het Mayall oorreed om vir 'n voltydse musikale loopbaan te kies en na Londen te verhuis, waar Korner hom aan baie ander musikante voorgestel het en hulle gehelp het om optredes te vind.<ref name="louder" /> Aan die einde van 1963, met sy orkes, wat nou die Bluesbreakers genoem is, het Mayall by die Marquee Club begin speel.<ref name="LarkinBlues" /> Die samestelling was Mayall, Ward, John McVie op bas en kitaarspeler Bernie Watson, voorheen van Cyril Davies en die R&B All-Stars. Die volgende lente het Mayall sy eerste opnamedatum met vervaardiger Ian Samwell gekry. Die groep, met Martin Hart by die tromme, het twee snitte opgeneem: "''Crawling Up a Hill''" en "''Mr. James''".<ref name="NME Rock 'N' Roll Years">{{cite book| title=NME Rock 'N' Roll Years |first=John |last=Tobler |year=1992 |edition=1st |publisher=Reed International Books Ltd |location=London |page=134 |id=CN 5585}}</ref> Kort daarna het Hughie Flint Hart vervang en Roger Dean het die kitaar by Bernie Watson geneem. Hierdie line-up het John Lee Hooker op sy Britse toer in 1964 ondersteun.<ref>{{cite web |last1=Lewry |first1=Fraser |title=Watch John Lee Hooker conjure up absolute magic on TV in 1964... with The Groundhogs |date=23 Maart 2022 |url=https://www.loudersound.com/features/watch-john-lee-hooker-conjure-up-absolute-magic-on-tv-in-1964-with-the-groundhogs |access-date=27 Julie 2024}}</ref> Mayall is 'n opnamekontrak deur Decca records aangebied en op 7 Desember 1964 is 'n lewendige optrede van die orkes by die Klooks Kleek opgeneem. 'n Later ateljee-opgeneemde enkelsnit, "''Crocodile Walk''", is saam met die album vrygestel, maar albei kon nie sukses behaal nie en die kontrak is beëindig.<ref name="louder">{{cite web |last1=Shapiro |first1=Harry |title=John Mayall's Bluesbreakers with Eric Clapton: The Making of 'the Beano album' |date=4 May 2018 |url=https://www.loudersound.com/features/john-mayall-s-bluesbreakers-and-the-making-of-the-beano |access-date=27 Julie 2024}}</ref> In April 1965 het die voormalige Yardbirds-kitaarspeler [[Eric Clapton]] Roger Dean vervang en John Mayall se loopbaan het 'n beslissende fase betree.<ref>A chronicle of the main events in Mayall's early career is to be found in ''Blues-rock Explosion'', eds. McStravick, S. and Roos, J. (2001) Old Goat, {{ISBN|0-9701332-7-8}}</ref> ===Middel 1960's tot 1971=== ====Eric Clapton as kitaarspeler, 1965–1966==== In 1965, met Eric Clapton as hul nuwe kitaarspeler, het die Bluesbreakers aansienlike aandag begin trek. Daardie somer het die groep 'n paar snitte vir 'n enkelsnit gesny, "''I'm Your Witchdoctor''" s/w "''Telephone Blues''" (vrygestel in Oktober).<ref> Tydens Clapton se lidmaatskap by die Bluesbreakers het die kontroversiële graffiti "Clapton is God" op 'n muur op die Londense metro verskyn.</ref> In Augustus het Clapton egter vir 'n uitstappie na [[Griekeland]] vertrek met 'n klomp relatiewe musikale amateurs wat hulself die ' 'Glands ' noem. John Weider, John Slaughter en Geoff Krivit het probeer om as Bluesbreaker-kitaarspeler in te vul, maar uiteindelik het Peter Green die leiding geneem. John McVie is ontslaan, en gedurende die volgende paar maande het Jack Bruce, van die Graham Bond Organisasie, bas gespeel.<ref name="deep">{{cite web |date=17 September 2023 |title=Understanding John Mayall and the Bluesbreakers: A Deep Dive |url=https://guitardoor.com/understanding-john-mayall-bluesbreakers-deep-dive/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923140148/https://guitardoor.com/understanding-john-mayall-bluesbreakers-deep-dive/ |archive-date=23 September 2023 |website=Guitardoor}}</ref> In November 1965 het Clapton teruggekeer, en Green het vertrek aangesien Mayall Clapton sy plek in die Bluesbreakers gewaarborg het wanneer hy ook al moeg was vir die Glands.<ref>Marc Roberty, ''The Eric Clapton Scrapbook'', 1994, New York: Citadel Press, bl. 14</ref> McVie is teruggeneem, en Bruce het vertrek om by Manfred Mann aan te sluit, maar nie voordat 'n regstreekse datum deur die Mayall-Clapton-Bruce-Flint-reeks in November op Mayall se tweespoorbandopnemer by Londen se The Flamingo Club opgeneem is nie. Die rowwe opname het snitte verskaf wat later op die 1969-samestelling ''Looking Back'' en die 1977 ''Primal Solos'' verskyn het.<ref>Roberty, pp.&nbsp;12–14</ref><ref name="Hjort 2007">{{cite book| last=Hjort| first=Christopher| title=Strange Brew: Eric Clapton & the British Blues Boom, 1965–1970| publisher=Jawbone Press| year=2007| location=London, UK| pages=g. 29| isbn=978-1-906002-00-8| url=https://archive.org/details/strangebrewericc00hjor}}</ref> Dieselfde lede het ook die ateljee betree om 'n beplande enkelsnit, "''On Top of the World''", op te neem, wat nie op daardie tydstip vrygestel is nie.<ref>{{cite book| last=Hjort| first=Christopher| title=Strange Brew: Eric Clapton & the British Blues Boom, 1965–1970| publisher=Jawbone Press| year=2007| location=London, UK| pages=g. 30| isbn=978-1-906002-00-8| url=https://archive.org/details/strangebrewericc00hjor}}</ref> Mayall en Clapton het 'n paar snitte sonder die ander gesny (alhoewel sommige bronne sê dat dit in die somer voorkom): "''Lonely Years''" s/w "''Bernard Jenkins''" is die volgende Augustus as 'n enkelsnit vrygestel op die vervaardiger Mike Vernon se Purdah Records-etiket (albei snitte het weer twee dekades later verskyn in Clapton se ''Crossroad''-boksstel). In 'n November 1965-sessie het die blues-pianis-sanger Kampioen Jack Dupree (oorspronklik van [[New Orleans]], maar in die 1960's in Europa woon) Mayall en Clapton gekry om op 'n paar snitte te speel.<ref name="Hjort 2007"/> In April 1966 het die Bluesbreakers na Decca Studios teruggekeer om 'n tweede langspeelplaat saam met vervaardiger Vernon op te neem. Die sessies, met blaasinstrumentverwerkings vir sommige snitte (John Almond op bariton-sax, Alan Skidmore op tenoor-sax, en Dennis Healey op trompet), het net drie dae geduur. Blues Breakers met Eric Clapton is op 22 Julie 1966 in die Verenigde Koninkryk vrygestel.<ref name="LarkinBlues"/> Verskeie van die 12 snitte was heropnames van suiwer Chicago-blues (kant 1 wat afskop met Otis Rush se "''All Your Love''" en Freddy King se treffer-instrumentale "''Hide Away''" [hier gespel sonder 'n spasie as "Hideaway"]); Mayall het vyf geskryf of verwerk (soos "''Double Crossing Time''", 'n stadige blues met 'n solo deur medeskrywer Clapton); en Clapton debuteer as hoofsanger, en begin sy praktyk om hulde te bring aan Robert Johnson, met ''Ramblin on My Mind''.<ref>{{cite book| last = Clapton| first = Eric| title = Clapton: The Autobiography| year = 2007| location = New York City| publisher = Broadway Books| isbn = 978-0-7679-2536-5| page = 72}}</ref> Die album was Mayall se kommersiële deurbraak, wat tot nommer 6 op die UK Albumranglys gestyg het, en het sedertdien klassieke status verwerf, grootliks vir die vermetele aggressiwiteit en gesmelte vloeibaarheid van Clapton se kitaarspel.<ref name="LarkinBlues"/> "Dit is Eric Clapton wat die kollig steel," het die musiektydskrif ''Beat Instrumental'' berig en met onbedoelde onderskatting bygevoeg, "en sonder twyfel sal verskeie kopieë van die album op grond van sy naam verkoop word."<ref>Beat Instrumental, September 1966</ref> ====Peter Green as kitaarspeler, 1966–1967==== Mayall moes Clapton vervang, en hy het daarin geslaag om Peter Green te oorreed om terug te kom. Gedurende die volgende jaar, met Green op kitaar en verskeie ander kantmanne, is sowat 40 snitte opgeneem. Die album ''A Hard Road'' is in Februarie 1967 vrygestel.<ref name="LarkinBlues"/> Vroeg in 1967 het Mayall 'n EP vrygestel wat saam met die Amerikaanse blues-harpspeler Paul Butterfield opgeneem is.<ref>A Hard Road (expanded edition), John Mayall & the Bluesbreakers, 2003, Scott Schinder, CD blaadjie, New York, Deram Records, id B0001083-02</ref> Maar Peter Green het kennis gegee en spoedig begin met sy eie projek, Peter Green se [[Fleetwood Mac]], wat uiteindelik al drie Mayall se Bluesbreakers op hierdie tydstip sou insluit: Green, McVie, en die tromspeler Mick Fleetwood, wat vir slegs 'n paar weke 'n Bluesbreaker was.<ref>{{cite news |last1=McCormick |first1=Neil |title=How John Mayall changed the course of rock history |url=https://www.telegraph.co.uk/music/news/john-mayall-death-blues-godfather-rock-history/ |access-date=27 Julie 2024 |agency=The Daily Telegraph}}</ref> Twee lewendige albums, ''Live in 1967 Volumes I and II'', met hierdie reeks is in 2015 en 2016 op Forty Below Records vrygestel.<ref>{{cite web |title=Third Volume of the "Live In 1967" Series Available Now From John Mayall |date=16 Julie 2023 |url=https://www.johnmayall.com/single-post/third-volume-of-the-live-in-1967-series-coming-from-john-mayall |access-date=27 Julie 2024}}</ref> ====Mick Taylor as kitaarspeler, 1967–1969==== Mayall se eerste keuse om Green te vervang, was die 18-jarige David O'List, kitaarspeler van The Attack. O'List het egter geweier en voortgegaan om die Nice saam met die orrelis Keith Emerson te vorm. Deur beide 'n "musikante gesoek"-advertensie in ''Melody Maker'' op 10 Junie en sy eie soektog, het Mayall drie ander potensiële kitaarspelers vir sy Bluesbreakers gevind, 'n musikant genaamd Terry Edmonds, John Moorshead en die 18-jarige Mick Taylor. Die laaste is gou aangestel, maar Mayall het ook besluit om Edmonds vir 'n paar dae as 'n ritmekitaarspeler te huur.<ref name="Strange Brew">{{cite book|title=Strange Brew : Eric Clapton and The British Blues Boom 1965–1970 |first=Christopher |last=Hjort |year=2007 |publisher=Jawbone |location=London |page=[https://archive.org/details/strangebrewericc00hjor/page/352 352] |isbn=978-1-906002-00-8 |url=https://archive.org/details/strangebrewericc00hjor/page/352}}</ref> Intussen, op 'n enkele dag in Mei 1967, het Mayall 'n ateljee-album saamgestel om sy eie vermoëns ten toon te stel. Voormalige Artwoods-tromspeler Keef Hartley het net op die helfte van die snitte verskyn, en alles anders is deur Mayall gespeel. Die album is in November vrygestel met die titel ''The Blues Alone''.<ref name="LarkinBlues"/> 'n Ses-stuk groep—bestaande uit Mayall, Mick Taylor as hoofkitaarspeler, John McVie steeds op bas, Hughie Flint of Hartley op tromme, en Rip Kant en Chris Mercer op saksofone—het die album Crusade op 11 en 12 Julie 1967 opgeneem.<ref name="LarkinBlues"/> Hierdie Bluesbreakers het die grootste deel van die jaar in die buiteland deurgebring, en Mayall het die programme op 'n draagbare opnemer opgeneem. Aan die einde van die toer het hy meer as sestig uur se bande gehad, wat hy in 'n album in twee volumes geredigeer het: ''Diary of a Band, Vols. 1 & 2'', vrygestel in Februarie 1968.<ref name="LarkinBlues"/> Intussen het 'n paar groep veranderinge plaasgevind: McVie het vertrek en is vervang deur Paul Williams, wat self gou opgehou het om by Alan Price aan te sluit en deur Keith Tillman vervang is; Dick Heckstall-Smith het die saxofoonplek ingeneem.<ref name="Larkin">{{cite book|title=The Virgin Encyclopedia of Popular Music|editor=Colin Larkin|publisher=Virgin Books|date=1997|edition=Concise|isbn=1-85227-745-9|pages=589/90}}</ref> Na 'n Amerikaanse toer was daar meer veranderinge in die groep, begin met die lastige bas posisie. Eerste Mayall vervang baskitaarspeler Tillman met die 15-jarige Andy Fraser. Binne ses weke het Fraser egter vertrek om by Free aan te sluit en is vervang deur Tony Reeves, voorheen 'n lid van die New Jazz Orchestra. Hartley moes vertrek, en hy is vervang deur New Jazz Orchestra-tromspeler Jon Hiseman (wat ook saam met die Graham Bond Organisasie gespeel het). Henry Lowther, wat [[viool]] en kornet gespeel het, het in Februarie 1968 aangesluit. Twee maande later het die Bluesbreakers Bare Wires opgeneem, saamvervaardig deur Mayall en Mike Vernon, wat tot VK nr. 6 gekom het.<ref name="LarkinBlues"/> Hiseman, Reeves en Heckstall-Smith het toe aanbeweeg om Colosseum te vorm. Die Mayall-reeks het Mick Taylor behou en die tromspeler Colin Allen (voorheen van Zoot Money's Big Roll Band / Dantalian's Chariot, en Georgie Fame) en 'n jong baskitaarspeler genaamd Stephen Thompson bygevoeg. In Augustus 1968 het die nuwe kwartet Blues van Laurel Canyon opgeneem.<ref name="LarkinBlues"/> Op 13 Junie 1969, na byna twee jaar saam met Mayall, het Taylor verlaat en by die [[Rolling Stones]] aangesluit. <ref name="LarkinBlues"/> ====Mark-Almond-periode, 1969–1970==== Chas Crane het kortliks op kitaar ingevul. Tromspeler Allen het vertrek om by Stone the Crows aan te sluit. Dit het gelaat as die enigste baskitaarspeler Thompson wat uiteindelik ook by Stone the Crows sou aansluit.<ref>{{cite book|title=The Virgin Encyclopedia of Popular Music|editor=Colin Larkin|publisher=Virgin Books|date=1997|edition=Concise|isbn=1-85227-745-9|pages=1142/3}}</ref> Mayall het 'n nuwe formaat probeer met laer volume, akoestiese instrumente en geen tromspeler nie. Hy het die akoestiese vingerstyl-kitaarspeler Jon Mark en die fluitspeler-saksofoonspeler Johnny Almond gewerf.<ref name="LarkinGE">{{cite book|title=The Guinness Encyclopedia of Popular Music|editor=Colin Larkin|publisher=Guinness Publishing|date=1992|edition=First|isbn=0-85112-939-0|page=70/1}}</ref> Mark was veral bekend as [[Marianne Faithfull]] se begeleier vir drie jaar en omdat hy 'n lid was van die groep Sweet Thursday (wat die pianis Nicky Hopkins en toekomstige [[Cat Stevens]]-medewerker Alun Davies, ook 'n kitaarspeler, ingesluit het). Almond het saam met Zoot Money en Alan Price gespeel en was geen vreemdeling vir Mayall se musiek nie - hy het bariton-sax gespeel op vier snitte van Blues Breakers met [[Eric Clapton]] en sommige van A Hard Road.<ref name="LarkinGE" /> Hierdie nuwe groep was merkbaar anders as vorige Mayall-projekte, en die maak daarvan is goed gedokumenteer op beide die 1999 dubbel-CD The Masters en op die 2004 DVD The Godfather of British Blues/The Turning Point.<ref>{{cite web |last1=Collette |first1=Doug |title=John Mayall: John Mayall: The Godfather Of British Blues/The Turning Point |url=https://www.allaboutjazz.com/john-mayall-the-godfather-of-british-blues-the-turning-point-by-doug-collette/ |website=AllAboutJazz |date=23 September 2004}}</ref> Saam met die groot verandering in klank het Mayall op 'n groot verandering in natuurskoon besluit: 'n skuif na Los Angeles. Die nuwe groep het op 5 Julie sy Amerikaanse debuut by die Newport Jazz Festival gemaak<ref name="Strange Brew"/> terwyl die optrede van 12 Julie by die Fillmore East die snitte vir die lewendige album ''The Turning Point'' verskaf het.<ref name="LarkinBlues"/> 'n Ateljee-album, ''Empty Rooms'', is met dieselfde personeel opgeneem, met Mayall se volgende baskitaarspeler, voormalige Canned Heat-lid Larry Taylor, wat bas speel in 'n duet met Thompson op "''To a Princess''".<ref name="LarkinBlues"/> ====Harvey Mandel as kitaarspeler, 1970–1971==== Mayall het die eksperiment van formasies sonder tromspelers op nog twee albums voortgesit, alhoewel hy 'n nuwe elektriese blues-rock-R&B-groep aangevat het in kitaarspeler Harvey Mandel en baskitaarspeler Larry Taylor, albei uit Canned Heat, en violis Don "Sugarcane" Harris, onlangs van die Johnny Otis Show en voorheen saam met The Mothers of Invention.<ref name="LarkinBlues"/> Op USA Union (opgeneem in [[Los Angeles]], 27–28 Julie 1970), was Mandel egter verplig om klaar te kom sonder sy merkwaardige volhoubaarheid en gebruik van terugvoer as musikale, selfs melodiese, tegniek; en op ''Memories'' is die groep gestroop tot 'n trio met Taylor en Ventures kitaarspeler Gerry McGee.<ref name="LarkinBlues"/> In November 1970 het Mayall 'n opnameprojek van stapel gestuur wat baie van die mees noemenswaardige musikante betrek het met wie hy gedurende die vorige jare gespeel het. Die dubbelalbum ''Back to the Roots'' bevat Clapton, Mick Taylor, Gerry McGee en Harvey Mandel op kitaar; Sugarcane Harris op viool; Amandel op houtblasers; Thompson en Larry Taylor op bas; en Hartley op tromme.<ref name="LarkinBlues"/> Paul Lagos was saam met Sugarcane en het uiteindelik op vyf tromme gespeel. Mayall het al die liedjies geskryf en al die koor gesing, soos gewoonlik teen hierdie tyd, en het harmonika, kitaar, klawerborde, tromme en perkussie gespeel. Die Londense sessies het in Januarie 1971 plaasgevind en verteenwoordig as sodanig van Clapton se laaste werk voordat Derek en die Dominos daardie lente 'Layla'-opvolgsessies en band-disintegrasie probeer het.<ref name="Larkin"/> Back to the Roots het nie nuwe name bevorder nie, en USA Union and Memories is saam met Amerikaanse musikante opgeneem.<ref name="LarkinBlues"/> Mayall het sy katalitiese rol op die Britse blues-rock-toneel uitgeput en het in Los Angeles gewoon. Tog bly die lys van musikante wat baat gevind het by assosiasie met hom, begin met die regeer van die Londense blues-toneel, indrukwekkend.<ref>Pete Frame, The Complete Rock Family Trees, Omnibus Press 1993. {{ISBN|978-0-7119-0465-1}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mayall, John}} [[Kategorie:Engelse sangers]] [[Kategorie:Geboortes in 1933]] [[Kategorie:Sterftes in 2024]] fr07q59pfhjrpk6urtxdc9ftwtdx9p4 0 428361 2891774 2769388 2026-04-09T08:46:42Z Jcb 223 2891774 wikitext text/x-wiki '''Kritiese realisme''' is 'n [[filosofie]]se benadering gerig op die verstaan van [[wetenskap]], en veral [[sosiale wetenskap]], wat aanvanklik deur [[Roy Bhaskar]] (1944–2014) ontwikkel is. Dit opponeer spesifiek vorme van [[empirisme]] en positivisme deur [[wetenskap]] te beskou as gemoeid met die identifisering van oorsaaklike meganismes. In die laaste dekades van die twintigste eeu het dit ook teen verskeie vorme van [[postmodernisme]] en [[poststrukturalisme]] gestaan deur aan te dring op die realiteit van objektiewe bestaan. In teenstelling met positivisme se metodologiese grondslag, en poststrukturalisme se epistemologiese grondslag, dring kritiese realisme daarop aan dat (sosiale) wetenskap gebou moet word vanuit 'n eksplisiete [[ontologie]]. Kritiese realisme is een van 'n reeks tipes filosofiese realisme, sowel as vorme van realisme wat binne sosiale wetenskap voorgestaan word, soos analitiese realisme<ref>Altheide, D. L., and Johnson, J. M.(1994). Criteria for assessing interpretive validity in qualitative research. In: N. K. Denzin and Y. S. Lincoln (eds), ''Handbook of Qualitative Research'' First edition, (bl. 485–499).Thousand Oaks, CA: Sage.</ref> en subtiele realisme.<ref name=Madill>Madill, Anna (2012) 'Realism', in Lisa M. Given (ed.) ''The SAGE Encyclopedia of Qualitative Research Methods'', Thousand Oaks NJ, Sage, November 2022</ref> ‘n Opsomming van 2016 van wat verskeie rekeninge en weergawes van kritiese realisme gemeen het, saamgeskryf deur nege geleerdes, insluitend Margaret Archer, Philip Gorski, Daniel Little, Christian Smith en George Steinmetz, het vier beginsels uitgespreek:<ref>{{Cite web |date=2023-01-27 |title=What is Critical Realism? - Theory Section |url=http://www.asatheory.org/current-newsletter-online/what-is-critical-realism |access-date=2024-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127191619/http://www.asatheory.org/current-newsletter-online/what-is-critical-realism |archive-date=27 Januarie 2023 }}</ref> *Ontologiese realisme. Kritiese realiste beweer dat "baie van die werklikheid bestaan en funksioneer onafhanklik van ons [[Bewussyn|bewustheid]] of [[kennis]] daarvan", insluitend sosiale werklikheid. *Epistemiese relativisme. Ons kennis van die werklikheid is beperk en feilbaar. * Veroordelingsrasionaliteit. Dit is moontlik om te oordeel dat sommige weergawes van sosiale werklikheid beter is as ander. *Versigtige etiese naturalisme. Alhoewel die is-moet dwaling vermy behoort te word, kan etiese waardes empiries bestudeer word. ==Oorsig== Bhaskar het 'n algemene [[wetenskapsfilosofie]] ontwikkel wat hy beskryf het as transendentale realisme en 'n spesiale filosofie van die menswetenskappe wat hy kritiese [[Naturalisme (filosofie)|naturalisme]] genoem het. Die twee terme is deur ander skrywers gekombineer om die sambreelterm kritiese realisme te vorm.<ref>{{Cite book|last=Bhaskar, Roy |title=Reclaiming reality : a critical introduction to contemporary philosophy|date=2010|publisher=Routledge|isbn=978-0-203-84331-4|location=London|pages=190|oclc=712652144}}</ref> Transendentale realisme poog om vas te stel dat vir wetenskaplike ondersoek om plaas te vind, die objek van daardie ondersoek werklike, manipuleerbare, interne meganismes moet hê wat geaktualiseer kan word om bepaalde uitkomste te produseer. Dit is wat ons doen wanneer ons eksperimente uitvoer. Dit staan in kontras met empiristiese wetenskaplikes se bewering dat al wat wetenskaplikes kan doen is om die verband tussen oorsaak en gevolg waar te neem en betekenis af te dwing. Terwyl empirisme, en positivisme meer algemeen, kousale verwantskappe op die vlak van gebeure plaas, plaas kritiese realisme dit op die vlak van die generatiewe meganisme, met die argument dat kousale verwantskappe onherleibaar is tot empiriese konstante konjunksies van [[David Hume]] se doktrine; met ander woorde, 'n konstante konjunktiewe verhouding tussen gebeure is nie voldoende of selfs nodig om 'n oorsaaklike verband te vestig nie.<ref>{{Cite book|title=Research design: qualitative, quantitative, and mixed methods approaches|last1=Creswell|first1=John W.|last2=Creswell|first2=J. David|date=2 January 2018|isbn=9781506386706|edition= Fifth |location=Thousand Oaks, California|oclc=1004576152}}</ref> Die implikasie hiervan is dat wetenskap verstaan moet word as 'n voortdurende proses waarin wetenskaplikes die konsepte verbeter wat hulle gebruik om die meganismes wat hulle bestudeer te verstaan. Dit behoort nie, in teenstelling met die aanspraak van empirici, te gaan oor die identifisering van 'n toeval tussen 'n gepostuleerde onafhanklike veranderlike en afhanklike veranderlike nie. Positivisme en naïewe falsifikasie word ook verwerp op grond daarvan dat 'n meganisme kan bestaan, maar óf a) ongeaktiveer word, b) geaktiveer word, maar nie waargeneem word nie, óf c) geaktiveer word, maar teëgewerk word deur ander meganismes, wat tot gevolg het dat dit onvoorspelbare effekte het. Dus kan nie-verwesenliking van 'n geponeerde meganisme nie (in teenstelling met die bewering van sommige positiviste) geneem word om die nie-bestaan daarvan aan te dui nie. Falsifikasie kan op die stellingsvlak (naïewe falsifikasie) of op die teoretiese vlak (meer algemeen in die praktyk) beskou word. Op hierdie manier kan die twee benaderings tot 'n mate versoen word. Kritiese naturalisme argumenteer dat die transendentale realistiese model van wetenskap ewe toepaslik is op beide die fisiese en die menslike wêreld. Dit argumenteer egter, wanneer ons die menslike wêreld bestudeer, bestudeer ons iets fundamenteel anders as die fisiese wêreld en moet ons dus ons strategie aanpas om dit te bestudeer. Kritiese naturalisme skryf dus sosiaal-wetenskaplike metodes voor wat poog om die meganismes wat sosiale gebeurtenisse voortbring, te identifiseer, maar met 'n erkenning dat dit in 'n baie groter toestand van vloei is as dié van die fisiese wêreld (aangesien menslike strukture baie makliker verander as dié van byvoorbeeld 'n blaar). In die besonder moet ons verstaan dat menslike agentskap moontlik gemaak word deur sosiale strukture wat self die reproduksie van sekere handelinge/voorwaardes vereis. Verder is die individue wat hierdie sosiale strukture bestaan in staat om bewustelik na te dink oor, en te verander, die aksies wat hulle voortbring - 'n praktyk wat deels deur sosiaal-wetenskaplike navorsing gefasiliteer word. Kritiese realisme het 'n invloedryke beweging in Britse sosiologie en sosiale wetenskap in die algemeen geword as 'n reaksie op, en versoening van postmoderne kritiek.<ref name=Madill/> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Epistemologie]] [[Kategorie:Filosofie]] 40tudm2is6xky8l6dm6kqk3bwvvo4np 4 429329 2891689 2889223 2026-04-08T19:15:27Z Sobaka 328 /* Lys van uitsendings */ nuwe klankgreep bygesit 2891689 wikitext text/x-wiki Die '''Afrikaanse Wikipedia op die radio''' verwys na [[radio]]-onderhoude met Wikipediagebruikers wat ten doel het om die [[Afrikaanse Wikipedia]] se rol en aktiwiteite aan die breë Afrikaanssprekende publiek bekend te stel. In sommige onderhoude word ook [[kennis]] soos in die artikels vervat met die luisteraars gedeel. Dit sluit radiouitsendings sowel as radiostromingsdienste in. Hierdie inisiatief is deur gebruiker Oesjaar van stapel gestuur as een van die pogings om die Afrikaanse Wikipedia te bemark as die toonaangewendste digitale bron van inligting in [[Afrikaans]] en om algemene belangstelling en begrip van die projek en toekomstige deelname daaraan te stimuleer. Hierdie pogings word steeds deur hom gedryf, maar ander gebruikers neem sedert 2023 ook aan uitsendings deel. == Agtergrond == Die Afrikaanse Wikipedia is die Afrikaanse weergawe van [[Wikipedia]], die webgebaseerde vrye-inhoud-[[ensiklopedie]], waar "vrye" na die kopieregvrye lisensiëring van die projek verwys. Die Afrikaanse weergawe was op 16 November 2001 die 11de wikipedia om geskep te word.<ref>[[:en:Special:PermanentLink/94753987|Wikipedia:2001]], English-language Wikipedia (16 Desember 2006)</ref> Dit beskik tans oor ongeveer {{NUMBEROF|ARTICLES|af|N}} artikels, en is volgens hierdie maatstaf die {{Rangtelwoord|{{Wikipedia volgens grootte|af}}}} grootste Wikipedia.<ref>[[m:Complete list of language Wikipedias ordered by size|Meta-Wiki se lys van Wikipedia-taalweergawes volgens grootte]]</ref> == Lys van uitsendings == Hiermee ‘n lys van opnames waaraan Afrikaanse Wikipediagebruikers deelgeneem het wat uitgesaai en/of gestroom is. Dit is nie ‘n volledige lys nie siende dat baie van die regstreekse uitsendings plaasvind sonder dat daar enige opnames daarvan bestaan. Stasies waarop uitsendings plaasgevind het sluit in [[RSG]], [[Jacaranda FM]], Die Waarheid Radio, [[Radio Pretoria]], [[Overvaal Stereo]], [[Radio Overberg]], [[Life FM]], [[Radio Laeveld]] en [[GROOTfm]]. {| border="1" align="left" class="wikitable sortable" !Nr. !! Datum !! Radiostasie !! Program !! Omroeper/s !! Klankgreep !! Opsomming |- | 1 || 07-01-'''2026''' || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:Radio Overberg 7 Jan 2026.mpeg.mp3|▶]] || Onderhoud word gevoer met gebruiker Oesjaar. Die omroeper noem dat dit Oesjaar se 17de verjaarsdag op Wikipedia is. Hy stel dat hy in hierdie tyd 19 383 nuwe artikels geskep waarvan 13 reeds voorbladartikels is. Hy het ook 275 000 veranderinge in hierdie tyd aangebring. Hy gee ook ‘n opsomming van voorbladartikel vir die week, naamlik die [[Belgiese nasionale rugbyspan]]. Hierdie artikel is geskep en tot voorbladstatus gebring deur gebruiker Spes Bona. Hy praat ook die oor die belang van tegniese woordeboeke, nodig vir die skep van tegniese artikels. Hy noem dat hy onlangs Poskantoor en Telkom woordeboeke bekom het. [[SADiLaR]] het aangebied om te help met skandering van die woordeboeke waarna dit by die Wikiwoordeboek gevoeg sal kan word. |- | 2 || 10-01-2026 || Radio Laeveld ||Saterdag Ontbyt || Charles Gentle ||[[Lêer:RadioLaeveld 10 Jan.mp3|▶]] ||Onderhoud word gevoer met gebruiker Oesjaar. Hy gee ‘n opsomming van voorbladartikel vir die week, naamlik die [[Belgiese nasionale rugbyspan]]. Hierdie artikel is geskep en tot voorbladstatus gebring deur die Duitse gebruiker SpesBona. In die afgelope jaar het die getal artikels gegroei met 6 640. Hy noem ook gereelde nuwe bydraes oor sokkerklub en spelers. Hy verwys na die voorbladartikels deur gebruiker Burgert Behr en ook artikels oor die Grand Prixs deur gebruiker Aliwal. Oesjaar noem die digitalisering van woordeboeke en het reeds ‘n Telkom en Poskantoor woordeboeke bekom. [[SADiLaR]] het aangedui hul sal dit digitaliseer. Prof [[Wynand Steyn]] (UP) het ook goedgunstiglik ingenieurs en padoppervlak woordeboeke aangebied vir die doel. Die uiteindelike doel is om die woordeboeke by Wikiwoordeboek te integreer. |- | 3 || 14-01-2026 || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:Radio Overberg 14 Januarie 2026.mpeg.mp3|▶]] || Onderhoud word gevoer met gebruiker Sobaka. Hy gee ‘n opsomming van voorbladartikel vir die week, naamlik [[Alaska]]. Hy praat ook oor die [[tremprobleem]], ‘n etiese denkeksperiment wat ook weer relevant word met die opleiding van selfbesturende motors. |- | 4 || 17-01-2026 || Radio Laeveld ||Saterdag Ontbyt || Charles Gentle ||[[Lêer:Radio Laeveld 17 Jan 2026.mp3|▶]] ||Onderhoud word gevoer met gebruiker Woordgenoot. Sy gee ‘n opsomming van voorbladartikel vir die week, naamlik [[Alaska]]. Sy gee ook agtergrond oor die 25 st. verjaarsdag van die Engelse Wikipedia 15 Januarie 2026. Plek skep om gratis inligting aan almal beskikbaar te maak Afrikaans was die 11 de taal wat gestig is op Wikipedia. Die Afrikaanse Wikipedia bly belangrik om Afrikaanse kennis te digitaliseer. Vrywilligers bly sentraal ten opsigte van suksesse van die Wikipedia. Sy verwys na ʼn artikel oor [[Beatrix Potter]] wat sy geskep het en sal dien as voorbladartikel in Augustus 2026. |- | 5 || 21-01-2026 || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:RadioOverberg 2026-01-21.mpeg.mp3|▶]] || Anne-Marie Burger gee ‘n opsomming van die week se voorbladartikel die [[Grootvorstedom Moskou]]. |- | 6 || 24-01-2026 || Radio Laeveld ||Saterdag Ontbyt || Charles Gentle ||[[Lêer:Wikipedia 24 Jan 2026 Laeveld.mp3|▶]] || Onderhoud word gevoer met gebruiker Oesjaar. Hy gee ‘n opsomming van die week se voorbladartikel [[Grootvorstedom Moskou]]. Hy verwys na hoe die voorbladartikels gekies word en deur die skrywers voorgelê word. Hy verwys na die belang van tegniese infrastruktuur en die rol van [[Wikidata]]. Hy verwys ook na die belang van samewerking met ander individue en organisasies om die Afrikaanse Wikipedia uit te bou. |- | 7 || 28-01-2026 || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:RadioOverberg 2026-01-21.mpeg.mp3|▶]] || Onderhoud word gevoer met gebruiker Sobaka. Hy gee ‘n opsomming van voorbladartikel vir die week, naamlik [[Jenson Button]]. Hy gee ook agtergrond oor [[Komputronium]] ‘n onglangse artikel wat hy geskep het. |- | 8 || 31-01-2026 || Radio Laeveld ||Saterdag Ontbyt || Charles Gentle ||[[Lêer:Laeveld 31 Jan 2026.mp3|▶]] ||Onderhoud word gevoer met gebruiker Woordgenoot. Sy gee ‘n opsomming van die week se voorbladartikel van [[Jenson Button]]. Sy verduidelik die proses om ‘n voorbladartikel te identifiseer soos die kwaliteit van die artikel, plasing van beelde en die feit dat die artikel ten minste 30 000 karakters groot moet wees. Gebruikers gee dan hulle menings terwyl daar ook gepoog word om ‘n diverse reeks artikels as voorbladartikels aan te bied. Van die 200 000 geregistreerde gebruikers is daar sowat 350 wat meer aktief is. Sy wys ook op die diepte element waar die Afrikaanse Wikipedia op dié stadium 38 is wat daarop dui dat daar goeie kwaliteit artikels in die Afrikaanse Wikipedia is. Sy verduidelik ook die proses vir individue om aktief betrokke te raak by die skep van artikels op die Afrikaanse Wikipedia. |- | 9 || 07-02-2026 || Radio Laeveld ||Saterdag Ontbyt || Charles Gentle ||[[Lêer:Laeveld 7 Feb 2025.mp3 |▶]] ||Onderhoud word gevoer met gebruiker Oesjaar. Hy gee ‘n opsomming van die week se voorbladartikel oor [[Helios]]. Hulle bespreek ook die impak van [[Kunsmatige intelligensie|KI]] op die besoekersgetalle en die ondersoek wat tans gedoen word om uit te vind wat presies die impak van KI-skrapers in die verband is. Oesjaar verwys ook na pogings van die Wikimedia-stigting om ‘n ooreenkoms met KI-platforms te bereik rondom die gebruik van Wikipedia inhoud in [[groot taalmodel]]le. Hy beklemtoon die belangrikheid van akkuraatheid wat binne die Afrikaanse Wikipedia gehandhaaf moet word. |- | 10 || 11-02-2026 || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:Radio Overberg 11 Februarie 2026.mp3|▶]] || Onderhoud word gevoer met gebruiker Sobaka. Hy gee ‘n opsomming van die week se voorbladartikel oor die Duitse Deelstaat [[Brandenburg]]. Hy bespreek onlangsgeskepte artikels oor [[OpenClaw]], [[Moltbook]] en [[Clawnch (kriptogeldeenheid)|Clawnch]]. |- | 11 || 18-02-2026 || Radio Overberg ||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger ||[[Lêer:Radio Overberg 18 Februarie 2026.mp3|▶]] ||Onderhoud word gevoer met gebruiker Oesjaar. Hy gee ‘n opsomming van die week se voorbladartikel oor [[Plesiosauria]]. Hy bespreek ook die 128 000 artikel-mylpaal wat behaal is. Verwys o.a. na artikels oor flora, internasionale sokkerspelers, sokkerklubs en [[kunsmatige intelligensie]] wat bygedra het tot die mylpaal. Die week se voorbladartikel is ook die 700ste voorbladartikel wat al op die Afrikaanse Wikipedia gepubliseer is. Hy bedank al die vrywilligers vir hulle werk op Wikipedia. Hyself werk tans op ‘n artikel oor vliegtuig[[klappe]] en verwys na die problematiek om die Afrikaanse terminologie vir vliegtuigonderdele te kry. Volgens Oesjaar is hy ook versoek om die artikel oor die [[vakuumbuis]] uit te bou waarmee hy besig is. |- | 12 || 25-02-2026 || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:RadioOverberg25Februarie2026.mp3|▶]] || Onderhoud word gevoer met gebruiker Sobaka. Hy gee ‘n opsomming van die week se voorbladartikel oor die [[Nederlandse nasionale rugbyspan]]. Hy verwys ook na die artikel oor die [[essay]] ''[[Something Big Is Happening]]'' deur Matt Shumer, 'n KI-entrepreneur. |- | 13 || 04-03-2026 || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:Radio Overberg 4 Maart 2026.mp3|▶]] || Anne-Marie Burger gee ‘n opsomming van die week se voorbladartikel [[Iwan die Verskriklike]]. |- | 14 || 07-03-2026 || Radio Laeveld ||Saterdag Ontbyt || Charles Gentle ||[[Lêer:Laeveld 7 Maart 2026.mp3 |▶]] ||Onderhoud word gevoer met gebruiker Woordgenoot. Sy gee ‘n opsomming van die week se voorbladartikel [[Iwan die Verskriklike]]. Woordgenoot verduidelik die kriteria vir ‘n voorbladartikel soos onder meer groter as 30 000 grepe, volledigheid, beelde sowel as die nominasieproses en gebruikers wat daarvoor stem. Sy verwys ook na die gebruik van [[kunsmatige intelligensie|KI]] wat beide positief en negatief kan wees. Beklemtoon die belangrikheid van menslike toesig wat een van die redes is dat daar meer individue betrokke moet raak by die Afrikaanse Wikipedia. Sy noem ook professor [[Wannie Carstens]] se onlangse welwillendheidsbesoek aan die Belgiese Wikimedia-struktuur. |- | 15 || 11-03-2026 || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:RadioOverberg11Maart2026.mpeg.mp3|▶]] || Onderhoud word gevoer met gebruiker Oesjaar. Hy gee ‘n opsomming van die week se voorbladartikel [[C. Louis Leipoldt]]. Hy bespreek ook die uitdagings wat ervaar word met die Afrikaanse terme vir vliegtuigonderdele. Oesjaar het vroeër onderneem om artikels oor vliegtuigonderdele te vertaal en verwys na die artikel [[klappe]]. ‘n Groot hulp was ‘n nuwe gebruiker wat toegang tot ‘n tegniese lugvaartwoordeboek het. |- | 16 || 01-04-2026 || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:RadioOverberg1April2026.mp3|▶]] || Onderhoud word gevoer met gebruiker SpesBona. Hy gee ‘n opsomming van sy eie hoofartikel [[T20I-wêreldbeker 2016]]. SpesBona vertel ook van sy agtergrond in Duitsland waar hy in 1986 in [[Königs Wusterhausen]], nou in [[Brandenburg]] gebore is. Hy het op Afrikaans op Wikipedia afgekom deur Nederlands toe hy na tale gesoek het wat hy moontlik makliker sou kon verstaan. Hy het later by die Afrikaanse Wikipedia betrokke geraak deur saadjies te geskep en met die hulp van ander gebruikers het hy voortdurend sy Afrikaans verbeter tot op ‘n vlak waar hy nou voorbladartikels skryf. Hy skryf nou veral oor krieket en rugby in Afrikaans maar ook op die Duitse Wikipedia. Hy het ook heelwat van die voorblad vlagartikels geskryf. Anne-Marie bedank SpesBona vir die moeite wat hy doen om Afrikaans aan te leer en te praat. |- | 17 || 08-04-2026 || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:OVERBERG 8 APRIL 2026 WIKI.mp3|▶]] || Anne-Marie Burger gee ‘n opsomming van die week se voorbladartikel [[Galileo Galilei]]. |} {| border="1" align="left" class="wikitable sortable" !Nr. !! Datum !! Radiostasie !! Program !! Omroeper/s !! Klankgreep !! Opsomming |- | 1 || 22-01-'''2025''' || Radio Overberg || Ommi tafel || Anne-Marie Burger || [[Lêer:22 Januarie 2025 10H15 Afrikaans Wikipedia.mp3|▶]] || Gebruiker Sobaka het die tema [[Fietsryrewolusie]] bespreek, en die sosiale en kulturele impak daarvan uitgelig. |- | 2 || 19-02-2025 || Radio Overberg || Ommi tafel || Anne-Marie Burger || [[Lêer:19 Februarie 2025 10h15 Afr Wikipedia Dr Rianne Van Vuuren.mp3|▶]] || Gebruiker Sobaka bespreek die voorbladartikel oor die sewemalige [[Formule Een|Formule Eenrenjaerkampioen]], [[Lewis Hamilton]], met fokus op sy loopbaan en bydrae tot die motorsport. |- | 3 || 12-03-2025 || Radio Overberg || Ommi tafel || Anne-Marie Burger || [[Lêer:12 Maart 2025 10h15 Afr Wikipedia dr Rianne van Vuuren.mp3|▶]] || Gebruiker Sobaka het die temas [[Tiglat-Pileser III]], [[Strategiese kriptogeldreserwe]], [[Blokketting]], en [[Stabielemunt]] bespreek, met aandag aan hul historiese en tegnologiese belangrikheid. |- | 4 || 19-03-2025 || Radio Overberg || Ommi tafel || Anne-Marie Burger || [[Lêer:19 Maart 2025 Afr Wikipedia Deon Steyn.mp3|▶]] || Gebruiker Oesjaar het in die onderhoud die tema [[Androginie]] bespreek. Hy het ook genoem dat die Afrikaanse Wikipedia nou 123&nbsp;000 artikels bereik het en die dilemma rondom saadjies (kort artikels) op die platform aangespreek. |- | 5 || 24-03-2025 || Radio Overberg || Ommi tafel || Anne-Marie Burger || [[Lêer:24 Maart 2025 10h15 Afr Wikipedia.mp3|▶]] || Gebruiker Woordgenoot het in die onderhoud die tema [[Vlag van Nederland]] bespreek, met klem op die historiese en kulturele betekenis daarvan. |- | 6 || 02-04-2025 || Radio Overberg || Ommi tafel || Anne-Marie Burger || [[Lêer:2 April 2025 10h15 Afr Wikipedia Dr Rianne Van Vuuren (1).mp3|▶]] || Gebruiker Sobaka het die temas [[Planetêre bewoonbaarheid]], [[Panspermie]], [[Fermi-paradoks]], en [[Donkerwoudhipotese]] bespreek, met fokus op die wetenskaplike en filosofiese implikasies daarvan. |- | 7 || 09-04-2025 || Radio Overberg || Ommi tafel || Anne-Marie Burger || [[Lêer:9 April 2025 10h15 Afr Wikipedia Deon Steyn.mp3|▶]] || Gebruiker Oesjaar het in die onderhoud die [[T20I-wêreldbeker 2024]] bespreek, asook die 8500ste plantspesie in die kategorie Flora van Suid-Afrika. Hy het ook die toevoeging van Afrikaanse byskrifte by sketse genoem. |- | 8 || 16-04-2025 || Radio Overberg || Ommi tafel || Anne-Marie Burger || [[Lêer:16 April 2025 10H15 Afrikaans Wikipedia.mp3|▶]] || Gebruiker Woordgenoot het in die onderhoud die tema [[Vlag van Noorweë]] bespreek, met aandag aan die simboliek en geskiedenis daarvan. |- | 9 || 07-05-2025 || Radio Overberg || Ommi tafel || Anne-Marie Burger || [[Lêer:7 Mei 2025 10h15 Afrikaanse Wikipedia Deon Steyn.mp3|▶]] || Gebruiker Oesjaar het die temas [[Kaaimanseilande]], Afrikaanse byskrifte by sketse, bladtrekke vir April 2025, en foto’s wat deur professor [[Braam van Wyk]] geskenk is, bespreek. |- | 10 || 14-05-2025 || Radio Overberg || Ommi tafel || Anne-Marie Burger || [[Lêer:14 Mei 2025 10h15 Afr Wikipedia Dr Rianne Van Vuuren.mp3|▶]] || Gebruiker Sobaka het in die onderhoud die tema [[Driehoeksterrestelsel]] bespreek, met klem op die sterrekundige belangrikheid daarvan. |- | 11 || 18-05-2025 || RSG || [[Taaldinge]] || Ina Strydom || [[Lêer:Taadinge 18 Mei 2025.mp3|▶]] || Gebruiker Oesjaar het in die onderhoud die algemene stand van die Afrikaanse Wikipedia bespreek. Hy het verwys na die aktiwiteite van aktiewe gebruikers, die bewaringstatus van plante, en die problematiek rondom plantname. Die ontwikkeling van tegniese sketse is ook aangespreek, asook die bruikbaarheid van die Afrikaanse Wikipedia vir leerders. Oesjaar het die moontlikheid genoem om artikels af te laai vir aflyn-gebruik en Afrikaans met ander tale in Afrika en Suid-Afrika vergelyk. Hy het ook raad gegee vir persone wat betrokke wil raak by die projek. |- | 12 || 21-05-2025 || Radio Overberg || Ommi tafel || Anne-Marie Burger || [[Lêer:21 Mei 2025 10h15 Afr Wikipedia Marone.mp3|▶]] || Gebruiker Woordgenoot het in die onderhoud die tema [[Kalifornië]] bespreek, met fokus op die kulturele en geografiese aspekte daarvan. |- | 13 || 24-05-2025 || [[Radio Laeveld]] || Saterdag Ontbyt || Charles Gentle || [[Lêer:1005fm radio laeveld luister weer 27 may wikipedia in afrikaans vorder goed high.mp3|▶]] || In die eerste onderhoud van Radio Laeveld met gebruiker Oesjaar is die algemene stand van die Afrikaanse Wikipedia bespreek. Hy het die geskiedenis van die projek opgesom en die uitdagings en geleenthede vir die Wikipedia uitgelig. Die probleem met betroubare bronne en die gebrek aan vakkundige woordeboeke is genoem. Gewilde artikels, insluitend dié oor aktuele sake en die [[Sterrekunde]]-portaal, is uitgelig. Oesjaar het ook die metodes bespreek vir die publiek om betrokke te raak, die bewaring van Afrikaanse woorde, en die beheerstruktuur met [[Wikipedia:Burokraat|burokrate]], [[Wikipedia:Administrateur|administrateurs]] en gebruikers. Die uitdaging van streektale en -dialekte is aangespreek, asook die moontlikheid om artikels te skep ondanks 'n gebrek aan vrywilligers. Die rol van skole en universiteite is genoem, en die omroeper merk tereg op dat daar 'n gebrek is aan artikels oor Afrikaanse sangers. |- | 14 || 28-05-2025 || Radio Overberg ||Ommi Tafel || Anne-Marie Burger|| [[Lêer:28 Mei 2025 10h15 Afr Wikipedia Deon Steyn.mp3|▶]] || Onderhoud met gebruiker Oesjaar. Die voorbladartikel vir die week is die [[Duitse nasionale krieketspan]] van gebruiker SpesBona. Dit is deel van sy tweejaarbeplanning om alle rugby- en krieketlande se nasionale spanne se artikels uit te bou. Oesjaar wys ook daarop dat daar 252 ander artikels is wat interwikiskakel na [[Bredasdorp]], meestal blommeartikels. |- | 15 || 04-06-2025 || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:4 Junie 2025 10h15 Afr Wikipedia.mp3|▶]] || Anne-Marie Burger gee ‘n opsomming van die week se voorbladartikel, die [[Vlag van Estland]]. |- | 16 || 25-06-2025 || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:25 Junie 2025 10h15 Afr Wikipedia Deon Steyn.mp3|▶]] || Onderhoud met gebruiker Oesjaar, Die voorbladartikel vir die week is die [[Vlag van Finland]]. Oesjaar noem ook die 3.8 miljoen trefslae vir Mei 2025. Hy verduidelik sy skep van die vertaling van ‘n [[stulugturbine]]. |- | 17 || 02-07-2025 || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:2 Julie 2025 Afr Wikipedia Dr Rianne van Vuuren E Marais.mp3 |▶]] || Onderhoud met gebruiker Sobaka. Die voorbladartikel vir die week is [[Eugene Marais]]. Sobaka verwys ook na die rol wat Wikipedia kan speel om nuwe terme te skep en deel die storie rondom die konsep [[KI-slop]]. |- | 18 || 05-07-2025 || Radio Laeveld ||Saterdag Ontbyt|| Charles Gentle || [[Lêer:Laeveld Maroné van Veijeren 5 Julie 2025.mp3|▶]] || Onderhoud met gebruiker Woordgenoot. Verduidelik dat die Afrikaanse Wikipedia dek alle onderwerpe maar uiteraard ook spesifieke Suid-Afrikaanse en Afrikaanse onderwerpe. Bladtrekke is relatief hoog in Mei meer as 3,9 miljoen. Voorbladartikel oor [[Eugene Marais]]. Sy verduidelik die proses om 'n voorbladster te kies insluitende die vereiste dat sodanige artikel uit meer as 30&nbsp;000 karakters moet bestaan. Sy verwys ook na die behoefte om artikels op te dateer en stel dit duidelik dat enigiemand kan deelneem. |- | 19 || 16-07-2025 || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:16 Julie 2025 10h15 Ar Wikipedia Deon Steyn.mp3|▶]] || Onderhoud met gebruiker Oesjaar. Die voorbladartikel vir die week is [[Suid-Korea]]. Hy noem ook die flora-projekte met reeds meer as 8&nbsp;900 artikels. Hy verwys na die 2,8 miljoen leserbesoeke in Junie 2025. |- | 20 || 19-07-2025 || Radio Laeveld ||Saterdag Ontbyt || Charles Gentle || [[Lêer:RadioLaeveld19072025Afrikaanse wiki.mp3|▶]] || Onderhoud met gebruiker Sobaka. Die omroeper vra waarom die Afrikaanse Wikipedia belangrik is. Sobaka verwys na die belangrikheid van digitalisering vir die toekoms van Afrikaans sowel as Wikipedia se rol as platform om veral nuwe tegniese woorde in Afrikaans te skep. Op die vraag oor die uniekheid van die Afrikaanse Wikipedia het Sobaka verwys na die neutraliteitsbeginsel en dat baie artikels vertaal is uit Engels en ander tale, maar dat daar uiteraard ‘n groter fokus op Suid-Afrika en Afrikaans is, vir artikels wat nie noodwendig in ander tale beskikbaar is nie. Hy verwys ook na die onlangse skep van artikels oor Afrikaanse [[rolprent]]e wat uniek aan die Afrikaanse Wikipedia is. Ten opsigte van leemtes in die Afrikaanse Wikipedia bevestig Sobaka dat daar inderdaad vele leemtes is. Slegs ‘n betreklik klein hoeveelheid gebruikers skep die meeste artikels en uiteraard reflekteer dit grootliks dié individue se belangstellings. Gevolglik is daar in veral sekere (natuur)wetenskaplike, maar ook geesteswetenskaplike velde, soos byvoorbeeld die regte en regsberoep, leemtes. Die uitreikaksies het juis ten doel om mense bewus te maak van Wikipedia, en persone met kennis soos afgetredenes met toegang tot Afrikaanse bronmateriaal, word aangemoedig om betrokke te raak. Sobaka gee ook ‘n kort opsomming van die voorbladartikel [[Suid-Korea]]. |- | 21 || 23-07-2025 || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:23 Julie 2025 10h15 Afr Wikipedia.mp3|▶]] || Anne-Marie Burger gee ‘n opsomming van die week se voorbladartikel: [[Choefoe]]. |- | 22 || 2-08-2025 || Radio Laeveld ||Saterdag Ontbyt || Charles Gentle ||[[Lêer:Afr Wiki 2 Aug.mp3|▶]] || Onderhoud met gebruiker Sobaka. Gespreksonderwerpe sluit in die voorbladartikel [[Singapoer]], die [[Wallacelyn]] en statistieke vir Julie 2025. |- | 23 || 06-08-2025 || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:6 Augustus 2025 10h15 Prof Braam Van Wyk Afr Wikipedia Deel 1.mp3|▶]] || Anne-Marie Burger voer ‘n onderhoud met [[Abraham Erasmus van Wyk|prof Braam van Wyk]]. Deel 1. |- | 24 || 06-08-2025 || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:6 Augustus 2025 10h30 Prof Braam Van Wyk Afr Wikipedia Deel 2.mp3|▶]] || Anne-Marie Burger voer ‘n onderhoud met prof Braam van Wyk. Deel 2. |- | 25 || 13-08-2025 || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:13 Augustus 2025 10h15 Afr Wikipedia (1).mp3|▶]] || Anne-Marie Burger gee ‘n opsomming van die week se voorbladartikel [[Mary Walker]]. Die artikel is deur Gebruiker Woordgenoot geskep. |- | 26 || 27-08-2025 || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:27 Augustus 2025 10h15 Afr Wikipedia Deon Steyn.mp3 |▶]] || Anne-Marie Burger voer ‘n onderhoud met Oesjaar. Die voorbladartikel is [[Consolidated B-24 Liberator]], 'n artikel wat deur Oesjaar geskep is en tot voorbladstatus uitgebou is. Oesjaar deel ook dat die vervoerband vir voorbladartikels vir 2025 en 2026 vol is. Dus sal nuwe kandidate eers in 2027 op die voorblad vertoon kan word. Hy verwys ook na die artikels [[Ivy Mike- kerntoets]] en die [[North American X-15]] waaraan hy gewerk het. |- | 27 || 13-09-2025 || Radio Laeveld ||Saterdag Ontbyt || Charles Gentle ||[[Lêer:Wikipedia 13 Sept.mp3|▶]] || Onderhoud met gebruiker Oesjaar. Die voorblad artikel is die [[Brasiliaanse nasionale rugbyspan]]. Oesjaar praat ook oor [[Apollo 13]] en noem die uitdagings om van die tegniese ruimteterme te vertaal. Hy verwys ook na die taalkundiges wat hulp aanbied om in die verband 'n bydrae te maak. Hy verwys ook na die vervoerband vir die voorbladartikels wat vir 2025 en 2026 reeds vol is. |- | 28 || 17-09-2025 || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:17 September 2025 10h15 Afr Wikipedia Dr Rianne van Vuuren.mp3 |▶]] || Onderhoud met gebruiker Sobaka. Die voorblad artikel is die stad [[Kimberley]]. Hy praat ook oor die artikels [[Dyson-sfeer]] en die [[Matrjosjka-brein]]. |- | 29 || 20-09-2025 || Radio Laeveld ||Saterdag Ontbyt || Charles Gentle ||[[Lêer:AFR Wiki 0920.mp3|▶]] || Onderhoud met gebruiker Woordgenoot. Die voorblad artikel is die stad [[Kimberley]]. Woordgenoot stel dat sy gaan poog om ‘n voorbladartikel vir vrouemaand in 2026 te skryf. Hierdie jaar het sy so ‘n artikel van [[Mary Walker]] geskryf. Walker was die enigste vrou aan wie die Amerikaanse medalje van eer toegeken is. Sy hanteer ook die belang van die Afrikaanse Wikipedia in die toekoms van Afrikaans. |- | 30 || 27-09-2025 || Radio Laeveld ||Saterdag Ontbyt || Charles Gentle ||[[Lêer:Wikipedia 27 Sept.mp3|▶]] || Onderhoud met gebruiker Sobaka. Sobaka verwys na hoe hy aanvanklik by die Afrikaanse Wikipedia betrokke geraak het. Hy gee ook ‘n opsomming van die week se voorbladartikel, [[Roemenië]]. Hy verwys ook na die voorbladartikels waaraan hy gewerk het soos die [[Manhattan-projek]] en [[kunsmatige algemene intelligensie]] asook ‘n moontlike toekomstige voorbladartikel, [[toekomsstudies]]. Hy gee ook ‘n mening oor die rol van die Afrikaanse Wikipedia in die bevordering van die taal. |- | 31 || 04-10-2025 || Radio Laeveld ||Saterdag Ontbyt || Charles Gentle ||[[Lêer:Wiki Afr 4 Okt.mp3|▶]] || Onderhoud met gebruiker Woordgenoot. Sy gee ‘n opsomming van die week se voorbladartikel, [[Vlag van België]]. Woordgenoot verduidelik ook die proses waarvolgens ‘n artikel voorbladstatus verkry en wys op die uitdagings wat deur die Afrikaanse Wikipedia in die gesig gestaar word. |- | 32 || 08-10-2025 || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:8 Oktober 2025 10h15 Afr Wikipedia Deon Steyn.mp3|▶]] || Onderhoud met gebruiker Oesjaar. Hy gee ‘n opsomming van die week se voorbladartikel, [[Windhoek]]. Hy verwys ook na sy werk om [[Apollo 13]] uit te brei tot ‘n voorbladartikel. |- | 33 || 10-10-2025 || Radio Laeveld ||Saterdag Ontbyt || Charles Gentle ||[[Lêer:Wikipedia 10 Okt.mp3|▶]] || Onderhoud met gebruiker Oesjaar Hy gee ‘n opsomming van die week se voorbladartikel, [[Windhoek]]. Hy noem ook dat daar ‘n groot leemte in terme van artikels oor [[insekte]] op die Wikipedia bestaan. Hy gee ook ‘n verduideliking ten opsigte van maatreëls wat bestaan om akkuraatheid op die Afrikaanse Wikipedia te verseker. |- | 34 || 15-10-2025 || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:15 Oktober 2025 10h15 Afr Wikipedia .mp3|▶]] || Anne-Marie Burger gee ‘n opsomming van die week se voorbladartikel die [[Hongkongse nasionale rugbyspan]]. |- | 35 || 22-10-2025 || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:22 Oktober 2025 10h15 Afr Wikipedia Deon Steyn.mp3|▶]] || Onderhoud met gebruiker Oesjaar. Hy gee ‘n opsomming van die week se voorbladartikel, [[Portugal]]. Hy verwys ook na vordering met sy beoogde voorbladartikel wat oor [[Apollo 13]] gaan. |- | 36 || 25-10-2025 || Radio Laeveld ||Saterdag Ontbyt || Charles Gentle ||[[Lêer:25 Okt Wikipedia.mp3|▶]] || Onderhoud met gebruiker Oesjaar. Hy gee ‘n opsomming van die week se voorbladartikel, [[Portugal]]. Hy verwys na die prosesse wat nodig is om ‘n voorbladartikel te produseer insluitende die tyd wat dit verg. |- | 37 || 29-10-2025 || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:29 Oktober 2025 10h15 Afr Wikipedia.mp3|▶]] || Anne-Marie Burger gee ‘n opsomming van die week se voorbladartikel die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]]. |- | 38 || 05-11-2025 || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:5 November 2025 10h15 Afr Wikipedia.mp3|▶]] || Anne-Marie Burger gee ‘n opsomming van die week se voorbladartikel [[Uys Krige]]. |- | 39 || 08-11-2025 || Radio Laeveld ||Saterdag Ontbyt || Charles Gentle ||[[Lêer:Wikipedia AFR 8 nov.mp3|▶]] || Onderhoud met gebruiker Sobaka, Hy gee ‘n opsomming van die week se voorbladartikel, [[Uys Krige]]. Sobaka bespreek o.a. die impak van [[kunsmatige intelligensie]] op Wikipedia. Verwys na Wikipedia as databasis onder andere om uiteindelik KI antwoorde te genereer, en bespreek of KI sy bronne erken. Noem ook [[Elon Musk]] se [[Grokipedia]], ’n KI-gedrewe ensiklopedie se moontlike impak op Wikipedia. |- | 40 || 12-11-2025 || [[GROOTfm]]||Mid-oggend met Sarina || Sarina Bosman || [[Lêer:26 November 2025 11h15 Afr Wikipedia.mp3|▶]] || Onderhoud met gebruiker Oesjaar. Hy vertel hoe hy betrokke geraak het by die Afrikaanse Wikipedia. Verwys na Wikipedia se strewe om die som van alle kennis aan almal beskikbaar te stel. Hy noem die skenking van Prof [[Braam van Wyk]] van 60 000 foto’s van plante. Daar is ‘n totaal van 24 000 plant spesies en 80 000 insek spesies in Suid-Afrika so nog heelwat werk in die verband nodig. Hy verduidelik hoe ‘n persoon betrokke kan raak as ‘n gebruiker. Oesjaar stel dat hy reeds 19 000 artikels in sy 16 jaar op die Afrikaanse Wikipedia geskep het. |- | 41 || 26-11-2025 || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:26 November 2025 11h15 Afr Wikipedia.mp3|▶]] || Anne-Marie Burger gee ‘n opsomming van die week se voorbladartikel [[Jan Rabie]]. |- | 42 || 09-12-2025 || [[Overvaal Stereo]]||Vroue Forum|| Mari Badenhors || [[Lêer:RadioOvervaal 2025-12-09 at 10.56.15.mp3|▶]] || Gebruiker Sobaka gee ‘n opsomming van die week se voorbladartikel oor [[Dan Sleigh]] |- | 43 || 10-12-2025 || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:10 Desember 2025 10h15 Afr Wikipedia Deon Steyn.mp3|▶]] || Onderhoud met gebruiker Oesjaar. Hy gee ‘n opsomming van voorbladartikel [[Dan Sleigh]]. Hy verwys na die meer as 7 miljoen besoeke in November 2025 wat ‘n nuwe rekord is. Hy verwys ook na die artikel oor [[steenkoolanalise]] as ‘n voorbeeld van somme unieke artikels wat op die Afrikaanse Wikipedia beskikbaar is. |- | 44 || 17-12-2025 || Radio Overberg||Ommi Tafel|| Anne-Marie Burger || [[Lêer:17 Desember 2025 10h15 Afr Wikipedia Marone van Veijeren (1).mp3|▶]] || Onderhoud met gebruiker Woordgenoot oor die voorbladartikel oor [[Antinoös]]. Sy verwys ook na haar vertaling van ‘n artikel oor [[Beatrix Potter]], die skepper van [[Peter Rabbit]]. Potter het ook ‘n belangstelling en kundigheid oor [[mikologie]] gehad. |} {| border="1" align="left" class="wikitable sortable" !Nr. !! Datum !! Radiostasie !! Program !! Omroeper/s !! Klankgreep !! Opsomming |- | 1 || 10-01-'''2024''' || Waarheid Radio || Rondomtalie || Martin Jansen || [[Lêer:Wikipedia RONDOMTALIE 10 01 2024-EDITED.mp3|▶]] || Gebruiker Sobaka het in die onderhoud die rol van die Afrikaanse Wikipedia in die digitalisering van die Afrikaanse taal bespreek. Hy het ook agtergrondinligting verskaf oor die [[Chinese Nuwejaar]] en die betekenis van die [[Jaar van die Draak]]. |- | 2 || 23-02-2024 || [[Jacaranda FM]] || Rob & Ross Drive || Rozanne McKenzie en Marlinée Fouché || [[Lêer:The drive with rob roz 23 feb have you heard of afrikaans wikipedia medium.mp3|▶]] || Program oor die Afrikaanse Wikipedia, sowel as onderhoud met gebruiker Oesjaar. Wikipedia word beskou as uiters waardevol, maar Rozanne McKenzie was verras om te hoor dat daar ook 'n Afrikaanse weergawe bestaan. Marlinée Fouché verwys na [[Mieliestronk]] as 'n hulpbron vir skooltake wat 'n ruk gelede bestaan het. Dit bestaan nie meer nie, maar nou het ons die Afrikaanse Wikipedia, wat die grootste Wikipedia in 'n Afrika-taal is. Daar is 'n gemeenskap op die Afrikaanse Wikipedia wat aktief artikels skryf. Sy het met gebruiker Oesjaar gepraat, en hy het verduidelik dat die bydraers onder meer twee emeritusprofessore, IT-ingenieurs en 'n apteker insluit. Die bydraers proeflees mekaar se werk. Sy het ook gevra oor ander kontrolemaatreëls, waarop Oesjaar geantwoord het dat elke verandering op Wikipedia in drie logs vasgelê word: in die algemene wysigingslog, onder die outeur se gebruikersnaam, en by elke artikel. As iets verdag voorkom ten opsigte van 'n wysiging, kan dit op drie plekke nagegaan en reggestel word. Fouché verwys ook na die fisieke teenwoordigheid van die Afrikaanse Wikipedia by die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]]. Oesjaar het verduidelik dat 'n ooreenkoms met professor [[Anne-Marie Beukes]] gesluit is, wat toegang tot baie kundiges vir die Afrikaanse Wikipedia verseker. Rozanne McKenzie het gevra oor die befondsing, en Fouché het bevestig dat die projek deur vrywilligers gedryf word wat nie vir hul werk vergoeding ontvang nie. Fouché vergelyk die gemeenskap met die rekenaarspeletjiesgemeenskap, wat met mekaar kommunikeer en baie passievol is oor hul betrokkenheid. McKenzie beklemtoon hoe belangrik dit is om jou gedagtes in jou [[moedertaal]] met ander te deel. Daarom is toegang tot 'n hulpbron soos die Afrikaanse Wikipedia so waardevol. Fouché verwys ook na Malgassies, Swahili en Zoeloe as tale wat op Wikipedia beskikbaar is. Sy het ook haar wens uitgespreek dat ander inheemse tale betekenisvol kan groei. |- | 3 || 17-07-2024 || RSG || Taaldinge || Ina Strydom || [[Lêer:Taaldinge 16 Junie 2024.mp3|▶]] || Gebruiker Oesjaar het tydens die onderhoud die groei van die Afrikaanse Wikipedia tot 117 271 artikels bespreek. Hy het spesifiek verwys na die uitbreiding van onderwerpe soos flora, met verwysing na die 60&nbsp;000 foto’s van professor Braam van Wyk, waarvan 20&nbsp;000 reeds op Wiki Commons gelaai is. Die problematiek rondom botaniese name is aangespreek, asook bydraes tot chemiese artikels deur [[Gebruiker:Jcwf]] en ruimte-artikels deur gebruiker Burgert Behr. Oesjaar het ook die interne taalhulpbronne, die uitdagings met vakkundige woordeboeke, en die skepping van Afrikaanse tegniese terme, soos die [[veranderbare steekhoekskroef]], bespreek. Verder is die proses om 'n Wikipedia-gebruiker te word en die gehaltebeheerprosesse verduidelik, tesame met die agtergrond van beiwaraars en die skryfkompetisie vir hoërskole. |- | 4 || 17-07-2024 || [[Radio Overberg]] || Ommi tafel || Anne-Marie Burger || [[Lêer:Overberg 17 Julie 2024 10h15 Afrikaanse Wikipedia Deon Steyn.mp3 |▶]] || Gebruiker Oesjaar het sy eerste onderhoud met Radio Overberg gevoer, waarin hy die Afrikaanse Wikipedia en sy aktiwiteite bespreek het. |- | 5 || 24-07-2024 || Radio Overberg || Ommi tafel || Anne-Marie Burger || [[Lêer:Overberg 24 Julie 2024 10h15 Afrikaanse Wikipedia.mp3|▶]] || Gebruiker Sobaka het sy eerste onderhoud met Radio Overberg gevoer. Hy het sy agtergrond gedeel en die [[2024 CrowdStrike-voorval]] bespreek. Die voorbladartikel oor die [[Vlag van Belarus]] is uitgelig, en Sobaka het ook sy persoonlike belangstelling in die [[Manhattan-projek]]-artikel gedeel. |- | 6 || 31-07-2024 || Radio Overberg || Ommi tafel || Anne-Marie Burger || [[Lêer:Afrikaans Wikipedia Interview 31 July 2024.mp3|▶]] || Gebruiker Woordgenoot het haar eerste onderhoud met Radio Overberg gevoer. Sy het haar rol as taalpraktisyn en intern by die Afrikaanse Wikipedia bespreek. Sy het spesifiek verwys na [[Mary Walker]] as haar gunstelingartikel en ook die voorbladartikel oor die [[Hongkongse nasionale krieketspan]] bespreek. |- | 7 || 21-08-2024 || Radio Overberg || Ommi tafel || Anne-Marie Burger || [[Lêer:21 Augustus 2024 11h45 Afrikaanse Wikipedia Marone.mp3|▶]] || Gebruiker Woordgenoot het in die onderhoud gefokus op die voorbladartikel [[Jack Sparrow]]. Sy het ook haar betrokkenheid by die skryfwedstryd vir hoërskole bespreek. |- | 8 || 28-08-2024 || Radio Overberg || Ommi tafel || Anne-Marie Burger || [[Lêer:25 September 2024 11h15 Afrikaanse Wikipedia Dr Rianne Van Vuuren.mp3|▶]] || In die onderhoud met gebruiker Sobaka is die tema [[Maria Elizabeth Rothmann]] bespreek, met klem op haar bydrae en nalatenskap. |- | 9 || 25-09-2024 || Radio Overberg || Ommi tafel || Anne-Marie Burger || [[Lêer:25 September 2024 11h15 Afrikaanse Wikipedia Dr Rianne Van Vuuren.mp3|▶]] || Gebruiker Sobaka het in die onderhoud die temas [[Geostasionêre wentelbaan]] en [[Ruimterommel]] bespreek, met aandag aan die wetenskaplike en omgewingsaspekte daarvan. |- | 10 || 02-10-2024 || Radio Overberg || Ommi tafel || Anne-Marie Burger || [[Lêer:Deon 2 Oktober 2024 10h15 Krieket Afr Wikipedia Deon Steyn.mp3|▶]] || Gebruiker Oesjaar het in die onderhoud sy besoek aan [[Andorra]] bespreek. Hy het ook die voorbladartikel oor die [[Papoea-Nieu-Guinese nasionale krieketspan]] uitgelig en onderwerpe soos die [[veranderbare steekhoekskroef]], [[diodebrug]] en [[broekboei]] bespreek. |- | 11 || 16-10-2024 || Radio Overberg || Ommi tafel || Anne-Marie Burger || [[Lêer:16 Oktober 2024 11h15 Afrikaanse Wikipedia Dr Rianne Van Vuuren (1).mp3|▶]] || In die onderhoud met gebruiker Sobaka is die temas [[Nihon Hidankyo]], [[Hibakusha]], [[Tsutomu Yamaguchi]], en [[Kernoorlog]] bespreek. Gebruiker SpesBona se bydrae tot die artikel oor die [[Spaanse nasionale rugbyspan]] is ook genoem. |- | 12 || 23-10-2024 || Radio Overberg || Ommi tafel || Anne-Marie Burger || [[Lêer:23 Oktober 2024 11h15 Afr Wikipedia Deon Steyn (1).mp3|▶]] || Gebruiker Oesjaar het die 23ste verjaardagviering van die Afrikaanse Wikipedia bespreek. Hy het die geskiedenis van die projek opgesom en genoem dat dit nou 117&nbsp;000 artikels bevat. |- | 13 || Onbekend || RSG || Op en wakker || Onbekend || [[Lêer:Afrikaanse Wikipedia vier 23 jaar.mp3|▶]] || Die onderhoud het gefokus op die 23ste verjaardagviering van die Afrikaanse Wikipedia. Die geskiedenis van die projek is bespreek, met verwysing na die bereiking van 117&nbsp;000 artikels. |- | 14 || 20-11-2024 || Radio Overberg || Ommi tafel || Anne-Marie Burger || [[Lêer:20 November 11h15 Afr Wikipedia Dr Rianne Van Vuuren.mp3|▶]] || Gebruiker Sobaka het in die onderhoud die temas [[Nineve]] en [[ISIS]] bespreek, met klem op hul historiese en hedendaagse belangrikheid. |} {| border="1" align="left" class="wikitable sortable" !Nr. !! Datum !! Radiostasie !! Program !! Omroeper/s !! Klankgreep !! Opsomming |- |1 || 27-09-'''2023''' || Waarheid Radio || Rondomtalie || Martin Jansen || [[Lêer:Wikipedia RONDOMTALIE 27 09 2023-EDITED.mp3|▶]] || In 'n onderhoud met gebruiker Sobaka is sy betrokkenheid by die Afrikaanse Wikipedia bespreek, insluitend die doelwitte en aktiwiteite van die projek. Die algemene agtergrond van die Afrikaanse Wikipedia is ook toegelig. Die onderhoud het gefokus op artikeltemas soos die [[Manhattan-projek]] en [[Kunsmatige algemene intelligensie]]. |- | 2 || 18-10-2023 || Waarheid Radio || Rondomtalie || Martin Jansen || [[Lêer:Wikipedia RONDOMTALIE 18 10 2023 EDITED.mp3|▶]] || Gebruiker Sobaka het in hierdie onderhoud die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] bespreek en insigte daaroor gedeel. |- | 3 || 15-11-2023 || Waarheid Radio || Rondomtalie || Martin Jansen || [[Lêer:Wikipedia_RONDOMTALIE 15_11_2023-EDITED.mp3 |▶]] || Die onderhoud met gebruiker Sobaka het gefokus op die 22ste verjaardag van die Afrikaanse Wikipedia. Dit het ook die historiese betekenis van die [[Wright-broers]] se uitvinding van die vliegtuig bespreek. |- | 4 || 22-11-2023 || Waarheid Radio || Rondomtalie || Martin Jansen || [[Lêer:Wikipedia RONDOMTALIE 15 11 2023-EDITED.mp3|▶]] || In hierdie onderhoud met gebruiker Sobaka is die geskiedenis van [[televisie]] en [[televisie in Suid-Afrika]] bespreek, met klem op die ontwikkeling en impak daarvan. |} {| border="1" align="left" class="wikitable sortable" !Nr. !! Datum !! Radiostasie !! Program !! Omroeper/s !! Klankgreep !! Opsomming |- | 1 || 21-08-'''2022''' || RSG || Taaldinge || Ina Strydom || [[Lêer:Taaldinge 21 Augustus 2022.mp3|▶]] || Tydens die onderhoud met gebruiker Oesjaar is sy agtergrond en betrokkenheid by die Afrikaanse Wikipedia bespreek. Die konteks van die Afrikaanse Wikipedia binne die breër Wikipediafamilie is ook toegelig. Vrae oor die betroubaarheid van Wikipedia is aangespreek, met klem op die belangrikheid van betroubare bronne. Die aard van die inhoud, die vereistes vir skrywers, en die proses van gehaltebeheer is verder bespreek. Oesjaar het ook die waarde van die Afrikaanse Wikipedia vir skoolkinders uitgelig, asook die rol van die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] in verhouding tot die projek. |} {| border="1" align="left" class="wikitable sortable" !Nr. !! Datum !! Radiostasie !! Program !! Omroeper/s !! Klankgreep !! Opsomming |- | 1 || 22-11-'''2021''' || [[RSG]] || Monitor || Marlinée Fouché || [[Lêer:Wikipedia MONITOR 22 11 2021-EDITED.mp3|▶]] || Emeritus professor Laurette Pretorius het tydens die onderhoud verduidelik dat 'n platform soos Wikipedia 'n beduidende bydrae lewer tot die voortbestaan van Afrikaans. Sy het hierdie stelling gegrond op faktore soos die aantal moedertaalsprekers en ander sprekers, die ouderdom van dié sprekers, asook die beskikbaarheid van taaltegnologie en taalhulpbronne. Onderhoude is ook gevoer met gebruikers Oesjaar, Rooiratel en Sobaka, waarin hul onderskeie betrokkenheid by die Afrikaanse Wikipedia bespreek is. |} {| border="1" align="left" class="wikitable sortable" !Nr. !! Datum !! Radiostasie !! Program !! Omroeper/s !! Klankgreep !! Opsomming |- | 1 || 28-02-'''2019''' || [[Maroela Media]] || Webwerf || Onbekend || [[Lêer:Maroela-onderhoude 28 Feb 2019 al meer as 70000 artikels in Afrikaans op Wikipedia medium.mp3|▶]] || Onderhoud met Oesjaar oor die stand van die [[Afrikaanse Wikipedia]]. Die Afrikaanse Wikipedia maak vordering, maar groei nie vinnig genoeg nie. Volgens gebruiker Oesjaar is meer mense nodig om artikels te skryf. Tans tel die Afrikaanse Wikipedia 70 000 artikels, wat dit die 80ste grootste taalweergawe op Wikipedia maak. In vergelyking met die Engelse Wikipedia, wat meer as 5 miljoen artikels het, bly Afrikaans klein. Tog is die Afrikaanse Wikipedia van kardinale belang, veral omdat gedrukte bronne al hoe minder word. Digitale publikasies bied die voordeel dat foute vinnig reggestel en inligting maklik opgedateer kan word, wat kennisverspreiding teen ’n ongeëwenaarde tempo moontlik maak – iets waarmee gedrukte media nie kan meeding nie. Oesjaar deel sy persoonlike reis met die Afrikaanse Wikipedia, wat begin het met ’n artikel oor [[optiese vesel]]. Dit was ’n drie maande lange proses van navorsing en die soeke na die korrekte Afrikaanse terme. Toe die artikel uiteindelik opgelaai is, het hy oorweldigende positiewe terugvoer van die Wikipedia-gemeenskap ontvang. Hierdie ervaring het sy belangstelling geprikkel, en hy het daarna meer tegniese artikels geskryf. Oesjaar verduidelik dat die proses om ’n artikel te skryf toeganklik is. Enigeen kan deelneem, en daar is gevestigde prosesse en ervare skrywers wat nuwe bydraers ondersteun. Die Afrikaanse Wikipedia speel ook ’n belangrike rol in die bewaring van volksname vir plante en ander kulturele elemente. Dit is ’n voortdurende projek sonder einde, en Oesjaar moedig mense aan om hul tyd produktief te gebruik deur artikels te skryf en te help. Hy beklemtoon dat dit ’n plig teenoor toekomstige geslagte is om te verseker dat die Afrikaanse taal en kultuur bewaar bly. Hoe om betrokke te raak: Belangstellendes kan by die Afrikaanse Wikipedia aansluit deur ’n gebruikersrekening te skep op af.wikipedia.org en die riglyne vir bydraes te volg. Nuwe skrywers word verwelkom en ontvang ondersteuning van die gemeenskap om hul bydraes te verbeter. |} {{clear}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Afrikaanse Wikipedia]] 4yb04ksx89mnxe4az4k3d9a3vnhrsbu 0 429514 2891646 2775954 2026-04-08T13:12:15Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891646 wikitext text/x-wiki {{Versmelt|Afrikaanse musiek}} ==Agtergrond== Hierdie bronnelys het ten doel om die bestudering van Afrikaanse musiek te vergemaklik. Die bronne dek 'n wye spektrum van onderwerpe, wat 'n ryk beeld skets van die navorsing wat reeds oor hierdie veld gedoen is. Die bronnelys kan saam met oorsigte oor Afrikaanse musiek gelees word, byvoorbeeld Van der Merwe<ref>Van der Merwe, S. D. (2019) Plate en Politiek – Populêre Afrikaanse Musiek en die Samelewing, 1900‐2017. Bloemfontein: SunPress</ref> en Roggeband<ref>Roggeband, I. (2009) 50 Stemme: Die grootste name in Afrikaanse musiek. Johannesburg: Jonathan Ball Publishers SA.</ref>, sowel as spesialispublikasies soos Klopper<ref>Klopper, A. (2009) Die opkoms van Afrikaanse rock en die literêre status van lirieke, met spesifieke verwysing na Fokofpolisiekar. MA-Verhandeling: Universiteit van Stellenbosch.</ref> of Laubscher.<ref>Laubscher, L. (2005) Afrikaner identity and the music of Johannes Kerkorrel, South African Journal of Psychology, 35(2), pp. 308–330. doi: 10.1177/008124630503500209.</ref> ==Oorsig== Een van die prominente temas wat in die bibliografie uitstaan, is die verband tussen [[Afrikaanse musiek]] en [[identiteit]]. Verskeie bronne ondersoek hoe musiek 'n rol speel in die vorming en uitdrukking van Afrikaner-identiteit, veral in die konteks van die politieke en sosiale veranderinge in Suid-Afrika. Byvoorbeeld, werke deur Laubscher (2005) en Viljoen (2005) ondersoek die musiek van [[Johannes Kerkorrel]] en sy rol in die post-apartheid Afrikaner-identiteit. Hammond (2010) bespreek [[Karen Zoid]] en die vertolking van nasionalisme in die nuwe Suid-Afrika, terwyl Louw (2017) fokus op die "De la Rey" verskynsel en Afrikaner musiek en identiteitspolitiek. Die [[Voëlvry]]-beweging en sy impak op Afrikaanse musiek word ook deeglik gedek. Bronne soos Grundlingh (2004), Hopkins (2006) en Suriano en Lewis (2015) ondersoek die rol van Voëlvry-musiek in die anti-apartheid sosiale protes van die 1980's. Hierdie werke werp lig op hoe musiek gebruik is as 'n instrument van weerstand en sosiale kommentaar in 'n tydperk van politieke spanning. 'n Ander belangrike aspek wat in die bibliografie ondersoek word, is die opkoms van Afrikaanse rockmusiek. Verskeie bronne, insluitend dié deur Klopper (2008, 2009, 2011, 2017), en Senekal (2009, 2011, 2013), fokus op die ontwikkeling van Afrikaanse rock, punk, en metal musiek. Hulle ondersoek die literêre status van lirieke, die opkoms van groepe soos [[Fokofpolisiekar]], en die representasie van vervreemding in hierdie musiekgenres. Klopper se werk bied 'n besonderse diepgaande blik op die opkoms van Afrikaanse rock en die storie van [[Fokofpolisiekar]]. Senekal se navorsing ondersoek spesifiek die tema van vervreemding in hedendaagse Afrikaanse protesmusiek en ekstreme metal. Die bibliografie toon ook 'n belangstelling in die verhouding tussen Afrikaanse musiek en poësie. Bosman (2003) bespreek byvoorbeeld of Afrikaanse rock iets vir die Afrikaanse poësie te sê het. Hierdie fokus op liriek en die literêre aspekte van musiek is 'n terugkerende tema. Verder is daar 'n beduidende aantal bronne wat handel oor meer kontemporêre ontwikkelinge in Afrikaanse musiek. Marx en Milton (2011) ondersoek "zef"-kultuur en [[Die Antwoord]], terwyl Scott (2012) [[Die Antwoord]] en 'n gedelegetimiseerde Suid-Afrikaanse witheid bespreek. Hierdie werke dui op 'n belangstelling in die nuwe vorme van Afrikaanse musiek en die manier waarop dit die kulturele landskap beïnvloed. Carstens (2021) ondersoek MK as kulturele verskynsel, en die verspreiding van Afrikaanse alternatiewe musiek. Akademiese proefskrifte vorm 'n aansienlike deel van die bibliografie, wat 'n aanduiding is van die akademiese belangstelling in hierdie onderwerp. Meesterstesis en doktorale proefskrifte, soos dié van Booysen (2021), Hagen (1999), Lambrechts (2008), Loubser (2014), Mulder (2016), Nell (2014), Stofberg (2018), en Louw (2013) dra by tot die diepte en breedte van die navorsing. Hierdie studies bied gedetailleerde ontledings van spesifieke aspekte van Afrikaanse musiek, soos nostalgiese en patriargale simbole in musiekvideo's, kulturele identiteit, en die bydrae van spesifieke kunstenaars. Daar is ook bronne wat spesifieke kunstenaars uitlig. Van Niekerk (2008) fokus op die musikale identiteit van [[James Phillips]], terwyl Louw (2013) die werk van [[Nico Carstens]] as innoveerder van Suid-Afrikaanse populêre musiek ondersoek. Hierdie fokus op individuele kunstenaars help om die verskeidenheid van Afrikaanse musiek en die unieke bydraes van verskillende musikante te illustreer. Die bibliografie bevat ook meer algemene werke oor Afrikaanse musiek, soos Roggeband (2009) se ''50 Stemme'', wat 'n oorsig bied van die grootste name in Afrikaanse musiek. Van der Merwe (2019) se ''Plate en Politiek'' verskaf 'n breër perspektief oor populêre Afrikaanse musiek en die samelewing van 1900 tot 2017. In die algemeen bied hierdie bibliografie 'n hulpbron vir enigeen wat Afrikaanse musiek wil bestudeer. Dit demonstreer die rykdom en diversiteit van die veld, en die vele maniere waarop musiek gebruik is om identiteit uit te druk, sosiale kommentaar te lewer en kulturele veranderinge te weerspieël. Die verskeidenheid van bronne, van akademiese tesis tot algemene publikasies, bied 'n omvattende beeld van die navorsing wat reeds gedoen is en dui op die vele areas wat nog verder ondersoek kan word. Die fokus op beide historiese en kontemporêre musiek, asook die verskillende genres en kunstenaars, maak dit 'n hulpmiddel vir enigeen wat 'n dieper begrip van Afrikaanse musiek wil ontwikkel. ==Bronnelys== Alant, J. (2013) Afrikaners is nostalgierig: Afri-Frans as vertaling van identiteit, ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe'', 10(2). Allen, L., Muller, C., Muller, S., Olwage, G., Pyper, B., Scherzinger, M. en Bain, G. (2008) ''Composing Apartheid: Music for and against apartheid''. Johannesburg: Wits University Press. Ballantine, C. (2004) Re-thinking ‘whiteness’? Identity, change and ‘white’ popular music in post-apartheid South Africa, ''Popular Music'', 23(2), pp. 105–131. doi: 10.1017/S0261143004000157. Banchs, E. (2022) ''Scream for Me, Africa!: Heavy Metal Identities in Post-Colonial Africa''. Bristol: Intellect Ltd. Booysen, G. (2021) ’n Multimodale ondersoek na nostalgiese en patriargale Afrikanersimbole in populere Afrikaanse musiekvideo’s. MA-verhandeling: Universiteit Stellenbosch. Bosman, M. (2003) Het Afrikaanse rock iets vir die Afrikaanse poësie te sing?, ''Stilet'', 15(1), pp. 101–121. Bosman, M. (2018) Die FAK-fenomeen: populêre Afrikaanse musiek en volksliedjies, ''Tydskrif vir letterkunde'', 41(2), pp. 21–46. doi: 10.4314/tvl.v41i2.29672. Carstens, M. (2021) MK as cultural phenomenon: a case study documenting the dispersion of Afrikaans alternative music during the period 2005–2013. MA-verhandeling: Universiteit van die Vrystaat. Grundlingh, A. en Huigen, S. (reds.) (2008) ''Van Volksmoeder tot Fokofpolisiekar: Kritiese opstelle oor Afrikaanse herinneringsplekke''. Sun Media. doi: 10.18820/9781920338008. Grundlingh, A. (2004) ‘Rocking the Boat’ in South Africa? Voëlvry Music and Afrikaans Anti-Apartheid Social Protest in the 1980s, ''The International journal of African historical studies'', 37(3), p. 483. doi: 10.2307/4129042. Hagen, L. (1999) Kulturele identiteit: die" Alternatiewe Afrikaanse Beweging" van die tagtigerjare. MA-verhandeling: Universiteit van Johannesburg. Hammond, N. (2010) The gendered sound of South Africa: Karen Zoid and the performance of nationalism in the new South Africa, ''Yearbook for Traditional Music'', 42, pp. 1–20. doi: 10.1017/S0740155800012637. Hoad, C. (2021) ''Heavy metal music, texts, and nationhood: (re)sounding whiteness''. Cham: Springer International Publishing. doi: 10.1007/978-3-030-67619-3. Holtzhausen, C. A. (2020) Sokkie dancing in Pretoria: popular afrikaans music, dance, and identity, African Music : ''Journal of the International Library of African Music'', 11(2), pp. 25–40. doi: 10.21504/amj.v11i2.2312. Hopkins, P. (2006) ''Voëlvry: The movement that rocked South Africa''. Cape Town: Zebra Press. Joseph, D. en Van Niekerk, C. (2007) Music Education and minority groups cultural and musical identities in the ‘newer’ South Africa: white Afrikaners and Indians, ''Intercultural Education'', 18(5), pp. 487–499. doi: 10.1080/14675980701685354. Jury, B. (1996) Boys to men: Afrikaans alternative popular music 1986–1990, ''African Languages and Cultures'', 9(2), pp. 99–109. doi: 10.1080/09544169608717804. Kahn, R. (2009) Oop Vir Interpretasie: An Examination of the South African Media’s Take-up and Representation of the Music of Fokofpolisiekar. Undergraduate thesis. Universiteit van die Witwatersrand. Kahn, R. (2011) ‘ Oop vir misinterpretasie ’: South African journalism’s take-up and representation of the music of Fokofpolisiekar, ''Ecquid Novi: African Journalism Studies'', 32(3), pp. 19–33. doi: 10.1080/02560054.2011.621295. Klopper, A. (2009) Die opkoms van Afrikaanse rock en die literêre status van lirieke, met spesifieke verwysing na Fokofpolisiekar. MA-verhandeling: Universiteit van Stellenbosch. Klopper, A. (2011) ''Biografie van ’n bende. Die storie van Fokofpolisiekar''. Pretoria: Protea Boekhuis. Klopper, A. E. (2017) Identiteitskonfigurasies in wit Afrikaanse rap-musiek met spesifieke verwysing na Die Antwoord, Jack Parow en Bittereinder. PhD-proefskrif: Universiteit van Stellenbosch. Kriel, M. (1998) Taal en identiteitskrisis, en die alternatiewe Afrikaanse musiekbeweging, ''South African Journal of Linguistics'', 16(1), pp. 16–26. doi: 10.1080/10118063.1998.9724128. Lambrechts, L. en Visagie, J. (2009) ‘De la Rey, De la Rey, sal jy die Boere kom lei?,’ ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe'', 6(2), pp. 75–105. Lambrechts, L. (2008) Afrikaanse vryheidsliedjies as konfigurasie van identiteit-’n ideologie-kritiese perspektief. MA-verhandeling: Universiteit van die Vrystaat. Laubscher, L. (2005) Afrikaner identity and the music of Johannes Kerkorrel, ''South African Journal of Psychology'', 35(2), pp. 308–330. doi: 10.1177/008124630503500209. Loubser, L. (2014) Afrikaner identity in the born-free generation - Voortrekkers, Farmers and Fokofpolisiekar. MA-verhandeling: Universiteit van die Witwatersrand. Louw, P. E. (2017) Afrikaner Music and Identity Politics in Post-Apartheid South Africa: Bok van Blerk and the De la Rey Phenomenon, in Onyebadi, U. T. (red.) ''Music as a platform for political communication''. IGI Global (Advances in media, entertainment, and the arts), pp. 89–108. doi: 10.4018/978-1-5225-1986-7.ch005. Louw, S. H. R. (2013) Nico Carstens as innoveerder van Suid-Afrikaanse populêre musiek. MA-verhandeling: Universiteit van die Vrystaat. Marx, H. en Milton, V. C. (2011) Bastardised whiteness: ‘zef’-culture, Die Antwoord and the reconfiguration of contemporary Afrikaans identities, ''Social Identities'', 17(6), pp. 723–745. doi: 10.1080/13504630.2011.606671. Mulder, B. S. (2016) An exploration of how South African youth experience heavy metal music. MA-verhandeling: Universiteit van Noordwes. Nell, W. (2014) Afrikaanse liedtekste in konteks - die liedtekste van Bok van Blerk, Fokofpolisiekar, the Buckfever Underground en Karen Zoid. MA-verhandeling: UNISA. Robertson, M. (2004) ‘Imagining ourselves’: South African music as a vehicle for negotiating white South African identity, ''Journal of Musical Arts in Africa'', 1(1), pp. 128–137. doi: 10.2989/18121000409486693. Roggeband, I. (2009) ''50 Stemme: Die grootste name in Afrikaanse musiek''. Johannesburg: Jonathan Ball Publishers SA. Scott, C. (2012) Die Antwoord and a delegitimised South African whiteness: a potential counter-narrative?, ''Critical Arts'', 26(5), pp. 745–761. doi: 10.1080/02560046.2012.744729. Senekal, B. A. en Van den Berg, C. (2010) ’n Voorlopige verkenning van postapartheid Afrikaanse protesmusiek, ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe'', 7(2), pp. 98–128. Senekal, B. A. (2009) ‘Die lied van die nuwe jong Suid-Afrika’: Die representasie van vervreemding in hedendaagse Afrikaanse protesmusiek, ''Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans'', 16(2), pp. 53–67. Senekal, B. A. (2011) Vervreemding in die ekstreem: ’n Oorsig oor normloosheid en sosiale isolasie in Afrikaanse ekstreme metal, ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe'', 8(1), pp. 76–101. Senekal, B. A. (2013) Fokofpolisiekar en die musiek van vervreemding, ''Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans'', 20(1), pp. 87–101. Senekal, B. A. (2024) Oorgrensfunksionering in die (Suid-)Afrikaanse musiektoneel: Fokofpolisiekar binne die Spotify kunstenaarverwantskapnetwerk, ''Stilet'', 36(2), pp. 100–120. Stofberg, R. (2018) Anton Goosen se bydrae tot die Afrikaanse luisterliedjie. MA-verhandeling: Universiteit Stellenbosch. Suriano, M. en Lewis, C. (2015) Afrikaners is Plesierig! Voëlvry Music, Anti-apartheid Identities and Rockey Street Nightclubs in Yeoville (Johannesburg), 1980s–90s, ''African studies'', 74(3), pp. 404–428. doi: 10.1080/00020184.2015.1004850. Van Der Merwe, S. D. (2014) ‘Radio apartheid’: Investigating a history of compliance and resistance in popular Afrikaans music, 1956–1979, ''South African Historical Journal'', 66(2), pp. 349–370. doi: 10.1080/02582473.2014.891044. Van der Merwe, S. D. (2019) ''Plate en Politiek – Populêre Afrikaanse Musiek en die Samelewing, 1900‐2017''. Bloemfontein: SunPress. Van Niekerk, C. (2008) Fathoming the musical identity / identities of James Phillips aka Bernoldus Niemand, S.A. ''Tydskrif vir Kultuurgeskiedenis'', 22(1), pp. 1–28. Viljoen, M. (2005) Johannes Kerkorrel en postapartheid- Afrikaneridentiteit, ''Literator'', 26(3), pp. 65–82. doi: 10.4102/lit.v26i3.237. Viljoen, M. (2011) Die banale as (rap-) identiteit: Jack Parow se ‘Cooler as ekke,’ ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe'', 8(2). Wepener, C. J. (2012) Wat maak ’n Kerkorrel Gereformeerd? ’n Verkenning van Afrikaanse gereformeerde musiek in die jare 1980 en 1990 in Suid-Afrika, ''Verbum et Ecclesia'', 33(1). doi: 10.4102/ve.v33i1.709. == Verwysings == {{verwysings}} st609pwge6y8qqijbd34bhod12z5yzl 0 429543 2891737 2776080 2026-04-09T06:13:16Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891737 wikitext text/x-wiki ==''Digters van Dertig''== In [[D.J. Opperman]] se ''Digters van Dertig''<ref>Opperman, D.J. 1967. ''Digters van Dertig''. Kaapstad: Nasou.</ref> word 'n omvattende studie gelewer van die vernuwingsbeweging binne die Afrikaanse poësie in die 1930's, die sogenaamde [[Dertigers]]. Die boek, oorspronklik 'n proefskrif vir die graad D.Litt. aan die [[Universiteit van Kaapstad]] met die titel ''Die Vernuwing van Dertig in die Afrikaanse Poësie'', is aangepas vir algemene publikasie onder die meer toeganklike titel ''Digters van Dertig''. Opperman se werk poog om die ontstaan, dryfvere, en ontwikkeling van hierdie invloedryke literêre beweging te ondersoek en te dokumenteer. Die voorwoord van die boek beklemtoon Opperman se dankbaarheid teenoor sy promotor, prof. dr. [[J. du P. Scholtz]], vir sy begeleiding en kritiek oor 'n tydperk wat Scholtz persoonlik beleef het. Opperman bedank ook sy eksterne eksaminatore, prof. dr. D. B. Bosman en prof. dr. W. A. P. Smit, asook die digters self vir hul samewerking en bydraes tot sy navorsing. Hierdie dankbetuigings onderstreep die belangrikheid van persoonlike interaksies en direkte bronne in Opperman se studie. Hy het gesprekke gevoer met figure soos dr. [[I.D. du Plessis]], prof. dr. [[C.M. van den Heever]], prof. dr. [[N.P. van Wyk Louw]], mnr. [[Uys Krige]], prof. dr. [[W.E.G. Louw]], en mev. A.J.J. Wessels ([[Elisabeth Eybers]]), en die weduwee van [[H.A. Mulder]] het haar man se argief beskikbaar gestel. Hierdie gesprekke en argivale materiaal verskaf 'n rykdom aan inligting oor lewensbesonderhede, poësie, en samewerking tussen die digters van Dertig. Die eerste hoofstuk, "Prikkels binne die Algemene Situasie", plaas die literêre beweging binne 'n breër sosiale en politieke konteks. Opperman wys daarop dat die Derde Afrikaanse Beweging in die 1920's reeds aan die gang was, gekenmerk deur 'n strewe na volwassenheid en selfstandigheid op verskeie gebiede. Die [[Afrikaner]] het 'n regerende volk geword ná die oorwinning van die [[Nasionale Party]] in 1924, en daar was 'n verskuiwing van 'n opposisiegevoel na 'n strewe na gelykwaardigheid met ander Westerse kultuurvolke. Op politieke gebied het generaal Hertzog se beleid van "Suid-Afrika eerste" gelei tot soewereine onafhanklikheid. Op kulturele gebied het die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge]] (F.A.K.) 'n belangrike rol gespeel in die bevordering van Afrikaans en die ontwikkeling van 'n eie nasionale identiteit. Hierdie algemene vernuwing in die volkslewe het die voedingsbodem geskep vir die vernuwing in die Afrikaanse digkuns. Die Beweging van Dertig word dus gesien as 'n onderdeel van hierdie breër kulturele en politieke beweging. Opperman beklemtoon dat die vernuwing van Dertig hoofsaaklik gedryf is deur 'n groep begaafde digters wat toevallig in die tydperk 1900 tot 1915 gebore is. Hierdie biologiese faktor word as die "eerste en allerbelangrikste rede" vir die vernuwing beskou. Hy wys egter ook op die belangrike rol van omstandighede in die vorming van hierdie digters en hul poësie. Die [[Anglo-Boereoorlog|Tweede Vryheidsoorlog]] het 'n skeiding tussen die ouer geslag digters en die [[Dertigers]] veroorsaak. Die Dertigers het grootgeword in 'n tyd van groot omwentelinge en veranderinge, insluitend die stigting van die [[Unie van Suid-Afrika]] en die [[Eerste Wêreldoorlog]]. Hulle was deel van 'n oorgang van 'n landelike na 'n stedelike wêreld, en hulle het 'n meer intieme omgang met [[Engels]] en die Engelse letterkunde gehad. Terselfdertyd was hulle ook die eerste geslag Afrikaanse digters wat op skool en universiteit met Afrikaanse poësie kennis gemaak het. Opperman bespreek ook die toenemende belangstelling van die digters in musiek, voordragkuns, en die beeldende kuns. Die samewerking tussen digters en komponiste, die opkoms van beroepsvoordraers en -toneelspelers, en die invloed van [[impressionisme]], [[ekspressionisme]], en ander kunstrominge het 'n nuwe dimensie aan die Afrikaanse poësie gegee. Die digters het ook meer begin belangstel in ideologiese en filosofiese vraagstukke, insluitend die [[platonisme]], [[panteïsme]], evolusieleer, en Schopenhauer se filosofie. Hierdie intellektuele en artistieke belangstellings het die digters gehelp om 'n meer individuele en selfbewuste stem te ontwikkel. Ten slotte dui Opperman aan dat die doel van sy studie is om die vernuwing van Dertig in die Afrikaanse poësie na te gaan, die prikkels en bronne daarvan aan te dui, die samehang van die digkuns vas te stel, die chronologie van die digters te bepaal, gemeenskaplike trekke histories aan te dui, 'n oorsig van die Beweging van Dertig te gee, en die ontwikkelingsgang van die vernaamste Dertigers te ondersoek. Die boek beloof 'n diepgaande ondersoek na 'n belangrike tydperk in die Afrikaanse letterkunde. == Verwysings == {{verwysings}} s259ewbkrgho29jdwbdtattj4wrsx8u 2891738 2891737 2026-04-09T06:13:43Z Oesjaar 7467 Onnodig 2891738 wikitext text/x-wiki In [[D.J. Opperman]] se ''Digters van Dertig''<ref>Opperman, D.J. 1967. ''Digters van Dertig''. Kaapstad: Nasou.</ref> word 'n omvattende studie gelewer van die vernuwingsbeweging binne die Afrikaanse poësie in die 1930's, die sogenaamde [[Dertigers]]. Die boek, oorspronklik 'n proefskrif vir die graad D.Litt. aan die [[Universiteit van Kaapstad]] met die titel ''Die Vernuwing van Dertig in die Afrikaanse Poësie'', is aangepas vir algemene publikasie onder die meer toeganklike titel ''Digters van Dertig''. Opperman se werk poog om die ontstaan, dryfvere, en ontwikkeling van hierdie invloedryke literêre beweging te ondersoek en te dokumenteer. Die voorwoord van die boek beklemtoon Opperman se dankbaarheid teenoor sy promotor, prof. dr. [[J. du P. Scholtz]], vir sy begeleiding en kritiek oor 'n tydperk wat Scholtz persoonlik beleef het. Opperman bedank ook sy eksterne eksaminatore, prof. dr. D. B. Bosman en prof. dr. W. A. P. Smit, asook die digters self vir hul samewerking en bydraes tot sy navorsing. Hierdie dankbetuigings onderstreep die belangrikheid van persoonlike interaksies en direkte bronne in Opperman se studie. Hy het gesprekke gevoer met figure soos dr. [[I.D. du Plessis]], prof. dr. [[C.M. van den Heever]], prof. dr. [[N.P. van Wyk Louw]], mnr. [[Uys Krige]], prof. dr. [[W.E.G. Louw]], en mev. A.J.J. Wessels ([[Elisabeth Eybers]]), en die weduwee van [[H.A. Mulder]] het haar man se argief beskikbaar gestel. Hierdie gesprekke en argivale materiaal verskaf 'n rykdom aan inligting oor lewensbesonderhede, poësie, en samewerking tussen die digters van Dertig. Die eerste hoofstuk, "Prikkels binne die Algemene Situasie", plaas die literêre beweging binne 'n breër sosiale en politieke konteks. Opperman wys daarop dat die Derde Afrikaanse Beweging in die 1920's reeds aan die gang was, gekenmerk deur 'n strewe na volwassenheid en selfstandigheid op verskeie gebiede. Die [[Afrikaner]] het 'n regerende volk geword ná die oorwinning van die [[Nasionale Party]] in 1924, en daar was 'n verskuiwing van 'n opposisiegevoel na 'n strewe na gelykwaardigheid met ander Westerse kultuurvolke. Op politieke gebied het generaal Hertzog se beleid van "Suid-Afrika eerste" gelei tot soewereine onafhanklikheid. Op kulturele gebied het die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge]] (F.A.K.) 'n belangrike rol gespeel in die bevordering van Afrikaans en die ontwikkeling van 'n eie nasionale identiteit. Hierdie algemene vernuwing in die volkslewe het die voedingsbodem geskep vir die vernuwing in die Afrikaanse digkuns. Die Beweging van Dertig word dus gesien as 'n onderdeel van hierdie breër kulturele en politieke beweging. Opperman beklemtoon dat die vernuwing van Dertig hoofsaaklik gedryf is deur 'n groep begaafde digters wat toevallig in die tydperk 1900 tot 1915 gebore is. Hierdie biologiese faktor word as die "eerste en allerbelangrikste rede" vir die vernuwing beskou. Hy wys egter ook op die belangrike rol van omstandighede in die vorming van hierdie digters en hul poësie. Die [[Anglo-Boereoorlog|Tweede Vryheidsoorlog]] het 'n skeiding tussen die ouer geslag digters en die [[Dertigers]] veroorsaak. Die Dertigers het grootgeword in 'n tyd van groot omwentelinge en veranderinge, insluitend die stigting van die [[Unie van Suid-Afrika]] en die [[Eerste Wêreldoorlog]]. Hulle was deel van 'n oorgang van 'n landelike na 'n stedelike wêreld, en hulle het 'n meer intieme omgang met [[Engels]] en die Engelse letterkunde gehad. Terselfdertyd was hulle ook die eerste geslag Afrikaanse digters wat op skool en universiteit met Afrikaanse poësie kennis gemaak het. Opperman bespreek ook die toenemende belangstelling van die digters in musiek, voordragkuns, en die beeldende kuns. Die samewerking tussen digters en komponiste, die opkoms van beroepsvoordraers en -toneelspelers, en die invloed van [[impressionisme]], [[ekspressionisme]], en ander kunstrominge het 'n nuwe dimensie aan die Afrikaanse poësie gegee. Die digters het ook meer begin belangstel in ideologiese en filosofiese vraagstukke, insluitend die [[platonisme]], [[panteïsme]], evolusieleer, en Schopenhauer se filosofie. Hierdie intellektuele en artistieke belangstellings het die digters gehelp om 'n meer individuele en selfbewuste stem te ontwikkel. Ten slotte dui Opperman aan dat die doel van sy studie is om die vernuwing van Dertig in die Afrikaanse poësie na te gaan, die prikkels en bronne daarvan aan te dui, die samehang van die digkuns vas te stel, die chronologie van die digters te bepaal, gemeenskaplike trekke histories aan te dui, 'n oorsig van die Beweging van Dertig te gee, en die ontwikkelingsgang van die vernaamste Dertigers te ondersoek. Die boek beloof 'n diepgaande ondersoek na 'n belangrike tydperk in die Afrikaanse letterkunde. == Verwysings == {{verwysings}} isdjt004zxsvl9lyqhsgv9exv5nwea9 0 429551 2891734 2776134 2026-04-09T06:11:48Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891734 wikitext text/x-wiki Die [[distopie|distopiese]] genre, 'n teenpool van die [[utopies|utopiese]], beeld 'n denkbeeldige samelewing uit wat gekenmerk word deur onderdrukking, beheer, en 'n algehele negatiewe lewensuitkyk. In literêre studies, insluitend Afrikaans, word die distopiese gebruik as 'n kragtige instrument om sosiale, politieke, en omgewingskwessies te ondersoek en te kritiseer. Dit dien dikwels as 'n waarskuwing teen die moontlike uitkomste van huidige tendense en ideologiese rigtings. Die ondersoek na distopiese elemente in Afrikaanse tekste bied insig in die vrese en aspirasies van die gemeenskap, asook die spesifieke kontekstuele uitdagings wat die samelewing in die gesig staar. Steward van Wyk se artikel "'De souteneur van zoveel kwaads': Utopiese en distopiese elemente van die 'Nuwe Suid-Afrika' in Tikkop (Adriaan van Dis)"<ref>Van Wyk, Steward. 2011. De souteneur van zoveel kwaads': Utopiese en distopiese elemente van die 'Nuwe Suid-Afrika' in Tikkop (Adriaan van Dis). ''Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans''.</ref> ondersoek die diskoers oor die "Nuwe Suid-Afrika" soos uitgebeeld in [[Adriaan van Dis]] se roman ''Tikkop''. Van Wyk maak gebruik van teorieë oor distopiese tekste en ontleed begrippe van die ontnugterde [[Afrikaner]]-intellektueel, die voorstelling van Kleurlinge, en argumenteer dat die roman in huidige debatte in die Nederlandse samelewing oor [[Moslem]]-immigrante gesitueer kan word. Die artikel dui aan dat Van Dis se roman afreken met die utopie van wat die "Nuwe Suid-Afrika" moes word en die beeld wat oorkom, dié van 'n distopie is. Joan-Mari Barendse se artikel "Geskiedenis, geheue, verantwoordelikheid en versoening in P.J. Haasbroek se distopiese roman, Oemkontoe van die nasie (2001)"<ref>Barendse, Joan-Mari. 2012. Geskiedenis, geheue, verantwoordelikheid en versoening in P.J. Haasbroek se distopiese roman, Oemkontoe van die nasie (2001). ''Stilet''.</ref> ondersoek hierdie temas in Haasbroek se roman. Sy analiseer die roman binne die raamwerk van distopiese literatuur en identifiseer die temas van geskiedenis, geheue, verantwoordelikheid, en versoening as sentraal tot beide distopiese literatuur en die post-apartheid konteks. Barendse wys daarop dat karakters in ''Oemkontoe van die nasie'' gekenmerk word deur historiese geheueverlies en 'n verlange na die verlede, wat tipies is van die klassieke distopie. Anders as kritiese distopiese karakters, ontbreek hulle die verantwoordelikheid en vermoë om kennis van die verlede te gebruik om 'n beter toekoms te skep. In haar proefskrif "Distopiese toekomsromans in die Afrikaanse literatuur ná 1999"<ref>Barendse, Joan-Mari. 2013. Distopiese toekomsromans in die Afrikaanse literatuur ná 1999. PhD-proefskrif: Universiteit Stellenbosch.</ref> ondersoek Joan-Mari Barendse die toename van Afrikaanse romans wat in 'n toekomstige [[Suid-Afrika]] afspeel en wat distopiese elemente bevat. Barendse fokus op verskeie werke soos [[P.J. Haasbroek]] se ''Oemkontoe van die nasie'', [[Koos Kombuis]] se ''Hotel Atlantis'' en ''Raka die roman'', [[Jaco Botha]] se ''Miskruier'', [[Eben Venter]] se ''Horrelpoot'', en ander. Sy definieer 'n literêre distopie volgens Lyman Tower Sargent se definisie: 'n samelewing wat deur die eietydse leser as veel slegter as die werklike samelewing beskou word. Die proefskrif ondersoek of die sosio-politieke konteks waarin hierdie romans verskyn, 'n bydrae gelewer het tot die toename van hierdie tipe roman en hoe hierdie tekste kommentaar lewer op die hede eerder as net die toekoms. Barendse onderskei ook tussen die klassieke distopie, kritiese distopie, en pseudo-distopie, en bespreek algemene temas soos die beheer van taal en media, geskiedenis, en ekologiese vraagstukke. [[Dewald Koen]] se artikel "Verlies en verval: Lien Botha se Wonderboom as distopiese roman"<ref>Koen, Dewald. 2017. Verlies en verval: Lien Botha se Wonderboom as distopiese roman. ''Stilet''.</ref> ontleed [[Lien Botha]] se debuutroman ''Wonderboom'' as 'n distopiese toekomsroman wat kommentaar lewer op sosio-politieke gebeure in Suid-Afrika. Koen fokus op die distopiese genre binne die Suid-Afrikaanse literêre kanon en die negatiewe uitkoms van 'n post-demokratiese rewolusie. Die fisieke en figuurlike verlies en algehele agteruitgang van vryheid en demokrasie word bespreek as deel van die diktatoriale bewind van Albino X en die hoofkarakter, Magriet Vos, se reis na haar familie in die noordelike deel van Suid-Afrika. Die simboliese interpretasie van bome, wat 'n integrale deel van die narratief vorm, word ook ontleed. Die artikel beklemtoon ook die intertekstuele verwysings wat deur die outeur gebruik word as 'n simboliese interpretasie van Suid-Afrika se gewelddadige geskiedenis tydens die land se kolonisasieperiode sowel as die apartheidsregering se bewind. [[Thys Human]] se artikel "'n Tyd van oorvloed; 'n tyd van skaarste': Utopiese en distopiese impulse in Lien Botha se Wonderboom"<ref>Human, Thys. 2018. 'n Tyd van oorvloed; 'n tyd van skaarste': Utopiese en distopiese impulse in Lien Botha se Wonderboom. ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe''</ref> bespreek die roman se vermenging van distopiese en utopiese elemente. Human wys daarop dat ''Wonderboom'', soos [[Jaco Botha]] se ''Miskruier'' en [[Deon Meyer]] se ''Koors'', geklassifiseer kan word as 'n "kritiese distopie" eerder as 'n "klassieke distopie", aangesien dit ten minste een utopiese enklawe bevat, asook die hoop dat die beskryfde distopie vervang kan word deur 'n utopie. Human ondersoek hoe Botha se roman 'n gesprek open met ander klassieke en kritiese distopieë, asook die roman se unieke ondermyning en oorskryding van grense. Die wyse waarop die roman die konvensies van die klassieke distopie bevestig, maar dit ook uitdaag met utopiese perspektiewe, word ondersoek. In samevatting speel die distopiese genre 'n belangrike rol in Afrikaanse literêre studies. Dit bied 'n platform vir kritiek op die samelewing, politiek, en omgewing, en ondersoek die vrese en hoop van die gemeenskap. Deur die ontleding van distopiese elemente in verskeie tekste kan 'n dieper begrip van die Suid-Afrikaanse konteks en die uitdagings wat dit in die gesig staar, verkry word. Die onderskeid tussen klassieke, kritiese, en pseudo-distopieë, asook die herhalende temas van geskiedenis, geheue, verantwoordelikheid, en ekologiese kwessies, dra by tot 'n ryk en komplekse literêre landskap wat voortdurend in gesprek is met die hede en die moontlike toekoms. == Verwysings == {{verwysings}} 0fkngjpm1n3x72sq9cdqqb4sokqlex6 0 430415 2891698 2890638 2026-04-08T20:49:52Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2891698 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Infobox football biography | name = Gwitsja Kwaratsgelia | image = [[Lêer:Kvaratskhelia asse psg 2425.png|240px]] | caption = Kwaratsgelia in 2025 | full_name = Gwitsja Kwaratsgelia | birth_date = {{birth date and age|2001|2|12|df=yes}}<ref>{{Cite web |last=UEFA.com |title=Khvicha Kvaratskhelia {{!}} Georgia |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/teams/players/250101808--khvicha-kvaratskhelia/ |access-date=21 March 2024 |website=[[UEFA]] |language=en}}</ref> | birth_place = [[Tbilisi]], [[Georgië]] | height = 1,83 m | currentclub = [[Paris Saint-Germain]] | clubnumber = 7 | position = Vleuel | youthyears1 = 2012–2017 | youthclubs1 = [[FC Dinamo Tbilisi|Dinamo Tbilisi]] | years1 = 2017–2018 | clubs1 = [[FC Dinamo Tbilisi|Dinamo Tbilisi]] | caps1 = 4 | goals1 = 1 | years2 = 2018–2019 | clubs2 = [[FC Rustavi|Rustavi]] | caps2 = 18 | goals2 = 3 | years3 = 2019 | clubs3 = → [[Lokomotiv Moskou]] (leen) | caps3 = 7 | goals3 = 1 | years4 = 2019–2022 | clubs4 = [[Roebin Kazan]] | caps4 = 69 | goals4 = 9 | years5 = 2022 | clubs5 = [[Dinamo Batumi]] | caps5 = 11 | goals5 = 8 | years6 = 2022–2025 | clubs6 = [[SSC Napoli|Napoli]] | caps6 = 85 | goals6 = 28 | years7 = 2025– | clubs7 = [[Paris Saint-Germain]] | caps7 = 37<!--Only league appearances--> | goals7 = 8<!--Only league goals--> | nationalyears1 = 2016–2018 | nationalteam1 = [[:en:Georgia national under-17 football team|Georgië o/17]] | nationalcaps1 = 28 | nationalgoals1 = 15 | nationalyears2 = 2018 | nationalteam2 = [[:en:Georgia national under-18 football team|Georgië o/18]] | nationalcaps2 = 1 | nationalgoals2 = 1 | nationalyears3 = 2017–2019 | nationalteam3 = [[:en:Georgia national under-19 football team|Georgië o/19]] | nationalcaps3 = 9 | nationalgoals3 = 3 | nationalyears4 = 2019 | nationalteam4 = [[:en:Georgia national under-21 football team|Georgië o/21]] | nationalcaps4 = 2 | nationalgoals4 = 1 | nationalyears5 = 2019– | nationalteam5 = [[Georgiese nasionale sokkerspan|Georgië]] | nationalcaps5 = 49 | nationalgoals5 = 22 | club-update = 3 April 2026 | nationalteam-update = 29 Maart 2026 }} '''Gwitsja Kwaratsgelia''' (internasionaal bekend as '''Khvicha Kvaratskhelia'''; [[Georgies]]: ხვიჩა კვარაცხელია; gebore [[12 Februarie]] [[2001]]) is ’n [[Georgië|Georgiese]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as ’n vleuel vir die [[Ligue 1]]-klub [[Paris Saint-Germain]] en die [[Georgiese nasionale sokkerspan|Georgiese nasionale span]] speel. Hy word beskou as een van die beste vleuels in die wêreld en is bekend vir sy dribbelwerk, ratsheid en spelverdeling.<ref name=":0">{{cite news|last=Morse|first=Ben|title=Khvicha Kvaratskhelia: Napoli's Georgian sensation billed 'Kvaradona'|url=https://edition.cnn.com/2022/11/01/football/khvicha-kvaratskhelia-napoli-georgia-spt-intl/index.html|publisher=CNN|access-date=19 August 2023|date=1 November 2022}}</ref><ref>{{cite web | url=https://georgiatoday.ge/khvicha-kvaratskhelia-among-the-best-players-of-the-year-at-ballon-dor-awards/ | title=Khvicha Kvaratskhelia among the best players of the year at Ballon d'Or Awards | date=31 October 2023 }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Christenson |first1=Marcus |last2=Duncan |first2=Pamela |last3=Bloor |first3=Steven |last4=Blight |first4=Garry |date=2024-12-20 |title=The 100 best male footballers in the world 2024 |url=https://www.theguardian.com/football/ng-interactive/2024/dec/17/the-100-best-male-footballers-in-the-world-2024 |access-date=2025-05-11 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref> Kwaratsgelia het sy senior loopbaan op 16-jarige ouderdom by Dinamo Tbilisi begin, voordat hy na Rustavi vertrek het, waar hy ’n halwe seisoen deurgebring het. Gedurende sy gesamentlike drie jaar by [[Lokomotiv Moskou]] en [[Roebin Kazan]], het Kwaratsgelia twee agtereenvolgende toekennings gewen as Beste Jong Speler in die [[Russiese Sokkerkampioenskap]].<ref>{{cite web |date=23 June 2023 |title=კვარაცხელიას სუპერგოლი იტალიაში სეზონის საუკეთესოდ დაასახელეს |trans-title=Kvaratskhelia se superdoel aangewys as beste van die seisoen in Italië |url=https://europop.ge/article/54140-kvaratskhelias-supergoli-italiashi-sezonis-sauketesod-daasakheles |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002210732/https://europop.ge/article/54140-kvaratskhelias-supergoli-italiashi-sezonis-sauketesod-daasakheles |archive-date=2 October 2023 |access-date=23 June 2023 |work=europop |publisher=Europop.ge |language=ka}}</ref> Ná ’n kort tydperk by Dinamo Batumi, het Kwaratsgelia in 2022 by [[SSC Napoli|Napoli]] aangesluit. In sy debuutseisoen het hy die klub gehelp om vir die eerste keer ooit die kwarteindronde van die [[UEFA Champions League]] te bereik, en om hul eerste [[Serie A]]-titel in 33 jaar te wen. Hy het die liga se voorste hulpverskaffer geword. Hiervoor is hy aangewys as Serie A se Mees Waardevolle Speler en die Champions League se Jong Speler van die Seisoen. Ná twee-en-’n-half jaar by Napoli het hy in Januarie 2025 vir €70 miljoen by die Franse klub Paris Saint-Germain aangesluit, met ’n kontrak tot Junie 2029, waar hy drie trofeë in sy eerste seisoen by die klub gewen het.<ref>{{Cite web |date=2025-01-17 |title=Why Paris Saint-Germain signed Khvicha Kvaratskhelia and didn't want anyone else |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/43454851/why-paris-saint-germain-signed-khvicha-kvaratskhelia |access-date=2025-01-19 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> Kwaratsgelia word wyd beskou as die grootste Georgiese sokkerspeler van alle tye. Hy het homself gevestig in al Georgië se nasionale jeugspanne en ’n sleutelrol onder verskeie afrigters gespeel. Daarna het hy ’n belangrike deel van die seniorspan geword ná sy debuut in 2019, en het Georgië gehelp om vir die [[UEFA Europa-beker|Europese kampioenskap]] in 2024 te kwalifiseer — die land se eerste groot internasionale toernooi ooit.<ref name="auto">{{cite news |date=7 September 2022 |title=Kvaradona! Meet Khvicha Kvaratskhelia, the new Napoli star who is gunning for Liverpool in the Champions League |url=https://www.goal.com/en/news/kvaradona-meet-khvicha-kvaratskhelia-the-new-napoli-star-gunning-for-liverpool-in-the-champions-league/bltf6dee7c937cb4cfe |access-date=16 September 2023 |website=Goal.com}}</ref><ref>{{cite web |date=7 April 2023 |title=Kaladze reveals three favourite Milan memories and weighs in on Leao vs. Kvaratskhelia debate |url=https://sempremilan.com/kaladze-three-milan-memories-leao-kvaratskhelia-napoli |access-date=16 September 2023 |website=SempreMilan}}</ref> Hy het ’n doelpunt aangeteken in die 2-0 oorwinning oor [[Portugese nasionale sokkerspan|Portugal]], wat daartoe gelei het dat Georgië onverwags na die rondte van 16 gevorder het.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/live/cqllllkd73dt|title=UEFA European Championship - Group Stage - Group F|date=2024-06-26|website=BBC Sport|access-date=2025-06-01}}</ref> Op 31 Mei 2025 het hy die vierde doel aangeteken in PSG se historiese 5-0 oorwinning oor [[FC Internazionale Milano|Inter Milaan]] in die Champions League-eindstryd.<ref>{{Cite web|url=https://www.si.com/soccer/khvicha-kvaratskhelia-goalscoring-history-champions-league-final|title=Khvicha Kvaratskhelia Makes Goalscoring History in Champions League Final|date=2025-05-31|website=Sports Illustrated|access-date=2025-06-01}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Portaalbalk|Sokker|Sport}} {{normdata}} {{DEFAULTSORT: Kwaratsgelia, Gwitsja}} [[Kategorie:Georgiese sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 2001]] [[Kategorie:Lewende mense]] siuij778xn2rkzjlbzx65g5o8uygwmk 0 431022 2891695 2789497 2026-04-08T20:44:54Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2891695 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Infobox football biography | name = Désiré Doué | image = [[Beeld:Doue asse psg 2425.png|senter|raamloos]] | caption = Doué in 2025 | full_name = Désiré Nonka-Maho Doué<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce158/pdf/SquadLists-English.pdf |title=Squad List: Men's Olympic Football Tournament Paris 2024: France (FRA) |page=4 |publisher=FIFA |date=27 July 2024 |access-date=16 March 2025}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2005|6|3|df=y}} | birth_place = [[Angers]], Maine-et-Loire, Frankryk | height = 1,83 m | position = Aanvallende middelveldspeler, vleuel | currentclub = [[Paris Saint-Germain]] | clubnumber = 14 | youthyears1 = 2011–2021 | youthclubs1 = [[Stade Rennais FC|Rennes]] | years1 = 2021–2023 | clubs1 = [[Stade Rennais FC|Rennes II]] | caps1 = 11 | goals1 = 1 | years2 = 2022–2024 | clubs2 = [[Stade Rennais FC|Rennes]] | caps2 = 57 | goals2 = 7 | years3 = 2024– | clubs3 = [[Paris Saint-Germain]] | caps3 = 49 | goals3 = 11 | nationalyears1 = 2021–2022 | nationalteam1 = [[:en:France national under-17 football team|Frankryk o/17]] | nationalcaps1 = 17 | nationalgoals1 = 7 | nationalyears2 = 2022–2023 | nationalteam2 = [[:en:France national under-19 football team|Frankryk o/19]] | nationalcaps2 = 12 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 2023–2024 | nationalteam3 = [[:en:France national under-21 football team|Frankryk o/21]] | nationalcaps3 = 4 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 2024 | nationalteam4 = [[:en:France Olympic football team|Frankryk se Olimpiese span]] | nationalcaps4 = 10 | nationalgoals4 = 3 | nationalyears5 = 2025– | nationalteam5 = [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk]] | nationalcaps5 = 6 | nationalgoals5 = 2 | club-update = 3 April 2026 | nationalteam-update = 29 Maart 2026 }} '''Désiré Nonka-Maho Doué''' (gebore [[3 Junie]] [[2005]]) is ’n [[Frankryk|Franse]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]]. Hy speel as ’n aanvallende middelveldspeler of vleuel vir die [[Ligue 1]]-klub [[Paris Saint-Germain]] en die [[Franse nasionale sokkerspan|Franse nasionale span]]. Hy word wyd beskou as een van die beste jong spelers in die wêreld en is bekend vir sy dribbelwerk, spoed en sorgelose speelstyl. Doué is ’n jeuginternasionaal vir Frankryk en het vir die nasionale span op o./17-, o/19- en o/21-vlak gespeel, sowel as die [[Olimpiese Somerspele 2024|Olimpiese span in 2024]] verteenwoordig. Doué het ’n [[Ivoorkus|Ivoriaanse]] pa en ’n Franse ma, en hy het beide Franse en Ivoriaanse nasionaliteite.<ref>{{Cite web|url=https://www.francetvinfo.fr/sports/foot/ligue-1/ligue-1-qui-est-desire-doue-le-nouveau-milieu-de-terrain-du-paris-saint-germain-arrive-de-rennes_6729729.html|title=Ligue 1 : qui est Désiré Doué, le nouveau talent français recruté par le Paris Saint-Germain ?|date=17 August 2024|website=Franceinfo|lang=fr}}</ref> Hy het [[Neymar]] en [[Lionel Messi]] as sy sokkerhelde erken. Op 31 Mei 2025 het Doué twee doele aangeteken en ’n hulp aangegee in ’n 5–0-oorwinning oor [[FC Internazionale Milano|Inter Milaan]] in die [[UEFA Champions League|Champions League]]-eindstryd. Hy is as Man van die Wedstryd aangewys terwyl sy klub hul heel eerste titel in die kompetisie verower het.<ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0299-1de41a81a0d8-2cfefc69a802-1000--desire-doue-named-official-2025-uefa-champions-league-final/|title=Désiré Doué named official 2025 UEFA Champions League final Player of the Match|date=2025-05-31|website=UEFA|access-date=2025-06-01}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Portaalbalk|Sokker|Sport}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT: Doué, Désiré}} [[Kategorie:Franse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 2005]] [[Kategorie:Lewende mense]] 3mifq2yvqrrtne2zhbrmsez8jexfk50 2891696 2891695 2026-04-08T20:46:58Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2891696 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Infobox football biography | name = Désiré Doué | image = [[Beeld:Doue asse psg 2425.png|senter|raamloos]] | caption = Doué in 2025 | full_name = Désiré Nonka-Maho Doué<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce158/pdf/SquadLists-English.pdf |title=Squad List: Men's Olympic Football Tournament Paris 2024: France (FRA) |page=4 |publisher=FIFA |date=27 July 2024 |access-date=16 March 2025}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2005|6|3|df=y}} | birth_place = [[Angers]], Maine-et-Loire, Frankryk | height = 1,83 m | position = Aanvallende middelveldspeler, vleuel | currentclub = [[Paris Saint-Germain]] | clubnumber = 14 | youthyears1 = 2011–2021 | youthclubs1 = [[Stade Rennais FC|Rennes]] | years1 = 2021–2023 | clubs1 = [[Stade Rennais FC|Rennes II]] | caps1 = 11 | goals1 = 1 | years2 = 2022–2024 | clubs2 = [[Stade Rennais FC|Rennes]] | caps2 = 57 | goals2 = 7 | years3 = 2024– | clubs3 = [[Paris Saint-Germain]] | caps3 = 49 | goals3 = 11 | nationalyears1 = 2021–2022 | nationalteam1 = [[:en:France national under-17 football team|Frankryk o/17]] | nationalcaps1 = 17 | nationalgoals1 = 7 | nationalyears2 = 2022–2023 | nationalteam2 = [[:en:France national under-19 football team|Frankryk o/19]] | nationalcaps2 = 12 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 2023–2024 | nationalteam3 = [[:en:France national under-21 football team|Frankryk o/21]] | nationalcaps3 = 4 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 2024 | nationalteam4 = [[:en:France Olympic football team|Frankryk se Olimpiese span]] | nationalcaps4 = 10 | nationalgoals4 = 3 | nationalyears5 = 2025– | nationalteam5 = [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk]] | nationalcaps5 = 6 | nationalgoals5 = 2 | club-update = 3 April 2026 | nationalteam-update = 29 Maart 2026 }} '''Désiré Nonka-Maho Doué''' (gebore [[3 Junie]] [[2005]]) is ’n [[Frankryk|Franse]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]]. Hy speel as ’n aanvallende middelveldspeler of vleuel vir die [[Ligue 1]]-klub [[Paris Saint-Germain]] en die [[Franse nasionale sokkerspan|Franse nasionale span]]. Hy word wyd beskou as een van die beste jong spelers in die wêreld en is bekend vir sy dribbelwerk, spoed en sorgelose speelstyl. Doué is ’n jeuginternasionaal vir Frankryk en het vir die nasionale span op o./17-, o/19- en o/21-vlak gespeel, sowel as die [[Olimpiese Somerspele 2024|Olimpiese span in 2024]] verteenwoordig. Doué het ’n [[Ivoorkus|Ivoriaanse]] pa en ’n Franse ma, en hy het beide Franse en Ivoriaanse nasionaliteite.<ref>{{Cite web|url=https://www.francetvinfo.fr/sports/foot/ligue-1/ligue-1-qui-est-desire-doue-le-nouveau-milieu-de-terrain-du-paris-saint-germain-arrive-de-rennes_6729729.html|title=Ligue 1 : qui est Désiré Doué, le nouveau talent français recruté par le Paris Saint-Germain ?|date=17 August 2024|website=Franceinfo|lang=fr}}</ref> Hy het [[Neymar]] en [[Lionel Messi]] as sy sokkerhelde erken. Op 31 Mei 2025 het Doué twee doele aangeteken en ook ’n doel voorberei in ’n 5–0-oorwinning oor [[FC Internazionale Milano|Inter Milaan]] in die [[UEFA Champions League|Champions League]]-eindstryd. Hy is as Man van die Wedstryd aangewys terwyl sy klub hul heel eerste titel in die kompetisie verower het.<ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0299-1de41a81a0d8-2cfefc69a802-1000--desire-doue-named-official-2025-uefa-champions-league-final/|title=Désiré Doué named official 2025 UEFA Champions League final Player of the Match|date=2025-05-31|website=UEFA|access-date=2025-06-01}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Portaalbalk|Sokker|Sport}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT: Doué, Désiré}} [[Kategorie:Franse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 2005]] [[Kategorie:Lewende mense]] beujftjyrx8gp3cqe7qsjzk1h5rvjoa 2891697 2891696 2026-04-08T20:47:14Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2891697 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Infobox football biography | name = Désiré Doué | image = [[Beeld:Doue asse psg 2425.png|senter|raamloos]] | caption = Doué in 2025 | full_name = Désiré Nonka-Maho Doué<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce158/pdf/SquadLists-English.pdf |title=Squad List: Men's Olympic Football Tournament Paris 2024: France (FRA) |page=4 |publisher=FIFA |date=27 July 2024 |access-date=16 March 2025}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2005|6|3|df=y}} | birth_place = [[Angers]], Maine-et-Loire, Frankryk | height = 1,83 m | position = Aanvallende middelveldspeler, vleuel | currentclub = [[Paris Saint-Germain]] | clubnumber = 14 | youthyears1 = 2011–2021 | youthclubs1 = [[Stade Rennais FC|Rennes]] | years1 = 2021–2023 | clubs1 = [[Stade Rennais FC|Rennes II]] | caps1 = 11 | goals1 = 1 | years2 = 2022–2024 | clubs2 = [[Stade Rennais FC|Rennes]] | caps2 = 57 | goals2 = 7 | years3 = 2024– | clubs3 = [[Paris Saint-Germain]] | caps3 = 49 | goals3 = 11 | nationalyears1 = 2021–2022 | nationalteam1 = [[:en:France national under-17 football team|Frankryk o/17]] | nationalcaps1 = 17 | nationalgoals1 = 7 | nationalyears2 = 2022–2023 | nationalteam2 = [[:en:France national under-19 football team|Frankryk o/19]] | nationalcaps2 = 12 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 2023–2024 | nationalteam3 = [[:en:France national under-21 football team|Frankryk o/21]] | nationalcaps3 = 4 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 2024 | nationalteam4 = [[:en:France Olympic football team|Frankryk se Olimpiese span]] | nationalcaps4 = 10 | nationalgoals4 = 3 | nationalyears5 = 2025– | nationalteam5 = [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk]] | nationalcaps5 = 6 | nationalgoals5 = 2 | club-update = 3 April 2026 | nationalteam-update = 29 Maart 2026 }} '''Désiré Nonka-Maho Doué''' (gebore [[3 Junie]] [[2005]]) is ’n [[Frankryk|Franse]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]]. Hy speel as ’n aanvallende middelveldspeler of vleuel vir die [[Ligue 1]]-klub [[Paris Saint-Germain]] en die [[Franse nasionale sokkerspan|Franse nasionale span]]. Hy word wyd beskou as een van die beste jong spelers in die wêreld en is bekend vir sy dribbelwerk, spoed en sorgelose speelstyl. Doué is ’n jeuginternasionaal vir Frankryk en het vir die nasionale span op o/17-, o/19- en o/21-vlak gespeel, sowel as die [[Olimpiese Somerspele 2024|Olimpiese span in 2024]] verteenwoordig. Doué het ’n [[Ivoorkus|Ivoriaanse]] pa en ’n Franse ma, en hy het beide Franse en Ivoriaanse nasionaliteite.<ref>{{Cite web|url=https://www.francetvinfo.fr/sports/foot/ligue-1/ligue-1-qui-est-desire-doue-le-nouveau-milieu-de-terrain-du-paris-saint-germain-arrive-de-rennes_6729729.html|title=Ligue 1 : qui est Désiré Doué, le nouveau talent français recruté par le Paris Saint-Germain ?|date=17 August 2024|website=Franceinfo|lang=fr}}</ref> Hy het [[Neymar]] en [[Lionel Messi]] as sy sokkerhelde erken. Op 31 Mei 2025 het Doué twee doele aangeteken en ook ’n doel voorberei in ’n 5–0-oorwinning oor [[FC Internazionale Milano|Inter Milaan]] in die [[UEFA Champions League|Champions League]]-eindstryd. Hy is as Man van die Wedstryd aangewys terwyl sy klub hul heel eerste titel in die kompetisie verower het.<ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0299-1de41a81a0d8-2cfefc69a802-1000--desire-doue-named-official-2025-uefa-champions-league-final/|title=Désiré Doué named official 2025 UEFA Champions League final Player of the Match|date=2025-05-31|website=UEFA|access-date=2025-06-01}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Portaalbalk|Sokker|Sport}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT: Doué, Désiré}} [[Kategorie:Franse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 2005]] [[Kategorie:Lewende mense]] 67lwpgeb6zkg2kxmrvwhx2gbxz86gvc 0 450386 2891631 2877687 2026-04-08T12:56:04Z Jcb 223 2891631 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Flickr - Josh Jensen - Robert Duvall (cropped).jpg|duimnael|upright=1.2|Duvall tydens die premiére van ''The Road'' in September 2009]] Die Amerikaanse [[akteur]], regisseur en rolprentvervaardiger [[Robert Duvall]] (1931 - 2026) het sedert sy eerste verskyning in 'n episode van ''Armstrong Circle Theatre'' in 1959 'n uitgebreide en omvattende loopbaan in die rolprent- en televisie industrieë opgebou. Sy werk in televisierolle gedurende die 1960's sluit in: ''Route 66'' (1961), ''[[Alfred Hitchcock]] Presents'' (1962), ''The Twilight Zone'' (1963), ''The Outer Limits'' (1964), ''The F.B.I.'' (1965–1969) en ''The Mod Squad'' (1969). Hierna het hy die rol vertolk van generaal [[Dwight D. Eisenhower]] in die 1979-minireeks ''Ike''. In 1989 het hy die rol vertolk van Augustus "Gus" McCrae saam met [[Tommy Lee Jones]] in die epiese<ref>Epiese rolprente is gewoonlik skouspelagtige, grootskaalse projekte met 'n omvangryke en allesomvattende tema. Die begrip is nietemin dubbelsinnig, en verwys soms na 'n tipe rolprentgenre en ander kere bloot na rolprente met aansienlike begrotings. Soos [[epos]]se in die klassieke literêre sin, wentel dit dikwels om 'n heldhaftige karakter. Die ambisieuse aard van epiese rolprente dra daartoe by om dit te onderskei van ander genres soos die periode- of avontuurfilm. Epiese historiese rolprente sal gewoonlik 'n historiese of 'n mitiese gebeurtenis neem en buitensporige dekor of omgewing, weelderige kostuums en 'n uitgebreide klankbaan en groot rolverdeling byvoeg, wat dit uiters duur maak om te vervaardig. Die mees algemene onderwerpe van epiese films is koninklikes en gesaghebbende figure uit verskeie tydperke in die [[geskiedenis|wêreldgeskiedenis]].</ref> ''Western''<ref>''Western'' is 'n fiksiegenre wat tipies in die Amerikaanse grensgebiede (algemeen na verwys as die "Ou Weste" of die "Wilde Weste") afspeel in die tydperk tussen die Kaliforniese Goudstormloop van 1849 en die sluiting van die grens in 1890. Dit word algemeen geassosieer met volksverhale van die Wes-Verenigde State, veral die Suidwes-Verenigde State, sowel as Noord-Meksiko. Die grensgebiede word dikwels uitgebeeld as ylbevolkte en vyandige streke wat bewoon word deur cowboys, ongewenste persone en talle ander ongure karakters. Westerns wentel dikwels rondom pogings om dié wettelose grensgebied te tem, en omvat wyer temas soos geregtigheid, vryheid, ruwe individualisme, die treurige en wanhopige maar vasberade lotsgevalle van die moedige inwoners van die gebiede en die nasionale geskiedenis en identiteit van die [[Verenigde State]]. [[Indiane]] of Rooihuide word dikwels as vyandig en wreed uitgebeeld. Die genre het sy oorsprong in die vaquero-erfenis en Westerse fiksie, en was verantwoordelik vir die popularisering van die Cowboy-kultuur en -leefstyl, country-Westerse musiek en Cowboy-geïspireerde klere. Deur die geskiedenis van die genre het dit herlewings beleef, en dit is ook in verskeie subgenres opgeneem.</ref> avontuur-minireeks ''Lonesome Dove''. Die rol het aan hom 'n Golden Globe besorg vir Beste Akteur – Minireeks of Televisiefilm.<ref>{{cite web |title=War Drama Wins 2 Golden Globes 'Lonesome Dove', Captures 2; 'Murphy Brown' is 'Best Series'|url=https://www.deseret.com/1990/1/21/18842123/war-drama-wins-2-golden-globes-br-lonesome-dove-captures-2-murphy-brown-is-best-series |website=Deseret News |access-date=11 Januarie 2022 |language=en |date=21 Januarie 1990}}</ref> Drie jaar later het hy die rol vertolk van die [[Georgië|Georgiese]] en Sowjetse Kommunistiese leier, [[Josef Stalin]] in die televisiefilm ''Stalin'' (1992), wat 'n verdere Golden Globe aan hom besorg het in die kategorie Beste Akteur in 'n Televisiefilm. <ref>{{cite web |title=Stalin |url=https://www.goldenglobes.com/tv-show/stalin |website=GoldenGlobes.com |access-date=11 Januarie 2022}}</ref> Duvall se eerste rolprentrol was die van Boo Radley in the 1962-rolprent ''To Kill a Mockingbird'' saam met [[Gregory Peck]]. Ander rolprente uit die 1960's sluit in ''Bullitt'', met [[Steve McQueen]] (1968) en ''True Grit'' saam met [[John Wayne]] (1969). In die 1970's het hy die rol vertolk van Majoor Frank Burns in ''M*A*S*H'' (1970), Tom Hagen in ''[[The Godfather]]'' (1972) en ''The Godfather Part II'' (1974), Jesse James in ''The Great Northfield Minnesota Raid'' (1972), Dr. Watson in ''The Seven-Per-Cent Solution'' (1976), Bull Meechum in ''The Great Santini'' (1979) en laastens Luitenant-kolonel Bill Kilgore in ''Apocalypse Now'' (1979). In 1983 het Duvall die rol vertolk van Mac Sledge in die [[drama]]rolprent ''Tender Mercies'', wat aan hom 'n Oscar en Golden Globe vir Beste Akteur besorg het.<ref>{{cite web |last1=Edwards |first1=Clayton |title=How Robert Duvall Knew He Won the Oscar for 'Tender Mercies' Before Dolly Parton Even Said His Name |url=https://outsider.com/american-entertainment/how-robert-duvall-knew-he-won-oscar-tender-mercies-dolly-parton-said-name/ |website=Outsider |access-date=11 Januarie 2022 |date=25 Desember 2021 |archive-date=13 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113093049/https://outsider.com/american-entertainment/how-robert-duvall-knew-he-won-oscar-tender-mercies-dolly-parton-said-name/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Brooks |first1=Michael J. |title=Tender Mercies |url=https://www.alabamagazette.com/story/2015/12/01/religion/tender-mercies/640.html |publisher=Alabama Gazette |access-date=11 Januarie 2022 |language=en |date=1 Desember 2015}}</ref> Hierna het hy verskyn in ''The Natural'' saam met [[Robert Redford]] (1984), ''Days of Thunder'' saam met [[Tom Cruise]] (1990), [[Joseph Pulitzer]] in ''Newsies''saam met [[Christian Bale]] (1992), ''Falling Down'' saam met [[Michael Douglas]] (1993), ''Something to Talk About'' saam met Julia Roberts (1995), ''Sling Blade'' saam met [[Billy Bob Thornton]] (1996), ''A Family Thing'' saam met [[James Earl Jones]] (1996), ''Phenomenon'' saam met [[John Travolta]] (1996) en ''Deep Impact'' saam met Téa Leoni (1998). Vir sy vertolking in die 1998-rolprent ''A Civil Action'', weereens saam met Travolta, wen hy die Screen Actors Guild-toekenning vir Uitmuntende Vertolking deur 'n Manlike Akteur in 'n Ondersteunende Rol.<ref>{{cite web |title=Surprise At The SAG Awards |url=https://www.cbsnews.com/news/surprise-at-the-sag-awards/ |publisher=CBS News |access-date=11 Januarie 2022 |date=8 Maart 1999}}</ref> In the 2000's het Duvall noemenswaardige rolle vertolk in die rolprente ''Gone in 60 Seconds'' saam met [[Nicolas Cage]] (2000), ''Secondhand Lions'' saam met [[Michael Caine]] (2003), ''Open Range'' saam met Kevin Costner (2003) en in die [[komedie]]rolprent ''Four Christmases'' saam met [[Vince Vaughn]] (2008). Hy het 'n rol vertolk in die 2006-Western-minireeks, ''Broken Trail'', en was ook 'n uitvoerende vervaardiger. Hiervoor wen hy twee Emmy Awards, een in die kategorie Uitstaande Hoofakteur In 'n Minireeks of Rolprent, en een in die kategorie Uitmuntende Minireeks, wat hy gedeel het saam met die ander vervaardigers.<ref name="BrokenTrail" /><ref>{{cite web |title=Broken Trail |url=https://www.emmys.com/shows/broken-trail |website=Emmys.com |access-date=28 Januarie 2022 |language=en}}</ref> In 2012 verskyn hy na 22 jaar weer saam met Tom Cruise in die aksierillerfilm ''Jack Reacher'', waarin hy die rol van Cash vertolk. In 2014 verskyn hy saam met [[Robert Downey Jr.]] in die regsdrama-rolprent ''The Judge'', waarin hy die rol vertolk van Regter Joseph Palmer, die vader van Downey se karakter. == Verskynings == === Rolprent === [[Lêer:Robert Duvall, actor, with wife Gail Youngs, NYC apartment.jpg|duimnael|upright|Saam met sy destydse vrou Gail Youngs in Maart 1984]] [[Lêer:Robert Duvall Diane Lane 1989.jpg|duimnael|upright|Duvall saam met Diane Lane in September 1989]] [[Lêer:Robert Duvall by David Shankbone cropped.jpg|upright|duimnael|Duvall in Mei 2007]] {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" |+ ! scope="col" | Jaar ! scope="col" | Titel ! scope="col" | Rol ! scope="col" class="unsortable" | Opmerkings ! scope="col" class="unsortable" | Verwysings |- ! scope="row" | 1962 | ''To Kill a Mockingbird'' | Boo Radley | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |last1=Lanier |first1=Josh |title=Robert Duvall: Why the Hollywood Legend's Only Line in 'To Kill a Mockingbird' Was Cut |url=https://outsider.com/news/entertainment/robert-duvall-why-hollywood-legends-only-line-to-kill-a-mockingbird-was-cut/ |website=Outsider |access-date=11 Januarie 2022 |date=25 Junie 2021 |archive-date=13 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113095353/https://outsider.com/news/entertainment/robert-duvall-why-hollywood-legends-only-line-to-kill-a-mockingbird-was-cut/ |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row" | 1963 | ''Captain Newman, M.D.'' | Kaptein Paul Cabot Winston | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |title=Captain Newman, M. D. - Turner Classic Movies |url=https://www.tcm.com/watchtcm/titles/70246 |publisher=Turner Classic Movies |access-date=11 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | 1965 | ''Nightmare in the Sun'' | Motorfietsryer | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=Nightmare in the Sun (1964) |url=https://www.radiotimes.com/movie-guide/b-6q50yc/nightmare-in-the-sun/ |publisher=Radio Times |access-date=11 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | 1966 | ''The Chase'' | Edwin Stewart | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=The Chase |url=https://www.rottentomatoes.com/m/1003957-chase |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=11 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | 1967 | ''Countdown'' | Charles "Chiz" Stewart | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=Countdown movie review and film summary (1968) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/countdown-1968 |website=RogerEbert.com |access-date=11 Januarie 2022 |language=en |date=1 Julie 1977}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 1968 | ''The Detective'' | Nestor | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=The Detective (1968) |url=https://www.radiotimes.com/movie-guide/b-y9w336/the-detective/ |publisher=Radio Times |access-date=11 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- | ''Bullitt'' | Weissberg | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=Bullitt movie review and film summary (1968) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/bullitt-1968 |website=RogerEbert.com |access-date=11 Januarie 2022 |language=en |date=23 Desember 1968}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 1969 | ''True Grit'' | Ned Pepper | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |last1=Halliburton |first1=Suzanne |title='True Grit' Star Robert Duvall Spoke Highly of John Wayne |url=https://outsider.com/american-entertainment/true-grit-star-robert-duvall-spoke-highly-john-wayne/ |website=Outsider |access-date=11 Januarie 2022 |date=25 Desember 2021 |archive-date= 6 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006132450/https://outsider.com/american-entertainment/true-grit-star-robert-duvall-spoke-highly-john-wayne/ |url-status=dead }}</ref> |- | ''The Rain People'' | Gordon | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=The Rain People movie review and film summary (1969) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-rain-people-1969 |website=RogerEbert.com |access-date=11 Januarie 2022 |language=en |date=19 September 1969}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 1970 | ''M*A*S*H'' | Majoor Frank Burns | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=M*A*S*H movie review and film summary (1970) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/mash-1970 |website=RogerEbert.com |access-date=11 Januarie 2022 |language=en |date=1 Januarie 1970}}</ref> |- | ''The Revolutionary'' | Despard | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=The Revolutionary |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the-revolutionary |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=11 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 1971 | ''THX 1138'' | THX | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=THX 1138 movie review and film summary (2004) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/thx-1138-2004 |website=RogerEbert.com |access-date=11 Januarie 2022 |language=en |date=10 September 2004}}</ref> |- | ''Lawman'' | Vernon Adams | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=Lawman movie review and film summary (1971) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/lawman-1971 |website=RogerEbert.com |access-date=11 Januarie 2022 |language=en |date=31 Augustus 1971}}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" | 1972 | ''[[The Godfather]]'' | Tom Hagen | | style="text-align: center;" |<ref name="looper">{{cite web |last1=Staniforth |first1=Nick |title=The Real Reason Tom Hagen Died Before The Godfather: Part III |url=https://www.looper.com/662127/the-real-reason-tom-hagen-died-before-the-godfather-part-iii/ |website=Looper.com |access-date=11 Januarie 2022 |date=15 November 2021}}</ref> |- | ''The Great Northfield, Minnesota Raid'' | Jesse James | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |title=The Great Northfield Minnesota Raid (1972) |url=https://www.radiotimes.com/movie-guide/b-uk94nd/the-great-northfield-minnesota-raid/ |publisher=Radio Times |access-date=11 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- | ''Tomorrow'' | Jackson Fentry | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |author1=Vincent Canby |title=The Screen: 'Tomorrow': Adapted Faulkner Tale Directed by Anthony |url=https://www.nytimes.com/1972/04/10/archives/the-screen-tomorrowadapted-faulkner-tale-directed-by-anthony.html |work=The New York Times |access-date=11 Januarie 2022 |date=10 April 1972}}</ref> |- | ''Joe Kidd'' | Frank Harlan | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=Joe Kidd movie review and film summary (1972) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/joe-kidd-1972 |website=RogerEbert.com |access-date=11 Januarie 2022 |language=en |date=18 Julie 1972}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 1973 | ''The Outfit'' | Earl Macklin | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=The Outfit |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_outfit |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=11 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- | ''Badge 373'' | Eddie Ryan | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |author1=Roger Greenspun |title=Screen: 'Badge 373,' With Eddie Egan:Ex-Detective Has Role, but Not of Himself The Cast |url=https://www.nytimes.com/1973/07/26/archives/screen-badge-373-with-eddie-eganexdetective-has-role-but-not-of.html |work=The New York Times |access-date=11 Januarie 2022 |date=26 Julie 1973}}</ref> |- | ''Lady Ice'' | Ford Pierce | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=Lady Ice (1973) |url=https://www.radiotimes.com/movie-guide/b-1oiqat/lady-ice/ |website=Radio Times |access-date=11 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 1974 | ''The Conversation'' | The Director | Nie-erkende rol | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=The Conversation movie review and film summary (1974) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-conversation-1974 |website=RogerEbert.com |access-date=11 Januarie 2022 |language=en |date=4 Februarie 2001}}</ref> |- | ''The Godfather Part II'' | Tom Hagen | | style="text-align: center;" |<ref name="looper" /> |- ! rowspan="2" scope="row" | 1975 | ''The Killer Elite'' | George Hansen | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=The Killer Elite (1975) |url=https://www.radiotimes.com/movie-guide/b-ngsy5f/the-killer-elite/ |website=Radio Times |access-date=11 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- | ''Breakout'' | Jay Wagner | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=Breakout |url=https://www.rottentomatoes.com/m/1003060-breakout |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=11 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 1976 | ''The Eagle Has Landed'' | Kolonel Radl | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=The Eagle Has Landed |url=https://www.rottentomatoes.com/m/1006392-eagle_has_landed |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=11 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- | ''The Seven-Per-Cent Solution'' | Dr. John H. Watson | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=The Seven-Per-Cent Solution |url=https://www.rottentomatoes.com/m/sevenpercent_solution |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=11 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- | ''Network'' | Frank Hackett | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=Network movie review and film summary (1976) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-network-1976 |website=RogerEbert.com |access-date=11 Januarie 2022 |language=en |date=29 Oktober 2000}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 1977 | ''The Greatest'' | Bill McDonald | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=The Greatest |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_greatest_1977 |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=11 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- | ''We're Not the Jet Set'' | N.V.T. | Slegs regisseur; dokumentêr | style="text-align: center;" | <ref name="Wash Post">{{cite news |last1=Howe |first1=Desson |title='Apostle's' Saving Grace |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/apostlehowe.htm |newspaper=Washington Post |access-date=26 Januarie 2022 |date=30 Januarie 1998}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 1978 | ''Invasion of the Body Snatchers'' | Priest on Swing | Nie-erkende rol | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=Invasion of the Body Snatchers (1978) |url=https://www.radiotimes.com/movie-guide/b-k8omjf/invasion-of-the-body-snatchers/ |publisher=Radio Times |access-date=11 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- | ''The Betsy'' | Loren Hardeman III | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=The Betsy |url=https://www.rottentomatoes.com/m/betsy |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=11 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 1979 | ''Apocalypse Now'' | Luitenant-kolonel Bill Kilgore | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |last1=Kenny |first1=Glenn |title=Apocalypse Now: Final Cut movie review (2019) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/apocalypse-now-final-cut-movie-review-2019 |website=RogerEbert.com |access-date=11 Januarie 2022 |language=en |date=14 Augustus 2019}}</ref> |- | ''The Great Santini'' | Bull Meechum | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=The Great Santini movie review (1980) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-great-santini-1980 |website=RogerEbert.com |access-date=11 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 1981 | ''True Confessions'' | Speurder Tom Spellacy | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite news |last1=Arnold |first1=Gary |title='Confessions': Brother,Can You Spare A Crime?, Confessions |url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1981/10/09/confessions-brothercan-you-spare-a-crime-confessions/b664f298-0d78-4b68-b9e7-d1b79551f4dc/ |newspaper=Washington Post |access-date=11 Januarie 2022 |date=9 Oktober 1981}}</ref> |- | ''The Pursuit of D.B. Cooper'' | Gruen | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=The Pursuit of DB Cooper (1981) |url=https://www.radiotimes.com/movie-guide/b-ckvy0j/the-pursuit-of-db-cooper/ |publisher=Radio Times |access-date=11 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 1983 | ''Tender Mercies'' | Mac Sledge | Ook mede-vervaardiger | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=Tender Mercies movie review and film summary (1983) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-tender-mercies-1983 |website=RogerEbert.com |access-date=11 Januarie 2022 |language=en |date=17 Junie 2009}}</ref><ref>{{cite book |last1=Ellison |first1=Curtis W. |title=Country Music Culture: From Hard Times to Heaven |date=1995 |publisher=Univ. Press of Mississippi |isbn=978-1-60473-934-3 |page=290 |url=https://books.google.com/books?id=P1qyHCmpT7EC&dq=%22Robert+Duvall%22+co-produced+%22Tender+Mercies%22&pg=PA290 |access-date=January 11, 2022 |language=en}}</ref> |- | ''Angelo My Love'' | N.V.T. | Slegs regisseur en vervaardiger | style="text-align: center;" | <ref name="Wash Post" /> |- ! rowspan="2" scope="row" | 1984 | ''The Stone Boy'' | Joe Hillerman | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite journal |last1=Canby |first1=Vincent |title=Film: 'Stone Boy,' Grief After Death |journal=The New York Times |date=4 April 1984 |url=https://www.nytimes.com/1984/04/04/movies/film-stone-boy-grief-after-death.html |access-date=11 Januarie 2022 |issn=0362-4331}}</ref> |- | ''The Natural'' | Max Mercy | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=The Natural movie review and film summary (1984) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-natural-1984 |website=RogerEbert.com |access-date=11 Januarie 2022 |language=en |date=1 Januarie 1984}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 1986 | ''Let's Get Harry'' | Norman Shrike | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=Let's Get Harry |url=https://www.rottentomatoes.com/m/lets_get_harry |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=11 Januarie 2022}}</ref> |- | ''Belizaire the Cajun'' | The Preacher | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=Belizaire the Cajun |url=https://www.rottentomatoes.com/m/belizaire_the_cajun |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=11 Januarie 2022}}</ref> |- | ''The Lightship'' | Calvin Caspary | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=The Lightship |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_lightship |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=11 Januarie 2022}}</ref> |- ! scope="row" | 1987 | ''Hotel Colonial'' | Roberto Carrasco | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=Hotel Colonial |url=https://www.rottentomatoes.com/m/hotel_colonial |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=11 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | 1988 | ''Colors'' | Bob Hodges | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |last1=Bell |first1=Alan |title='Colors': A Monochromatic View of Gang Life in Los Angeles |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-04-18-me-851-story.html |work=Los Angeles Times |access-date=11 Januarie 2022 |date=18 April 1988}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 1990 | ''A Show of Force'' | Howard | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=A Show of Force (1990) |url=https://www.radiotimes.com/movie-guide/b-ks34b5/a-show-of-force/ |publisher=Radio Times |access-date=11 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- | ''Days of Thunder'' | Harry Hogge | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |last1=Parkey |first1=Keeli |title='Days of Thunder' Starring Tom Cruise Premiered in Theaters on This Day in 1990 |url=https://outsider.com/news/days-of-thunder-tom-cruise-premiered-theaters-on-this-day-1990/ |publisher=Outsider |access-date=14 Januarie 2022 |date=28 Junie 2021 |archive-date=13 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313122914/https://outsider.com/news/days-of-thunder-tom-cruise-premiered-theaters-on-this-day-1990/ |url-status=dead }}</ref> |- | ''The Handmaid's Tale'' | Kommandeur | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |last1=Gilbert |first1=Sophie |title=The Forgotten Film Adaptation of 'The Handmaid's Tale' |url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2015/03/the-forgotten-handmaids-tale/388514/ |publisher=The Atlantic |access-date=14 Januarie 2022 |language=en |date=24 Maart 2015}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 1991 | ''Rambling Rose'' | Daddy | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=Rambling Rose movie review and film summary (1991) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/rambling-rose-1991 |website=RogerEbert.com |access-date=14 Januarie 2022 |language=en |date=20 September 1991}}</ref> |- | ''Convicts'' | Soll Gautier | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |author1=Vincent Canby |title=Review/Film; A Meeting Of Youth And Age |url=https://www.nytimes.com/1991/12/06/movies/review-film-a-meeting-of-youth-and-age.html |work=The New York Times |access-date=14 Januarie 2022 |date=6 Desember 1991}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 1992 | ''Newsies'' | [[Joseph Pulitzer]] | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |last1=Jeunesse |first1=Marilyn La |title=Then and Now: The cast of 'Newsies' 29 years later |url=https://www.insider.com/newsies-cast-then-now-2018-8#robert-duvall-played-a-publishing-mogul-19 |access-date=14 Januarie 2022 |date= 27 Januarie 2021|publisher=Business Insider}}</ref> |- | ''The Plague'' | Joseph Grand | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |last1=Nesselson |first1=Lisa |title=The Plague |url=https://variety.com/1992/film/reviews/the-plague-1200430710/ |magazine=Variety |access-date=14 Januarie 2022 |date=1 September 1992}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 1993 | ''Falling Down'' | Prendergast | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite journal |last1=Roberge |first1=Chris |title=Violence becomes a joke in the ludicrous Falling Down - The Tech |journal=The Tech |date=26 Februarie 1993 |volume=113 |page=6 |url=http://tech.mit.edu/V113/N9/falling.09a.html |access-date=14 Januarie 2022 |publisher=MIT |archive-date=13 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313122911/http://tech.mit.edu/V113/N9/falling.09a.html |url-status=dead }}</ref> |- | ''Wrestling Ernest Hemingway'' | Walter | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=Wrestling Ernest Hemingway |url=https://www.rottentomatoes.com/m/wrestling_ernest_hemingway |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=14 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- | ''Geronimo: An American Legend'' | Al Sieber | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite news |last1=Howe |first1=Desson |title='Geronimo An American Legend' |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/geronimoanamericanlegendpg13howe_a0b018.htm |newspaper=Washington Post |access-date=14 Januarie 2022 |date=10 Desember 1993}}</ref> |- ! scope="row" | 1994 | ''The Paper'' | Bernie White | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite news |last1=Kempley |first1=Rita |title='The Paper' (R) |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/thepaperrkempley_a0a41b.htm |newspaper=Washington Post |access-date=14 Januarie 2022 |date=25 Maart 1994}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 1995 | ''Something to Talk About'' | Wyly King | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=Something to Talk About movie review and film summary (1995) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/something-to-talk-about-1995 |website=RogerEbert.com |access-date=14 Januarie 2022 |language=en |date=4 Augustus 1995}}</ref> |- | ''The Stars Fell on Henrietta'' | Mnr. Cox | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=The Stars Fell on Henrietta movie review and film summary (1995) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-stars-fell-on-henrietta-1995 |website=RogerEbert.com |access-date=14 Januarie 2022 |language=en |date=22 September 1995}}</ref> |- | ''The Scarlet Letter'' | Roger Chillingworth | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |last1=Petrakis |first1=John |title=Vile 'Scarlet Letter' Takes Indecent Liberties with a Classic |url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1995-10-13-9510130015-story.html |publisher=Chicago Tribune |access-date=14 Januarie 2022 |language=en |date=13 Oktober 1995}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 1996 | ''Sling Blade'' | Karl se vader | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=Sling Blade movie review and film summary (1996) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/sling-blade-1996|website=RogerEbert.com |access-date=14 Januarie 2022 |language=en |date=29 November 1996}}</ref> |- | ''A Family Thing'' | Earl Pilcher Jnr. | Ook vervaardiger | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |last1=Davis |first1=Sandi |title="Family Thing" Story Line Brainchild of Actor Duvall |url=https://www.oklahoman.com/article/2532023/family-thing-story-line-brainchild-of-actor-duvall |publisher=The Oklahoman |access-date=14 Januarie 2022 |date=29 Maart 1996}}</ref> |- | ''Phenomenon'' | Doc | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=Phenomenon movie review and film summary (1996) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/phenomenon-1996|website=RogerEbert.com |access-date=14 Januarie 2022 |language=en |date=3 Julie 1996}}</ref> |- ! scope="row" | 1997 | ''The Apostle'' | The Apostle E.F. | Ook uitvoerende vervaardiger, draaiboekskrywer en regisseur | style="text-align: center;" |<ref name=Apostle>{{cite web |last1=Miller |first1=Madison |title=Happy Birthday Robert Duvall: Relive the Hollywood Legend's Best Moments |url=https://outsider.com/news/entertainment/happy-birthday-robert-duvall-relive-hollywood-stars-best-moments/ |publisher=Outsider |access-date=14 Januarie 2022 |date=5 Januarie 2021 |archive-date=14 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220114171704/https://outsider.com/news/entertainment/happy-birthday-robert-duvall-relive-hollywood-stars-best-moments/ |url-status=dead }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 1998 | ''The Gingerbread Man'' | Dixon Doss | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=The Gingerbread Man movie review and film summary (1998) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-gingerbread-man-1998|website=RogerEbert.com |access-date=14 Januarie 2022 |language=en |date=6 Februarie 1998}}</ref> |- | ''A Civil Action'' | Jerome Facher | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite news |last1=O'Sullivan |first1=Michael |title=An Inactive 'Action' |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/civilactionosullivan.htm |newspaper=Washington Post |access-date=14 Januarie 2022 |date=8 Januarie 1999}}</ref> |- | ''Deep Impact'' | Spurgeon Tanner | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite news |last1=O'Sullivan |first1=Michael |title=High Profile, Low 'Impact' |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/deepimpactosullivan.htm |newspaper=Washington Post |access-date=14 Januarie 2022 |date=8 Mei 1998}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2000 | ''Gone in 60 Seconds'' | Otto Halliwell | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |last1=Crockford |first1=C. M. |title=Is Gone In 60 Seconds Based On A True Story? |url=https://www.looper.com/648132/is-gone-in-60-seconds-based-on-a-true-story/ |website=Looper.com |access-date=26 Januarie 2022 |date=1 November 2021}}</ref> |- | ''The 6th Day'' | Dr. Griffin Weir | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |title=The 6th Day |url=https://www.theguardian.com/film/2000/dec/15/culture.peterbradshaw |work=The Guardian |access-date=26 Januarie 2022 |language=en |date=15 Desember 2000}}</ref> |- | ''A Shot at Glory'' | Gordon McLeod | Ook vervaardiger | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |last1=Thomas |first1=Kevin |title=Heartfelt 'Shot at Glory' Misses a Strong Kick |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2002-may-03-et-shot3-story.html |access-date=26 Januarie 2022 |work=Los Angeles Times |date=3 Mei 2002}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2002 | ''John Q.'' | Luitenant Frank Grimes | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |last1=Thomas |first1=George M. |title=Duvall Still Does It Right|url=https://www.orlandosentinel.com/news/os-xpm-2002-02-23-0202220432-story.html |publisher=Orlando Sentinel |language=en |access-date=26 Januarie 2022 |date=23 Februarie 2002}}</ref> |- | ''Assassination Tango'' | John J. | Ook vervaardiger, draaiboekskrywer en regisseur | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=Assassination Tango movie review and film summary (2003) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/assassination-tango-2003|website=RogerEbert.com |access-date=26 Januarie 2022 |language=en |date=4 April 2003}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2003 | ''Gods and Generals'' | Generaal [[Robert E. Lee]] | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |last1=Kane |first1=Gregory |title=Duvall brings Confederate general to life |url=https://www.baltimoresun.com/news/bs-xpm-2001-12-09-0112090071-story.html |publisher=Baltimore Sun |language=en |access-date=26 Januarie 2022 |date=9 Desember 2001}}</ref> |- | ''Secondhand Lions'' | Hub | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=Secondhand Lions movie review and film summary (2003) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/secondhand-lions-2003|website=RogerEbert.com |access-date=26 Januarie 2022 |language=en |date=19 September 2003}}</ref> |- | ''Open Range'' | Boss Spearman | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |last1=Gleiberman |first1=Owen |title=Open Range |url=https://ew.com/article/2003/08/14/open-range/ |publisher=Entertainment Weekly |language=en |access-date=26 Januarie 2022 |date=17 Maart 2020}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2005 | ''Kicking & Screaming'' | Buck Weston | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=Kicking & Screaming movie review (2005) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/kicking-and-screaming-2005 |website=RogerEbert.com |language=en |date=12 Mei 2005}}</ref> |- | ''Thank You for Smoking'' | Kaptein | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=Thank You for Smoking movie review (2006) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/thank-you-for-smoking-2006 |website=RogerEbert.com |language=en |date=23 Maart 2006}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2007 | ''Lucky You'' | L.C. Cheever | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |last1=Honeycutt |first1=Kirk |title=Lucky You |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/lucky-you-158091/ |publisher=The Hollywood Reporter |access-date=26 Januarie 2022 |date=2 Mei 2007}}</ref> |- | ''We Own the Night'' | Burt Grusinsky | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=We Own the Night movie review (2007) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/we-own-the-night-2007 |website=RogerEbert.com |access-date=28 Januarie 2022 |date=11 Oktober 2007}}</ref> |- ! scope="row" | 2008 | ''Four Christmases'' | Howard | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=Four Christmases movie review (2008) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/four-christmases |website=RogerEbert.com |access-date=28 Januarie 2022 |date=25 November 2008}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2009 | ''Crazy Heart'' | Wayne | Ook vervaardiger | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=Crazy Heart movie review & film summary (2009) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/crazy-heart-2009 |website=RogerEbert.com |access-date=28 Januarie 2022 |date=23 Desember 2009}}</ref> |- | ''The Road'' | Ou man | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=The Road movie review & film summary (2009) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-road-2009 |website=RogerEbert.com |access-date=28 Januarie 2022 |date=24 November 2009}}</ref> |- | ''Get Low'' | Felix Bush | Ook uitvoerende vervaardiger | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=Get Low movie review & film summary (2010) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/get-low-2010 |website=RogerEbert.com |access-date=28 Januarie 2022 |date=4 Augustus 2010}}</ref> |- ! scope="row" | 2011 | ''Seven Days in Utopia'' | Johnny Crawford | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |author1=Roger Ebert |title=Seven Days in Utopia movie review (2011) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/seven-days-in-utopia-2011 |website=RogerEbert.com |access-date=28 Januarie 2022 |date=31 Augustus 2011}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2012 | ''Jayne Mansfield's Car'' | Jim Caldwell | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |author1=Godfrey Cheshire |title=Seven Days in Utopia movie review (2011) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/jayne-mansfields-car-2013 |website=RogerEbert.com |access-date=28 Januarie 2022 |date=13 September 2013}}</ref> |- |''Casting By'' |Homself |Dokumentêr | |- | ''Jack Reacher'' | Cash | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |last1=Bang |first1=Derrick |title='Jack Reacher': This film don't know Jack |url=https://www.davisenterprise.com/feature/arts/movies/jack-reacher-this-film-dont-know-jack/ |publisher=Davis Enterprise |access-date=28 Januarie 2022 |date=2 Januarie 2013}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2014 | ''A Night in Old Mexico'' | Red | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |last1=O'Malley |first1=Sheila |title=A Night in Old Mexico movie review (2014) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/a-night-in-old-mexico-2014 |website=RogerEbert.com |access-date=28 Januarie 2022 |date=16 Mei 2014}}</ref> |- | ''The Judge'' | Regter Joseph Palmer | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |last1=Puig |first1=Claudia |title=The verdict: Stay away from 'The Judge' |url=https://www.usatoday.com/story/life/movies/2014/10/08/the-judge-review/16452845/ |publisher=USA Today |access-date=28 Januarie 2022 |date=8 Oktober 2014}}</ref> |- ! scope="row" | 2015 | ''Wild Horses'' | Scott Briggs | Ook draaiboekskryer en regisseur | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |author1=Godfrey Cheshire |title=Wild Horses movie review & film summary (2015) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/wild-horses-2015 |website=RogerEbert.com |access-date=28 Januarie 2022 |language=en |date=5 Junie 2015}}</ref> |- ! scope="row" | 2016 | ''In Dubious Battle'' | Bolton | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |last1=Tallerico |first1=Brian |title=In Dubious Battle movie review (2017) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/in-dubious-battle-2017 |website=RogerEbert.com |access-date=28 Januarie 2022 |date=17 Februarie 2017}}</ref> |- ! scope="row" | 2018 | ''Widows'' | Tom Mulligan | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |last1=Sims |first1=David |title=The Blunt-Force Power of 'Widows,' in One Scene |url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2018/12/ride-through-chicago-most-important-shot-widows/579010/ |publisher=The Atlantic |access-date=28 Januarie 2022 |language=en |date=31 Desember 2018}}</ref> |- ! scope="row" | 2021 | ''12 Mighty Orphans'' | Mason Hawk | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |last1=Fleming |first1=Mike Jr. |title=Robert Duvall, Martin Sheen Join Texas Football Tale '12 Mighty Orphans' |url=https://deadline.com/2019/10/robert-duvall-martin-sheen-join-texas-football-tale-12-mighty-orphans-apocalypse-now-1202766215/ |magazine=Deadline |access-date=28 Januarie 2022 |date=22 Oktober 2019}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2022 | ''Hustle'' | Rex Merrick | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |last1=Parker |first1=Ryan |title=Netflix Had 'Hustle' Plot Changed for Brand Purposes, Adam Sandler Says |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/netflix-hustle-plot-changed-for-brand-purposes-adam-sandler-says-1235003758/ |publisher=The Hollywood Reporter |access-date=28 Januarie 2022 |date=26 Augustus 2021}}</ref> |- | ''The Pale Blue Eye'' | Jean-Pepe | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |last1=Grobar |first1=Matt |title=Scott Cooper's Netflix Pic 'The Pale Blue Eye' Adds Gillian Anderson, Lucy Boynton, Timothy Spall, Fred Hechinger, Robert Duvall & More |url=https://deadline.com/2021/12/the-pale-blue-eye-adds-gillian-anderson-robert-duvall-more-scott-cooper-netflix-1234882970/ |publisher=Deadline |access-date=28 Januarie 2022 |date=1 Desember 2021}}</ref> |- |} === Televisie === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" | ! scope="col" | Titel ! scope="col" | Rol ! scope="col" class="unsortable" | Aantekeninge ! scope="col" class="unsortable" | Verwysings |- ! scope="row" | 1959 | rowspan="2" | ''Armstrong Circle Theatre'' | Berks | Seisoen 10 Episode 2: "Jailbreak" | style="text-align: center;" | <ref name="Wide Open Country">{{cite web |last1=Fox |first1=Courtney |title=Western Movie Icon Robert Duvall Lives on a 300-Acre Horse Farm in Rural Virginia |url=https://www.wideopencountry.com/robert-duvall-ranch/ |publisher=Wide Open Country |access-date=28 Januarie 2022 |date=12 Mei 2021}}</ref> |- ! scope="row" | 1960 | Tony Newman | Seisoen 10 Episode 16: "Positive Identification" | style="text-align: center;" | <ref name="Wide Open Country"/> |- ! rowspan="6" scope="row" | 1961 | ''The Defenders'' | Al Rogart | Seisoen 1 Episode 12: "Perjury" | style="text-align: center;" | <ref name="Wall Street Journal">{{cite web |last1=Teachout |first1=Terry |title='The Defenders' Was a Golden Exception to TV's 'Vast Wasteland' |url=https://www.wsj.com/articles/the-defenders-was-a-golden-exception-to-tvs-vast-wasteland-1473285041 |publisher=Wall Street Journal |access-date=28 Januarie 2022 |date=7 September 2016}}</ref> |- | ''Shannon'' | Joey Nolan | Seisoen 1 Episode 10: "Big Fish" | style="text-align: center;" | <ref>{{cite book |title=TV Guide |date=October 1961 |publisher=Triangle Publications |page=39 |url=https://books.google.com/books?id=wAem7hPug8wC&q=%22robert+duvall%22,+%22Shannon%22,+%22Big+Fish%22 |access-date=1 Februarie 2022 |language=en}}</ref> |- | ''Cain's Hundred'' | Tom Nugent | Seisoen 1 Episode 6: "King of the Mountain" | style="text-align: center;" | {{sfn|Meyer|2015|p=205}} |- | rowspan="2" | ''Route 66'' | Roman | Seisoen 1 Episode 25: "The Newborn" | style="text-align: center;" | <ref name="Paste">{{cite web |last1=Gorman |first1=Allison |last2=Gorman |first2=Anna |title=The Roles of a Lifetime: Robert Duvall |url=https://www.pastemagazine.com/movies/robert-duvall/the-roles-of-a-lifetime-robert-duvall/ |magazine=Paste |access-date=1 Februarie 2022 |language=en |date=7 Oktober 2014 |archive-date= 2 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202214718/https://www.pastemagazine.com/movies/robert-duvall/the-roles-of-a-lifetime-robert-duvall/ |url-status=dead }}</ref> |- | Arnie | Seisoen 2 Episode 4: "Birdcage on My Foot" | style="text-align: center;" | <ref name="Paste"/> |- | rowspan="4" | ''Naked City'' | Lewis Nunda | Seisoen 2 Episode 13: "A Hole in the City" | style="text-align: center;" | <ref name="Paste" /> |- ! rowspan="4" scope="row" | 1962 | L. Francis Childe | Seisoen 3 Episode 23: "The One Marked Hot Gives Cold" | style="text-align: center;" | <ref name="Paste" /> |- | Johnny Meigs | Seisoen 4 Episode 6: "Five Cranks for Winter... Ten Cranks for Spring" | style="text-align: center;" | <ref name="Paste" /> |- | Barney Sonners | Seisoen 4 Episode 8: "Torment Him Much and Hold Him Long" | style="text-align: center;" | <ref name="Paste" /> |- | ''Alfred Hitchcock Presents'' | Bart Conway | Seisoen 7 Episode 14: "Bad Actor" | style="text-align: center;" | <ref>{{cite book |last1=Lentz (III.) |first1=Harris M. |title=Science Fiction, Horror and Fantasy Film and Television Credits |date=1983 |publisher=McFarland |isbn=978-0-89950-070-6 |page=1189 |url=https://books.google.com/books?id=W2dZAAAAMAAJ |access-date=1 Februarie 2022 |language=en}}</ref> |- ! rowspan="9" scope="row" | 1963 | ''The Defenders'' | Luke Jackson | Seisoen 2 Episode 24: "Metamorphosis" | style="text-align: center;" | <ref name="Wall Street Journal"/> |- | ''Route 66'' | Lee Winters | Seisoen 3 Episode 18: "Suppose I Said I Was the Queen of Spain" | style="text-align: center;" | <ref name="Paste"/> |- | ''The Untouchables'' | Eddie Moon | Seisoen 4 Episode 17: "Blues for a Gone Goose" | style="text-align: center;" | <ref>{{cite book |last1=Tucker |first1=Kenneth |title=Eliot Ness and the Untouchables: The Historical Reality and the Film and Television Depictions, 2d ed. |date=22 Desember 2011 |publisher=McFarland |isbn=978-0-7864-8877-3 |page=188 |url=https://books.google.com/books?id=fzWCLeXJI3AC |access-date=1 Februarie 2022 |language=en}}</ref> |- | ''The Twilight Zone'' | Charley Parkes | Seisoen 4 Episode 8: "Miniature" | style="text-align: center;" | <ref>{{cite book |last1=Presnell |first1=Don |last2=McGee |first2=Marty |title=A Critical History of Television's The Twilight Zone, 1959-1964 |date=July 11, 2015 |publisher=McFarland |isbn=978-1-4766-1038-2 |page=146 |url=https://books.google.com/books?id=MqtTBQAAQBAJ |access-date=1 Februarie 2022 |language=en}}</ref> |- | ''The Virginian'' | Johnny Keel | Seisoen 1 Episode 24: "Golden Door" | style="text-align: center;" | <ref>{{cite book |title=Radio Times |date=1966 |publisher=G. Newnes |page=59 |url=https://books.google.com/books?id=yu5RAQAAMAAJ |access-date=1 Februarie 2022 |language=en}}</ref> |- | ''Stoney Burke'' | Joby Pierce | Seisoen 1 Episode 23: "Joby" | style="text-align: center;" | <ref>{{cite book |last1=Compo |first1=Susan |title=Warren Oates: A Wild Life |date=17 April 2009 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-7332-0 |page=106 |url=https://books.google.com/books?id=wqICrZHA6CIC |access-date=1 Februarie 2022 |language=en}}</ref> |- | ''Arrest and Trial'' | Morton Ware | Seisoen 1 Episode 10: "Quality of Justice" | style="text-align: center;" | {{sfn|Meyer|2015|p=209}} |- | rowspan="2" | ''The Fugitive'' | rowspan="2" | Eric Christian | Seisoen 1 Episode 4: "Never Wave Goodbye: Part 1" | style="text-align: center;" | <ref name="Paste" /><ref name="The Fugitive: Season 2, Episode 16">{{cite web |title=The Fugitive: Season 2, Episode 16 |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_fugitive/s02/e16 |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=1 Februarie 2022}}</ref> |- | Seisoen 1 Episode 5: "Never Wave Goodbye: Part 2" | style="text-align: center;" | <ref name="Paste" /><ref name="The Fugitive: Season 2, Episode 16"/> |- ! rowspan="4" scope="row" | 1964 | ''Kraft Suspense Theatre'' | Harvey Farnsworth | Seisoen 1 Episode 22: "Portrait of an Unknown Man" | style="text-align: center;" | <ref>{{cite book |title=TV Guide |date=1973 |publisher=Triangle Publications |page=16 |url=https://books.google.com/books?id=SS0xAQAAIAAJ |access-date=1 Februarie 2022 |language=en}}</ref> |- | rowspan="3" | ''The Outer Limits'' | Louis Mace | Seisoen 1 Episode 31: "The Chameleon" | style="text-align: center;" | <ref name="Science-fiction Studies">{{cite book |title=Science-fiction Studies |date=1996 |publisher=SFS Publications |page=117 |url=https://books.google.com/books?id=KsGGAAAAIAAJ |access-date=1 Februarie 2022 |language=en}}</ref><ref name="The Outer Limits">{{cite web |title=The Outer Limits |url=https://www.tvguide.com/tvshows/the-outer-limits/episodes-season-1/1000209825/ |publisher=TVGuide |access-date=1 Februarie 2022 |language=en}}</ref> |- | rowspan="2" | Adam Ballard | Seisoen 2 Episode 10: "The Inheritors: Part I" | style="text-align: center;" | <ref name="Science-fiction Studies"/><ref name="The Outer Limits"/> |- | Seisoen 2 Episode 11: "The Inheritors: Part II" | style="text-align: center;" | <ref name="Science-fiction Studies"/><ref name="The Outer Limits"/> |- ! rowspan="5" scope="row" | 1965 | ''The Defenders'' | Bill Andrews | Season 4 Episode 30: "Only a Child" | style="text-align: center;" | <ref name="Wall Street Journal"/> |- | ''The Fugitive'' | Leslie Sessions | Seisoen 2 Episode 16: "Brass Ring" | style="text-align: center;" | <ref name="Paste" /><ref name="The Fugitive: Season 2, Episode 16"/> |- | ''Voyage to the Bottom of the Sea'' | Zar | Seisoen 1 Episode 20: "The Invaders" | style="text-align: center;" | <ref>{{cite book |last1=Abbott |first1=Jon |title=Irwin Allen Television Productions, 1964-1970: A Critical History of Voyage to the Bottom of the Sea, Lost in Space, The Time Tunnel and Land of the Giants |date=14 Junie 2015 |publisher=McFarland |isbn=978-0-7864-8662-5 |page=39 |url=https://books.google.com/books?id=Gq-uf3wB-TcC |access-date=1 Februarie 2022 |language=en}}</ref> |- | ''Combat!'' | Karl | Seisoen 3 Episode 16: "The Enemy" | style="text-align: center;" | <ref name="Paste" /> |- | rowspan="2" | ''The F.B.I.'' | Joseph Maurice Walker | Seisoen 1 Episode 10: "The Giant Killer" | style="text-align: center;" | <ref name="Cosa Nostra, Arch Enemy of the FBI">{{cite web |title=Cosa Nostra, Arch Enemy of the FBI |url=https://www.radiotimes.com/movie-guide/b-78mt93/cosa-nostra-arch-enemy-of-the-fbi/ |publisher=Radio Times |access-date=1 Februarie 2022}}</ref><ref name="warnerbros.com">{{cite web |title=WarnerBros.com {{!}} The FBI: Season 4 {{!}} TV |url=https://www.warnerbros.com/tv/fbi-season-4 |website=WarnerBros.com |access-date=1 Februarie 2022}}</ref> |- ! rowspan="8" scope="row" | 1966 | Johnny Albin | Seisoen 2 Episode 5: "The Scourge" | style="text-align: center;" | <ref name="Cosa Nostra, Arch Enemy of the FBI"/><ref name="warnerbros.com"/> |- | ''Combat!'' | Peter Halsman | Seisoen 5 Episode 14: "Cry for Help" | style="text-align: center;" | <ref name="Paste" /> |- | ''Bob Hope Presents the Chrysler Theatre'' | Frank Reeser | Seisoen 3 Episode 15: "Guilty or Not Guilty" | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=Guilty Or Not Guilty |url=https://www.tcm.com/tcmdb/title/464938/guilty-or-not-guilty#overview |publisher=Turner Classic Movies |access-date=31 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- | ''Hawk'' | Dick Olmstead | Seisoen 1 Episode 6: "Theory of the Innocent Bystander" | style="text-align: center;" | <ref>{{cite book |title=TV Guide |date=1966 |publisher=Triangle Publications |page=2 |url=https://books.google.com/books?id=KTY6AQAAMAAJ&q=%22robert%20duvall%22,%20%22Dick%20Olmstead%22 |access-date=31 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- | ''Felony Squad'' | Allie Froelich | Seisoen 1 Episode 8: "Death of a Dream" | style="text-align: center;" | <ref>{{cite book |title=TV Guide |date=1966 |publisher=Triangle Publications |page=42 |url=https://books.google.com/books?id=KTY6AQAAMAAJ&q=%22robert%20duvall%22,%20%22Allie%20Froelich%22 |access-date=31 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- | ''Shane'' | Tom Gary | Seisoen 1 Episode 9: "Poor Tom's A-Cold" | style="text-align: center;" | <ref>{{cite book |last1=Lentz |first1=Harris M. |title=Television Westerns Episode Guide: All United States Series, 1949-1996 |date=1997 |publisher=McFarland & Company |isbn=978-0-7864-0377-6 |page=374 |url=https://books.google.com/books?id=O85kAAAAMAAJ&q=Poor%20Tom%27s%20A-Cold,%20duvall |access-date=31 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- | ''T.H.E. Cat'' | Scorpio | Seisoen 1 Episode 9: "Crossing at Destino Bay" | style="text-align: center;" | <ref name="T. H. E. Cat TV Series">{{cite web |title=T. H. E. Cat (TV Series) |url=https://www.radiotimes.com/programme/b-h95qw3/the-cat/ |publisher=Radio Times |access-date=31 Januarie 2022}}</ref> |- | ''Fame Is the Name of the Game'' | Eddie Franchot | Televisiefilm | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=Fame is the Name of the Game |url=https://www.rottentomatoes.com/m/fame_is_the_name_of_the_game |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=31 Januarie 2022}}</ref> |- ! rowspan="6" scope="row" | 1967 | ''Combat!'' | Michel | Seisoen 5 Episode 25: "The Partisan" | style="text-align: center;" | <ref name="Paste" /> |- | ''T.H.E. Cat'' | Laurent | Seisoen 1 Episode 24: "The Long Chase" | style="text-align: center;" | <ref name="T. H. E. Cat TV Series"/> |- | ''The F.B.I.'' | Ernie Milden | Seisoen 2 Episode 25: "The Executioners: Part 1" | style="text-align: center;" | <ref name="Cosa Nostra, Arch Enemy of the FBI"/><ref name="warnerbros.com"/> |- | ''The Time Tunnel'' | Raoul Nimon | Seisoen 1 Episode 24: "Chase Through Time" | style="text-align: center;" | <ref>{{cite book |last1=Abbott |first1=Jon |title=Irwin Allen Television Productions, 1964-1970: A Critical History of Voyage to the Bottom of the Sea, Lost in Space, The Time Tunnel and Land of the Giants |date=16 September 2009 |publisher=McFarland |isbn=978-0-7864-4491-5 |page=255 |url=https://books.google.com/books?id=mbjwCQAAQBAJ&dq=%22robert+duvall%22,+%22The+Time+Tunnel%22,+%22Chase+Through+Time%22,+%22nimon%22&pg=PA255 |access-date=31 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- | ''Cimarron Strip'' | Joe Wyman | Seisoen 1 Episode 8: "The Roarer" | style="text-align: center;" | <ref>{{cite book |title=TV Guide |date=1971 |publisher=Triangle Publications |page=55|url=https://books.google.com/books?id=BbsxAQAAIAAJ|access-date=31 Januarie 2022}}</ref> |- | ''The Wild Wild West'' | Dr. Horace Humphries | Seisoen 3 Episode 10: "The Night of the Falcon" | style="text-align: center;" | <ref>{{cite book |last1=Yoggy |first1=Gary A. |title=Riding the Video Range The Rise and Fall of the Western on Television |year=1995 |publisher=McFarland & Company |location=Jefferson, N.C. |isbn=9780786400218 |page=451 |url=https://books.google.com/books?id=qSzuAAAAMAAJ|access-date=31 Januarie 2022}}</ref> |- ! rowspan="5" scope="row" | 1968 | ''The F.B.I.'' | Joseph Troy | Seisoen 4 Episode 9: "The Harvest" | style="text-align: center;" | <ref name="Cosa Nostra, Arch Enemy of the FBI"/><ref name="warnerbros.com"/> |- | ''CBS Playhouse'' | Dr. Margolin | Seisoen 2 Episode 1: "The People Next Door" | style="text-align: center;" | <ref>{{cite book |last1=Miller |first1=J.P. |title=The People Next Door |date=1969 |publisher=Kingwood Enterprises |page=3 |isbn=9780822208846 |url=https://books.google.com/books?id=1V9zQFNJN6MC&dq=%22robert+duvall%22%2C+%22CBS+Playhouse%22%2C+%22Dr.+Margolin%22%2C+%22The+People+Next+Door%22&pg=PA3 |access-date=31 Januarie 2022}}</ref> |- | ''Run for Your Life'' | Richard Fletcher | Seisoen 3 Episode 19: "Killing Scene" | style="text-align: center;" | <ref>{{cite news |title=The Daily Banner |url=https://newspapers.library.in.gov/?a=d&d=TDB19680806-01.1.9&e=-------en-20--1--txt-txIN------- |access-date=31 Januarie 2022 |work=newspapers.library.in.gov |publisher=The Daily Banner |page=9 |language=en}}</ref> |- | ''Judd, for the Defense'' | {{sort|Cane|Raymond Cane}} | Seisoen 1 Episode 24: "Square House" | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=Square House - Judd for the Defense Season 1 |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/judd_for_the_defense/s01/e24 |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=31 Januarie 2022}}</ref> |- | ''Flesh and Blood'' | Howard | Televisiefilm | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=Flesh and Blood (1968) |url=https://www.radiotimes.com/movie-guide/b-iwt5vc/flesh-and-blood/ |publisher=Radio Times |access-date=28 Januarie 2022 |language=en |archive-date=29 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129014219/https://www.radiotimes.com/movie-guide/b-iwt5vc/flesh-and-blood/ |url-status=dead }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 1969 | ''The F.B.I.'' | Gerald Wilson | Seisoen 5 Episode 2: "Nightmare Road" | style="text-align: center;" | <ref name="Cosa Nostra, Arch Enemy of the FBI"/><ref name="warnerbros.com"/> |- | ''The Mod Squad'' | Matt Jenkins | Seisoen 1 Episode 23: "Keep the Faith, Baby" | style="text-align: center;" | <ref>{{cite book |last1=Cole |first1=Michael |title=I Played the White Guy |date=May 15, 2018 |publisher=BearManor Media |url=https://books.google.com/books?id=h5VdDwAAQBAJ&dq=%22robert+duvall%22%2C+%22Keep+the+Faith%2C+Baby%22&pg=PT162 |access-date=28 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | 1979 | ''Ike'' | [[Dwight D. Eisenhower|Generaal Dwight D. Eisenhower]] | Televisie-minireeks; ook bekend onder die titel: ''Ike: The War Years'' | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=Ike: The War Years (1980) |url=https://www.radiotimes.com/movie-guide/b-5n1gfo/ike-the-war-years/ |publisher=Radio Times |access-date=28 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | 1983 | ''The Terry Fox Story'' | Bill Vigars | Televisiefilm | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=The Terry Fox Story |url=https://www.rottentomatoes.com/m/terry_fox_story |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=28 Januarie 2022}}</ref> |- ! scope="row" | 1989 | ''Lonesome Dove'' | Augustus "Gus" McCrae | Minireeks | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=Lonesome Dove |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/lonesome_dove |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=14 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | 1992 | ''Stalin'' | [[Josef Stalin]] | rowspan="2" | Televisiefilm | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |last1=Froelich |first1=Janis D. |title=Duvall is a frighteningly real Stalin |url=https://www.tampabay.com/archive/1992/11/21/duvall-is-a-frighteningly-real-stalin/ |work=Tampa Bay Times |access-date=28 Januarie 2022 |language=en |date=21 November 1992}}</ref> |- ! scope="row" | 1996 | ''The Man Who Captured Eichmann'' | Adolf Eichmann | style="text-align: center;" | <ref>{{cite news |last1=Hill |first1=Michael E. |title='The Man Who Captured Eichmann' |url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/tv/1996/11/10/the-man-who-captured-eichmann/fbeb794f-1ac9-49f0-98f7-c87bce932b82/ |newspaper=Washington Post |access-date=28 Januarie 2022 |date=10 November 1996}}</ref> |- ! scope="row" | 1998 | ''Saturday Night Live'' | Verskeie | Seisoen 23 Episode 14: "Garth Brooks" | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=Saturday Night Live: Season 23, Episode 14 |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/saturday_night_live/s23/e14 |publisher=Rotten Tomatoes|access-date=28 Januarie 2022 |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | 2005 | ''American Experience'' | Verteller | Seisoen 17 Episode 11: "Carter Family: Will the Circle Be Unbroken" | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" |2006 | ''Broken Trail'' | Prentice Ritter | Minireeks; ook uitvoerende vervaardiger | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |last1=Boggs |first1=Johnny D. |title=The Vision of Walter Hill |url=https://truewestmagazine.com/the-vision-of-walter-hill/ |magazine=True West Magazine |access-date=28 Januarie 2022 |date=2 Mei 2008 |archive-date=28 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128231240/https://truewestmagazine.com/the-vision-of-walter-hill/ |url-status=dead }}</ref><ref name="BrokenTrail">{{cite web |last1=O'Hare |first1=Kate |title=Robert Duvall takes 'Broken Trail' on AMC |url=https://www.oklahoman.com/article/1874014/robert-duvall-takes-broken-trail-on-amc |website=Oklahoman.com |access-date=28 Januarie 2022 |date=25 Junie 2006}}</ref> |- ! scope="row" | 2012 | ''Hemingway & Gellhorn'' | Russiese generaal | Televisiefilm; kameerol | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |last1=Wiegand |first1=David |title='Hemingway & Gellhorn' review: Love in wartime |url=https://www.sfgate.com/news/article/Hemingway-Gellhorn-review-Love-in-wartime-3583420.php |work=SFGATE |access-date=28 Januarie 2022 |date=25 Mei 2012}}</ref> |- |} === Toneel === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" | Jaar ! scope="col" | Titel ! scope="col" | Rol ! scope="col" | Dramaturg ! scope="col" class="unsortable" | Venue ! scope="col" class="unsortable" | Verwysings |- ! scope="row" |1966 | ''Wait Until Dark'' | Harry Roat Jnr. | Frederick Knott | Ethel Barrymore Theatre, [[Broadway (teater)|Broadway]] | <ref>{{cite web|url= https://www.playbill.com/production/wait-until-dark-ethel-barrymore-theatre-vault-0000004361|title= Wait Until Dark (Broadway, 1966)|website= Playbill|accessdate= 12 Junie 2024}}</ref> |- ! scope="row" |1977 | ''American Buffalo'' | Walter Cole | David Mamet | Ethel Barrymore Theatre, Broadway | <ref>{{cite web|url= https://www.playbill.com/production/american-buffalo-ethel-barrymore-theatre-vault-0000004323|title= American Buffalo (Broadway, 1977)|website= Playbill|accessdate= 12 Junie 2024}}</ref> |- |} === Videospeletjies === * ''The Godfather'' (2006) – stemrol van Tom Hagen<ref>{{cite web |last1=Smith |first1=Christian |title=How 'The Godfather' Video Game Hid Marlon Brando's Final Performance in an Easter Egg |url=https://collider.com/the-godfather-video-game-marlon-brando-final-role-easter-egg/ |website=Collider |access-date=11 Januarie 2022 |date=24 Augustus 2021}}</ref> * ''The Godfather II'' (2009) – stemrol van Tom Hagen<ref>{{cite web |last1=Hewitt |first1=Chris |title=Robert Duvall To Star In Godfather II |url=https://www.empireonline.com/movies/news/robert-duvall-star-godfather-ii/ |magazine=Empire |access-date=11 Januarie 2022 |date=8 Augustus 2008}}</ref> == Bronnelys == *{{cite book |last1=Meyer |first1=Janet L. |title=Sydney Pollack: A Critical Filmography |date=August 13, 2015 |publisher=McFarland |isbn=978-1-4766-0979-9 |url=https://books.google.com/books?id=Pg9eCgAAQBAJ |access-date=February 1, 2022 |language=en}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMDb name|380|Robert Duvall}} [[Kategorie:Amerikaanse akteurs]] aj5xdx6d79sam8v6wwq4rnc37cetuco 0 450789 2891725 2817460 2026-04-09T06:05:27Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891725 wikitext text/x-wiki <div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner multiimageinner" style="width:204px;max-width:204px"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:202px;max-width:202px"><div class="thumbimage">[[File:Beethoven_-_Concerto_in_C_minor,_cadenza.png|alt=|200x200px]]</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:202px;max-width:202px"><div class="thumbimage"></div></div></div><div class="trow" style="display:flex"><div class="thumbcaption"> Cadenza-aanduiding van Beethoven se [[Piano Concerto No. 3 (Beethoven)|Klavierkonsert no. 3 in C-mineur]]: 'n fermata oor die rus dui die begin van die cadenza aan, terwyl die fermata oor die [[Trill (music)|tril]] die einde van die cadenza aandui.<ref name="Grove">Grove, G. 1904. ''[[Grove's Dictionary of Music and Musicians|Grove's dictionary of music and musicians]]''. Volume 1. Onder redaksie van Fuller-Maitland, J.A. Macmillan Company, bl. 442.</ref></div></div></div></div><div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner multiimageinner" style="width:204px;max-width:204px"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:202px;max-width:202px"><div class="thumbimage"></div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:202px;max-width:202px"><div class="thumbimage"></div></div></div><div class="trow" style="display:flex"><div class="thumbcaption"> </div></div></div></div>In musiek is 'n '''cadenza''' (van die Italiaans cadenza [kaˈdɛntsa]) generies gesproke 'n geïmproviseerde of uitgeskrewe ornamentele gedeelte wat deur 'n solis (of soliste) gespeel of gesing word, gewoonlik in 'n "vrye" [[Ritme|ritmiese]] styl, en wat dikwels virtuose vertoon toelaat. Gedurende hierdie tyd sal die begeleiding óf rus, óf 'n noot of akkoord aanhou. Dus word 'n geïmproviseerde cadenza in geskrewe notasie deur 'n fermata vir elke party aangedui. 'n Cadenza sal gewoonlik oor óf die laaste of voorlaaste noot in 'n stuk plaasvind, óf in die inleiding (Duits: ''Eingang''),<ref>Keefe, S.P. 2003. ''The Cambridge companion to Mozart.'' Cambridge: Cambridge University Press, bl. 265.</ref> of die laaste of voorlaaste noot van 'n belangrike subafdeling van 'n werk. 'n Cadenza kan ook voor 'n finale koda of ritornello gevind word.<ref name="Grove">Grove, G. 1904. ''[[Grove's Dictionary of Music and Musicians|Grove's dictionary of music and musicians]]''. Volume 1. Onder redaksie van Fuller-Maitland, J.A. Macmillan Company, bl. 442.</ref> == Oorsprong == Aanvanklik was cadenzas eenvoudiger en meer gestruktureerd - 'n solis sou klein versierings soos trillers aan die einde van kadens byvoeg. Hierdie klein versierings van die vroeë cadenza het nie die metrum beïnvloed nie. Namate die geïmproviseerde versierings egter voortgeduur het, het hulle langer en meer bepland geword. Dit het plek gemaak vir die "gekomponeerde" cadenza, wat uiteindelik gevorder het tot die "vrye metrum" wat vandag meer algemeen met cadenzas geassosieer word. Soliste kan speel sonder om hulle aan maatsoort of 'n streng tyd te stuur, en begeleiers in orkes wag vir hul herintrede.<ref>Swain, J.P. 1988. Form and function of the classical cadenza. ''Journal of Musicology'' 6(1): 27–59. DOI: https://doi.org/10.2307/763668. </ref> [[Lêer:Mozart - 6 Variations on an aria from I Filosofi Immaginarii K. 398 (416e), first movement, cadenza written out.png|senter|duimnael|664x664px|Die cadenza aan die einde van die sesde variasie van Mozart se Ses variasies op 'n aria uit ''I Filosofi Immaginarii'' K. 398 (146e) dui op die dikwels maatlose karaktereienskap van cadenzas.]] == In konserte == {{Multibeeld|direction=vertical|width=300|image1=Mozart - Piano Concert in Bb major K. 595, first movement, cadenza.png|image2=Mozart - Piano Concert in Bb major K. 595, first movement, cadenza.mid|footer=Die aanduiding van die cadenza in die eerste beweging van [[Mozart]] se Klavierkonsert no. 27 in B-mol-majeur, K. 595. Die harmoniese progressie is tipies van dié tydperk.}} Die term ''cadenza'' verwys ook na 'n gedeelte van 'n [[Concerto|konsert]] waarin die orkes ophou speel en die solis alleen en in vrye maat speel (sonder 'n streng, gereelde maatslag), en wat geskrewe of geïmproviseer kan word, afhangende van wat die komponis spesifiseer. Soms sal 'n cadenza klein gedeeltes vir ander instrumente buiten die solis insluit. 'n Voorbeeld is in [[Sergei Rachmaninoff]] se Klavierkonsert no. 3 in D-mineur, waar 'n solofluit, -klarinet en -horing oor arpeggio's deur die klavier speel. Cadenzas kom gewoonlik naby aan die einde van die eerste beweging voor, hoewel dit eintlik op enige plek in 'n konsert kan voorkom. 'n Voorbeeld is [[Pjotr Tsjaikofski|Tsjaikofski]] se Klavierkonsert no. 1 in B-mol-majeur, waarin 'n cadenza binne die eerste vyf minute van die kosert gehoor word. Die cadenza is gewoonlik die mees uitgebreide en virtuose deel wat die solo-instrument gedurende die hele stuk speel. Aan die einde van die cadenza tree die orkes weer in, en voltooi gewoonlik die beweging op hul eie, of – minder gereeld – saam met die solis. Sommig komponiste het cadenzas in hul werke verbied. Sekerlik die bekendste voorbeeld is [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]], wat die cadenza verbied in die eerste beweging van sy [[Klavierkonsert no. 5 in E-mol-majeur, op. 73 (Beethoven)|Klavierkonsert no. 5 in E-mol-majeur]], opus 73 (maat 490).<ref>Beethoven, L. van. 1862? [[scores:Special:ImagefromIndex/977419/mntc|Fünftes Concert für das Pianoforte.]] ''Ludwig van Beethovens Werke'' 6(69): 45. Leipzig: Breitkopf & Härtel. </ref> Pleks daarvan het hy 'n kort kandens geskryf wat die pianis verplig is om in die plek van die kadenza te speel. === Die cadenza-tril === In die Klassieke Periode het 'n solo-cadenza in 'n konsert tipies met 'n tril geëindig – gewoonlik op die [[supertonika]] – wat die herintrede van die orkes in die koda voorafgaan. Uitgebreide cadenza-trillers kom gereeld in [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] se klavierkonserte voor, asook in allerlei vioolkonsrte en konsere vir ander snaarinstrumente wat in die periode tot met die vroeë 19de eeu gekomponeer is. Sien byvoorbeeld die illustrasie bo-aan dié artikel). == As 'n vokale versiering == Die cadenza was oorspronklik en is steeds 'n vokale versiering wat deur 'n sanger geïmproviseer word om 'n kadens in 'n aria uit te brei. Komponiste en musici het dit later in instrumentale musiek begin gebruik en dit het gou 'n standaarddeel van die konsert geword. Daar was egter reëls: Cadenzas vir stem- en blaasinstrumente moes in een asem uitgevoer word, en dit moes nie verafgeleë toonsoorte gebruik nie.<ref>Argricola, J.F. 1995. ''Introduction to the art of singing.'' Vertaal deur Julianne C. Baird. Cambridge: Cambridge University Press, bl. 211. </ref> Dit is oorspronklik in hierdie konteks geïmproviseer, maar in die 19de eeu het [[Komponis|komponiste]] begin om cadenzas volledig uit te skryf.<ref>Latham, A. 2002. The Oxford companion to music. New York: Oxford University Press, bl. [[iarchive:isbn_9780198662129/page/193/mode/2up|194]]. </ref> Derde partye het ook cadenzas geskryf vir werke waarin die komponis bedoel het dat cadenza geïmproviseer moes word, sodat die solis 'n goed gevormde solo kon hê wat hulle vooraf kon inoefen. Sommige hiervan is al so ingeburger dat hulle al deel van die standaardrepertorium is. Voorbeelde hiervan is [[Joseph Joachim]] se cadenza vir [[Johannes Brahms]] se Vioolkonsert in D-majeur, opus 77, [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]] se stel cadenzas vir [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] se Klavierkonsert no. 20 in D-mineur, K. 644, en Estelle Liebling se uitgawe van cadenzas vir operas soos [[Gaetano Donizetti|Donizetti]] se ''La fille du regiment'' en ''Lucia di Lammermoor''. == In [[jazz]] == Moontlik is die noemenswaardigste afwykings van die gewoonte om cadenzas uit te skryf of weg te laat in [[jazz]] te vinde, meestal aan die einde van 'n ballade, hoewel cadensas in hierdie genre gewoonlik kort is. Saksofonis [[John Coltrane]] het egter gewoonlik 'n uitgebreide cadenza geïmproviseer wanneer hy "I want to talk about you" uitgevoer het, waarin hy sy voorliefde vir skalaarimprovisasie en multifoniek ten toon gestel het. Die opgeneemde voorbeelde van "I want to talk about you" (''Live at Birdland'' en ''Afro Blue Impressions'') is elk ongeveer 8 minute lank, waarvan Coltrane se onbegeleide cadenza wat ongeveer 3 minute in beslag neem. Meer sardonies het jazzkritikus Martin Williams eens Coltrane se improvisasies op "Africa/Brass" beskryf as "wesenlik uitgebreide cadenzas in stukke wat nooit gespeel word nie." <ref>Reitzes, D. 1998. [https://www.reitzes.com/coltrane1.html ''A love supreme: God breathes through John Coltrane.''] Besoek op 27 Junie 2025. </ref> Net so noemenswaardig is saksofonis [[Sonny Rollins]] se korter geïmproviseerde cadenza aan die einde van "Three little words" (''Sonny Rollins on impulse!''). Cadenzas word ook in instrumentale solo's met klavier of ander begeleiding gevind, waar hulle na aan die begin of na aan die einde (en soms op albei plekke!) geplaas word (bv. die kornetsolo "The maid of the mist" deur Herbert L. Clarke, of die einde van "Think of me" in Andrew Lloyd Webber se ''The Phantom of the Opera'', waar Christine Daaé 'n kort maar ingewikkelde cadenza sing). == Noemenswaardige voorbeelde == [[Lêer:Cadenza ad libitum - Hungarian Rhapsody No. 2 (Franz Liszt).gif|duimnael|341x341px|Die ''cadenza ad libitum'' in Franz Liszt se Hongaarse Rapsodie no. 2 in C-kruis-minuer]] * Dit is nie net konserte wat van cadenzas gebruik maak nie: Die ''Scena di Canta Gitano'', die vierde beweging van Nikolai Rimsky-Korsakov se ''Capriccio Espagnol'', bevat cadenzas vir [[Horing (blaasinstrument)|Franse horings]], [[Trompet|trompette]], [[viool]], [[fluit]], [[klarinet]] en [[harp]] in die aanvangsgedeelte. * [[Johann Strauss II]] het heel ongewoon 'n cadenza-agtige solo vir [[tjello]] en fluit gekomponeer vir die laaste gedeelte van sy Keiserwals, voordat die werk deur die trompette en daarna die hele orkes tot 'n einde gebring word.<ref>Jacob, H.E. 1940. Johann Strauss – a century of light music. Hutchinson, bl. 294.</ref> * Die tweede beweging van [[Johann Sebastian Bach|Bach]] se derde Brandenburgkonsert bestaan uit slegs twee akkoorde; dit word algemeen aanvaar om 'n cadenza aan te dui wat om dié kadens geïmproviseer moet word. * Die eerste beweging van [[Johann Sebastian Bach|Bach]] se vyfde Brandenburgkonsert spog met 'n uitgebreide cadenza vir [[klavesimbel]]. * Die koloratuurarias van [[Belcanto|bel canto]]-komponiste soos Donizetti, Bellini en [[Gioachino Rossini|Rossini]] bevat ook cadenzas vir die sangeresse. * [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] het ook cadenzas gekompneer vir 'n viool-en-[[altviool]]<nowiki/>duet in die eerste en derde bewegin van sy [[Sinfonia concertante vir viool, altviool en orkes in E-mol-majeur, KV 364 (Mozart)|Sinfonia concertante vir viool, altviool en orkes in E-majeur]], K. 364. * Mozart het ook 'n cadenza vir die eerste en laaste beweging van sy Klaviersonate in B-mol-majeur, K. 333 gekomponeer, wat ongewoon (en tog nie uniek nie) vir die tyd was omdat die werk andersins in sonatevorm is. * [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]] se [[Klavierkonsert no. 5 in E-mol-majeur, op. 73 (Beethoven)|Klavierkonsert no. 5 in E-mol-majeur]]<ref name="Grove" /> bevat 'n genoteerde cadenza wat gedeeltelik deur die orkes begelei word. Later in die eerste beweging spesifiseer die komponis dat die solis die musiek moet speel soos geskryf, en dat geen geïmproviseerde cadenza gespeel mag word nie. * Beethoven het heel befaamd 'n cadenza-agtige solo vir die [[hobo]] in die rekapitulasie van sy [[Simfonie no. 5 in C-mineur, op. 67 (Beethoven)|Simfonie no. 5 in C-mineur]], op. 67 ingesluit. * [[Pjotr Tsjaikofski|Tsjaikofski]] se Eerste Klavierkonsert is nie net bekend vir die uitbereide cadenza in die eerste vyf minue van die eerste eerste beweging nie, maar ook vir 'n ''tweede'' – beduidend langer – cadenza op 'n meer konvensionele plek, naamlik die einde van die beweging. * [[Sergei Rachmaninoff|Rachmaninof]] se Klavierkonsert no. 3 in D-mineur, opus 30 bevat 'n toccata-agtige cadenza in die eerste beweging wat sowel lank as ongelooflik moeilik is, of 'n plaasvervangercadenza wat in swaarder akkoordstyl geskryf is. Albei cadenzas lei tot 'n identiese gedeelte met arpeggio's deur die klavier en 'n fluitbegeleiding, voordat die cadenza stil wegsterf. * [[Fritz Kreisler]] het cadenzas vir die eerste en derde bewegings van Beethoven se [[Vioolkonsert in D-majeur, op. 61(a) (Beethoven)|Vioolkonsert in D-majeur]], opus 61 geskryf. * [[Aaron Copland]] geberuik 'n cadenza in sy Klarinetkonsert om twee bewegings met mekaar te verbind. * Karlheinz Stockhausen het vyf ensemble-cadenzas in sy kwintet vir blasers, ''Zeitmaße'' (1955–1956) geskryf, asook cadenzas vir trompet en piccolo in ''Luzifers Tanz'' (1983), en 'n cadenza vir Engelse horing in sy trio ''Balance'' (2007).<ref>Jerome K. 2017. Karlheinz Stockhausen: Zeitmaße. In Thomas, W. (red.). ''Landmarks in music since 1950.'' London: Routledge, bl. 89–121.</ref> * Karol Szymanowski se twee vioolkonserte het albei cadenzas wat gekomponeer is deur die violis wat dit sou uitvoer, Paweł Kochański. * In die derde beweging van [[Edward Elgar|Elgar]] se Vioolkonsert in B-mineur, opus 61 is daar 'n onverwagse cadenza waarin die orkes die solis met 'n pizzicato tremolando-effek ("cadenza accompagnato") begelei. * [[Franz Liszt]] se Hongaarse Rapsodie no. 2 in C-kruis-mineur vir klavier bevat 'n instruksie ''cadenza ad libitum'' voor die finale koda, bedoelend dat die pianis 'n cadenza na goeddunke kan byvoeg.<ref name="Grove" /> Hoewel die meeste pianiste dié uitnodiging van die hand wys, het pianiste soos [[Alfred Cortot]], [[Sergei Rachmaninoff|Sergei Rachmaninof]] en [[Marc-André Hamelin]] tog vername cadenzas vir die werk gekompneer het. * Die pianiste Chick Corea en Makoto Ozone het jazz-cadenzas in 'n andersins tradisionele uitvoering van Mozart se Konsert vir twee klaviere ingesluit. * [[Nikolai Rimski-Korsakof|Rimski-Korsakof]] se ''Scheherazade'' bevat verskeie cadenzas for viool. * Mozart het 'n cadenza vir sy eie Horingkonsert no. 3 in E-mol-majeur, K. 447 geskryf. Dit kom aan die einde van die eerste beweging voor. * [[Sergei Prokofiëf]] se Klavierkonsert no. 2 in G-minuer, opus 16 bevat 'n uitmergelende vyf minute lange cadenza, wat die eerste beweging afsluit. * In [[Dmitri Sjostakowitsj]] se Tjellokonsert no. 1 in E-mol-majeur, opus 107 is die derde beweging eintlik 'n hele cademza wat die tweede en vierde bewegings aan mekaar skakel. * Carlos Chávez's se Vioolkonsert het 'n sewe minute lange onbegeleide cadenza as die derde van vyf temas, ten spyte daarvan dat die solis bykans sonder onderbreking die res van die 35 minute lange komposisie speel. === Gekomponeerde kadensas === Komponiste wat cadenzas vir ander kompniste se werk geskryf het, sluit in: * Carl Baermann se cadenza vir die tweede beweging van Mozart se Klarinetkonsert in A-majeur, K. 622 * [[Ludwig van Beethoven]] se cadenzas vir die eerste en derde bewegings van [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] se Klavierkonsert no. 20 in D-mineur, K. 644 * [[Joseph Joachim]] se cadenza vir [[Johannes Brahms|Brahms]] se Vioolkonsert in D-majeur, opus 77 * [[Benjamin Britten]] se cadenza vir [[Joseph Haydn|Haydn]]'s Tjellokonsert no. 1 in C-majeur, Hob. VIIb/1 vir Mstislav Rostropowitsj. * David Johnstone se ''A manual of cadenzas and cadences for cello'', gepubliseer deur Creighton's Collection (2007) * [[Wilhelm Kempff]] se cadenzas vir Beethoven se eerste vier klavierkonserte. * [[Clara Schumann]] se cadenza vir Beethoven se [[Klavierkonsert no. 3 in C-mineur, op. 37 (Beethoven)|Klavierkonsert no. 3 in C-mineur]], opus 37 * Karlheinz Stockhausen se cadenzas vir twee van Mozart se konserte vir windblasers (fluit en klarinet), vir Kathinka Pasveer en Suzanne Stephens, en een cadenza elk vir die trompetkonserte van [[Leopold Mozart]] en [[Joseph Haydn]], vir sy seun Markus. * Richard Strauss se vokale cadenza in 1919 vir sopraan Elisabeth Schumann vir Mozart se solomotet, ''[[Exsultate, jubilate (K. 165)|Exsultate, jubilate]]'', K. 165 (wat deur Kathleen Battle opgeneem is) * Friedrich Wührer se cadenzas vir [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]]' se Klavierkonsert no. 21 in C-majeur, Klavierkonsert no. 24 in C-mineur, K. 491 en Klavierkonsert no. 26 in D-majeur, K. 537 * [[Sergei Rachmaninoff|Sergei Rachmaninof]] se cadenza vir [[Franz Liszt|Liszt]] se Hongaarse Rapsodie no. 2 in C-kruis-majeur, wat hy in 1919 opgeneem het * [[Alfred Schnittke]] se twee cadenzas vir [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]] se [[Vioolkonsert in D-majeur, op. 61(a) (Beethoven)|Vioolkonsert in D-majeur, opus 61]](a), waarvan die eerste aanhaal uit die vioolkonserte van Berg, [[Johannes Brahms|Brahms]], [[Béla Bartók|Bartók]] (vioolkonsert no. 1 en 2), [[Dmitri Sjostakowitsj|Sjostakowitsj]] (Vioolkonsert no. 1), asook uit Beethoven se [[Simfonie no. 7 in A-majeur, op. 92 (Beethoven)|Simfonie no. 7 in A-majeur]], opus 92 * Schnittke se cadenza vir die eerste beweging van [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] se Klavierkonsert no. 24 in C-mineur, K. 491 in 1975 * [[Fritz Kreisler]] se semipolifoniese cadenza vir Beethoven se [[Vioolkonsert in D-majeur, op. 61(a) (Beethoven)|Vioolkonsert in D-majeur]], opus 61(a) * [[John Williams (dirigent)|John Williams]] se 6 minuut lange segment, wat bestaan het uit 'n cadenza, 'n reeks variasies en 'n paar stukkies versierings vir die openingskrediete van die 1971-film ''Fiddler on the roof'', uitgevoer deur die violis [[Isaac Stern]] * Alma Deutscher se cadenza vir [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] se Klavierkonsert no. 8 in C-majeur, K. 246, toe sy tien jaar oud was * David Popper se stel cadenzas vir vyf verskillende tjellokonserte ([[Joseph Haydn|Haydn]] se Tjellokonsert ino. 2 in D-majeur, opus 101; [[Camille Saint-Saëns|Saint-Saëns]] se Tjellokonsert no. 1 in A-mineur, opus 33; [[Robert Schumann|Schumann]] se Tjellokonsert in A-mineur, opus 129; Volkmann se Tjellokonsert in A-mineur, opus 33; en Molique se Tjellokonsert in D-majeur, opus 45) * Émile Sauret se cadenza vir Paganini se Viiolkonsert no. 1, opus 6. == Verwysings == {{verwysings}} == Verdere leeswerk == * Badura-Skoda, E. et al. Cadenza. In Macy. L. (red.). ''[https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic Grove Music Online]'' (intekening vereis). * Lawson, C. 1999. ''The historic performance of music: an introduction'', bl. 75–76. == Eksterne skakels == * {{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2010/02/classical-cadenzas/35353/|title=Classical Cadenzas|last=Tarloff|first=E.|date=February 9, 2010|website=[[The Atlantic]]|ref=none}} * {{International Music Score Library Project|work=Category:Cadenzas}} i1wvi9zf3vp3redbqoygd7d9580oq38 0 451647 2891768 2822723 2026-04-09T08:35:27Z Jcb 223 2891768 wikitext text/x-wiki Die '''Juliaanse dag''' is die getal dae wat bereken word vanaf die begin van die huidige Juliaanse periode ('n beginpunt in tyd volgens die [[Juliaanse kalender]]). Die stelsel word in die [[sterrekunde]] gebruik en word deur die [[Internasionale Sterrekundige Vereniging]] aanbeveel. Dit word ook in [[sagteware]] gebruik om die tydsverskil tussen twee afsonderlike gebeurtenisse vinnig deur middel van [[aftrek]]king te bereken (soos die datum van produksie en die datum waarvoor die produk verkoop moet word). Die '''Juliaanse periode''' is ’n chronologiese interval van 7 980 jaar, afgelei van drie meerjarige siklusse: die belasting-, son- en maansiklus. Die laaste jaar wat tegelykertyd die begin van al drie siklusse was, was {{nowrap|4713 v.C. (−4712)}},<ref>''Astronomical Almanac for the year 2017'' p. B4, wat aandui dat 2017 jaar 6730 van die Juliaanse Periode is.</ref> en dit is dus jaar 1 van die huidige Juliaanse periode, wat beteken dat {{CURRENTYEAR}} n.C. jaar {{#expr: {{CURRENTYEAR}} + 4713 }} van daardie periode is. Die volgende Juliaanse periode begin in die jaar 3268 n.C. Geskiedkundiges het hierdie periode gebruik om Juliaanse kalenderjare te identifiseer waarin ’n gebeurtenis plaasgevind het wanneer geen spesifieke jaar in die historiese bron aangedui is nie, of wanneer die jaar wat deur vorige geskiedkundiges gegee is, verkeerd was.<ref>Grafton, Anthony T. (May 1975) "Joseph Scaliger and historical chronology: The rise and fall of a discipline", ''History and Theory'' '''14'''/2 pp.&nbsp;156–185.</ref> Die '''Juliaanse daggetal''' (JDG) het dieselfde epog as die Juliaanse periode, maar tel die aantal dae sedert die epog in plaas van die aantal jare. Juliaanse daggetal 0 is toegeken aan die dag wat begin het op Maandag 1&nbsp;Januarie 4713&nbsp;v.C. om 12:00&nbsp;[[Gekoördineerde Universele Tyd|UTC]] volgens die Juliaanse kalender (24&nbsp;November 4714&nbsp;v.C. volgens die Gregoriaanse kalender).<ref>Dershowitz, N. & Reingold, E.M. (2008). ''Calendrical Calculations'' 3de uitg. Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-70238-6}}.</ref><ref>Seidelmann, P. Kenneth. (2013). "Introduction to Positional Astronomy" in Sean Urban and P. Kenneth Seidelmann (eds.) ''Explanatory supplement to the Astronomical Almanac''' (3de uitg.) pp.&nbsp;1&ndash;44. Mill Valley, CA: University Science Books. {{ISBN|978-1-891389-85-6}}</ref><ref>"Astronomical Almanac Online" 2016, Glossary, s.v. Julian date. Verskeie tydskale kan saam met die Juliaanse datum gebruik word, soos [[aardtyd]] (TT) of Universele Tyd (UT); in presiese werk moet die tydskaal gespesifiseer word.</ref> Die '''Juliaanse datum''' ('''JD''') voeg breuke by die Juliaanse dag. Dit dui dus die spesifieke oomblik (dag en tyd) sedert die gedefinieerde beginpunt aan. Die Juliaaanse datum vir 1 Januarie 2013 om 00:30 UTC is {{val|2456293.520833}}.<ref>US Naval Observatory 2005</ref> ==Universele tyd== Die Juliaanse datum word aan die hand van UTC bereken en nie plaaslike tyd nie. Sodoende is die Juliaanse datum vir almal in die wêreld altyd dieselfde en geskik vir wetenskaplike gebruik. Die bogenoemde datum is so gekies dat dit sover bekend val in 'n jaar voor enige opgetekende geskiedenis plaasgevind het. ==Verdeling== Die Juliaanse dag word as volg verder verdeel: *0,1 = 2,4 uur of 144 minute of 8&nbsp;640 sekondes *0,01 = 0,24 uur of 14,4 minute of 864 sekondes *0,001 = 0,024 uur of 1,44 minute of 86,4 sekondes *0,0001 = 0,0024 uur of 0,144 minute of 8,64 sekondes *0,00001 = 0,00024 uur of 0,0144 minute of 0,864 sekondes ==Verstreke dae== Sedert die begintyd het al byna 2,5&nbsp;miljoen Juliaanse dae verstryk. JDN 2400000 het op 16&nbsp;November 1858 geval. JD 2500000 sal op 31&nbsp;Augustus 2132 om 12:00 val. ==Gemodifiseerde Juliaanse datum== Een variant van die Juliaanse datum wat kleiner getalle tot gevolg het, is die gemodifiseerde Juliaanse datum (MJD), wat om middernag van Woensdag 17 November 1858&nbsp;n.C. begin. Dit word so bereken: MJD = JD - 2400000,5. Die MJD is in 1957 deur die Amerikaanse Smithsonian- Astrofisiese Sterrwewag in [[Cambridge, Massachusetts]], ingevoer. ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== * [https://web.archive.org/web/20071006064455/http://aa.usno.navy.mil/data/docs/JulianDate.php Berekening van die Juliaanse dagnommer] * [http://quasar.as.utexas.edu/BillInfo/JulianDateCalc.html Dagnommerberekening] {{vertaaluit| taalafk = nl | il = Juliaanse dag}} {{Normdata}} [[Kategorie:Tyd]] [[Kategorie:Meeteenhede in sterrekunde]] mv3ptks3sbc09bxywr80lw2d93sxkbf 0 451845 2891784 2866771 2026-04-09T09:09:11Z Jcb 223 2891784 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Marc Andreessen-9 (cropped).jpg|duimnael|Marc Andreessen]] '''Marc Lowell Andreessen''' (/ænˈdriːsən/ an-DREE-sən; gebore [[9 Julie]] [[1971]]) is 'n [[Amerikaanse]] [[sakeman]] en voormalige [[sagteware]]-[[Ingenieurswese|ingenieur]]. Hy is die medeskrywer van Mosaic, die eerste wyd gebruikte webblaaier met 'n grafiese gebruikerskoppelvlak; medestigter van Netscape; en medestigter en algemene vennoot van die Silicon Valley-waagkapitaalfirma Andreessen Horowitz. Hy was medestigter van die sagtewaremaatskappy Opsware en het dit later aan [[Hewlett-Packard]] verkoop; hy was ook medestigter van Ning, 'n maatskappy wat 'n platform vir sosiale netwerkwebwerwe bied. Hy is 'n lid van die World Wide Web Hall of Fame. Andreessen se netto waarde word geskat op $1,9 miljard vanaf Januarie 2025. == Vroeë lewe en opvoeding == Andreessen is in Cedar Falls, [[Iowa]], gebore en het in New Lisbon, [[Wisconsin]], grootgeword.<ref name="simonebio">Simone Payment, ''Marc Andreessen and Jim Clark: The Founders of Netscape'', The Rosen Publishing Group, 2006, bl. 15. {{ISBN|978-1-4042-0719-6}}.</ref> Hy is die seun van Patricia en Lowell Andreessen, wat vir 'n saadmaatskappy gewerk het.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zyIvOn7sKCsC&pg=PA15 |title=Marc Andreessen and Jim Clark: The Founders of Netscape|first=Simone|last=Payment|via=[[Google Books]]|date= 15 Augustus 2006|publisher=The Rosen Publishing Group |access-date=9 Julie 2013|isbn=9781404207196}}</ref> In Desember 1993,<ref name="simonebio" /> het hy sy baccalaureusgraad in [[rekenaarwetenskap]] aan die Universiteit van Illinois in Urbana–Champaign (UIUC) ontvang.<ref>{{cite web|title=MARC L. ANDREESSEN|url=http://engineering.illinois.edu/engage/distinguished-alumni-and-friends/hall-of-fame/2010/marc-andreessen|website=ENGINEERING AT ILLINOIS|publisher=University of Illinois at Urbana-Champaign|access-date=31 Maart 2017}}</ref> As 'n voorgraadse student het hy twee keer by [[IBM]] in [[Austin, Texas]], internskap gedoen.<ref>{{cite web| url=https://techcrunch.com/2013/01/27/marc-andreessen-on-the-future-of-the-enterprise/|title=Marc Andreessen On The Future Of Enterprise |author=Alexia Tsotsis|publisher=TechCrunch|date=28 Januarie 2013}}</ref> Hy het in die AIX-grafikasagteware-ontwikkelingsgroep gewerk wat verantwoordelik was vir die MIT X-implementering en poorte van die 3D-taal-API's: SGI se Graphics Language (GL) en PHIGS. Hy het ook by die National Center for Supercomputing Applications (NCSA) aan die Universiteit van Illinois gewerk, waar hy vertroud geraak het met [[Tim Berners-Lee]] se oop standaarde vir die Wêreldwye Web. Nadat die ViolaWWW grafiese webblaaier laat in 1992 aan Andreessen gewys is, het hulle en sy voltydse gesalarieerde kollega Eric Bina gewerk aan die skep van 'n blaaier met geïntegreerde grafika wat na 'n wye reeks rekenaars, insluitend [[Windows]], oorgedra kon word. Die resultaat was die Mosaic webblaaier wat in 1993 vrygestel is.<ref>{{Cite magazine |last=Calore |first=Michael |title=22 April 1993: Mosaic Browser Lights Up Web With Color, Creativity |language=en-US |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/2010/04/0422mosaic-web-browser/ |access-date=2023-09-23 |issn=1059-1028 |archive-date=24 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424075919/https://www.wired.com/2010/04/0422mosaic-web-browser/?mbid=social_twitter_onsiteshare |url-status=live }}</ref> “In die eerste generasie van die web het Tim Berners-Lee die Uniform Resource Locator (URL), Hypertext Transfer Protocol (HTTP) en HTML-standaarde met prototipe Unix-gebaseerde bedieners en blaaiers bekendgestel. 'n Paar mense het opgemerk dat die web dalk beter as Gopher is. In die tweede generasie het Marc Andreessen en Eric Bina NCSA Mosaic aan die Universiteit van Illinois ontwikkel. Verskeie miljoene het toe skielik opgemerk dat die web dalk beter as seks is.”— Bob Metcalfe, InfoWorld, 21 Augustus 1995, Vol. 17, Issue 34.<ref name="Web">[http://www.netvalley.com/cgi-bin/intval/net_history.pl?chapter=4 Roads and Crossroads of Internet History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206040430/http://www.netvalley.com/cgi-bin/intval/net_history.pl?chapter=4 |date=6 Februarie 2015}} Chapter 4: Birth of the Web</ref> ==Loopbaan== [[Lêer:Marc Andreeson (153327663).jpg|duimnael|Marc Andreeson (153327663).jpg]] Andreessen het by Netscape, Opsware gewerk, Andreessen Horowitz gestig, en in baie suksesvolle maatskappye belê, insluitend [[Facebook]], Foursquare, GitHub, Pinterest, [[LinkedIn]] en [[Twitter]].<ref name=cspan>{{C-SPAN|49641}}</ref> ===Netscape=== Nadat hy in 1993 aan die Universiteit van Illinois Urbana-Champaign gegradueer het, het Andreessen na [[Kalifornië]] verhuis om by Enterprise Integration Technologies te werk. Andreessen het toe met Jim Clark, die stigter van Silicon Graphics, vergader wat onlangs die firma verlaat het. Clark het geglo dat die Mosaic-blaaier groot kommersiële moontlikhede gehad het en het voorgestel om 'n internetsagtewaremaatskappy te begin. Gou was Mosaic Communications Corporation in besigheid in Mountain View, Kalifornië, met Andreessen as medestigter en visepresident van tegnologie. Die Universiteit van Illinois was ontevrede met die maatskappy se gebruik van die Mosaic-naam, daarom het Mosaic Communications sy naam na Netscape Communications verander, en sy vlagskip-webblaaier was die Netscape Navigator.<ref>{{cite web| url=http://www.computinghistory.org.uk/det/1789/Marc-Andreessen/|title=Marc Andreessen|publisher=Centre for Computing History |access-date=13 Februarie 2019}}</ref> Netscape se IPO in 1995 het Andreessen in die openbare oog geplaas. Hy was op die voorblad van [[Time (tydskrif)|Time]]<ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/covers/0,16641,1101960219,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20050217183351/http://www.time.com/time/covers/0,16641,1101960219,00.html|url-status=dead|archive-date=February 17, 2005|title=Netscape's Marc Andreessen|date=19 Februarie 1996|publisher=[[Time (tydskrif)|Time]]}}</ref><ref>"At just 24, he appeared—barefoot and wearing a crown—on the cover of Time."{{cite web|url=http://www.businessweek.com/1998/15/topstory.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20000122134558/http://www.businessweek.com/1998/15/topstory.htm|url-status=dead|archive-date=January 22, 2000|publisher=Businessweek|date=13 April 1998|title=The Education of Marc Andreessen|author=Steve Hamm}}</ref> en ander publikasies.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/1998/15/b3573002.htm|title=04/13/19 Cover Story|publisher=Businessweek|date=April 13, 1998|author=Alan Levenson (photo credit)|url-status=dead|access-date=September 28, 2007|archive-date=4 November 1999|archive-url=https://web.archive.org/web/19991104164009/http://www.businessweek.com/1998/15/b3573002.htm}}</ref> Netscape is in 1999 vir $4.3 miljard deur AOL verkry. Andreessen se aanstelling as hoof tegniese beampte was afhanklik van die voltooiing van die verkryging.<ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/1999/02/aol-names-andreessen-cto/|title=AOL Names Andreessen CTO|magazine=WIRED|access-date=27 Februarie 2018|language=en-US|archive-date=28 Februarie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228100725/https://www.wired.com/1999/02/aol-names-andreessen-cto/|url-status=live}}</ref> Dieselfde jaar is hy in die ''MIT Technology Review TR100'' aangewys as een van die top 100 innoveerders ter wêreld onder die ouderdom van 35.<ref>{{cite web |url=http://www.technologyreview.com/tr35/profile.aspx?TRID=518 |title=1999 Young Innovators Under 35: Marc Andreessen, 28 |work=MIT Technology Review |year=1999 |access-date=14 Augustus 2011 |archive-date=27 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227001555/http://www2.technologyreview.com/tr35/profile.aspx?TRID=518 |url-status=dead }}</ref> ===Opsware=== Nadat AOL Netscape laat in 1998 verkry het, het Andreessen Opsware saam met Ben Horowitz, Tim Howes en In Sik Rhee gestig.<ref name="CNET Loudcloud">{{cite web|last=Venkat|first=Girish|title=Loudcloud: Early light on cloud computing|url=http://news.cnet.com/8301-1001_3-10202058-92.html|work=Business Tech News|publisher=CNET|access-date=3 Augustus 2012|archive-date=30 Maart 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130330034003/http://news.cnet.com/8301-1001_3-10202058-92.html|url-status=dead}}</ref> Oorspronklik genoem Loudcloud, het die maatskappy rekenaar-, gasheer- en sagtewaredienste aan verbruikersgerigte internet- en e-handelsmaatskappye verskaf. Loudcloud het sy gasheerbesigheid aan EDS verkoop en sy naam in 2003 na Opsware verander, met Andreessen as voorsitter. Dit is in 2007 deur Hewlett-Packard vir $1,6 miljard verkry en was een van die eerste maatskappye wat sagteware as 'n diens aangebied het en wolkgasheerdienste probeer het.<ref name="pcworld">{{cite web|last1=Martens|first1=China|title=HP Buying Opsware in $1.6 Billion Deal|url=http://www.pcworld.com/article/134946/article.html|publisher=PC World|access-date=20 Oktober 2016|archive-date=8 Maart 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308174420/https://www.pcworld.com/article/134946/article.html|url-status=dead}}</ref> ===Andreessen Horowitz=== Tussen 2005 en 2009 het Andreessen en Horowitz afsonderlik altesaam $80 miljoen in 45 nuwe ondernemings belê, insluitend [[Twitter]] en Qik.<ref name="UCLA Engineering">{{cite web|last=Wong Kromhout|first=Wileen|title=Ben Horowitz MS '90|url=http://www.engineer.ucla.edu/visitor-links/alumni-parents-friends/alumni-profiles-1/ben-horowitz-ms-201990|archive-url=https://archive.today/20121212214752/http://www.engineer.ucla.edu/visitor-links/alumni-parents-friends/alumni-profiles-1/ben-horowitz-ms-201990|url-status=dead|archive-date=12 Desember 2012|work=Alumni Profiles|publisher=UCLA Engineering|access-date=3 Augustus 2012}}</ref> Die twee het bekend geword as super-engelbeleggers.<ref name="UCLA Engineering" /> Op 6 Julie 2009 het Andreessen en Horowitz hul Silicon Valley-waagkapitaalfirma, Andreessen Horowitz, aangekondig.<ref name="CNNMoney">{{cite news|last=Maney|first=Kevin|title=Marc Andreessen puts his money where his mouth is|url=https://money.cnn.com/2009/07/02/technology/marc_andreessen_venture_fund.fortune/index.htm|work=Fortune Magazine|publisher=CNNMoney|access-date=3 Augustus 2012|date=6 Julie 2009|archive-date=27 Augustus 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120827051308/http://money.cnn.com/2009/07/02/technology/marc_andreessen_venture_fund.fortune/index.htm|url-status=live}}</ref> ===Beleggings=== Andreessen Horowitz het begin met 'n aanvanklike kapitalisasie van $300 miljoen;<ref name="WSJ 2.1.2012">{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204652904577194891305125140|title=Andreessen's Firm Raises $1.5 Billion|last=Tam|first=Pui-Wing|date=1 Februarie 2012|work=Technology|access-date=3 Augustus 2012|publisher=The Wall Street Journal}}</ref> binne drie jaar het die firma gegroei tot $2,7 miljard onder bestuur oor drie fondse <ref name="WSJ 4.6.11">{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704101604576246844229305376|title=Andreessen Horowitz Raises $200 Million Co-Investment Fund|last=Tam|first=Pui-Wing|date=6 April 2011|work=Technology|access-date=3 Augustus 2012|publisher=The Wall Street Journal}}</ref> In 2012 het Andreessen Horowitz se portefeuljebesittings Facebook, Foursquare, GitHub, Pinterest, Twitter en Honor, Inc. ingesluit.<ref name="MarketWatch Release">{{cite web|url=http://www.marketwatch.com/story/andreessen-horowitz-matrix-partners-invest-112-million-in-meteor-2012-07-25|title=Andreessen Horowitz, Matrix Partners Invest $11.2 Million in Meteor|work=News Release|publisher=MarketWatch|access-date=3 Augustus 2012|archive-date=30 Augustus 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120830131736/http://www.marketwatch.com/story/andreessen-horowitz-matrix-partners-invest-112-million-in-meteor-2012-07-25|url-status=dead}}</ref> Op 1 September 2009 het 'n beleggersgroep, insluitend Andreessen Horowitz, 'n meerderheidsbelang in [[Skype]] teen 'n waardasie van $2,75 miljard verkry,<ref name="TechCrunch 11.19.09">{{cite news|url=https://techcrunch.com/2009/11/19/ebay-skype-sale/|title=Breaking: eBay Completes Skype Sale At $2.75 Billion Valuation|last=Wauters|first=Robin|date=19 November 2009|newspaper=TechCrunch|access-date=2 Augustus 2012|archive-date=26 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026051603/https://techcrunch.com/2009/11/19/ebay-skype-sale/|url-status=live}}</ref> wat as riskant beskou is.<ref name="WSJ Deal Journal">{{cite news|url=https://blogs.wsj.com/deals/2011/05/10/microsoft-skype-deal-andreessen-horowitz-takes-victory-lap/|title=Microsoft-Skype Deal: Andreessen Horowitz Takes Victory Lap|last=Ovide|first=Shira|date=May 10, 2011|work=Deal Journal|access-date=2 Augustus 2012|publisher=The Wall Street Journal|archive-date=14 Januarie 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114151404/http://blogs.wsj.com/deals/2011/05/10/microsoft-skype-deal-andreessen-horowitz-takes-victory-lap/|url-status=live}}</ref> Die transaksie het in Mei 2011 vrugte afgewerp toe [[Microsoft]] Skype vir $8,5 miljard gekoop het.<ref name="WSJ Deal Journal" /> In 2010 het die firma Silicon Valley-prokureur Ted Wang bygestaan om die eerste gratis gestandaardiseerde saadronde-finansieringsdokumente, die Series Seed Documents, te skep.<ref>{{cite web|url=http://kara.allthingsd.com/20100301/series-seed-documents-with-a-big-assist-from-andreessen-horowitz-set-to-launch-to-help-entrepreneurs-with-legal-hairballs/|title=Series Seed Documents–With an Assist From Andreessen Horowitz–To Help Entrepreneurs With Legal Hairballs|author=Kara Swisher|publisher=allthingsd.com|access-date=4 Maart 2010|archive-date=4 Maart 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100304064332/http://kara.allthingsd.com/20100301/series-seed-documents-with-a-big-assist-from-andreessen-horowitz-set-to-launch-to-help-entrepreneurs-with-legal-hairballs/|url-status=live}}</ref> Andreessen het in 2008 by die [[eBay]]-raad van direkteure aangesluit en ses jaar lank daarop gedien.<ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/2008/09/marc-andreessen/|title=Marc Andreessen Joins EBay Board|magazine=WIRED|access-date=27 Februarie 2018|language=en-US}}</ref> In Oktober 2014 het hy sy bedanking uit die raad aangekondig weens die maatskappy se besluit om sy aanlyn betalingseenheid [[PayPal]] weg te breek. Die besluit om bande met PayPal te verbreek, was 'n twispunt tussen Andreessen en belegger Carl Icahn. Icahn het die PayPal-skeiding bepleit, terwyl Andreessen die afsplitsing teengestaan het, wat tot openbare geskille gelei het. Andreessen is deur Icahn daarvan beskuldig dat hy sy eie belange bo die beste vir aandeelhouers stel. Icahn het sy argument in 'n ope brief gepubliseer wat beweerde belangebotsings in eBay se 2009-verkope van Skype aan 'n groep private beleggers, insluitend Andreessen se firma, uiteengesit het.<ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.com/sites/ryanmac/2014/10/20/marc-andreessen-resigns-from-ebay-board-following-icahn-defeat/|title=Marc Andreessen Resigns From eBay Board Following Icahn Defeat|last=Mac|first=Ryan|work=Forbes|access-date=27 Februarie 2018|language=en}}</ref> Andreessen het in verskeie spesiale ekonomiese sones belê, insluitend California Forever in Noord-Kalifornië,<ref>{{Cite news |last1=Dougherty |first1=Conor |last2=Griffith |first2=Erin |date=2023-08-25 |title=The Silicon Valley Elite Who Want to Build a City From Scratch |url=https://www.nytimes.com/2023/08/25/business/land-purchases-solano-county.html |access-date=2025-03-21 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Próspera langs die kus van [[Honduras]],<ref>{{Cite magazine |last=Kusnetz |first=Nicholas |title=A Lawsuit From Backers of a 'Startup City' Could Bankrupt Honduras |url=https://www.wired.com/story/a-lawsuit-from-backers-of-a-startup-city-could-bankrupt-honduras/ |access-date=2025-03-21 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}</ref> en Praxis in 'n nog aangekondigde ligging.<ref>{{Cite news |last=Bernstein |first=Joseph |date=2023-12-12 |title=Who Would Give This Guy Millions to Build His Own Utopia? |url=https://www.nytimes.com/2023/12/12/style/praxis-city-dryden-brown.html |access-date=2025-03-21 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Hy het ook in Pronomos Capital belê,<ref>{{Cite web |date=2023-12-30 |title=The VC Plan That Surely Won't Backfire: Tech Bro Colonies |url=https://www.thedailybeast.com/pronomos-capitals-new-vc-idea-colonies-of-tech-bros/ |access-date=2025-03-21 |website=The Daily Beast |language=en}}</ref> wat verskeie spesiale ekonomiese soneprojekte regoor die wêreld befonds.<ref>{{Cite web |title=Portfolio |url=https://www.pronomos.vc/portfolio |access-date=2025-03-21 |website=www.pronomos.vc |archive-date=20 Maart 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250320231017/https://www.pronomos.vc/portfolio |url-status=live }}</ref> Hierdie spesiale ekonomiese sones is deur verskeie bronne aan die netwerkstaat-beweging gekoppel.<ref>{{Cite web |last=Ropek |first=Lucas |date=2024-12-27 |title=Worst New Trend of 2024: Techno-Colonialism and the Network State Movement |url=https://gizmodo.com/worst-new-trend-of-2024-techno-colonialism-and-the-network-state-movement-2000525617 |access-date=2025-03-21 |website=Gizmodo |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Widmann |first=Sebastian |title=Network States – Revolutionary Idea To Potential New Asset Class |url=https://www.forbes.com/sites/digital-assets/2023/12/20/network-states--revolutionary-idea-to-potential-new-asset-class/ |access-date=2025-03-21 |website=Forbes |language=en |archive-date=21 Maart 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250321161713/https://www.forbes.com/sites/digital-assets/2023/12/20/network-states--revolutionary-idea-to-potential-new-asset-class/ |url-status=live }}</ref> ===Invloed in die bedryf=== Andreessen adviseer die leiers van maatskappye waarin Andreessen Horowitz belê, insluitend [[Mark Zuckerberg]] van [[Facebook]] en Mark Pincus van Zynga.<ref name="Economist">{{cite news|url=http://www.economist.com/node/21527020|title=Disrupting the disrupters|date=3 September 2011|work=Technology Quarterly: Q3 2011|access-date=3 Augustus 2012|publisher=The Economist|archive-date=15 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120915111427/http://www.economist.com/node/21527020|url-status=live}}</ref> Andreessen en Horowitz was nommer 6 op ''Vanity Fair'' se 2011 "New Establishment"-lys,<ref name="Vanity Fair">{{cite web|title=The 2011 New Establishment List: And the Top Spot Goes to...|url=https://www.vanityfair.com/online/daily/2011/09/the-2011-new-establishment-list--and-the-top-spot-goes-to---?mobify=0|work=VF Daily|date = September 2011|publisher=Vanity Fair|access-date=3 Augustus 2012}}</ref> nommer 1 op CNET se 2011 mees invloedryke beleggerslys<ref name="CNET Investors">{{cite web|title=Marc Andreessen and Ben Horowitz |url=http://news.cnet.com/2300-1001_3-10010632.html |work=12 of the most influential tech investors of 2011 |publisher=CNET |access-date=3 Augustus 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120208230221/http://news.cnet.com/2300-1001_3-10010632.html |archive-date=8 Februarie 2012 }}</ref> en onderskeidelik nommer 2 en 21 op die 2012 Forbes Midas Lys van Tegnologie se Top Beleggers.<ref name="Midas List">{{cite news|title=2012's Top Tech Investors|url=https://www.forbes.com/lists/midas/2012/midas-list-top-tech-investors.html|work=The Midas List|publisher=Forbes|access-date=3 Augustus 2012|archive-date=12 Junie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612144607/https://www.forbes.com/lists/midas/2012/midas-list-top-tech-investors.html|url-status=live}}</ref> In April 2012 het Andreessen en Andreessen Horowitz se Algemene Vennote Ben Horowitz, Peter Levine, Jeff Jordan, John O'Farrell en Scott Weiss belowe om die helfte van hul leeftyd se inkomste uit [[waagkapitaal]] aan liefdadigheidsorganisasies te skenk.<ref name=Reuters>{{cite news|last=McBride|first=Sarah|title=Andreessen Horowitz partners pledge income to charity|url=https://www.reuters.com/article/us-andreessenhorowitz-charity-idUSBRE83O1CV20120425|publisher=Reuters|access-date=3 Augustus 2012|date=25 April 2012}}</ref> In 2012 is Andreessen aangewys in die ''Time 100'', 'n jaarlikse lys van die 100 mees invloedryke mense ter wêreld wat deur ''[[Time (tydskrif)|Time]]'' saamgestel is.<ref name=Time2012>{{cite news|last=McCracken|first=Harry|title=The 100 Most Influential People in the World|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2111975_2111976_2112116,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120419073159/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2111975_2111976_2112116,00.html|url-status=dead|archive-date=19 April 2012|access-date=15 Augustus 2012|newspaper=Time|date=18 April 2012}}</ref> Sy [[essay]] "''Software is eating the world''" was invloedryk en wyd aangehaal.<ref name="WSJ Software Eating"/><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/cognitiveworld/2019/08/29/software-ate-the-world-now-ai-is-eating-software/|title=Software Ate The World, Now AI Is Eating Software|first=Tarry|last=Singh|website=Forbes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2016/06/07/software-is-eating-the-world-5-years-later/|title=Software is still eating the world|date=7 Junie 2016|access-date=26 Julie 2024|archive-date=25 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240525225308/https://techcrunch.com/2016/06/07/software-is-eating-the-world-5-years-later/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Andreessen|first=Marc|date=20 Augustus 2011|title=Why Software Is Eating The World|language=en-US|work=The Wall Street Journal|url=https://online.wsj.com/article/SB10001424053111903480904576512250915629460.html|access-date=19 Junie 2021|issn=0099-9660}}</ref> In 2013 was Andreessen een van vyf internet- en webpioniers wat die eerste Koningin Elizabeth-prys vir Ingenieurswese bekroon is.<ref>[http://qeprize.org/ "2013 Winners Announced"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630095437/http://qeprize.org/ |date=30 Junie 2015 }} Queen Elizabeth Prize for Engineering</ref> In April 2020, vroeg in die [[Covid-19-pandemie|COVID-19-pandemie]], het Andreessen 'n opinie-artikel gepubliseer, "Dis tyd om te bou", wat die Verenigde State se COVID-19-reaksie beskryf en tegnologiese en kulturele oplossings vir die probleem voorstel.<ref>{{Cite web|date=18 April 2020|title=IT'S TIME TO BUILD|url=https://a16z.com/2020/04/18/its-time-to-build/|access-date=6 Januarie 2021|website=Andreessen Horowitz|language=en-US|archive-date=13 Februarie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230213103200/https://a16z.com/2020/04/18/its-time-to-build/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Griffith|first1=Erin|last2=Lorenz|first2=Taylor|date=19 Mei 2020|title=The Hot New Thing in Clubby Silicon Valley? An App Called Clubhouse|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/05/19/technology/clubby-silicon-valley-app-clubhouse.html|access-date=6 Januarie 2021|issn=0362-4331|archive-date=8 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108011523/https://www.nytimes.com/2020/05/19/technology/clubby-silicon-valley-app-clubhouse.html|url-status=live}}</ref> In Oktober 2023 het Andreessen 'n "''Techno-Optimist Manifesto''" gepubliseer waarin hy aangevoer het dat die [[beskawing]] op tegnologie gebou is en dat "Tegnologie die glorie van menslike ambisie en prestasie, die spits van vooruitgang en die verwesenliking van ons potensiaal is."<ref>{{Cite web |last=Andreessen |first=Marc |date=2023-10-16 |title=The Techno-Optimist Manifesto |url=https://a16z.com/the-techno-optimist-manifesto/ |access-date=2023-10-16 |website=Andreessen Horowitz |language=en |archive-date=23 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231123234238/https://a16z.com/the-techno-optimist-manifesto/ |url-status=live }}</ref> Hy het homself ook as 'n "tescrealis" beskryf.<ref name=":12">{{Cite web |last=Zuckerman |first=Ethan |author-link=Ethan Zuckerman |date=January 16, 2024 |title=Two warring visions of AI |url=https://www.prospectmagazine.co.uk/ideas/technology/64491/two-warring-visions-of-artificial-intelligence-tescreal |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240701165000/https://www.prospectmagazine.co.uk/ideas/technology/64491/two-warring-visions-of-artificial-intelligence-tescreal |archive-date=1 Julie 2024 |access-date=29 Junie 2024 |website=Prospect |language=en}}</ref> === Ondernemings === Andreessen was medestigter van en voorsitter van Ning, die derde maatskappy wat hy gestig het, na Netscape en Loudcloud.<ref name="Marc Blog">{{cite web|last=Andreessen|first=Marc|title=Merging Glam and Ning|url=http://blog.pmarca.com/2011/09/20/merging-glam-and-ning/|work=Marc Andreessen's Blog|publisher=Marc Andreessen|access-date=3 Augustus 2012|archive-date=22 Julie 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120722234518/http://blog.pmarca.com/2011/09/20/merging-glam-and-ning/|url-status=live}}</ref> In September 2011 is aangekondig dat Ning aan Mode Media verkoop is vir 'n gerapporteerde prys van $150 miljoen. Andreessen het na die verkoop by Glam Media se direksie aangesluit.<ref name="Biz Insider">{{cite web|last=Rosoff|first=Matt|title=Glam Media Buys Marc Andreessen's Ning|url=http://articles.businessinsider.com/2011-09-20/tech/30179213_1_loudcloud-social-networks-online-publishing|work=Articles|publisher=Business Insider|access-date=3 Augustus 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121212040634/http://articles.businessinsider.com/2011-09-20/tech/30179213_1_loudcloud-social-networks-online-publishing|archive-date=12 Desember 2012}}</ref> Hy is 'n persoonlike belegger in maatskappye soos [[LinkedIn]]<ref name="WSJ Software Eating">{{cite news|url=https://a16z.com/2011/08/20/why-software-is-eating-the-world/|title=Why Software is Eating the World|last=Andreessen|first=Marc|date=20 Augustus 2011|work=Life & Culture|access-date=3 Augustus 2012|publisher=The Wall Street Journal}} <!--original paywalled version at https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111903480904576512250915629460--></ref> en die boetiekbank Raine.<ref name="Biz Insider Raine">{{cite web|last=Yarow|first=Jay|title=Eric Schmidt, Sean Parker, Marc Andreessen Invest in Boutique Bank Raine|url=http://articles.businessinsider.com/2011-04-11/tech/29968037_1_eric-schmidt-investment-demand-media|work=Investment|publisher=Business Insider|access-date=3 Augustus 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121212040627/http://articles.businessinsider.com/2011-04-11/tech/29968037_1_eric-schmidt-investment-demand-media|archive-date=12 Desember 2012}}</ref> Andreessen dien op die direksie van Meta,<ref name="co-founder">{{cite web |author=Dan Frommer |title=Marc Andreessen Joins Facebook Board |url=http://www.alleyinsider.com/2008/6/marc-andreessen-joins-facebook-board |access-date=5 Oktober 2008 |publisher=Alleyinsider.com |archive-date=22 Januarie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122231341/http://www.alleyinsider.com/2008/6/marc-andreessen-joins-facebook-board |url-status=live }}</ref> Hewlett Packard Enterprise, Kno, <ref name="BizWeek Profile">{{cite web|title=Marc L. Andreessen|url=http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/person.asp?personId=97899&privcapId=35135559&previousCapId=108856&previousTitle=Hewlett-Packard%20Co|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508123849/http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/person.asp?personId=97899&privcapId=35135559&previousCapId=108856&previousTitle=Hewlett-Packard%20Co|url-status=dead|archive-date=8 Mei 2013|work=Executive Profile|publisher=Bloomberg Businessweek|access-date=4 Augustus 2012}}</ref> Stanford-hospitaal,<ref name="Stanford Hospital">{{cite web|title=Silicon Valley Couple Pledge $27.5 Million Gift to Stanford Hospital for Cutting-Edge Emergency Care|url=http://stanfordhospital.org/newsEvents/newsReleases/2007/pledgeEmergencyCare.html|work=News Release|publisher=Stanford Hospital & Clinics|access-date=4 Augustus 2012|archive-date=27 Julie 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120727103415/http://stanfordhospital.org/newsEvents/newsReleases/2007/pledgeEmergencyCare.html|url-status=live}}</ref> Bump Technologies, Anki,<ref name="TC: Debuts at WWDC">{{cite web |url=https://techcrunch.com/2013/06/10/anki-debuts-at-wwdc-with-an-ai-car-racing-game-raises-50m-from-a16z-and-others/ |title=Anki Debuts Serious Robotics AI With Fun Racing Game At WWDC, Raises $50M Led By A16Z |last1=Tsotsis |first1=Alexia |date=10 Junie 2013 |work=TechCrunch |publisher=AOL Tech |access-date=10 Junie 2013 |archive-date=3 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103105013/http://techcrunch.com/2013/06/10/anki-debuts-at-wwdc-with-an-ai-car-racing-game-raises-50m-from-a16z-and-others/ |url-status=live }}</ref> [[Oculus]] VR,<ref>{{Cite news| url = https://techcrunch.com/2013/12/12/oculus-vr-raises-75-million-to-help-bring-virtual-reality-goggles-to-the-masses/|title=Oculus VR Raises $75 Million To Help Bring Virtual Reality Goggles To The Masses|author=Chris Velazco|publisher=TechCrunch |date = 12 Desember 2013 }}</ref> OpenGov,<ref>{{Cite web|title=OpenGov Picks Up $25 Million More And Adds Marc Andreessen To The Board|url=https://techcrunch.com/2015/10/15/opengov-picks-up-25-million-more-and-adds-marc-andreessen-to-the-board/|access-date=18 Mei 2021|website=TechCrunch|date=15 Oktober 2015 |language=en-US}}</ref> Dialpad en TinyCo.<ref>{{cite web|title=TinyCo Raises $18 Million From Andreessen Horowitz For Mobile Gaming |url=https://techcrunch.com/2011/02/25/tinyco-raises-18-million-from-andreessen-horowitz-for-mobile-gaming/ |publisher=TechCrunch |date=25 Februarie 2011}}</ref> Hewlett Packard Enterprise het in Februarie 2018 aangekondig dat direksielid Andreessen nie vir herverkiesing by die 2018 Jaarlikse Aandeelhouersvergadering op 4 April sou staan nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1645590/000164559018000002/form8-kandreessenresignati.htm|title=Form 8-K Hewlett Packard Enterprise Company|date=1 Februarie 2018|website=www.sec.gov|access-date=27 Februarie 2018|archive-date=27 Mei 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527161333/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1645590/000164559018000002/form8-kandreessenresignati.htm|url-status=live}}</ref> In sy tyd by Hewlett Packard is Andreessen gedeeltelik blameer vir sommige van die maatskappy se mislukkings, insluitend die werwing van Léo Apotheker sowel as die verkrygings van Autonomy en Palm.<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailybeast.com/articles/2012/11/21/hp-board-member-marc-andreessen-an-internet-pioneer-deserves-some-of-the-blame-for-the-company-s-failures|title=HP Board Member Marc Andreessen, an Internet Pioneer, Deserves Some of the Blame for the Company's Failures|last=Cox|first=Rob|date=November 21, 2012|work=The Daily Beast|access-date=27 Februarie 2018|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.businessinsider.com/hp-board-disaster-2011-9|title=HP's Board Was Such A Dysfunctional Mess That It Hired Leo Apotheker Without Really Interviewing Him|work=Business Insider|access-date=7 Februarie 2018}}</ref> Hy is adviseur vir Asana en direkteur van CollabNet.<ref name="dialpad">{{cite web|last1=Constine|first1=Josh|title=Marc Andreessen joins board of Dialpad, the desk phone killer|date=November 2016 |url=https://techcrunch.com/2016/11/01/dialpad/|publisher=TechCrunch}}</ref> Hy is 'n voorstander van Bitcoin.<ref>{{Cite news |author=Dylan Love |date=21 Januarie 2014 |title=Marc Andreessen Has A Great Answer For Why Bitcoin Matters |work=businessinsider.com |url=http://www.businessinsider.com/marc-andreessen-on-why-bitcoin-is-worth-money-2014-1?op=1&IR=T}}</ref> Andreessen dien op 'n adviesraad vir Neom, die Saoedi-Arabiese regering se plan om 'n futuristiese megastad in die woestyn te bou.<ref>{{cite news |title=Top tech execs will help Saudi Arabia build its mega city of the future |url=https://edition.cnn.com/2018/10/10/tech/neom-city-investors/index.html |work=CNN |date=11 Oktober 2018 |archive-date=13 Oktober 2018 |access-date=13 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013141328/https://edition.cnn.com/2018/10/10/tech/neom-city-investors/index.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Some Silicon Valley Superstars Ditch Saudi Advisory Board After Khashoggi Disappearance, Some Stay Silent |url=https://theintercept.com/2018/10/11/some-silicon-valley-superstars-ditching-saudi-advisory-board-after-khashoggi-disappearance-some-stay-silent/ |work=The Intercept |date=12 Oktober 2018 |archive-date=31 Maart 2019 |access-date=13 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331220041/https://theintercept.com/2018/10/11/some-silicon-valley-superstars-ditching-saudi-advisory-board-after-khashoggi-disappearance-some-stay-silent/ |url-status=live }}</ref> ===Departement van Regeringsdoeltreffendheid=== Alhoewel hy nie amptelik deel van [[Elon Musk]] se [[Department of Government Efficiency|Departement van Regeringsdoeltreffendheid]] (DOGE) was nie, is Andreesseen volgens ''[[The Washington Post]]'' as 'n "sleutelnetwerker vir talentwerwing" by die agentskap gelys.<ref>{{Cite news |date=2024-11-24 |title=Musk and Ramaswamy race to build a 'DOGE' team for war with Washington |url=https://www.washingtonpost.com/business/2024/11/24/musk-ramaswamy-doge-trump/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218203747/https://www.washingtonpost.com/business/2024/11/24/musk-ramaswamy-doge-trump/ |archive-date=18 Februarie 2025 |access-date=2025-03-21 |newspaper=Washington Post |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Franceschi-Bicchierai |first=Kirsten Korosec, Zack Whittaker, Charles Rollet, Sean O'Kane, Lorenzo |date=2025-03-12 |title=The people in Elon Musk's DOGE universe |url=https://techcrunch.com/2025/03/12/the-people-in-elon-musk-doge-universe/ |access-date=2025-03-21 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=21 Maart 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250321161713/https://techcrunch.com/2025/03/12/the-people-in-elon-musk-doge-universe/ |url-status=live }}</ref> Hy het ook insigte oor DOGE se planne in verskeie onderhoude gedeel.<ref>{{Cite web |last=Dyos |first=Stuart |title=Marc Andreessen says DOGE is focused on the 'ghost town' of Washington, D.C., where most employees don't go to the office |url=https://fortune.com/2025/01/16/marc-andreessen-doge-elon-musk-donald-trump-federal-rto-remote-office/ |access-date=2025-03-21 |website=Fortune |language=en}}</ref> ===Kritiek=== In Februarie 2016 het Andreessen 'n twiet geplaas in reaksie op [[Indië]] se besluit om netneutraliteit toe te pas op Facebook se voorgestelde projek Free Basics. Die twiet het gesuggereer dat anti-kolonialisme katastrofies vir die Indiese volk was. Andreessen het later die twiet uitgevee na kritiek van Indiërs en nie-Indiërs (insluitend Facebook-stigter Mark Zuckerberg).<ref name="dc">{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/technology/in-other-news/100216/net-neutrality-indians-fume-over-offensive-tweet-by-facebook-board-member.html|title=Net Neutrality: Indians fume over offensive tweet by Facebook board member|website=Deccan Chronicle|date=19 Februarie 2016|access-date=22 Desember 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://thenextweb.com/in/2016/02/10/marc-andreessen-just-offended-1-billion-indians-with-a-single-tweet/ |title=Marc Andreessen just offended 1 billion Indians with a single tweet|date=10 Februarie 2016|first=Abhimanyu|last=Ghosha|website=The Next Web|access-date=22 Desember 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|title = Mark Zuckerberg responds to Andreessen's tweet|url = https://www.facebook.com/zuck/posts/10102645335962321 |archive-url=https://ghostarchive.org/iarchive/facebook/4/10102645335962321 |archive-date=26 Februarie 2022 |url-access=limited|publisher=Facebook.com|first=Mark|last=Zuckerberg|date=11 Februarie 2016|access-date=22 Desember 2019}}{{cbignore}}</ref>Facebook het miljoene bestee om Free Basics aan die Indiese publiek te adverteer.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/technology/2016/may/12/facebook-free-basics-india-zuckerberg|title=The inside story of Facebook's biggest setback|date=12 Mei 2016|newspaper=[[The Guardian]]|first=Rahul|last=Bhatia|access-date=22 Desember 2019}}</ref> Die projek het misluk weens oortredings, die instelling van voorkeurtariewe vir toegang tot inhoud en die oprigting van 'n "ommuurde tuin" op die internet.<ref>{{cite web|url=https://techcrunch.com/2016/02/08/free-basics-and-facebooks-waterloo-in-india/|title=Free Basics And Facebook's Waterloo In India|first=Vivek|last=Wadhwa|website=TechCrunch|date=8 Februarie 2016|access-date=22 Desember 2019|archive-date=14 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191114003255/http://techcrunch.com/2016/02/08/free-basics-and-facebooks-waterloo-in-india/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.com/facebooks-free-basics-service-shut-down-indian-regulators-over-net-neutrality-2237865|title=Facebook's Free Basics Service Shut Down In India|date=23 Desember 2015|work=International Business Times|first=David|last=Gilbert|access-date=22 Desember 2019}}</ref> In April 2016 het Facebook-aandeelhouers 'n groepsgeding aanhangig gemaak om Zuckerberg se plan om 'n nuwe klas nie-stemgeregtigde aandele te skep, te blokkeer. Die regsgeding beweer dat Andreessen Zuckerberg in die geheim deur 'n proses afgerig het om raadsgoedkeuring vir die aandeleverandering te verkry, terwyl Andreessen as 'n onafhanklike raadslid gedien het wat aandeelhouers verteenwoordig het.<ref>{{Cite news|url=http://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-marc-andreessen-text-message-stock-reclassification-lawsuit-2016-12|title=Here are the chummy behind-the-scenes text messages between Mark Zuckerberg and Marc Andreessen that surfaced in a Facebook lawsuit|last=Heath|first=Alex|work=Business Insider|date=13 Desember 2016|access-date=22 Desember 2019|archive-date=15 Februarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215005452/https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-marc-andreessen-text-message-stock-reclassification-lawsuit-2016-12|url-status=live}}</ref> Volgens hofdokumente het Andreessen inligting met Zuckerberg gedeel oor hul vordering en bekommernisse en Zuckerberg gehelp om teen aandeelhouers te onderhandel. Hofdokumente het transkripsies van private tekste tussen Zuckerberg en Andreessen ingesluit.<ref>{{Cite news|url=https://www.digitaltrends.com/social-media/marc-andreessen-facebook-texts-to-zuckerberg-shareholders/|title=Marc Andreessen accused of conflict of interest based on private texts to Zuckerberg|last=Chang|first=Lulu|website=Digital Trends|date=9 Desember 2016|access-date=22 Desember 2019}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Andreessen, Marc}} [[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Geboortes in 1971]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit van Illinois Urbana-Champaign]] 0hv9hwjpnzvnkriuucp0gtigrgjeubf 0 453772 2891735 2890322 2026-04-09T06:12:17Z Oesjaar 7467 Verbeter 2891735 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Smurf Logo in Afrikaans (Smurfies).svg|325px|duimnael|alt=Die Smurfies kenteken in Afrikaans|Die Smurfies kenteken in Afrikaans]] '''''Die Smurfies,''''' of '''''Die Smurfs''''' ({{Langx|fr|Les Schtroumpfs}} {{Langx|nl|De Smurfen}}) is 'n [[België|Belgiese]] strokiesprent wat handel oor 'n fiktiewe kolonie klein, blou, mensagtige wesens wat in [[Paddastoel|sampioenvormige]] huise in 'n woud woon. ''Die Smurfs'' is in 1958 deur die Belgiese strokiesprentkunstenaar Peyo (die [[skuilnaam]] van Pierre Culliford) geskep en bekendgestel as 'n reeks strokiesprentkarakters, en het oorspronklik bekend gestaan het as ''Les Schtroumpfs''. [[Lêer:Smurfs mural-Brussels-4.jpg|alt=die Smurfies|duimnael|'n Muurskildery in Brussels van die Smurfies.]] Daar is meer as 100 Smurf-karakters, en hul name is gebaseer op byvoeglike naamwoorde wat hul eienskappe beklemtoon, soos "Nutsman Smurf", wat daarvan hou om nuttige dinge te bou. "Smurfette" was die eerste vroulike Smurf wat in die reeks bekendgestel is. Die Smurfies dra Frygiese pette, wat vryheid gedurende die moderne era verteenwoordig het. Die Smurfies-[[Konsessiesaak|konsessie]] het as 'n strokiesprent begin en het uitgebrei na advertensies, films, TV-reekse, videospeletjies en speelgoed. Teen 2008 het die Smurfies $4 miljard in inkomste gegenereer, wat Die Smurfies een van die winsgewendste mediakonsessies van alle tye maak.<ref name=":0">[https://www.etymologiebank.nl/trefwoord/smurf Nederlandse etimologiebank], www.etymologiebank.nl, 18 September 2025</ref> == Naam == Volgens Peyo, die oorspronklike outeur van die Smurfs-strokiesprent, het die naam en die gepaardgaande taal van die Smurfs egter tydens 'n maaltyd saam met sy kollega en vriend André Franquin ontstaan. Nadat hy die woord "sout" vir 'n oomblik vergeet het, het Peyo hom (in Frans) gevra om die ''schtroumpf'' aan te gee. (''Schtroumpf'' [ʃtʁumf] word uitgespreek soos die Duitse woord "''Strumpf''" wat "sokkie" beteken.) Franquin het skertsend geantwoord: "Hier is die ''Schtroumpf''—wanneer jy klaar is met ''schtroumpfing'', ''schtroumpf'' dit terug..." en die twee het die res van daardie naweek in "schtroumpf-taal" gepraat.<ref name=":0" /><ref>Lambiek comiclopedia, [https://www.lambiek.net/artists/p/peyo.htm www.lambiek.net/artists/p/peyo.htm], 18 September 2025</ref> Die strokiesprente is in baie tale vertaal en in die meeste gevalle word die oorspronklike naam "''Schtroumpf''" deur 'n nuwe naam vervang. Die algemeenste is variasies van die [[Nederlands|Nederlandse]] vertaling "Smurf", wat ook as die naam in [[Engels]] gebruik word. Ander name dui egter op hul kabouteragtige voorkoms. [[Carike Keuzenkamp]] het [[Die Smurflied|Die Smurfieliedjie]] in Afrikaans bekendgemaak. == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Strokiesverhale]] dtof8zs90iy1rkhmquqmh7lbrjb2r7s 0 454389 2891765 2843349 2026-04-09T08:30:55Z Jcb 223 2891765 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Professor Joel Mokyr.jpg|duimnael|Joel Mokyr in 2014.]] '''Joel Mokyr''' ([[Hebreeus]]: יואל מוקיר; gebore [[26 Julie]] [[1946]]<ref>{{cite web|title=Joel Mokyr|url=https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2025/mokyr/facts/|website=Nobel Foundation}}</ref>) is 'n Nederlands-gebore Amerikaans-Israeliese[aanhaling nodig] ekonomiese historikus wat 'n professor in ekonomie en geskiedenis en die Robert H. Strotz Professor van Kunste en Wetenskappe aan die Northwestern Universiteit was.<ref name=":3">{{Cite web |title=Joel Mokyr |url=https://www.beloit.edu/live/profiles/544-joel-mokyr |access-date=2025-10-13 |website=Beloit College |language=en}}</ref> Hy was ook die Sackler Professoriale Genoot aan die Eitan Berglas Skool vir Ekonomie aan die Universiteit van Tel Aviv.<ref name=":3" /> Hy is in 2025 met 'n halwe deel van die [[Nobelprys vir Ekonomiese Wetenskappe|Nobel Gedenkprys in Ekonomiese Wetenskappe]] bekroon "vir die identifisering van die voorvereistes vir volhoubare groei deur tegnologiese vooruitgang."<ref name="nobel">{{Cite web |work=The Royal Swedish Academy of Sciences |date=13 Oktober 2025 |title=The Prize in Economic Sciences 2025 |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2025/10/press-economicsciencesprize2025.pdf }}</ref> ==Vroeë lewe en opvoeding== Mokyr is in 1946 in [[Leiden]] gebore.<ref name="nobel" /> Hy is in 'n familie van Nederlandse Jode gebore wat die [[Holocaust]] oorleef het.<ref name=":0" /> Sy pa, 'n staatsamptenaar, is aan kanker oorlede toe Mokyr een jaar oud was, en daarom is hy deur sy ma in [[Haifa]], [[Israel]], grootgemaak.<ref name=":0">{{Cite news|url =https://www.wsj.com/articles/economists-duel-over-idea-that-technology-will-save-the-world-1402886301|title=Economists Debate: Has All the Important Stuff Already Been Invented?|last=Aeppel|first=Timothy|newspaper=Wall Street Journal|issn=0099-9660|access-date=12 Januarie 2017}}</ref> Hy het in 1968 'n BA in ekonomie en geskiedenis aan die Hebreeuse Universiteit van Jerusalem verwerf.<ref name=":2">{{Cite web | url=https://bpb-us-e1.wpmucdn.com/sites.northwestern.edu/dist/3/1222/files/2021/08/Mokyr-2021-CV.pdf | title=CURRICULUM VITAE - Joel Mokyr | website=bpb-us-e1.wpmucdn.com}}</ref> Hy het in 1972 'n MPhil in ekonomie aan die Yale Universiteit verwerf, en in 1974 'n PhD in ekonomie aan Yale, waar hy 'n proefskrif met die titel Industriële Groei en Stagnasie in die Lae Lande, 1800-1850, onder toesig van William N. Parker, Lloyd G. Reynolds en John C.H. Fei geskryf het.<ref name="cv">{{cite web|title=Curriculum Vitae|url=https://sites.northwestern.edu/jmokyr/files/2016/06/Mokyr-CV-296d1iv.pdf|website=Northwestern University|access-date=27 Januarie 2018|date=Junie 2016}}</ref> ==Loopbaan== Mokyr was 'n toneelinstrukteur aan die [[Yale-universiteit]] tussen 1972 en 1973, en het in 1974 'n assistent-professor aan die Northwestern-universiteit geword, waar hy sedertdien gebly het.<ref name=":0"/> is sedert 1993 die hoofredakteur van die ''Princeton Economic History of the Western World'' (’n boekreeks uitgegee deur Princeton University Press), en was van 1994 tot 1998 'n mede-redakteur van die ''Journal of Economic History''.<ref name=":2" /> Hy was van 2002 tot 2003 president van die Economic History Association.<ref name=":2" /> ==Navorsing== ===Industriële Revolusie=== Mokyr beweer dat die [[Industriële Revolusie]] die gevolg van [[kultuur]] en instellings was <ref>{{Cite journal|last=Mokyr|first=Joel|date=1 Junie 2005|title=The Intellectual Origins of Modern Economic Growth|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-economic-history/article/the-intellectual-origins-of-modern-economic-growth/138F07525A5105E29E7113705D393C51|journal=The Journal of Economic History|volume=65|issue=2|pages=285–351|doi=10.1017/S0022050705000112|s2cid=54225284 |issn=1471-6372|url-access=subscription}}</ref> Hy voer aan dat die wortel van moderniteit lê in "die opkoms van 'n geloof in die nut van vooruitgang", en dat "dit 'n keerpunt was toe intellektuele [[kennis]] as kumulatief begin beskou het".<ref>{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/11/progress-isnt-natural-mokyr/507740|title=Progress Isn't Natural|last=Mokyr|first=Joel|newspaper=The Atlantic|access-date=19 November 2016}}</ref> Mokyr voer verder aan dat politieke fragmentasie (die teenwoordigheid van 'n groot aantal Europese state) dit moontlik gemaak het vir heterodokse idees om te floreer, aangesien entrepreneurs, innoveerders, ideoloë en ketters maklik na 'n naburige staat kon vlug ingeval die een staat sou probeer om hul idees en aktiwiteite te onderdruk. Dit is wat [[Europa]] onderskei het van die tegnologies gevorderde, groot unitêre ryke soos China en Indië. China het beide 'n drukpers en los letters gehad, en Indië het soortgelyke vlakke van wetenskaplike en tegnologiese prestasie as Europa in 1700 gehad, maar die Industriële Revolusie sou in Europa plaasvind, nie in China of Indië nie. In Europa is politieke fragmentasie gekoppel aan 'n "geïntegreerde mark vir idees" waar Europa se intellektuele die ''[[lingua franca]]'' van [[Latyn]] gebruik het, 'n gedeelde intellektuele basis in Europa se klassieke erfenis en die pan-Europese instelling van die "Republiek van Lettere" gehad het.<ref>{{Cite book|url=http://press.princeton.edu/titles/10835.html|title=Mokyr, J.: A Culture of Growth: The Origins of the Modern Economy |isbn=9780691180960 |access-date=9 Maart 2017|last1=Mokyr |first1=Joel |year=2018 |publisher=Princeton University Press }}</ref> ====''A Culture of Growth''==== Mokyr bied sy verduidelikings vir die Industriële Revolusie aan in die 2016-boek ''A Culture of Growth: The Origins of the Modern Economy''. Die boek het positiewe resensies ontvang. [[Deirdre McCloskey]] het dit beskryf as 'n "briljante boek... Dis lank, maar deurgaans interessant, selfs geestig. Dit behou belangstelling tot op bladsy 337... Die boek is nie strandleesstof nie. Maar jy sal dit klaarmaak met 'n indrukwekkende leerervaring oor hoe ons gekom het waar ons in die moderne wêreld is."<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.prospectmagazine.co.uk/arts-and-books/ideas-that-built-the-world-joel-mokyr-liberalism|title=Economic history: ideas that built the world|website=www.prospectmagazine.co.uk|access-date=11 Maart 2017|archive-date=8 Mei 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508081836/https://www.prospectmagazine.co.uk/arts-and-books/ideas-that-built-the-world-joel-mokyr-liberalism|url-status=dead}}</ref> In haar resensie het McCloskey Mokyr verder geprys as 'n "Nobelwaardige ekonomiese wetenskaplike".<ref name=":1"/> In 'n resensie gepubliseer in ''Nature'', het Brad DeLong bevind dat hoewel hy ander verduidelikings vir die Industriële Revolusie verkies het, "ek nie baie verbaas sou wees as ek verkeerd was nie, en Mokyr se opdrag...het die mees breedweg korrekte analise geblyk te wees...''A Culture of Growth'' laat my beslis heroorweeg."<ref>{{Cite journal|last=DeLong|first=Brad|date=27 Oktober 2016|title=Economic history: The roots of growth |journal=Nature |language=en |volume=538 |issue=7626|pages=456–57|doi=10.1038/538456a|bibcode=2016Natur.538..456D|issn=0028-0836|doi-access=free}}</ref> Die ekonomiese historikus van Cambridge, Victoria Bateman, het geskryf: "Deur te wys op groeibevorderende faktore wat verder strek as die staat of die mark, is Mokyr se boek baie welkom. Dit kan ook deel wees van besprekings oor die wetenskaplike gemeenskap na [[Brexit]]. Deur die fokus op kultuur te laat herleef, sal dit egter kontroversieel wees, veral onder ekonome."<ref>{{Cite news|url=https://www.timeshighereducation.com/books/review-a-culture-of-growth-joel-mokyr-princeton-university-press|title=A Culture of Growth: The Origins of the Modern Economy, by Joel Mokyr|date=6 Oktober 2016|work=Times Higher Education|access-date=11 Maart 2017}}</ref> 'n Artikel in ''[[The Economist]]'' het daarop gewys dat 'n fyn definisionele onderskeid oorweeg moet word tussen "kultuur as idees, sosiaal aangeleer" en "kultuur as erfenis wat geneties oorgedra word". <ref>{{Cite news|url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2019/07/25/a-societys-values-and-beliefs-matter-for-its-economy|title=A society's values and beliefs matter for its economy|newspaper=The Economist|access-date=24 Julie 2019}}</ref> Die boek is ook gunstig geresenseer deur Diane Coyle,<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/982f6108-95f1-11e6-a1dc-bdf38d484582|title=A Culture of Growth by Joel Mokyr — why did the Industrial Revolution happen?|newspaper=Financial Times|date=21 Oktober 2016 |access-date=11 Maart 2017|url-access=subscription}}</ref> Peer Vries,<ref>{{Cite news|url=https://www.foreignaffairs.com/reviews/review-essay/2016-12-08/culture-capitalism|title=The Culture of Capitalism|last=Vries|first=Peer|date=10 Desember 2016|work=Foreign Affairs|access-date=11 Maart 2017|issn=0015-7120}}</ref> Mark Koyama,<ref>{{Cite web|url=http://www.independent.org/publications/tir/article.asp?id=1267|title=Book Review: A Culture of Growth: The Origins of the Modern Economy, by Joel Mokyr|website=The Independent Institute|access-date=2017-12-11}}</ref> Enrico Spolaore,<ref>{{Cite journal|last=Spolaore|first=Enrico|date=2020|title=Commanding Nature by Obeying Her: A Review Essay on Joel Mokyr's A Culture of Growth|url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/jel.20191460|journal=Journal of Economic Literature|language=en|volume=58|issue=3|pages=777–792|doi=10.1257/jel.20191460|s2cid=226193779 |issn=0022-0515|url-access=subscription}}</ref> en The Economist.<ref>{{Cite news|url=https://www.economist.com/news/books-and-arts/21711023-new-history-puts-principle-contestability-heart-story|title=The role of ideas in the "great divergence"|newspaper=The Economist|access-date=11 Maart 2017}}</ref> Geoffrey Hodgson het die boek gekritiseer omdat dit "te veel verklarende gewig" op "te min buitengewone mense" plaas.<ref>{{Cite journal|last=Hodgson|first=Geoffrey M.|date=2021|title=Culture and institutions: a review of Joel Mokyr's A Culture of Growth|journal=Journal of Institutional Economics|volume=18 |pages=159–168 |language=en|doi=10.1017/S1744137421000588|issn=1744-1374|doi-access=free}}</ref> ===Weerstand teen nuwe tegnologieë=== Mokyr het drie redes uiteengesit waarom samelewings weerstand bied teen nuwe tegnologieë: *Bekleërs wat 'n bedreiging vir hul [[Mag (sosiale wetenskappe)|mag]] en ekonomiese voordele vrees *Kommer oor breër sosiale en politieke reperkussies ("onbedoelde rimpeleffekte") *[[Risiko]]- en verliesafkeer: nuwe tegnologieë het dikwels "onverwagte en onkenbare gevolge" "Hierdie drie motiewe smelt dikwels saam en skep kragtige kragte wat politieke mag en oorreding gebruik om [[innovasie]]s te dwarsboom. Gevolglik volg tegnologiese vooruitgang nie 'n lineêre en netjiese trajek nie. Dit is, soos sosiale konstruksioniste ons al dekades lank probeer vertel, 'n diepgaande politieke proses."<ref>{{Cite web|url=http://eh.net/book_reviews/innovation-and-its-enemies-why-people-resist-new-technologies|title=Innovation and Its Enemies: Why People Resist New Technologies|website=eh.net|access-date=12 Januarie 2017}}</ref> ==Eerbewyse en toekennings== Mokyr is in 1996 verkies tot die Amerikaanse Akademie vir Kuns en Wetenskappe, en is in 2011 verkies tot 'n Genoot van die Ekonometriese Vereniging.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |title=Member Directory {{!}} American Academy of Arts and Sciences |url=https://www.amacad.org/directory?field_class_section=21&field_class_section_1=36&field_deceased=1&sort_bef_combine=field_election_year_ASC&page=2 |access-date=2024-01-23 |website=www.amacad.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Current Fellows |url=http://www.econometricsociety.org/society/organization-and-governance/fellows/current |access-date=2024-01-23 |website=www.econometricsociety.org |language=en}}</ref> Hy is in 2001 verkies tot 'n buitelandse lid van die Koninklike Nederlandse Akademie vir Kuns en Wetenskappe, wie se tweejaarlikse Heineken-toekenning vir Geskiedenis hy in 2006 ontvang het.<ref>{{cite web |title=Joël Mokyr |url=https://www.knaw.nl/en/members/foreign-members/5204 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213195608/https://www.knaw.nl/en/members/foreign-members/5204 |archive-date=13 Februarie 2016 |access-date=13 Februarie 2016 |publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences}}</ref><ref>{{cite web |title=Joel Mokyr (1946), USA |url=https://www.knaw.nl/en/awards/laureates/heinekenprize-history/joel-mokyr-1946-verenigde-staten |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722154153/https://www.knaw.nl/en/awards/laureates/heinekenprize-history/joel-mokyr-1946-verenigde-staten |archive-date=22 Julie 2020 |publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences}}</ref> Hy het die 2015 Balzan Internasionale Prys vir ekonomiese geskiedenis gewen.<ref name="nwbio">{{cite web |title=Joel Mokyr |url=http://www.economics.northwestern.edu/people/directory/joel-mokyr.html |access-date=27 Januarie 2018 |website=Northwestern University}}</ref> Hy is in 2025 bekroon met die helfte van die Nobel Gedenkprys vir Ekonomiese Wetenskappe "vir die identifisering van die voorvereistes vir volgehoue groei deur tegnologiese vooruitgang", die ander helfte het aan [[Philippe Aghion]] en [[Peter Howitt]] gegaan.<ref name="nobel" /> == Boeke == * ''Industrialization in the Low Countries, 1795–1850'' (1976){{ISBN missing}} * ''Why Ireland Starved: An Analytical and Quantitative Study of Irish Poverty, 1800–1851'' (1983; {{ISBN|0-0494-1010-5}} / 1985, revised paperback edition; {{ISBN|0-0494-1014-8}}) * ''The Economics of the Industrial Revolution'' <small>(ed.)</small> (1985){{ISBN missing}} * ''Twenty Five Centuries of Technological Change: An Historical Survey'' (1990){{ISBN missing}} * ''The Lever of Riches: Technological Creativity and Economic Progress'' (1990){{ISBN missing}} * ''The Vital One: Essays in Honor of Jonathan Hughes'' <small>(ed.)</small> (1991){{ISBN missing}} * ''The British Industrial Revolution: an Economic Perspective'' <small>(ed.)</small> (1993; {{ISBN|0-8133-8509-1}} / 1998, expanded and updated second edition; {{ISBN|0-3670-9618-8}}) * ''The Gifts of Athena: Historical Origins of the Knowledge Economy'' (2002){{ISBN missing}} * ''The Oxford University Press Encyclopedia of Economic History'' <small>(editor in chief)</small> (2003){{ISBN missing}} * ''The Invention of Enterprise: Entrepreneurship from Ancient Mesopotamia to Modern Times'' <small>(co-editor)</small> (2009){{ISBN missing}} * ''The Enlightened Economy: An Economic History of Britain 1700–1850'' (2009){{ISBN missing}} * ''The Birth of Modern Europe: Culture and Economy, 1400–1800: Essays in Honor of Jan de Vries''<small> (co-editor with Laura Cruz)</small> (2010){{ISBN missing}} * ''A Culture of Growth: The Origins of the Modern Economy'' (2016){{ISBN missing}} * ''Economics in the Test of Time: Issues in Economic History (met Amira Ofer), in Hebrew, 2 volumes.'' (2017){{ISBN missing}} * ''Why Britain? A New View of the Industrial Revolution'' (forthcoming){{Citation needed|date=October 2025}} * ''Two Paths to Prosperity: Culture and Institutions in Europe and China, 1200-2000'' (2025) == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mokyr, Joel}} [[Kategorie:Ekonome]] [[Kategorie:Nobelprys vir Ekonomiese Wetenskappe-wenners]] [[Kategorie:Geboortes in 1946]] [[Kategorie:Lewende mense]] e4k5dcq9ni2yz9c8yryv8ko7046mgxy 0 455181 2891630 2848873 2026-04-08T12:49:23Z Jcb 223 2891630 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Falun Gong emblem.svg|duimnael|Falun Gong embleem.]] '''Falun Gong''',<ref>{{cite book |last=Wells |first=John C. |title=Longman Pronunciation Dictionary |year=2008 |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=978-1405881180}}</ref> ook genoem '''Falun Dafa''', is 'n nuwe godsdienstige beweging,<ref>*{{cite book |last=Junker |first=Andrew |year=2019 |title=Becoming Activists in Global China: Social Movements in the Chinese Diaspora |pages=23–24, 33, 119, 207 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1108655897}} *Barker, Eileen. 2016. ''Revisionism and Diversification in New Religious Movements'', cf. 142–143. Taylor & Francis. {{ISBN|978-1317063612}} *Oliver, Paul. 2012. ''New Religious Movements: A Guide for the Perplexed'', pp. 81–84. Bloomsbury Academic. {{ISBN|978-1441125538}} *Hexham, Irving. 2009. ''Pocket Dictionary of New Religious Movements'', pp. 49, 71. InterVarsity Press. {{ISBN|978-0830876525}} *Clarke, Peter. 2004. ''Encyclopedia of New Religious Movements''. Taylor & Francis. {{ISBN|978-1134499694}} *Partridge, Christopher. 2004. ''Encyclopedia of New Religions: New Religious Movements, Sects and Alternative Spiritualities'', 265–266. Lion. {{ISBN|978-0745950730}}. *{{Cite book |last=Ownby |first=David |title=Controversial New Religions |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2004 |isbn=978-0-19-515682-9 |editor-last=Lewis |editor-first=James R. |edition=1st |location=New York |language=en |chapter=The Falun Gong: A New Religious Movement in Post-Mao China |editor-last2=Petersen |editor-first2=Jesper Aagaard|pages=195–196 |ref=OWNBY-195-196}} }}</ref> wat deur sy leier Li Hongzhi in[[Volksrepubliek China|China]] in die vroeë 1990's gestig is. Falun Gong het sy wêreldwye hoofkwartier in Dragon Springs, 'n kompleks van 173 hektaar (427 akker) in Deerpark, New York, [[Verenigde State]], naby die woning van Li.<ref name=JUNKER-2019-33-101>{{harvnb|Junker|2019|pp=33, 101}}</ref><ref name="VAN-DER-MADE-2019">{{Cite news |last=van der Made |first=Jan |date=2019-05-13 |title=Shen Yun: Fighting Communism – and making a stack on the side |url=https://www.rfi.fr/en/asia-pacific/20190430-shen-yun-culture-or-cult-tb-published-may-13-2019 |access-date=2020-07-06 |work=Radio France Internationale}}</ref><ref name="COLLINS-2019">{{Cite web |last1=Zadrozny |first1=Brandy |last2=Collins |first2=Ben |date=20 Augustus 2019 |title=Trump, QAnon and an impending judgment day: Behind the Facebook-fueled rise of The Epoch Times |url=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/trump-qanon-impending-judgment-day-behind-facebook-fueled-rise-epoch-n1044121 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823004157/https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/trump-qanon-impending-judgment-day-behind-facebook-fueled-rise-epoch-n1044121 |archive-date=23 Augustus 2019 |access-date=2023-02-10 |website=NBC News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Campbell |first1=Eric |last2=Cohen |first2=Hagar |date=2020-07-20 |title=The power of Falun Gong |url=https://www.abc.net.au/news/2020-07-21/inside-falun-gong-master-li-hongzhi-the-mountain-dragon-springs/12442518 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908073144/https://www.abc.net.au/news/2020-07-21/inside-falun-gong-master-li-hongzhi-the-mountain-dragon-springs/12442518 |archive-date=2022-09-08 |access-date=2024-10-27 |work=ABC News |language=en-AU}}</ref> Falun Gong het in 1992 uit die ''qigong''-beweging in China ontstaan, en [[meditasie]], qigong-oefeninge en morele leringe wat in [[Boeddhisme|Boeddhistiese]] en [[Taoïsme|Taoïstiese]] tradisies gewortel is, gekombineer.<ref>{{Cite web |date=6 April 2008 |title=Falun Gong: Popular spiritual practice |url=https://www.sfgate.com/news/article/Falun-Gong-Popular-spiritual-practice-3220859.php |website=SFGate}}</ref> Alhoewel dit deur sommige regeringsagentskappe ondersteun is,<ref>Ownby, David (September 2003). "The Falun Gong in the New World". European Journal of East Asian Studies. 2 (2): 306. doi:10.1163/15700615-00202006. JSTOR 23615141</ref> het Falun Gong se vinnige groei en onafhanklikheid van staatsbeheer daartoe gelei dat verskeie topamptenare dit as 'n bedreiging beskou het, wat gelei het tot periodieke dade van teistering in die laat 1990's.<ref>"Falun Gong: Religious Freedom in China". Freedom House. 2017.</ref><ref>{{harvp|Penny|2012|p=|pp=49–56}}</ref> Op 25 April 1999 het meer as 10 000 Falun Gong-praktisyns vreedsaam buite die sentrale regeringskompleks in [[Beijing]] vergader, op soek na amptelike erkenning van die reg om hul geloof sonder inmenging te beoefen.<ref>{{harvp|Penny|2012|p=|pp=1–3}}</ref><ref>Pomfret, John (12 November 1999). "Cracks in China's Crackdown". The Washington Post. Geargiveer van die oorspronklike 14 Desember 2017. Besoek 2 Maart 2024.</ref> In Julie 1999 het die regering van China 'n verbod op Falun Gong ingestel en dit as 'n "onwettige organisasie" gekategoriseer. Massa-arrestasies, wydverspreide [[marteling]] en misbruik het gevolg.<ref>Pan, Philip; Pomfret, John (5 Augustus 2001). "Torture is Breaking Falun Gong". The Washington Post. Geargiveer van die oorspronklike 5 Oktober 2019.</ref><ref>{{Cite web |last=Johnson |first=Ian |date=2001 |title=Pulitzer Prize winning articles in the Wall Street Journal |url=http://www.pulitzer.org/works/2001-International-Reporting-Group1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151011143254/http://www.pulitzer.org/works/2001-International-Reporting-Group1 |archive-date=11 Oktober 2015}}</ref> In 2008 het Amerikaanse regeringsverslae ramings aangehaal dat soveel as die helfte van China se arbeidskampbevolking uit Falun Gong-praktisyns bestaan het.<ref>U.S. Department of State (Oktober 2008). 2008 Country Report on Human Rights: China (includes Hong Kong and Macao) (Report). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 9 Julie 2019. Ontsluit op 22 Mei 2019. Sommige buitelandse waarnemers het beraam dat ten minste die helfte van die 250 000 amptelik aangetekende gevangenes in die land se heropvoedings-deur-arbeidskampe Falun Gong-aanhangers was. Falun Gong-bronne in die buiteland het die getal selfs hoër geplaas.</ref><ref>Congressional Executive Commission on China (31 Oktober 2008). Annual Report 2008 (Report). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 7 Desember 2014. Internasionale waarnemers glo dat Falun Gong-praktisyns 'n groot persentasie uitmaak—sommige sê soveel as die helfte—van die totale aantal Chinese wat in RTL-kampe gevange gehou word. Falun Gong-bronne berig dat ten minste 200 000 praktisyns in RTL- en ander vorme van aanhouding aangehou word.</ref> In 2009 het menseregtegroepe beraam dat ten minste 2 000 Falun Gong-praktisyns teen daardie tyd aan vervolging gesterf het.<ref>Jacobs, Andrew (27 April 2009). "China Still Presses Crusade Against Falun Gong". The New York Times. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 13 Junie 2017. Besoek op 16 Augustus 2017.</ref> 'n Verslag van die Amerikaanse Departement van Buitelandse Sake in 2022 oor godsdiensvryheid in China het verklaar dat "Falun Gong-praktisyns maatskaplike diskriminasie in indiensneming, behuising en sakegeleenthede gerapporteer het". Volgens dieselfde verslag: "Voor die regering se verbod op Falun Gong in 1999 het die regering [van China] beraam dat daar 70 miljoen aanhangers was. Falun Gong-bronne beweer dat tientalle miljoene steeds privaat praktiseer, en Freedom House skat dat daar tussen 7 en 20 miljoen praktisyns is."<ref name="US-DEPT-STATE-2022">United States Department of State. 2022. "China 2022 International Religious Freedom Report". [https://www.state.gov/wp-content/uploads/2023/05/441219-CHINA-2022-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231029104702/https://www.state.gov/wp-content/uploads/2023/05/441219-CHINA-2022-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf|date=29 Oktober 2023}}.</ref> Onder leiding van Li Hongzhi, wat deur aanhangers as 'n goddelike figuur beskou word, bedryf Falun Gong-praktisyns 'n verskeidenheid organisasies in die Verenigde State en elders, insluitend die dansgroep Shen Yun.<ref name="Carolyn Maloney">{{cite journal |last=Maloney |first=Carolyn |title=In Recognition of Shen Yun |url=https://www.congress.gov/congressional-record/volume-168/issue-41/extensions-of-remarks-section/article/E231-4 |url-status=live |journal=Congressional Record |publisher=United States Congress |volume=168 |issue=41 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230620215847/https://www.congress.gov/congressional-record/volume-168/issue-41/extensions-of-remarks-section/article/E231-4 |archive-date=20 June 2023 |access-date=4 Julie 2023}}</ref><ref name="The Observer">{{cite news |last=Knutsen |first=Elise |date=5 Julie 2011 |title=Shen Yun Performance Brings Out Stars And Awareness |url=https://observer.com/2011/07/shindigger-shen-yun-performance-brings-out-stars-and-awareness/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317210821/https://observer.com/2011/07/shindigger-shen-yun-performance-brings-out-stars-and-awareness/ |archive-date=17 Maart 2023 |access-date=4 Julie 2023 |work=New York Observer}}</ref> Hulle is bekend vir hul teenkanting teen die regerende [[Kommunistiese Party van China]] (KPC), wat anti-evolusionêre sienings, teenkanting teen [[homoseksualiteit]] en [[feminisme]], en verwerping van moderne [[medisyne]], onder andere sienings wat as "ultra-konserwatief" beskryf word.<ref> * {{harvnb|Junker|2019|p=99}} * {{Cite magazine |last=Tolentino |first=Jio |date=2019-03-19 |title=Stepping Into the Uncanny, Unsettling World of Shen Yun |url=https://www.newyorker.com/culture/culture-desk/stepping-into-the-uncanny-unsettling-world-of-shen-yun |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210317102504/https://www.newyorker.com/culture/culture-desk/stepping-into-the-uncanny-unsettling-world-of-shen-yun |archive-date=17 March 2021 |access-date=2023-02-10 |magazine=The New Yorker |language=en-US}} * {{cite magazine |last=Braslow |first=Samuel |date=9 March 2020 |title=Inside the Shadowy World of Shen Yun and Its Secret Pro-Trump Ties |url=https://www.lamag.com/citythinkblog/shen-yun-trump/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200310154055/https://www.lamag.com/citythinkblog/shen-yun-trump/ |archive-date=10 March 2020 |access-date=27 April 2022 |magazine=Los Angeles}} * {{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=2020-10-24 |title=How The Epoch Times Created a Giant Influence Machine |url=https://www.nytimes.com/2020/10/24/technology/epoch-times-influence-falun-gong.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225013104/https://www.nytimes.com/2020/10/24/technology/epoch-times-influence-falun-gong.html |archive-date=2021-12-25 |access-date=2024-10-27 |work=The New York Times}} * {{Cite web |last=van Zuylen-Wood |first=Simon |date=2021-01-13 |title=MAGA-land's Favorite Newspaper |url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2021/01/inside-the-epoch-times-a-mysterious-pro-trump-newspaper/617645/ |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115024927/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2021/01/inside-the-epoch-times-a-mysterious-pro-trump-newspaper/617645/ |archive-date=2023-11-15 |access-date=2024-10-27 |website=The Atlantic |language=en}} * {{Cite news |last=Folkenflik |first=David |date=2021-04-14 |title=Falun Gong, Steve Bannon And The Trump-Era Battle Over Internet Freedom |url=https://www.npr.org/2021/04/14/986982387/falun-gong-steve-bannon-and-the-trump-era-battle-over-internet-freedom |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102140639/https://www.npr.org/2021/04/14/986982387/falun-gong-steve-bannon-and-the-trump-era-battle-over-internet-freedom |archive-date=2023-11-02 |access-date=2024-10-24 |work=NPR}} * {{Cite web |last=Dorrell |first=Taylor |date=5 Maart 2022 |title=The Right-Wing Cult Behind Shen Yun |url=https://columbusfreepress.com/article/right-wing-cult-behind-shen-yun |access-date=2024-05-18 |website=Columbus Free Press}} * {{Cite web |last=Zadrozny |first=Brandy |date=2023-10-13 |title=How the conspiracy-fueled Epoch Times went mainstream and made millions |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/epoch-times-falun-gong-growth-rcna111373 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014042433/https://www.nbcnews.com/news/us-news/epoch-times-falun-gong-growth-rcna111373 |archive-date=2023-10-14 |access-date=2024-10-27 |website=NBC News |language=en}}</ref> Die Falun Gong bedryf ook die Epoch Media Group, wat bekend is vir sy filiale, New Tang Dynasty Television en ''The Epoch Times''-koerant. Laasgenoemde is breedweg bekend as 'n polities verregse publikasie.<ref> *{{cite book |last=Kaiser |first=Jonas |editor-last=Forchtner |editor-first=Bernard |title=The Far Right and the Environment: Politics, Discourse and Communication |year=2019 |publisher=Routledge |isbn=978-1351104029 |page=265 |chapter=In the heartland of climate scepticism: A hyperlink network analysis of German climate sceptics and the US right wing |ref=Kaiser}} *{{cite journal |last=Weisskircher |first=Manès |title=Neue Wahrheiten von rechts außen? Alternative Nachrichten und der 'Rechtspopulismus' in Deutschland |journal=Forschungsjournal Soziale Bewegungen |date=11 September 2020 |volume=33 |issue=2 |pages=474–490 |doi=10.1515/fjsb-2020-0040 |trans-title=New truths from the far-right? Alternative news and 'right-wing populism' in Germany |publisher=De Gruyter |s2cid=222004415 |quote=In Deutschland existiert eine Vielzahl an alternativen Nachrichten-Plattformen von Rechtsaußen. Der Reuters Institute Digital News Report 2019 nennt Junge Freiheit, Compact online, PI News und Epoch Times als Plattformen mit der häufigsten Nutzung (Newman 2019: 86). |trans-quote=In Germany there is a large number of alternative news platforms from the far-right. The Reuters Institute Digital News Report 2019 names Junge Freiheit, Compact online, PI News and Epoch Times as the platforms with the most frequent use (Newman 2019: 86). |language=de |issn = 2192-4848 }} *{{Cite magazine |last=Allen-Ebrahimian |first=Bethany |date=23 September 2017 |title=The German Edition of Falun Gong's 'Epoch Times' Aligns with the Far Right |url=http://www.chinafile.com/reporting-opinion/media/german-edition-of-falun-gong-affiliated-epoch-times-aligns-far-right |url-status=live |magazine=ChinaFile |publisher=Center on U.S.-China Relations at Asia Society |archive-url=https://web.archive.org/web/20171028135010/http://www.chinafile.com/reporting-opinion/media/german-edition-of-falun-gong-affiliated-epoch-times-aligns-far-right |archive-date=28 Oktober 2017}} *{{cite web |last=Alba |first=Davey |title=Virus Conspiracists Elevate a New Champion |url=https://www.nytimes.com/2020/05/09/technology/plandemic-judy-mikovitz-coronavirus-disinformation.html |website=The New York Times |access-date=6 November 2020 |date=9 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201065514/https://www.nytimes.com/2020/05/09/technology/plandemic-judy-mikovitz-coronavirus-disinformation.html |archive-date=1 Desember 2021 |url-status=live}} *{{Cite magazine|last=Hettena|first=Seth|date=2019-09-17|title=The Obscure Newspaper Fueling the Far-Right in Europe|magazine=The New Republic|url=https://newrepublic.com/article/155076/obscure-newspaper-fueling-far-right-europe|access-date=2023-02-10|issn=0028-6583|archive-date=2 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702050513/https://newrepublic.com/article/155076/obscure-newspaper-fueling-far-right-europe|url-status=live|ref=HETTENA-2019}} *{{cite web |last=Aspinwall |first=Nick |title=Guo Wengui and Steve Bannon Are Flooding the Zone With Hunter Biden Conspiracies |url=https://foreignpolicy.com/2020/11/02/guo-wengui-steve-bannon-hunter-biden-conspiracies-disinformation/ |website=Foreign Policy |access-date=6 November 2020 |date=2 November 2020 |archive-date=2 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302015319/https://foreignpolicy.com/2020/11/02/guo-wengui-steve-bannon-hunter-biden-conspiracies-disinformation/ |url-status=live }} *{{cite news |last=Farhi |first=Paul |title=A 'loud mouth' writer says the White House broke its own briefing-room rules. So he did the same. |url=https://www.washingtonpost.com/lifestyle/media/a-loud-mouth-writer-says-the-white-house-broke-its-own-briefing-room-rules-so-he-did-the-same/2020/08/20/1d5441b8-e25c-11ea-8181-606e603bb1c4_story.html |newspaper=[[The Washington Post]] |access-date=6 November 2020 |date=20 Augustus 2020 |quote=Last week, McEnany admitted representatives from two far-right outfits, the Gateway Pundit and Epoch Times |archive-date=31 Desember 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201231073218/https://www.washingtonpost.com/lifestyle/media/a-loud-mouth-writer-says-the-white-house-broke-its-own-briefing-room-rules-so-he-did-the-same/2020/08/20/1d5441b8-e25c-11ea-8181-606e603bb1c4_story.html |url-status=live }} *{{cite web |last=Aspinwall |first=Nick |title=As Taiwan Watches US Election, It May Need Time to Trust a Biden Administration |url=https://thediplomat.com/2020/11/as-taiwan-watches-us-election-it-may-need-time-to-trust-a-biden-administration/ |website=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]] |access-date=6 November 2020 |date=6 November 2020 |quote=That's likely due in large part to the presence of influential Chinese-language far-right media on the island, such as the Falun Gong-backed Epoch Times |archive-date=12 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212083210/https://thediplomat.com/2020/11/as-taiwan-watches-us-election-it-may-need-time-to-trust-a-biden-administration/ |url-status=live }} *{{cite web |last=Newton |first=Casey |title=How the 'Plandemic' video hoax went viral |url=https://www.theverge.com/2020/5/12/21254184/how-plandemic-went-viral-facebook-youtube |website=The Verge |access-date=6 November 2020 |language=en |date=12 May 2020 |quote=it won approving coverage from far-right outlets including the Epoch Times, Gateway Pundit, and Next News Network. |archive-date=8 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210408123306/https://www.theverge.com/2020/5/12/21254184/how-plandemic-went-viral-facebook-youtube |url-status=live }} *{{cite web |last1=Pressman |first1=Aaron |last2=Morris |first2=David Z. |title=This moon landing video is fake |url=https://fortune.com/2020/08/07/this-moon-landing-video-is-fake/ |website=Fortune |access-date=6 November 2020 |date=7 Augustus 2020 |archive-date=23 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210223051957/https://fortune.com/2020/08/07/this-moon-landing-video-is-fake/ |url-status=live }} *{{cite news |last=Sommer |first=Will |title=Bannon Teams Up With Chinese Group That Thinks Trump Will Bring on End-Times |url=https://www.thedailybeast.com/bannon-teams-up-with-chinese-group-that-thinks-trump-will-bring-on-end-times |website=[[The Daily Beast]] |access-date=6 November 2020 |language=en |date=19 October 2019 |quote=New Tang Dynasty is part of the Epoch Media Group, a collection of far-right media outlets linked to Falun Gong |archive-date=7 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107211756/https://www.thedailybeast.com/bannon-teams-up-with-chinese-group-that-thinks-trump-will-bring-on-end-times |url-status=live }} *{{Cite news |last1=Callery |first1=James |last2=Goddard |first2=Jacqui |date=23 August 2021 |title=Most-clicked link on Facebook spread doubt about Covid vaccine |language=en |work=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.com/uk/healthcare/article/most-clicked-link-on-facebook-spread-doubt-about-covid-vaccine-flknpp9n5 |access-date=2021-12-22 |issn=0140-0460 |quote=Facebook's data on the first quarter of this year shows that one of its most popular pages was an article by The Epoch Times, a far-right newspaper that has promoted QAnon conspiracy theories and misleading claims of voter fraud related to the 2020 US election. |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929134947/https://www.thetimes.co.uk/article/most-clicked-link-on-facebook-spread-doubt-about-covid-vaccine-flknpp9n5 |url-status=live |ref=TheTimes}} *{{Cite web|last=Waldman|first=Scott|date=2021-08-27|title=Climate denial newspaper flourishes on Facebook|url=https://www.eenews.net/articles/climate-denial-newspaper-flourishes-on-facebook/|access-date=2022-01-08|website=E&E News|language=en-US|archive-date=28 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220928130328/https://www.eenews.net/articles/climate-denial-newspaper-flourishes-on-facebook/|url-status=live|ref=EENews}}</ref> media-entiteit, en dit het aansienlike aandag in die Verenigde State gekry vir die bevordering van samesweringsteorieë, soos [[QAnon]] en anti-entstof waninligting, en die vervaardiging van advertensies vir die Amerikaanse president [[Donald Trump]]. Dit het ook aandag in Europa getrek vir die bevordering van verregse politici, hoofsaaklik in [[Frankryk]] en [[Duitsland]].{{sfn|Hettena|2019|ref=HETTENA-2019}}{{sfn|Perrone|Loucaides|2022|ref=:212}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} ==Bronnelys== {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last=Ownby|first=David |year=2008 |title=Falun Gong and the Future of China |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-532905-6 }} * {{cite book |last=Schechter |first=Danny |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=v20J18hL1MAC&q=Danny+Schechter,+Falun+Gong%27s+Challenge+to+China |title=Falun Gong's Challenge to China: Spiritual Practice or "Evil Cult"?: a Report and Reader |publisher=Akashic Books |isbn=1-888451-13-0 |access-date=25 October 2020 |archive-date=5 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405191332/https://books.google.com/books?id=v20J18hL1MAC&q=Danny+Schechter,+Falun+Gong%27s+Challenge+to+China |url-status=live }} * {{cite book |title=Qigong fever: body, science, and utopia in China |last=Palmer |first=David A. |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0-231-14066-9 |location=New York |url=https://books.google.com/books?id=RXeuibmD2dsC |via=[[Google Books]] |access-date=23 September 2016 |archive-date=14 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240514023802/https://books.google.com/books?id=RXeuibmD2dsC |url-status=live }} * {{cite book |last=Tong |first=James |year=2009 |title=Revenge of the Forbidden City: The suppression of the Falungong in China, 1999–2005 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-537728-6 }} {{refend}} {{Normdata}} [[Kategorie:Religie in China]] quvnjnxdett33im8pvgmb7o75q4lf53 0 455873 2891776 2853704 2026-04-09T08:54:22Z Jcb 223 2891776 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Leonora van den Heever| bynaam = | beeld = | | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Leonora van den Heever | geboortedatum = [[9 Julie]] [[1926]] | geboorteplek = [[Windhoek]] | dood_datum = [[20 November]] [[2025]] | sterfteplek = [[Kaapstad]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | beroep = 'n regter van die Hooggeregshof van Suid-Afrika | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Leonora van den Heever''' ([[9 Julie]] [[1926]] – [[20 November]] [[2025]]) was 'n [[regter]] van die [[Hooggeregshof van Suid-Afrika]]. Sy was [[Suid-Afrika]] se eerste vroulike regter en die eerste vrou wat as regter van die Hooggeregshof van Appèl van Suid-Afrika aangestel is.<ref name=":0">{{Cite web|title=Leonora van den Heever Papers|url=https://atom.lib.uct.ac.za/index.php/za-uct-bc1529|website=AtoM@UCT}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Signing of the Civic Honours Book|url=http://resource.capetown.gov.za/documentcentre/Documents/Graphics%20and%20educational%20material/Signing%20of%20Civic%20Honours%20Book%20Previous%20Recipients%20booklet.pdf|website=City of Cape Town|page=13}}</ref><ref>{{Cite news |last=Riding |first=Alan |date=2022-03-31 |title=The Paris Opera's Next Season |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/03/31/arts/music/paris-opera-new-season.html |access-date=2022-04-02 |issn=0362-4331}}</ref> ==Vroeë lewe en opvoeding== Van den Heever is in [[Windhoek]] gebore, die dogter van die juris en digter [[Toon van den Heever]] en Margaretha van den Heever (née Rautenbach).<ref>{{Cite web |title=Leonora van den Heever 1998 |url=https://www.mandela.ac.za/Leadership-and-Governance/Honorary-Doctorates/Leonora-van-den-Heever-1998 |access-date=2025-03-23 |website=Nelson Mandela University}}</ref> Sy het die [[Christelike en Nasionale Meisieskool Oranje|C&N Sekondêre Meisieskool Oranje]] in [[Bloemfontein]] bygewoon, waarna sy haar tersiêre studies aan die [[Universiteit van Pretoria]] voltooi het, waar sy, cum laude, haar BA-graad in [[Engels]] en [[Latyn]] verwerf het, gevolg deur 'n MA-graad, ''cum laude'', in Engels.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Southwood|first=M. D.|date=1988|title=Fathers and their children on our Bench|journal=Advocate |pages=21–27|publisher=General Council of the Bar of South Africa |url=https://www.gcbsa.co.za/law-journals/1988/october/1988-october-vol001-no2-pp21-27.pdf}}</ref> Sy het daarna by die Normaalkollege in Bloemfontein klas gegee, maar, oorreed deur haar vader, het sy tydelik as 'n regtersregistrateur begin werk en ook deeltyds haar LLB deur die [[Universiteit van die Oranje-Vrystaat]] begin, waar sy in 1951 gegradueer het.<ref>{{Cite journal|date=1999|title=Vroue-advokaat – amper 'n halfeeu gelede [Female Advocate – almost half a century ago]|journal=Advocate|pages=33–35|publisher=General Council of the Bar of South Africa|url=https://www.gcbsa.co.za/law-journals/1999/march/1999-march-vol012-no1-pp33-35.pdf}}</ref> ==Loopbaan== Van den Heever het in 1952 as [[advokaat]] by die Bloemfonteinse Balie begin praktiseer en in 1968 het sy 'n senior advokaat geword. In 1969 is sy as regter in die Noord-Kaapse Afdeling aangestel en sodoende die eerste vroulike regter in Suid-Afrika geword.<ref name=":2" /> In 1979 het sy begin dien op die Bank van die Kaapse Provinsiale Afdeling en van tyd tot tyd gedurende 1982 tot 1985 was sy deel van die Bophuthatswana Hof van Appèl. In 1991 het sy die eerste vroulike regter geword wat permanent aangestel is in die appèlafdeling van die Suid-Afrikaanse Hooggeregshof in Bloemfontein, waar sy gedien het tot haar aftrede. Nadat sy op 70-jarige ouderdom afgetree het, het sy ingestem tot werk in die Kaapse Provinsiale Afdeling en vir 'n aantal jare op die Appèlbanke van Lesotho en Swaziland gedien.<ref name=":1" /> ==Ander belangstellings== Van den Heever het haar liefde vir [[letterkunde]] voortgesit deur twee gepubliseerde kinderboeke te skryf, asook kortverhale onder 'n skuilnaam vir [[Sarie]] Tydskrif.<ref name=":0" /> Sy het ook as trustee van die Ballet Benevolent Fund vir [[Kruik]] en as raadslid van die SA Jeugorkes opgetree en was ook voorsitter van die SA Biblioteekraad.<ref name=":1" /> ==Afsterwe== Van den Heever is op 20 November 2025 in [[Kaapstad]] oorlede, op die ouderdom van 99.<ref>[https://www.news24.com/southafrica/news/south-africas-first-female-judge-dies-at-99-20251122-1105#google_vignette South Africa’s first female judge dies at 99] (betaalmuur)</ref> ==Eerbewyse en toekennings== Van den Heever het in 1996 die Kanseliersmedalje van die Universiteit van Pretoria ontvang, in 1997 'n ere-LLD van die [[Universiteit Stellenbosch|Universiteit van Stellenbosch]] en in 1987 die Women's Bureau Prestasietoekenning.<ref name=":1" /> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:van den Heever, Leonora }} [[Kategorie:Geboortes in 1926]] [[Kategorie:Sterftes in 2025]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse advokate]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse regters]] szdit44f2h02eqm1ho6kw3xaoit23kq 0 457243 2891816 2871472 2026-04-09T11:45:34Z ~2026-21804-07 205960 2891816 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''Die Kantoor''}} {{Inligtingskas Televisiereeks | reeksnaam = Die Kantoor | beeld = | onderskrif = | reeksnaam_2 = | genre = Sitkom | formaat = | skepper = | ontwikkelaar = | skrywer = [[Bennie Fourie]] | regisseur = | kreatiewe regisseur = | aanbieder = | rolverdeling = | beoordelaars = | stemme = | verteller = | temamusiekkomponis = | openingstema = | afsluitingstema = | komponis = | oorsprongsland = {{vlagland|Suid-Afrika}} | taal = [[Afrikaans]] met [[Engels]]e onderskrifte | aantal_seisoene = | aantal_episodes = | episodelys = | uitvoerende_vervaardiger = | vervaardiger = | redigeerder = | lokasie = | kinematografie = | kamera = | looptydperk = | maatskappy = | verspreider = | netwerk = | beeldformaat = | klankformaat = | eerste_lopie = | eerste_uitsending = 18 Januarie 2026 ([[kykNET]])<br/>20 Januarie 2026 ([[Showmax]]) | laaste_uitsending = | status = | voorafgegaan_deur = | opgevolg_deur = | verwant = | webwerf = https://www.dstv.com/kyknet/af-za/program/die-kantoor | produksiewebwerf = }} '''''Die Kantoor''''' is ’n Afrikaanse televisiesepie en die Suid-Afrikaanse verwerking van ''[[:en:The Office|The Office]]'', die [[BBC]]-reeks wat tussen 2001 en 2003 uitgesaai is en deur [[Stephen Merchant]] en [[Ricky Gervais]] geskep is. Die eerste episode word op 18 Januarie 2026 op [[kykNET]] en op 20 Januarie 2026 op [[Showmax]] uitgesaai. Episodes sal daarna weekliks op beide platforms uitgesaai word.<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2026/tv/news/the-office-south-african-remake-die-kantoor-trailer-1236629193/|title=‘The Office’ South African Remake ‘Die Kantoor’ Unveils First Trailer (EXCLUSIVE)|last=Ramachandran|first=Naman|date=2026-01-12|website=Variety|language=en-US|access-date=2026-01-13}}</ref> Die storie draai om die werknemers van ''Deluxe Processed Meats'' wat [[polonie]] vervaardig. ==Lys van akteurs== Die volgende akteurs speel in die reeks:<ref>{{Cite web|url=https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/tv/watch-showmax-releases-first-trailer-for-die-kantoor-the-sa-version-of-the-office-20260112-0679|title=WATCH {{!}} Showmax releases first trailer for Die Kantoor, the SA version of The Office|last=Ontong|first=Joel|website=News24|language=en-US|access-date=2026-01-13}}</ref> *Albert Pretorius *[[Schalk Bezuidenhout]] *[[Lida Botha]] *[[Carl Beukes]] *Ilse Oppelt *Daniah de Villiers *Mehboob Bawa *Sipumziwe Lucwaba *Gert du Plessis ==Verwysings== {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMDB|tt39019283}} {{Normdata}} [[Kategorie:Afrikaanse televisieprogramme]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse televisieprogramme]] ldgq39sjip2qica9cvqhkrx9l4vy8q1 0 458620 2891759 2882274 2026-04-09T08:24:23Z Jcb 223 2891759 wikitext text/x-wiki Die '''interdimensionele VVV-hipotese''' ('''IVVH''') is die voorstel dat waarnemings van [[Vreemde vlieënde voorwerp|ongeïdentifiseerde vlieënde voorwerpe]] (VVV's) die gevolg is van die ervaring van ander "dimensies" of "portale" wat afsonderlik langs ons eie bestaan.<ref name="Laycock 2021">{{cite book |author-last=Laycock |author-first=Joseph P. |year=2021 |chapter=Unmasking the Alien Deception: Why Evangelicals Are Studying Ufology |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tkswEAAAQBAJ&pg=PA103 |editor-last=Zeller |editor-first=Ben |title=Handbook of UFO Religions |location=[[Leiden]] and [[Boston]] |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=20 |doi=10.1163/9789004435537_006 |isbn=978-90-04-43437-0 |issn=1874-6691 |pages=103–115 |s2cid=236696101 |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210726125237/https://books.google.com/books?id=tkswEAAAQBAJ&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> Die [[hipotese]] is aangevoer deur ufoloë soos Meade Layne,<ref>{{cite book|last1=Layne|first1=N. Meade |year=1950|chapter=|chapter-url=|location=|editor-last1=|editor-first1= |editor-last2=|editor-first2=|title=The Ether Ship Mystery And Its Solution|url=https://archive.org/details/ether_ship_mystery_and_its_solution_meade_layne/mode/2up |volume=|edition=1957|publication-place=|publisher=Borderland Sciences Research Foundation, PO Box 220, Bayside, California 95524|isbn=|issn=|url-status=|access-date=|via=}}</ref><ref name="Reece"/> John Keel,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=edsMEAAAQBAJ|title=The Fortean Influence on Science Fiction: Charles Fort and the Evolution of the Genre|first=Tanner F.|last=Boyle|date=9 Desember 2020|publisher=McFarland|isbn=9781476677408|via=Google Books|access-date=19 Junie 2022|archive-date=19 Junie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220619235628/https://books.google.com/books?id=edsMEAAAQBAJ|url-status=live}}</ref> J. Allen Hynek, en Jacques Vallée.<ref name="books.google.com">{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=2ZqSDwAAQBAJ&pg=PA109 | title=The Otherworld in Myth, Folklore, Cinema, and Brain Science | isbn=9781527532908 | last1=Kline | first1=Jim | date=9 April 2019 | publisher=Cambridge Scholars | access-date=20 Junie 2022 | archive-date=20 Junie 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220620233432/https://books.google.com/books?id=2ZqSDwAAQBAJ&pg=PA109 | url-status=live }}</ref><ref name="Laycock 2021"/> Voorstanders van die interdimensionele hipotese voer aan dat VVVs 'n moderne manifestasie is van 'n verskynsel wat deur die opgetekende menslike geskiedenis plaasgevind het, wat in vorige eeue aan mitologiese of bonatuurlike wesens toegeskryf is.<ref name=FW>{{cite encyclopedia|encyclopedia=Funk & Wagnalls New Encyclopedia|date=2006|publisher=World Almanac Education Group|contribution=History of UFOs|contribution-url=http://history.com/minisite.do?content_type=Minisite_Generic&content_type_id=57838&mini_id=57826}}{{Dead link|date=Januarie 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Jeffrey J. Kripal, voorsitter van Filosofie en Godsdienstige denke aan die Rice-universiteit, skryf: "hierdie interdimensionele lesing, lank 'n stapelvoedsel van Spiritualisme deur die beroemde 'vierde dimensie', sou 'n baie lang lewe binne ufologie hê en is steeds baie met ons vandag".<ref name="kripal">{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=8kNjcn8KsuUC&pg=PA105 | title=Mutants and Mystics: Science Fiction, Superhero Comics, and the Paranormal | isbn=9780226453835 | last1=Kripal | first1=Jeffrey J. | date=15 November 2011 | publisher=University of Chicago Press | access-date=15 Junie 2022 | archive-date=15 Junie 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220615042839/https://books.google.com/books?id=8kNjcn8KsuUC&pg=PA105 | url-status=live }}</ref> ==Geskiedenis== ===Premoderne geskiedenis=== Konsepte soortgelyk aan "ander dimensies" bestaan tussen verskeie godsdienstige en mistieke tradisies, soos Islamitiese [[mistisisme]] bekend as [[Soefisme]]. In hierdie tradisie verwys die konsep al-ghayb na die verborge, onsigbare en onsigbare, en omvat dit 'n reeks belangrike verskynsels in [[Islam]] en in die alledaagse lewens van Moslems.<ref>{{Cite web|url=https://cas.au.dk/fileadmin/cas/forskning/Forskningsprogrammer/Al-Ghayb_-_conference_program.pdf|title=AL-GHAYB THE POETICS AND POLITICS OF THE UNSEEN IN ISLAM|first=Christian|last=Suhr|date=12 Desember 2013|publisher=|isbn=|via=|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=}}</ref> Binne hierdie mistieke tradisie is daar 'n konsep van 'n verborge veelvuldige werklikheid of wêreld bekend as 'ālam al-mithāl, of "die wêreld van gelykenis" wat beskou word as 'n tussentydse ryk tussen die fisiese wêreld ('ālam al-shahada) en die suiwer geestelike wêreld ('ālam al-malakut). Daar word geglo dat binne hierdie heerskappy alles onsigbaar bestaan, insluitend intelligente nie-menslike entiteite, in Islam bekend as [[Djin|djinn]] en [[engel]]e. ===Moderne tydvak=== In die 19de eeu het verskeie spiritualiste in "ander dimensies" geglo. In die laat 19de eeu is die metafisiese term "vlakke" gewild gemaak deur H. P. Blavatsky, wat 'n komplekse kosmologie voorgestel het wat uit sewe "vlakke" bestaan.<ref name="kripal"/> Die term aether ("eter") is via Victoriaanse fisika uit Antieke Grieks oorgeneem, wat later in diskrediet gebring sou word. Die term "eter" is toe in die geskrifte van 19de-eeuse okkultiste opgeneem. Die "[[Eter (klassieke element)|etervlak]]" en die "eterliggaam" is deur Charles Webster Leadbeater en Annie Besant in die Teosofie ingebring om 'n hipotetiese 'vierde vlak', bo die "vlakke" van vaste stowwe, vloeistowwe en gasse, voor te stel. Die term "eteries" is later deur gewilde okkulte outeurs soos Alice Bailey, Rudolf Steiner en talle ander gebruik.<ref name="kripal"/> Die eerste gebruik van die woord, as interdimensioneel, is in 'n roman deur Z Gale van 1906.<ref>{{cite web|url=https://www.oed.com/discover/oed-june-2023-update|website=www.oed.com|title=Starbound|date=|publisher=Oxford English Dictionaries|access-date=|url-status=|archive-url=|archive-date=|via=www.oed.com/dictionary/interdimensional_adj?tl=true }}</ref><ref>{{cite book|last1=Gale|first1=Zona|editor-first1= |editor-last2=|editor-first2=|title=Romance Island|url=https://archive.org/details/romanceisland01galegoog/page/n202/mode/2up?q=inter+dimensional|series=|language=|volume=|edition=|publication-place=|publisher=The Bobbs-Merrill Company|publication-date= |isbn=|issn=|url-status=|access-date=|via=}}: :bl.173: ::"Soos dit is," het die prins voortgegaan, "verstaan u mense perfek hoe om 'n vierkant op te lig en dit op 'n vierkant of 'n driehoek op 'n driehoek te plaas. Maar u weet niks daarvan om 'n kubus op 'n kubus te plaas nie, of 'n piramide op 'n piramide "sodat albei dieselfde ruimte op dieselfde tyd beset nie." Ons van Yaque het ook daardie beginsel bemeester," het die prins kalm afgesluit, "en dit alles is die alfabet. Daarom kan ons ons eiland onbekend aan die wêreld hou - om nie te sê 'onsigbaar' nie - "Maar," het hy gesê, "u Hoogheid, daar is nie 'n wiskundige in die beskaafde wêreld wat nie daardie probleem oorweeg en opsy gesit het nie, met die woord dat as vierdimensionele ruimte bestaan, dit nie bewoon kan word nie." :p.176 ::"Die Vierde Dimensie is slegs die begin. Ons gebruik dit om ons eiland te isoleer. Maar die hoër dimensies word ook geleidelik verower. Byna almal van ons kan na willekeur in die Vyfde oorgaan en 'verdwyn', soos u die woord het, uit die laer dimensies." - Ook gaan ons na willekeur na die Vyfde dimensie en selfs hoër, en lyk asof ons 'verdwyn'; die enigste verskil is dat ons daar nog nie iemand kan lei wat self nie verstaan hoe om daarheen te gaan nie." :p.190 ::", asof syne nie net die kosmopolitisme was wat geen munisipale of kontinentale vreemdelinge van sy eie klas ken nie, maar ook 'n soort interdimensionele kosmopolitisme"</ref> ==Teorie== ===Meade Layne en 'Ether Ships'=== [[Lêer:Helena Blavatsky.jpg|duimnael|Helena Blavatsky, stigter van Teosofie]] Op 4 Julie 1947 het die okkultis Meade Layne beweer dat vlieënde skywe "eteries" was.<ref name="Reece"/> Layne het beweer dat hy in telepatiese kommunikasie met "mense in die pierings" was en aangevoer het "dit is moontlik vir voorwerpe om van 'n eteriese na 'n digte vlak van materie oor te gaan en dan sal verskyn om te materialiseer. Hulle sal dan terugkeer na eteriese toestande".<ref>{{Cite web|url=http://www.newspapers.com/image/788881393/|title=5 Julie 1947, 1 - The Herald-Sun at Newspapers.com|website=Newspapers.com|access-date=15 Junie 2022|archive-date=27 Mei 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220527063813/http://www.newspapers.com/image/788881393/|url-status=live}}</ref><ref name="Reece"/>Layne het beweer dat "Hierdie besoekers nie uitgeworpe mense is nie, maar mense wat in hul eie wêreld leef. Hulle kom met goeie bedoelings. Hulle het 'n idee om met aardse lewe te eksperimenteer."<ref name="auto65">{{Cite web|url=http://www.newspapers.com/image/788881408/|title=5 Julie 1947, 2 - The Herald-Sun at Newspapers.com|website=Newspapers.com|access-date=15 Junie 2022|archive-date=22 Mei 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220522035122/http://www.newspapers.com/image/788881408/|url-status=live}}</ref> Die vorige jaar is berig dat Layne 'n medium geraadpleeg het wat kommunikasie oorgedra het van 'n "ruimteskip genaamd Careeta" wat van 'n ongeïdentifiseerde planeet" na die Aarde gekom het.<ref name="auto65"/><ref>{{Cite web|url=http://www.newspapers.com/image/563072982/|title=15 Oktober 1946, 1 - Hanford Morning Journal at Newspapers.com|website=Newspapers.com|access-date=15 Junie 2022|archive-date=31 Mei 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531200129/http://www.newspapers.com/image/563072982/|url-status=live}}</ref><ref name="Reece"/> Volgens een geleerde het Layne die term "interdimensionele hipostase" geskep om die waarnemings te beskryf.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QwBKDAAAQBAJ&pg=PT84|title=Methexiology: Philosophical Theology and Theological Philosophy for the Deification of Humanity|first=Nicolas|last=Laos|date=19 Mei 2016|publisher=Wipf and Stock Publishers|isbn=9781498233866|via=Google Books|access-date=15 Junie 2022|archive-date=15 Junie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220615022742/https://books.google.com/books?id=QwBKDAAAQBAJ&pg=PT84|url-status=live}}</ref> Layne word beskou as die vroegste voorstander van die interdimensionele hipotese.<ref name="Reece">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_r4nAAAAYAAJ|title=UFO Religion: Inside Flying Saucer Cults and Culture - Gregory L. Reece - Google Books|isbn=9781845114510 |last1=Reece |first1=Gregory L. |date=15 Augustus 2007 |publisher=Bloomsbury Academic }}</ref> ===John Keel en 'Ultraterrestriële'=== Keel het die term "ultra-aardse wesens" geskep om VVV-inwoners te beskryf wat hy geglo het nie-menslike entiteite is wat in 'n golflengte van energie bestaan wat ons nie kan opspoor nie.<ref>{{Cite journal|last1=Lomas|first1=Tim|date=2023|location=[[Harvard-universiteit]]|url=https://www.researchgate.net/publication/375553282|title=The ultraterrestrial hypothesis: A case for scientific openness to an "interdimensional" explanation for Unidentified Anomalous Phenomena|journal=Journal of Transpersonal Psychology|volume=55|issue=1|pages=9}}</ref> In sy 1970-boek ''UFOs: Operation Trojan Horse'', het Keel aangevoer dat 'n nie-menslike of spirituele intelligensiebron hele gebeure oor 'n lang tydperk opgevoer het om sekere foutiewe geloofsoortuigings te versprei en te versterk. Byvoorbeeld, [[monster]]s, spoke en demone, die feetjie-geloof in Midde-Europa, vampierlegendes, geheimsinnige lugskepe in 1897, geheimsinnige vliegtuie van die 1930's, geheimsinnige helikopters, waarnemings van anomale wesens, poltergeist-verskynsels, ligballe en VVV's; Keel het vermoed dat uiteindelik al hierdie anomalië 'n dekmantel vir die werklike verskynsel is.<ref name="Trojan">{{cite web | url=https://books.google.com/books?id=KtcdcAAACAAJ | title=Operation Trojan Horse: An Exhaustive Study of Unidentified Flying Objects - Revealing Their Source and the Forces that Control Them | last1=Keel | first1=John A. | year=1973 | access-date=2022-06-20 | archive-date=2022-06-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220620004335/https://books.google.com/books?id=KtcdcAAACAAJ | url-status=live }}</ref> ===Hynek en Vallée=== [[Lêer:Allen Hynek Jacques Vallee 1.jpg|duimnael|J. Allen Hynek (links) and Jacques Valee (regs) ]] J. Allen Hynek was 'n Amerikaanse sterrekundige wat as wetenskaplike adviseur vir die Amerikaanse Lugmag se UFO-studies gedien het: Project Sign, Project Grudge, en Project Blue Book. Hynek was die baanbreker van die "Close Encounter"-klassifikasiestelsel; Hynek het 'n kameeverskyning in Stephen Spielberg se film Close Encounters of the Third Kind gehad.[15] Jacques Vallée, 'n student van Hynek, het as inspirasie gedien vir die Franse navorser wat deur François Truffaut in die film uitgebeeld word.<ref>{{cite magazine | url=https://www.wired.com/story/jacques-vallee-still-doesnt-know-what-ufos-are/ | title=Jacques Vallée Still Doesn't Know What UFOs Are | magazine=Wired | last1=Tattoli | first1=Chantel | access-date=2022-06-20 | archive-date=2022-06-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220620225224/https://www.wired.com/story/jacques-vallee-still-doesnt-know-what-ufos-are/ | url-status=live }}</ref> In 1975 se ''The Edge of Reality'' oorweeg Vallée en Hynek die moontlikheid van wat hulle "inmekaar grypende heelalle" noem: "VALLÉE: Watter ander wilde hipoteses kan ons maak? HYNEK: Daar kan 'n ander heelal wees met verskillende kwantumreëls of vibrasietempo's as jy wil. Ons eie ruimte-tyd-kontinuum kan 'n dwarssnit deur 'n heelal met baie meer dimensies wees. ... Dink net hoe moeilik dit vir jou sou wees om 'n inboorling te oortuig dat TV-beelde nou deur hierdie kamer beweeg! Tog is hulle hier. Jy moet 'n transduser hê om hulle te sien -- naamlik 'n TV-stel. Wel, in dieselfde sin kan daar ineengeskakelde heelalle hier wees! Ons het hierdie idee van [[ruimte]], ons dink altyd aan 'n ander [[heelal]] wat êrens anders is. Dit mag nie. Miskien is dit hier." In sy 'rigtinggewende'-boek uit 1969, ''Passport to Magonia: On UFOs, Folklore and Parallel Worlds'', argumenteer Vallée vir 'n "parallelle heelal wat saam met ons eie bestaan".<ref name="books.google.com"/> Die idee is herhaal in Vallée se daaropvolgende geskrifte.<ref name=Dick>{{cite book|title=The Biological Universe|author=Steven J. Dick|pages=313&ndash;320|publisher=Cambridge University Press|date=1999|isbn=9780521663618}}</ref> Vallée het sy beswaar opgesom in sy 1990-artikel "''Five Arguments Against the Extraterrestrial Origin of Unidentified Flying Objects''":<ref name=Dick>{{cite book|title=The Biological Universe|author=Steven J. Dick|pages=313&ndash;320|publisher=Cambridge University Press|date=1999|isbn=9780521663618}}</ref> Vallée's summarized his objection in his 1990 paper "Five Arguments Against the Extraterrestrial Origin of Unidentified Flying Objects":<ref>Society for Scientific Exploration|Journal of Scientific Exploration, 1990:</ref> #onverklaarbare noue ontmoetings is veel meer talryk as wat nodig is vir enige fisiese opname van die aarde; #die humanoïde liggaamsstruktuur van die beweerde "vreemdelinge" het waarskynlik nie op 'n ander planeet ontstaan nie en is nie biologies aangepas vir ruimtereise nie; #die gerapporteerde gedrag in duisende ontvoeringsverslae weerspreek die hipotese van genetiese of wetenskaplike eksperimentering op mense deur 'n gevorderde ras; #die uitbreiding van die verskynsel deur die opgetekende menslike geskiedenis toon dat VVV’s nie 'n kontemporêre verskynsel is nie; #die skynbare vermoë van VVV's om ruimte en tyd te manipuleer, dui op radikaal verskillende en ryker alternatiewe. == In populêre kultuur == Die 2008-aksie-avontuurrolprent ''Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull'' gebruik die interdimensionele hipotese en beskryf antieke vreemdelinge wat nie die ruimte in vlieg nie, maar in "die ruimte tussen die ruimtes".<ref>{{Cite web |last1=December 20 |first1=Lisa Schwarzbaum Updated |last2=EST |first2=2019 at 06:03 AM |title=Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull |url=https://ew.com/article/2012/06/16/indiana-jones-and-kingdom-crystal-skull-3/ |access-date=2023-06-29 |website=EW.com |language=en |archive-date=2023-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629030213/https://ew.com/article/2012/06/16/indiana-jones-and-kingdom-crystal-skull-3/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Child |first=Ben |date=2022-07-15 |title=Why there's no way back for George Lucas' alien-contact Indiana Jones storyline |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/film/2022/jul/15/indiana-jones-crystal-skull-alien-contact-storyline |access-date=2023-06-29 |issn=0261-3077 |archive-date=2023-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629030213/https://www.theguardian.com/film/2022/jul/15/indiana-jones-crystal-skull-alien-contact-storyline |url-status=live }}</ref> Die 2014-rolprent ''Interstellar'' gebruik 'n mengsel van die interdimensionele en die tydreisiger-hipoteses. Die grootmaatwesens<ref>{{cite web |last1=Thorne |first1=Kip |title=An 'Interstellar' Explainer: What Are Bulk Beings? |url=https://wwnorton.medium.com/an-interstellar-explainer-what-are-bulk-beings-1f0d0d99f847 |website=Medium |date=3 Oktober 2017 |publisher=W. W. Norton & Company |access-date=20 Julie 2023 |archive-date=20 Julie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720195703/https://wwnorton.medium.com/an-interstellar-explainer-what-are-bulk-beings-1f0d0d99f847 |url-status=live }}</ref> wat die tesserakt binne die supermassiewe [[swartgat]] Gargantua gebou het, word later onthul as toekomstige mense wat ontwikkel het om in vyf dimensies te bestaan. == Sien ook== *[[Vlieënde piering]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Misterie]] [[Kategorie:Skynwetenskappe]] [[Kategorie:Komplotteorieë]] oystaxeu3k9vyjzr1szw5jdnpg4tgrw 0 458635 2891657 2891593 2026-04-08T14:41:34Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2891657 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Militêre konflik|beeld=[[Lêer:2026 Iran war collage.jpg|300px]]|byskrif=|datum=28 Februarie 2026–|plek=[[Midde-Ooste]]|party1='''{{Vlag|Israel}}'''<br />'''{{Vlag|VSA}}'''|party2='''{{Vlag|Iran}}'''|aanvoerder2={{nowrap|{{vlagikoon|Iran}} '''[[Ali Chamenei]]'''☠}}<br /><small>(opperleier van Iran)</small><br />{{nowrap|{{vlagikoon|Iran}} '''[[Masoud Pezeshkian]]'''}}<br /><small>(president van Iran)</small>|aanvoerder1={{nowrap|{{vlagikoon|Israel}} '''[[Benjamin Netanyahu]]'''}}<br /><small>(eerste minister van Israel)</small><br />{{nowrap|{{vlagikoon|VSA}} '''[[Donald Trump]]'''}}<br /><small>(president van die VSA)</small>|resultaat=}} Op 28 Februarie 2026 het [[Israel]]<ref>{{Cite web |date=28 February 2026|title=Israel launches surprise attack on Iran {{!}} The Jerusalem Post|url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248|access-date=28 February 2026|website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|language=en}}</ref> en die [[Verenigde State van Amerika]]<ref name=":23">{{Cite web |date=28 February 2026|title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> ’n aanval geloods, met die kodename '''Roaring Lion'''<ref>{{Cite web |last=|first=|date=28 February 2026|title=Live updates: US, Israel attack Iran in ‘preemptive strike,’ Trump posts video on Truth Social|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> en '''Operation Shield of Judah''', op verskeie stede in [[Iran]].<ref>{{Cite web |date=28 February 2026|title=Witnesses say they hear an explosion in Iran's capital, Tehran|url=https://www.yahoo.com/news/articles/witnesses-hear-explosion-irans-capital-061713591.html|access-date=28 February 2026|website=Yahoo News|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Witnesses say they hear an explosion in Iran's capital, Tehran - The Boston Globe|url=https://www.bostonglobe.com/2026/02/28/world/witnesses-say-they-hear-an-explosion-in-irans-capital-tehran/|access-date=28 February 2026|website=BostonGlobe.com|language=en}}</ref><ref name=":42">{{Cite web |last=|first=|date=28 February 2026|title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> Ontploffings is aangemeld terwyl die Israeliese minister van verdediging, [[Israel Katz]], ’n aanval deur die [[Israeliese Verdedigingsmagte|Israeliese Weermag]] (IDF) bevestig het.<ref name=":02">{{Cite web |title=Israel Launches 'Preemptive Strike' On Iran; Explosions Reported In Tehran|url=https://www.freepressjournal.in/world/israel-launches-preemptive-strike-on-iran-explosions-reported-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Free Press Journal|language=en}}</ref><ref name="auto2">{{Cite web |last=India|first=Today News|date=28 February 2026|title=Explosions rock Tehran as Israel launches 'preventive attack' on Iran|url=https://www.indiatoday.in/world/story/explosions-rock-tehran-as-israel-launches-preventive-attack-on-iran-defence-minister-says-2875809-2026-02-28|access-date=28 February 2026|website=India Today|language=en}}</ref> Katz het die aanvalle as ’n “voorkomende aanval” bestempel met die uitgesproke doel om “bedreigings vir die Staat Israel te verwyder”.<ref>{{cite web |title=Israel, US attacking Iran; explosions seen in Tehran; Israelis told to stay near safe rooms after sirens wail |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog-february-28-2026/ |access-date=28 February 2026 |publisher=The Times of Israel}}</ref> Israel het daarna ’n noodtoestand afgekondig, met verwysing na die verwagting van ’n Irannese teenaanval.<ref name=":13">{{Cite web |last=Liebermann|first=Oren|date=28 February 2026|title=Israel launches strike against Iran, declares state of emergency across country|url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk|access-date=28 February 2026|website=[[CNN]]|language=en}}</ref> Die Amerikaanse president [[Donald Trump]] het aangekondig dat die Verenigde State saam met Israel aanvalle op Iran geloods het, en verklaar dat die doelwit was om Iran se missiel- en militêre vermoëns te vernietig, te verhoed dat dit kernwapens verkry, en uiteindelik die regime omver te werp.<ref>{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=28 February 2026 |title=U.S. and Israel Strike Iran: Live Updates |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en |issn=0362-4331}}</ref> Trump het lede van die [[Islamitiese Revolusionêre Wagkorps]] (IRGC) versoek om hul wapens neer te lê in ruil vir immuniteit, en gewaarsku dat weiering “sekere dood” sou beteken.<ref>{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: ‘When we’re finished, take over your government’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |work=The Times of Israel |language=en |issn=0040-7909}}</ref> In vergelding het Iran tientalle ballistiese missiele oor die [[Midde-Ooste]] gelanseer, gerig op Israel en Amerikaanse militêre basisse in [[Jordanië]], [[Sirië]], [[Koeweit]],<ref name=":0">{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=2026-02-28 |via=AP News}}</ref> [[Bahrein]],<ref name=":0" /> [[Katar]], [[Saoedi-Arabië]] en die [[Verenigde Arabiese Emirate]]. Verder het die [[Houthi-beweging]] aangekondig dat hulle aanvalle in die [[Rooi See]] sal hervat.<ref name="How Trump's deportation plan could affect the US economy"> {{cite web | last = Murphy | first = Ann-Marie | title = How Trump's deportation plan could affect the US economy | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 2026-02-28 | access-date = 2026-02-28 }}</ref><ref>{{Cite news |last=AP |date=2026-02-28 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=2026-02-28 |work=The Times of Israel |language=en |issn=0040-7909}}</ref> In die vroeë oggendure van 1 Maart het Irannese staatsmedia bevestig dat die land se opperleier, [[Ali Chamenei]], in een van die bomaanvalle gesterf het.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t|title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says|date=February 28, 2026|website=[[BBC]]|language=en|access-date=February 28, 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|title=Iranian state media say country's supreme leader is dead|date=2026-02-28|website=AP News|language=en|access-date=2026-03-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/amp/world/supreme-leader-ayatollah-khamenei-is-dead-irans-state-tv-9936054.html|title=Iran Confirms Khamenei Killed In US-Israel Strikes, Announces 40-Day Mourning|date=1 March 2026|publisher=News18|access-date=1 March 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gulfnews.com/amp/story/world%2Fmena%2Fkhamenei-dead-40-day-mourning-declared-iran-state-tv-1.500459085|title=Ayatollah Ali Khamenei: Supreme leader dead, Iran TV confirms as 40-day mourning declared|date=1 March 2026|publisher=Gulf News|access-date=1 March 2026}}</ref> Die oorlog se ekonomiese impak, beskryf as die wêreld se grootste voorsieningsontwrigting sedert die energiekrisis van die 1970's,<ref>{{#invoke:cite|news|last=Lindner |first=Emmett |date=13 Maart 2026 |title=Echoes of the '70s in What's Now the Largest Oil Shock Ever |url=https://www.nytimes.com/2026/03/13/world/middleeast/oil-supply-shock-1973-embargo.html |access-date=23 Maart 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> sluit in stygings in olie- en gaspryse, wye ontwrigtings in lugvaart en toerisme, en wisselvalligheid in finansiële markte. Olie- en gasverskepings is ontwrig toe Iran die Straat van Hormuz gesluit het en Israel en Iran energiefasiliteite aangeval het.<ref>{{#invoke:cite|news|last1=Elliott |first1=Rebecca F. |last2=Eavis |first2=Peter |title=Oil Shipments in Persian Gulf Already Disrupted by Iran Attack |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/business/energy-environment/oil-gas-iran-attack.html |work=[[The New York Times]] |date=28 February 2026 }}</ref><ref name="uf">{{#invoke:cite|web|last=Nevitt |first=Mark |date=15 March 2026 |title=Legal and Operational Issues in the Strait of Hormuz: Transit Passage Under Fire |url=https://www.justsecurity.org/133996/legal-operational-strait-hormuz-transit-passage/ |access-date=18 March 2026 |website=Just Security |language=en-US }}</ref><ref>{{#invoke:cite|web|title=US, Israel defend strikes at UN as Iran alleges 'war crime' |url=https://www.philstar.com/world/2026/03/01/2511286/us-israel-defend-strikes-un-iran-alleges-war-crime |access-date=2 March 2026 |website=Philstar.com }}</ref> Op 19 Maart is die koste van die oorlog vir die Amerikaanse weermag op VS$18 miljard geraam,<ref name="guardianCost" /> en [[die Pentagon]] het 'n bykomende US$200 miljard versoek.<ref name="i598">{{#invoke:cite|news|title=White House seeks $200bn in military funding in wake of Iran war |work=[[BBC News]] |date=19 Maart 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5y73gwk1qdo |access-date=23 Maart 2026 }}</ref> Teen 31 Maart is die koste vir Arabiese lande op meer as VS$120 miljard geraam.<ref name="arabCountriesCost" /> Op 8 April het die Verenigde State, Israel en Iran ooreengekom oor 'n twee weke lange wapenstilstand, die [[Islamabad-ooreenkoms (2026)|Islamabad-ooreenkoms]].<ref>{{Cite web |date=2026-04-08 |title=Iran ceasefire deal a partial win for Trump - but at a high cost |url=https://www.bbc.com/news/articles/cwyvp55xrlro |access-date=2026-04-08 |website=www.bbc.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-04-08 |title=US-Iran 2-week ceasefire: What’s in Tehran’s 10-point proposal to end the war |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/lift-all-sanctions-us-iran-agree-to-2-week-ceasefire-whats-in-the-10-point-plan/articleshow/130099247.cms |access-date=2026-04-08 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web |last=Chance |first=Lex Harvey, Sophia Saifi, Nina Giraldo, Aditi Sangal, Michael Rios, Kit Maher, Zachary Cohen, Alayna Treene, Kristen Holmes, Jeremy Diamond, Jennifer Hansler, Mitchell McCluskey, Ramishah Maruf, Samantha Delouya, Max Saltman, Sarah Ferris, Eyad Kourdi, Kylie Atwood, Matt Egan, Nic Robertson, Lauren Said-Moorhouse, Christopher Lamb, Sharon Braithwaite, Rebekah Riess, Elise Hammond, Dana Karni, Zeena Saifi, Ellis Kim, Maureen Chowdhury, Annie Grayer, Catherine Nicholls, Michelle Velez, Tal Shalev, Betsy Klein, Nadeen Ebrahim, Sarah Tamimi, Joseph Ataman, Becky Anderson, Aileen Graef, Jim Sciutto, Helen Regan, Laura Sharman, Chris Isidore, Billy Stockwell, Oliver Sherwood, Hanna Ziady, Brad Lendon, Jessie Yeung, John Liu, Tim Lister, Satish Cheney, Ally Barnard, Mohammed Tawfeeq, Rashard Rose, Manveena Suri, Aleena Fayaz, Jerome Taylor, Matthew |date=2026-04-07 |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire with Iran |url=https://www.cnn.com/2026/04/07/world/live-news/iran-war-trump-us-israel |access-date=2026-04-08 |website=CNN |language=en}}</ref> == Agtergrond == Teen laat Desember 2025 het grootskaalse [[Irannese protesaksies 2025–2026|landwye anti-regime-betogings]] in Iran uitgebreek, grootliks aangevuur deur ’n ekonomiese krisis, die ineenstorting van die Irannese geldeenheid, die Riaal, en stygende pryse. Die betogings, wat oproepe tot regimeverandering ingesluit het, het die grootste omvang bereik sedert die [[Irannese Rewolusie|Irannese Rewolusie van 1979]],<ref>{{Cite news |date=13 January 2026 |title=Iranian regime rallies supporters in bid to quell unrest |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/13/iranian-regime-rallies-supporters-in-bid-to-quell-unrest_6749359_4.html |access-date=25 January 2026 |work=Le Monde |language=en}}</ref> en het na meer as 100 stede oor die land versprei.<ref name=":232">{{Cite web |date=13 January 2026 |title=Inside an exiled prince’s plan for regime change in Iran |url=https://www.politico.eu/article/reza-pahlavi-iran-revolution-exiled-prince-plan-regime-change/ |access-date=25 January 2026 |website=Politico |language=en}}</ref> Die Irannese regime het met gewelddadige onderdrukking gereageer, insluitend slagtings van betogers, met die dodelikste voorvalle op 8 en 10 Januarie 2026.<ref name=":32">{{Cite web |last= |first= |date=23 January 2026 |title=The night Iran went dark: Witness accounts and video reveal violence inflicted during Iran’s internet blackout |url=https://www.cnn.com/2026/01/23/middleeast/iran-internet-blackout-violent-crackdown-intl-cmd |access-date=25 January 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Opperleier [[Ali Khamenei]] het persoonlik die landwye moorde tydens die betogings beveel, met goedkeuring van Iran se hoogste staatsliggame.<ref name=":422">{{Cite web |date=13 January 2026 |title=Khamenei ordered killings with approval of top state bodies, sources say |url=https://www.iranintl.com/en/202601132979 |access-date=25 January 2026 |website=www.iranintl.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Fassihi |first=Farnaz |last2=Varghese |first2=Sanjana |last3=Browne |first3=Malachy |last4=Behrooz |first4=Parin |date=25 January 2025 |title=How Iran Crushed a Citizen Uprising With Lethal Force |url=https://www.nytimes.com/2026/01/25/world/middleeast/iran-how-crackdown-was-done.html |work=The New York Times}}</ref> Die geweld is hoofsaaklik deur die [[Islamitiese Revolusionêre Wagkorps]] (IRGC) en [[Basij]]-magte uitgevoer,<ref name=":422" /><ref name=":32" /> wat lewendige ammunisie, haelgewere, korrelgewere, gemonteerde masjiengewere en hommeltuie gebruik het. Getuies het bloedbevlekte strate en wydverspreide beserings gerapporteer, terwyl hospitale en lykshuise oorweldig is.<ref name=":32" /> Iran het ook die langste internet-afskakeling op rekord ingestel om verslaggewing oor die onrus en die moorde te beperk en kommunikasie tussen betogers te ontwrig.<ref name=":132">{{Cite news |last=Elwelly |first=Elwely |last2=Erickson |first2=Bo |date=14 January 2026 |title=Trump urges Iranians to keep protesting, saying 'help is on its way' |url=https://www.reuters.com/world/china/iranian-mp-warns-greater-unrest-urging-government-address-grievances-2026-01-13/ |work=Reuters}}</ref> Duisende sterftes is aangemeld, hoewel syfers sterk verskil volgens bron, tesame met massa-arrestasies; volgens HRANA (''Human Rights Activists in Iran'') is minstens 26 541 mense aangehou.<ref name=":022">{{Cite news |last=Wintour |first=Patrick |date=24 January 2026 |title=Trump says US ‘armada’ heading to Middle East as Iran death toll put above 5,000 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/23/trump-says-us-armada-heading-middle-east-iran-death-toll |access-date=25 January 2026 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref> Die dodetal word nou op tienduisende geraam, met die jongste syfers wat wissel tussen 30 000 en 43 000.<ref name=":72">{{Cite news |last=Serjoie |first=Kay Armin |last2=Saberi |first2=Roxana |last3=Jamalpour |first3=Fatemeh |date=25 January 2026 |title=Iran Protest Death Toll Could Top 30,000: Local Officials |url=https://time.com/nextgen-preview/7228edd7c55f97e885492382190da5ed793b2bc4232f62e28dc1fe33fca070ed/article/7357635/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125063424/https://time.com/nextgen-preview/7228edd7c55f97e885492382190da5ed793b2bc4232f62e28dc1fe33fca070ed/article/7357635/ |archive-date=25 Januarie 2026 |access-date=25 January 2026 |work=Time |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Naz |first=Darya |date=20 January 2026 |title=Latest Human Rights Report: 43,000 Killed in the Crackdown on Protests in Iran For Immediate Release |url=https://humanrightsintl.com/2026/01/20/latest-human-rights-report-43000-killed-in-the-crackdown-on-protests-in-iran-for-immediate-release/ |access-date=25 January 2026 |website=International Centre for Human Rights |language=en}}</ref> Tydens ’n nuuskonferensie op 27 Februarie 2026 het die Amerikaanse president [[Donald Trump]] verklaar dat die Islamitiese Republiek “ten minste, dit lyk so, 32 000 betogers” doodgemaak het,<ref>{{Cite web |date=25 February 2026 |title=Trump keeps world waiting on his plans for Iran after State of the Union |url=https://www.bbc.com/news/articles/cge821xwyz8o |access-date=27 February 2026 |website=www.bbc.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 February 2026 |title=Trump says 32,000 people were killed in Iran's crackdown on protesters - CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/donald-trump-iran-protest-crackdown-death-toll/ |access-date=27 February 2026 |website=www.cbsnews.com |language=en}}</ref><ref name=":62">{{Cite web |title=Iran Accuses U.S. of Spreading &#x27;Big Lies&#x27; After Trump Speech {{!}} TIME |url=https://time.com/7381094/iran-united-states-conflict-trump-nuclear-weapons-program/}}</ref> ’n syfer soortgelyk aan vroeëre ramings van ongeveer 30 000 deur twee senior amptenare in die Irannese ministerie van gesondheid.<ref name=":62" /><ref name=":72" /> AP News het berig dat die regering se oorweldigende gebruik van geweld wanhoop onder die Irannese publiek veroorsaak het en hoop op ’n Amerikaanse aanval laat ontstaan het.<ref>{{Cite web |date=19 February 2026 |title=Iranians grieve defiantly for thousands killed in last month's crackdown |url=https://apnews.com/article/iran-protests-memorials-chehelom-71e5db503a287126a2d31cb32a2809eb |access-date=27 February 2026 |website=AP News |language=en}}</ref> == Aanvalle == === Aanvanklike aanvalle === {{Location map+|Iran|width=300|caption=Plekke van Israeliese en Amerikaanse lugaanvalle op 28 Februarie.<ref>{{Cite web |last=Marsi |first=Edna Mohamed,Federica |title=US AND ISRAEL ATTACK IRAN; EXPLOSIONS HEARD IN ISRAEL |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=2026-02-28 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>|places= {{Location map~ | Iran | coordinates = {{coord|35.688|51.389}}}} {{Location map~ | Iran | coordinates = {{coord|34.64|50.87}}}} {{Location map~ | Iran | coordinates = {{coord|34.3|47.066}}}} {{Location map~ | Iran | coordinates = {{coord|35.832|50.991}}}} {{Location map~ | Iran | coordinates = {{coord|32.652|51.675}}}} {{Location map~ | Iran | coordinates = {{coord|38.073|46.296}}}} {{Location map~ | Iran | coordinates = {{coord|33.638|46.422}}}} {{Location map~ | Iran | coordinates = {{coord|33.487|48.353}}}}}} Ontploffings is aangemeld nadat die minister van verdediging Israel Katz ’n Israeliese aanval bevestig het.<ref name=":0"/><ref name="auto">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock Tehran as Israel launches 'preventive attack' on Iran |url=https://www.indiatoday.in/world/story/explosions-rock-tehran-as-israel-launches-preventive-attack-on-iran-defence-minister-says-2875809-2026-02-28 |access-date=28 February 2026 |website=India Today |language=en}}</ref> ''The Times of Israel'' het berig dat Katz die aanvalle as ’n “voorkomende aanval” beskryf het met die doel om “bedreigings vir die Staat Israel te verwyder”.<ref name=":1">{{Cite web |last=Liebermann |first=Oren |date=28 February 2026 |title=Israel launches strike against Iran, declares state of emergency across country |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}</ref> Onder die teikens was ’n distrik in Teheran waar die Irannese Opperleier [[Ali Khamenei]] normaalweg woon; dit huisves ook die presidensiële paleis en die Hoogste Nasionale Veiligheidsraad.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erica Solomon and Farnaz Fassihi |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/4b4cefc7-c909-59ae-a5ff-17a3742f68f3?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en |issn=0362-4331}}</ref> Sewe missiele is bevestig om dié gebied te tref.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions were heard near Iran's Supreme Leader's residence and office |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Daarna het ''[[The New York Times]]'' berig dat ’n “Amerikaanse amptenaar gesê het dat Amerikaanse militêre aanvalle op Iran aan die gang is”.<ref>{{cite web |title=Live Updates: Israel Says It has Launched an Attack on Iran |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump#c954c0a9-28cf-5238-9219-80b016e35130 |publisher=[[The New York Times]] |access-date=28 February 2026}}</ref> Amerikaanse amptenare het ook bevestig dat die aanvalle met die Verenigde State gekoördineer is.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Attack coordinated with the United States, Israeli source tells CNN |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Nuusberigte het gemeld dat sirenes in Israel geloei het, terwyl Israel sy burgers gewaarsku het om in beskermde gebiede te bly.<ref>{{Cite web |title=ISRAEL ATTACKS IRAN |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Die Amerikaanse ambassadeur in Israel, Mike Huckabee, het Amerikaanse burgers aangemoedig om onmiddellik op te tree wanneer hulle die sirenes hoor,<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take "immediate action" at sound of sirens |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> terwyl die Amerikaanse president Donald Trump gewaarsku het dat Amerikaanse lewens moontlik verlore kan gaan.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Die Israeliese Ministerie van Gesondheid het gereageer deur hospitale ondergronds te verskuif.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Amerikaanse amptenare het bevestig dat die Verenigde State aanvalle op Iran uitvoer en dit beskryf as “nie ’n klein aanval nie”.<ref name=":2">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Volgens ’n Amerikaanse amptenaar word dosyne Amerikaanse aanvalle uitgevoer deur aanvalsvliegtuie wat vanaf basisse rondom die [[Midde-Ooste]] en vanaf een of meer vliegdekskepe opereer.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en |issn=0362-4331}}</ref> ''Reuters'' het berig dat die aanvalle per lug en see uitgevoer word.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}</ref> Die Fars-nuusagentskap en [[CNN]] het verdere ontploffings in ander Irannese stede aangemeld, insluitend [[Qom]], Kermanshah, [[Isfahan]] en [[Karaj]].<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en |issn=0362-4331}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> In Teheran is missielaanvalle op Universiteitsstraat, in die Jomhouri-gebied en in die noordelike Seyed Khandan-gebied aangemeld.<ref>{{Cite web |title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Kommunikasiedienste in Teheran is ná die aanvalle belemmer.<ref>{{Cite web |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> CNN het berig dat die tydsberekening van die aanvalle simboliese betekenis in [[Judaïsme]] dra, aangesien dit plaasgevind het kort voor die Joodse fees [[Poerim]] op 2 Maart.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Timing of US-Israel attack on Iran bears symbolic meaning in Judaism |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> === Doelverklarings === Twee uur nadat die aanvalle begin het, het die Amerikaanse president Donald Trump ’n verklaring van agt minute uitgereik waarin hy gesê het dat die doel van die Amerikaanse aanvalle in Iran effektief regimeverandering was. Hy het die IRGC aangemoedig om “julle wapens neer te lê en volledige immuniteit te hê, of andersins sekere dood in die gesig te staar.” Hy het bygevoeg: “Lê julle wapens neer. Julle sal regverdig behandel word met volle immuniteit, of julle sal sekere dood in die gesig staar.” Hy het die publiek toegespreek en verklaar: “Die uur van julle vryheid het aangebreek. Bly beskut. Moenie julle huis verlaat nie. Dit is baie gevaarlik buite. Bomme sal oral val,” en gesê: “Wanneer ons klaar is, neem julle regering oor. Dit sal julle s’n wees om te neem. Dit sal waarskynlik julle enigste kans vir geslagte wees.” Hy het afgesluit: “Nou is die tyd om beheer oor julle lot te neem … Dit is die oomblik vir optrede. Moenie dit laat verbygaan nie.”<ref>{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: ‘When we’re finished, take over your government’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |work=The Times of Israel |language=en |issn=0040-7909}}</ref> Kort daarna het [[Benjamin Netanyahu]] ’n videoboodskap vrygestel waarin hy gesê het dat Israel en die Verenigde State aanvalle op Iran geloods het “om die eksistensiële bedreiging te verwyder” wat deur wat hy die “terreurbewind in Iran” genoem het, inhou. Hy het gesê dat die gesamentlike optrede “die voorwaardes sal skep vir die dapper Irannese volk om hul lot in eie hande te neem” en die mense van Iran aangemoedig om “die juk van tirannie af te werp.”<ref>{{Cite news |date=2026-02-28 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to ‘remove the existential threat’ posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=2026-02-28 |work=The Times of Israel |language=en |issn=0040-7909}}</ref> === Voortgesette aanvalle en wapenstilstand === Deur die hele Maart het Amerikaanse en Israeliese lugaanvalle gemik op Iran se militêre infrastruktuur, energie‑fasiliteite en missieldepots, insluitend die South Pars-gasveld en Qesjm‑eiland, terwyl Iran met ballistiese missiele, [[hommeltuie]] en kuber-aanvalle teen VSA-mag­te en Golfstate-allie­rade gereageer het. Die konflik het vinnig geografies versprei, met aanvalle en drone-operasies wat in Bahrein, Koeweit, Saoedi-Arabië, die VAE, Irak en Israel gerapporteer is. Teen die middel van Maart was duisende militêre aanvalle uitgevoer, wat beduidende skade aan Iran se stedelike sentrums, infrastruktuur en energieproduksie veroorsaak het, en burgers het toenemend die gevolge van die gevegte gevoel. Teen die einde van Maart en vroeë April het hoogprofiel-konfrontasies plaasgevind, insluitend die neerskiet van VSA-vliegtuie soos ’n F‑15E en ’n A‑10, verdere gesamentlike VSA–Israeliese aanvalle op I­ranne­se basisse, en aanhoudende missiel- en hommetuig-aktiwiteit van Iran wat sowel militêre as siviele terreine geteiken het. Verslae het toenemende burgerlike slagoffers en skade aan huise, skole en kultuurerfenisterreine aangetoon, veral in Teheran, Ahvaz en die suidelike provinsies, wat die menslike koste van die konflik duidelik weerspieël. Op 7 April 2026 het VSA-president Donald Trump, kort nadat hy op sy mikrojoernaaldiens Truth Social gewaarsku het dat “’n hele beskawing vanaand sal sterf” indien geen ooreenkoms met Iran bereik word nie, ’n tweeweekse wapenstilstand met Iran aangekondig.<ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/newshour/world/trump-warns-a-whole-civilization-will-die-tonight-if-a-deal-with-iran-isnt-reached|title=Trump pulls back on Iran threats after warning a 'civilization will die tonight' if deal isn't reached|last=Magdy|first=-Samy|last2=Magdy|first2=Associated Press Samy|date=2026-04-07|website=PBS News|language=en|access-date=2026-04-07|last3=Press|first3=Associated}}</ref> Die ooreenkoms is gefasiliteer deur Pakistaanse bemiddeling en gebaseer op Teheran se voorneme om die [[Straat van Hormoes]] weer oop te stel — ’n kritieke see‑roete wat Iran vroeër in die konflik effektief gesluit het deur skippassage te beperk, wat die internasionale olie‑ en handelsverkeer ernstig ontwrig het. Die aankondiging het die ooreenkoms beskryf as ’n wederkerige wapenstilstand, bedoel om lugaanvalle en ander aanvalle tydelik te staak en moontlik die weg te baan vir breër onderhandelinge, alhoewel die besonderhede van Iran se formele aanvaarding aanvanklik onseker gebly het.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/07/trump-iran-war-ceasefire|title=Donald Trump says he has agreed two-week ceasefire with Iran|date=2026-04-07|website=[[The Guardian]]|language=en|access-date=2026-04-07}}</ref> Die dag daarna het die Israeliese eerste minister Benjamin Netanyahu aangekondig dat die wapenstilstand nie Israel se lugaanvalle op teikens in Libanon insluit nie, wat Iran laat dreig het om uit die skietstilstandsooreenkoms te onttrek.<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/netanyahu-says-us-iran-ceasefire-does-not-include-lebanon|title=Netanyahu says US-Iran ceasefire ‘does not include Lebanon’|last=Staff|first=Al Jazeera|website=Al Jazeera|language=en|access-date=2026-04-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://en.apa.az/asia/tasnim-iran-may-withdraw-from-ceasefire-deal-if-attacks-on-lebanon-continue-500486|title=Tasnim: Iran may withdraw from ceasefire deal if attacks on Lebanon continue|website=Apa.az|language=en|access-date=2026-04-08}}</ref> == Reaksies == === Iran === ==== Islamitiese Republiek ==== Iran se Ministerie van Buitelandse Sake het ’n teenreaksie belowe terwyl Irannese magte Amerikaanse basisse regoor die [[Persiese Golf]] aangeval het.<ref name="persian-gulf-1">{{Cite web |date=2026-02-28 |title=Iran targets US bases across Persian Gulf states, IRGC-aligned outlet says |url=https://www.iranintl.com/en/202602282948 |access-date=2026-02-28 |website=www.iranintl.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202602284010|title=Iran decries attacks, vows response as it appeals to Security Council|date=28 February 2026|website=www.iranintl.com}}</ref> Die Opperste Nasionale Veiligheidsraad van Iran het gesê die land is geteiken deur ’n "brutale lugoperasie" wat deur die VSA en Israel uitgevoer is, en verklaar: "Dit het weer eens tydens onderhandelinge plaasgevind, en die vyand verbeel hom dat die veerkragtige Irannese nasie deur hierdie lafhartige dade aan hul kleinlike eise sal oorgee."<ref>{{Cite web |last=Marsi |first=Edna Mohamed,Federica |title=US AND ISRAEL ATTACK IRAN; TEHRAN FIRES BACK, EXPLOSIONS ACROSS REGION |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=2026-02-28 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> ==== Irannese opposisie ==== Baie Iraniërs binne Iran het die gesamentlike Amerikaans-Israeliese aanvalle op Iran gevier en verwelkom.<ref>{{Cite web |last=Madadi |first=Afshin |date=2026-02-28 |title=Iranians cheer US strikes in street |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2026/02/28/iranians-cheer-us-strikes-in-street/ |access-date=2026-02-28 |website=The Telegraph}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602286604|title=مردم فریاد «مرگ بر خامنه‌ای» سر دادند|date=28 February 2026|website=www.iranintl.com |language=fa}}</ref> ’n Aanvanklike video het sommige Irannese burgers gewys wat lag en feesvier nadat hulle ’n lugaanval in Iran aanskou het op wat hulle die "leier se huis" genoem het.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Video: Iranians laugh as they witness airstrikes |url=https://www.iranintl.com/en/202602287920 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> ’n Ander video het ’n vrou in Iran gewys wat die aanvalle vier terwyl sy "Dood aan Chamenei" uitroep.<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602288397|title=سر دادن فریاد «مرگ بر خامنه‌ای» در تهران|date=28 February 2026|website=www.iranintl.com |language=fa}}</ref> Onder reaksies van die Irannese diaspora het [[Reza Pahlavi]] Iraniërs aangemoedig om gereed te maak om die [[Irannese protesaksies 2025–2026|protesaksies wat vroeër in die jaar plaasgevind het]] te hervat terwyl die Islamitiese Republiek volgens hom "ineenstort". Hy het die weermag en veiligheidsmagte versoek om hulle by die publiek te skaar eerder as by die regerende bestel, en het die Amerikaanse optrede teen Iran as ’n "humanitêre ingryping" beskryf terwyl hy Trump versoek het om burgerlike skade te vermy.<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202602282261|title=Prince Pahlavi calls on Iranians to get ready to return to streets|date=28 February 2026|website=Iran International|accessdate=28 February 2026}}</ref> Maryam Rajavi, die leier van die "Nasionale Raad van Weerstand van Iran", het die vorming van ’n oorgangsregering aangekondig en beide die Islamitiese Republiek en die [[Sjah]] op [[X (sosiale netwerk)|X]] verwerp.<ref>{{Cite web |last=writer |first=Staff |date=2026-02-28 |title=Announcement of provisional government by the National Council of Resistance of Iran {{!}} |url=https://english.mojahedin.org/news/announcement-of-provisional-government-by-the-national-council-of-resistance-of-iran/ |access-date=2026-02-28 |website=People's Mojahedin Organization of Iran |language=en-US}}</ref> Lede van die Irannese diaspora het vierende solidariteitsbyeenkomste gehou te midde van die Amerikaans-Israeliese aanvalle op Iran.<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/video/ott_408c8bff8d6c4a509fbabb08f135e88c|title=تجمع ایرانیان مقیم برلین، همزمان با حملات آمریکا و اسرائیل به جمهوری اسلامی|via=www.iranintl.com}}</ref> ==Regsposisie== ===Verenigde State regsposisie=== [[Lêer:Op epic fury timeline 100hrs - pentagon - mar4 - straight.jpg|duimnael|Kaart getiteld "Operasie Epic Fury Tydlyn – Eerste 100 Ure" wat gebruik is tydens perskonferensie by die Pentagon op 4 Maart 2026.  ]] Baie regs- en militêre kenners het gesê dat Amerikaanse optrede in Iran 'n tipe is wat kongresmagtiging vereis. Hulle het ook die gereelde gebruik van die woord "oorlog" in die Trump-administrasie se kommunikasie oor die aanvalle opgemerk, wat verdere geloofwaardigheid verleen aan die bewering dat die Trump-administrasie die kongres se oorlogsmagte omseil het. [[Marco Rubio]] het gesê dat die Trump-administrasie die Oorlogsmagte-resolusie gevolg het, maar het bevraagteken of dit wetlik bindend was.<ref name="rl">{{Cite web |last=Bagchi |first=Aysha |title='Might makes right'? Why experts have fears for rule of law |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2026/03/05/war-powers-trump-iran-us/88941002007/ |access-date=17 Maart 2026 |website=USA TODAY |language=en-US}}</ref> Verskeie Amerikaanse presidente en administrasies het oorloë of militêre operasies sonder kongresgoedkeuring van stapel gestuur,<ref>{{Cite web |last=Barrow |first=Bill |agency=Associated Press |date=5 March 2026 |title=Congress hasn't officially declared war since WWII. Here's how presidential war powers have played out since then |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/congress-hasnt-officially-declared-war-since-wwii-heres-how-presidential-war-powers-have-played-out-since-then |access-date=18 Maart 2026 |website=PBS News |language=en-us}}</ref> regskundiges het egter aangevoer dat Trump se optrede in Iran onderskei kan word van vorige nie-gemagtigde gebruike van geweld omdat die "spekulatiewe voorkomende" regverdiging vir hierdie oorlog relatief swak is wanneer dit gemeet word aan vorige binnelandse en internasionale regsrasionele.<ref>{{Cite web |last=Mohamed 'Arafa |date=6 March 2026 |title=No Authorization, No Imminence, No Plan: The Iran Strikes and the Rule of Law |url=https://www.jurist.org/commentary/2026/03/no-authorization-no-imminence-no-plan-the-iran-strikes-and-the-rule-of-law/ |access-date=24 Maart 2026 |website=Jurist News |language=en-US}}</ref> ===Internasionale reg=== Die aanvalle tussen die VSA en Israel op Iran in 2026 word wyd as onwettig beskou onder die [[internasionale reg]], aangesien dit die VN-Handves se verbod op die gebruik van geweld skend, omdat die aanvalle nie aan die kriteria vir selfverdediging voldoen nie en geen magtiging van die Veiligheidsraad van die Verenigde Nasies het nie.<ref name="sbs1march" /><ref name="guardian2march"/> Daar is geen erkende regsbasis vir voorkomende oorlog of gewelddadige regimeverandering nie.<ref>{{Cite web |last1=Cáceres |first1=Juan Zahir Naranjo |last2=Brincat |first2=Shannon |date=1 March 2026 |title=Neither preemptive nor legal, US-Israeli strikes on Iran have blown up international law |url=http://theconversation.com/neither-preemptive-nor-legal-us-israeli-strikes-on-iran-have-blown-up-international-law-277173 |access-date=10 Maart 2026 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> Die aanvalle word dus as 'n aggressieoorlog beskou <ref>{{cite web |website=Lemkin Institute for Genocide Prevention and Human Security |date=12 Maart 2026 |url=https://www.lemkininstitute.com/red-flag-alerts/red-flag-alert%3A-israel-u.s.-war-of-aggression-against-iran |title=Red Flag Alert: Israel-U.S. War of Aggression against Iran}}</ref><ref>{{cite web |work=American Friends Service Committee |date=9 Maart 2026 |url=https://afsc.org/news/what-you-need-know-about-us-war-iran |title=What You Need to Know about The U.S. War on Iran}}</ref><ref>{{cite web |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=12 Maart 2026 |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/03/un-experts-denounce-aggression-iran-and-lebanon-warn-devastating-regional |title=UN Experts Denounce Aggression on Iran and Lebanon, Warn of Devastating Regional Escalation}}</ref> wat die hoogste oorlogsmisdaad is.<ref name="judgment">{{citation |title=Judgment of the International Military Tribunal for the Trial of German Major War Criminals: The Nazi Regime in Germany |url=http://avalon.law.yale.edu/imt/judnazi.asp#common |author=The International Military Tribunal for Germany |date=1946 |website=The Avalon Project,Yale University}}</ref><ref>{{cite book |last=Broomhall |first=Bruce |title=International justice and the International Criminal Court |year=2003 |publisher=Oxford University Press |edition=2nd |page=46 |isbn=978-0-19-925600-6 |url=https://books.google.com/books?id=-Ni6Qy2E9KwC&pg=PA46}}</ref> Ben Saul, spesiale rapporteur van die Verenigde Nasies oor Menseregte en Teen-terrorisme, het verklaar dat Iran nie [[uraan]] verryk het tot die punt waar dit 'n [[kernwapen]] gebou het nie, dat kenners saamgestem het dat Iran nie 'n kernwapen besit nie, en dat die saak nêrens naby selfverdediging teen 'n dreigende aanval was nie.<ref name="sbs1march" /> Don Rothwell, 'n professor in internasionale reg aan die Australiese Nasionale Universiteit, het verklaar dat die VN-Veiligheidsraad nie 'n resolusie aangeneem het om Iran aan te val nie en geen regsbasis gehad het om die gebruik van geweld te regverdig nie.<ref name="sbs1march">{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Were the Israeli-US strikes on Iran legal under international law? These experts say no |url=https://www.sbs.com.au/news/article/were-the-israeli-us-strikes-on-iran-legal-under-international-law/x96si2914 |access-date=9 Maart 2026 |work=SBS News |language=en |last=Yosufzai |first=Rashida}}</ref> Die ''Law Society Journal'' het opgemerk dat die aanval op Iran tydens aktiewe onderhandelinge teen die beginsels van goeie trou was wat in Artikel 2(2) van die VN-Handves uiteengesit word. <ref>{{Cite web |date=2 March 2026 |title=Neither preemptive nor legal, US‑Israeli strikes on Iran have blown up international law |url=https://lsj.com.au/articles/neither-preemptive-nor-legal-us-israeli-strikes-on-iran-have-blown-up-international-law/ |access-date=9 Maart 2026 |website=Law Society Journal |language=en-AU}}</ref> Volgens ''[[The Guardian]]'' het Iran kragtens internasionale reg die reg om Amerikaanse en Israeliese militêre teikens aan te val na hul aanvalle op Iran, maar Iranse aanvalle teen burgerlikes en teen lande wat nie partye by die konflik is nie, is onwettig.<ref name="guardian2march">{{Cite news |last=Siddique |first=Haroon |date=2 Maart 2026 |title=What is the legality of the US and Israeli attacks on Iran? |url=https://www.theguardian.com/law/2026/mar/02/legality-us-israel-attacks-iran-uk |access-date=10 March 2026 |work=[[The Guardian]] |language=en |issn=0261-3077}}</ref> Die blokkering van die Straat van Hormuz deur Iran is beskryf as 'n skending van die VN-Konvensie oor die Seereg.<ref>{{Cite web |date=25 Julie 2019 |title=Iran's blatant violations of international maritime laws |url=https://www.arabnews.com/node/1530731 |access-date=18 Maart 2026 |website=Arab News |language=en}}</ref> ===Geopolitieke implikasies=== Talle kritici en ontleders het die VSA-Israeliese aanval geïdentifiseer met 'n meer oop omhelsing van [[imperialisme]] deur die Trump-administrasie.<ref>{{Cite news |last=Tait |first=Robert |date=1 Maart 2026 |title=Trump's current war on Iran picks up where a longstanding enmity left off |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/mar/01/trump-us-iran-war-history |access-date=16 Maart 2026 |work=[[The Guardian]] |language=en |issn=0261-3077}}</ref><ref name="Martin-2026">{{Cite web |last1=Martin |first1=Peter |last2=Martin |first2=Eric |date=1 Maart 2026 |title=Trump's Iran Strikes Usher in an Era of Unrestrained American Power |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2026-03-01/iran-attack-khamenei-killing-maduro-capture-begin-trump-imperialism-era |website=Bloomberg |quote='Trump is duidelik 'n imperialistiese president. Hy is duidelik iemand wat behep is met sy eie mag in terme van die ontplooiing van ons weermag,' het die Demokratiese senator van New Jersey, Andy Kim, gesê.}}</ref> Die VSA-Israeliese aanval word wyd beskou as 'n "oorlog van keuse".<ref>{{Cite news |date=13 Maart 2026 |title=Mission accomplished? The 2003 boast that haunts today's Iran conflict |url=https://www.bbc.com/news/articles/c1e9yy84we8o |access-date=16 Maart 2026 |work=[[BBC News]] |language=en}}</ref> 'n Aantal Amerikaanse en Israeliese amptenare, insluitend Hegseth,<ref>{{Cite news |last=Jaffe |first=Greg |last2=Dias |first2=Elizabeth |date=20 Maart 2026 |title=Hegseth Invokes Divine Purpose to Justify Military Might |url=https://www.nytimes.com/2026/03/20/us/politics/hegseth-christianity-military.html |access-date=20 Maart 2026 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> het godsdienstige regverdigings vir die oorlog gemaak.<ref>{{Cite news |last=Shamim |first=Sarah |title=Why are the US and Israel framing the ongoing conflict as a religious war? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/4/why-are-the-us-and-israel-framing-the-ongoing-conflict-as-a-religious-war |access-date=20 March 2026 |work=[[Al Jazeera]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Ramirez |first=Marc |date=5 Maart 2026 |title=Faith and the Middle East: How religion could fuel a wider war |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2026/03/05/middle-east-conflict-iran-religion-role/88983410007/ |access-date=20 Maart 2026 |work=USA TODAY |language=en}}</ref> Volgens sommige ontleders was die oorlog 'n terugslag vir Russiese invloed in die streek. Die ontleders het egter ook opgemerk dat dit die Verenigde State van die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|oorlog in Oekraïne]] kan aflei.<ref>{{Cite web |title=Great Power Spillover from the Iran War: Implications for China, Russia, Turkey, and Europe |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/great-power-spillover-iran-war-implications-china-russia-turkey-and-europe |access-date=18 Maart 2026 |website=The Washington Institute |language=en}}</ref> Die oorlog is beskryf asof dit verskeie voordele en nadele vir Chinese [[geopolitiek]]e belange inhou. Die [[BBC]] het berig dat die sluiting van die [[Straat van Hormoes]] en die oorlog in Iran Chinese belange in lande wat op Golflande se olie staatmaak, kan verswak.<ref name="ub">{{Cite news |date=5 Maart 2026 |title=Iran conflict and China: How it is unsettling Beijing and its ambitions |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c2044vzrdpzo |access-date=18 Maart 2026 |work=[[BBC News]] |language=en}}</ref> Amerikaanse aggressie in Iran het in die Chinese retoriek ingespeel wat China as "'n pilaar van stabiliteit in teenstelling met 'n onvoorspelbare Amerika" beskryf. Ontleders het opgemerk dat China belange in beide Iran en in die Golfstate het, en dat Golfstate dalk nouer bande met China kan soek nadat hulle aanvalle van Iran in die gesig gestaar het as gevolg van hul VSA-belyning. Ontleders het egter ook gewys op die verlies van afgemerkte gesanksioneerde olie en die inflasionêre impak van olieskaarste as potensiële ekonomiese nadele van die oorlog.<ref>{{Cite web |last=Leahy |first=Joe |last2=White |first2=Edward |last3=Lewis |first3=Leo |last4=Tudor |first4=Daniel |date=24 Maart 2026 |title=China’s leaders hunt for strategic gains from US quagmire in Iran |url=https://www.ft.com/content/3f0b5309-2791-4370-a6d9-d0ed84820db5?syn-25a6b1a6=1 |website=Financial Times}}</ref> Gilbert Achcar het gesê dat die VSA 'n gemoderniseerde weergawe van kanonbootdiplomasie beoefen.<ref>{{Cite web |last=Abu-Manneh |first=Bashir |title=Middle East Wars Are Still About Oil and Empire |url=https://jacobin.com/2026/03/us-imperialism-mena-war-oil-economy |access-date=10 Maart 2026 |website=Jacobin |language=en |date=9 Maart 2026 |first2=Gilbert |last2=Achcar |quote=’n Mens kan sê dat die Verenigde State onder Trump, in sy tweede termyn, verskuif het na ’n gemoderniseerde weergawe van die negentiende-eeuse 'kanonbootdiplomasie', toe groot moondhede hul wil oor swakker state afgedwing het deur te dreig om hulle te bombardeer, of deur hulle eintlik te bombardeer as hulle weerbarstig was. Daar was toe geen besorgdheid oor die aard van regerings nie – slegs die naakte wil om imperialistiese belange op swakker lande op te lê.}}</ref> Gokay en Hamourtziadou het die aanval op Iran verbind met 'n langdurige patroon van Amerikaanse ingrypings in die streek. Hulle het ook die aanval op Iran te midde van onderhandelinge gekoppel aan die geskiedenis van die Verenigde State se verbreking van verdragte tydens westelike uitbreiding.<ref name="Hamourtziadou-2026">{{Cite web |last=Hamourtziadou |first=Lily |last2=Gokay |first2=Bulent |date=9 Maart 2026 |title=The Geopolitical Implications of the Iran War |url=https://www.e-ir.info/2026/03/09/the-geopolitical-implications-of-the-iran-war/ |access-date=10 Maart 2026 |website=E-International Relations |language=en-US |quote=Die huidige Amerikaanse diplomasie met Iran kan gekenmerk word as 'n uitbreiding van 'n imperiale modus operandi, wat 'n patroon weerspieël waarin ooreenkomste as hefboompunte dien, afhangende van volle nakoming en verwerp word wanneer opperbelangrike belange eskalasie noodsaak. Kritici beweer dat die benadering wat deur die Trump-administrasie gevolg is, wat militêre operasies integreer met 'n binêre keuse tussen oorgawe en konflik, historiese imperiale patrone van oorheersing illustreer.}}</ref> Saeed Shah het geskryf dat baie in die Globale Suide nie die oorlog beskou as die morele doel wat die VSA en baie van sy bondgenote beweer het nie, en dat hulle die oorlog eerder as 'n mislukking van diplomasie en 'n daad van aggressie teen 'n swakker nasie beskou. Internasionale betrekkinge-kundiges het gesê dat die erosie van internasionale reg nasies in die Globale Suide onseker laat voel en meer geneig is om 'n koalisie teen Amerikaanse belange te ondersteun.<ref>{{Cite news |last=Shah |first=Saeed |date=3 Maart 2026 |title='Imperialist undertones': global south condemns US-Israeli war with Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/03/global-south-condemns-us-israeli-war-with-iran |access-date=10 Maart 2026 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077 |quote=Siphamandla Zondi, professor in politiek aan die Universiteit van Johannesburg, het gesê dat oorloë in die Weste as 'n morele doel beskou word, terwyl konflik in die globale suide as boos en 'n mislukking om as volwassenes op te tree, beskou word. Hy het gesê dat die VSA en Israel sommige lande deur die Abraham-ooreenkomste oorreed het om Israel diplomatieke erkenning te gee, en geweld teen ander gebruik het. 'Dit is 'n oorlog van oorheersing en ondergeskiktheid, daarom het dit imperialistiese ondertone en motiewe,' het Zondi gesê. 'Dit maak die wêreld onveilig vir ons almal.'}}</ref> 'n Analise van Iran International dui daarop dat Saoedi-Arabië en die Verenigde Arabiese Emirate hulself moontlik posisioneer vir 'n meer aktiewe rol in die stryd teen Iran.<ref>{{Cite web |date=24 March 2026 |title=Persian Gulf states weighing deeper role in war against Iran - WSJ |url=https://www.iranintl.com/en/202603249088 |access-date=24 Maart 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> == Ekonomiese impak == In Maart 2026 het ''[[Forbes]]'' berig dat die Verenigde State se militêre intervensie teen Iran reeds enorme koste vir Amerikaanse belastingbetalers veroorsaak het. Volgens [[Pentagon]]‑bronne het die oorlog se eerste week meer as $6 miljard gekos, en sommige beraamings plaas die daaglikse koste tussen ongeveer $1 miljard en $2 miljard per dag, afhangende van hoe intens die operasies is. Die hoë koste sluit munitie‑gebruik, vliegoperasies, die ontplooiing van vliegtuie en skepe, en verlies aan duur militêre toerusting in. Baie van hierdie uitgawes is nie reeds in die bestaande verdedigingsbegroting ingesluit nie, wat die regering moontlik sal dwing om ekstra fondse by die [[Amerikaanse Kongres|Kongres]] te versoek.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/alisondurkee/2026/03/10/why-trumps-war-with-iran-is-costing-nearly-1-billion-a-day-at-least/|title=Why Trump’s War With Iran Is Costing Nearly $1 Billion A Day—At Least|date=2026-03-10|website=[[Forbes]]|language=en|access-date=2026-03-11}}</ref> Op 11 Maart het verskeie groot energie‑ondernemings, waaronder [[Shell plc|Shell]] en [[Total|TotalEnergies]], aan hul kliënte meegedeel dat hulle ''force majeure'' (onmoontlike nakoming van kontrakte) “op hul Katar‑[[Vloeibare aardgas|LNG]]‑verskaffings” verklaar het weens ’n onverwagte stillegging van die LNG‑produksie in Katar. Hierdie stap volg nadat staatsonderneming QatarEnergy sy LNG‑uitsette by ’n 77 miljoen ton per jaar‑aanleg opgeskort en self ''force majeure'' op versending verklaar het, wat veroorsaak is deur onlangse ontwrigting in die streek.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/business/energy/shell-totalenergies-others-declare-fm-their-clients-who-take-lng-qatar-sources-2026-03-11/|title=Exclusive: Shell declares force majeure to clients who buy Qatari LNG, sources say|date=2026-03-11|website=[[Reuters]]|language=en|access-date=2026-03-11}}</ref> Die ekonomie van Iran, reeds in krimp onder sanksies, het verder skade aan infrastruktuur en inkomsteverliese ervaar.<ref>{{cite web|url=https://www.lombardodier.com/insights/2026/march/us-israel-iran-conflict-macroeconomic-and-investment-scenarios.html|title=US-Israel-Iran conflict: macroeconomic and investment scenarios|author=Luca Bindelli|date=2 March 2026|website=Lombard Odier|access-date=2 March 2026}}</ref> Teen 6 Maart is reeds ongeveer 4 000 burgerlike geboue deur die Amerikaanse en Israeliese lugaanvalle beskadig.<ref>{{Cite web |title=TRT World - Israeli-US strikes damage over 4,000 civilian buildings across Iran |url=https://www.trtworld.com/article/b504b5a0fa5d |access-date=2026-03-08 |website=www.trtworld.com |language=en}}</ref> Intelligensieverslae meen dat, ten spyte van die ekonomiese skade deur die Amerikaanse en Israeliese aanvalle, dit onwaarskynlik is dat die Irannese regime op kort termyn sal omvergewerp word, en dat dit nie die gefragmenteerde Irannese opposisie sal help om aan bewind te kom nie.<ref>{{Cite web |title=TRT World - Large-scale war 'unlikely' to topple Iran's military, clerical structure — intelligence report |url=https://www.trtworld.com/article/0662e43463f6 |access-date=2026-03-08 |website=www.trtworld.com |language=en}}</ref> == Sien ook == * [[Israel-Irannese Oorlog]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Oorloë]] 8dzbbtjsfi62a2qweg7j8bjirjamp86 0 458845 2891805 2886400 2026-04-09T10:40:33Z Jcb 223 2891805 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Peter Steinberger | bynaam = | beeld = Peter Steinberger and Tomas Taylor at ClawCon 2026 (cropped).jpg | onderskrif = Peter Steinberger in Februarie 2026 | geboortenaam = Peter Steinberger | geboortedatum = [[22 Mei]] [[1986]] | geboorteplek = [[Oostenryk]] | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Oostenryk}} | beroep = sagteware-ontwikkelaar en entrepreneur | ander = | bekend = Skepper van [[OpenClaw]] | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Peter Steinberger''' (gebore [[22 Mei]] [[1986]]<ref>[https://www.evi.gv.at/f/654790b Amantus Machina GmbH] auf evi.gv.at, ontsluit op 20 Februarie 2026</ref> in [[Opper-Oostenryk]])<ref>David Freudenthaler https://www.diepresse.com/20590937/der-oesterreicher-der-das-silicon-valley-im-alleingang-aufmischt Der Österreicher, der das Silicon Valley im Alleingang aufmischt Die Presse 2026-02-16 besoek2026-02-19</ref> is 'n Oostenrykse sagteware-ontwikkelaar en [[entrepreneur]]. Hy is die stigter van die dokumentverwerkingsmaatskappy PSPDFKit (nou Nutrient) en die oopbron-[[KI-agent]] [[OpenClaw]]. Sedert Februarie 2026 werk hy by [[OpenAI]].<ref>Felix Holtermann, Lina Knees https://www.handelsblatt.com/technik/ki/ki-unternehmen-open-claw-entwickler-steinberger-wechselt-zu-openai/100200622.html Open-Claw-Entwickler Steinberger wechselt zu OpenAI Handelsblatt 2026-02-16 besoek2026-02-19}}</ref> ==Lewe== ===Opleiding=== Steinberger het in Opper-Oostenryk grootgeword en die HTL Braunau bygewoon.<ref>https://www.nachrichten.at/wirtschaft/oberoesterreichischer-ki-forscher-wechselt-zu-us-konzern-openai;art15,4139112 Oberösterreichischer KI-Forscher wechselt zu US-Konzern OpenAI Oberösterreichische Nachrichten 2026-02-17 besoek 2026-02-19</ref> Hy het daarna aan die Weense Universiteit van Tegnologie gestudeer.<ref>Alexander Amon https://www.derstandard.de/story/3000000308699/das-heiki-genie-peter-steinberger-heuert-bei-openai-an Das heimische KI-"Genie" Peter Steinberger heuert bei OpenAI an Der Standard 2026-02-16 besoek 2026-02-19</ref> ===PSPDFKit=== Steinberger het aanvanklik as 'n vryskut iOS-ontwikkelaar gewerk. In 2011 het hy die sagtewaremaatskappy PSPDFKit in Wene gestig, wat ontwikkelaarsinstrumente (SDK's en API's) aangebied het vir die besigtiging en verwerking van [[PDF]]-dokumente.<ref>David Freudenthaler https://www.diepresse.com/20590937/der-oesterreicher-der-das-silicon-valley-im-alleingang-aufmischt Der Österreicher, der das Silicon Valley im Alleingang aufmischt Die Presse 2026-02-16 besoek2026-02-19</ref> Die maatskappy het gegroei sonder eksterne befondsing en kliënte soos Dropbox, DocuSign, SAP, [[IBM]] en [[Volkswagen]] verkry; volgens die maatskappy het die sagteware byna een miljard eindgebruikers in meer as 150 lande bereik.<ref>https://www.prnewswire.com/news-releases/pspdfkit-announces-100-million-strategic-investment-from-insight-partners-to-fuel-growth-301389571.html PSPDFKit Announces €100 Million Strategic Investment From Insight Partners to Fuel Growth PR Newswire 2021-10-01 besoek 2026-02-19</ref> In Oktober 2021 het PSPDFKit 'n strategiese belegging van meer as €100 miljoen van die New York-gebaseerde groeibelegger Insight Partners ontvang – die eerste eksterne finansiering in die maatskappy se geskiedenis.<ref>Jakob Steinschaden https://www.trendingtopics.eu/pspdfkit-wiener-pdf-scale-up-holt-100-millionen-euro-an-bord/ |titel=PSPDFKit: Wiener PDF-Scale-up holt 100 Millionen Euro an Bord Trending Topics 2021-10-01 besoek 2026-02-19</ref> As deel van die transaksie is 'n meerderheid van die maatskappy se aandele aan Insight Partners oorgedra; Steinberger en medestigter Martin Schürrer het hulle aan operasionele bestuur onttrek. Jonathan Rhyne het die leisels oorgeneem as die nuwe uitvoerende hoof. PSPDFKit is in 2024 herdoop na Nutrient.<ref>https://www.prnewswire.com/news-releases/umbenennung-von-pspdfkit-in-nutrient-nach-verdreifachung-des-umsatzes-seit-der-strategischen-investition-von-insight-partners-im-jahr-2021-302284862.html Umbenennung von PSPDFKit in Nutrient nach Verdreifachung des Umsatzes seit der strategischen Investition von Insight Partners im Jahr 2021 PR Newswire 2024-10-23 besoek 2026-02-19</ref> ===OpenClaw=== Nadat hy uit die daaglikse bedrywighede getree het, het Steinberger 'n tydperk van uitputting beskryf en gesê dat hy tot 100 uur per week vir meer as 'n dekade gewerk het.<ref>Sonja Álvarez https://www.wiwo.de/politik/deutschland/peter-steinberger-warum-der-openclaw-gruender-europa-verlaesst/100201257.html Mach langsamer! Dieser fatale Rat treibt den OpenClaw-Gründer in die Flucht |werk=WirtschaftsWoche 2026-02-18 besoek 2026-02-19</ref> Vanaf 2024 het hy sy aandag gevestig op die ontwikkeling van [[KI]]-aangedrewe sagteware.<ref>Sonja Álvarez https://www.wiwo.de/politik/deutschland/peter-steinberger-warum-der-openclaw-gruender-europa-verlaesst/100201257.html Mach langsamer! Dieser fatale Rat treibt den OpenClaw-Gründer in die Flucht WirtschaftsWoche 2026-02-18 besoek 2026-02-19</ref> In November 2025 het hy 'n oopbronraamwerk vir outonome KI-agente op GitHub vrygestel, genaamd Clawdbot. Hierdie agente loop plaaslik op die gebruiker se rekenaar en kan beheer word via boodskapdienste soos [[WhatsApp]], [[Telegram (sagteware)|Telegram]] of Discord.<ref>https://www.golem.de/news/moltbot-alias-clawdbot-der-ki-agent-mit-seele-und-vorliebe-fuer-mac-minis-2601-204731.html Openclaw aka Moltbot aka Clawdbot: Der KI-Agent mit Seele und Vorliebe für Mac Minis Golem.de 2026-01-28 2026-02-19</ref> Aan die einde van Januarie 2026 het [[Anthropic]] 'n naamsverandering geëis weens handelsmerkooreenkoms tussen die naam Clawd en sy taalmodel [[Claude (groot taalmodel)|Claude]]. Steinberger het ingestem en die projek aanvanklik na Moltbot hernoem en toe, 'n paar dae later, na OpenClaw.<ref>https://t3n.de/news/openclaw-moltbot-ki-social-network-1727714/ Openclaw: Moltbot hat schon wieder einen neuen Namen t3n 2026-02-02 besoek 2026-02-19</ref> Binne 'n paar weke het die projek een van die vinnigste groeiende oopbronprojekte op GitHub geword en wydverspreide internasionale media-aandag ontvang.<ref>https://www.heise.de/news/KI-Hype-OpenClaw-OpenAI-nimmt-oesterreichischen-Entwickler-unter-Vertrag-11177214.html KI-Hype: OpenClaw – OpenAI nimmt österreichischen Entwickler unter Vertrag heise online 2026-02-16 besoek2026-02-19</ref> ===Skuif na OpenAI=== Op 15 Februarie 2026 het OpenAI se uitvoerende hoof, [[Sam Altman]], aangekondig dat Steinberger na [[OpenAI]] sou skuif om die ontwikkeling van persoonlike [[KI-agent|KI-agente]] te bevorder.<ref>https://www.golem.de/news/peter-steinberger-openai-holt-sich-openclaw-entwickler-ins-team-2602-205430.html Peter Steinberger: OpenAI holt sich Openclaw-Entwickler ins Team Golem.de 2026-02-16 besoek 2026-02-19</ref> Volgens berigte in ''Handelsblatt'' het [[Meta Platforms]] en Anthropic ook voorheen met Steinberger kontak gemaak. Steinberger het sy besluit verduidelik deur te sê dat hy belangstel om die breedste moontlike impak te hê, nie om nog 'n maatskappy te bou nie; hy het ook gesê dat hy nie die hoogste aanbod aanvaar het nie.<ref>https://www.kleinezeitung.at/wirtschaft/20595199/peter-steinberger-habe-nicht-das-hoechste-angebot-angenommen Peter Steinberger: „Habe nicht das höchste Angebot angenommen“ Kleine Zeitung 2026-02-16 besoek 2026-02-19</ref><ref>https://steipete.me/posts/2026/openclaw OpenClaw, OpenAI and the future Peter Steinberger steipete.me 2026-02-14 besoek 2026-02-19</ref> OpenClaw gaan voortgaan as 'n onafhanklike oopbronprojek en oorgedra word na 'n stigting wat deur OpenAI ondersteun word.<ref>https://t3n.de/news/openclaw-schoepfer-geht-zu-openai-1729712/ Openclaw-Erfinder Peter Steinberger geht zu OpenAI: Was das für den autonomen KI-Agenten bedeutet t3n 2026-02-16 besoek 2026-02-19</ref> Die skuif het 'n debat in Duitstalige media ontketen oor die breindrein en die sake-omgewing vir tegnologiemaatskappye in [[Europa]]. ''Wirtschaftswoche'' en ''Handelsblatt'' het die saak bespreek as 'n simptoom van 'n strukturele mededingende nadeel in vergelyking met die VSA.<ref>Lina Knees https://www.handelsblatt.com/meinung/kommentare/kommentar-steinbergers-wechsel-entscheidet-die-machtfrage-bei-ki-agenten/100200680.html Steinbergers Wechsel entscheidet die Machtfrage bei KI-Agenten Handelsblatt 2026-02-16 besoek 2026-02-19</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Steinberger, Peter}} [[Kategorie:Geboortes in 1986]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Oostenrykse entrepreneurs]] [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] 1u1545kq455i7omzluqdx6lwzdzf8yp 0 459049 2891656 2886012 2026-04-08T14:36:51Z Taurëendil 125486 2891656 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! colspan="2" align="center" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" |'''León''' [[Lêer:CiudaddeLeonPerspectiva6.JPG|280x280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" |'''Kaart''' | style="border-left:1px solid #999" |'''Wapen''' |- style="background:white" | rowspan="4" |[[Lêer:Karte Gemeinde León 2022.png|125x125px]] |- style="background: white" | style="border-left:1px solid #999" |[[Lêer:Escudo de León (ciudad).svg|senter|94x94px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" | style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999" |'''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" | style="border-left:1px solid #999" |[[Lêer:Bandera de León (ciudad).svg|senter|90x90px]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |{{vlagland|Spanje}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Administratiewe gewes''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[Lêer:Flag_of_Castile_and_León.svg|20x20px]] [[Kastilië en León]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Provinsie''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[Lêer:Bandera_de_la_provincia_de_León.svg|20x20px]] León |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |{{Koördinate|42|36|N|5|34|W}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[29 v.C.]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlak''' | style="background: #f7f8ff" |&nbsp; |- |&nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |39,03 [[Vierkante kilometer|vk km]] |- |&nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |837 m |- |&nbsp;'''Bevolking''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;- Totaal (2024) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |122&nbsp;866 |- |&nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |3&nbsp;150/vk km |- |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[UTC]] +2 (MEST) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |José Antonio Diez (PSOE) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[https://www.aytoleon.es/ aytoleon.es] |} [[Lêer:Catedral Gótica de León.jpg|links|duimnael|Die katedraal van León]] '''León''' ([[Spaans]]: ''León'' [leˈon] {{Audio|Pronunciation of León in Spanish.ogg|luister}}, [[Leonees]]: ''Llión'') is die hoofstad van die [[provinsie León]] in [[Kastilië en León]] ([[Spanje]]) met 'n bevolking van 122&nbsp;866 in 2024. <ref>{{Cite web|url=https://spaansesteden.nl/|title=One moment, please...|website=spaansesteden.nl|language=en|access-date=2026-03-16}}</ref> Die stad is bekend vir die [[Katedraal van León]], een van die belangrikste [[Gotiese kuns|Gotiese]] katedrale in Spanje, en lê ook op die historiese pelgrimsroete, die [[Jakobsweg]]. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} {{Wikivoyage|León_(Spain)|León}} * {{es}} [https://www.aytoleon.es/ Amptelike webwerf] == Verwysings == <references /> {{Spanje saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Spanje]] 1eg4zkjeolq09x1a1i1g7po6q1qo6io 2891658 2891656 2026-04-08T14:43:35Z Taurëendil 125486 2891658 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! colspan="2" align="center" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" |'''León''' [[Lêer:CiudaddeLeonPerspectiva6.JPG|280x280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" |'''Kaart''' | style="border-left:1px solid #999" |'''Wapen''' |- style="background:white" | rowspan="4" |[[Lêer:Karte Gemeinde León 2022.png|125x125px]] |- style="background: white" | style="border-left:1px solid #999" |[[Lêer:Escudo de León (ciudad).svg|senter|94x94px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" | style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999" |'''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" | style="border-left:1px solid #999" |[[Lêer:Bandera de León (ciudad).svg|senter|90x90px]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |{{vlagland|Spanje}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Administratiewe gewes''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[Lêer:Flag_of_Castile_and_León.svg|20x20px]] [[Kastilië en León]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Provinsie''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[Lêer:Bandera_de_la_provincia_de_León.svg|20x20px]] León |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |{{Koördinate|42|36|N|5|34|W}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[29 v.C.]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlak''' | style="background: #f7f8ff" |&nbsp; |- |&nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |39,03 [[Vierkante kilometer|vk km]] |- |&nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |837 m |- |&nbsp;'''Bevolking''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;- Totaal (2024) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |122&nbsp;866 |- |&nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |3&nbsp;150/vk km |- |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[UTC]] +2 (MEST) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |José Antonio Diez (PSOE) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[https://www.aytoleon.es/ aytoleon.es] |} [[Lêer:Catedral Gótica de León.jpg|links|duimnael|Die katedraal van León]] '''León''' ([[Spaans]]: ''León'' [leˈon] {{Audio|Pronunciation of León in Spanish.ogg|luister}}, [[Leonees]]: ''Llión'' [ʎiˈoŋ]) is die hoofstad van die [[provinsie León]] in [[Kastilië en León]] ([[Spanje]]) met 'n bevolking van 122&nbsp;866 in 2024. <ref>{{Cite web|url=https://spaansesteden.nl/|title=One moment, please...|website=spaansesteden.nl|language=en|access-date=2026-03-16}}</ref> Die stad is bekend vir die [[Katedraal van León]], een van die belangrikste [[Gotiese kuns|Gotiese]] katedrale in Spanje, en lê ook op die historiese pelgrimsroete, die [[Jakobsweg]]. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} {{Wikivoyage|León_(Spain)|León}} * {{es}} [https://www.aytoleon.es/ Amptelike webwerf] == Verwysings == <references /> {{Spanje saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Spanje]] ed40p9t70cifjtapv74uvaogc8bsjou 2891659 2891658 2026-04-08T14:45:47Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2891659 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! colspan="2" align="center" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" |'''León''' [[Lêer:CiudaddeLeonPerspectiva6.JPG|280x280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" |'''Kaart''' | style="border-left:1px solid #999" |'''Wapen''' |- style="background:white" | rowspan="4" |[[Lêer:Karte Gemeinde León 2022.png|125x125px]] |- style="background: white" | style="border-left:1px solid #999" |[[Lêer:Escudo de León (ciudad).svg|senter|94x94px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" | style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999" |'''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" | style="border-left:1px solid #999" |[[Lêer:Bandera de León (ciudad).svg|senter|90x90px]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |{{vlagland|Spanje}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Administratiewe gewes''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[Lêer:Flag_of_Castile_and_León.svg|20x20px]] [[Kastilië en León]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Provinsie''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[Lêer:Bandera_de_la_provincia_de_León.svg|20x20px]] León |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |{{coord|42|36|20|N|5|34|12|W|region:ES|display=inline}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[29 v.C.]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlak''' | style="background: #f7f8ff" |&nbsp; |- |&nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |39,03 [[Vierkante kilometer|vk km]] |- |&nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |837 m |- |&nbsp;'''Bevolking''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;- Totaal (2024) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |122&nbsp;866 |- |&nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |3&nbsp;150/vk km |- |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[UTC]] +2 (MEST) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |José Antonio Diez (PSOE) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[https://www.aytoleon.es/ aytoleon.es] |} [[Lêer:Catedral Gótica de León.jpg|links|duimnael|Die katedraal van León]] '''León''' ([[Spaans]]: ''León'' [leˈon] {{Audio|Pronunciation of León in Spanish.ogg|luister}}, [[Leonees]]: ''Llión'' [ʎiˈoŋ]) is die hoofstad van die [[provinsie León]] in [[Kastilië en León]] ([[Spanje]]) met 'n bevolking van 122&nbsp;866 in 2024. <ref>{{Cite web|url=https://spaansesteden.nl/|title=One moment, please...|website=spaansesteden.nl|language=en|access-date=2026-03-16}}</ref> Die stad is bekend vir die [[Katedraal van León]], een van die belangrikste [[Gotiese kuns|Gotiese]] katedrale in Spanje, en lê ook op die historiese pelgrimsroete, die [[Jakobsweg]]. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} {{Wikivoyage|León_(Spain)|León}} * {{es}} [https://www.aytoleon.es/ Amptelike webwerf] == Verwysings == <references /> {{Spanje saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Spanje]] o4sncaljzeynyghekefmid9q7yecyol 2891660 2891659 2026-04-08T14:47:08Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2891660 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! colspan="2" align="center" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" |'''León''' [[Lêer:CiudaddeLeonPerspectiva6.JPG|280x280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" |'''Kaart''' | style="border-left:1px solid #999" |'''Wapen''' |- style="background:white" | rowspan="4" |[[Lêer:Karte Gemeinde León 2022.png|125x125px]] |- style="background: white" | style="border-left:1px solid #999" |[[Lêer:Escudo de León (ciudad).svg|senter|94x94px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" | style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999" |'''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" | style="border-left:1px solid #999" |[[Lêer:Bandera de León (ciudad).svg|senter|90x90px]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |{{vlagland|Spanje}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Administratiewe gewes''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[Lêer:Flag_of_Castile_and_León.svg|20x20px]] [[Kastilië en León]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Provinsie''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[Lêer:Bandera_de_la_provincia_de_León.svg|20x20px]] León |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |{{coord|42|36|20|N|5|34|12|W|region:ES|display=title,inline}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[29 v.C.]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlak''' | style="background: #f7f8ff" |&nbsp; |- |&nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |39,03 [[Vierkante kilometer|vk km]] |- |&nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |837 m |- |&nbsp;'''Bevolking''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;- Totaal (2024) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |122&nbsp;866 |- |&nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |3&nbsp;150/vk km |- |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[UTC]] +2 (MEST) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |José Antonio Diez (PSOE) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[https://www.aytoleon.es/ aytoleon.es] |} [[Lêer:Catedral Gótica de León.jpg|links|duimnael|Die katedraal van León]] '''León''' ([[Spaans]]: ''León'' [leˈon] {{Audio|Pronunciation of León in Spanish.ogg|luister}}, [[Leonees]]: ''Llión'' [ʎiˈoŋ]) is die hoofstad van die [[provinsie León]] in [[Kastilië en León]] ([[Spanje]]) met 'n bevolking van 122&nbsp;866 in 2024. <ref>{{Cite web|url=https://spaansesteden.nl/|title=One moment, please...|website=spaansesteden.nl|language=en|access-date=2026-03-16}}</ref> Die stad is bekend vir die [[Katedraal van León]], een van die belangrikste [[Gotiese kuns|Gotiese]] katedrale in Spanje, en lê ook op die historiese pelgrimsroete, die [[Jakobsweg]]. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} {{Wikivoyage|León_(Spain)|León}} * {{es}} [https://www.aytoleon.es/ Amptelike webwerf] == Verwysings == <references /> {{Spanje saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Spanje]] d18u0n5mkregjahrsq01otyt0vuf7rk 0 459057 2891800 2886066 2026-04-09T09:58:48Z Jcb 223 2891800 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon |name=Nino Camardo |image=Nino Camardo, italian naif painter.jpg |caption=Nino Camardo |birth_name= |birth_date={{GDEO|1949|02|24|df=y}} |birth_place=[[Pisticci]], Italië |death_date= |death_place= |other_names= |occupation=Skilder |known_for=[[Naïewe kuns]] |website= }} '''Nino Camardo''' (gebore 24 Februarie 1949 in Pisticci) is 'n Italiaanse [[Naïewe kuns|naïewe]] [[Skilderkuns|kunsskilder]].<ref>[https://www.enciclopediadarte.eu/scheda.asp?id=1067 Encyclopedia of italian art, Camardo Nino.]</ref> == Biografie == Gebore in Pisticci in die provinsie van Matera op 24 Februarie 1949, skilder hy onderwerpe wat 'n [[Naïewe kuns|naïewe kunstaal]] spreek, en vertel stories van liefde, poësie, met 'n primitiewe uitdrukking. Sy werk het begin in die 1970's en erkenning van kunskritici ontvang. Van sy toekennings was die Prys van die Centro Studi di Roma, die Kuns in die Wêreld-prys; uitstallings by die Palazzo delle Esposizioni in [[Rome]]. Hy word genoem in publikasies oor kuns, insluitend verskeie uitgawes van Die Groot Meesters van die Geskiedenis van Kuns en in die Bolaffi Nasionale Katalogus van naïewe kuns. Hy woon tans in [[Toskane]] en is steeds besig met artistieke produksie.<ref>[https://www.lopinionista.it/semplicita-e-racconti-di-vita-popolare-nelle-opere-del-maestro-del-naif-italiano-nino-camardo-71556.html Semplicità e racconti di vita popolare nelle opere del maestro del Naif italiano, Nino Camardo, by Marta Lock, 2020, lopinionista.it.]</ref> == Bronnelys == * Catalogo nazionale Bolaffi, d'arte moderna, n.8, 1973. * Katalogus Novecento, profiele van artisti contemporanei. * GELMI Kunskatalogus. * Catalogo nazionale Bolaffi dei naifs, n.2, Giulio Bolaffi Editore. * Monografia, Nino Camardo, 1976. * Monografia, Nino Camardo, 1980, deur Margonari, Renzo. * Monografia, Nino Camardo, ''Palazzo delle Esposizioni del comune di Roma'', 5 - 20 giugno 1975. * Katalogus, Mostra personeel van Nino Camardo : pittore naif : dal 5 tot 16 Februarie 1971. * Monografia, Nino Camardo, pittore naif, 'n cura della Associazione culturale Campano-Lucana. * Atlante dell'Arte Contemporanea, Edizioni DeAgostini, 2020. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} * [https://it.artprice.com/artista/858270/nino-camardo Nino Camardo on Artprice.com] * [https://opac.lagallerianazionale.com/gnam-web/bio/IT-GNAM-ST0004-031557/detail/IT-GNAM-ST0004-050307/camardo-nino.html?currentNumber=20&startPage=0&jsonVal={%22jsonVal%22:{%22query%22:%22*:*%22,%22startDate%22:%22%22,%22endDate%22:%22%22,%22fieldDate%22:%22dataNormal%22,%22_perPage%22:20} Nino Camardo on Archivio Bioiconografico GNAM, Roma] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Camardo, Nino}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1949]] [[Kategorie:Italiaanse skilders]] j20vbrorig3zqfv1pn6geefriyhfrh1 0 459948 2891678 2891518 2026-04-08T18:00:06Z SpesBona 2720 Bygewerk, nog besig 2891678 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Krieketspan | naam = Nigerië | beeld = Kenteken van die Nigeriese nasionale krieketspan.png | byskrif = Kenteken van die Nigeriese nasionale krieketspan | bynaam = ''Yellow Greens'' | konferensie = [[Nigeriese Krieketfederasie]] (NCF) | kaptein = [[Sylvester Okpe]] | afrigter = {{vlagikoon|Nigerië}} Uthe Clive Ogbimi (voorlopig) | toetsstatusjaar = | ikr_status = Assosiaatlid met [[Twintig20|T20I]]-status | ikr_aansluiting = 2002 | ikr_streek = [[Afrikakrieketvereniging|AKV]] (Afrika) | toetsrang = | beste_toetsrang = | edi-rang = | beste_edi-rang = | t20i-rang = 36ste | beste_t20i-rang = 36ste (op 25 Mei 2019) | eerste_wedstryd = {{vlagikoon|Nigerië|1888}} Kolonie Lagos t {{vlagikoon|Goudkus}} [[Goudkus (streek)|Goudkus]] in [[Lagos]]; 25 Mei 1904 | eerste_toets = | mees_onlangse_toets = | aantal_toetse = | aantal_toetse_vanjaar = | toetsrekord = | toetsrekord_vanjaar = | eerste_edi = | mees_onlangse_edi = | aantal_edis = | aantal_edis_vanjaar = | edi-rekord = | edi-rekord_vanjaar = | wb_verskynings = 0/14 | wb_eerste = | wb_beste = | wbk_verskynings = | wbk_eerste = | wbk_beste = | kt_verskynings = 0/10 | kt_eerste = | kt_beste = | eerste_t20i = t {{Cr-KE}} op [[Kyambogo-krieketovaal]], [[Kampala]]; 20 Mei 2019 | mees_onlangse_t20i = t {{vlagland|Rwanda}} op [[Nigeriese Krieketfederasie-ovaal]], [[Abuja]]; 14 Desember 2025 | aantal_t20is = 93 | aantal_t20is_vanjaar = 0 | t20i-rekord = 48/43 (52,74%)<br />(0 gelykop, 2 onbeslis) | t20i-rekord_vanjaar = 0/0<br />(0 gelykop, 0 onbeslis) | wt20-verskynings = 0/10 | eerste_wt20 = | beste_wt20 = | wt20k-verskynings = 3 | eerste_wt20k = 2019 | beste_wt20k = 4de plek (in 2021) | h_patroon_la = | h_patroon_b = | h_patroon_ra = | h_patroon_broek = | h_linkerarm = | h_liggaam = | h_regterarm = | h_broek = | a_patroon_la = | a_patroon_b = | a_patroon_ra = | a_patroon_broek = | a_linkerarm = | a_liggaam = | a_regterarm = | a_broek = | t_patroon_la = _yellow_thin_border | t_patroon_b = _nga_t20i24 | t_patroon_ra = _yellow_thin_border | t_patroon_broek = | t_linkerarm = 00935cff | t_liggaam = 00935cff | t_regterarm = 00935cff | t_broek = 00935cff }} Die '''Nigeriese nasionale krieketspan''' ([[Engels]]: ''Nigeria national cricket team''), met die bynaam “Yellow Greens”, is die nasionale [[krieket]]span wat [[Nigerië]] in internasionale krieket verteenwoordig. Krieket word in Nigerië deur die [[Nigeriese Krieketfederasie]] (''NCF'', van Engels: ''Nigeria Cricket Federation'') beheer. Nigerië is sedert 2002 ’n assosiaatlid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR).<ref name="IKR">{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Countries/73.html |title=Nigeria |publisher=Cricket Archive |accessdate=7 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807094129/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Countries/73.html |archive-date=7 Augustus 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ná die [[Toetskrieket|toetslande]] [[Proteas|Suid-Afrika]] en [[Zimbabwiese nasionale krieketspan|Zimbabwe]], asook die assosiaatlede [[Keniaanse nasionale krieketspan|Kenia]], [[Namibiese nasionale krieketspan|Namibië]] en [[Ugandese nasionale krieketspan|Uganda]] is Nigerië saam met [[Tanzaniese nasionale krieketspan|Tanzanië]] tradisioneel een van die sterker nasionale Afrikakrieketspanne. Die eerste internasionale krieketwedstryd in die huidige Nigerië is in 1904 tussen die destydse Kolonie Lagos en die [[Goudkus (streek)|Goudkus]] in [[Lagos]] gespeel. Van 1982 af het Nigerië spelers beskikbaar gestel vir die gesamentlike [[Wes-Afrikaanse krieketspan|Wes-Afrikaanse span]]. In April 2018 het die IKR besluit om aan al sy lede volle T20I-status toe te ken. Vervolgens word al die [[Twintig20|T20I-wedstryde]] wat Nigerië ná 1 Januarie 2019 teen ander IKR-lede speel as ’n volle T20I erken.<ref name="T20I-status">{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322 |title=All T20 matches between ICC members to get international status |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=26 April 2018 |accessdate=3 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003012749/https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322 |archive-date=3 Oktober 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Nigerië is tans (April 2026) 36ste op die Twintig20-wêreldranglys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/mens/t20i |title=Men's T20I Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=3 April 2026 |accessdate=6 April 2026}}</ref> == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Nigeriese Krieketfederasie}} Die Nigeriese Krieketfederasie (Engels: ''Nigeria Cricket Federation'', NCF) het in 1957 ontstaan met die samesmelting van die in 1932 gestigte Nigeriese Krieketvereniging (Engels: ''Nigeria Cricket Association'', NCA) vir Europeërs en die in 1933 gestigte gelyknamige beheerliggaam vir Afrikane onder dieselfde naam wat in 1951 nog los verbonde was met aparte takke vir albei bevolkingsgroepe. Dit het in 2006 sy huidige naam verkry en is verantwoordelik vir die reël van krieket in Nigerië.<ref name="NCF">{{en}} {{cite web |url=https://nigeriacricket.com.ng/about-us/ |title=About us |publisher=[[Nigeriese Krieketfederasie]] |accessdate=6 April 2026}}</ref> In 2002 het hulle as ’n assosiaatlid by die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) aangesluit.<ref name="IKR" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/nigeria-cricket-federation |title=Nigeria Cricket Federation |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=6 April 2026}}</ref> In dieselfde jaar het hulle by die [[Afrikakrieketvereniging]] (''Africa Cricket Association'', “ACA”) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.africacricket.com/members.php |title=Members |publisher=[[Afrikakrieketvereniging]] |accessdate=6 April 2026}}</ref> Die Nigeriese Krieketfederasie bestuur al die Nigerië-verteenwoordigende nasionale spanne, insluitende die mans, vroue en jeug. Hulle is ook verantwoordelik vir die bestuur en organisasie van T20I-reekse teen ander spanne, en die reël van internasionale wedstryde tuis. Daarbenewens is die NCF verantwoordelik vir inkomsteverkryging deur die verkoop van kaartjies, borgskappe en uitsaairegte, veral in verband met die Nigeriese span. Kinders en jongmense word reeds op skool aan krieket bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Net soos ander krieketlande beskik Nigerië oor ’n o/19-nasionale span wat aan die [[o/19-krieketwêreldbeker]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-under-19-world-cup-232496 |title=The Under-19 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=11 Januarie 2006 |accessdate=6 April 2026}}</ref> == Geskiedenis == === Beginjare === Krieket is in die laat 19de eeu deur Britse kolonialiste na die huidige Nigerië gebring.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-51125938 |title=How Nigeria's cricket team 'shocked the world' |publisher=[[BBC]] |date=21 Januarie 2020 |accessdate=6 April 2026}}</ref> Kontakte tussen die owerhede in [[Lagos]] en hul eweknieë in [[Goudkus (streek)|Goudkus]] (nou [[Ghana]]) het tot ’n internasionale wedstryd by Race Course (nou [[Tafawa Balewa Square]]), [[Lagos]], op 25 Mei 1904 gelei<ref>{{en}} {{cite web |url=https://allafrica.com/stories/201904020517.html |title=Nigeria's Cricket Milestone |publisher=All Africa |accessdate=6 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.aipsmedia.com/aips/pages/articles/2022/31157.html |title=Nigeria Invitational in Lagos points towards promising future for women’s cricket in Africa |publisher=Association Internationale de la Presse Sportive |author=Ijeoma Okigbo |date=21 April 2022 |accessdate=6 April 2026}}</ref> wat die Goudkus met 22 lopies gewen het.<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan">{{en}} {{cite book |author=Roy Morgan |title=The Encyclopedia of World Cricket |publisher=SportsBooks Ltd |date=2007 |isbn=978-1-899807-51-2}}</ref> Dié ontmoeting het ’n jaarlikse wedstryd geword en was vir die eerste drie wedstryde multi-etnies. Die vierde wedstryd in Desember 1906 is slegs deur spelers met ’n Europese herkoms beslis en die Afrikabevolking het hul eerste jaarlikse wedstryde in 1907 begin. Internasionale wedstryde is weens die [[Eerste Wêreldoorlog]] gekniehalter en eers weer in die middel-1920’s hervat.<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /> In die tussenoorlogse jare is krieket op ’n meer formele basis begin reël met twee krieketbeheerliggame vir die Europeërs en Afrikane wat onderskeidelik in 1932 en 1933 gestig is. [[Eersterangse krieket]]spelers van Engeland het in die jaarlikse wedstryde teen die Goudkus begin verskyn,<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /> en die 1939-wedstryd, die laaste voor die [[Tweede Wêreldoorlog]], het die Goudkus met 58 lopies gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1930S/1938-39/OTHERS+ICC/NGA_IN_G-COAST/NGA_G-COAST_22-25MAR1939.html |title=Nigeria in Gold Coast, 1938/39 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 April 2026}}</ref> Ná die oorlog is wedstryde in 1947 hervat met ’n vyfdaagse wedstryd in Lagos wat onbeslis geëindig het.<ref>{{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/136/136806.html |title=Scorecard of Nigeria v Gold Coast, 18 March 1947 |publisher=Cricket Archive |accessdate=3 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200553/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/136/136806.html |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In die 1949-wedstryd het die Goudkus geseëvier.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/136/136892.html |title=Scorecard of Nigeria v Gold Coast, 6 April 1949 |publisher=Cricket Archive |accessdate=3 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303180319/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/136/136892.html |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Nadat die aantal Europeërs in die land begin afneem het, het die kwaliteit van die Afrikaspelers begin toeneem. In 1951 is ’n gesamentlike beheerliggaam in Lagos gestig met albei bevolkingsgroepe wat aparte takke behou het en van 1956 af is die spel op ’n multi-etniese basis begin reël.<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /> In 1957 het albei beheerliggame in die Nigeriese Krieketvereniging (NCA, ''Nigeria Cricket Association'') saamgesmelt. === Ná onafhanklikwording === Ná Nigerië se onafhanklikwording in 1960 was daar baie belangstelling in krieket. Van 1964 af is jaarlikse wedstryde teen beide Gambië en Sierra Leone begin speel en is tot in die laat 1970’s beslis, toe [[sokker]] in die land meer gewild geword het. Krieket het agteruitgegaan en tydens [[Tanzaniese nasionale krieketspan|Tanzanië]] se besoek in 1974 het Nigerië twee van drie die wedstryde verloor en die derde het gelykop geëindig. In 1976 het hulle ook swak teen die [[Marylebone-krieketklub]] (MKK) verloor. Interne probleme binne beide die Nigeriese Krieketvereniging en in Nigerië self het tot ’n kwaliteitsverlies gelei, hoewel Nigerië steeds die meeste spelers vir die [[Wes-Afrikaanse nasionale krieketspan|Wes-Afrikaanse span]] gestel het<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /> wat in 1976 ’n assosiaatlid van die IKR geword het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Countries/97.html |title=West Africa |publisher=Cricket Archive |accessdate=3 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303213855/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Countries/97.html |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Wes-Afrikaanse span === Die Wes-Afrikaanse span het in 1982 vir die eerste keer aan die IKR-trofee deelgeneem. Die span kon egter geen oorwinning aanteken nie, alhoewel hulle ná talle onbesliste wedstryde in die voorlaaste plek geëindig het. Nadat die span twee toernooie moes oorslaan, het hulle weer aan die IKR-trofee 1994 deelgeneem. Hulle het die eerste rondte in die laaste plek afgesluit, maar hulle het die troosrondte gewen en uiteindelik in die 17de plek geëindig. Drie jaar later het die span die eerste rondte voor Argentinië in die voorlaaste plek afgesluit. Tydens die troosrondte het hulle die 18de plek behaal. Net voor die IKR-trofee 2001 het die span nie visas ontvang nie en moes vervolgens hulleself aan dié toernooi onttrek.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-trophy-west-african-officials-unhappy-with-the-confusion-in-canada-101554 |title=ICC Trophy: West African officials unhappy with the confusion in Canada |publisher=ESPNcricinfo |author=Tony Munro |date=13 Julie 2001 |accessdate=6 April 2026}}</ref> In 2003 is hulle finaal ontbind. Sedertdien neem Nigerië op sy eie as ’n assosiaatlid en die ander drie lande as geaffilieerde lede aan IKR-toernooie deel. Tydens die bestaan van die Wes-Afrikaanse span het Nigerië steeds op sy eie opgetree,<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /> hoewel hulle by tye hulleself aan toernooie onttrek het soos by die Afrikakrieketverenigingkampioenskap 1998.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1998-99/OTHERS+ICC/ACAC/ACAC_OCT1998_GROUPS.html |title=African Cricket Association Championships, 1998 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1998-99/OTHERS+ICC/ACAC/ACAC_OCT1998_RESULTS-SUMMARY.html |title=Africa Cricket Association Cup Oct-98 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 April 2026}}</ref> Die Wes-Afrikaanse Krieketkonferensie het in 2002 ophou bestaan,<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /> en Nigerië het in dieselfde jaar op sy eie ’n assosiaatlid van die IKR geword.<ref name="IKR" /> === IKR-lidmaatskap === Nigerië het sy eerste verskyning tydens ’n IKR by die Afrikabeker 2002 in [[Zambië]] gemaak. Die Nigeriërs het in die vierde plek geëindig nadat hulle slegs Malawi kon klop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2002/TOURNAMENTS/AFRICACUP/about.shtml |title=3rd Africa Cup 2002 |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=12 Junie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120612095304/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2002/TOURNAMENTS/AFRICACUP/about.shtml |archive-date=12 Junie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hulle het die Afrikakrieketverenigingkampioenskap 2004 in die vyfde plek afgesluit en slegs die laaste geplaasde Tanzanië verslaan, waarmee hulle versuim het om vir die IKR-trofee 2005 te kwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/ICCT2005/DATABASE/QUALIFYING/africa.shtml |title=Africa Qualifying Tournaments |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=24 Mei 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524025516/http://www.cricketeurope4.net/ICCT2005/DATABASE/QUALIFYING/africa.shtml |archive-date=24 Mei 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2006 het die Nigeriese beheerliggaam sy naam verander in Nigeriese Krieketfederasie (NCF, ''Nigeria Cricket Federation''). In Augustus dieselfde jaar het Nigerië aan afdeling twee van die Wêreldkrieketliga Afrikastreek in [[Tanzanië]] deelgeneem,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Seasons/TZN/2006_TZN_ICC_World_Cricket_League_Africa_Region_Division_Two_2006.html |title=ICC World Cricket League Africa Region Division Two 2006 |publisher=Cricket Archive |accessdate=24 Julie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080724055835/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Seasons/TZN/2006_TZN_ICC_World_Cricket_League_Africa_Region_Division_Two_2006.html |archive-date=24 Julie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> maar in die laaste plek geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Events/Tables/ICC_World_Cricket_League_Africa_Region_Division_Two_2006.html |title=WCL Africa Division Two Points Table |publisher=Cricket Archive |accessdate=2 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602041126/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Events/Tables/ICC_World_Cricket_League_Africa_Region_Division_Two_2006.html |archive-date=2 Junie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daarmee is hulle aanvanklik na afdeling drie gerelegeer,<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /> maar hulle het hulleself aan die 2008-toernooi onttrek.<ref name="WCLA308">{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2008/TOURNAMENTS/AFRICADIV3/about.shtml |title=2008 Africa Division Three Championship |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=24 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080424064320/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2008/TOURNAMENTS/AFRICADIV3/about.shtml |archive-date=24 April 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hulle het die Noordwes-Afrikaanse Kampioenskap in 2007<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2007/TOURNAMENTS/AFRICANW/about.shtml |title=2007 North West Africa Championship |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=12 Mei 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080512020756/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2007/TOURNAMENTS/AFRICANW/about.shtml |archive-date=12 Mei 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en 2008 beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2008/TOURNAMENTS/NWAFRICA/about.shtml |title=North West Africa Championship |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=11 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080411090533/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2008/TOURNAMENTS/NWAFRICA/about.shtml |archive-date=11 April 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daarna het Nigerië afdeling twee van die Wêreldkrieketliga Afrikastreek 2008 as naaswenner afgesluit en daarmee vir afdeling sewe van die Wêreldkrieketliga 2009 gekwalifiseer. Dié toernooi het hulle in die derde plek afgesluit en daarmee in die afdeling aangebly.<ref name="WCLA308" /> In Mei 2011 het Nigerië aan die Wêreldkrieketliga se afdeling sewe in [[Botswana]] deelgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2011/TOURNAMENTS/WCL7/about.shtml |title=World Cricket League Division 7, 2011 |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=24 Mei 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524180427/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2011/TOURNAMENTS/WCL7/about.shtml |archive-date=24 Mei 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Nigeriërs het dié toernooi as naaswenner afgesluit en daarmee vir afdeling ses van die Wêreldkrieketliga 2011 gekwalifiseer. Nigerië het nie aan die [[T20I-wêreldbeker]]kwalifiserings vir die toernooie in [[T20I-wêreldbeker 2007|2007]], [[T20I-wêreldbeker 2009|2009]] en [[T20I-wêreldbeker 2010|2010]] deelgeneem nie. In 2012 het die Nigeriërs versuim om die T20I-wêreldbekerkwalifisering te haal, waarmee hulle ook die [[T20I-wêreldbeker 2012]] misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-africa-region-division-one-twenty20-2011-518828/nigeria-vs-kenya-3rd-place-play-off-518849/match-report |title=Uganda take title with comprehensive win |publisher=ESPNcricinfo |date=15 Julie 2011 |accessdate=6 April 2026}}</ref> Nigerië het ook nie die T20I-wêreldbekerkwalifisering 2013 gehaal nie, waarmee hulle versuim het om vir die [[T20I-wêreldbeker 2014]] te kwalifiseer. In die daaropvolgende kwalifiseringsfase het hulle nie die T20I-wêreldbekerkwalifisering 2015 vir die [[T20I-wêreldbeker 2016]] gehaal nie. In April 2018 het die wêreldbeheerliggaam IKR aan al sy lede volle T20I-status toegeken. Vervolgens word al die [[Twintig20|T20I-wedstryde]] tussen Nigerië en ander IKR-lede sedert 1 Januarie 2019 as ’n volle T20I erken.<ref name="T20I-status" /> In Augustus 2018 is Nigerië by die Afrika T20I-bekertoernooi 2018 ingesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricket365.com/latest-news/cricket-south-africa-launches-expanded-africa-t20-cup |title=CSA launches expanded Africa T20 Cup |publisher=Cricket365 |date=7 Augustus 2018 |accessdate=6 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/798465 |title=Ghana and Nigeria set to join Kenya, Namibia, Zimbabwe, and South African domestic sides in expanded Africa T20 Cup |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=7 Augustus 2018}}</ref> Nadat die span die noordwestelike substreek se kwalifisering as naaswenner geëindig en die eindstryd van die Afrikakwalifisering vir die [[T20I-wêreldbeker 2021]] gehaal het, het Nigerië op 20 Mei 2019 in sy eerste T20I-wedstryd teen [[Keniaanse nasionale krieketspan|Kenia]] in [[Kampala]] gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/669712 |title=Ghana and Nigeria advance to Africa finals |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=21 April 2018}}</ref> In Julie 2019 is [[Zimbabwe Krieket]] deur die IKR geskors, waarmee [[Zimbabwiese nasionale krieketspan|Zimbabwe]] van IKR-toernooie uitgesluit is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1288479 |title=ICC board and full council concludes in London |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=18 Julie 2019}}</ref> Gevolglik is hulle tydens die Afrikakwalifisering vir die T20I-wêreldbeker 2021 met Nigerië vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/1196860.html |title=Nigeria awarded men's T20 World Cup Qualifiers entry |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Augustus 2019}}</ref> Tydens die T20I-wêreldbekerkwalifisering 2019 het hulle ná nederlae in al hul ses wedstryde egter die hooftoernooi misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nigeriacricket.com.ng/2019/11/07/curtain-falls-on-the-icc-twenty20-world-cup-qualifiers-in-the-uae/ |title=Curtain falls on the ICC Twenty20 world cup qualifiers in the UAE |publisher=[[Nigeriese Krieketfederasie]] |author=Musa Musa |date=7 November 2019 |accessdate=7 April 2026}}</ref> Voorheen het die o/19-nasionale span vir die eerste keer vir ’n [[O/19-krieketwêreldbeker|krieketwêreldbekertoernooi]] gekwalifiseer en tydens die 2020-toernooi in [[Suid-Afrika]] sy eerste verskyning gemaak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.premiumtimesng.com/sports/321954-nigeria-qualifies-for-first-u-19-cricket-world-cup.html |title=Nigeria qualifies for first U-19 Cricket World Cup |publisher=Premium Times |author=Tunde Eludini |date=23 Maart 2019 |accessdate=7 April 2026}}</ref> Tydens die Afrikakwalifisering 2021 het die span die plaaslike kwalifisering gehaal, maar hulle is uitgeskakel en het daarmee die [[T20I-wêreldbeker 2022]] misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2021/articles/000014/001489.shtml |title=The Andrew Nixon Column: 21 November |publisher=[[Europese Krieketraad]] |author=Andrew Nixon |accessdate=21 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211121114017/https://cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2021/articles/000014/001489.shtml |archive-date=21 November 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die plaaslike kwalifisering vir die [[T20I-wêreldbeker 2024]] het Nigerië die Afrikakwalifisering gehaal, waar hulle versuim het om vir die hooftoernooi te kwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/africa-region-qualifier-namibia-seal-their-spot-in-2024-t20-world-cup-1410937 |title=Namibia seal their spot in 2024 T20 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |date=28 November 2023 |accessdate=7 April 2026}}</ref> In November 2024 het Nigerië die plaaslike kwalifisering vir die [[T20I-wêreldbeker 2026]]-Afrikakwalifisering aangebied. In die wedstryd teen die Ivoorkus op 24 November het [[Selim Salau]] die eerste Nigeriese kolwer geword wat ’n T20I-honderdtal aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/batting-most-runs-innings/nigeria-173/twenty20-internationals-3 |title=High scores for Nigeria in T20Is |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=7 April 2026}}</ref> Daartussen het Nigerië die eindstryd van die Kontinentbeker T20I Afrika gehaal, waar hulle egter met ses paaltjies teen [[Ugandese nasionale krieketspan|Uganda]] vasgeval het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/match-center-scorecard/nigeria-vs-uganda-live-score-update-final-africa-continental-cup-2024/ugnig12142024254754 |title=Uganda vs Nigeria Match Highlights & Results |publisher=[[The Times of India]] |date=14 Desember 2024 |accessdate=7 April 2026}}</ref> In die T20I-wêreldbeker 2026-kwalifisering het die Nigeriërs onoorwonne die Afrikakwalifisering gehaal, waar hulle in die vierde plek geëindig en daarmee die hooftoernooi misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/namibia-zimbabwe-qualify-for-2026-men-s-t20-world-cup-1505360 |title=Namibia, Zimbabwe qualify for 2026 men's T20 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |date=2 Oktober 2025 |accessdate=7 April 2026}}</ref> == Kleure == In T20I-krieket dra Nigerië groen truie met ’n geel kleuraksent, ’n groen V-halslyn en groen broeke. Veldspelers dra ’n groen bofbalpet of ’n groen sonhoed. Die kolwers se helms is ook groen geverf. Gedurende IKR-toernooie verskyn die borg se embleem op die regter mou en die belettering ''NIGERIA'' verskyn op die middel van die trui. Die Nigeriese nasionale krieketspan se bynaam is ''Yellow Greens''.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.topendsports.com/sport/cricket/team-nicknames.htm |title=Cricket Team Nicknames |publisher=Topend Sports |date=November 2017 |accessdate=6 April 2026}}</ref> Die Nigeriese Krieketvereniging se kenteken toon ’n skild met die gestiliseerde uitbeelding van beide die [[Nigerrivier|Niger-]] en [[Benuerivier]]e se rivierloop in Nigerië en die letters NCF met die belettering ''Nigeria Cricket Federation''. == Tuisstadions == {{Location map+ |Nigerië |caption=Ligging van Nigeriese krieketstadions |places= {{location map~|Nigerië|label=<small>[[Tafawa Balewa Square]]</small>|position=top|lat=6.447222|long=3.401389}} {{location map~|Nigerië|label=<small>[[Universiteit van Lagos-krieketovaal]]</small>|position=bottom|lat=6.513499|long=3.392852}} {{location map~|Nigerië|label=<small>[[Nigeriese Krieketfederasie-ovaal]]</small>|position=bottom|lat=9.0377|long=7.4507}} }} Nigerië beskik oor geen amptelike tuisstadion vir sy nasionale span nie. Die Nigeriese nasionale krieketspan gebruik vir hul krieketwedstryde eerder ’n verskeidenheid stadions dwarsdeur Nigerië: {| border="0" class="wikitable sortable" |- bgcolor="#cccccc" ! No. !! Stadion !! Plek !! Eerste wedstryd |- | 1 | [[Universiteit van Lagos-krieketovaal]] | Lagos | 19 Oktober 2021 |- | 2 | [[Tafawa Balewa Square]] | [[Lagos]] | 28 Maart 2022 |- | 3 | [[Nigeriese Krieketfederasie-ovaal]] | Abuja | 23 November 2024 |} == Spelers == === Spelerstatistieke === Daar het altesaam 42 spelers [[Twintig20|T20I-krieket]] vir Nigerië gespeel. Vervolgens die spelers wat vir die Nigeriese span die meeste lopies aangeteken en die meeste paaltjies geneem het. ==== Lopies ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" |T20I |- ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | T20Is ! scope=col | Lopies |- | [[Sulaimon Runsewe]] | 2019–hede | align=center | 76 | align=center | '''1&nbsp;399''' |- | [[Isaac Danladi]] | 2019–hede | align=center | 59 | align=center | '''1&nbsp;224''' |- | [[Isaac Okpe]] | 2019–hede | align=center | 84 | align=center | '''{{0}}822''' |- | [[Selim Salau]] | 2024–hede | align=center | 33 | align=center | '''{{0}}793''' |- | [[Sesan Adedeji]] | 2019–hede | align=center | 47 | align=center | '''{{0}}772''' |- class=sortbottom | colspan=4 | <small>Korrek teen: 7 April 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=3;id=173;type=team |title=Records / Nigeria / Twenty20 Internationals / Most Runs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=7 April 2026}}</ref> |} ==== Paaltjies ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" |T20I |- ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | T20Is ! scope=col | Paaltjies |- | [[Isaac Okpe]] | 2019–hede | align=center | 84 | align=center | '''84''' |- | [[Sylvester Okpe]] | 2019–hede | align=center | 81 | align=center | '''70''' |- | [[Peter Aho]] | 2021–hede | align=center | 62 | align=center | '''67''' |- | [[Ridwan Abdulkareem]] | 2021–hede | align=center | 52 | align=center | '''54''' |- | [[Prosper Useni]] | 2021–hede | align=center | 61 | align=center | '''52''' |- class=sortbottom | colspan=4 | <small>Korrek teen: 7 April 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=3;id=173;type=team |title=Records / Nigeria / Twenty20 Internationals / Most Wickets |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=7 April 2026}}</ref> |} === Spankapteins === Tot op hede was vier spelers reeds die [[Kaptein (sport)|kaptein]] vir Nigerië tydens ’n T20I-wedstryd.<ref>Die tydperk verwys na die ooreenstemmende krieketseisoen waarin die eerste of laaste wedstryd van die tyd as kaptein gespeel is.</ref> {| border="0" class="wikitable sortable" |-bgcolor="#cccccc" ! colspan="3"| T20I<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=3;id=173;type=team |title=Records / Nigeria / Twenty20 Internationals / List of Captains |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=7 April 2026}}</ref> |- ! No. !! Naam !! Tydperk |- | 1 | Ademola Onikoyi | 2019–2023 |- | 2 | Joshua Ayannaike | 2021 |- | 3 | Sylvester Okpe | 2021–2025 |- | 4 | '''Sulaimon Runsewe''' | 2025–hede |} == Rekords == === Krieketwêreldbekerrekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[Krieketwêreldbeker 1975|1975]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1979|1979]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1983|1983]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1987|1987]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1992|1992]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1996|1996]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2003|2003]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2007|2007]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2011|2011]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2019|2019]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2027|2027]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Kampioenetrofeerekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[Kampioenetrofee 1998|1998]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Kampioenetrofee 2000|2000]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Kampioenetrofee 2002|2002]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Kampioenetrofee 2004|2004]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2006|2006]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2009|2009]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2013|2013]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2017|2017]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2025|2025]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2029|2029]] || Nie gekwalifiseer nie |} === T20I-rekord teen ander lande === {| class="wikitable" style="text-align:center;width:600px" ! Teenstander !! Wedstryde !! Gewen !! Verloor !! Gelykop !! Onbeslis !! % Gewen !! Eerste T20I-oorwinning |- |colspan="15" style="text-align:center"| '''t. Toetslande''' |- |align="left"| {{Cr-IE}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-ZW}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |colspan="15" style="text-align:center"| '''t. Assosiaatlede''' |- |align="left"| {{vlagland|Botswana}} || 6 || 5 || 1 || 0 || 0 || 83,33 || 21 Mei 2019 |- |align="left"| {{vlagland|Eswatini}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 4 Desember 2022 |- |align="left"| {{vlagland|Gambië}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 4 Desember 2022 |- |align="left"| {{vlagland|Ghana}} || 5 || 5 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 22 Mei 2019 |- |align="left"| {{Cr-HK}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{vlagland|Ivoorkus}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 24 November 2024 |- |align="left"| {{vlagland|Jersey}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{vlagland|Kameroen}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 5 Desember 2022 |- |align="left"| {{Cr-CA}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-KE}} || 15 || 3 || 12 || 0 || 0 || 20,00 || 16 September 2021 |- |align="left"| {{vlagland|Malawi}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 26 September 2025 |- |align="left"| {{vlagland|Mosambiek}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 1 Desember 2022 |- |align="left"| {{Cr-NA}} || 3 || 1 || 2 || 0 || 0 || 33,33 || 18 Maart 2014 |- |align="left"| {{Cr-OM}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{vlagland|Rwanda}} || 12 || 9 || 2 || 0 || 1 || 66,67 || 4 Oktober 2023 |- |align="left"| {{vlagland|Sierra Leone}} || 14 || 13 || 1 || 0 || 0 || 92,85 || 20 Oktober 2021 |- |align="left"| {{vlagland|Sint Helena}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 23 November 2024 |- |align="left"| {{Cr-TZ}} || 5 || 1 || 3 || 0 || 1 || 20,00 || 26 November 2023 |- |align="left"| {{Cr-UG}} || 13 || 0 || 13 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-AE}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{vlagland|Zambië}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 4 Desember 2025 |- |- class="sortbottom" |align="left"| '''Algeheel''' || '''93''' || '''48''' || '''43''' || '''0''' || '''2''' || '''52,74''' || 21 Mei 2019 |- |colspan="9"| ''Rekords volledig tot en met T20I #3806 op 7 April 2026. Gelykop verwys na wedstryde wat deur ’n valbyl (soos ’n Superboulbeurt) beslis is. Wenpersentasies sluit onbesliste wedstryde uit en gelykop as ’n halwe oorwinning (ongeag die valbyl).''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?class=3;id=173;type=team |title=Records / Nigeria / Twenty20 Internationals / Result summary |publisher=ESPNcricinfo |date=7 April 2026 |accessdate=7 April 2026}}</ref> |} === T20I-wêreldbekerrekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[T20I-wêreldbeker 2007|2007]] || Nie deelgeneem nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2009|2009]] || Nie deelgeneem nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2010|2010]] || Nie deelgeneem nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2012|2012]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2014|2014]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2016|2016]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2021|2021]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2022|2022]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2024|2024]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2026|2026]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2028|2028]] || {{n.v.t.}} |- |[[T20I-wêreldbeker 2030|2030]] || {{n.v.t.}} |} == Sien ook == {{Portaal|Krieket|Cricket ball.svg}} == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Nigeria national cricket team|Nigeriese nasionale krieketspan}} * {{en}} [https://nigeriacricket.com.ng/ Amptelike webwerf van die Nigeriese Krieketfederasie] * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/team/nigeria-122 Nigerië op ESPNcricinfo] * {{en}} [https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/nigeria-cricket-federation Nigerië by die IKR] {{Nasionale krieketspanne}} {{Normdata}} [[Kategorie:Krieket in Nigerië]] [[Kategorie:Nasionale krieketspanne van Afrika]] 9lfkw2m3cx0rguxn3cvvcwinro09yde 2891699 2891678 2026-04-08T21:00:05Z SpesBona 2720 Bygewerk, nog besig 2891699 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Krieketspan | naam = Nigerië | beeld = Kenteken van die Nigeriese nasionale krieketspan.png | byskrif = Kenteken van die Nigeriese nasionale krieketspan | bynaam = ''Yellow Greens'' | konferensie = [[Nigeriese Krieketfederasie]] (NCF) | kaptein = [[Sylvester Okpe]] | afrigter = {{vlagikoon|Nigerië}} Uthe Clive Ogbimi (voorlopig) | toetsstatusjaar = | ikr_status = Assosiaatlid met [[Twintig20|T20I]]-status | ikr_aansluiting = 2002 | ikr_streek = [[Afrikakrieketvereniging|AKV]] (Afrika) | toetsrang = | beste_toetsrang = | edi-rang = | beste_edi-rang = | t20i-rang = 36ste | beste_t20i-rang = 36ste (op 25 Mei 2019) | eerste_wedstryd = {{vlagikoon|Nigerië|1888}} Kolonie Lagos t {{vlagikoon|Goudkus}} [[Goudkus (streek)|Goudkus]] in [[Lagos]]; 25 Mei 1904 | eerste_toets = | mees_onlangse_toets = | aantal_toetse = | aantal_toetse_vanjaar = | toetsrekord = | toetsrekord_vanjaar = | eerste_edi = | mees_onlangse_edi = | aantal_edis = | aantal_edis_vanjaar = | edi-rekord = | edi-rekord_vanjaar = | wb_verskynings = 0/14 | wb_eerste = | wb_beste = | wbk_verskynings = | wbk_eerste = | wbk_beste = | kt_verskynings = 0/10 | kt_eerste = | kt_beste = | eerste_t20i = t {{Cr-KE}} op [[Kyambogo-krieketovaal]], [[Kampala]]; 20 Mei 2019 | mees_onlangse_t20i = t {{vlagland|Rwanda}} op [[Nigeriese Krieketfederasie-ovaal]], [[Abuja]]; 14 Desember 2025 | aantal_t20is = 93 | aantal_t20is_vanjaar = 0 | t20i-rekord = 48/43 (52,74%)<br />(0 gelykop, 2 onbeslis) | t20i-rekord_vanjaar = 0/0<br />(0 gelykop, 0 onbeslis) | wt20-verskynings = 0/10 | eerste_wt20 = | beste_wt20 = | wt20k-verskynings = 3 | eerste_wt20k = 2019 | beste_wt20k = 4de plek (in 2021) | h_patroon_la = | h_patroon_b = | h_patroon_ra = | h_patroon_broek = | h_linkerarm = | h_liggaam = | h_regterarm = | h_broek = | a_patroon_la = | a_patroon_b = | a_patroon_ra = | a_patroon_broek = | a_linkerarm = | a_liggaam = | a_regterarm = | a_broek = | t_patroon_la = _yellow_thin_border | t_patroon_b = _nga_t20i24 | t_patroon_ra = _yellow_thin_border | t_patroon_broek = | t_linkerarm = 00935cff | t_liggaam = 00935cff | t_regterarm = 00935cff | t_broek = 00935cff }} Die '''Nigeriese nasionale krieketspan''' ([[Engels]]: ''Nigeria national cricket team''), met die bynaam “Yellow Greens”, is die nasionale [[krieket]]span wat [[Nigerië]] in internasionale krieket verteenwoordig. Krieket word in Nigerië deur die [[Nigeriese Krieketfederasie]] (''NCF'', van Engels: ''Nigeria Cricket Federation'') beheer. Nigerië is sedert 2002 ’n assosiaatlid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR).<ref name="IKR">{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Countries/73.html |title=Nigeria |publisher=Cricket Archive |accessdate=7 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807094129/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Countries/73.html |archive-date=7 Augustus 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ná die [[Toetskrieket|toetslande]] [[Proteas|Suid-Afrika]] en [[Zimbabwiese nasionale krieketspan|Zimbabwe]], asook die assosiaatlede [[Keniaanse nasionale krieketspan|Kenia]], [[Namibiese nasionale krieketspan|Namibië]] en [[Ugandese nasionale krieketspan|Uganda]] is Nigerië saam met [[Tanzaniese nasionale krieketspan|Tanzanië]] tradisioneel een van die sterker nasionale Afrikakrieketspanne. Die eerste internasionale krieketwedstryd in die huidige Nigerië is in 1904 tussen die destydse Kolonie Lagos en die [[Goudkus (streek)|Goudkus]] in [[Lagos]] gespeel. Van 1982 af het Nigerië spelers beskikbaar gestel vir die gesamentlike [[Wes-Afrikaanse krieketspan|Wes-Afrikaanse span]]. In April 2018 het die IKR besluit om aan al sy lede volle T20I-status toe te ken. Vervolgens word al die [[Twintig20|T20I-wedstryde]] wat Nigerië ná 1 Januarie 2019 teen ander IKR-lede speel as ’n volle T20I erken.<ref name="T20I-status">{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322 |title=All T20 matches between ICC members to get international status |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=26 April 2018 |accessdate=3 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003012749/https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322 |archive-date=3 Oktober 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Nigerië is tans (April 2026) 36ste op die Twintig20-wêreldranglys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/mens/t20i |title=Men's T20I Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=3 April 2026 |accessdate=6 April 2026}}</ref> == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Nigeriese Krieketfederasie}} Die Nigeriese Krieketfederasie (Engels: ''Nigeria Cricket Federation'', NCF) het in 1957 ontstaan met die samesmelting van die in 1932 gestigte Nigeriese Krieketvereniging (Engels: ''Nigeria Cricket Association'', NCA) vir Europeërs en die in 1933 gestigte gelyknamige beheerliggaam vir Afrikane onder dieselfde naam wat in 1951 nog los verbonde was met aparte takke vir albei bevolkingsgroepe. Dit het in 2006 sy huidige naam verkry en is verantwoordelik vir die reël van krieket in Nigerië.<ref name="NCF">{{en}} {{cite web |url=https://nigeriacricket.com.ng/about-us/ |title=About us |publisher=[[Nigeriese Krieketfederasie]] |accessdate=6 April 2026}}</ref> In 2002 het hulle as ’n assosiaatlid by die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) aangesluit.<ref name="IKR" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/nigeria-cricket-federation |title=Nigeria Cricket Federation |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=6 April 2026}}</ref> In dieselfde jaar het hulle by die [[Afrikakrieketvereniging]] (''Africa Cricket Association'', “ACA”) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.africacricket.com/members.php |title=Members |publisher=[[Afrikakrieketvereniging]] |accessdate=6 April 2026}}</ref> Die Nigeriese Krieketfederasie bestuur al die Nigerië-verteenwoordigende nasionale spanne, insluitende die mans, vroue en jeug. Hulle is ook verantwoordelik vir die bestuur en organisasie van T20I-reekse teen ander spanne, en die reël van internasionale wedstryde tuis. Daarbenewens is die NCF verantwoordelik vir inkomsteverkryging deur die verkoop van kaartjies, borgskappe en uitsaairegte, veral in verband met die Nigeriese span. Kinders en jongmense word reeds op skool aan krieket bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Net soos ander krieketlande beskik Nigerië oor ’n o/19-nasionale span wat aan die [[o/19-krieketwêreldbeker]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-under-19-world-cup-232496 |title=The Under-19 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=11 Januarie 2006 |accessdate=6 April 2026}}</ref> == Geskiedenis == === Beginjare === Krieket is in die laat 19de eeu deur Britse kolonialiste na die huidige Nigerië gebring.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-51125938 |title=How Nigeria's cricket team 'shocked the world' |publisher=[[BBC]] |date=21 Januarie 2020 |accessdate=6 April 2026}}</ref> Kontakte tussen die owerhede in [[Lagos]] en hul eweknieë in [[Goudkus (streek)|Goudkus]] (nou [[Ghana]]) het tot ’n internasionale wedstryd by Race Course (nou [[Tafawa Balewa Square]]), [[Lagos]], op 25 Mei 1904 gelei<ref>{{en}} {{cite web |url=https://allafrica.com/stories/201904020517.html |title=Nigeria's Cricket Milestone |publisher=All Africa |accessdate=6 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.aipsmedia.com/aips/pages/articles/2022/31157.html |title=Nigeria Invitational in Lagos points towards promising future for women’s cricket in Africa |publisher=Association Internationale de la Presse Sportive |author=Ijeoma Okigbo |date=21 April 2022 |accessdate=6 April 2026}}</ref> wat die Goudkus met 22 lopies gewen het.<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan">{{en}} {{cite book |author=Roy Morgan |title=The Encyclopedia of World Cricket |publisher=SportsBooks Ltd |date=2007 |isbn=978-1-899807-51-2}}</ref> Dié ontmoeting het ’n jaarlikse wedstryd geword en was vir die eerste drie wedstryde multi-etnies. Die vierde wedstryd in Desember 1906 is slegs deur spelers met ’n Europese herkoms beslis en die Afrikabevolking het hul eerste jaarlikse wedstryde in 1907 begin. Internasionale wedstryde is weens die [[Eerste Wêreldoorlog]] gekniehalter en eers weer in die middel-1920’s hervat.<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /> In die tussenoorlogse jare is krieket op ’n meer formele basis begin reël met twee aparte krieketbeheerliggame vir die Europeërs en Afrikane wat onderskeidelik in 1932 en 1933 gestig is. [[Eersterangse krieket]]spelers van Engeland het in die jaarlikse wedstryde teen die Goudkus begin verskyn,<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /> en die 1939-wedstryd, die laaste voor die [[Tweede Wêreldoorlog]], het die Goudkus met 58 lopies gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1930S/1938-39/OTHERS+ICC/NGA_IN_G-COAST/NGA_G-COAST_22-25MAR1939.html |title=Nigeria in Gold Coast, 1938/39 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 April 2026}}</ref> Ná die oorlog is wedstryde in 1947 hervat met ’n vyfdaagse wedstryd in Lagos wat onbeslis geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/136/136806.html |title=Scorecard of Nigeria v Gold Coast, 18 March 1947 |publisher=Cricket Archive |accessdate=3 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200553/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/136/136806.html |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In die 1949-wedstryd het die Goudkus geseëvier.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/136/136892.html |title=Scorecard of Nigeria v Gold Coast, 6 April 1949 |publisher=Cricket Archive |accessdate=3 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303180319/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/136/136892.html |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Nadat die aantal Europeërs in die land begin afneem het, het die kwaliteit van die Afrikaspelers begin toeneem. In 1951 is ’n gesamentlike beheerliggaam in Lagos gestig met albei bevolkingsgroepe wat aparte takke behou het en van 1956 af is die spel op ’n multi-etniese basis begin reël.<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /> In 1957 het albei beheerliggame in die Nigeriese Krieketvereniging (NCA, ''Nigeria Cricket Association'') saamgesmelt. === Ná onafhanklikwording === Ná Nigerië se onafhanklikwording in 1960 was daar baie belangstelling in krieket. Van 1964 af is jaarlikse wedstryde teen beide Gambië en Sierra Leone begin speel en is tot in die laat 1970’s beslis, toe [[sokker]] in die land meer gewild geword het. Krieket het agteruitgegaan en tydens [[Tanzaniese nasionale krieketspan|Tanzanië]] se besoek in 1974 het Nigerië twee van drie die wedstryde verloor en die derde het gelykop geëindig. In 1976 het hulle ook swak teen die [[Marylebone-krieketklub]] (MKK) verloor. Interne probleme binne beide die Nigeriese Krieketvereniging en in Nigerië self het tot ’n kwaliteitsverlies gelei, hoewel Nigerië steeds die meeste spelers vir die [[Wes-Afrikaanse nasionale krieketspan|Wes-Afrikaanse span]] gestel het<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /> wat in 1976 ’n assosiaatlid van die IKR geword het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Countries/97.html |title=West Africa |publisher=Cricket Archive |accessdate=3 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303213855/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Countries/97.html |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Wes-Afrikaanse span === Nóg Nigerië nóg Wes-Afrika was lede van die IKR en albei spanne het dus nie in aanmerking gekom vir die eerste twee [[krieketwêreldbeker]]toernooie in [[Krieketwêreldbeker 1975|1975]] en [[Krieketwêreldbeker 1979|1979]] nie. Die Wes-Afrikaanse span het in 1982 vir die eerste keer aan die IKR-trofee deelgeneem. Die span kon egter geen oorwinning aanteken nie, alhoewel hulle ná talle onbesliste wedstryde in die voorlaaste plek geëindig en daarmee die [[Krieketwêreldbeker 1983]] misgeloop het. Nadat die span twee toernooie moes oorslaan en die toernooie in [[Krieketwêreldbeker 1987|1987]] en [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]] versuim het, het hulle weer aan die IKR-trofee 1994 deelgeneem. Hulle het die eerste rondte in die laaste plek afgesluit en nie vir die [[Krieketwêreldbeker 1996]] gekwalifiseer nie, maar hulle het die troosrondte gewen en uiteindelik in die 17de plek geëindig. Drie jaar later het die span die eerste rondte voor Argentinië in die voorlaaste plek afgesluit en daarmee nie die [[Krieketwêreldbeker 1999]] gehaal nie. Tydens die troosrondte het hulle die 18de plek behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Records/WestAfrica/Icct/Icct_List.html |title=List of West Africa ICC Trophy Matches |publisher=Cricket Archive |accessdate=16 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121016231018/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Records/WestAfrica/Icct/Icct_List.html |archive-date=16 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Net voor die IKR-trofee 2001 het die span nie visums ontvang nie en moes vervolgens hulleself aan dié toernooi onttrek, waarmee hulle nie vir die [[Krieketwêreldbeker 2003]] kon kwalifiseer nie. Die Kanadese amptenare het gevrees dat die spelers van Sierra Leone sou weier om na hul land terug te keer weens die Burgeroorlog in dié land.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-trophy-west-african-officials-unhappy-with-the-confusion-in-canada-101554 |title=ICC Trophy: West African officials unhappy with the confusion in Canada |publisher=ESPNcricinfo |author=Tony Munro |date=13 Julie 2001 |accessdate=6 April 2026}}</ref> Tydens die bestaan van die Wes-Afrikaanse span het Nigerië steeds op sy eie opgetree,<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /> hoewel hulle by tye hulleself aan toernooie onttrek het soos by die Afrikakrieketverenigingkampioenskap 1998.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1998-99/OTHERS+ICC/ACAC/ACAC_OCT1998_GROUPS.html |title=African Cricket Association Championships, 1998 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1998-99/OTHERS+ICC/ACAC/ACAC_OCT1998_RESULTS-SUMMARY.html |title=Africa Cricket Association Cup Oct-98 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 April 2026}}</ref> Die Wes-Afrikaanse Krieketkonferensie het in 2002 ophou bestaan,<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /> en Nigerië het in dieselfde jaar op sy eie ’n assosiaatlid van die IKR geword.<ref name="IKR" /> === IKR-lidmaatskap === Nigerië het sy eerste verskyning tydens ’n IKR by die Afrikabeker 2002 in [[Zambië]] gemaak. Die Nigeriërs het in die vierde plek geëindig nadat hulle slegs Malawi kon klop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2002/TOURNAMENTS/AFRICACUP/about.shtml |title=3rd Africa Cup 2002 |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=12 Junie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120612095304/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2002/TOURNAMENTS/AFRICACUP/about.shtml |archive-date=12 Junie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hulle het die Afrikakrieketverenigingkampioenskap 2004 in die vyfde plek afgesluit en slegs die laaste geplaasde Tanzanië verslaan, waarmee hulle versuim het om vir die IKR-trofee 2005 en daarmee vir die [[Krieketwêreldbeker 2007]] te kwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/ICCT2005/DATABASE/QUALIFYING/africa.shtml |title=Africa Qualifying Tournaments |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=24 Mei 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524025516/http://www.cricketeurope4.net/ICCT2005/DATABASE/QUALIFYING/africa.shtml |archive-date=24 Mei 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2006 het die Nigeriese beheerliggaam sy naam verander in Nigeriese Krieketfederasie (NCF, ''Nigeria Cricket Federation''). In Augustus dieselfde jaar het Nigerië aan afdeling twee van die Wêreldkrieketliga Afrikastreek in [[Tanzanië]] deelgeneem, ’n tweedevlaktoernooi onder die Wêreldkrieketliga,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Seasons/TZN/2006_TZN_ICC_World_Cricket_League_Africa_Region_Division_Two_2006.html |title=ICC World Cricket League Africa Region Division Two 2006 |publisher=Cricket Archive |accessdate=24 Julie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080724055835/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Seasons/TZN/2006_TZN_ICC_World_Cricket_League_Africa_Region_Division_Two_2006.html |archive-date=24 Julie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> maar in die laaste plek geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Events/Tables/ICC_World_Cricket_League_Africa_Region_Division_Two_2006.html |title=WCL Africa Division Two Points Table |publisher=Cricket Archive |accessdate=2 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602041126/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Events/Tables/ICC_World_Cricket_League_Africa_Region_Division_Two_2006.html |archive-date=2 Junie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daarmee is hulle aanvanklik na afdeling drie gerelegeer,<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /> maar hulle het hulleself aan die 2008-toernooi onttrek.<ref name="WCLA308">{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2008/TOURNAMENTS/AFRICADIV3/about.shtml |title=2008 Africa Division Three Championship |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=24 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080424064320/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2008/TOURNAMENTS/AFRICADIV3/about.shtml |archive-date=24 April 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hulle het die Noordwes-Afrikaanse Kampioenskap in 2007<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2007/TOURNAMENTS/AFRICANW/about.shtml |title=2007 North West Africa Championship |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=12 Mei 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080512020756/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2007/TOURNAMENTS/AFRICANW/about.shtml |archive-date=12 Mei 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en 2008 beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2008/TOURNAMENTS/NWAFRICA/about.shtml |title=North West Africa Championship |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=11 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080411090533/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2008/TOURNAMENTS/NWAFRICA/about.shtml |archive-date=11 April 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daarna het Nigerië afdeling twee van die Wêreldkrieketliga Afrikastreek 2008 as naaswenner afgesluit en daarmee vir afdeling sewe van die Wêreldkrieketliga 2009 gekwalifiseer. Dié toernooi het hulle in die derde plek afgesluit en daarmee in die afdeling aangebly.<ref name="WCLA308" /> In Mei 2011 het Nigerië aan die Wêreldkrieketliga se afdeling sewe in [[Botswana]] deelgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2011/TOURNAMENTS/WCL7/about.shtml |title=World Cricket League Division 7, 2011 |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=24 Mei 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524180427/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2011/TOURNAMENTS/WCL7/about.shtml |archive-date=24 Mei 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Nigeriërs het dié toernooi as naaswenner afgesluit en daarmee vir afdeling ses van die Wêreldkrieketliga 2011 gekwalifiseer. Nigerië het nie aan die [[T20I-wêreldbeker]]kwalifiserings vir die toernooie in [[T20I-wêreldbeker 2007|2007]], [[T20I-wêreldbeker 2009|2009]] en [[T20I-wêreldbeker 2010|2010]] deelgeneem nie. In 2012 het die Nigeriërs versuim om die T20I-wêreldbekerkwalifisering te haal, waarmee hulle ook die [[T20I-wêreldbeker 2012]] misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-africa-region-division-one-twenty20-2011-518828/nigeria-vs-kenya-3rd-place-play-off-518849/match-report |title=Uganda take title with comprehensive win |publisher=ESPNcricinfo |date=15 Julie 2011 |accessdate=6 April 2026}}</ref> Nigerië het ook nie die T20I-wêreldbekerkwalifisering 2013 gehaal nie, waarmee hulle versuim het om vir die [[T20I-wêreldbeker 2014]] te kwalifiseer. In die daaropvolgende kwalifiseringsfase het hulle nie die T20I-wêreldbekerkwalifisering 2015 vir die [[T20I-wêreldbeker 2016]] gehaal nie. In April 2018 het die wêreldbeheerliggaam IKR aan al sy lede volle T20I-status toegeken. Vervolgens word al die [[Twintig20|T20I-wedstryde]] tussen Nigerië en ander IKR-lede sedert 1 Januarie 2019 as ’n volle T20I erken.<ref name="T20I-status" /> In Augustus 2018 is Nigerië by die Afrika T20I-bekertoernooi 2018 ingesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricket365.com/latest-news/cricket-south-africa-launches-expanded-africa-t20-cup |title=CSA launches expanded Africa T20 Cup |publisher=Cricket365 |date=7 Augustus 2018 |accessdate=6 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/798465 |title=Ghana and Nigeria set to join Kenya, Namibia, Zimbabwe, and South African domestic sides in expanded Africa T20 Cup |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=7 Augustus 2018}}</ref> Nadat die span die noordwestelike substreek se kwalifisering as naaswenner geëindig en die eindstryd van die Afrikakwalifisering vir die [[T20I-wêreldbeker 2021]] gehaal het, het Nigerië op 20 Mei 2019 in sy eerste T20I-wedstryd teen [[Keniaanse nasionale krieketspan|Kenia]] in [[Kampala]] gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/669712 |title=Ghana and Nigeria advance to Africa finals |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=21 April 2018}}</ref> In Julie 2019 is [[Zimbabwe Krieket]] deur die IKR geskors, waarmee [[Zimbabwiese nasionale krieketspan|Zimbabwe]] van IKR-toernooie uitgesluit is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1288479 |title=ICC board and full council concludes in London |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=18 Julie 2019}}</ref> Gevolglik is hulle tydens die Afrikakwalifisering vir die T20I-wêreldbeker 2021 met Nigerië vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/1196860.html |title=Nigeria awarded men's T20 World Cup Qualifiers entry |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Augustus 2019}}</ref> Tydens die T20I-wêreldbekerkwalifisering 2019 het hulle ná nederlae in al hul ses wedstryde egter die hooftoernooi misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nigeriacricket.com.ng/2019/11/07/curtain-falls-on-the-icc-twenty20-world-cup-qualifiers-in-the-uae/ |title=Curtain falls on the ICC Twenty20 world cup qualifiers in the UAE |publisher=[[Nigeriese Krieketfederasie]] |author=Musa Musa |date=7 November 2019 |accessdate=7 April 2026}}</ref> Voorheen het die o/19-nasionale span vir die eerste keer vir ’n [[O/19-krieketwêreldbeker|krieketwêreldbekertoernooi]] gekwalifiseer en tydens die 2020-toernooi in [[Suid-Afrika]] sy eerste verskyning gemaak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.premiumtimesng.com/sports/321954-nigeria-qualifies-for-first-u-19-cricket-world-cup.html |title=Nigeria qualifies for first U-19 Cricket World Cup |publisher=Premium Times |author=Tunde Eludini |date=23 Maart 2019 |accessdate=7 April 2026}}</ref> Tydens die Afrikakwalifisering 2021 het die span die plaaslike kwalifisering gehaal, maar hulle is uitgeskakel en het daarmee die [[T20I-wêreldbeker 2022]] misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2021/articles/000014/001489.shtml |title=The Andrew Nixon Column: 21 November |publisher=[[Europese Krieketraad]] |author=Andrew Nixon |accessdate=21 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211121114017/https://cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2021/articles/000014/001489.shtml |archive-date=21 November 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die plaaslike kwalifisering vir die [[T20I-wêreldbeker 2024]] het Nigerië die Afrikakwalifisering gehaal, waar hulle versuim het om vir die hooftoernooi te kwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/africa-region-qualifier-namibia-seal-their-spot-in-2024-t20-world-cup-1410937 |title=Namibia seal their spot in 2024 T20 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |date=28 November 2023 |accessdate=7 April 2026}}</ref> In November 2024 het Nigerië die plaaslike kwalifisering vir die [[T20I-wêreldbeker 2026]]-Afrikakwalifisering aangebied. In die wedstryd teen die Ivoorkus op 24 November het [[Selim Salau]] die eerste Nigeriese kolwer geword wat ’n T20I-honderdtal aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/batting-most-runs-innings/nigeria-173/twenty20-internationals-3 |title=High scores for Nigeria in T20Is |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=7 April 2026}}</ref> In dieselfde wedstryd het nog rekords in dié tyd gespat, nadat Nigerië met 271 lopies sy hoogste T20I-telling aangeteken het, die teenstander met sewe lopies op die laagste T20I-telling uitgeboul en daarmee hul hoogste T20I-oorwinning aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/world-cup-sub-regional-africa-qualifier-group-c-2024-25-1459372/nigeria-vs-ivory-coast-5th-match-1459387/match-report |title=7 all out! Ivory Coast collapse against Nigeria to record lowest men's T20I total |publisher=ESPNcricinfo |date=25 November 2024 |accessdate=7 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/highest-innings-totals-283218 |title=Highest innings totals in T20Is |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=7 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/lowest-innings-totals-283172 |title=Lowest innings totals in T20Is |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=7 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/largest-margin-of-victory-by-runs-283283 |title=Largest margin of victory (by runs) in T20Is |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=7 April 2026}}</ref> Daartussen het Nigerië die eindstryd van die Kontinentbeker T20I Afrika gehaal, waar hulle egter met ses paaltjies teen [[Ugandese nasionale krieketspan|Uganda]] vasgeval het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/match-center-scorecard/nigeria-vs-uganda-live-score-update-final-africa-continental-cup-2024/ugnig12142024254754 |title=Uganda vs Nigeria Match Highlights & Results |publisher=[[The Times of India]] |date=14 Desember 2024 |accessdate=7 April 2026}}</ref> In die T20I-wêreldbeker 2026-kwalifisering het die Nigeriërs onoorwonne die Afrikakwalifisering gehaal, waar hulle in die vierde plek geëindig en daarmee die hooftoernooi misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/namibia-zimbabwe-qualify-for-2026-men-s-t20-world-cup-1505360 |title=Namibia, Zimbabwe qualify for 2026 men's T20 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |date=2 Oktober 2025 |accessdate=7 April 2026}}</ref> == Kleure == In T20I-krieket dra Nigerië groen truie met ’n geel kleuraksent, ’n groen V-halslyn en groen broeke. Veldspelers dra ’n groen bofbalpet of ’n groen sonhoed. Die kolwers se helms is ook groen geverf. Gedurende IKR-toernooie verskyn die borg se embleem op die regter mou en die belettering ''NIGERIA'' verskyn op die middel van die trui. Die Nigeriese nasionale krieketspan se bynaam is ''Yellow Greens''.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.topendsports.com/sport/cricket/team-nicknames.htm |title=Cricket Team Nicknames |publisher=Topend Sports |date=November 2017 |accessdate=6 April 2026}}</ref> Die Nigeriese Krieketvereniging se kenteken toon ’n skild met die gestiliseerde uitbeelding van beide die [[Nigerrivier|Niger-]] en [[Benuerivier]]e se rivierloop in Nigerië en die letters NCF met die belettering ''Nigeria Cricket Federation''. == Tuisstadions == {{Location map+ |Nigerië |caption=Ligging van Nigeriese krieketstadions |places= {{location map~|Nigerië|label=<small>[[Tafawa Balewa Square]]</small>|position=top|lat=6.447222|long=3.401389}} {{location map~|Nigerië|label=<small>[[Universiteit van Lagos-krieketovaal]]</small>|position=bottom|lat=6.513499|long=3.392852}} {{location map~|Nigerië|label=<small>[[Nigeriese Krieketfederasie-ovaal]]</small>|position=bottom|lat=9.0377|long=7.4507}} }} Nigerië beskik oor geen amptelike tuisstadion vir sy nasionale span nie. Die Nigeriese nasionale krieketspan gebruik vir hul krieketwedstryde eerder ’n verskeidenheid stadions dwarsdeur Nigerië: {| border="0" class="wikitable sortable" |- bgcolor="#cccccc" ! No. !! Stadion !! Plek !! Eerste wedstryd |- | 1 | [[Universiteit van Lagos-krieketovaal]] | Lagos | 19 Oktober 2021 |- | 2 | [[Tafawa Balewa Square]] | [[Lagos]] | 28 Maart 2022 |- | 3 | [[Nigeriese Krieketfederasie-ovaal]] | Abuja | 23 November 2024 |} == Spelers == === Spelerstatistieke === Daar het altesaam 42 spelers [[Twintig20|T20I-krieket]] vir Nigerië gespeel. Vervolgens die spelers wat vir die Nigeriese span die meeste lopies aangeteken en die meeste paaltjies geneem het. ==== Lopies ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" |T20I |- ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | T20Is ! scope=col | Lopies |- | [[Sulaimon Runsewe]] | 2019–hede | align=center | 76 | align=center | '''1&nbsp;399''' |- | [[Isaac Danladi]] | 2019–hede | align=center | 59 | align=center | '''1&nbsp;224''' |- | [[Isaac Okpe]] | 2019–hede | align=center | 84 | align=center | '''{{0}}822''' |- | [[Selim Salau]] | 2024–hede | align=center | 33 | align=center | '''{{0}}793''' |- | [[Sesan Adedeji]] | 2019–hede | align=center | 47 | align=center | '''{{0}}772''' |- class=sortbottom | colspan=4 | <small>Korrek teen: 7 April 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=3;id=173;type=team |title=Records / Nigeria / Twenty20 Internationals / Most Runs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=7 April 2026}}</ref> |} ==== Paaltjies ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" |T20I |- ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | T20Is ! scope=col | Paaltjies |- | [[Isaac Okpe]] | 2019–hede | align=center | 84 | align=center | '''84''' |- | [[Sylvester Okpe]] | 2019–hede | align=center | 81 | align=center | '''70''' |- | [[Peter Aho]] | 2021–hede | align=center | 62 | align=center | '''67''' |- | [[Ridwan Abdulkareem]] | 2021–hede | align=center | 52 | align=center | '''54''' |- | [[Prosper Useni]] | 2021–hede | align=center | 61 | align=center | '''52''' |- class=sortbottom | colspan=4 | <small>Korrek teen: 7 April 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=3;id=173;type=team |title=Records / Nigeria / Twenty20 Internationals / Most Wickets |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=7 April 2026}}</ref> |} === Spankapteins === Tot op hede was vier spelers reeds die [[Kaptein (sport)|kaptein]] vir Nigerië tydens ’n T20I-wedstryd.<ref>Die tydperk verwys na die ooreenstemmende krieketseisoen waarin die eerste of laaste wedstryd van die tyd as kaptein gespeel is.</ref> {| border="0" class="wikitable sortable" |-bgcolor="#cccccc" ! colspan="3"| T20I<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=3;id=173;type=team |title=Records / Nigeria / Twenty20 Internationals / List of Captains |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=7 April 2026}}</ref> |- ! No. !! Naam !! Tydperk |- | 1 | Ademola Onikoyi | 2019–2023 |- | 2 | Joshua Ayannaike | 2021 |- | 3 | Sylvester Okpe | 2021–2025 |- | 4 | '''Sulaimon Runsewe''' | 2025–hede |} == Rekords == === Krieketwêreldbekerrekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[Krieketwêreldbeker 1975|1975]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1979|1979]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1983|1983]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1987|1987]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1992|1992]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1996|1996]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2003|2003]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2007|2007]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2011|2011]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2019|2019]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2027|2027]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Kampioenetrofeerekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[Kampioenetrofee 1998|1998]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Kampioenetrofee 2000|2000]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Kampioenetrofee 2002|2002]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Kampioenetrofee 2004|2004]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2006|2006]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2009|2009]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2013|2013]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2017|2017]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2025|2025]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2029|2029]] || Nie gekwalifiseer nie |} === T20I-rekord teen ander lande === {| class="wikitable" style="text-align:center;width:600px" ! Teenstander !! Wedstryde !! Gewen !! Verloor !! Gelykop !! Onbeslis !! % Gewen !! Eerste T20I-oorwinning |- |colspan="15" style="text-align:center"| '''t. Toetslande''' |- |align="left"| {{Cr-IE}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-ZW}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |colspan="15" style="text-align:center"| '''t. Assosiaatlede''' |- |align="left"| {{vlagland|Botswana}} || 6 || 5 || 1 || 0 || 0 || 83,33 || 21 Mei 2019 |- |align="left"| {{vlagland|Eswatini}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 4 Desember 2022 |- |align="left"| {{vlagland|Gambië}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 4 Desember 2022 |- |align="left"| {{vlagland|Ghana}} || 5 || 5 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 22 Mei 2019 |- |align="left"| {{Cr-HK}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{vlagland|Ivoorkus}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 24 November 2024 |- |align="left"| {{vlagland|Jersey}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{vlagland|Kameroen}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 5 Desember 2022 |- |align="left"| {{Cr-CA}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-KE}} || 15 || 3 || 12 || 0 || 0 || 20,00 || 16 September 2021 |- |align="left"| {{vlagland|Malawi}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 26 September 2025 |- |align="left"| {{vlagland|Mosambiek}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 1 Desember 2022 |- |align="left"| {{Cr-NA}} || 3 || 1 || 2 || 0 || 0 || 33,33 || 18 Maart 2014 |- |align="left"| {{Cr-OM}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{vlagland|Rwanda}} || 12 || 9 || 2 || 0 || 1 || 66,67 || 4 Oktober 2023 |- |align="left"| {{vlagland|Sierra Leone}} || 14 || 13 || 1 || 0 || 0 || 92,85 || 20 Oktober 2021 |- |align="left"| {{vlagland|Sint Helena}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 23 November 2024 |- |align="left"| {{Cr-TZ}} || 5 || 1 || 3 || 0 || 1 || 20,00 || 26 November 2023 |- |align="left"| {{Cr-UG}} || 13 || 0 || 13 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-AE}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{vlagland|Zambië}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 4 Desember 2025 |- |- class="sortbottom" |align="left"| '''Algeheel''' || '''93''' || '''48''' || '''43''' || '''0''' || '''2''' || '''52,74''' || 21 Mei 2019 |- |colspan="9"| ''Rekords volledig tot en met T20I #3806 op 7 April 2026. Gelykop verwys na wedstryde wat deur ’n valbyl (soos ’n Superboulbeurt) beslis is. Wenpersentasies sluit onbesliste wedstryde uit en gelykop as ’n halwe oorwinning (ongeag die valbyl).''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?class=3;id=173;type=team |title=Records / Nigeria / Twenty20 Internationals / Result summary |publisher=ESPNcricinfo |date=7 April 2026 |accessdate=7 April 2026}}</ref> |} === T20I-wêreldbekerrekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[T20I-wêreldbeker 2007|2007]] || Nie deelgeneem nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2009|2009]] || Nie deelgeneem nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2010|2010]] || Nie deelgeneem nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2012|2012]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2014|2014]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2016|2016]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2021|2021]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2022|2022]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2024|2024]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2026|2026]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2028|2028]] || {{n.v.t.}} |- |[[T20I-wêreldbeker 2030|2030]] || {{n.v.t.}} |} == Sien ook == {{Portaal|Krieket|Cricket ball.svg}} == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Nigeria national cricket team|Nigeriese nasionale krieketspan}} * {{en}} [https://nigeriacricket.com.ng/ Amptelike webwerf van die Nigeriese Krieketfederasie] * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/team/nigeria-122 Nigerië op ESPNcricinfo] * {{en}} [https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/nigeria-cricket-federation Nigerië by die IKR] {{Nasionale krieketspanne}} {{Normdata}} [[Kategorie:Krieket in Nigerië]] [[Kategorie:Nasionale krieketspanne van Afrika]] b35v4p95au1uvpu59r110ios6e3ki3l 0 459978 2891675 2891044 2026-04-08T17:45:19Z Sobaka 328 /* Geskiedenis */ bywerk 2891675 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Uber offices, Mission Bay (July 2020) -2.jpg|duimnael|Uber kantore in Mission Bay (Julie 2020).]] '''Uber Technologies, Inc.''' is 'n [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] multinasionale [[vervoer]][[maatskappy]] wat saamrydienste, koerierdienste, kosaflewering en vragvervoer verskaf.<ref name=10KFeb2025>{{cite web | url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/0001543151/000154315126000015/uber-20251231.htm | title=Uber Technologies, Inc. 2025 Form 10-K Annual Report | publisher=United States Securities and Exchange Commission |date=13 Februarie 2026}}</ref> Dit het sy hoofkwartier in [[San Francisco]], [[Kalifornië]], en is in ongeveer 70 lande en 15 000 stede wêreldwyd bedrywig.<ref name=10KFeb2025/> Dit is die grootste saamrymaatskappy wêreldwyd met meer as 202 miljoen maandelikse aktiewe gebruikers en 10 miljoen aktiewe bestuurders en koeriers. Dit koördineer gemiddeld 42 miljoen ritte en afleweringsbestellings per dag, en het 72 miljard ritte en afleweringsbestellings gekoördineer sedert sy ontstaan in 2010.<ref name="results">{{Cite press release |url=https://www.businesswire.com/news/home/20260204947622/en/Uber-Announces-Results-for-Fourth-Quarter-and-Full-Year-2025 |title=Uber Announces Results for Fourth Quarter and Full Year 2025 |publisher=Business Wire |date=4 Februarie 2026}}</ref> In die vierde kwartaal van 2025 het die maatskappy 'n inkomstekoers (inkomste as 'n persentasie van bruto besprekings) van 29,9% vir mobiliteitsdienste en 19,2% vir kosaflewering gehad.<ref name=results/> Die maatskappy is ook besig om robottaksidienste te ontwikkel in vennootskap met Lucid Motors, Nuro en Baidu. ==Geskiedenis== In 2009 het Garrett Camp, 'n medestigter van StumbleUpon, die idee gekry om Uber te skep om dit makliker en goedkoper te maak om direkte [[vervoer]] te bekom. Camp en Travis Kalanick het $800 bestee om 'n privaat bestuurder op Oujaarsaand te huur, wat hulle as buitensporig beskou het, en Camp was ook geïnspireer deur sy probleme om 'n taxi op 'n sneeu-aand in [[Parys]] te vind.<ref name=innovation>{{cite news | url=https://archive.canadianbusiness.com/lists-and-rankings/richest-people/2016-garrett-camp-uber/ | title=Co-founding Uber made Calgary-born Garrett Camp a billionaire | first=Alec | last=Scott | work=Canadian Business | date=19 November 2015 | access-date=7 Februarie 2023 | archive-date=5 Junie 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230605231341/https://archive.canadianbusiness.com/lists-and-rankings/richest-people/2016-garrett-camp-uber/ | url-status=dead }}</ref><ref name=Hail>{{cite news | title=All Hail The Uber Man! How Sharp-Elbowed Salesman Travis Kalanick Became Silicon Valley's Newest Star | first=Alyson | last=Shontell | url=https://www.businessinsider.com/uber-travis-kalanick-bio-2014-1 | work=Business Insider | date=11 Januarie 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180908170324/https://www.businessinsider.com/uber-travis-kalanick-bio-2014-1 | archive-date=8 September 2018 | url-status=live | df=mdy-all }}</ref> Die prototipe van die mobiele toepassing is gebou deur Camp en sy vriende, Oscar Salazar en Conrad Whelan, met Kalanick as die "mega-adviseur" vir die maatskappy.<ref name=Hail/> In Februarie 2010 het Ryan Graves die eerste Uber-werknemer geword; hy is in Mei 2010 as uitvoerende hoof ([[HUB]]) aangewys.<ref>{{Cite web |last=Clark |first=Kate |date=2019-05-24 |title=Uber's first employee Ryan Graves resigns from board |url=https://techcrunch.com/2019/05/24/ubers-first-employee-ryan-graves-resigns-from-board/ |access-date=2025-04-29 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> In Desember 2010 het Kalanick Graves as HUB opgevolg en Graves het die hoofbedryfsbeampte geword.<ref>{{cite news | url=https://www.cnbc.com/2017/05/14/profile-of-ubers-ryan-graves.html | title=How Ryan Graves became Uber's first CEO | first=Anita | last=Balakrishnan | work=CNBC | date=10 Augustus 2017}}</ref> Na 'n beta-bekendstelling in Mei 2010, is Uber se dienste en mobiele toepassing in 2011 in San Francisco publiek bekendgestel.<ref name=hire>{{cite news |last=Lagorio-Chafkin |first=Christine |date=15 Januarie 2014 |title=How Uber Is Going To Hire 1,000 People This Year |work=[[Inc. (magazine)|Inc.]] |url=https://www.inc.com/christine-lagorio/how-uber-hires.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20181118133339/https://www.inc.com/christine-lagorio/how-uber-hires.html |archive-date=18 November 2018 |url-status=live |df=mdy-all}}</ref><ref> {{cite news | url=https://www.forbes.com/sites/ellenhuet/2014/12/11/ubers-global-expansion/ |last=Huet | first=Ellen | title=Uber's Global Expansion in Five Seconds | work=[[Forbes]] | date=11 Desember 2014 | url-access=limited | url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180210003159/https://www.forbes.com/sites/ellenhuet/2014/12/11/ubers-global-expansion/ |archive-date=10 Februarie 2018|df=mdy-all}}</ref> Oorspronklik het die toepassing gebruikers slegs toegelaat om 'n swart luukse motor te bestel en die prys was ongeveer 1,5 keer dié van 'n taxi.<ref>{{cite news |last=McAlone |first=Nathan |date=10 Februarie 2016 |title=This is how Uber used to look when it first started out – and how it's changed over time |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/ubers-design-history-2010-2016-2016-2/ |url-status=live|access-date=8 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825143136/https://www.businessinsider.com/ubers-design-history-2010-2016-2016-2/ |archive-date=25 Augustus 2018|df=mdy-all}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kircher |first=Madison Malone |date=2017-03-02 |title=So What Are That Uber Driver and Travis Kalanick Arguing About Exactly? |url=https://nymag.com/intelligencer/2017/03/uber-driver-and-travis-kalanick-argued-over-dropping-fares.html |access-date=2025-04-29 |website=Intelligencer |language=en}}</ref> In 2011 het die maatskappy sy naam van UberCab na Uber verander na klagtes van taxi-operateurs in San Francisco.<ref>{{cite news | title=New York cab fleecing holds lesson on data versus intuition | url=https://www.irishtimes.com/business/technology/new-york-cab-fleecing-holds-lesson-on-data-versus-intuition-1.443982 | first=Danny | last=O'Brien | newspaper=The Irish Times | date=13 Januarie 2012 | access-date=8 September 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181129130738/https://www.irishtimes.com/business/technology/new-york-cab-fleecing-holds-lesson-on-data-versus-intuition-1.443982 | archive-date=29 November 2018 | url-status=live | df=mdy-all }}</ref> Kalanick het geglo dat Uber benewens doeltreffendheid elegansie bied omdat alle bestuurders deftige swart motors het. Hy het nie gevoel dat gewone motors wat deur nie-professionele bestuurders bestuur word, aantreklik sou wees nie. Kalanick en sy engelbelegger Jason Calacanis het in die openbaar in poduitsendings verklaar dat die wêreld se eerste ritdeelmaatskappy (Wingz) onwettig was en nie sou werk nie.<ref>{{cite news | url=https://www.youtube.com/watch?v=550X5OZVk7Y | title= Travis Kalanick of Uber minute 1:08:00 Kalanick said rideshare was illegal | work=This Week in Startups | first=Jason | last=Canacalis |date= 16 Augustus 2011 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.youtube.com/watch?v=oQa3HboAiQo | title= Startups News Panel with Uber Investor Jason Calacanis minute 50:50 Wingz known as Tickengo back then mentioned and 1:01:50 Airbnb for rides won't survive | work=This Week in Startups | first=Jason | last=Canacalis |date= 13 Oktober 2012 | url-access=subscription}}</ref> Die maatskappy se vroeë aanstellings het 'n kernfisikus, 'n berekeningsneurowetenskaplike en 'n masjinerie-kenner ingesluit wat gewerk het aan die voorspelling van aankomstye vir Uber se motors meer akkuraat as Google API's.<ref name="innovation" /><ref>{{cite news | title=Uber Out-Maths Google on NYC ETAs | first=Sarah | last=Lacy | author-link=Sarah Lacy | url=https://techcrunch.com/2011/06/15/uber-out-maths-google-on-nyc-etas/ | work=TechCrunch | date=15 Junie 2011 | archive-date=26 Februarie 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170226133925/https://techcrunch.com/2011/06/15/uber-out-maths-google-on-nyc-etas/ | url-status=live | df=mdy-all}}</ref> In April 2012 het Uber 'n diens in [[Chicago]] bekendgestel, waardeur gebruikers 'n gereelde taxi of 'n Uber-bestuurder via sy mobiele toepassing kon aanvra.<ref>{{cite news | first=Leena | last=Rao | title=Uber Experiments With Lower-Priced Taxis in Chicago Through Newly Launched Labs Group, 'Garage' | url=https://techcrunch.com/2012/04/18/uber-experiments-with-lower-priced-taxis-in-chicago-through-newly-launched-labs-group-garage/ | work=TechCrunch | date=18 April 2012 | access-date=25 Junie 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072007/https://techcrunch.com/2012/04/18/uber-experiments-with-lower-priced-taxis-in-chicago-through-newly-launched-labs-group-garage/ | archive-date=22 Januarie 2018 | url-status=live | df=mdy-all }}</ref><ref>{{cite news | title=Uber tackles Taxis in Chicago with Uber Garage experiment | first=Terrence | last=O'Brien | url=https://www.engadget.com/2012/04/18/uber-tackles-taxis-in-chicago-with-uber-garage-experiment/ | work=Engadget | date=18 April 2012 | access-date=26 Februarie 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170226131420/https://www.engadget.com/2012/04/18/uber-tackles-taxis-in-chicago-with-uber-garage-experiment/ | archive-date=26 Februarie 2017 | url-status=live | df=mdy-all }}</ref> In Julie 2012 het Uber UberX bekendgestel, 'n goedkoper opsie wat bestuurders toegelaat het om nie-luukse voertuie te gebruik, maar steeds onderhewig aan kommersiële lisensies.<ref>{{cite news |title=Uber opens doors in D.C. |first=Fritz |last=Hahn |url=https://www.washingtonpost.com/blogs/going-out-gurus/post/dc-council-expected-to-approve-uber-act/2012/12/04/574a0306-3e38-11e2-ae43-cf491b837f7b_blog.html | newspaper=[[The Washington Post]] | date=4 Desember 2012 | access-date=20 Februarie 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170222052759/https://www.washingtonpost.com/blogs/going-out-gurus/post/dc-council-expected-to-approve-uber-act/2012/12/04/574a0306-3e38-11e2-ae43-cf491b837f7b_blog.html | archive-date=22 Februarie 2017 | url-status=live | df=mdy-all }}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.businessinsider.com/ubers-history |title=The history of how Uber went from the most feared startup in the world to its massive IPO |last2=Leskin |first1=Avery | last1=Hartmans | first2=Paige |website=Business Insider| date=18 Mei 2019}}</ref> In April 2013, nadat Wingz, Lyft en Sidecar lisensies verkry het om wettiglik as ritdeelmaatskappye te opereer, het Uber aangekondig dat hulle hierdie model gaan aanneem en gereelde bestuurders met persoonlike voertuie by die UberX-platform gaan voeg in plaas van slegs kommersieel gelisensieerde voertuie, onderhewig aan 'n agtergrondtoets, versekering, registrasie en voertuigstandaarde.<ref>{{cite news |url=https://techcrunch.com/2013/04/12/uber-ride-share-almost-everywhere/ |title=Uber Moves Deeper Into Ride Sharing, Promises to Roll Out Services | work=TechCrunch | first=Ryan | last=Lawler |date=12 April 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.scribd.com/document/490448604/uber-policy-whitepaper |title=Uber Policy White Paper 1.0: Addressing Regulatory Ambiguity Around Ridesharing Apps |publisher=Scribd.com | first=Travis | last=Kalanick |date=12 April 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204005004578082630070372690 |title=Taxi Apps Face Bumpy Road | work=[[The Wall Street Journal]] | first=Geoffrey | last=Fowler |date=28 Oktober 2012}}</ref> Teen Desember 2013 was die diens in 65 stede bedryf.<ref>{{Cite news |url=https://www.independent.com/2013/12/19/uber-taxi-app-fit-santa-barbara/ |title=Uber Taxi App a Fit for Santa Barbara? |first=Kelsey Brugger | last=Thu | work=Santa Barbara Independent |date=19 Desember 2013}}</ref> In Desember 2013 het ''USA Today'' Uber as hul tegnologiemaatskappy van die jaar aangewys.<ref>{{cite news | url=https://www.usatoday.com/story/money/columnist/wolff/2013/12/22/the-success-of-app-based-car-service-uber/4141669/ | title=Wolff: The tech company of the year is Uber | last=Wolff | first=Michael | work=USA Today | date=22 Desember 2013 | access-date=17 September 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170907081132/https://www.usatoday.com/story/money/columnist/wolff/2013/12/22/the-success-of-app-based-car-service-uber/4141669/ | archive-date=7 September 2017 | url-status=live | df=mdy-all }}</ref> In Augustus 2014 het Uber 'n gedeelde vervoerdiens in die San Franciscobaai-gebied bekendgestel.<ref>{{cite news | title=Uber Opens Up UberPool To All San Francisco Users | first=Ryan | last=Lawler | url=https://techcrunch.com/2014/09/02/uberpool-launch-for-real/ | work=TechCrunch | date=2 September 2014 | access-date=25 Junie 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170423154432/https://techcrunch.com/2014/09/02/uberpool-launch-for-real/ | archive-date=23 April 2017 | url-status=live | df=mdy-all }}</ref><ref>{{Cite web| url=https://www.latimes.com/business/technology/la-fi-tn-lyft-line-uberpool-20140805-story.html |title=Lyft and Uber launch carpool-like services in San Francisco| date=2014-08-06| website=[[Los Angeles Times]]| url-access=subscription |language=en-US|access-date=2020-03-10}}</ref> en Uber Eats, 'n kosafleweringsdiens.<ref>{{cite news | url=https://www.businessinsider.com/why-uber-launched-uber-eats-2016-3 | title=Uber's GrubHub killer is finally in the US – here's the inside story on its big bet on food | first=Biz | last=Carson | work=Business Insider | date=2 Maart 2016 | access-date=8 September 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180825143129/https://www.businessinsider.com/why-uber-launched-uber-eats-2016-3 | archive-date=25 Augustus 2018 | url-status=live | df=mdy-all }}</ref><ref>{{Cite news | url=https://techcrunch.com/2016/01/20/ubers-standalone-food-delivery-app-is-coming-to-the-u-s/ | title=Uber's Standalone Food Delivery App Is Coming To The U.S. | last=Dickey | first=Megan Rose | work=TechCrunch | date=20 Januarie 2016 | access-date=19 Desember 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170707154341/https://techcrunch.com/2016/01/20/ubers-standalone-food-delivery-app-is-coming-to-the-u-s/ | archive-date=7 Julie 2017 | url-status=live | df=mdy-all}}</ref> Ook in 2014 het die firma Uber for Business bekendgestel, 'n korporatiewe platform wat bestuurde ritte, maaltydprogramme en afleweringsoplossings vir organisasies van alle groottes bied.<ref>{{cite web |url=https://www.uber.com/us/en/business/articles/what-is-uber-for-business/ |title=What is Uber for Business? |website=Uber |access-date=2026-03-22}}</ref><ref>{{cite web |url=https://startground.com/uber-for-business-review/ |title=Uber for Business Review: Best Corporate Travel Solution |website=StartGround |access-date=2026-03-22}}</ref> Teen 2025 is die platform deur meer as 200 000 maatskappye wêreldwyd gebruik, insluitend meer as die helfte van die Fortune 500.<ref>{{cite web |url=https://www.uber.com/us/en/business/ |title=Corporate Travel, Food, & Delivery Services |website=Uber for Business |access-date=2026-03-22}}</ref> In Augustus 2016, weens strawwe mededinging, het Uber sy bedrywighede in China aan DiDi verkoop in ruil vir 'n 18%-belang in DiDi.<ref>{{Cite magazine | url=https://www.wired.co.uk/article/didi-chuxing-china-startups-uber | title=Didi Chuxing took on Uber and won. Now it's taking on the world | last=Crabtree | first=James | magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] | date=9 Februarie 2018 | access-date=10 Oktober 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181011053445/https://www.wired.co.uk/article/didi-chuxing-china-startups-uber | archive-date=11 Oktober 2018 | url-status=live | df=mdy-all}}</ref> DiDi het ingestem om $1 miljard in Uber te belê.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2016/08/26/technology/how-uber-lost-more-than-1-billion-in-the-first-half-of-2016.html | title=How Uber Lost More Than $1 Billion in the First Half of 2016 | first=Mike | last=Issac | work=[[The New York Times]] | date=26 Augustus 2016 | url-access=subscription | access-date=28 Februarie 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161223193626/http://www.nytimes.com/2016/08/26/technology/how-uber-lost-more-than-1-billion-in-the-first-half-of-2016.html | archive-date=23 Desember 2016 | url-status=live | df=mdy-all }}</ref> Uber het in 2014 met bedrywighede in China begin onder die naam 优步 (Yōubù).<ref>{{cite news | last1=Kirby | first1=William | title=The Real Reason Uber Is Giving Up in China | url=https://hbr.org/2016/08/the-real-reason-uber-is-giving-up-in-china | work=Harvard Business Review | date=2 Augustus 2016 | access-date=22 Januarie 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190122144952/https://hbr.org/2016/08/the-real-reason-uber-is-giving-up-in-china | archive-date=22 Januarie 2019 | url-status=live | df=mdy-all}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Besigheid]] [[Kategorie:Firmas]] [[Kategorie:Maatskappye]] iaao8q9588nsxmcmoc998en85qyally 3 459993 2891652 2026-04-08T13:55:45Z Aliwal2012 39067 Heet welkom! 2891652 wikitext text/x-wiki {{Welkom}} --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:55, 8 April 2026 (UTC) bhf6hxqiw51jijboejdjkn1dg9qc5jg 0 459994 2891664 2026-04-08T16:20:14Z BurgertB 2401 Nuwe artkel, besig 2891664 wikitext text/x-wiki Die '''Nibiru-ramp''' is 'n veronderstelde rampspoedige botsing of amperbotsing tussen die [[Aarde]] en 'n groot [[Planeet|planetêre]] voorwerp wat volgens sekere groepe in die 21ste eeu sal plaasvind. Mense wat in dié oordeelsdagvoorval glo, verwys gewoonlik na die voorwerp as "[[Nibiru]]" of "[[Planeet X]]". Die idee is in 1995 die eerste keer opgehaal deur Nancy Lieder,<ref>{{cite web|title=A Guarantee: The World Will Not End On Friday|author=Marcelo Gleiser|publisher=[[National Public Radio]]|url=https://www.npr.org/blogs/13.7/2012/12/19/167530202/a-guarantee-the-world-will-not-end-on-friday|date=2012|access-date=2013-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130410043958/http://www.npr.org/blogs/13.7/2012/12/19/167530202/a-guarantee-the-world-will-not-end-on-friday|archive-date=2013-04-10|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Natalie Wolchover|title=Scientists reject impending Nibiru-Earth collision|publisher=NASA|url=http://lunarscience.nasa.gov/articles/scientists-reject-impending-nibiru-earth-collision|access-date=2014-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213044647/http://lunarscience.nasa.gov/articles/scientists-reject-impending-nibiru-earth-collision/|archive-date=2014-12-13|url-status=live}}</ref> stigter van die webtuiste ZetaTalk. Lieder beweer sy is 'n kontakpersoon met die vermoë om boodskappe van [[buiteaardse lewe|buiteaardse wesens]] van die Zeta Reticuli-stergroep te ontvang deur 'n inplanting in haar [[brein]]. Sy beweer sy is gekies om die [[mens]] te waarsku die voorwerp sou in Mei 2003 deur die binneste [[Sonnestelsel]] beweeg (hoewel dié datum later uitgestel is) en dat dit die Aarde 'n rampspoedige poolverskuiwing sou laat ondergaan wat die grootste deel van die mensdom sou uitwis.<ref>{{cite web|title=Nancy Lieder's biography|author=Nancy Lieder|publisher=ZetaTalk|url=http://zetatalk.com/nancybio.htm|access-date=2014-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022155359/http://www.zetatalk.com/nancybio.htm|archive-date=2014-10-22|url-status=live}}</ref> Die voorspelling het daarna verder as Lieder se webtuiste versprei en is deur talle oordeelsdaggroepe op die [[internet]] omarm. Sedert 2012 het meldings van die Nibiru-ramp dikwels weer in die populêre media verskyn, gewoonlik gekoppel aan nuusmakende sterrekundige voorwerpe soos [[C/2012 S1|Komeet Ison]] of [[Planeet Nege]]. Hoewel die naam "Nibiru" afgelei is van die werke van die "[[Antieke ruimtevaarders|antieke ruimtevaarder]]"-skrywer [[Zecharia Sitchin]] en sy vertolkings van [[Babilon]]iese en [[Sumer]]iese mitologie, het hy enige verband tussen sy werk en verskeie bewerings van ’n komende apokalips ontken. ’n Voorspelling deur die selfverklaarde "Christelike numeroloog" David Meade dat die Nibiru-ramp op 23 September 2017 sou plaasvind, het uitgebreide mediaberiggewing ontvang. Die idee dat ’n planeetgroot voorwerp in die nabye toekoms met die Aarde sal bots of naby daaraan sal verbybeweeg, word nie deur enige [[wetenskap]]like bewyse ondersteun nie en is deur [[sterrekundige]]s en [[Planetologie|planetêre wetenskaplikes]] as [[pseudowetenskap|skynwetenskap]] en ’n internetbedrogspul verwerp.<ref name="NASA2012dec22">{{cite web |title=Beyond 2012: Why the World Didn't End |date=2012-12-22 |publisher=NASA |url=http://www.nasa.gov/topics/earth/features/2012.html |access-date=2012-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222054800/http://www.nasa.gov/topics/earth/features/2012.html |archive-date=2011-02-22 |url-status=live }}</ref> Só ’n voorwerp sou die [[Wentelbaan|wentelbane]] van die planete in so ’n mate ontwrig het dat die uitwerking daarvan vandag maklik waarneembaar sou gewees het.<ref name=youtube>{{cite web|title=The Truth About Nibiru|publisher=NASA|work=Solar System Exploration Research Virtual Institute|date=October 21, 2011 |url=https://www.youtube.com/watch?v=1TIy-t48uU0|access-date=2018-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310103840/https://www.youtube.com/watch?v=1TIy-t48uU0|archive-date=2018-03-10|url-status=live}}</ref> Sterrekundiges het baie planete anderkant [[Neptunus]] veronderstel, en hoewel die bestaan van baie weerlê is, is daar sommige wat moontlik bly, soos [[Planeet Nege]]. Al die huidige hipoteses beskryf planete in wentelbane wat hulle deurgaans ver buite [[Neptunus]] sou hou, selfs wanneer hulle op hulle naaste aan die [[Son]] is. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Nibiru cataclysm}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hipotetiese planete]] [[Kategorie:Skynwetenskappe]] es482m0kvhx68i28oeynz8mktcwpbhe 2891671 2891664 2026-04-08T17:04:23Z BurgertB 2401 2891671 wikitext text/x-wiki [[Beeld:V838 Mon HST.jpg|thumb|250px|Die [[veranderlike ster]] V838 Monocerotis, vergesel van 'n ligeggo, is al verkeerdelik uitgebeeld as 'n naderende [[planeet]] of [[bruindwerg]] in 'n botsingsbaan met die [[Aarde]].]] Die '''Nibiru-ramp''' is 'n veronderstelde rampspoedige botsing of amperbotsing tussen die [[Aarde]] en 'n groot [[Planeet|planetêre]] voorwerp wat volgens sekere groepe in die 21ste eeu sal plaasvind. Mense wat in dié oordeelsdagvoorval glo, verwys gewoonlik na die voorwerp as "[[Nibiru]]" of "[[Planeet X]]". Die idee is in 1995 die eerste keer opgehaal deur Nancy Lieder,<ref>{{cite web|title=A Guarantee: The World Will Not End On Friday|author=Marcelo Gleiser|publisher=[[National Public Radio]]|url=https://www.npr.org/blogs/13.7/2012/12/19/167530202/a-guarantee-the-world-will-not-end-on-friday|date=2012|access-date=2013-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130410043958/http://www.npr.org/blogs/13.7/2012/12/19/167530202/a-guarantee-the-world-will-not-end-on-friday|archive-date=2013-04-10|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Natalie Wolchover|title=Scientists reject impending Nibiru-Earth collision|publisher=NASA|url=http://lunarscience.nasa.gov/articles/scientists-reject-impending-nibiru-earth-collision|access-date=2014-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213044647/http://lunarscience.nasa.gov/articles/scientists-reject-impending-nibiru-earth-collision/|archive-date=2014-12-13|url-status=live}}</ref> stigter van die webtuiste ZetaTalk. Lieder beweer sy is 'n kontakpersoon met die vermoë om boodskappe van [[buiteaardse lewe|buiteaardse wesens]] van die Zeta Reticuli-stergroep te ontvang deur 'n inplanting in haar [[brein]]. Sy beweer sy is gekies om die [[mens]] te waarsku die voorwerp sou in Mei 2003 deur die binneste [[Sonnestelsel]] beweeg (hoewel dié datum later uitgestel is) en dat dit die Aarde 'n rampspoedige poolverskuiwing sou laat ondergaan wat die grootste deel van die mensdom sou uitwis.<ref>{{cite web|title=Nancy Lieder's biography|author=Nancy Lieder|publisher=ZetaTalk|url=http://zetatalk.com/nancybio.htm|access-date=2014-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022155359/http://www.zetatalk.com/nancybio.htm|archive-date=2014-10-22|url-status=live}}</ref> Die voorspelling het daarna verder as Lieder se webtuiste versprei en is deur talle oordeelsdaggroepe op die [[internet]] omarm. Sedert 2012 het meldings van die Nibiru-ramp dikwels weer in die populêre media verskyn, gewoonlik gekoppel aan nuusmakende sterrekundige voorwerpe soos [[C/2012 S1|Komeet Ison]] of [[Planeet Nege]]. Hoewel die naam "Nibiru" afgelei is van die werke van die "[[Antieke ruimtevaarders|antieke ruimtevaarder]]"-skrywer [[Zecharia Sitchin]] en sy vertolkings van [[Babilon]]iese en [[Sumer]]iese mitologie, het hy enige verband tussen sy werk en verskeie bewerings van ’n komende apokalips ontken. ’n Voorspelling deur die selfverklaarde "Christelike numeroloog" David Meade dat die Nibiru-ramp op 23 September 2017 sou plaasvind, het uitgebreide mediaberiggewing ontvang. Die idee dat ’n planeetgroot voorwerp in die nabye toekoms met die Aarde sal bots of naby daaraan sal verbybeweeg, word nie deur enige [[wetenskap]]like bewyse ondersteun nie en is deur [[sterrekundige]]s en [[Planetologie|planetêre wetenskaplikes]] as [[pseudowetenskap|skynwetenskap]] en ’n internetbedrogspul verwerp.<ref name="NASA2012dec22">{{cite web |title=Beyond 2012: Why the World Didn't End |date=2012-12-22 |publisher=NASA |url=http://www.nasa.gov/topics/earth/features/2012.html |access-date=2012-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222054800/http://www.nasa.gov/topics/earth/features/2012.html |archive-date=2011-02-22 |url-status=live }}</ref> Só ’n voorwerp sou die [[Wentelbaan|wentelbane]] van die planete in so ’n mate ontwrig het dat die uitwerking daarvan vandag maklik waarneembaar sou gewees het.<ref name=youtube>{{cite web|title=The Truth About Nibiru|publisher=NASA|work=Solar System Exploration Research Virtual Institute|date=October 21, 2011 |url=https://www.youtube.com/watch?v=1TIy-t48uU0|access-date=2018-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310103840/https://www.youtube.com/watch?v=1TIy-t48uU0|archive-date=2018-03-10|url-status=live}}</ref> Sterrekundiges het baie planete anderkant [[Neptunus]] veronderstel, en hoewel die bestaan van baie weerlê is, is daar sommige wat moontlik bly, soos [[Planeet Nege]]. Al die huidige hipoteses beskryf planete in wentelbane wat hulle deurgaans ver buite [[Neptunus]] sou hou, selfs wanneer hulle op hulle naaste aan die [[Son]] is. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Nibiru cataclysm}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hipotetiese planete]] [[Kategorie:Skynwetenskappe]] at700hvx7bfoki52e8wdp790612l2ue 2891693 2891671 2026-04-08T19:49:38Z BurgertB 2401 Besig 2891693 wikitext text/x-wiki [[Beeld:V838 Mon HST.jpg|thumb|250px|Die [[veranderlike ster]] V838 Monocerotis, vergesel van 'n ligeggo, is al verkeerdelik uitgebeeld as 'n naderende [[planeet]] of [[bruindwerg]] in 'n botsingsbaan met die [[Aarde]].]] Die '''Nibiru-ramp''' is 'n veronderstelde rampspoedige botsing of amperbotsing tussen die [[Aarde]] en 'n groot [[Planeet|planetêre]] voorwerp wat volgens sekere groepe in die 21ste eeu sal plaasvind. Mense wat in dié oordeelsdagvoorval glo, verwys gewoonlik na die voorwerp as "[[Nibiru]]" of "[[Planeet X]]". Die idee is in 1995 die eerste keer opgehaal deur Nancy Lieder,<ref>{{cite web|title=A Guarantee: The World Will Not End On Friday|author=Marcelo Gleiser|publisher=[[National Public Radio]]|url=https://www.npr.org/blogs/13.7/2012/12/19/167530202/a-guarantee-the-world-will-not-end-on-friday|date=2012|access-date=2013-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130410043958/http://www.npr.org/blogs/13.7/2012/12/19/167530202/a-guarantee-the-world-will-not-end-on-friday|archive-date=2013-04-10|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Natalie Wolchover|title=Scientists reject impending Nibiru-Earth collision|publisher=NASA|url=http://lunarscience.nasa.gov/articles/scientists-reject-impending-nibiru-earth-collision|access-date=2014-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213044647/http://lunarscience.nasa.gov/articles/scientists-reject-impending-nibiru-earth-collision/|archive-date=2014-12-13|url-status=live}}</ref> stigter van die webtuiste ZetaTalk. Lieder beweer sy is 'n kontakpersoon met die vermoë om boodskappe van [[buiteaardse lewe|buiteaardse wesens]] van die Zeta Reticuli-stergroep te ontvang deur 'n inplanting in haar [[brein]]. Sy beweer sy is gekies om die [[mens]] te waarsku die voorwerp sou in Mei 2003 deur die binneste [[Sonnestelsel]] beweeg (hoewel dié datum later uitgestel is) en dat dit die Aarde 'n rampspoedige poolverskuiwing sou laat ondergaan wat die grootste deel van die mensdom sou uitwis.<ref>{{cite web|title=Nancy Lieder's biography|author=Nancy Lieder|publisher=ZetaTalk|url=http://zetatalk.com/nancybio.htm|access-date=2014-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022155359/http://www.zetatalk.com/nancybio.htm|archive-date=2014-10-22|url-status=live}}</ref> Die voorspelling het daarna verder as Lieder se webtuiste versprei en is deur talle oordeelsdaggroepe op die [[internet]] omarm. Sedert 2012 het meldings van die Nibiru-ramp dikwels weer in die populêre media verskyn, gewoonlik gekoppel aan nuusmakende sterrekundige voorwerpe soos [[C/2012 S1|Komeet Ison]] of [[Planeet Nege]]. Hoewel die naam "Nibiru" afgelei is van die werke van die "[[Antieke ruimtevaarders|antieke ruimtevaarder]]"-skrywer [[Zecharia Sitchin]] en sy vertolkings van [[Babilon]]iese en [[Sumer]]iese mitologie, het hy enige verband tussen sy werk en verskeie bewerings van ’n komende apokalips ontken. ’n Voorspelling deur die selfverklaarde "Christelike numeroloog" David Meade dat die Nibiru-ramp op 23 September 2017 sou plaasvind, het uitgebreide mediaberiggewing ontvang. Die idee dat ’n planeetgroot voorwerp in die nabye toekoms met die Aarde sal bots of naby daaraan sal verbybeweeg, word nie deur enige [[wetenskap]]like bewyse ondersteun nie en is deur [[sterrekundige]]s en [[Planetologie|planetêre wetenskaplikes]] as [[pseudowetenskap|skynwetenskap]] en ’n internetbedrogspul verwerp.<ref name="NASA2012dec22">{{cite web |title=Beyond 2012: Why the World Didn't End |date=2012-12-22 |publisher=NASA |url=http://www.nasa.gov/topics/earth/features/2012.html |access-date=2012-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222054800/http://www.nasa.gov/topics/earth/features/2012.html |archive-date=2011-02-22 |url-status=live }}</ref> Só ’n voorwerp sou die [[Wentelbaan|wentelbane]] van die planete in so ’n mate ontwrig het dat die uitwerking daarvan vandag maklik waarneembaar sou gewees het.<ref name=youtube>{{cite web|title=The Truth About Nibiru|publisher=NASA|work=Solar System Exploration Research Virtual Institute|date=October 21, 2011 |url=https://www.youtube.com/watch?v=1TIy-t48uU0|access-date=2018-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310103840/https://www.youtube.com/watch?v=1TIy-t48uU0|archive-date=2018-03-10|url-status=live}}</ref> Sterrekundiges het baie planete anderkant [[Neptunus]] veronderstel, en hoewel die bestaan van baie weerlê is, is daar sommige wat moontlik bly, soos [[Planeet Nege]]. Al die huidige hipoteses beskryf planete in wentelbane wat hulle deurgaans ver buite [[Neptunus]] sou hou, selfs wanneer hulle op hulle naaste aan die [[Son]] is. ==Geskiedenis== ===Nancy Lieder en ZetaTalk=== [[Beeld:Nancy Lieder 2.jpg|thumb|220px|Nancy Lieder in Junie 2013.]] Die idee van die Nibiru-ramp het ontstaan by Nancy Lieder, ’n vrou van [[Wisconsin]] wat beweer sy is as kind gekontak deur grys buiteaardse wesens genaamd "Zetane" (van Zeta Reticuli), wat ’n kommunikasietoestel in haar brein ingeplant het. In 1995 het sy die webtuiste ZetaTalk begin om haar idees te versprei.<ref name=Molloy>{{cite news|author=Mark Molloy|title=Nibiru: How the nonsense Planet X Armageddon and Nasa fake news theories spread globally|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=22 September 2017|access-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922232416/http://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|archive-date=2017-09-22|url-status=live|newspaper=The Telegraph}}</ref> Sy het vir die eerste keer openbare aandag op internetnuusgroepe getrek tydens die opbou na [[Komeet Hale-Bopp]] se [[perihelium]] (die naaste nadering van die Son) in 1997. Sy het verklaar, en beweer dat sy namens die Zetane praat:<ref name=zeta>{{cite web|title=ZetaTalk Hale–Bopp|author=Nancy Lieder|date=1995|url=http://www.zetatalk.com/poleshft/p46.htm|access-date=2015-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330103914/http://zetatalk.com/poleshft/p46.htm|archive-date=2016-03-30|url-status=live}}</ref> "Die Hale-Bopp-komeet bestaan nie. Dit is ’n bedrog, gepleeg deur dié wat die wemelende massas rustig wil hou totdat dit te laat is. Hale-Bopp is niks meer as ’n verafgeleë [[ster]] nie, en dit sal nie nader beweeg nie."<ref name=zeta/> Sy het beweer die Hale-Bopp-storie is geskep om mense se aandag af te lei van die naderende groot planetêre voorwerp, "Planeet X", wat binnekort by die Aarde sou verbybeweeg en die beskawing sou vernietig.<ref name=zeta/> Nadat Hale-Bopp se perihelium dit as een van die helderste en langste waargenome komete van die afgelope eeu bevestig het,<ref>{{cite journal | vauthors = Kidger MR, Hurst G, James N | date=2004 | journal = Earth, Moon, and Planets | volume = 78 | issue=1–3 | pages = 169–177 | title = The Visual Light Curve Of C/1995 O1 (Hale–Bopp) From Discovery To Late 1997 | doi=10.1023/A:1006228113533 | bibcode=1997EM&P...78..169K| s2cid=120776226 }}</ref> het Lieder die eerste twee sinne van haar aanvanklike verklaring van haar webtuiste verwyder, hoewel dit steeds in [[Google]] se argiewe gevind kan word.<ref name=zeta/> Haar bewerings het uiteindelik die ''[[New York Times]]'' gehaal.<ref>{{cite news|title=Comets Breed Fear, Fascination and websites|author=George Johnson|url=https://www.nytimes.com/1997/03/28/us/comets-breed-fear-fascination-and-web-sites.html?sec=health&spon=&pagewanted=all|access-date=2009-09-27|work=The New York Times|date=1997-03-28|archive-url=https://archive.today/20120526002013/http://www.nytimes.com/1997/03/28/us/comets-breed-fear-fascination-and-web-sites.html?sec=health&spon=&pagewanted=all|archive-date=2012-05-26|url-status=live}}</ref> Lieder het Planeet X beskryf as ongeveer vier keer so groot soos die Aarde, en gesê sy naaste nadering sou op 27 Mei 2003 plaasvind, wat sou veroorsaak dat die Aarde se rotasie vir presies 5,9 aarddae sou ophou. Dit sou gevolg word deur die destabilisering van die Aarde se pole in ’n poolverskuiwing wat veroorsaak sou word deur die magnetiese aantrekking tussen die Aarde se kern en die magnetisme van die verbygaande planeet. Dit sou op sy beurt die Aarde se magnetiese kern ontwrig en lei tot die verplasing van die Aarde se kors.<ref>{{cite web|title=Pole Shift Date of May 27, 2003|author=Nancy Lieder|publisher=ZetaTalk|url=http://www.zetatalk.com/index/psdate1.htm|access-date=2009-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100102111326/http://zetatalk.com/index/psdate1.htm|archive-date=2010-01-02|url-status=live}}</ref> Nadat die 2003-datum sonder enige voorval verbygegaan het, het Lieder gesê dit is bloot ’n "wit leuen ... om die establishment te flous".<ref>{{cite web|title=Pole Shift in 2003 Date|date=2003|publisher=ZetaTalk|author=Nancy Lider|url=http://www.zetatalk.com/index/psdate.htm|access-date=2009-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090227075107/http://www.zetatalk.com/index/psdate.htm|archive-date=2009-02-27|url-status=live}}</ref> Sy het geweier om die ware datum bekend te maak en gesê dit sou aan dié in mag genoeg tyd gee om [[krygswet]] af te kondig en mense in stede vas te keer tydens die verskuiwing, wat tot hulle dood sou lei.<ref>{{cite web|title=ZetaTalk: White Lie|author=Nancy Lieder|date=2003|publisher=ZetaTalk|url=http://www.zetatalk.com/index/psdate2.htm|access-date=2009-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304012730/http://www.zetatalk.com/index/psdate2.htm|archive-date=2009-03-04|url-status=live}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Nibiru cataclysm}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hipotetiese planete]] [[Kategorie:Skynwetenskappe]] 6w9qxzd6ff81956wmcjll0qh7lt77qo 2891694 2891693 2026-04-08T20:32:15Z BurgertB 2401 Besig 2891694 wikitext text/x-wiki [[Beeld:V838 Mon HST.jpg|thumb|250px|Die [[veranderlike ster]] V838 Monocerotis, vergesel van 'n ligeggo, is al verkeerdelik uitgebeeld as 'n naderende [[planeet]] of [[bruindwerg]] in 'n botsingsbaan met die [[Aarde]].]] Die '''Nibiru-ramp''' is 'n veronderstelde rampspoedige botsing of amperbotsing tussen die [[Aarde]] en 'n groot [[Planeet|planetêre]] voorwerp wat volgens sekere groepe in die 21ste eeu sal plaasvind. Mense wat in dié oordeelsdagvoorval glo, verwys gewoonlik na die voorwerp as "[[Nibiru]]" of "[[Planeet X]]". Die idee is in 1995 die eerste keer opgehaal deur Nancy Lieder,<ref>{{cite web|title=A Guarantee: The World Will Not End On Friday|author=Marcelo Gleiser|publisher=[[National Public Radio]]|url=https://www.npr.org/blogs/13.7/2012/12/19/167530202/a-guarantee-the-world-will-not-end-on-friday|date=2012|access-date=2013-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130410043958/http://www.npr.org/blogs/13.7/2012/12/19/167530202/a-guarantee-the-world-will-not-end-on-friday|archive-date=2013-04-10|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Natalie Wolchover|title=Scientists reject impending Nibiru-Earth collision|publisher=NASA|url=http://lunarscience.nasa.gov/articles/scientists-reject-impending-nibiru-earth-collision|access-date=2014-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213044647/http://lunarscience.nasa.gov/articles/scientists-reject-impending-nibiru-earth-collision/|archive-date=2014-12-13|url-status=live}}</ref> stigter van die webtuiste ZetaTalk. Lieder beweer sy is 'n kontakpersoon met die vermoë om boodskappe van [[buiteaardse lewe|buiteaardse wesens]] van die Zeta Reticuli-stergroep te ontvang deur 'n inplanting in haar [[brein]]. Sy beweer sy is gekies om die [[mens]] te waarsku die voorwerp sou in Mei 2003 deur die binneste [[Sonnestelsel]] beweeg (hoewel dié datum later uitgestel is) en dat dit die Aarde 'n rampspoedige poolverskuiwing sou laat ondergaan wat die grootste deel van die mensdom sou uitwis.<ref>{{cite web|title=Nancy Lieder's biography|author=Nancy Lieder|publisher=ZetaTalk|url=http://zetatalk.com/nancybio.htm|access-date=2014-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022155359/http://www.zetatalk.com/nancybio.htm|archive-date=2014-10-22|url-status=live}}</ref> Die voorspelling het daarna verder as Lieder se webtuiste versprei en is deur talle oordeelsdaggroepe op die [[internet]] omarm. Sedert 2012 het meldings van die Nibiru-ramp dikwels weer in die populêre media verskyn, gewoonlik gekoppel aan nuusmakende sterrekundige voorwerpe soos [[C/2012 S1|Komeet Ison]] of [[Planeet Nege]]. Hoewel die naam "Nibiru" afgelei is van die werke van die "[[Antieke ruimtevaarders|antieke ruimtevaarder]]"-skrywer [[Zecharia Sitchin]] en sy vertolkings van [[Babilon]]iese en [[Sumer]]iese mitologie, het hy enige verband tussen sy werk en verskeie bewerings van ’n komende apokalips ontken. ’n Voorspelling deur die selfverklaarde "Christelike numeroloog" David Meade dat die Nibiru-ramp op 23 September 2017 sou plaasvind, het uitgebreide mediaberiggewing ontvang. Die idee dat ’n planeetgroot voorwerp in die nabye toekoms met die Aarde sal bots of naby daaraan sal verbybeweeg, word nie deur enige [[wetenskap]]like bewyse ondersteun nie en is deur [[sterrekundige]]s en [[Planetologie|planetêre wetenskaplikes]] as [[pseudowetenskap|skynwetenskap]] en ’n internetbedrogspul verwerp.<ref name="NASA2012dec22">{{cite web |title=Beyond 2012: Why the World Didn't End |date=2012-12-22 |publisher=NASA |url=http://www.nasa.gov/topics/earth/features/2012.html |access-date=2012-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222054800/http://www.nasa.gov/topics/earth/features/2012.html |archive-date=2011-02-22 |url-status=live }}</ref> Só ’n voorwerp sou die [[Wentelbaan|wentelbane]] van die planete in so ’n mate ontwrig het dat die uitwerking daarvan vandag maklik waarneembaar sou gewees het.<ref name=youtube>{{cite web|title=The Truth About Nibiru|publisher=NASA|work=Solar System Exploration Research Virtual Institute|date=October 21, 2011 |url=https://www.youtube.com/watch?v=1TIy-t48uU0|access-date=2018-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310103840/https://www.youtube.com/watch?v=1TIy-t48uU0|archive-date=2018-03-10|url-status=live}}</ref> Sterrekundiges het baie planete anderkant [[Neptunus]] veronderstel, en hoewel die bestaan van baie weerlê is, is daar sommige wat moontlik bly, soos [[Planeet Nege]]. Al die huidige hipoteses beskryf planete in wentelbane wat hulle deurgaans ver buite [[Neptunus]] sou hou, selfs wanneer hulle op hulle naaste aan die [[Son]] is. ==Geskiedenis== ===Nancy Lieder en ZetaTalk=== Die idee van die Nibiru-ramp het ontstaan by Nancy Lieder, ’n vrou van [[Wisconsin]] wat beweer sy is as kind gekontak deur grys buiteaardse wesens genaamd "Zetane" (van Zeta Reticuli), wat ’n kommunikasietoestel in haar brein ingeplant het. In 1995 het sy die webtuiste ZetaTalk begin om haar idees te versprei.<ref name=Molloy>{{cite news|author=Mark Molloy|title=Nibiru: How the nonsense Planet X Armageddon and Nasa fake news theories spread globally|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=22 September 2017|access-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922232416/http://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|archive-date=2017-09-22|url-status=live|newspaper=The Telegraph}}</ref> [[Beeld:Nancy Lieder 2.jpg|thumb|220px|links|Nancy Lieder in Junie 2013.]] Sy het vir die eerste keer openbare aandag op internetnuusgroepe getrek tydens die opbou na [[Komeet Hale-Bopp]] se [[perihelium]] (die naaste nadering van die Son) in 1997. Sy het verklaar, en beweer dat sy namens die Zetane praat:<ref name=zeta>{{cite web|title=ZetaTalk Hale–Bopp|author=Nancy Lieder|date=1995|url=http://www.zetatalk.com/poleshft/p46.htm|access-date=2015-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330103914/http://zetatalk.com/poleshft/p46.htm|archive-date=2016-03-30|url-status=live}}</ref> "Die Hale-Bopp-komeet bestaan nie. Dit is ’n bedrog, gepleeg deur dié wat die wemelende massas rustig wil hou totdat dit te laat is. Hale-Bopp is niks meer as ’n verafgeleë [[ster]] nie, en dit sal nie nader beweeg nie."<ref name=zeta/> Sy het beweer die Hale-Bopp-storie is geskep om mense se aandag af te lei van die naderende groot planetêre voorwerp, "Planeet X", wat binnekort by die Aarde sou verbybeweeg en die beskawing sou vernietig.<ref name=zeta/> Nadat Hale-Bopp se perihelium dit as een van die helderste en langste waargenome komete van die afgelope eeu bevestig het,<ref>{{cite journal | vauthors = Kidger MR, Hurst G, James N | date=2004 | journal = Earth, Moon, and Planets | volume = 78 | issue=1–3 | pages = 169–177 | title = The Visual Light Curve Of C/1995 O1 (Hale–Bopp) From Discovery To Late 1997 | doi=10.1023/A:1006228113533 | bibcode=1997EM&P...78..169K| s2cid=120776226 }}</ref> het Lieder die eerste twee sinne van haar aanvanklike verklaring van haar webtuiste verwyder, hoewel dit steeds in [[Google]] se argiewe gevind kan word.<ref name=zeta/> Haar bewerings het uiteindelik die ''[[New York Times]]'' gehaal.<ref>{{cite news|title=Comets Breed Fear, Fascination and websites|author=George Johnson|url=https://www.nytimes.com/1997/03/28/us/comets-breed-fear-fascination-and-web-sites.html?sec=health&spon=&pagewanted=all|access-date=2009-09-27|work=The New York Times|date=1997-03-28|archive-url=https://archive.today/20120526002013/http://www.nytimes.com/1997/03/28/us/comets-breed-fear-fascination-and-web-sites.html?sec=health&spon=&pagewanted=all|archive-date=2012-05-26|url-status=live}}</ref> Lieder het Planeet X beskryf as ongeveer vier keer so groot soos die Aarde, en gesê sy naaste nadering sou op 27 Mei 2003 plaasvind, wat sou veroorsaak dat die Aarde se rotasie vir presies 5,9 aarddae sou ophou. Dit sou gevolg word deur die destabilisering van die Aarde se pole in ’n poolverskuiwing wat veroorsaak sou word deur die magnetiese aantrekking tussen die Aarde se kern en die magnetisme van die verbygaande planeet. Dit sou op sy beurt die Aarde se magnetiese kern ontwrig en lei tot die verplasing van die Aarde se kors.<ref>{{cite web|title=Pole Shift Date of May 27, 2003|author=Nancy Lieder|publisher=ZetaTalk|url=http://www.zetatalk.com/index/psdate1.htm|access-date=2009-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100102111326/http://zetatalk.com/index/psdate1.htm|archive-date=2010-01-02|url-status=live}}</ref> Nadat die 2003-datum sonder enige voorval verbygegaan het, het Lieder gesê dit is bloot ’n "wit leuen ... om die establishment te flous".<ref>{{cite web|title=Pole Shift in 2003 Date|date=2003|publisher=ZetaTalk|author=Nancy Lider|url=http://www.zetatalk.com/index/psdate.htm|access-date=2009-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090227075107/http://www.zetatalk.com/index/psdate.htm|archive-date=2009-02-27|url-status=live}}</ref> Sy het geweier om die ware datum bekend te maak en gesê dit sou aan dié in mag genoeg tyd gee om [[krygswet]] af te kondig en mense in stede vas te keer tydens die verskuiwing, wat tot hulle dood sou lei.<ref>{{cite web|title=ZetaTalk: White Lie|author=Nancy Lieder|date=2003|publisher=ZetaTalk|url=http://www.zetatalk.com/index/psdate2.htm|access-date=2009-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304012730/http://www.zetatalk.com/index/psdate2.htm|archive-date=2009-03-04|url-status=live}}</ref> ===Zecharia Sitchin en Sumer=== [[Beeld:Winged_sun_sharpe.png|thumb|250px|Die "Gevleuelde Son van Thebe" uit ''Egyptian Mythology and Egyptian Christianity'', in 1863 deur Samuel Sharpe geskryf. Aanhangers van die Nibiru-ramphipotese noem dit dikwels as 'n antieke voorstelling van Nibiru.<ref name="winged"/>]] Hoewel Lieder aanvanklik na die voorwerp as "Planeet X" verwys het, is dit later verbind met [[Nibiru]], 'n planeet uit die werk van die [[Antieke ruimtevaarders|antieke ruimtevaarder]]-voorstander [[Zecharia Sitchin]], veral sy boek ''The 12th Planet''. Volgens Sitchin se begrip van antieke [[Mesopotamië|Mesopotamiese]] godsdienstige tekste, wat blykbaar berus op 'n verkeerde begrip van Sumeriese tekste,<ref>{{cite book |last1=Feder |first1=Kenneth L. |title=Encyclopedia of Dubious Archaeology: From Atlantis to the Walam Olum |date=2010 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-37918-5 |pages=243–244 |url=https://books.google.com/books?id=xmDnhPNLwYwC&dq=Ken+feder,+encyclopedia+of+dubious+archaeology+Sitchin&pg=PA243 |access-date=22 January 2022 |language=en}}</ref><ref name="Pilkington">[http://www.forteantimes.com/features/articles/199/zechariah_sitchin.html Zechariah Sitchin] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071117164717/http://www.forteantimes.com/features/articles/199/zechariah_sitchin.html |date=2007-11-17 }}, Mark Pilkington, ''Fortean Times'', Augustus 2003.</ref> steek 'n reuseplaneet (met die naam Nibiru of [[Mardoek]]) die Aarde elke 3&nbsp;600 jaar verby, en dit stel sy bewoners in staat om met die mensdom in wisselwerking te tree.<ref name="Fritze"/> Sitchin het dié wesens geïdentifiseer as die Anunnaki in die Sumeriese mitologie, en het beweer hulle was die mens se eerste gode.<ref>{{cite book|title=The 12th Planet|author=Zecharia Sitchin|publisher=Harper|date=1976|page=120|isbn=978-0-939680-88-7}}</ref><ref name="Fritze"/> Lieder het die verband tussen Nibiru en Planeet&nbsp;X in 1996 op haar webtuiste genoem. ("Planeet&nbsp;X bestaan nie; dit is die 12de planeet, dieselfde ding".)<ref name=sitch/> Sitchin, wat in 2010 dood is, het enige verband tussen sy werk en Lieder se bewerings ontken. In 2007 het hy, deels uit reaksie op Lieder se bewerings, 'n boek gepubliseer met die naam ''The End of Days''. Daarin sê hy die laaste verbygang van Nibiru by die Aarde was in 556&nbsp;v.C. Dit sou beteken dit sou omstreeks 2900&nbsp;n.C. weer hier verbykom, as 'n mens sy wentelperiode van 3&nbsp;600 jaar in ag neem.<ref>{{cite book|author=Zacharia Sitchin|title=The End of Days: Armageddon and Prophecies of the Return|publisher=William Morrow|date=2007|page= 316|isbn=978-0-06-123921-2}}</ref> Moderne aanhangers van die Nibiru-ramphipotese haal dikwels die simbool van die "gevleuelde son" aan asof dit Nibiru verteenwordig. Hulle glo de planeett sal soos 'n "gevleuelde ster" lyk.<ref name="winged">{{cite magazine |date=June 16, 2017 |title=A Winged Star, The Nibiru Conspiracy, And Lazy Pseudoscience |first=Brian |last=Koberlein |magazine=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/briankoberlein/2017/06/16/a-winged-star-the-nibiru-conspiracy-and-lazy-pseudoscience/ |access-date=21 July 2021}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Nibiru cataclysm}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hipotetiese planete]] [[Kategorie:Skynwetenskappe]] ddid7mvqdu6z8l1i6vid3hvy0wwf4im 2891701 2891694 2026-04-08T21:22:50Z BurgertB 2401 Besig 2891701 wikitext text/x-wiki [[Beeld:V838 Mon HST.jpg|thumb|250px|Die [[veranderlike ster]] V838 Monocerotis, vergesel van 'n ligeggo, is al verkeerdelik uitgebeeld as 'n naderende [[planeet]] of [[bruindwerg]] in 'n botsingsbaan met die [[Aarde]].]] Die '''Nibiru-ramp''' is 'n veronderstelde rampspoedige botsing of amperbotsing tussen die [[Aarde]] en 'n groot [[Planeet|planetêre]] voorwerp wat volgens sekere groepe in die 21ste eeu sal plaasvind. Mense wat in dié oordeelsdagvoorval glo, verwys gewoonlik na die voorwerp as "[[Nibiru]]" of "[[Planeet X]]". Die idee is in 1995 die eerste keer opgehaal deur Nancy Lieder,<ref>{{cite web|title=A Guarantee: The World Will Not End On Friday|author=Marcelo Gleiser|publisher=[[National Public Radio]]|url=https://www.npr.org/blogs/13.7/2012/12/19/167530202/a-guarantee-the-world-will-not-end-on-friday|date=2012|access-date=2013-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130410043958/http://www.npr.org/blogs/13.7/2012/12/19/167530202/a-guarantee-the-world-will-not-end-on-friday|archive-date=2013-04-10|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Natalie Wolchover|title=Scientists reject impending Nibiru-Earth collision|publisher=NASA|url=http://lunarscience.nasa.gov/articles/scientists-reject-impending-nibiru-earth-collision|access-date=2014-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213044647/http://lunarscience.nasa.gov/articles/scientists-reject-impending-nibiru-earth-collision/|archive-date=2014-12-13|url-status=live}}</ref> stigter van die webtuiste ZetaTalk. Lieder beweer sy is 'n kontakpersoon met die vermoë om boodskappe van [[buiteaardse lewe|buiteaardse wesens]] van die Zeta Reticuli-stergroep te ontvang deur 'n inplanting in haar [[brein]]. Sy beweer sy is gekies om die [[mens]] te waarsku die voorwerp sou in Mei 2003 deur die binneste [[Sonnestelsel]] beweeg (hoewel dié datum later uitgestel is) en dat dit die Aarde 'n rampspoedige poolverskuiwing sou laat ondergaan wat die grootste deel van die mensdom sou uitwis.<ref>{{cite web|title=Nancy Lieder's biography|author=Nancy Lieder|publisher=ZetaTalk|url=http://zetatalk.com/nancybio.htm|access-date=2014-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022155359/http://www.zetatalk.com/nancybio.htm|archive-date=2014-10-22|url-status=live}}</ref> Die voorspelling het daarna verder as Lieder se webtuiste versprei en is deur talle oordeelsdaggroepe op die [[internet]] omarm. Sedert 2012 het meldings van die Nibiru-ramp dikwels weer in die populêre media verskyn, gewoonlik gekoppel aan nuusmakende sterrekundige voorwerpe soos [[C/2012 S1|Komeet Ison]] of [[Planeet Nege]]. Hoewel die naam "Nibiru" afgelei is van die werke van die "[[Antieke ruimtevaarders|antieke ruimtevaarder]]"-skrywer [[Zecharia Sitchin]] en sy vertolkings van [[Babilon]]iese en [[Sumer]]iese mitologie, het hy enige verband tussen sy werk en verskeie bewerings van ’n komende apokalips ontken. ’n Voorspelling deur die selfverklaarde "Christelike numeroloog" David Meade dat die Nibiru-ramp op 23 September 2017 sou plaasvind, het uitgebreide mediaberiggewing ontvang. Die idee dat ’n planeetgroot voorwerp in die nabye toekoms met die Aarde sal bots of naby daaraan sal verbybeweeg, word nie deur enige [[wetenskap]]like bewyse ondersteun nie en is deur [[sterrekundige]]s en [[Planetologie|planetêre wetenskaplikes]] as [[pseudowetenskap|skynwetenskap]] en ’n internetbedrogspul verwerp.<ref name="NASA2012dec22">{{cite web |title=Beyond 2012: Why the World Didn't End |date=2012-12-22 |publisher=NASA |url=http://www.nasa.gov/topics/earth/features/2012.html |access-date=2012-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222054800/http://www.nasa.gov/topics/earth/features/2012.html |archive-date=2011-02-22 |url-status=live }}</ref> Só ’n voorwerp sou die [[Wentelbaan|wentelbane]] van die planete in so ’n mate ontwrig het dat die uitwerking daarvan vandag maklik waarneembaar sou gewees het.<ref name=youtube>{{cite web|title=The Truth About Nibiru|publisher=NASA|work=Solar System Exploration Research Virtual Institute|date=October 21, 2011 |url=https://www.youtube.com/watch?v=1TIy-t48uU0|access-date=2018-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310103840/https://www.youtube.com/watch?v=1TIy-t48uU0|archive-date=2018-03-10|url-status=live}}</ref> Sterrekundiges het baie planete anderkant [[Neptunus]] veronderstel, en hoewel die bestaan van baie weerlê is, is daar sommige wat moontlik bly, soos [[Planeet Nege]]. Al die huidige hipoteses beskryf planete in wentelbane wat hulle deurgaans ver buite [[Neptunus]] sou hou, selfs wanneer hulle op hulle naaste aan die [[Son]] is. ==Geskiedenis== ===Nancy Lieder en ZetaTalk=== Die idee van die Nibiru-ramp het ontstaan by Nancy Lieder, ’n vrou van [[Wisconsin]] wat beweer sy is as kind gekontak deur grys buiteaardse wesens genaamd "Zetane" (van Zeta Reticuli), wat ’n kommunikasietoestel in haar brein ingeplant het. In 1995 het sy die webtuiste ZetaTalk begin om haar idees te versprei.<ref name=Molloy>{{cite news|author=Mark Molloy|title=Nibiru: How the nonsense Planet X Armageddon and Nasa fake news theories spread globally|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=22 September 2017|access-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922232416/http://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|archive-date=2017-09-22|url-status=live|newspaper=The Telegraph}}</ref> [[Beeld:Nancy Lieder 2.jpg|thumb|220px|links|Nancy Lieder in Junie 2013.]] Sy het vir die eerste keer openbare aandag op internetnuusgroepe getrek tydens die opbou na [[Komeet Hale-Bopp]] se [[perihelium]] (die naaste nadering van die Son) in 1997. Sy het verklaar, en beweer dat sy namens die Zetane praat:<ref name=zeta>{{cite web|title=ZetaTalk Hale–Bopp|author=Nancy Lieder|date=1995|url=http://www.zetatalk.com/poleshft/p46.htm|access-date=2015-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330103914/http://zetatalk.com/poleshft/p46.htm|archive-date=2016-03-30|url-status=live}}</ref> "Die Hale-Bopp-komeet bestaan nie. Dit is ’n bedrog, gepleeg deur dié wat die wemelende massas rustig wil hou totdat dit te laat is. Hale-Bopp is niks meer as ’n verafgeleë [[ster]] nie, en dit sal nie nader beweeg nie."<ref name=zeta/> Sy het beweer die Hale-Bopp-storie is geskep om mense se aandag af te lei van die naderende groot planetêre voorwerp, "Planeet X", wat binnekort by die Aarde sou verbybeweeg en die beskawing sou vernietig.<ref name=zeta/> Nadat Hale-Bopp se perihelium dit as een van die helderste en langste waargenome komete van die afgelope eeu bevestig het,<ref>{{cite journal | vauthors = Kidger MR, Hurst G, James N | date=2004 | journal = Earth, Moon, and Planets | volume = 78 | issue=1–3 | pages = 169–177 | title = The Visual Light Curve Of C/1995 O1 (Hale–Bopp) From Discovery To Late 1997 | doi=10.1023/A:1006228113533 | bibcode=1997EM&P...78..169K| s2cid=120776226 }}</ref> het Lieder die eerste twee sinne van haar aanvanklike verklaring van haar webtuiste verwyder, hoewel dit steeds in [[Google]] se argiewe gevind kan word.<ref name=zeta/> Haar bewerings het uiteindelik die ''[[New York Times]]'' gehaal.<ref>{{cite news|title=Comets Breed Fear, Fascination and websites|author=George Johnson|url=https://www.nytimes.com/1997/03/28/us/comets-breed-fear-fascination-and-web-sites.html?sec=health&spon=&pagewanted=all|access-date=2009-09-27|work=The New York Times|date=1997-03-28|archive-url=https://archive.today/20120526002013/http://www.nytimes.com/1997/03/28/us/comets-breed-fear-fascination-and-web-sites.html?sec=health&spon=&pagewanted=all|archive-date=2012-05-26|url-status=live}}</ref> Lieder het Planeet X beskryf as ongeveer vier keer so groot soos die Aarde, en gesê sy naaste nadering sou op 27 Mei 2003 plaasvind, wat sou veroorsaak dat die Aarde se rotasie vir presies 5,9 aarddae sou ophou. Dit sou gevolg word deur die destabilisering van die Aarde se pole in ’n poolverskuiwing wat veroorsaak sou word deur die magnetiese aantrekking tussen die Aarde se kern en die magnetisme van die verbygaande planeet. Dit sou op sy beurt die Aarde se magnetiese kern ontwrig en lei tot die verplasing van die Aarde se kors.<ref>{{cite web|title=Pole Shift Date of May 27, 2003|author=Nancy Lieder|publisher=ZetaTalk|url=http://www.zetatalk.com/index/psdate1.htm|access-date=2009-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100102111326/http://zetatalk.com/index/psdate1.htm|archive-date=2010-01-02|url-status=live}}</ref> Nadat die 2003-datum sonder enige voorval verbygegaan het, het Lieder gesê dit is bloot ’n "wit leuen ... om die establishment te flous".<ref>{{cite web|title=Pole Shift in 2003 Date|date=2003|publisher=ZetaTalk|author=Nancy Lider|url=http://www.zetatalk.com/index/psdate.htm|access-date=2009-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090227075107/http://www.zetatalk.com/index/psdate.htm|archive-date=2009-02-27|url-status=live}}</ref> Sy het geweier om die ware datum bekend te maak en gesê dit sou aan dié in mag genoeg tyd gee om [[krygswet]] af te kondig en mense in stede vas te keer tydens die verskuiwing, wat tot hulle dood sou lei.<ref>{{cite web|title=ZetaTalk: White Lie|author=Nancy Lieder|date=2003|publisher=ZetaTalk|url=http://www.zetatalk.com/index/psdate2.htm|access-date=2009-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304012730/http://www.zetatalk.com/index/psdate2.htm|archive-date=2009-03-04|url-status=live}}</ref> ===Zecharia Sitchin en Sumer=== [[Beeld:Winged_sun_sharpe.png|thumb|250px|Die "Gevleuelde Son van Thebe" uit ''Egyptian Mythology and Egyptian Christianity'', in 1863 deur Samuel Sharpe geskryf. Aanhangers van die Nibiru-ramphipotese noem dit dikwels as 'n antieke voorstelling van Nibiru.<ref name="winged"/>]] Hoewel Lieder aanvanklik na die voorwerp as "Planeet X" verwys het, is dit later verbind met [[Nibiru]], 'n planeet uit die werk van die [[Antieke ruimtevaarders|antieke ruimtevaarder]]-voorstander [[Zecharia Sitchin]], veral sy boek ''The 12th Planet''. Volgens Sitchin se begrip van antieke [[Mesopotamië|Mesopotamiese]] godsdienstige tekste, wat blykbaar berus op 'n verkeerde begrip van Sumeriese tekste,<ref>{{cite book |last1=Feder |first1=Kenneth L. |title=Encyclopedia of Dubious Archaeology: From Atlantis to the Walam Olum |date=2010 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-37918-5 |pages=243–244 |url=https://books.google.com/books?id=xmDnhPNLwYwC&dq=Ken+feder,+encyclopedia+of+dubious+archaeology+Sitchin&pg=PA243 |access-date=22 January 2022 |language=en}}</ref><ref name="Pilkington">[http://www.forteantimes.com/features/articles/199/zechariah_sitchin.html Zechariah Sitchin] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071117164717/http://www.forteantimes.com/features/articles/199/zechariah_sitchin.html |date=2007-11-17 }}, Mark Pilkington, ''Fortean Times'', Augustus 2003.</ref> steek 'n reuseplaneet (met die naam Nibiru of [[Mardoek]]) die Aarde elke 3&nbsp;600 jaar verby, en dit stel sy bewoners in staat om met die mensdom in wisselwerking te tree.<ref name="Fritze"/> Sitchin het dié wesens geïdentifiseer as die Anunnaki in die Sumeriese mitologie, en het beweer hulle was die mens se eerste gode.<ref>{{cite book|title=The 12th Planet|author=Zecharia Sitchin|publisher=Harper|date=1976|page=120|isbn=978-0-939680-88-7}}</ref><ref name="Fritze"/> Lieder het die verband tussen Nibiru en Planeet&nbsp;X in 1996 op haar webtuiste genoem. ("Planeet&nbsp;X bestaan nie; dit is die 12de planeet, dieselfde ding".)<ref name=sitch/> Sitchin, wat in 2010 dood is, het enige verband tussen sy werk en Lieder se bewerings ontken. In 2007 het hy, deels uit reaksie op Lieder se bewerings, 'n boek gepubliseer met die naam ''The End of Days''. Daarin sê hy die laaste verbygang van Nibiru by die Aarde was in 556&nbsp;v.C. Dit sou beteken dit sou omstreeks 2900&nbsp;n.C. weer hier verbykom, as 'n mens sy wentelperiode van 3&nbsp;600 jaar in ag neem.<ref>{{cite book|author=Zacharia Sitchin|title=The End of Days: Armageddon and Prophecies of the Return|publisher=William Morrow|date=2007|page= 316|isbn=978-0-06-123921-2}}</ref> Moderne aanhangers van die Nibiru-ramphipotese haal dikwels die simbool van die "gevleuelde son" aan asof dit Nibiru verteenwordig. Hulle glo de planeett sal soos 'n "gevleuelde ster" lyk.<ref name="winged">{{cite magazine |date=June 16, 2017 |title=A Winged Star, The Nibiru Conspiracy, And Lazy Pseudoscience |first=Brian |last=Koberlein |magazine=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/briankoberlein/2017/06/16/a-winged-star-the-nibiru-conspiracy-and-lazy-pseudoscience/ |access-date=21 July 2021}}</ref> ===2012 en die Maja se kalender=== Hoewel Lieder self nie ’n nuwe datum vir die voorwerp se terugkeer gespesifiseer het nie, het baie groepe haar idee oorgeneem en hulle eie datums bepaal. Een datum wat dikwels genoem is, is 21 Desember 2012. Dié datum het baie apokaliptiese verbintenisse gehad, aangesien dit die einde van ’n siklus in die [[Maja]] se kalender was. Verskeie skrywers het boeke gepubliseer wat die ramp met 2012 verbind het.<ref name=morrison2/> Ten spyte daarvan dat dié datum verbygegaan het, hou baie webtuistes steeds vol dat Nibiru/Planeet&nbsp;X op pad na die Aarde is.<ref name=ison/> In 2012 het Lieder beweer die [[Amerika]]anse president [[Barack Obama]] het vergeefs probeer om die teenwoordigheid van Nibiru naby die Son aan te kondig.<ref>{{cite web|title=ZetaTalk Newsletter|issue=316|author=Nancy Lieder|date=2012|url=http://www.zetatalk.com/newsletr/issue316.htm|access-date=2014-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20141210173225/http://www.zetatalk.com/newsletr/issue316.htm|archive-date=2014-12-10|url-status=live}}</ref> Ná 2012 het sy beweer verskeie wêreldleiers was van plan om die teenwoordigheid van Nibiru naby die Son op 20 Oktober 2014 aan te kondig. Twee weke ná die sogenaamde aankondigingsdatum het sy beweer dat dit nie plaasgevind het nie as gevolg van ontsteltenis onder die establishment.<ref>{{cite web|title=ZetaTalk Newsletter|issue=423|author=Nancy Lieder|date=2014|url=http://www.zetatalk.com/newsletr/issue423.htm|access-date=2014-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213031803/http://www.zetatalk.com/newsletr/issue423.htm|archive-date=2014-12-13|url-status=live}}</ref> ===Herlewing in 2017=== [[Beeld:Statue of Virgin Mary in the Cathedral of Strasbourg.jpg|200px|thumb|David Meade het geglo Nibiru se aankoms op 23 September 2017 is gekoppel aan ’n [[astrologie]]se interpretasie van die Vrou van die Apokalips in [[Openbaring]].<ref name="Gadiano">{{Cite web|author=Jerry Gadino|title=Great Pyramid Of Giza Shows 'Exact Date The World Will End'(September 23, 2017)|url=https://www.unilad.co.uk/news/great-pyramid-of-giza-shows-exact-date-the-world-will-end-and-its-soon/|access-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127004547/https://www.unilad.co.uk/news/great-pyramid-of-giza-shows-exact-date-the-world-will-end-and-its-soon/|archive-date=2018-01-27|url-status=live}}</ref>]] In 2017 het ’n samesweringsteoretikus en selfverklaarde "Christelike numeroloog" genaamd David Meade die Nibiru-ramp laat herleef deur dit aan verskeie gedeeltes uit die [[Bybel]] te koppel.<ref name=Guarino/> Meade het verklaar dié gedeeltes bevat geheime [[numerologie]]se kodes wat die presiese datum onthul waarop Nibiru sou aankom.<ref name="Bucher"/> Hy het ook sy voorspellings geskoei op die geometrie van die [[Giza]]piramides.<ref name="Gadiano"/> Meade het aanvanklik voorspel Nibiru sou in Oktober 2017 aankom,<ref name=Guarino>{{cite news|author=Ben Guarino|title=Will the mysterious shadow planet Nibiru obliterate Earth in October? No.|url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2017/01/05/will-the-mysterious-shadow-planet-nibiru-obliterate-earth-in-october-no/|newspaper=[[The Washington Post]]|publisher=Nash Holdings LLC|date=7 January 2017|access-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924001754/https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2017/01/05/will-the-mysterious-shadow-planet-nibiru-obliterate-earth-in-october-no/|archive-date=2017-09-24|url-status=live}}</ref> maar het later die datum na 23 September teruggeskuif.<ref>{{cite web|title=Conspiracy nuts claim an invisible rogue planet is going to bring about the Rapture|access-date=2018-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180131024756/https://www.salon.com/2017/09/18/this-saturday-an-invisible-rogue-planet-will-bring-about-the-rapture-maybe/|archive-date=2018-01-31|url-status=live|date=2017-09-18}}</ref> Die spesifieke fokus van sy voorspelling het gedraai om die Vrou van die Apokalips, wat verwys na ’n sogenaamd unieke konfigurasie op daardie datum van die Son, Maan en planete in die [[Maagd (sterrebeeld)|Maagd]].<ref name=vatican/> Hy het die [[sonsverduistering]] van 21 Augustus 2017 as ’n voorteken aangehaal.<ref name="Muffitt">{{cite news|title=Will 2017 solar eclipse cause secret planet 'Nibiru' to destroy Earth next month? (No, but conspiracy theorists think so)|author=Eleanor Muffitt|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|year=2017|url=https://www.telegraph.co.uk/news/0/will-2017-solar-eclipse-cause-secret-planet-called-nibiru-destroy/|access-date=2017-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815171355/http://www.telegraph.co.uk/news/0/will-2017-solar-eclipse-cause-secret-planet-called-nibiru-destroy/|archive-date=2017-08-15|url-status=live}}</ref> Meade se bewerings het groot aandag in die media ontvang.<ref name="Muffitt"/><ref name="Griffin"/><ref name="Mack"/> Vals nuusstories het soos 'n veldbrand oor die internet versprei en niebestaande bevestigings deur [[Nasa]] aangevoer van Nibiru se bestaan op ’n baan "reguit op pad na die Aarde".<ref name=Molloy/><ref name=Greshko/><ref name=LaCapria/> In werklikheid is Nasa se standpunt, en was dit nog altyd, dat Nibiru nie bestaan nie.<ref name=Molloy>{{cite news|author=Mark Molloy|title=Nibiru: How the nonsense Planet X Armageddon and Nasa fake news theories spread globally|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=22 September 2017|access-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922232416/http://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|archive-date=2017-09-22|url-status=live|newspaper=The Telegraph}}</ref> Meade het ook kritiek van mede-Christene ontvang; Ed Stetzer, wat vir ''Christianity Today'' geskryf het, het verklaar: "Daar bestaan nie iets soos ’n 'Christelike numeroloog' nie."<ref name=Stetzer/> Hy het Meade beskryf as ’n "uitgedinkte kenner in ’n uitgedinkte veld wat oor ’n uitgedinkte gebeurtenis praat".<ref name=Stetzer>{{cite web|author=Ed Stetzer|title=No, the World Won't End Next Week and There's No Such Thing as a Christian Numerologist|url=http://www.christianitytoday.com/edstetzer/2017/september/end-times-fake-news.html|website=christianitytoday.com|publisher=Christianity Today|date=16 September 2017|access-date=23 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922003339/http://www.christianitytoday.com/edstetzer/2017/september/end-times-fake-news.html|archive-date=2017-09-22|url-status=live}}</ref> Christopher M. Graney, ’n professor verbonde aan die Stigting van die Vatikaansterrewag, het opgemerk dat die sogenaamd unieke gebeurtenis in werklikheid redelik algemeen is en vier keer in die afgelope millennium voorgekom het.<ref name=vatican/> Sy teorieë oor 23 September is ook weerlê deur die ''[[Time (tydskrif)|Time]]''-skrywer Jeff Kluger.<ref>{{cite magazine|author=Jeff Kluger|title=Time Magazine Writer debunks David Meade theory, world will not end|magazine=TIME |date=September 19, 2017 |url=https://time.com/4948315/nibiru-end-of-the-world-2017-theory/|access-date=2017-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923010925/http://time.com/4948315/nibiru-end-of-the-world-2017-theory/|archive-date=2017-09-23|url-status=live}}</ref> Die [[Brasilië|Brasiliaanse]] sterrekundige Duília de Mello het sy voorspellings en veronderstellings as onsin bestempel en gesê Nibiru sou tydens die verduistering gesien gewees het en dat Meade berekenings gebruik het wat op die [[Gregoriaanse kalender]] gebaseer is.<ref>{{Cite web|title=It's not the end of the world this weekend|url=http://www.independentmail.com/story/news/2017/09/19/its-not-end-world-weekend/680797001/|date=2017-09-19|work=Independent Mail|first=Mike |last=Ellis|access-date=September 19, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804013952/https://www.independentmail.com/story/news/2017/09/19/its-not-end-world-weekend/680797001/|archive-date=2018-08-04|url-status=live}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Nibiru cataclysm}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hipotetiese planete]] [[Kategorie:Skynwetenskappe]] a3ej9isk07g3weov7uh1vn1yaizk85n 2891703 2891701 2026-04-08T22:12:31Z BurgertB 2401 Besig 2891703 wikitext text/x-wiki [[Beeld:V838 Mon HST.jpg|thumb|250px|Die [[veranderlike ster]] V838 Monocerotis, vergesel van 'n ligeggo, is al verkeerdelik uitgebeeld as 'n naderende [[planeet]] of [[bruindwerg]] in 'n botsingsbaan met die [[Aarde]].]] Die '''Nibiru-ramp''' is 'n veronderstelde rampspoedige botsing of amperbotsing tussen die [[Aarde]] en 'n groot [[Planeet|planetêre]] voorwerp wat volgens sekere groepe in die 21ste eeu sal plaasvind. Mense wat in dié oordeelsdagvoorval glo, verwys gewoonlik na die voorwerp as "[[Nibiru]]" of "[[Planeet X]]". Die idee is in 1995 die eerste keer opgehaal deur Nancy Lieder,<ref>{{cite web|title=A Guarantee: The World Will Not End On Friday|author=Marcelo Gleiser|publisher=[[National Public Radio]]|url=https://www.npr.org/blogs/13.7/2012/12/19/167530202/a-guarantee-the-world-will-not-end-on-friday|date=2012|access-date=2013-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130410043958/http://www.npr.org/blogs/13.7/2012/12/19/167530202/a-guarantee-the-world-will-not-end-on-friday|archive-date=2013-04-10|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Natalie Wolchover|title=Scientists reject impending Nibiru-Earth collision|publisher=NASA|url=http://lunarscience.nasa.gov/articles/scientists-reject-impending-nibiru-earth-collision|access-date=2014-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213044647/http://lunarscience.nasa.gov/articles/scientists-reject-impending-nibiru-earth-collision/|archive-date=2014-12-13|url-status=live}}</ref> stigter van die webtuiste ZetaTalk. Lieder beweer sy is 'n kontakpersoon met die vermoë om boodskappe van [[buiteaardse lewe|buiteaardse wesens]] van die Zeta Reticuli-stergroep te ontvang deur 'n inplanting in haar [[brein]]. Sy beweer sy is gekies om die [[mens]] te waarsku die voorwerp sou in Mei 2003 deur die binneste [[Sonnestelsel]] beweeg (hoewel dié datum later uitgestel is) en dat dit die Aarde 'n rampspoedige poolverskuiwing sou laat ondergaan wat die grootste deel van die mensdom sou uitwis.<ref>{{cite web|title=Nancy Lieder's biography|author=Nancy Lieder|publisher=ZetaTalk|url=http://zetatalk.com/nancybio.htm|access-date=2014-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022155359/http://www.zetatalk.com/nancybio.htm|archive-date=2014-10-22|url-status=live}}</ref> Die voorspelling het daarna verder as Lieder se webtuiste versprei en is deur talle oordeelsdaggroepe op die [[internet]] omarm. Sedert 2012 het meldings van die Nibiru-ramp dikwels weer in die populêre media verskyn, gewoonlik gekoppel aan nuusmakende sterrekundige voorwerpe soos [[C/2012 S1|Komeet Ison]] of [[Planeet Nege]]. Hoewel die naam "Nibiru" afgelei is van die werke van die "[[Antieke ruimtevaarders|antieke ruimtevaarder]]"-skrywer [[Zecharia Sitchin]] en sy vertolkings van [[Babilon]]iese en [[Sumer]]iese mitologie, het hy enige verband tussen sy werk en verskeie bewerings van ’n komende apokalips ontken. ’n Voorspelling deur die selfverklaarde "Christelike numeroloog" David Meade dat die Nibiru-ramp op 23 September 2017 sou plaasvind, het uitgebreide mediaberiggewing ontvang. Die idee dat ’n planeetgroot voorwerp in die nabye toekoms met die Aarde sal bots of naby daaraan sal verbybeweeg, word nie deur enige [[wetenskap]]like bewyse ondersteun nie en is deur [[sterrekundige]]s en [[Planetologie|planetêre wetenskaplikes]] as [[pseudowetenskap|skynwetenskap]] en ’n internetbedrogspul verwerp.<ref name="NASA2012dec22">{{cite web |title=Beyond 2012: Why the World Didn't End |date=2012-12-22 |publisher=NASA |url=http://www.nasa.gov/topics/earth/features/2012.html |access-date=2012-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222054800/http://www.nasa.gov/topics/earth/features/2012.html |archive-date=2011-02-22 |url-status=live }}</ref> Só ’n voorwerp sou die [[Wentelbaan|wentelbane]] van die planete in so ’n mate ontwrig het dat die uitwerking daarvan vandag maklik waarneembaar sou gewees het.<ref name=youtube>{{cite web|title=The Truth About Nibiru|publisher=NASA|work=Solar System Exploration Research Virtual Institute|date=October 21, 2011 |url=https://www.youtube.com/watch?v=1TIy-t48uU0|access-date=2018-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310103840/https://www.youtube.com/watch?v=1TIy-t48uU0|archive-date=2018-03-10|url-status=live}}</ref> Sterrekundiges het baie planete anderkant [[Neptunus]] veronderstel, en hoewel die bestaan van baie weerlê is, is daar sommige wat moontlik bly, soos [[Planeet Nege]]. Al die huidige hipoteses beskryf planete in wentelbane wat hulle deurgaans ver buite [[Neptunus]] sou hou, selfs wanneer hulle op hulle naaste aan die [[Son]] is. ==Geskiedenis== ===Nancy Lieder en ZetaTalk=== Die idee van die Nibiru-ramp het ontstaan by Nancy Lieder, ’n vrou van [[Wisconsin]] wat beweer sy is as kind gekontak deur grys buiteaardse wesens genaamd "Zetane" (van Zeta Reticuli), wat ’n kommunikasietoestel in haar brein ingeplant het. In 1995 het sy die webtuiste ZetaTalk begin om haar idees te versprei.<ref name=Molloy>{{cite news|author=Mark Molloy|title=Nibiru: How the nonsense Planet X Armageddon and Nasa fake news theories spread globally|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=22 September 2017|access-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922232416/http://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|archive-date=2017-09-22|url-status=live|newspaper=The Telegraph}}</ref> [[Beeld:Nancy Lieder 2.jpg|thumb|220px|links|Nancy Lieder in Junie 2013.]] Sy het vir die eerste keer openbare aandag op internetnuusgroepe getrek tydens die opbou na [[Komeet Hale-Bopp]] se [[perihelium]] (die naaste nadering van die Son) in 1997. Sy het verklaar, en beweer dat sy namens die Zetane praat:<ref name=zeta>{{cite web|title=ZetaTalk Hale–Bopp|author=Nancy Lieder|date=1995|url=http://www.zetatalk.com/poleshft/p46.htm|access-date=2015-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330103914/http://zetatalk.com/poleshft/p46.htm|archive-date=2016-03-30|url-status=live}}</ref> "Die Hale-Bopp-komeet bestaan nie. Dit is ’n bedrog, gepleeg deur dié wat die wemelende massas rustig wil hou totdat dit te laat is. Hale-Bopp is niks meer as ’n verafgeleë [[ster]] nie, en dit sal nie nader beweeg nie."<ref name=zeta/> Sy het beweer die Hale-Bopp-storie is geskep om mense se aandag af te lei van die naderende groot planetêre voorwerp, "Planeet X", wat binnekort by die Aarde sou verbybeweeg en die beskawing sou vernietig.<ref name=zeta/> Nadat Hale-Bopp se perihelium dit as een van die helderste en langste waargenome komete van die afgelope eeu bevestig het,<ref>{{cite journal | vauthors = Kidger MR, Hurst G, James N | date=2004 | journal = Earth, Moon, and Planets | volume = 78 | issue=1–3 | pages = 169–177 | title = The Visual Light Curve Of C/1995 O1 (Hale–Bopp) From Discovery To Late 1997 | doi=10.1023/A:1006228113533 | bibcode=1997EM&P...78..169K| s2cid=120776226 }}</ref> het Lieder die eerste twee sinne van haar aanvanklike verklaring van haar webtuiste verwyder, hoewel dit steeds in [[Google]] se argiewe gevind kan word.<ref name=zeta/> Haar bewerings het uiteindelik die ''[[New York Times]]'' gehaal.<ref>{{cite news|title=Comets Breed Fear, Fascination and websites|author=George Johnson|url=https://www.nytimes.com/1997/03/28/us/comets-breed-fear-fascination-and-web-sites.html?sec=health&spon=&pagewanted=all|access-date=2009-09-27|work=The New York Times|date=1997-03-28|archive-url=https://archive.today/20120526002013/http://www.nytimes.com/1997/03/28/us/comets-breed-fear-fascination-and-web-sites.html?sec=health&spon=&pagewanted=all|archive-date=2012-05-26|url-status=live}}</ref> Lieder het Planeet X beskryf as ongeveer vier keer so groot soos die Aarde, en gesê sy naaste nadering sou op 27 Mei 2003 plaasvind, wat sou veroorsaak dat die Aarde se rotasie vir presies 5,9 aarddae sou ophou. Dit sou gevolg word deur die destabilisering van die Aarde se pole in ’n poolverskuiwing wat veroorsaak sou word deur die magnetiese aantrekking tussen die Aarde se kern en die magnetisme van die verbygaande planeet. Dit sou op sy beurt die Aarde se magnetiese kern ontwrig en lei tot die verplasing van die Aarde se kors.<ref>{{cite web|title=Pole Shift Date of May 27, 2003|author=Nancy Lieder|publisher=ZetaTalk|url=http://www.zetatalk.com/index/psdate1.htm|access-date=2009-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100102111326/http://zetatalk.com/index/psdate1.htm|archive-date=2010-01-02|url-status=live}}</ref> Nadat die 2003-datum sonder enige voorval verbygegaan het, het Lieder gesê dit is bloot ’n "wit leuen ... om die establishment te flous".<ref>{{cite web|title=Pole Shift in 2003 Date|date=2003|publisher=ZetaTalk|author=Nancy Lider|url=http://www.zetatalk.com/index/psdate.htm|access-date=2009-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090227075107/http://www.zetatalk.com/index/psdate.htm|archive-date=2009-02-27|url-status=live}}</ref> Sy het geweier om die ware datum bekend te maak en gesê dit sou aan dié in mag genoeg tyd gee om [[krygswet]] af te kondig en mense in stede vas te keer tydens die verskuiwing, wat tot hulle dood sou lei.<ref>{{cite web|title=ZetaTalk: White Lie|author=Nancy Lieder|date=2003|publisher=ZetaTalk|url=http://www.zetatalk.com/index/psdate2.htm|access-date=2009-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304012730/http://www.zetatalk.com/index/psdate2.htm|archive-date=2009-03-04|url-status=live}}</ref> ===Zecharia Sitchin en Sumer=== [[Beeld:Winged_sun_sharpe.png|thumb|250px|Die "Gevleuelde Son van Thebe" uit ''Egyptian Mythology and Egyptian Christianity'', in 1863 deur Samuel Sharpe geskryf. Aanhangers van die Nibiru-ramphipotese noem dit dikwels as 'n antieke voorstelling van Nibiru.<ref name="winged"/>]] Hoewel Lieder aanvanklik na die voorwerp as "Planeet X" verwys het, is dit later verbind met [[Nibiru]], 'n planeet uit die werk van die [[Antieke ruimtevaarders|antieke ruimtevaarder]]-voorstander [[Zecharia Sitchin]], veral sy boek ''The 12th Planet''. Volgens Sitchin se begrip van antieke [[Mesopotamië|Mesopotamiese]] godsdienstige tekste, wat blykbaar berus op 'n verkeerde begrip van Sumeriese tekste,<ref>{{cite book |last1=Feder |first1=Kenneth L. |title=Encyclopedia of Dubious Archaeology: From Atlantis to the Walam Olum |date=2010 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-37918-5 |pages=243–244 |url=https://books.google.com/books?id=xmDnhPNLwYwC&dq=Ken+feder,+encyclopedia+of+dubious+archaeology+Sitchin&pg=PA243 |access-date=22 January 2022 |language=en}}</ref><ref name="Pilkington">[http://www.forteantimes.com/features/articles/199/zechariah_sitchin.html Zechariah Sitchin] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071117164717/http://www.forteantimes.com/features/articles/199/zechariah_sitchin.html |date=2007-11-17 }}, Mark Pilkington, ''Fortean Times'', Augustus 2003.</ref> steek 'n reuseplaneet (met die naam Nibiru of [[Mardoek]]) die Aarde elke 3&nbsp;600 jaar verby, en dit stel sy bewoners in staat om met die mensdom in wisselwerking te tree.<ref name="Fritze"/> Sitchin het dié wesens geïdentifiseer as die Anunnaki in die Sumeriese mitologie, en het beweer hulle was die mens se eerste gode.<ref>{{cite book|title=The 12th Planet|author=Zecharia Sitchin|publisher=Harper|date=1976|page=120|isbn=978-0-939680-88-7}}</ref><ref name="Fritze"/> Lieder het die verband tussen Nibiru en Planeet&nbsp;X in 1996 op haar webtuiste genoem. ("Planeet&nbsp;X bestaan nie; dit is die 12de planeet, dieselfde ding".)<ref name=sitch/> Sitchin, wat in 2010 dood is, het enige verband tussen sy werk en Lieder se bewerings ontken. In 2007 het hy, deels uit reaksie op Lieder se bewerings, 'n boek gepubliseer met die naam ''The End of Days''. Daarin sê hy die laaste verbygang van Nibiru by die Aarde was in 556&nbsp;v.C. Dit sou beteken dit sou omstreeks 2900&nbsp;n.C. weer hier verbykom, as 'n mens sy wentelperiode van 3&nbsp;600 jaar in ag neem.<ref>{{cite book|author=Zacharia Sitchin|title=The End of Days: Armageddon and Prophecies of the Return|publisher=William Morrow|date=2007|page= 316|isbn=978-0-06-123921-2}}</ref> Moderne aanhangers van die Nibiru-ramphipotese haal dikwels die simbool van die "gevleuelde son" aan asof dit Nibiru verteenwordig. Hulle glo de planeett sal soos 'n "gevleuelde ster" lyk.<ref name="winged">{{cite magazine |date=June 16, 2017 |title=A Winged Star, The Nibiru Conspiracy, And Lazy Pseudoscience |first=Brian |last=Koberlein |magazine=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/briankoberlein/2017/06/16/a-winged-star-the-nibiru-conspiracy-and-lazy-pseudoscience/ |access-date=21 July 2021}}</ref> ===2012 en die Maja se kalender=== Hoewel Lieder self nie ’n nuwe datum vir die voorwerp se terugkeer gespesifiseer het nie, het baie groepe haar idee oorgeneem en hulle eie datums bepaal. Een datum wat dikwels genoem is, is 21 Desember 2012. Dié datum het baie apokaliptiese verbintenisse gehad, aangesien dit die einde van ’n siklus in die [[Maja]] se kalender was. Verskeie skrywers het boeke gepubliseer wat die ramp met 2012 verbind het.<ref name=morrison2/> Ten spyte daarvan dat dié datum verbygegaan het, hou baie webtuistes steeds vol dat Nibiru/Planeet&nbsp;X op pad na die Aarde is.<ref name=ison/> In 2012 het Lieder beweer die [[Amerika]]anse president [[Barack Obama]] het vergeefs probeer om die teenwoordigheid van Nibiru naby die Son aan te kondig.<ref>{{cite web|title=ZetaTalk Newsletter|issue=316|author=Nancy Lieder|date=2012|url=http://www.zetatalk.com/newsletr/issue316.htm|access-date=2014-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20141210173225/http://www.zetatalk.com/newsletr/issue316.htm|archive-date=2014-12-10|url-status=live}}</ref> Ná 2012 het sy beweer verskeie wêreldleiers was van plan om die teenwoordigheid van Nibiru naby die Son op 20 Oktober 2014 aan te kondig. Twee weke ná die sogenaamde aankondigingsdatum het sy beweer dat dit nie plaasgevind het nie as gevolg van ontsteltenis onder die establishment.<ref>{{cite web|title=ZetaTalk Newsletter|issue=423|author=Nancy Lieder|date=2014|url=http://www.zetatalk.com/newsletr/issue423.htm|access-date=2014-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213031803/http://www.zetatalk.com/newsletr/issue423.htm|archive-date=2014-12-13|url-status=live}}</ref> ===Herlewing in 2017=== [[Beeld:Statue of Virgin Mary in the Cathedral of Strasbourg.jpg|200px|thumb|David Meade het geglo Nibiru se aankoms op 23 September 2017 is gekoppel aan ’n [[astrologie]]se interpretasie van die Vrou van die Apokalips in [[Openbaring]].<ref name="Gadiano">{{Cite web|author=Jerry Gadino|title=Great Pyramid Of Giza Shows 'Exact Date The World Will End'(September 23, 2017)|url=https://www.unilad.co.uk/news/great-pyramid-of-giza-shows-exact-date-the-world-will-end-and-its-soon/|access-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127004547/https://www.unilad.co.uk/news/great-pyramid-of-giza-shows-exact-date-the-world-will-end-and-its-soon/|archive-date=2018-01-27|url-status=live}}</ref>]] In 2017 het ’n samesweringsteoretikus en selfverklaarde "Christelike numeroloog" genaamd David Meade die Nibiru-ramp laat herleef deur dit aan verskeie gedeeltes uit die [[Bybel]] te koppel.<ref name=Guarino/> Meade het verklaar dié gedeeltes bevat geheime [[numerologie]]se kodes wat die presiese datum onthul waarop Nibiru sou aankom.<ref name="Bucher"/> Hy het ook sy voorspellings geskoei op die geometrie van die [[Giza]]piramides.<ref name="Gadiano"/> Meade het aanvanklik voorspel Nibiru sou in Oktober 2017 aankom,<ref name=Guarino>{{cite news|author=Ben Guarino|title=Will the mysterious shadow planet Nibiru obliterate Earth in October? No.|url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2017/01/05/will-the-mysterious-shadow-planet-nibiru-obliterate-earth-in-october-no/|newspaper=[[The Washington Post]]|publisher=Nash Holdings LLC|date=7 January 2017|access-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924001754/https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2017/01/05/will-the-mysterious-shadow-planet-nibiru-obliterate-earth-in-october-no/|archive-date=2017-09-24|url-status=live}}</ref> maar het later die datum na 23 September teruggeskuif.<ref>{{cite web|title=Conspiracy nuts claim an invisible rogue planet is going to bring about the Rapture|access-date=2018-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180131024756/https://www.salon.com/2017/09/18/this-saturday-an-invisible-rogue-planet-will-bring-about-the-rapture-maybe/|archive-date=2018-01-31|url-status=live|date=2017-09-18}}</ref> Die spesifieke fokus van sy voorspelling het gedraai om die Vrou van die Apokalips, wat verwys na ’n sogenaamd unieke konfigurasie op daardie datum van die Son, Maan en planete in die [[Maagd (sterrebeeld)|Maagd]].<ref name=vatican/> Hy het die [[sonsverduistering]] van 21 Augustus 2017 as ’n voorteken aangehaal.<ref name="Muffitt">{{cite news|title=Will 2017 solar eclipse cause secret planet 'Nibiru' to destroy Earth next month? (No, but conspiracy theorists think so)|author=Eleanor Muffitt|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|year=2017|url=https://www.telegraph.co.uk/news/0/will-2017-solar-eclipse-cause-secret-planet-called-nibiru-destroy/|access-date=2017-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815171355/http://www.telegraph.co.uk/news/0/will-2017-solar-eclipse-cause-secret-planet-called-nibiru-destroy/|archive-date=2017-08-15|url-status=live}}</ref> Meade se bewerings het groot aandag in die media ontvang.<ref name="Muffitt"/><ref name="Griffin"/><ref name="Mack"/> Vals nuusstories het soos 'n veldbrand oor die internet versprei en niebestaande bevestigings deur [[Nasa]] aangevoer van Nibiru se bestaan op ’n baan "reguit op pad na die Aarde".<ref name=Molloy/><ref name=Greshko/><ref name=LaCapria/> In werklikheid is Nasa se standpunt, en was dit nog altyd, dat Nibiru nie bestaan nie.<ref name=Molloy>{{cite news|author=Mark Molloy|title=Nibiru: How the nonsense Planet X Armageddon and Nasa fake news theories spread globally|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=22 September 2017|access-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922232416/http://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|archive-date=2017-09-22|url-status=live|newspaper=The Telegraph}}</ref> Meade het ook kritiek van mede-Christene ontvang; Ed Stetzer, wat vir ''Christianity Today'' geskryf het, het verklaar: "Daar bestaan nie iets soos ’n 'Christelike numeroloog' nie."<ref name=Stetzer/> Hy het Meade beskryf as ’n "uitgedinkte kenner in ’n uitgedinkte veld wat oor ’n uitgedinkte gebeurtenis praat".<ref name=Stetzer>{{cite web|author=Ed Stetzer|title=No, the World Won't End Next Week and There's No Such Thing as a Christian Numerologist|url=http://www.christianitytoday.com/edstetzer/2017/september/end-times-fake-news.html|website=christianitytoday.com|publisher=Christianity Today|date=16 September 2017|access-date=23 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922003339/http://www.christianitytoday.com/edstetzer/2017/september/end-times-fake-news.html|archive-date=2017-09-22|url-status=live}}</ref> Christopher M. Graney, ’n professor verbonde aan die Stigting van die Vatikaansterrewag, het opgemerk dat die sogenaamd unieke gebeurtenis in werklikheid redelik algemeen is en vier keer in die afgelope millennium voorgekom het.<ref name=vatican/> Sy teorieë oor 23 September is ook weerlê deur die ''[[Time (tydskrif)|Time]]''-skrywer Jeff Kluger.<ref>{{cite magazine|author=Jeff Kluger|title=Time Magazine Writer debunks David Meade theory, world will not end|magazine=TIME |date=September 19, 2017 |url=https://time.com/4948315/nibiru-end-of-the-world-2017-theory/|access-date=2017-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923010925/http://time.com/4948315/nibiru-end-of-the-world-2017-theory/|archive-date=2017-09-23|url-status=live}}</ref> Die [[Brasilië|Brasiliaanse]] sterrekundige Duília de Mello het sy voorspellings en veronderstellings as onsin bestempel en gesê Nibiru sou tydens die verduistering gesien gewees het en dat Meade berekenings gebruik het wat op die [[Gregoriaanse kalender]] gebaseer is.<ref>{{Cite web|title=It's not the end of the world this weekend|url=http://www.independentmail.com/story/news/2017/09/19/its-not-end-world-weekend/680797001/|date=2017-09-19|work=Independent Mail|first=Mike |last=Ellis|access-date=September 19, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804013952/https://www.independentmail.com/story/news/2017/09/19/its-not-end-world-weekend/680797001/|archive-date=2018-08-04|url-status=live}}</ref> Nadat sy voorspellings nie bewaarheid is nie, het Meade dit hersien en verklaar Nibiru sou op 5 Oktober 2017 aankom, nie op 23 September nie.<ref>{{cite web|title=Man who said world was ending Saturday changed his mind|url=https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2017/09/22/man-who-said-world-ending-saturday-said-isnt-actually-ending/692907001/|newspaper=[[USA Today]]|publisher=Gannett Company|access-date=September 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922193340/https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2017/09/22/man-who-said-world-ending-saturday-said-isnt-actually-ending/692907001/|archive-date=2017-09-22|url-status=live}}</ref> Meade het aangekondig Nibiru sou op 5 Oktober die Son verduister, en dat [[Noord-Korea]], [[China]] en [[Rusland]] ’n gesamentlike [[kernoorlog|kernaanval]] op die Verenigde State sou loods.<ref name="Meadeebook"/> Daarna sou die Aarde verwoes word deur ’n reeks [[aardbewing]]s van magnitude 9,8, die Aarde se [[Aardmagnetisme|magnetiese pole]] sou met 30 grade verskuif, die Verenigde State sou in twee verdeel word en Barack Obama sou vir 'n ongrondwetlike derde termyn tot president verkies word.<ref>{{cite web|author=David Meade|title=October 2017 and the 'End of Days'|url=http://planetxnews.com/2017/08/30/october-2017-end-days/|access-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180117131226/http://planetxnews.com/2017/08/30/october-2017-end-days/|archive-date=2018-01-17|url-status=dead|date=2017-08-30}}</ref> Meade het ook voorspel dat die sewejarige Groot Verdrukking waarvan in die Bybel vertel word, op 15 Oktober sou begin.<ref>{{cite web|author=Liam Trim|title=Sunday, October 15 will mark the start of Apocalypse if author David Meade is correct|url=http://www.somersetlive.co.uk/news/uk-world-news/planet-x-theory-sunday-october-629034|access-date=October 11, 2017|publisher=Somerset Live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015025353/http://www.somersetlive.co.uk/news/uk-world-news/planet-x-theory-sunday-october-629034|archive-date=2017-10-15|url-status=live}}</ref> Toe Oktober aanbreek, het ’n ander apokaliptiese skrywer, Terral Croft, die aankoms van Nibiru vir 19 November voorspel, ’n voorspelling wat weer in die Britse poniekoerantpers berig is. Croft beskryf Nibiru as ’n "swart ster" aan die rand van die Sonnestelsel wat, eerder as om met die Aarde te bots, ’n apokaliptiese konjunksie met die Aarde sou vorm, wat tot massiewe aardbewings sou lei. Croft het beweer aardbewings het wêreldwyd toegeneem in die aanloop tot die konjunksie, hoewel ''[[The Washington Post]]'' vinnig daarop gewys het dat aardbewings oor die jaar in beide krag en frekwensie afgeneem het.<ref>{{cite news|title=Armageddon via imaginary planet has been pushed back – yet again – to November|author=Avi Selk|url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2017/10/28/armageddon-via-imaginary-planet-has-been-pushed-back-yet-again-to-november/|year=2017|newspaper=[[The Washington Post]]|publisher=Nash Holdings LLC|access-date=2017-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028194302/https://www.washingtonpost.com/amphtml/news/acts-of-faith/wp/2017/10/28/armageddon-via-imaginary-planet-has-been-pushed-back-yet-again-to-november/|archive-date=2017-10-28|url-status=dead}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Nibiru cataclysm}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hipotetiese planete]] [[Kategorie:Skynwetenskappe]] 72atmi6au0pbq6wa7lfjohqsh5i8mqw 2891706 2891703 2026-04-08T22:31:45Z BurgertB 2401 Besig 2891706 wikitext text/x-wiki [[Beeld:V838 Mon HST.jpg|thumb|250px|Die [[veranderlike ster]] V838 Monocerotis, vergesel van 'n ligeggo, is al verkeerdelik uitgebeeld as 'n naderende [[planeet]] of [[bruindwerg]] in 'n botsingsbaan met die [[Aarde]].]] Die '''Nibiru-ramp''' is 'n veronderstelde rampspoedige botsing of amperbotsing tussen die [[Aarde]] en 'n groot [[Planeet|planetêre]] voorwerp wat volgens sekere groepe in die 21ste eeu sal plaasvind. Mense wat in dié oordeelsdagvoorval glo, verwys gewoonlik na die voorwerp as "[[Nibiru]]" of "[[Planeet X]]". Die idee is in 1995 die eerste keer opgehaal deur Nancy Lieder,<ref>{{cite web|title=A Guarantee: The World Will Not End On Friday|author=Marcelo Gleiser|publisher=[[National Public Radio]]|url=https://www.npr.org/blogs/13.7/2012/12/19/167530202/a-guarantee-the-world-will-not-end-on-friday|date=2012|access-date=2013-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130410043958/http://www.npr.org/blogs/13.7/2012/12/19/167530202/a-guarantee-the-world-will-not-end-on-friday|archive-date=2013-04-10|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Natalie Wolchover|title=Scientists reject impending Nibiru-Earth collision|publisher=NASA|url=http://lunarscience.nasa.gov/articles/scientists-reject-impending-nibiru-earth-collision|access-date=2014-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213044647/http://lunarscience.nasa.gov/articles/scientists-reject-impending-nibiru-earth-collision/|archive-date=2014-12-13|url-status=live}}</ref> stigter van die webtuiste ZetaTalk. Lieder beweer sy is 'n kontakpersoon met die vermoë om boodskappe van [[buiteaardse lewe|buiteaardse wesens]] van die Zeta Reticuli-stergroep te ontvang deur 'n inplanting in haar [[brein]]. Sy beweer sy is gekies om die [[mens]] te waarsku die voorwerp sou in Mei 2003 deur die binneste [[Sonnestelsel]] beweeg (hoewel dié datum later uitgestel is) en dat dit die Aarde 'n rampspoedige poolverskuiwing sou laat ondergaan wat die grootste deel van die mensdom sou uitwis.<ref>{{cite web|title=Nancy Lieder's biography|author=Nancy Lieder|publisher=ZetaTalk|url=http://zetatalk.com/nancybio.htm|access-date=2014-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022155359/http://www.zetatalk.com/nancybio.htm|archive-date=2014-10-22|url-status=live}}</ref> Die voorspelling het daarna verder as Lieder se webtuiste versprei en is deur talle oordeelsdaggroepe op die [[internet]] omarm. Sedert 2012 het meldings van die Nibiru-ramp dikwels weer in die populêre media verskyn, gewoonlik gekoppel aan nuusmakende sterrekundige voorwerpe soos [[C/2012 S1|Komeet Ison]] of [[Planeet Nege]]. Hoewel die naam "Nibiru" afgelei is van die werke van die "[[Antieke ruimtevaarders|antieke ruimtevaarder]]"-skrywer [[Zecharia Sitchin]] en sy vertolkings van [[Babilon]]iese en [[Sumer]]iese mitologie, het hy enige verband tussen sy werk en verskeie bewerings van ’n komende apokalips ontken. ’n Voorspelling deur die selfverklaarde "Christelike numeroloog" David Meade dat die Nibiru-ramp op 23 September 2017 sou plaasvind, het uitgebreide mediaberiggewing ontvang. Die idee dat ’n planeetgroot voorwerp in die nabye toekoms met die Aarde sal bots of naby daaraan sal verbybeweeg, word nie deur enige [[wetenskap]]like bewyse ondersteun nie en is deur [[sterrekundige]]s en [[Planetologie|planetêre wetenskaplikes]] as [[pseudowetenskap|skynwetenskap]] en ’n internetbedrogspul verwerp.<ref name="NASA2012dec22">{{cite web |title=Beyond 2012: Why the World Didn't End |date=2012-12-22 |publisher=NASA |url=http://www.nasa.gov/topics/earth/features/2012.html |access-date=2012-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222054800/http://www.nasa.gov/topics/earth/features/2012.html |archive-date=2011-02-22 |url-status=live }}</ref> Só ’n voorwerp sou die [[Wentelbaan|wentelbane]] van die planete in so ’n mate ontwrig het dat die uitwerking daarvan vandag maklik waarneembaar sou gewees het.<ref name=youtube>{{cite web|title=The Truth About Nibiru|publisher=NASA|work=Solar System Exploration Research Virtual Institute|date=October 21, 2011 |url=https://www.youtube.com/watch?v=1TIy-t48uU0|access-date=2018-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310103840/https://www.youtube.com/watch?v=1TIy-t48uU0|archive-date=2018-03-10|url-status=live}}</ref> Sterrekundiges het baie planete anderkant [[Neptunus]] veronderstel, en hoewel die bestaan van baie weerlê is, is daar sommige wat moontlik bly, soos [[Planeet Nege]]. Al die huidige hipoteses beskryf planete in wentelbane wat hulle deurgaans ver buite [[Neptunus]] sou hou, selfs wanneer hulle op hulle naaste aan die [[Son]] is. ==Geskiedenis== ===Nancy Lieder en ZetaTalk=== Die idee van die Nibiru-ramp het ontstaan by Nancy Lieder, ’n vrou van [[Wisconsin]] wat beweer sy is as kind gekontak deur grys buiteaardse wesens genaamd "Zetane" (van Zeta Reticuli), wat ’n kommunikasietoestel in haar brein ingeplant het. In 1995 het sy die webtuiste ZetaTalk begin om haar idees te versprei.<ref name=Molloy>{{cite news|author=Mark Molloy|title=Nibiru: How the nonsense Planet X Armageddon and Nasa fake news theories spread globally|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=22 September 2017|access-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922232416/http://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|archive-date=2017-09-22|url-status=live|newspaper=The Telegraph}}</ref> [[Beeld:Nancy Lieder 2.jpg|thumb|220px|links|Nancy Lieder in Junie 2013.]] Sy het vir die eerste keer openbare aandag op internetnuusgroepe getrek tydens die opbou na [[Komeet Hale-Bopp]] se [[perihelium]] (die naaste nadering van die Son) in 1997. Sy het verklaar, en beweer dat sy namens die Zetane praat:<ref name=zeta>{{cite web|title=ZetaTalk Hale–Bopp|author=Nancy Lieder|date=1995|url=http://www.zetatalk.com/poleshft/p46.htm|access-date=2015-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330103914/http://zetatalk.com/poleshft/p46.htm|archive-date=2016-03-30|url-status=live}}</ref> "Die Hale-Bopp-komeet bestaan nie. Dit is ’n bedrog, gepleeg deur dié wat die wemelende massas rustig wil hou totdat dit te laat is. Hale-Bopp is niks meer as ’n verafgeleë [[ster]] nie, en dit sal nie nader beweeg nie."<ref name=zeta/> Sy het beweer die Hale-Bopp-storie is geskep om mense se aandag af te lei van die naderende groot planetêre voorwerp, "Planeet X", wat binnekort by die Aarde sou verbybeweeg en die beskawing sou vernietig.<ref name=zeta/> Nadat Hale-Bopp se perihelium dit as een van die helderste en langste waargenome komete van die afgelope eeu bevestig het,<ref>{{cite journal | vauthors = Kidger MR, Hurst G, James N | date=2004 | journal = Earth, Moon, and Planets | volume = 78 | issue=1–3 | pages = 169–177 | title = The Visual Light Curve Of C/1995 O1 (Hale–Bopp) From Discovery To Late 1997 | doi=10.1023/A:1006228113533 | bibcode=1997EM&P...78..169K| s2cid=120776226 }}</ref> het Lieder die eerste twee sinne van haar aanvanklike verklaring van haar webtuiste verwyder, hoewel dit steeds in [[Google]] se argiewe gevind kan word.<ref name=zeta/> Haar bewerings het uiteindelik die ''[[New York Times]]'' gehaal.<ref>{{cite news|title=Comets Breed Fear, Fascination and websites|author=George Johnson|url=https://www.nytimes.com/1997/03/28/us/comets-breed-fear-fascination-and-web-sites.html?sec=health&spon=&pagewanted=all|access-date=2009-09-27|work=The New York Times|date=1997-03-28|archive-url=https://archive.today/20120526002013/http://www.nytimes.com/1997/03/28/us/comets-breed-fear-fascination-and-web-sites.html?sec=health&spon=&pagewanted=all|archive-date=2012-05-26|url-status=live}}</ref> Lieder het Planeet X beskryf as ongeveer vier keer so groot soos die Aarde, en gesê sy naaste nadering sou op 27 Mei 2003 plaasvind, wat sou veroorsaak dat die Aarde se rotasie vir presies 5,9 aarddae sou ophou. Dit sou gevolg word deur die destabilisering van die Aarde se pole in ’n poolverskuiwing wat veroorsaak sou word deur die magnetiese aantrekking tussen die Aarde se kern en die magnetisme van die verbygaande planeet. Dit sou op sy beurt die Aarde se magnetiese kern ontwrig en lei tot die verplasing van die Aarde se kors.<ref>{{cite web|title=Pole Shift Date of May 27, 2003|author=Nancy Lieder|publisher=ZetaTalk|url=http://www.zetatalk.com/index/psdate1.htm|access-date=2009-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100102111326/http://zetatalk.com/index/psdate1.htm|archive-date=2010-01-02|url-status=live}}</ref> Nadat die 2003-datum sonder enige voorval verbygegaan het, het Lieder gesê dit is bloot ’n "wit leuen ... om die establishment te flous".<ref>{{cite web|title=Pole Shift in 2003 Date|date=2003|publisher=ZetaTalk|author=Nancy Lider|url=http://www.zetatalk.com/index/psdate.htm|access-date=2009-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090227075107/http://www.zetatalk.com/index/psdate.htm|archive-date=2009-02-27|url-status=live}}</ref> Sy het geweier om die ware datum bekend te maak en gesê dit sou aan dié in mag genoeg tyd gee om [[krygswet]] af te kondig en mense in stede vas te keer tydens die verskuiwing, wat tot hulle dood sou lei.<ref>{{cite web|title=ZetaTalk: White Lie|author=Nancy Lieder|date=2003|publisher=ZetaTalk|url=http://www.zetatalk.com/index/psdate2.htm|access-date=2009-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304012730/http://www.zetatalk.com/index/psdate2.htm|archive-date=2009-03-04|url-status=live}}</ref> ===Zecharia Sitchin en Sumer=== [[Beeld:Winged_sun_sharpe.png|thumb|250px|Die "Gevleuelde Son van Thebe" uit ''Egyptian Mythology and Egyptian Christianity'', in 1863 deur Samuel Sharpe geskryf. Aanhangers van die Nibiru-ramphipotese noem dit dikwels as 'n antieke voorstelling van Nibiru.<ref name="winged"/>]] Hoewel Lieder aanvanklik na die voorwerp as "Planeet X" verwys het, is dit later verbind met [[Nibiru]], 'n planeet uit die werk van die [[Antieke ruimtevaarders|antieke ruimtevaarder]]-voorstander [[Zecharia Sitchin]], veral sy boek ''The 12th Planet''. Volgens Sitchin se begrip van antieke [[Mesopotamië|Mesopotamiese]] godsdienstige tekste, wat blykbaar berus op 'n verkeerde begrip van Sumeriese tekste,<ref>{{cite book |last1=Feder |first1=Kenneth L. |title=Encyclopedia of Dubious Archaeology: From Atlantis to the Walam Olum |date=2010 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-37918-5 |pages=243–244 |url=https://books.google.com/books?id=xmDnhPNLwYwC&dq=Ken+feder,+encyclopedia+of+dubious+archaeology+Sitchin&pg=PA243 |access-date=22 January 2022 |language=en}}</ref><ref name="Pilkington">[http://www.forteantimes.com/features/articles/199/zechariah_sitchin.html Zechariah Sitchin] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071117164717/http://www.forteantimes.com/features/articles/199/zechariah_sitchin.html |date=2007-11-17 }}, Mark Pilkington, ''Fortean Times'', Augustus 2003.</ref> steek 'n reuseplaneet (met die naam Nibiru of [[Mardoek]]) die Aarde elke 3&nbsp;600 jaar verby, en dit stel sy bewoners in staat om met die mensdom in wisselwerking te tree.<ref name="Fritze">{{cite book|author=Ronald H. Fritze|date=2009|title=Invented Knowledge: False History, Fake Science and Pseudo-Religions|url=https://books.google.com/books?id=l2BrqdFg5AkC&q=Pseudohistorylocation%3D|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-86189-430-4|pages=210–214}}</ref> Sitchin het dié wesens geïdentifiseer as die Anunnaki in die Sumeriese mitologie, en het beweer hulle was die mens se eerste gode.<ref>{{cite book|title=The 12th Planet|author=Zecharia Sitchin|publisher=Harper|date=1976|page=120|isbn=978-0-939680-88-7}}</ref><ref name="Fritze"/> Lieder het die verband tussen Nibiru en Planeet&nbsp;X in 1996 op haar webtuiste genoem. ("Planeet&nbsp;X bestaan nie; dit is die 12de planeet, dieselfde ding".)<ref name=sitch>{{cite web|title=Planet X|publisher=ZetaTalk|url=http://www.zetatalk.com/science/s58.htm|date=1996|access-date=2009-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090514031345/http://www.zetatalk.com/science/s58.htm|archive-date=2009-05-14|url-status=live}}</ref> Sitchin, wat in 2010 dood is, het enige verband tussen sy werk en Lieder se bewerings ontken. In 2007 het hy, deels uit reaksie op Lieder se bewerings, 'n boek gepubliseer met die naam ''The End of Days''. Daarin sê hy die laaste verbygang van Nibiru by die Aarde was in 556&nbsp;v.C. Dit sou beteken dit sou omstreeks 2900&nbsp;n.C. weer hier verbykom, as 'n mens sy wentelperiode van 3&nbsp;600 jaar in ag neem.<ref>{{cite book|author=Zacharia Sitchin|title=The End of Days: Armageddon and Prophecies of the Return|publisher=William Morrow|date=2007|page= 316|isbn=978-0-06-123921-2}}</ref> Moderne aanhangers van die Nibiru-ramphipotese haal dikwels die simbool van die "gevleuelde son" aan asof dit Nibiru verteenwordig. Hulle glo de planeett sal soos 'n "gevleuelde ster" lyk.<ref name="winged">{{cite magazine |date=June 16, 2017 |title=A Winged Star, The Nibiru Conspiracy, And Lazy Pseudoscience |first=Brian |last=Koberlein |magazine=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/briankoberlein/2017/06/16/a-winged-star-the-nibiru-conspiracy-and-lazy-pseudoscience/ |access-date=21 July 2021}}</ref> ===2012 en die Maja se kalender=== Hoewel Lieder self nie ’n nuwe datum vir die voorwerp se terugkeer gespesifiseer het nie, het baie groepe haar idee oorgeneem en hulle eie datums bepaal. Een datum wat dikwels genoem is, is 21 Desember 2012. Dié datum het baie apokaliptiese verbintenisse gehad, aangesien dit die einde van ’n siklus in die [[Maja]] se kalender was. Verskeie skrywers het boeke gepubliseer wat die ramp met 2012 verbind het.<ref name=morrison2>{{cite web|title=Update on the Nibiru 2012 "Doomsday"|author=David Morrison|publisher=Skeptical Inquirer|url=http://www.csicop.org/si/show/update_on_the_nibiru_2012_doomsday|access-date=2009-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090928053840/http://www.csicop.org/si/show/update_on_the_nibiru_2012_doomsday|archive-date=2009-09-28|url-status=live}}</ref> Ten spyte daarvan dat dié datum verbygegaan het, hou baie webtuistes steeds vol dat Nibiru/Planeet&nbsp;X op pad na die Aarde is.<ref name=ison>{{cite news|title=Debunking Comet ISON Conspiracy Theories (No, ISON is Not Nibiru)|author=David Dickenson|work=Universe Today|date=2013|url=http://www.universetoday.com/101798/debunking-comet-ison-conspiracy-theories-no-ison-is-not-nibiru/|access-date=2013-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031212907/http://www.universetoday.com/101798/debunking-comet-ison-conspiracy-theories-no-ison-is-not-nibiru/|archive-date=2013-10-31|url-status=live}}</ref> In 2012 het Lieder beweer die [[Amerika]]anse president [[Barack Obama]] het vergeefs probeer om die teenwoordigheid van Nibiru naby die Son aan te kondig.<ref>{{cite web|title=ZetaTalk Newsletter|issue=316|author=Nancy Lieder|date=2012|url=http://www.zetatalk.com/newsletr/issue316.htm|access-date=2014-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20141210173225/http://www.zetatalk.com/newsletr/issue316.htm|archive-date=2014-12-10|url-status=live}}</ref> Ná 2012 het sy beweer verskeie wêreldleiers was van plan om die teenwoordigheid van Nibiru naby die Son op 20 Oktober 2014 aan te kondig. Twee weke ná die sogenaamde aankondigingsdatum het sy beweer dat dit nie plaasgevind het nie as gevolg van ontsteltenis onder die establishment.<ref>{{cite web|title=ZetaTalk Newsletter|issue=423|author=Nancy Lieder|date=2014|url=http://www.zetatalk.com/newsletr/issue423.htm|access-date=2014-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213031803/http://www.zetatalk.com/newsletr/issue423.htm|archive-date=2014-12-13|url-status=live}}</ref> ===Herlewing in 2017=== [[Beeld:Statue of Virgin Mary in the Cathedral of Strasbourg.jpg|200px|thumb|David Meade het geglo Nibiru se aankoms op 23 September 2017 is gekoppel aan ’n [[astrologie]]se interpretasie van die Vrou van die Apokalips in [[Openbaring]].<ref name="Gadiano">{{Cite web|author=Jerry Gadino|title=Great Pyramid Of Giza Shows 'Exact Date The World Will End'(September 23, 2017)|url=https://www.unilad.co.uk/news/great-pyramid-of-giza-shows-exact-date-the-world-will-end-and-its-soon/|access-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127004547/https://www.unilad.co.uk/news/great-pyramid-of-giza-shows-exact-date-the-world-will-end-and-its-soon/|archive-date=2018-01-27|url-status=live}}</ref>]] In 2017 het ’n samesweringsteoretikus en selfverklaarde "Christelike numeroloog" genaamd David Meade die Nibiru-ramp laat herleef deur dit aan verskeie gedeeltes uit die [[Bybel]] te koppel.<ref name=Guarino/> Meade het verklaar dié gedeeltes bevat geheime [[numerologie]]se kodes wat die presiese datum onthul waarop Nibiru sou aankom.<ref name="Bucher">{{cite web|author=Chris Bucher|title=Meade says he got September 23rd, 2017 prediction using numerical codes in the bible|url=https://heavy.com/news/2017/09/end-of-world-september-23-nibiru-theory-hoax-real-fake-earth/|year=2017|access-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122001112/https://heavy.com/news/2017/09/end-of-world-september-23-nibiru-theory-hoax-real-fake-earth/|archive-date=2018-01-22|url-status=live}}</ref> Hy het ook sy voorspellings geskoei op die geometrie van die [[Giza]]piramides.<ref name="Gadiano"/> Meade het aanvanklik voorspel Nibiru sou in Oktober 2017 aankom,<ref name=Guarino>{{cite news|author=Ben Guarino|title=Will the mysterious shadow planet Nibiru obliterate Earth in October? No.|url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2017/01/05/will-the-mysterious-shadow-planet-nibiru-obliterate-earth-in-october-no/|newspaper=[[The Washington Post]]|publisher=Nash Holdings LLC|date=7 January 2017|access-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924001754/https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2017/01/05/will-the-mysterious-shadow-planet-nibiru-obliterate-earth-in-october-no/|archive-date=2017-09-24|url-status=live}}</ref> maar het later die datum na 23 September teruggeskuif.<ref>{{cite web|title=Conspiracy nuts claim an invisible rogue planet is going to bring about the Rapture|access-date=2018-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180131024756/https://www.salon.com/2017/09/18/this-saturday-an-invisible-rogue-planet-will-bring-about-the-rapture-maybe/|archive-date=2018-01-31|url-status=live|date=2017-09-18}}</ref> Die spesifieke fokus van sy voorspelling het gedraai om die Vrou van die Apokalips, wat verwys na ’n sogenaamd unieke konfigurasie op daardie datum van die Son, Maan en planete in die [[Maagd (sterrebeeld)|Maagd]].<ref name=vatican>{{cite web|title=Biblical Signs in the Sky? September 23, 2017|url=http://www.vofoundation.org/blog/biblical-signs-sky-september-23-2017/|year=2017|author=Christopher M. Graney|work=Vatican Observatory|access-date=2017-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923025203/http://www.vofoundation.org/blog/biblical-signs-sky-september-23-2017/|archive-date=2017-09-23|url-status=live}}</ref> Hy het die [[sonsverduistering]] van 21 Augustus 2017 as ’n voorteken aangehaal.<ref name="Muffitt">{{cite news|title=Will 2017 solar eclipse cause secret planet 'Nibiru' to destroy Earth next month? (No, but conspiracy theorists think so)|author=Eleanor Muffitt|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|year=2017|url=https://www.telegraph.co.uk/news/0/will-2017-solar-eclipse-cause-secret-planet-called-nibiru-destroy/|access-date=2017-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815171355/http://www.telegraph.co.uk/news/0/will-2017-solar-eclipse-cause-secret-planet-called-nibiru-destroy/|archive-date=2017-08-15|url-status=live}}</ref> Meade se bewerings het groot aandag in die media ontvang.<ref name="Muffitt"/><ref name="Griffin">{{cite news|title=Is the world really about to come to an end? No, almost certainly not|author=Andrew Griffin|newspaper=[[The Independent]]|year=2017|url=https://www.independent.co.uk/news/science/world-end-apocalypse-locusts-swarm-eclipse-unilad-daily-star-planet-x-nibiru-a7868766.html|access-date=2017-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170817035427/http://www.independent.co.uk/news/science/world-end-apocalypse-locusts-swarm-eclipse-unilad-daily-star-planet-x-nibiru-a7868766.html|archive-date=2017-08-17|url-status=live}}</ref><ref name="Mack">{{cite web |first=Eric |last=Mack |title=The End Of The World Is Coming, But Not From Nibiru On September 23|url=https://www.forbes.com/sites/ericmack/2017/09/22/nibiru-planet-x-earth-2017-youtube-nasa/#a10b53c3054f |periodical=[[Forbes]] |date=22 September 2017 |access-date=22 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170922171607/https://www.forbes.com/sites/ericmack/2017/09/22/nibiru-planet-x-earth-2017-youtube-nasa/#a10b53c3054f |archive-date=2017-09-22 |url-status=live}}</ref> Vals nuusstories het soos 'n veldbrand oor die internet versprei en niebestaande bevestigings deur [[Nasa]] aangevoer van Nibiru se bestaan op ’n baan "reguit op pad na die Aarde".<ref name=Molloy/> In werklikheid is Nasa se standpunt, en was dit nog altyd, dat Nibiru nie bestaan nie.<ref name=Molloy>{{cite news|author=Mark Molloy|title=Nibiru: How the nonsense Planet X Armageddon and Nasa fake news theories spread globally|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=22 September 2017|access-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922232416/http://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|archive-date=2017-09-22|url-status=live|newspaper=The Telegraph}}</ref> Meade het ook kritiek van mede-Christene ontvang; Ed Stetzer, wat vir ''Christianity Today'' geskryf het, het verklaar: "Daar bestaan nie iets soos ’n 'Christelike numeroloog' nie."<ref name=Stetzer/> Hy het Meade beskryf as ’n "uitgedinkte kenner in ’n uitgedinkte veld wat oor ’n uitgedinkte gebeurtenis praat".<ref name=Stetzer>{{cite web|author=Ed Stetzer|title=No, the World Won't End Next Week and There's No Such Thing as a Christian Numerologist|url=http://www.christianitytoday.com/edstetzer/2017/september/end-times-fake-news.html|website=christianitytoday.com|publisher=Christianity Today|date=16 September 2017|access-date=23 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922003339/http://www.christianitytoday.com/edstetzer/2017/september/end-times-fake-news.html|archive-date=2017-09-22|url-status=live}}</ref> Christopher M. Graney, ’n professor verbonde aan die Stigting van die Vatikaansterrewag, het opgemerk dat die sogenaamd unieke gebeurtenis in werklikheid redelik algemeen is en vier keer in die afgelope millennium voorgekom het.<ref name=vatican/> Sy teorieë oor 23 September is ook weerlê deur die ''[[Time (tydskrif)|Time]]''-skrywer Jeff Kluger.<ref>{{cite magazine|author=Jeff Kluger|title=Time Magazine Writer debunks David Meade theory, world will not end|magazine=TIME |date=September 19, 2017 |url=https://time.com/4948315/nibiru-end-of-the-world-2017-theory/|access-date=2017-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923010925/http://time.com/4948315/nibiru-end-of-the-world-2017-theory/|archive-date=2017-09-23|url-status=live}}</ref> Die [[Brasilië|Brasiliaanse]] sterrekundige Duília de Mello het sy voorspellings en veronderstellings as onsin bestempel en gesê Nibiru sou tydens die verduistering gesien gewees het en dat Meade berekenings gebruik het wat op die [[Gregoriaanse kalender]] gebaseer is.<ref>{{Cite web|title=It's not the end of the world this weekend|url=http://www.independentmail.com/story/news/2017/09/19/its-not-end-world-weekend/680797001/|date=2017-09-19|work=Independent Mail|first=Mike |last=Ellis|access-date=September 19, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804013952/https://www.independentmail.com/story/news/2017/09/19/its-not-end-world-weekend/680797001/|archive-date=2018-08-04|url-status=live}}</ref> Nadat sy voorspellings nie bewaarheid is nie, het Meade dit hersien en verklaar Nibiru sou op 5 Oktober 2017 aankom, nie op 23 September nie.<ref>{{cite web|title=Man who said world was ending Saturday changed his mind|url=https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2017/09/22/man-who-said-world-ending-saturday-said-isnt-actually-ending/692907001/|newspaper=[[USA Today]]|publisher=Gannett Company|access-date=September 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922193340/https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2017/09/22/man-who-said-world-ending-saturday-said-isnt-actually-ending/692907001/|archive-date=2017-09-22|url-status=live}}</ref> Meade het aangekondig Nibiru sou op 5 Oktober die Son verduister, en dat [[Noord-Korea]], [[China]] en [[Rusland]] ’n gesamentlike [[kernoorlog|kernaanval]] op die Verenigde State sou loods.<ref name="Meadeebook">{{cite web|author=David Meade|title=Will Planet X Signal the Rapture?|url=https://www.ebookit.com/tools/pd/Bo/eBookIt/booktitle-Will-Planet-X-Signal-the-Rapture|website=ebookit.com|access-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180117131202/https://www.ebookit.com/tools/pd/Bo/eBookIt/booktitle-Will-Planet-X-Signal-the-Rapture|archive-date=2018-01-17|url-status=live}}</ref> Daarna sou die Aarde verwoes word deur ’n reeks [[aardbewing]]s van magnitude 9,8, die Aarde se [[Aardmagnetisme|magnetiese pole]] sou met 30 grade verskuif, die Verenigde State sou in twee verdeel word en Barack Obama sou vir 'n ongrondwetlike derde termyn tot president verkies word.<ref>{{cite web|author=David Meade|title=October 2017 and the 'End of Days'|url=http://planetxnews.com/2017/08/30/october-2017-end-days/|access-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180117131226/http://planetxnews.com/2017/08/30/october-2017-end-days/|archive-date=2018-01-17|url-status=dead|date=2017-08-30}}</ref> Meade het ook voorspel dat die sewejarige Groot Verdrukking waarvan in die Bybel vertel word, op 15 Oktober sou begin.<ref>{{cite web|author=Liam Trim|title=Sunday, October 15 will mark the start of Apocalypse if author David Meade is correct|url=http://www.somersetlive.co.uk/news/uk-world-news/planet-x-theory-sunday-october-629034|access-date=October 11, 2017|publisher=Somerset Live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015025353/http://www.somersetlive.co.uk/news/uk-world-news/planet-x-theory-sunday-october-629034|archive-date=2017-10-15|url-status=live}}</ref> Toe Oktober aanbreek, het ’n ander apokaliptiese skrywer, Terral Croft, die aankoms van Nibiru vir 19 November voorspel, ’n voorspelling wat weer in die Britse poniekoerantpers berig is. Croft beskryf Nibiru as ’n "swart ster" aan die rand van die Sonnestelsel wat, eerder as om met die Aarde te bots, ’n apokaliptiese konjunksie met die Aarde sou vorm, wat tot massiewe aardbewings sou lei. Croft het beweer aardbewings het wêreldwyd toegeneem in die aanloop tot die konjunksie, hoewel ''[[The Washington Post]]'' vinnig daarop gewys het dat aardbewings oor die jaar in beide krag en frekwensie afgeneem het.<ref>{{cite news|title=Armageddon via imaginary planet has been pushed back – yet again – to November|author=Avi Selk|url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2017/10/28/armageddon-via-imaginary-planet-has-been-pushed-back-yet-again-to-november/|year=2017|newspaper=[[The Washington Post]]|publisher=Nash Holdings LLC|access-date=2017-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028194302/https://www.washingtonpost.com/amphtml/news/acts-of-faith/wp/2017/10/28/armageddon-via-imaginary-planet-has-been-pushed-back-yet-again-to-november/|archive-date=2017-10-28|url-status=dead}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Nibiru cataclysm}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hipotetiese planete]] [[Kategorie:Skynwetenskappe]] 3t1grn3r1c4nt2kd7q61s7kiwxycej5 2891707 2891706 2026-04-08T23:14:56Z BurgertB 2401 Besig 2891707 wikitext text/x-wiki [[Beeld:V838 Mon HST.jpg|thumb|250px|Die [[veranderlike ster]] V838 Monocerotis, vergesel van 'n ligeggo, is al verkeerdelik uitgebeeld as 'n naderende [[planeet]] of [[bruindwerg]] in 'n botsingsbaan met die [[Aarde]].]] Die '''Nibiru-ramp''' is 'n veronderstelde rampspoedige botsing of amperbotsing tussen die [[Aarde]] en 'n groot [[Planeet|planetêre]] voorwerp wat volgens sekere groepe in die 21ste eeu sal plaasvind. Mense wat in dié oordeelsdagvoorval glo, verwys gewoonlik na die voorwerp as "[[Nibiru]]" of "[[Planeet X]]". Die idee is in 1995 die eerste keer opgehaal deur Nancy Lieder,<ref>{{cite web|title=A Guarantee: The World Will Not End On Friday|author=Marcelo Gleiser|publisher=[[National Public Radio]]|url=https://www.npr.org/blogs/13.7/2012/12/19/167530202/a-guarantee-the-world-will-not-end-on-friday|date=2012|access-date=2013-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130410043958/http://www.npr.org/blogs/13.7/2012/12/19/167530202/a-guarantee-the-world-will-not-end-on-friday|archive-date=2013-04-10|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Natalie Wolchover|title=Scientists reject impending Nibiru-Earth collision|publisher=NASA|url=http://lunarscience.nasa.gov/articles/scientists-reject-impending-nibiru-earth-collision|access-date=2014-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213044647/http://lunarscience.nasa.gov/articles/scientists-reject-impending-nibiru-earth-collision/|archive-date=2014-12-13|url-status=live}}</ref> stigter van die webtuiste ZetaTalk. Lieder beweer sy is 'n kontakpersoon met die vermoë om boodskappe van [[buiteaardse lewe|buiteaardse wesens]] van die Zeta Reticuli-stergroep te ontvang deur 'n inplanting in haar [[brein]]. Sy beweer sy is gekies om die [[mens]] te waarsku die voorwerp sou in Mei 2003 deur die binneste [[Sonnestelsel]] beweeg (hoewel dié datum later uitgestel is) en dat dit die Aarde 'n rampspoedige poolverskuiwing sou laat ondergaan wat die grootste deel van die mensdom sou uitwis.<ref>{{cite web|title=Nancy Lieder's biography|author=Nancy Lieder|publisher=ZetaTalk|url=http://zetatalk.com/nancybio.htm|access-date=2014-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022155359/http://www.zetatalk.com/nancybio.htm|archive-date=2014-10-22|url-status=live}}</ref> Die voorspelling het daarna verder as Lieder se webtuiste versprei en is deur talle oordeelsdaggroepe op die [[internet]] omarm. Sedert 2012 het meldings van die Nibiru-ramp dikwels weer in die populêre media verskyn, gewoonlik gekoppel aan nuusmakende sterrekundige voorwerpe soos [[C/2012 S1|Komeet Ison]] of [[Planeet Nege]]. Hoewel die naam "Nibiru" afgelei is van die werke van die "[[Antieke ruimtevaarders|antieke ruimtevaarder]]"-skrywer [[Zecharia Sitchin]] en sy vertolkings van [[Babilon]]iese en [[Sumer]]iese mitologie, het hy enige verband tussen sy werk en verskeie bewerings van ’n komende apokalips ontken. ’n Voorspelling deur die selfverklaarde "Christelike numeroloog" David Meade dat die Nibiru-ramp op 23 September 2017 sou plaasvind, het uitgebreide mediaberiggewing ontvang. Die idee dat ’n planeetgroot voorwerp in die nabye toekoms met die Aarde sal bots of naby daaraan sal verbybeweeg, word nie deur enige [[wetenskap]]like bewyse ondersteun nie en is deur [[sterrekundige]]s en [[Planetologie|planetêre wetenskaplikes]] as [[pseudowetenskap|skynwetenskap]] en ’n internetbedrogspul verwerp.<ref name="NASA2012dec22">{{cite web |title=Beyond 2012: Why the World Didn't End |date=2012-12-22 |publisher=NASA |url=http://www.nasa.gov/topics/earth/features/2012.html |access-date=2012-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222054800/http://www.nasa.gov/topics/earth/features/2012.html |archive-date=2011-02-22 |url-status=live }}</ref> Só ’n voorwerp sou die [[Wentelbaan|wentelbane]] van die planete in so ’n mate ontwrig het dat die uitwerking daarvan vandag maklik waarneembaar sou gewees het.<ref name=youtube>{{cite web|title=The Truth About Nibiru|publisher=NASA|work=Solar System Exploration Research Virtual Institute|date=October 21, 2011 |url=https://www.youtube.com/watch?v=1TIy-t48uU0|access-date=2018-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310103840/https://www.youtube.com/watch?v=1TIy-t48uU0|archive-date=2018-03-10|url-status=live}}</ref> Sterrekundiges het baie planete anderkant [[Neptunus]] veronderstel, en hoewel die bestaan van baie weerlê is, is daar sommige wat moontlik bly, soos [[Planeet Nege]]. Al die huidige hipoteses beskryf planete in wentelbane wat hulle deurgaans ver buite [[Neptunus]] sou hou, selfs wanneer hulle op hulle naaste aan die [[Son]] is. ==Geskiedenis== ===Nancy Lieder en ZetaTalk=== Die idee van die Nibiru-ramp het ontstaan by Nancy Lieder, ’n vrou van [[Wisconsin]] wat beweer sy is as kind gekontak deur grys buiteaardse wesens genaamd "Zetane" (van Zeta Reticuli), wat ’n kommunikasietoestel in haar brein ingeplant het. In 1995 het sy die webtuiste ZetaTalk begin om haar idees te versprei.<ref name=Molloy>{{cite news|author=Mark Molloy|title=Nibiru: How the nonsense Planet X Armageddon and Nasa fake news theories spread globally|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=22 September 2017|access-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922232416/http://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|archive-date=2017-09-22|url-status=live|newspaper=The Telegraph}}</ref> [[Beeld:Nancy Lieder 2.jpg|thumb|220px|links|Nancy Lieder in Junie 2013.]] Sy het vir die eerste keer openbare aandag op internetnuusgroepe getrek tydens die opbou na [[Komeet Hale-Bopp]] se [[perihelium]] (die naaste nadering van die Son) in 1997. Sy het verklaar, en beweer dat sy namens die Zetane praat:<ref name=zeta>{{cite web|title=ZetaTalk Hale–Bopp|author=Nancy Lieder|date=1995|url=http://www.zetatalk.com/poleshft/p46.htm|access-date=2015-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330103914/http://zetatalk.com/poleshft/p46.htm|archive-date=2016-03-30|url-status=live}}</ref> "Die Hale-Bopp-komeet bestaan nie. Dit is ’n bedrog, gepleeg deur dié wat die wemelende massas rustig wil hou totdat dit te laat is. Hale-Bopp is niks meer as ’n verafgeleë [[ster]] nie, en dit sal nie nader beweeg nie."<ref name=zeta/> Sy het beweer die Hale-Bopp-storie is geskep om mense se aandag af te lei van die naderende groot planetêre voorwerp, "Planeet X", wat binnekort by die Aarde sou verbybeweeg en die beskawing sou vernietig.<ref name=zeta/> Nadat Hale-Bopp se perihelium dit as een van die helderste en langste waargenome komete van die afgelope eeu bevestig het,<ref>{{cite journal | vauthors = Kidger MR, Hurst G, James N | date=2004 | journal = Earth, Moon, and Planets | volume = 78 | issue=1–3 | pages = 169–177 | title = The Visual Light Curve Of C/1995 O1 (Hale–Bopp) From Discovery To Late 1997 | doi=10.1023/A:1006228113533 | bibcode=1997EM&P...78..169K| s2cid=120776226 }}</ref> het Lieder die eerste twee sinne van haar aanvanklike verklaring van haar webtuiste verwyder, hoewel dit steeds in [[Google]] se argiewe gevind kan word.<ref name=zeta/> Haar bewerings het uiteindelik die ''[[New York Times]]'' gehaal.<ref>{{cite news|title=Comets Breed Fear, Fascination and websites|author=George Johnson|url=https://www.nytimes.com/1997/03/28/us/comets-breed-fear-fascination-and-web-sites.html?sec=health&spon=&pagewanted=all|access-date=2009-09-27|work=The New York Times|date=1997-03-28|archive-url=https://archive.today/20120526002013/http://www.nytimes.com/1997/03/28/us/comets-breed-fear-fascination-and-web-sites.html?sec=health&spon=&pagewanted=all|archive-date=2012-05-26|url-status=live}}</ref> Lieder het Planeet X beskryf as ongeveer vier keer so groot soos die Aarde, en gesê sy naaste nadering sou op 27 Mei 2003 plaasvind, wat sou veroorsaak dat die Aarde se rotasie vir presies 5,9 aarddae sou ophou. Dit sou gevolg word deur die destabilisering van die Aarde se pole in ’n poolverskuiwing wat veroorsaak sou word deur die magnetiese aantrekking tussen die Aarde se kern en die magnetisme van die verbygaande planeet. Dit sou op sy beurt die Aarde se magnetiese kern ontwrig en lei tot die verplasing van die Aarde se kors.<ref>{{cite web|title=Pole Shift Date of May 27, 2003|author=Nancy Lieder|publisher=ZetaTalk|url=http://www.zetatalk.com/index/psdate1.htm|access-date=2009-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100102111326/http://zetatalk.com/index/psdate1.htm|archive-date=2010-01-02|url-status=live}}</ref> Nadat die 2003-datum sonder enige voorval verbygegaan het, het Lieder gesê dit is bloot ’n "wit leuen ... om die establishment te flous".<ref>{{cite web|title=Pole Shift in 2003 Date|date=2003|publisher=ZetaTalk|author=Nancy Lider|url=http://www.zetatalk.com/index/psdate.htm|access-date=2009-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090227075107/http://www.zetatalk.com/index/psdate.htm|archive-date=2009-02-27|url-status=live}}</ref> Sy het geweier om die ware datum bekend te maak en gesê dit sou aan dié in mag genoeg tyd gee om [[krygswet]] af te kondig en mense in stede vas te keer tydens die verskuiwing, wat tot hulle dood sou lei.<ref>{{cite web|title=ZetaTalk: White Lie|author=Nancy Lieder|date=2003|publisher=ZetaTalk|url=http://www.zetatalk.com/index/psdate2.htm|access-date=2009-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304012730/http://www.zetatalk.com/index/psdate2.htm|archive-date=2009-03-04|url-status=live}}</ref> ===Zecharia Sitchin en Sumer=== [[Beeld:Winged_sun_sharpe.png|thumb|250px|Die "Gevleuelde Son van Thebe" uit ''Egyptian Mythology and Egyptian Christianity'', in 1863 deur Samuel Sharpe geskryf. Aanhangers van die Nibiru-ramphipotese noem dit dikwels as 'n antieke voorstelling van Nibiru.<ref name="winged"/>]] Hoewel Lieder aanvanklik na die voorwerp as "Planeet X" verwys het, is dit later verbind met [[Nibiru]], 'n planeet uit die werk van die [[Antieke ruimtevaarders|antieke ruimtevaarder]]-voorstander [[Zecharia Sitchin]], veral sy boek ''The 12th Planet''. Volgens Sitchin se begrip van antieke [[Mesopotamië|Mesopotamiese]] godsdienstige tekste, wat blykbaar berus op 'n verkeerde begrip van Sumeriese tekste,<ref>{{cite book |last1=Feder |first1=Kenneth L. |title=Encyclopedia of Dubious Archaeology: From Atlantis to the Walam Olum |date=2010 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-37918-5 |pages=243–244 |url=https://books.google.com/books?id=xmDnhPNLwYwC&dq=Ken+feder,+encyclopedia+of+dubious+archaeology+Sitchin&pg=PA243 |access-date=22 January 2022 |language=en}}</ref><ref name="Pilkington">[http://www.forteantimes.com/features/articles/199/zechariah_sitchin.html Zechariah Sitchin] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071117164717/http://www.forteantimes.com/features/articles/199/zechariah_sitchin.html |date=2007-11-17 }}, Mark Pilkington, ''Fortean Times'', Augustus 2003.</ref> steek 'n reuseplaneet (met die naam Nibiru of [[Mardoek]]) die Aarde elke 3&nbsp;600 jaar verby, en dit stel sy bewoners in staat om met die mensdom in wisselwerking te tree.<ref name="Fritze">{{cite book|author=Ronald H. Fritze|date=2009|title=Invented Knowledge: False History, Fake Science and Pseudo-Religions|url=https://books.google.com/books?id=l2BrqdFg5AkC&q=Pseudohistorylocation%3D|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-86189-430-4|pages=210–214}}</ref> Sitchin het dié wesens geïdentifiseer as die Anunnaki in die Sumeriese mitologie, en het beweer hulle was die mens se eerste gode.<ref>{{cite book|title=The 12th Planet|author=Zecharia Sitchin|publisher=Harper|date=1976|page=120|isbn=978-0-939680-88-7}}</ref><ref name="Fritze"/> Lieder het die verband tussen Nibiru en Planeet&nbsp;X in 1996 op haar webtuiste genoem. ("Planeet&nbsp;X bestaan nie; dit is die 12de planeet, dieselfde ding".)<ref name=sitch>{{cite web|title=Planet X|publisher=ZetaTalk|url=http://www.zetatalk.com/science/s58.htm|date=1996|access-date=2009-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090514031345/http://www.zetatalk.com/science/s58.htm|archive-date=2009-05-14|url-status=live}}</ref> Sitchin, wat in 2010 dood is, het enige verband tussen sy werk en Lieder se bewerings ontken. In 2007 het hy, deels uit reaksie op Lieder se bewerings, 'n boek gepubliseer met die naam ''The End of Days''. Daarin sê hy die laaste verbygang van Nibiru by die Aarde was in 556&nbsp;v.C. Dit sou beteken dit sou omstreeks 2900&nbsp;n.C. weer hier verbykom, as 'n mens sy wentelperiode van 3&nbsp;600 jaar in ag neem.<ref>{{cite book|author=Zacharia Sitchin|title=The End of Days: Armageddon and Prophecies of the Return|publisher=William Morrow|date=2007|page= 316|isbn=978-0-06-123921-2}}</ref> Moderne aanhangers van die Nibiru-ramphipotese haal dikwels die simbool van die "gevleuelde son" aan asof dit Nibiru verteenwordig. Hulle glo de planeett sal soos 'n "gevleuelde ster" lyk.<ref name="winged">{{cite magazine |date=June 16, 2017 |title=A Winged Star, The Nibiru Conspiracy, And Lazy Pseudoscience |first=Brian |last=Koberlein |magazine=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/briankoberlein/2017/06/16/a-winged-star-the-nibiru-conspiracy-and-lazy-pseudoscience/ |access-date=21 July 2021}}</ref> ===2012 en die Maja se kalender=== Hoewel Lieder self nie ’n nuwe datum vir die voorwerp se terugkeer gespesifiseer het nie, het baie groepe haar idee oorgeneem en hulle eie datums bepaal. Een datum wat dikwels genoem is, is 21 Desember 2012. Dié datum het baie apokaliptiese verbintenisse gehad, aangesien dit die einde van ’n siklus in die [[Maja]] se kalender was. Verskeie skrywers het boeke gepubliseer wat die ramp met 2012 verbind het.<ref name=morrison2>{{cite web|title=Update on the Nibiru 2012 "Doomsday"|author=David Morrison|publisher=Skeptical Inquirer|url=http://www.csicop.org/si/show/update_on_the_nibiru_2012_doomsday|access-date=2009-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090928053840/http://www.csicop.org/si/show/update_on_the_nibiru_2012_doomsday|archive-date=2009-09-28|url-status=live}}</ref> Ten spyte daarvan dat dié datum verbygegaan het, hou baie webtuistes steeds vol dat Nibiru/Planeet&nbsp;X op pad na die Aarde is.<ref name=ison>{{cite news|title=Debunking Comet ISON Conspiracy Theories (No, ISON is Not Nibiru)|author=David Dickenson|work=Universe Today|date=2013|url=http://www.universetoday.com/101798/debunking-comet-ison-conspiracy-theories-no-ison-is-not-nibiru/|access-date=2013-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031212907/http://www.universetoday.com/101798/debunking-comet-ison-conspiracy-theories-no-ison-is-not-nibiru/|archive-date=2013-10-31|url-status=live}}</ref> In 2012 het Lieder beweer die [[Amerika]]anse president [[Barack Obama]] het vergeefs probeer om die teenwoordigheid van Nibiru naby die Son aan te kondig.<ref>{{cite web|title=ZetaTalk Newsletter|issue=316|author=Nancy Lieder|date=2012|url=http://www.zetatalk.com/newsletr/issue316.htm|access-date=2014-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20141210173225/http://www.zetatalk.com/newsletr/issue316.htm|archive-date=2014-12-10|url-status=live}}</ref> Ná 2012 het sy beweer verskeie wêreldleiers was van plan om die teenwoordigheid van Nibiru naby die Son op 20 Oktober 2014 aan te kondig. Twee weke ná die sogenaamde aankondigingsdatum het sy beweer dat dit nie plaasgevind het nie as gevolg van ontsteltenis onder die establishment.<ref>{{cite web|title=ZetaTalk Newsletter|issue=423|author=Nancy Lieder|date=2014|url=http://www.zetatalk.com/newsletr/issue423.htm|access-date=2014-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213031803/http://www.zetatalk.com/newsletr/issue423.htm|archive-date=2014-12-13|url-status=live}}</ref> ===Herlewing in 2017=== [[Beeld:Statue of Virgin Mary in the Cathedral of Strasbourg.jpg|200px|thumb|David Meade het geglo Nibiru se aankoms op 23 September 2017 is gekoppel aan ’n [[astrologie]]se interpretasie van die Vrou van die Apokalips in [[Openbaring]].<ref name="Gadiano">{{Cite web|author=Jerry Gadino|title=Great Pyramid Of Giza Shows 'Exact Date The World Will End'(September 23, 2017)|url=https://www.unilad.co.uk/news/great-pyramid-of-giza-shows-exact-date-the-world-will-end-and-its-soon/|access-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127004547/https://www.unilad.co.uk/news/great-pyramid-of-giza-shows-exact-date-the-world-will-end-and-its-soon/|archive-date=2018-01-27|url-status=live}}</ref>]] In 2017 het ’n samesweringsteoretikus en selfverklaarde "Christelike numeroloog" genaamd David Meade die Nibiru-ramp laat herleef deur dit aan verskeie gedeeltes uit die [[Bybel]] te koppel.<ref name=Guarino/> Meade het verklaar dié gedeeltes bevat geheime [[numerologie]]se kodes wat die presiese datum onthul waarop Nibiru sou aankom.<ref name="Bucher">{{cite web|author=Chris Bucher|title=Meade says he got September 23rd, 2017 prediction using numerical codes in the bible|url=https://heavy.com/news/2017/09/end-of-world-september-23-nibiru-theory-hoax-real-fake-earth/|year=2017|access-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122001112/https://heavy.com/news/2017/09/end-of-world-september-23-nibiru-theory-hoax-real-fake-earth/|archive-date=2018-01-22|url-status=live}}</ref> Hy het ook sy voorspellings geskoei op die geometrie van die [[Giza]]piramides.<ref name="Gadiano"/> Meade het aanvanklik voorspel Nibiru sou in Oktober 2017 aankom,<ref name=Guarino>{{cite news|author=Ben Guarino|title=Will the mysterious shadow planet Nibiru obliterate Earth in October? No.|url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2017/01/05/will-the-mysterious-shadow-planet-nibiru-obliterate-earth-in-october-no/|newspaper=[[The Washington Post]]|publisher=Nash Holdings LLC|date=7 January 2017|access-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924001754/https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2017/01/05/will-the-mysterious-shadow-planet-nibiru-obliterate-earth-in-october-no/|archive-date=2017-09-24|url-status=live}}</ref> maar het later die datum na 23 September teruggeskuif.<ref>{{cite web|title=Conspiracy nuts claim an invisible rogue planet is going to bring about the Rapture|access-date=2018-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180131024756/https://www.salon.com/2017/09/18/this-saturday-an-invisible-rogue-planet-will-bring-about-the-rapture-maybe/|archive-date=2018-01-31|url-status=live|date=2017-09-18}}</ref> Die spesifieke fokus van sy voorspelling het gedraai om die Vrou van die Apokalips, wat verwys na ’n sogenaamd unieke konfigurasie op daardie datum van die Son, Maan en planete in die [[Maagd (sterrebeeld)|Maagd]].<ref name=vatican>{{cite web|title=Biblical Signs in the Sky? September 23, 2017|url=http://www.vofoundation.org/blog/biblical-signs-sky-september-23-2017/|year=2017|author=Christopher M. Graney|work=Vatican Observatory|access-date=2017-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923025203/http://www.vofoundation.org/blog/biblical-signs-sky-september-23-2017/|archive-date=2017-09-23|url-status=live}}</ref> Hy het die [[sonsverduistering]] van 21 Augustus 2017 as ’n voorteken aangehaal.<ref name="Muffitt">{{cite news|title=Will 2017 solar eclipse cause secret planet 'Nibiru' to destroy Earth next month? (No, but conspiracy theorists think so)|author=Eleanor Muffitt|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|year=2017|url=https://www.telegraph.co.uk/news/0/will-2017-solar-eclipse-cause-secret-planet-called-nibiru-destroy/|access-date=2017-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815171355/http://www.telegraph.co.uk/news/0/will-2017-solar-eclipse-cause-secret-planet-called-nibiru-destroy/|archive-date=2017-08-15|url-status=live}}</ref> Meade se bewerings het groot aandag in die media ontvang.<ref name="Muffitt"/><ref name="Griffin">{{cite news|title=Is the world really about to come to an end? No, almost certainly not|author=Andrew Griffin|newspaper=[[The Independent]]|year=2017|url=https://www.independent.co.uk/news/science/world-end-apocalypse-locusts-swarm-eclipse-unilad-daily-star-planet-x-nibiru-a7868766.html|access-date=2017-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170817035427/http://www.independent.co.uk/news/science/world-end-apocalypse-locusts-swarm-eclipse-unilad-daily-star-planet-x-nibiru-a7868766.html|archive-date=2017-08-17|url-status=live}}</ref><ref name="Mack">{{cite web |first=Eric |last=Mack |title=The End Of The World Is Coming, But Not From Nibiru On September 23|url=https://www.forbes.com/sites/ericmack/2017/09/22/nibiru-planet-x-earth-2017-youtube-nasa/#a10b53c3054f |periodical=[[Forbes]] |date=22 September 2017 |access-date=22 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170922171607/https://www.forbes.com/sites/ericmack/2017/09/22/nibiru-planet-x-earth-2017-youtube-nasa/#a10b53c3054f |archive-date=2017-09-22 |url-status=live}}</ref> Vals nuusstories het soos 'n veldbrand oor die internet versprei en niebestaande bevestigings deur [[Nasa]] aangevoer van Nibiru se bestaan op ’n baan "reguit op pad na die Aarde".<ref name=Molloy/> In werklikheid is Nasa se standpunt, en was dit nog altyd, dat Nibiru nie bestaan nie.<ref name=Molloy>{{cite news|author=Mark Molloy|title=Nibiru: How the nonsense Planet X Armageddon and Nasa fake news theories spread globally|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=22 September 2017|access-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922232416/http://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|archive-date=2017-09-22|url-status=live|newspaper=The Telegraph}}</ref> Meade het ook kritiek van mede-Christene ontvang; Ed Stetzer, wat vir ''Christianity Today'' geskryf het, het verklaar: "Daar bestaan nie iets soos ’n 'Christelike numeroloog' nie."<ref name=Stetzer/> Hy het Meade beskryf as ’n "uitgedinkte kenner in ’n uitgedinkte veld wat oor ’n uitgedinkte gebeurtenis praat".<ref name=Stetzer>{{cite web|author=Ed Stetzer|title=No, the World Won't End Next Week and There's No Such Thing as a Christian Numerologist|url=http://www.christianitytoday.com/edstetzer/2017/september/end-times-fake-news.html|website=christianitytoday.com|publisher=Christianity Today|date=16 September 2017|access-date=23 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922003339/http://www.christianitytoday.com/edstetzer/2017/september/end-times-fake-news.html|archive-date=2017-09-22|url-status=live}}</ref> Christopher M. Graney, ’n professor verbonde aan die Stigting van die Vatikaansterrewag, het opgemerk dat die sogenaamd unieke gebeurtenis in werklikheid redelik algemeen is en vier keer in die afgelope millennium voorgekom het.<ref name=vatican/> Sy teorieë oor 23 September is ook weerlê deur die ''[[Time (tydskrif)|Time]]''-skrywer Jeff Kluger.<ref>{{cite magazine|author=Jeff Kluger|title=Time Magazine Writer debunks David Meade theory, world will not end|magazine=TIME |date=September 19, 2017 |url=https://time.com/4948315/nibiru-end-of-the-world-2017-theory/|access-date=2017-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923010925/http://time.com/4948315/nibiru-end-of-the-world-2017-theory/|archive-date=2017-09-23|url-status=live}}</ref> Die [[Brasilië|Brasiliaanse]] sterrekundige Duília de Mello het sy voorspellings en veronderstellings as onsin bestempel en gesê Nibiru sou tydens die verduistering gesien gewees het en dat Meade berekenings gebruik het wat op die [[Gregoriaanse kalender]] gebaseer is.<ref>{{Cite web|title=It's not the end of the world this weekend|url=http://www.independentmail.com/story/news/2017/09/19/its-not-end-world-weekend/680797001/|date=2017-09-19|work=Independent Mail|first=Mike |last=Ellis|access-date=September 19, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804013952/https://www.independentmail.com/story/news/2017/09/19/its-not-end-world-weekend/680797001/|archive-date=2018-08-04|url-status=live}}</ref> Nadat sy voorspellings nie bewaarheid is nie, het Meade dit hersien en verklaar Nibiru sou op 5 Oktober 2017 aankom, nie op 23 September nie.<ref>{{cite web|title=Man who said world was ending Saturday changed his mind|url=https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2017/09/22/man-who-said-world-ending-saturday-said-isnt-actually-ending/692907001/|newspaper=[[USA Today]]|publisher=Gannett Company|access-date=September 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922193340/https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2017/09/22/man-who-said-world-ending-saturday-said-isnt-actually-ending/692907001/|archive-date=2017-09-22|url-status=live}}</ref> Meade het aangekondig Nibiru sou op 5 Oktober die Son verduister, en dat [[Noord-Korea]], [[China]] en [[Rusland]] ’n gesamentlike [[kernoorlog|kernaanval]] op die Verenigde State sou loods.<ref name="Meadeebook">{{cite web|author=David Meade|title=Will Planet X Signal the Rapture?|url=https://www.ebookit.com/tools/pd/Bo/eBookIt/booktitle-Will-Planet-X-Signal-the-Rapture|website=ebookit.com|access-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180117131202/https://www.ebookit.com/tools/pd/Bo/eBookIt/booktitle-Will-Planet-X-Signal-the-Rapture|archive-date=2018-01-17|url-status=live}}</ref> Daarna sou die Aarde verwoes word deur ’n reeks [[aardbewing]]s van magnitude 9,8, die Aarde se [[Aardmagnetisme|magnetiese pole]] sou met 30 grade verskuif, die Verenigde State sou in twee verdeel word en Barack Obama sou vir 'n ongrondwetlike derde termyn tot president verkies word.<ref>{{cite web|author=David Meade|title=October 2017 and the 'End of Days'|url=http://planetxnews.com/2017/08/30/october-2017-end-days/|access-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180117131226/http://planetxnews.com/2017/08/30/october-2017-end-days/|archive-date=2018-01-17|url-status=dead|date=2017-08-30}}</ref> Meade het ook voorspel dat die sewejarige Groot Verdrukking waarvan in die Bybel vertel word, op 15 Oktober sou begin.<ref>{{cite web|author=Liam Trim|title=Sunday, October 15 will mark the start of Apocalypse if author David Meade is correct|url=http://www.somersetlive.co.uk/news/uk-world-news/planet-x-theory-sunday-october-629034|access-date=October 11, 2017|publisher=Somerset Live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015025353/http://www.somersetlive.co.uk/news/uk-world-news/planet-x-theory-sunday-october-629034|archive-date=2017-10-15|url-status=live}}</ref> Toe Oktober aanbreek, het ’n ander apokaliptiese skrywer, Terral Croft, die aankoms van Nibiru vir 19 November voorspel, ’n voorspelling wat weer in die Britse poniekoerantpers berig is. Croft beskryf Nibiru as ’n "swart ster" aan die rand van die Sonnestelsel wat, eerder as om met die Aarde te bots, ’n apokaliptiese konjunksie met die Aarde sou vorm, wat tot massiewe aardbewings sou lei. Croft het beweer aardbewings het wêreldwyd toegeneem in die aanloop tot die konjunksie, hoewel ''[[The Washington Post]]'' vinnig daarop gewys het dat aardbewings oor die jaar in beide krag en frekwensie afgeneem het.<ref>{{cite news|title=Armageddon via imaginary planet has been pushed back – yet again – to November|author=Avi Selk|url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2017/10/28/armageddon-via-imaginary-planet-has-been-pushed-back-yet-again-to-november/|year=2017|newspaper=[[The Washington Post]]|publisher=Nash Holdings LLC|access-date=2017-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028194302/https://www.washingtonpost.com/amphtml/news/acts-of-faith/wp/2017/10/28/armageddon-via-imaginary-planet-has-been-pushed-back-yet-again-to-november/|archive-date=2017-10-28|url-status=dead}}</ref> ==Wetenskaplike verwerping== Sterrekundiges verwerp die idee van Nibiru en het pogings aangewend om die publiek in te lig dat daar geen sodanige bedreiging vir die Aarde is nie.<ref>{{cite journal|author= Richard A. Kerr |title= Into the Stretch for Science's Point Man on Doomsday |journal=Science|pages= 928–9 |volume= 333 |date=2011-08-19|bibcode = 2011Sci...333..928K |doi = 10.1126/science.333.6045.928 |issue= 6045 |pmid= 21852465 }}</ref> Hulle wys daarop dat ’n voorwerp wat so naby aan die Aarde is, maklik met die blote oog sigbaar sou gewees het en 'n merkbare uitwerking op die wentelbane van die buitenste planete sou veroorsaak het.<ref name=Plait2003>{{cite web|title=The Planet X Saga: Science|author=Phil Plait|date=2003|url=http://www.badastronomy.com/bad/misc/planetx/science.html#orbits|publisher=badastronomy.com|access-date=2009-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20090522180519/http://www.badastronomy.com/bad/misc/planetx/science.html#orbits|archive-date=2009-05-22|url-status=live}} (hierdie bladsy hou verband met die aanvanklike veronderstelde aankoms in 2003, maar geld net so goed vir latere datums soos 2012)</ref> Die meeste foto’s wat veronderstel is om "Nibiru" langs die Son te wys, is lenssteurvlekke, vals beelde van die Son wat veroorsaak word deur weerkaatsings binne die lens.<ref name=lens>{{cite web|title=Nibiru and Doomsday 2012: Questions and Answers |author=David Morrison |publisher=Nasa |url=http://astrobiology.nasa.gov/ask-an-astrobiologist/intro/nibiru-and-doomsday-2012-questions-and-answers |access-date=2014-12-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090606142712/http://astrobiology.nasa.gov/ask-an-astrobiologist/intro/nibiru-and-doomsday-2012-questions-and-answers |archive-date=June 6, 2009 }}</ref> Bewerings dat die voorwerp agter die Son versteek is, is belaglik.<ref name=morrison2/> ’n Wentelbaan soos dié van Nibiru (binne die planetêre streek van die Sonnestelsel) is onversoenbaar met [[hemelmeganika]]. David Morrison, ’n ruimtenavorser van Nasa, verduidelik ná slegs een vorige verbygang van die Aarde, soos voorstanders beweer in Sumeriese tye gebeur het, sou die Aarde self nie meer in sy huidige byna sirkelvormige wentelbaan gewees het nie en waarskynlik sy [[Maan]] verloor het. As Nibiru ’n [[bruindwerg]] was, sou dit 'n selfs erger uitwerking gehad het, aangesien bruindwerge 'n baie groter [[massa]] het.<ref name=skepcheck/> Aangesien [[Pluto]] nou gereeld met amateurteleskope waargeneem word, sou enige reuseplaneet anderkant Pluto maklik deur ’n amateursterrekundige waargeneem kon word,<ref name=Plait2003/> en as so ’n voorwerp in die Sonnestelsel bestaan het, sou dit teen hierdie tyd al ’n miljoen keer deur die binneste Sonnestelsel beweeg het.<ref name=skepcheck>{{cite web|last1=Guests: David Morrison – Robert E. Bartholomew – Michael Brown|title=Big Picture Science Radio Show - Skeptic Check: Nibiru! (Again!)|url=https://www.seti.org/BiPiSci/SkepticCheckNibiruAgain|website=SETI (podsending)|access-date=2018-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180317102233/https://www.seti.org/BiPiSci/SkepticCheckNibiruAgain|archive-date=2018-03-17|url-status=dead}}</ref> Die Amerikaanse sterrekundige Mike Brown merk op as hierdie voorwerp se wentelbaan was soos beskryf is, sou dit slegs ongeveer ’n miljoen jaar lank in die Sonnestelsel gebly het voordat [[Jupiter]] dit uitgeskop het, en selfs al het so ’n planeet bestaan, sou sy magneetveld geen uitwerking op die Aarde gehad het nie.<ref name=mike>{{cite web|title=I do not ♥ pseudo-science|author=Mike Brown|publisher=Mike Brown's planets|date=2008|url=http://www.mikebrownsplanets.com/2008/02/i-do-not-pseudo-science.html|access-date=2009-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090329230846/http://www.mikebrownsplanets.com/2008/02/i-do-not-pseudo-science.html|archive-date=2009-03-29|url-status=live}}</ref> Lieder se bewerings dat die nadering van Nibiru die Aarde se rotasie sou laat ophou of sy as sou laat skuif, skend die wette van [[fisika]]. In sy weerlegging van Immanuel Velikovsky se ''Worlds in Collision'', wat ook die bewering gemaak het dat die Aarde se rotasie gestop en dan weer begin kan word, het [[Carl Sagan]] opgemerk "die energie wat nodig is om die Aarde te rem is nie genoeg om dit te smelt nie, hoewel dit ’n merkbare toename in temperatuur sou veroorsaak: Die oseane sou [tot] die kookpunt van water verhit word ... [Ook,] hoe begin die Aarde weer draai, teen ongeveer dieselfde rotasietempo? Die Aarde kan dit nie self doen nie, weens die Wet op die Behoud van [[Hoekmomentum]]."<ref>{{cite book|title=Scientists Confront Velikovsky|date=1977|author=Carl Sagan|chapter=An Analysis of ''Worlds in Collision'': Introduction|pages=[https://archive.org/details/ufosascientificd0000unse/page/45 45–63]|editor=Donald-W. Goldsmith|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-0961-5|chapter-url=https://archive.org/details/ufosascientificd0000unse/page/45}}</ref> In ’n onderhoud van 2009 met die Discovery Channel het Mike Brown opgemerk hoewel dit nie onmoontlik is dat die Son ’n verre planetêre metgesel het nie, sou so ’n voorwerp baie ver van die waargenome streke van die Sonnestelsel moes wees om geen waarneembare [[swaartekrag]]uitwerking op die ander planete te hê nie. ’n Voorwerp so groot soos [[Mars]] kan onopgemerk bly op 300&nbsp;[[AE]] (10 keer die afstand van [[Neptunus]]), en ’n voorwerp so groot soos [[Jupiter]] op 30&nbsp;000&nbsp;AE. Om 1&nbsp;000&nbsp;AE in twee jaar te reis, sou ’n voorwerp teen 2&nbsp;400&nbsp;km/s moes beweeg – vinniger as die galaktiese ontsnappingsnelheid. Teen dié spoed sou enige voorwerp uit die Sonnestelsel geskiet word, en dan uit die [[Melkweg]].<ref>{{cite web|title=Where are you hiding Planet X, Dr. Brown?|author=Ian O'Neil|work=Discovery News |date=2009|url=http://news.discovery.com/space/mike-brown-planetx-pluto.html|access-date=2010-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100817165801/http://news.discovery.com/space/mike-brown-planetx-pluto.html|archive-date=2010-08-17|url-status=live}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Nibiru cataclysm}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hipotetiese planete]] [[Kategorie:Skynwetenskappe]] mg0xegevi7m2g60amhjqvwtgnwwngxz 2891708 2891707 2026-04-08T23:37:18Z BurgertB 2401 /* Wetenskaplike verwerping */ 2891708 wikitext text/x-wiki [[Beeld:V838 Mon HST.jpg|thumb|250px|Die [[veranderlike ster]] V838 Monocerotis, vergesel van 'n ligeggo, is al verkeerdelik uitgebeeld as 'n naderende [[planeet]] of [[bruindwerg]] in 'n botsingsbaan met die [[Aarde]].]] Die '''Nibiru-ramp''' is 'n veronderstelde rampspoedige botsing of amperbotsing tussen die [[Aarde]] en 'n groot [[Planeet|planetêre]] voorwerp wat volgens sekere groepe in die 21ste eeu sal plaasvind. Mense wat in dié oordeelsdagvoorval glo, verwys gewoonlik na die voorwerp as "[[Nibiru]]" of "[[Planeet X]]". Die idee is in 1995 die eerste keer opgehaal deur Nancy Lieder,<ref>{{cite web|title=A Guarantee: The World Will Not End On Friday|author=Marcelo Gleiser|publisher=[[National Public Radio]]|url=https://www.npr.org/blogs/13.7/2012/12/19/167530202/a-guarantee-the-world-will-not-end-on-friday|date=2012|access-date=2013-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130410043958/http://www.npr.org/blogs/13.7/2012/12/19/167530202/a-guarantee-the-world-will-not-end-on-friday|archive-date=2013-04-10|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Natalie Wolchover|title=Scientists reject impending Nibiru-Earth collision|publisher=NASA|url=http://lunarscience.nasa.gov/articles/scientists-reject-impending-nibiru-earth-collision|access-date=2014-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213044647/http://lunarscience.nasa.gov/articles/scientists-reject-impending-nibiru-earth-collision/|archive-date=2014-12-13|url-status=live}}</ref> stigter van die webtuiste ZetaTalk. Lieder beweer sy is 'n kontakpersoon met die vermoë om boodskappe van [[buiteaardse lewe|buiteaardse wesens]] van die Zeta Reticuli-stergroep te ontvang deur 'n inplanting in haar [[brein]]. Sy beweer sy is gekies om die [[mens]] te waarsku die voorwerp sou in Mei 2003 deur die binneste [[Sonnestelsel]] beweeg (hoewel dié datum later uitgestel is) en dat dit die Aarde 'n rampspoedige poolverskuiwing sou laat ondergaan wat die grootste deel van die mensdom sou uitwis.<ref>{{cite web|title=Nancy Lieder's biography|author=Nancy Lieder|publisher=ZetaTalk|url=http://zetatalk.com/nancybio.htm|access-date=2014-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022155359/http://www.zetatalk.com/nancybio.htm|archive-date=2014-10-22|url-status=live}}</ref> Die voorspelling het daarna verder as Lieder se webtuiste versprei en is deur talle oordeelsdaggroepe op die [[internet]] omarm. Sedert 2012 het meldings van die Nibiru-ramp dikwels weer in die populêre media verskyn, gewoonlik gekoppel aan nuusmakende sterrekundige voorwerpe soos [[C/2012 S1|Komeet Ison]] of [[Planeet Nege]]. Hoewel die naam "Nibiru" afgelei is van die werke van die "[[Antieke ruimtevaarders|antieke ruimtevaarder]]"-skrywer [[Zecharia Sitchin]] en sy vertolkings van [[Babilon]]iese en [[Sumer]]iese mitologie, het hy enige verband tussen sy werk en verskeie bewerings van ’n komende apokalips ontken. ’n Voorspelling deur die selfverklaarde "Christelike numeroloog" David Meade dat die Nibiru-ramp op 23 September 2017 sou plaasvind, het uitgebreide mediaberiggewing ontvang. Die idee dat ’n planeetgroot voorwerp in die nabye toekoms met die Aarde sal bots of naby daaraan sal verbybeweeg, word nie deur enige [[wetenskap]]like bewyse ondersteun nie en is deur [[sterrekundige]]s en [[Planetologie|planetêre wetenskaplikes]] as [[pseudowetenskap|skynwetenskap]] en ’n internetbedrogspul verwerp.<ref name="NASA2012dec22">{{cite web |title=Beyond 2012: Why the World Didn't End |date=2012-12-22 |publisher=NASA |url=http://www.nasa.gov/topics/earth/features/2012.html |access-date=2012-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222054800/http://www.nasa.gov/topics/earth/features/2012.html |archive-date=2011-02-22 |url-status=live }}</ref> Só ’n voorwerp sou die [[Wentelbaan|wentelbane]] van die planete in so ’n mate ontwrig het dat die uitwerking daarvan vandag maklik waarneembaar sou gewees het.<ref name=youtube>{{cite web|title=The Truth About Nibiru|publisher=NASA|work=Solar System Exploration Research Virtual Institute|date=October 21, 2011 |url=https://www.youtube.com/watch?v=1TIy-t48uU0|access-date=2018-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310103840/https://www.youtube.com/watch?v=1TIy-t48uU0|archive-date=2018-03-10|url-status=live}}</ref> Sterrekundiges het baie planete anderkant [[Neptunus]] veronderstel, en hoewel die bestaan van baie weerlê is, is daar sommige wat moontlik bly, soos [[Planeet Nege]]. Al die huidige hipoteses beskryf planete in wentelbane wat hulle deurgaans ver buite [[Neptunus]] sou hou, selfs wanneer hulle op hulle naaste aan die [[Son]] is. ==Geskiedenis== ===Nancy Lieder en ZetaTalk=== Die idee van die Nibiru-ramp het ontstaan by Nancy Lieder, ’n vrou van [[Wisconsin]] wat beweer sy is as kind gekontak deur grys buiteaardse wesens genaamd "Zetane" (van Zeta Reticuli), wat ’n kommunikasietoestel in haar brein ingeplant het. In 1995 het sy die webtuiste ZetaTalk begin om haar idees te versprei.<ref name=Molloy>{{cite news|author=Mark Molloy|title=Nibiru: How the nonsense Planet X Armageddon and Nasa fake news theories spread globally|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=22 September 2017|access-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922232416/http://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|archive-date=2017-09-22|url-status=live|newspaper=The Telegraph}}</ref> [[Beeld:Nancy Lieder 2.jpg|thumb|220px|links|Nancy Lieder in Junie 2013.]] Sy het vir die eerste keer openbare aandag op internetnuusgroepe getrek tydens die opbou na [[Komeet Hale-Bopp]] se [[perihelium]] (die naaste nadering van die Son) in 1997. Sy het verklaar, en beweer dat sy namens die Zetane praat:<ref name=zeta>{{cite web|title=ZetaTalk Hale–Bopp|author=Nancy Lieder|date=1995|url=http://www.zetatalk.com/poleshft/p46.htm|access-date=2015-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330103914/http://zetatalk.com/poleshft/p46.htm|archive-date=2016-03-30|url-status=live}}</ref> "Die Hale-Bopp-komeet bestaan nie. Dit is ’n bedrog, gepleeg deur dié wat die wemelende massas rustig wil hou totdat dit te laat is. Hale-Bopp is niks meer as ’n verafgeleë [[ster]] nie, en dit sal nie nader beweeg nie."<ref name=zeta/> Sy het beweer die Hale-Bopp-storie is geskep om mense se aandag af te lei van die naderende groot planetêre voorwerp, "Planeet X", wat binnekort by die Aarde sou verbybeweeg en die beskawing sou vernietig.<ref name=zeta/> Nadat Hale-Bopp se perihelium dit as een van die helderste en langste waargenome komete van die afgelope eeu bevestig het,<ref>{{cite journal | vauthors = Kidger MR, Hurst G, James N | date=2004 | journal = Earth, Moon, and Planets | volume = 78 | issue=1–3 | pages = 169–177 | title = The Visual Light Curve Of C/1995 O1 (Hale–Bopp) From Discovery To Late 1997 | doi=10.1023/A:1006228113533 | bibcode=1997EM&P...78..169K| s2cid=120776226 }}</ref> het Lieder die eerste twee sinne van haar aanvanklike verklaring van haar webtuiste verwyder, hoewel dit steeds in [[Google]] se argiewe gevind kan word.<ref name=zeta/> Haar bewerings het uiteindelik die ''[[New York Times]]'' gehaal.<ref>{{cite news|title=Comets Breed Fear, Fascination and websites|author=George Johnson|url=https://www.nytimes.com/1997/03/28/us/comets-breed-fear-fascination-and-web-sites.html?sec=health&spon=&pagewanted=all|access-date=2009-09-27|work=The New York Times|date=1997-03-28|archive-url=https://archive.today/20120526002013/http://www.nytimes.com/1997/03/28/us/comets-breed-fear-fascination-and-web-sites.html?sec=health&spon=&pagewanted=all|archive-date=2012-05-26|url-status=live}}</ref> Lieder het Planeet X beskryf as ongeveer vier keer so groot soos die Aarde, en gesê sy naaste nadering sou op 27 Mei 2003 plaasvind, wat sou veroorsaak dat die Aarde se rotasie vir presies 5,9 aarddae sou ophou. Dit sou gevolg word deur die destabilisering van die Aarde se pole in ’n poolverskuiwing wat veroorsaak sou word deur die magnetiese aantrekking tussen die Aarde se kern en die magnetisme van die verbygaande planeet. Dit sou op sy beurt die Aarde se magnetiese kern ontwrig en lei tot die verplasing van die Aarde se kors.<ref>{{cite web|title=Pole Shift Date of May 27, 2003|author=Nancy Lieder|publisher=ZetaTalk|url=http://www.zetatalk.com/index/psdate1.htm|access-date=2009-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100102111326/http://zetatalk.com/index/psdate1.htm|archive-date=2010-01-02|url-status=live}}</ref> Nadat die 2003-datum sonder enige voorval verbygegaan het, het Lieder gesê dit is bloot ’n "wit leuen ... om die establishment te flous".<ref>{{cite web|title=Pole Shift in 2003 Date|date=2003|publisher=ZetaTalk|author=Nancy Lider|url=http://www.zetatalk.com/index/psdate.htm|access-date=2009-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090227075107/http://www.zetatalk.com/index/psdate.htm|archive-date=2009-02-27|url-status=live}}</ref> Sy het geweier om die ware datum bekend te maak en gesê dit sou aan dié in mag genoeg tyd gee om [[krygswet]] af te kondig en mense in stede vas te keer tydens die verskuiwing, wat tot hulle dood sou lei.<ref>{{cite web|title=ZetaTalk: White Lie|author=Nancy Lieder|date=2003|publisher=ZetaTalk|url=http://www.zetatalk.com/index/psdate2.htm|access-date=2009-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304012730/http://www.zetatalk.com/index/psdate2.htm|archive-date=2009-03-04|url-status=live}}</ref> ===Zecharia Sitchin en Sumer=== [[Beeld:Winged_sun_sharpe.png|thumb|250px|Die "Gevleuelde Son van Thebe" uit ''Egyptian Mythology and Egyptian Christianity'', in 1863 deur Samuel Sharpe geskryf. Aanhangers van die Nibiru-ramphipotese noem dit dikwels as 'n antieke voorstelling van Nibiru.<ref name="winged"/>]] Hoewel Lieder aanvanklik na die voorwerp as "Planeet X" verwys het, is dit later verbind met [[Nibiru]], 'n planeet uit die werk van die [[Antieke ruimtevaarders|antieke ruimtevaarder]]-voorstander [[Zecharia Sitchin]], veral sy boek ''The 12th Planet''. Volgens Sitchin se begrip van antieke [[Mesopotamië|Mesopotamiese]] godsdienstige tekste, wat blykbaar berus op 'n verkeerde begrip van Sumeriese tekste,<ref>{{cite book |last1=Feder |first1=Kenneth L. |title=Encyclopedia of Dubious Archaeology: From Atlantis to the Walam Olum |date=2010 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-37918-5 |pages=243–244 |url=https://books.google.com/books?id=xmDnhPNLwYwC&dq=Ken+feder,+encyclopedia+of+dubious+archaeology+Sitchin&pg=PA243 |access-date=22 January 2022 |language=en}}</ref><ref name="Pilkington">[http://www.forteantimes.com/features/articles/199/zechariah_sitchin.html Zechariah Sitchin] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071117164717/http://www.forteantimes.com/features/articles/199/zechariah_sitchin.html |date=2007-11-17 }}, Mark Pilkington, ''Fortean Times'', Augustus 2003.</ref> steek 'n reuseplaneet (met die naam Nibiru of [[Mardoek]]) die Aarde elke 3&nbsp;600 jaar verby, en dit stel sy bewoners in staat om met die mensdom in wisselwerking te tree.<ref name="Fritze">{{cite book|author=Ronald H. Fritze|date=2009|title=Invented Knowledge: False History, Fake Science and Pseudo-Religions|url=https://books.google.com/books?id=l2BrqdFg5AkC&q=Pseudohistorylocation%3D|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-86189-430-4|pages=210–214}}</ref> Sitchin het dié wesens geïdentifiseer as die Anunnaki in die Sumeriese mitologie, en het beweer hulle was die mens se eerste gode.<ref>{{cite book|title=The 12th Planet|author=Zecharia Sitchin|publisher=Harper|date=1976|page=120|isbn=978-0-939680-88-7}}</ref><ref name="Fritze"/> Lieder het die verband tussen Nibiru en Planeet&nbsp;X in 1996 op haar webtuiste genoem. ("Planeet&nbsp;X bestaan nie; dit is die 12de planeet, dieselfde ding".)<ref name=sitch>{{cite web|title=Planet X|publisher=ZetaTalk|url=http://www.zetatalk.com/science/s58.htm|date=1996|access-date=2009-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090514031345/http://www.zetatalk.com/science/s58.htm|archive-date=2009-05-14|url-status=live}}</ref> Sitchin, wat in 2010 dood is, het enige verband tussen sy werk en Lieder se bewerings ontken. In 2007 het hy, deels uit reaksie op Lieder se bewerings, 'n boek gepubliseer met die naam ''The End of Days''. Daarin sê hy die laaste verbygang van Nibiru by die Aarde was in 556&nbsp;v.C. Dit sou beteken dit sou omstreeks 2900&nbsp;n.C. weer hier verbykom, as 'n mens sy wentelperiode van 3&nbsp;600 jaar in ag neem.<ref>{{cite book|author=Zacharia Sitchin|title=The End of Days: Armageddon and Prophecies of the Return|publisher=William Morrow|date=2007|page= 316|isbn=978-0-06-123921-2}}</ref> Moderne aanhangers van die Nibiru-ramphipotese haal dikwels die simbool van die "gevleuelde son" aan asof dit Nibiru verteenwordig. Hulle glo de planeett sal soos 'n "gevleuelde ster" lyk.<ref name="winged">{{cite magazine |date=June 16, 2017 |title=A Winged Star, The Nibiru Conspiracy, And Lazy Pseudoscience |first=Brian |last=Koberlein |magazine=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/briankoberlein/2017/06/16/a-winged-star-the-nibiru-conspiracy-and-lazy-pseudoscience/ |access-date=21 July 2021}}</ref> ===2012 en die Maja se kalender=== Hoewel Lieder self nie ’n nuwe datum vir die voorwerp se terugkeer gespesifiseer het nie, het baie groepe haar idee oorgeneem en hulle eie datums bepaal. Een datum wat dikwels genoem is, is 21 Desember 2012. Dié datum het baie apokaliptiese verbintenisse gehad, aangesien dit die einde van ’n siklus in die [[Maja]] se kalender was. Verskeie skrywers het boeke gepubliseer wat die ramp met 2012 verbind het.<ref name=morrison2>{{cite web|title=Update on the Nibiru 2012 "Doomsday"|author=David Morrison|publisher=Skeptical Inquirer|url=http://www.csicop.org/si/show/update_on_the_nibiru_2012_doomsday|access-date=2009-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090928053840/http://www.csicop.org/si/show/update_on_the_nibiru_2012_doomsday|archive-date=2009-09-28|url-status=live}}</ref> Ten spyte daarvan dat dié datum verbygegaan het, hou baie webtuistes steeds vol dat Nibiru/Planeet&nbsp;X op pad na die Aarde is.<ref name=ison>{{cite news|title=Debunking Comet ISON Conspiracy Theories (No, ISON is Not Nibiru)|author=David Dickenson|work=Universe Today|date=2013|url=http://www.universetoday.com/101798/debunking-comet-ison-conspiracy-theories-no-ison-is-not-nibiru/|access-date=2013-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031212907/http://www.universetoday.com/101798/debunking-comet-ison-conspiracy-theories-no-ison-is-not-nibiru/|archive-date=2013-10-31|url-status=live}}</ref> In 2012 het Lieder beweer die [[Amerika]]anse president [[Barack Obama]] het vergeefs probeer om die teenwoordigheid van Nibiru naby die Son aan te kondig.<ref>{{cite web|title=ZetaTalk Newsletter|issue=316|author=Nancy Lieder|date=2012|url=http://www.zetatalk.com/newsletr/issue316.htm|access-date=2014-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20141210173225/http://www.zetatalk.com/newsletr/issue316.htm|archive-date=2014-12-10|url-status=live}}</ref> Ná 2012 het sy beweer verskeie wêreldleiers was van plan om die teenwoordigheid van Nibiru naby die Son op 20 Oktober 2014 aan te kondig. Twee weke ná die sogenaamde aankondigingsdatum het sy beweer dat dit nie plaasgevind het nie as gevolg van ontsteltenis onder die establishment.<ref>{{cite web|title=ZetaTalk Newsletter|issue=423|author=Nancy Lieder|date=2014|url=http://www.zetatalk.com/newsletr/issue423.htm|access-date=2014-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213031803/http://www.zetatalk.com/newsletr/issue423.htm|archive-date=2014-12-13|url-status=live}}</ref> ===Herlewing in 2017=== [[Beeld:Statue of Virgin Mary in the Cathedral of Strasbourg.jpg|200px|thumb|David Meade het geglo Nibiru se aankoms op 23 September 2017 is gekoppel aan ’n [[astrologie]]se interpretasie van die Vrou van die Apokalips in [[Openbaring]].<ref name="Gadiano">{{Cite web|author=Jerry Gadino|title=Great Pyramid Of Giza Shows 'Exact Date The World Will End'(September 23, 2017)|url=https://www.unilad.co.uk/news/great-pyramid-of-giza-shows-exact-date-the-world-will-end-and-its-soon/|access-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127004547/https://www.unilad.co.uk/news/great-pyramid-of-giza-shows-exact-date-the-world-will-end-and-its-soon/|archive-date=2018-01-27|url-status=live}}</ref>]] In 2017 het ’n samesweringsteoretikus en selfverklaarde "Christelike numeroloog" genaamd David Meade die Nibiru-ramp laat herleef deur dit aan verskeie gedeeltes uit die [[Bybel]] te koppel.<ref name=Guarino/> Meade het verklaar dié gedeeltes bevat geheime [[numerologie]]se kodes wat die presiese datum onthul waarop Nibiru sou aankom.<ref name="Bucher">{{cite web|author=Chris Bucher|title=Meade says he got September 23rd, 2017 prediction using numerical codes in the bible|url=https://heavy.com/news/2017/09/end-of-world-september-23-nibiru-theory-hoax-real-fake-earth/|year=2017|access-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122001112/https://heavy.com/news/2017/09/end-of-world-september-23-nibiru-theory-hoax-real-fake-earth/|archive-date=2018-01-22|url-status=live}}</ref> Hy het ook sy voorspellings geskoei op die geometrie van die [[Giza]]piramides.<ref name="Gadiano"/> Meade het aanvanklik voorspel Nibiru sou in Oktober 2017 aankom,<ref name=Guarino>{{cite news|author=Ben Guarino|title=Will the mysterious shadow planet Nibiru obliterate Earth in October? No.|url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2017/01/05/will-the-mysterious-shadow-planet-nibiru-obliterate-earth-in-october-no/|newspaper=[[The Washington Post]]|publisher=Nash Holdings LLC|date=7 January 2017|access-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924001754/https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2017/01/05/will-the-mysterious-shadow-planet-nibiru-obliterate-earth-in-october-no/|archive-date=2017-09-24|url-status=live}}</ref> maar het later die datum na 23 September teruggeskuif.<ref>{{cite web|title=Conspiracy nuts claim an invisible rogue planet is going to bring about the Rapture|access-date=2018-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180131024756/https://www.salon.com/2017/09/18/this-saturday-an-invisible-rogue-planet-will-bring-about-the-rapture-maybe/|archive-date=2018-01-31|url-status=live|date=2017-09-18}}</ref> Die spesifieke fokus van sy voorspelling het gedraai om die Vrou van die Apokalips, wat verwys na ’n sogenaamd unieke konfigurasie op daardie datum van die Son, Maan en planete in die [[Maagd (sterrebeeld)|Maagd]].<ref name=vatican>{{cite web|title=Biblical Signs in the Sky? September 23, 2017|url=http://www.vofoundation.org/blog/biblical-signs-sky-september-23-2017/|year=2017|author=Christopher M. Graney|work=Vatican Observatory|access-date=2017-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923025203/http://www.vofoundation.org/blog/biblical-signs-sky-september-23-2017/|archive-date=2017-09-23|url-status=live}}</ref> Hy het die [[sonsverduistering]] van 21 Augustus 2017 as ’n voorteken aangehaal.<ref name="Muffitt">{{cite news|title=Will 2017 solar eclipse cause secret planet 'Nibiru' to destroy Earth next month? (No, but conspiracy theorists think so)|author=Eleanor Muffitt|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|year=2017|url=https://www.telegraph.co.uk/news/0/will-2017-solar-eclipse-cause-secret-planet-called-nibiru-destroy/|access-date=2017-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815171355/http://www.telegraph.co.uk/news/0/will-2017-solar-eclipse-cause-secret-planet-called-nibiru-destroy/|archive-date=2017-08-15|url-status=live}}</ref> Meade se bewerings het groot aandag in die media ontvang.<ref name="Muffitt"/><ref name="Griffin">{{cite news|title=Is the world really about to come to an end? No, almost certainly not|author=Andrew Griffin|newspaper=[[The Independent]]|year=2017|url=https://www.independent.co.uk/news/science/world-end-apocalypse-locusts-swarm-eclipse-unilad-daily-star-planet-x-nibiru-a7868766.html|access-date=2017-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170817035427/http://www.independent.co.uk/news/science/world-end-apocalypse-locusts-swarm-eclipse-unilad-daily-star-planet-x-nibiru-a7868766.html|archive-date=2017-08-17|url-status=live}}</ref><ref name="Mack">{{cite web |first=Eric |last=Mack |title=The End Of The World Is Coming, But Not From Nibiru On September 23|url=https://www.forbes.com/sites/ericmack/2017/09/22/nibiru-planet-x-earth-2017-youtube-nasa/#a10b53c3054f |periodical=[[Forbes]] |date=22 September 2017 |access-date=22 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170922171607/https://www.forbes.com/sites/ericmack/2017/09/22/nibiru-planet-x-earth-2017-youtube-nasa/#a10b53c3054f |archive-date=2017-09-22 |url-status=live}}</ref> Vals nuusstories het soos 'n veldbrand oor die internet versprei en niebestaande bevestigings deur [[Nasa]] aangevoer van Nibiru se bestaan op ’n baan "reguit op pad na die Aarde".<ref name=Molloy/> In werklikheid is Nasa se standpunt, en was dit nog altyd, dat Nibiru nie bestaan nie.<ref name=Molloy>{{cite news|author=Mark Molloy|title=Nibiru: How the nonsense Planet X Armageddon and Nasa fake news theories spread globally|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=22 September 2017|access-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922232416/http://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|archive-date=2017-09-22|url-status=live|newspaper=The Telegraph}}</ref> Meade het ook kritiek van mede-Christene ontvang; Ed Stetzer, wat vir ''Christianity Today'' geskryf het, het verklaar: "Daar bestaan nie iets soos ’n 'Christelike numeroloog' nie."<ref name=Stetzer/> Hy het Meade beskryf as ’n "uitgedinkte kenner in ’n uitgedinkte veld wat oor ’n uitgedinkte gebeurtenis praat".<ref name=Stetzer>{{cite web|author=Ed Stetzer|title=No, the World Won't End Next Week and There's No Such Thing as a Christian Numerologist|url=http://www.christianitytoday.com/edstetzer/2017/september/end-times-fake-news.html|website=christianitytoday.com|publisher=Christianity Today|date=16 September 2017|access-date=23 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922003339/http://www.christianitytoday.com/edstetzer/2017/september/end-times-fake-news.html|archive-date=2017-09-22|url-status=live}}</ref> Christopher M. Graney, ’n professor verbonde aan die Stigting van die Vatikaansterrewag, het opgemerk dat die sogenaamd unieke gebeurtenis in werklikheid redelik algemeen is en vier keer in die afgelope millennium voorgekom het.<ref name=vatican/> Sy teorieë oor 23 September is ook weerlê deur die ''[[Time (tydskrif)|Time]]''-skrywer Jeff Kluger.<ref>{{cite magazine|author=Jeff Kluger|title=Time Magazine Writer debunks David Meade theory, world will not end|magazine=TIME |date=September 19, 2017 |url=https://time.com/4948315/nibiru-end-of-the-world-2017-theory/|access-date=2017-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923010925/http://time.com/4948315/nibiru-end-of-the-world-2017-theory/|archive-date=2017-09-23|url-status=live}}</ref> Die [[Brasilië|Brasiliaanse]] sterrekundige Duília de Mello het sy voorspellings en veronderstellings as onsin bestempel en gesê Nibiru sou tydens die verduistering gesien gewees het en dat Meade berekenings gebruik het wat op die [[Gregoriaanse kalender]] gebaseer is.<ref>{{Cite web|title=It's not the end of the world this weekend|url=http://www.independentmail.com/story/news/2017/09/19/its-not-end-world-weekend/680797001/|date=2017-09-19|work=Independent Mail|first=Mike |last=Ellis|access-date=September 19, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804013952/https://www.independentmail.com/story/news/2017/09/19/its-not-end-world-weekend/680797001/|archive-date=2018-08-04|url-status=live}}</ref> Nadat sy voorspellings nie bewaarheid is nie, het Meade dit hersien en verklaar Nibiru sou op 5 Oktober 2017 aankom, nie op 23 September nie.<ref>{{cite web|title=Man who said world was ending Saturday changed his mind|url=https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2017/09/22/man-who-said-world-ending-saturday-said-isnt-actually-ending/692907001/|newspaper=[[USA Today]]|publisher=Gannett Company|access-date=September 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922193340/https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2017/09/22/man-who-said-world-ending-saturday-said-isnt-actually-ending/692907001/|archive-date=2017-09-22|url-status=live}}</ref> Meade het aangekondig Nibiru sou op 5 Oktober die Son verduister, en dat [[Noord-Korea]], [[China]] en [[Rusland]] ’n gesamentlike [[kernoorlog|kernaanval]] op die Verenigde State sou loods.<ref name="Meadeebook">{{cite web|author=David Meade|title=Will Planet X Signal the Rapture?|url=https://www.ebookit.com/tools/pd/Bo/eBookIt/booktitle-Will-Planet-X-Signal-the-Rapture|website=ebookit.com|access-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180117131202/https://www.ebookit.com/tools/pd/Bo/eBookIt/booktitle-Will-Planet-X-Signal-the-Rapture|archive-date=2018-01-17|url-status=live}}</ref> Daarna sou die Aarde verwoes word deur ’n reeks [[aardbewing]]s van magnitude 9,8, die Aarde se [[Aardmagnetisme|magnetiese pole]] sou met 30 grade verskuif, die Verenigde State sou in twee verdeel word en Barack Obama sou vir 'n ongrondwetlike derde termyn tot president verkies word.<ref>{{cite web|author=David Meade|title=October 2017 and the 'End of Days'|url=http://planetxnews.com/2017/08/30/october-2017-end-days/|access-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180117131226/http://planetxnews.com/2017/08/30/october-2017-end-days/|archive-date=2018-01-17|url-status=dead|date=2017-08-30}}</ref> Meade het ook voorspel dat die sewejarige Groot Verdrukking waarvan in die Bybel vertel word, op 15 Oktober sou begin.<ref>{{cite web|author=Liam Trim|title=Sunday, October 15 will mark the start of Apocalypse if author David Meade is correct|url=http://www.somersetlive.co.uk/news/uk-world-news/planet-x-theory-sunday-october-629034|access-date=October 11, 2017|publisher=Somerset Live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015025353/http://www.somersetlive.co.uk/news/uk-world-news/planet-x-theory-sunday-october-629034|archive-date=2017-10-15|url-status=live}}</ref> Toe Oktober aanbreek, het ’n ander apokaliptiese skrywer, Terral Croft, die aankoms van Nibiru vir 19 November voorspel, ’n voorspelling wat weer in die Britse poniekoerantpers berig is. Croft beskryf Nibiru as ’n "swart ster" aan die rand van die Sonnestelsel wat, eerder as om met die Aarde te bots, ’n apokaliptiese konjunksie met die Aarde sou vorm, wat tot massiewe aardbewings sou lei. Croft het beweer aardbewings het wêreldwyd toegeneem in die aanloop tot die konjunksie, hoewel ''[[The Washington Post]]'' vinnig daarop gewys het dat aardbewings oor die jaar in beide krag en frekwensie afgeneem het.<ref>{{cite news|title=Armageddon via imaginary planet has been pushed back – yet again – to November|author=Avi Selk|url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2017/10/28/armageddon-via-imaginary-planet-has-been-pushed-back-yet-again-to-november/|year=2017|newspaper=[[The Washington Post]]|publisher=Nash Holdings LLC|access-date=2017-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028194302/https://www.washingtonpost.com/amphtml/news/acts-of-faith/wp/2017/10/28/armageddon-via-imaginary-planet-has-been-pushed-back-yet-again-to-november/|archive-date=2017-10-28|url-status=dead}}</ref> ==Wetenskaplike verwerping== [[Beeld:American flag on house roof.jpg|thumb|220px|links|'n Lenssteurvlek teen 'n blou agtergrond, in die middel van die foto.]] Sterrekundiges verwerp die idee van Nibiru en het pogings aangewend om die publiek in te lig dat daar geen sodanige bedreiging vir die Aarde is nie.<ref>{{cite journal|author= Richard A. Kerr |title= Into the Stretch for Science's Point Man on Doomsday |journal=Science|pages= 928–9 |volume= 333 |date=2011-08-19|bibcode = 2011Sci...333..928K |doi = 10.1126/science.333.6045.928 |issue= 6045 |pmid= 21852465 }}</ref> Hulle wys daarop dat ’n voorwerp wat so naby aan die Aarde is, maklik met die blote oog sigbaar sou gewees het en 'n merkbare uitwerking op die wentelbane van die buitenste planete sou veroorsaak het.<ref name=Plait2003>{{cite web|title=The Planet X Saga: Science|author=Phil Plait|date=2003|url=http://www.badastronomy.com/bad/misc/planetx/science.html#orbits|publisher=badastronomy.com|access-date=2009-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20090522180519/http://www.badastronomy.com/bad/misc/planetx/science.html#orbits|archive-date=2009-05-22|url-status=live}} (hierdie bladsy hou verband met die aanvanklike veronderstelde aankoms in 2003, maar geld net so goed vir latere datums soos 2012)</ref> Die meeste foto’s wat veronderstel is om "Nibiru" langs die Son te wys, is lenssteurvlekke, vals beelde van die Son wat veroorsaak word deur weerkaatsings binne die lens.<ref name=lens>{{cite web|title=Nibiru and Doomsday 2012: Questions and Answers |author=David Morrison |publisher=Nasa |url=http://astrobiology.nasa.gov/ask-an-astrobiologist/intro/nibiru-and-doomsday-2012-questions-and-answers |access-date=2014-12-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090606142712/http://astrobiology.nasa.gov/ask-an-astrobiologist/intro/nibiru-and-doomsday-2012-questions-and-answers |archive-date=June 6, 2009 }}</ref> Bewerings dat die voorwerp agter die Son versteek is, is belaglik.<ref name=morrison2/> ’n Wentelbaan soos dié van Nibiru (binne die planetêre streek van die Sonnestelsel) is onversoenbaar met [[hemelmeganika]]. David Morrison, ’n ruimtenavorser van Nasa, verduidelik ná slegs een vorige verbygang van die Aarde, soos voorstanders beweer in Sumeriese tye gebeur het, sou die Aarde self nie meer in sy huidige byna sirkelvormige wentelbaan gewees het nie en waarskynlik sy [[Maan]] verloor het. As Nibiru ’n [[bruindwerg]] was, sou dit 'n selfs erger uitwerking gehad het, aangesien bruindwerge 'n baie groter [[massa]] het.<ref name=skepcheck/> Aangesien [[Pluto]] nou gereeld met amateurteleskope waargeneem word, sou enige reuseplaneet anderkant Pluto maklik deur ’n amateursterrekundige waargeneem kon word,<ref name=Plait2003/> en as so ’n voorwerp in die Sonnestelsel bestaan het, sou dit teen hierdie tyd al ’n miljoen keer deur die binneste Sonnestelsel beweeg het.<ref name=skepcheck>{{cite web|last1=Guests: David Morrison – Robert E. Bartholomew – Michael Brown|title=Big Picture Science Radio Show - Skeptic Check: Nibiru! (Again!)|url=https://www.seti.org/BiPiSci/SkepticCheckNibiruAgain|website=SETI (podsending)|access-date=2018-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180317102233/https://www.seti.org/BiPiSci/SkepticCheckNibiruAgain|archive-date=2018-03-17|url-status=dead}}</ref> [[Beeld:Carl Sagan Planetary Society.JPG|thumb|160px|[[Carl Sagan]].]] Die Amerikaanse sterrekundige Mike Brown merk op as hierdie voorwerp se wentelbaan was soos beskryf is, sou dit slegs ongeveer ’n miljoen jaar lank in die Sonnestelsel gebly het voordat [[Jupiter]] dit uitgeskop het, en selfs al het so ’n planeet bestaan, sou sy magneetveld geen uitwerking op die Aarde gehad het nie.<ref name=mike>{{cite web|title=I do not ♥ pseudo-science|author=Mike Brown|publisher=Mike Brown's planets|date=2008|url=http://www.mikebrownsplanets.com/2008/02/i-do-not-pseudo-science.html|access-date=2009-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090329230846/http://www.mikebrownsplanets.com/2008/02/i-do-not-pseudo-science.html|archive-date=2009-03-29|url-status=live}}</ref> Lieder se bewerings dat die nadering van Nibiru die Aarde se rotasie sou laat ophou of sy as sou laat skuif, skend die wette van [[fisika]]. In sy weerlegging van Immanuel Velikovsky se ''Worlds in Collision'', wat ook die bewering gemaak het dat die Aarde se rotasie gestop en dan weer begin kan word, het [[Carl Sagan]] opgemerk "die energie wat nodig is om die Aarde te rem is nie genoeg om dit te smelt nie, hoewel dit ’n merkbare toename in temperatuur sou veroorsaak: Die oseane sou [tot] die kookpunt van water verhit word ... [Ook,] hoe begin die Aarde weer draai, teen ongeveer dieselfde rotasietempo? Die Aarde kan dit nie self doen nie, weens die Wet op die Behoud van [[Hoekmomentum]]."<ref>{{cite book|title=Scientists Confront Velikovsky|date=1977|author=Carl Sagan|chapter=An Analysis of ''Worlds in Collision'': Introduction|pages=[https://archive.org/details/ufosascientificd0000unse/page/45 45–63]|editor=Donald-W. Goldsmith|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-0961-5|chapter-url=https://archive.org/details/ufosascientificd0000unse/page/45}}</ref> In ’n onderhoud van 2009 met die Discovery Channel het Mike Brown opgemerk hoewel dit nie onmoontlik is dat die Son ’n verre planetêre metgesel het nie, sou so ’n voorwerp baie ver van die waargenome streke van die Sonnestelsel moes wees om geen waarneembare [[swaartekrag]]uitwerking op die ander planete te hê nie. ’n Voorwerp so groot soos [[Mars]] kan onopgemerk bly op 300&nbsp;[[AE]] (10 keer die afstand van [[Neptunus]]), en ’n voorwerp so groot soos [[Jupiter]] op 30&nbsp;000&nbsp;AE. Om 1&nbsp;000&nbsp;AE in twee jaar te reis, sou ’n voorwerp teen 2&nbsp;400&nbsp;km/s moes beweeg – vinniger as die galaktiese ontsnappingsnelheid. Teen dié spoed sou enige voorwerp uit die Sonnestelsel geskiet word, en dan uit die [[Melkweg]].<ref>{{cite web|title=Where are you hiding Planet X, Dr. Brown?|author=Ian O'Neil|work=Discovery News |date=2009|url=http://news.discovery.com/space/mike-brown-planetx-pluto.html|access-date=2010-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100817165801/http://news.discovery.com/space/mike-brown-planetx-pluto.html|archive-date=2010-08-17|url-status=live}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Nibiru cataclysm}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hipotetiese planete]] [[Kategorie:Skynwetenskappe]] 6jb38fsnmhk6powtabar2x8b15brenn 2891709 2891708 2026-04-09T00:19:00Z BurgertB 2401 Besig 2891709 wikitext text/x-wiki [[Beeld:V838 Mon HST.jpg|thumb|250px|Die [[veranderlike ster]] V838 Monocerotis, vergesel van 'n ligeggo, is al verkeerdelik uitgebeeld as 'n naderende [[planeet]] of [[bruindwerg]] in 'n botsingsbaan met die [[Aarde]].]] Die '''Nibiru-ramp''' is 'n veronderstelde rampspoedige botsing of amperbotsing tussen die [[Aarde]] en 'n groot [[Planeet|planetêre]] voorwerp wat volgens sekere groepe in die 21ste eeu sal plaasvind. Mense wat in dié oordeelsdagvoorval glo, verwys gewoonlik na die voorwerp as "[[Nibiru]]" of "[[Planeet X]]". Die idee is in 1995 die eerste keer opgehaal deur Nancy Lieder,<ref>{{cite web|title=A Guarantee: The World Will Not End On Friday|author=Marcelo Gleiser|publisher=[[National Public Radio]]|url=https://www.npr.org/blogs/13.7/2012/12/19/167530202/a-guarantee-the-world-will-not-end-on-friday|date=2012|access-date=2013-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130410043958/http://www.npr.org/blogs/13.7/2012/12/19/167530202/a-guarantee-the-world-will-not-end-on-friday|archive-date=2013-04-10|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Natalie Wolchover|title=Scientists reject impending Nibiru-Earth collision|publisher=NASA|url=http://lunarscience.nasa.gov/articles/scientists-reject-impending-nibiru-earth-collision|access-date=2014-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213044647/http://lunarscience.nasa.gov/articles/scientists-reject-impending-nibiru-earth-collision/|archive-date=2014-12-13|url-status=live}}</ref> stigter van die webtuiste ZetaTalk. Lieder beweer sy is 'n kontakpersoon met die vermoë om boodskappe van [[buiteaardse lewe|buiteaardse wesens]] van die Zeta Reticuli-stergroep te ontvang deur 'n inplanting in haar [[brein]]. Sy beweer sy is gekies om die [[mens]] te waarsku die voorwerp sou in Mei 2003 deur die binneste [[Sonnestelsel]] beweeg (hoewel dié datum later uitgestel is) en dat dit die Aarde 'n rampspoedige poolverskuiwing sou laat ondergaan wat die grootste deel van die mensdom sou uitwis.<ref>{{cite web|title=Nancy Lieder's biography|author=Nancy Lieder|publisher=ZetaTalk|url=http://zetatalk.com/nancybio.htm|access-date=2014-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022155359/http://www.zetatalk.com/nancybio.htm|archive-date=2014-10-22|url-status=live}}</ref> Die voorspelling het daarna verder as Lieder se webtuiste versprei en is deur talle oordeelsdaggroepe op die [[internet]] omarm. Sedert 2012 het meldings van die Nibiru-ramp dikwels weer in die populêre media verskyn, gewoonlik gekoppel aan nuusmakende sterrekundige voorwerpe soos [[C/2012 S1|Komeet Ison]] of [[Planeet Nege]]. Hoewel die naam "Nibiru" afgelei is van die werke van die "[[Antieke ruimtevaarders|antieke ruimtevaarder]]"-skrywer [[Zecharia Sitchin]] en sy vertolkings van [[Babilon]]iese en [[Sumer]]iese mitologie, het hy enige verband tussen sy werk en verskeie bewerings van ’n komende apokalips ontken. ’n Voorspelling deur die selfverklaarde "Christelike numeroloog" David Meade dat die Nibiru-ramp op 23 September 2017 sou plaasvind, het uitgebreide mediaberiggewing ontvang. Die idee dat ’n planeetgroot voorwerp in die nabye toekoms met die Aarde sal bots of naby daaraan sal verbybeweeg, word nie deur enige [[wetenskap]]like bewyse ondersteun nie en is deur [[sterrekundige]]s en [[Planetologie|planetêre wetenskaplikes]] as [[pseudowetenskap|skynwetenskap]] en ’n internetbedrogspul verwerp.<ref name="NASA2012dec22">{{cite web |title=Beyond 2012: Why the World Didn't End |date=2012-12-22 |publisher=NASA |url=http://www.nasa.gov/topics/earth/features/2012.html |access-date=2012-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222054800/http://www.nasa.gov/topics/earth/features/2012.html |archive-date=2011-02-22 |url-status=live }}</ref> Só ’n voorwerp sou die [[Wentelbaan|wentelbane]] van die planete in so ’n mate ontwrig het dat die uitwerking daarvan vandag maklik waarneembaar sou gewees het.<ref name=youtube>{{cite web|title=The Truth About Nibiru|publisher=NASA|work=Solar System Exploration Research Virtual Institute|date=October 21, 2011 |url=https://www.youtube.com/watch?v=1TIy-t48uU0|access-date=2018-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310103840/https://www.youtube.com/watch?v=1TIy-t48uU0|archive-date=2018-03-10|url-status=live}}</ref> Sterrekundiges het baie planete anderkant [[Neptunus]] veronderstel, en hoewel die bestaan van baie weerlê is, is daar sommige wat moontlik bly, soos [[Planeet Nege]]. Al die huidige hipoteses beskryf planete in wentelbane wat hulle deurgaans ver buite [[Neptunus]] sou hou, selfs wanneer hulle op hulle naaste aan die [[Son]] is. ==Geskiedenis== ===Nancy Lieder en ZetaTalk=== Die idee van die Nibiru-ramp het ontstaan by Nancy Lieder, ’n vrou van [[Wisconsin]] wat beweer sy is as kind gekontak deur grys buiteaardse wesens genaamd "Zetane" (van Zeta Reticuli), wat ’n kommunikasietoestel in haar brein ingeplant het. In 1995 het sy die webtuiste ZetaTalk begin om haar idees te versprei.<ref name=Molloy>{{cite news|author=Mark Molloy|title=Nibiru: How the nonsense Planet X Armageddon and Nasa fake news theories spread globally|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=22 September 2017|access-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922232416/http://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|archive-date=2017-09-22|url-status=live|newspaper=The Telegraph}}</ref> [[Beeld:Nancy Lieder 2.jpg|thumb|220px|links|Nancy Lieder in Junie 2013.]] Sy het vir die eerste keer openbare aandag op internetnuusgroepe getrek tydens die opbou na [[Komeet Hale-Bopp]] se [[perihelium]] (die naaste nadering van die Son) in 1997. Sy het verklaar, en beweer dat sy namens die Zetane praat:<ref name=zeta>{{cite web|title=ZetaTalk Hale–Bopp|author=Nancy Lieder|date=1995|url=http://www.zetatalk.com/poleshft/p46.htm|access-date=2015-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330103914/http://zetatalk.com/poleshft/p46.htm|archive-date=2016-03-30|url-status=live}}</ref> "Die Hale-Bopp-komeet bestaan nie. Dit is ’n bedrog, gepleeg deur dié wat die wemelende massas rustig wil hou totdat dit te laat is. Hale-Bopp is niks meer as ’n verafgeleë [[ster]] nie, en dit sal nie nader beweeg nie."<ref name=zeta/> Sy het beweer die Hale-Bopp-storie is geskep om mense se aandag af te lei van die naderende groot planetêre voorwerp, "Planeet X", wat binnekort by die Aarde sou verbybeweeg en die beskawing sou vernietig.<ref name=zeta/> Nadat Hale-Bopp se perihelium dit as een van die helderste en langste waargenome komete van die afgelope eeu bevestig het,<ref>{{cite journal | vauthors = Kidger MR, Hurst G, James N | date=2004 | journal = Earth, Moon, and Planets | volume = 78 | issue=1–3 | pages = 169–177 | title = The Visual Light Curve Of C/1995 O1 (Hale–Bopp) From Discovery To Late 1997 | doi=10.1023/A:1006228113533 | bibcode=1997EM&P...78..169K| s2cid=120776226 }}</ref> het Lieder die eerste twee sinne van haar aanvanklike verklaring van haar webtuiste verwyder, hoewel dit steeds in [[Google]] se argiewe gevind kan word.<ref name=zeta/> Haar bewerings het uiteindelik die ''[[New York Times]]'' gehaal.<ref>{{cite news|title=Comets Breed Fear, Fascination and websites|author=George Johnson|url=https://www.nytimes.com/1997/03/28/us/comets-breed-fear-fascination-and-web-sites.html?sec=health&spon=&pagewanted=all|access-date=2009-09-27|work=The New York Times|date=1997-03-28|archive-url=https://archive.today/20120526002013/http://www.nytimes.com/1997/03/28/us/comets-breed-fear-fascination-and-web-sites.html?sec=health&spon=&pagewanted=all|archive-date=2012-05-26|url-status=live}}</ref> Lieder het Planeet X beskryf as ongeveer vier keer so groot soos die Aarde, en gesê sy naaste nadering sou op 27 Mei 2003 plaasvind, wat sou veroorsaak dat die Aarde se rotasie vir presies 5,9 aarddae sou ophou. Dit sou gevolg word deur die destabilisering van die Aarde se pole in ’n poolverskuiwing wat veroorsaak sou word deur die magnetiese aantrekking tussen die Aarde se kern en die magnetisme van die verbygaande planeet. Dit sou op sy beurt die Aarde se magnetiese kern ontwrig en lei tot die verplasing van die Aarde se kors.<ref>{{cite web|title=Pole Shift Date of May 27, 2003|author=Nancy Lieder|publisher=ZetaTalk|url=http://www.zetatalk.com/index/psdate1.htm|access-date=2009-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100102111326/http://zetatalk.com/index/psdate1.htm|archive-date=2010-01-02|url-status=live}}</ref> Nadat die 2003-datum sonder enige voorval verbygegaan het, het Lieder gesê dit is bloot ’n "wit leuen ... om die establishment te flous".<ref>{{cite web|title=Pole Shift in 2003 Date|date=2003|publisher=ZetaTalk|author=Nancy Lider|url=http://www.zetatalk.com/index/psdate.htm|access-date=2009-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090227075107/http://www.zetatalk.com/index/psdate.htm|archive-date=2009-02-27|url-status=live}}</ref> Sy het geweier om die ware datum bekend te maak en gesê dit sou aan dié in mag genoeg tyd gee om [[krygswet]] af te kondig en mense in stede vas te keer tydens die verskuiwing, wat tot hulle dood sou lei.<ref>{{cite web|title=ZetaTalk: White Lie|author=Nancy Lieder|date=2003|publisher=ZetaTalk|url=http://www.zetatalk.com/index/psdate2.htm|access-date=2009-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304012730/http://www.zetatalk.com/index/psdate2.htm|archive-date=2009-03-04|url-status=live}}</ref> ===Zecharia Sitchin en Sumer=== [[Beeld:Winged_sun_sharpe.png|thumb|250px|Die "Gevleuelde Son van Thebe" uit ''Egyptian Mythology and Egyptian Christianity'', in 1863 deur Samuel Sharpe geskryf. Aanhangers van die Nibiru-ramphipotese noem dit dikwels as 'n antieke voorstelling van Nibiru.<ref name="winged"/>]] Hoewel Lieder aanvanklik na die voorwerp as "Planeet X" verwys het, is dit later verbind met [[Nibiru]], 'n planeet uit die werk van die [[Antieke ruimtevaarders|antieke ruimtevaarder]]-voorstander [[Zecharia Sitchin]], veral sy boek ''The 12th Planet''. Volgens Sitchin se begrip van antieke [[Mesopotamië|Mesopotamiese]] godsdienstige tekste, wat blykbaar berus op 'n verkeerde begrip van Sumeriese tekste,<ref>{{cite book |last1=Feder |first1=Kenneth L. |title=Encyclopedia of Dubious Archaeology: From Atlantis to the Walam Olum |date=2010 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-37918-5 |pages=243–244 |url=https://books.google.com/books?id=xmDnhPNLwYwC&dq=Ken+feder,+encyclopedia+of+dubious+archaeology+Sitchin&pg=PA243 |access-date=22 January 2022 |language=en}}</ref><ref name="Pilkington">[http://www.forteantimes.com/features/articles/199/zechariah_sitchin.html Zechariah Sitchin] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071117164717/http://www.forteantimes.com/features/articles/199/zechariah_sitchin.html |date=2007-11-17 }}, Mark Pilkington, ''Fortean Times'', Augustus 2003.</ref> steek 'n reuseplaneet (met die naam Nibiru of [[Mardoek]]) die Aarde elke 3&nbsp;600 jaar verby, en dit stel sy bewoners in staat om met die mensdom in wisselwerking te tree.<ref name="Fritze">{{cite book|author=Ronald H. Fritze|date=2009|title=Invented Knowledge: False History, Fake Science and Pseudo-Religions|url=https://books.google.com/books?id=l2BrqdFg5AkC&q=Pseudohistorylocation%3D|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-86189-430-4|pages=210–214}}</ref> Sitchin het dié wesens geïdentifiseer as die Anunnaki in die Sumeriese mitologie, en het beweer hulle was die mens se eerste gode.<ref>{{cite book|title=The 12th Planet|author=Zecharia Sitchin|publisher=Harper|date=1976|page=120|isbn=978-0-939680-88-7}}</ref><ref name="Fritze"/> Lieder het die verband tussen Nibiru en Planeet&nbsp;X in 1996 op haar webtuiste genoem. ("Planeet&nbsp;X bestaan nie; dit is die 12de planeet, dieselfde ding".)<ref name=sitch>{{cite web|title=Planet X|publisher=ZetaTalk|url=http://www.zetatalk.com/science/s58.htm|date=1996|access-date=2009-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090514031345/http://www.zetatalk.com/science/s58.htm|archive-date=2009-05-14|url-status=live}}</ref> Sitchin, wat in 2010 dood is, het enige verband tussen sy werk en Lieder se bewerings ontken. In 2007 het hy, deels uit reaksie op Lieder se bewerings, 'n boek gepubliseer met die naam ''The End of Days''. Daarin sê hy die laaste verbygang van Nibiru by die Aarde was in 556&nbsp;v.C. Dit sou beteken dit sou omstreeks 2900&nbsp;n.C. weer hier verbykom, as 'n mens sy wentelperiode van 3&nbsp;600 jaar in ag neem.<ref>{{cite book|author=Zacharia Sitchin|title=The End of Days: Armageddon and Prophecies of the Return|publisher=William Morrow|date=2007|page= 316|isbn=978-0-06-123921-2}}</ref> Moderne aanhangers van die Nibiru-ramphipotese haal dikwels die simbool van die "gevleuelde son" aan asof dit Nibiru verteenwordig. Hulle glo de planeett sal soos 'n "gevleuelde ster" lyk.<ref name="winged">{{cite magazine |date=June 16, 2017 |title=A Winged Star, The Nibiru Conspiracy, And Lazy Pseudoscience |first=Brian |last=Koberlein |magazine=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/briankoberlein/2017/06/16/a-winged-star-the-nibiru-conspiracy-and-lazy-pseudoscience/ |access-date=21 July 2021}}</ref> ===2012 en die Maja se kalender=== Hoewel Lieder self nie ’n nuwe datum vir die voorwerp se terugkeer gespesifiseer het nie, het baie groepe haar idee oorgeneem en hulle eie datums bepaal. Een datum wat dikwels genoem is, is 21 Desember 2012. Dié datum het baie apokaliptiese verbintenisse gehad, aangesien dit die einde van ’n siklus in die [[Maja]] se kalender was. Verskeie skrywers het boeke gepubliseer wat die ramp met 2012 verbind het.<ref name=morrison2>{{cite web|title=Update on the Nibiru 2012 "Doomsday"|author=David Morrison|publisher=Skeptical Inquirer|url=http://www.csicop.org/si/show/update_on_the_nibiru_2012_doomsday|access-date=2009-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090928053840/http://www.csicop.org/si/show/update_on_the_nibiru_2012_doomsday|archive-date=2009-09-28|url-status=live}}</ref> Ten spyte daarvan dat dié datum verbygegaan het, hou baie webtuistes steeds vol dat Nibiru/Planeet&nbsp;X op pad na die Aarde is.<ref name=ison>{{cite news|title=Debunking Comet ISON Conspiracy Theories (No, ISON is Not Nibiru)|author=David Dickenson|work=Universe Today|date=2013|url=http://www.universetoday.com/101798/debunking-comet-ison-conspiracy-theories-no-ison-is-not-nibiru/|access-date=2013-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031212907/http://www.universetoday.com/101798/debunking-comet-ison-conspiracy-theories-no-ison-is-not-nibiru/|archive-date=2013-10-31|url-status=live}}</ref> In 2012 het Lieder beweer die [[Amerika]]anse president [[Barack Obama]] het vergeefs probeer om die teenwoordigheid van Nibiru naby die Son aan te kondig.<ref>{{cite web|title=ZetaTalk Newsletter|issue=316|author=Nancy Lieder|date=2012|url=http://www.zetatalk.com/newsletr/issue316.htm|access-date=2014-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20141210173225/http://www.zetatalk.com/newsletr/issue316.htm|archive-date=2014-12-10|url-status=live}}</ref> Ná 2012 het sy beweer verskeie wêreldleiers was van plan om die teenwoordigheid van Nibiru naby die Son op 20 Oktober 2014 aan te kondig. Twee weke ná die sogenaamde aankondigingsdatum het sy beweer dat dit nie plaasgevind het nie as gevolg van ontsteltenis onder die establishment.<ref>{{cite web|title=ZetaTalk Newsletter|issue=423|author=Nancy Lieder|date=2014|url=http://www.zetatalk.com/newsletr/issue423.htm|access-date=2014-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213031803/http://www.zetatalk.com/newsletr/issue423.htm|archive-date=2014-12-13|url-status=live}}</ref> ===Herlewing in 2017=== [[Beeld:Statue of Virgin Mary in the Cathedral of Strasbourg.jpg|200px|thumb|David Meade het geglo Nibiru se aankoms op 23 September 2017 is gekoppel aan ’n [[astrologie]]se interpretasie van die Vrou van die Apokalips in [[Openbaring]].<ref name="Gadiano">{{Cite web|author=Jerry Gadino|title=Great Pyramid Of Giza Shows 'Exact Date The World Will End'(September 23, 2017)|url=https://www.unilad.co.uk/news/great-pyramid-of-giza-shows-exact-date-the-world-will-end-and-its-soon/|access-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127004547/https://www.unilad.co.uk/news/great-pyramid-of-giza-shows-exact-date-the-world-will-end-and-its-soon/|archive-date=2018-01-27|url-status=live}}</ref>]] In 2017 het ’n samesweringsteoretikus en selfverklaarde "Christelike numeroloog" genaamd David Meade die Nibiru-ramp laat herleef deur dit aan verskeie gedeeltes uit die [[Bybel]] te koppel.<ref name=Guarino/> Meade het verklaar dié gedeeltes bevat geheime [[numerologie]]se kodes wat die presiese datum onthul waarop Nibiru sou aankom.<ref name="Bucher">{{cite web|author=Chris Bucher|title=Meade says he got September 23rd, 2017 prediction using numerical codes in the bible|url=https://heavy.com/news/2017/09/end-of-world-september-23-nibiru-theory-hoax-real-fake-earth/|year=2017|access-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122001112/https://heavy.com/news/2017/09/end-of-world-september-23-nibiru-theory-hoax-real-fake-earth/|archive-date=2018-01-22|url-status=live}}</ref> Hy het ook sy voorspellings geskoei op die geometrie van die [[Giza]]piramides.<ref name="Gadiano"/> Meade het aanvanklik voorspel Nibiru sou in Oktober 2017 aankom,<ref name=Guarino>{{cite news|author=Ben Guarino|title=Will the mysterious shadow planet Nibiru obliterate Earth in October? No.|url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2017/01/05/will-the-mysterious-shadow-planet-nibiru-obliterate-earth-in-october-no/|newspaper=[[The Washington Post]]|publisher=Nash Holdings LLC|date=7 January 2017|access-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924001754/https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2017/01/05/will-the-mysterious-shadow-planet-nibiru-obliterate-earth-in-october-no/|archive-date=2017-09-24|url-status=live}}</ref> maar het later die datum na 23 September teruggeskuif.<ref>{{cite web|title=Conspiracy nuts claim an invisible rogue planet is going to bring about the Rapture|access-date=2018-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180131024756/https://www.salon.com/2017/09/18/this-saturday-an-invisible-rogue-planet-will-bring-about-the-rapture-maybe/|archive-date=2018-01-31|url-status=live|date=2017-09-18}}</ref> Die spesifieke fokus van sy voorspelling het gedraai om die Vrou van die Apokalips, wat verwys na ’n sogenaamd unieke konfigurasie op daardie datum van die Son, Maan en planete in die [[Maagd (sterrebeeld)|Maagd]].<ref name=vatican>{{cite web|title=Biblical Signs in the Sky? September 23, 2017|url=http://www.vofoundation.org/blog/biblical-signs-sky-september-23-2017/|year=2017|author=Christopher M. Graney|work=Vatican Observatory|access-date=2017-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923025203/http://www.vofoundation.org/blog/biblical-signs-sky-september-23-2017/|archive-date=2017-09-23|url-status=live}}</ref> Hy het die [[sonsverduistering]] van 21 Augustus 2017 as ’n voorteken aangehaal.<ref name="Muffitt">{{cite news|title=Will 2017 solar eclipse cause secret planet 'Nibiru' to destroy Earth next month? (No, but conspiracy theorists think so)|author=Eleanor Muffitt|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|year=2017|url=https://www.telegraph.co.uk/news/0/will-2017-solar-eclipse-cause-secret-planet-called-nibiru-destroy/|access-date=2017-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815171355/http://www.telegraph.co.uk/news/0/will-2017-solar-eclipse-cause-secret-planet-called-nibiru-destroy/|archive-date=2017-08-15|url-status=live}}</ref> Meade se bewerings het groot aandag in die media ontvang.<ref name="Muffitt"/><ref name="Griffin">{{cite news|title=Is the world really about to come to an end? No, almost certainly not|author=Andrew Griffin|newspaper=[[The Independent]]|year=2017|url=https://www.independent.co.uk/news/science/world-end-apocalypse-locusts-swarm-eclipse-unilad-daily-star-planet-x-nibiru-a7868766.html|access-date=2017-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170817035427/http://www.independent.co.uk/news/science/world-end-apocalypse-locusts-swarm-eclipse-unilad-daily-star-planet-x-nibiru-a7868766.html|archive-date=2017-08-17|url-status=live}}</ref><ref name="Mack">{{cite web |first=Eric |last=Mack |title=The End Of The World Is Coming, But Not From Nibiru On September 23|url=https://www.forbes.com/sites/ericmack/2017/09/22/nibiru-planet-x-earth-2017-youtube-nasa/#a10b53c3054f |periodical=[[Forbes]] |date=22 September 2017 |access-date=22 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170922171607/https://www.forbes.com/sites/ericmack/2017/09/22/nibiru-planet-x-earth-2017-youtube-nasa/#a10b53c3054f |archive-date=2017-09-22 |url-status=live}}</ref> Vals nuusstories het soos 'n veldbrand oor die internet versprei en niebestaande bevestigings deur [[Nasa]] aangevoer van Nibiru se bestaan op ’n baan "reguit op pad na die Aarde".<ref name=Molloy/> In werklikheid is Nasa se standpunt, en was dit nog altyd, dat Nibiru nie bestaan nie.<ref name=Molloy>{{cite news|author=Mark Molloy|title=Nibiru: How the nonsense Planet X Armageddon and Nasa fake news theories spread globally|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=22 September 2017|access-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922232416/http://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|archive-date=2017-09-22|url-status=live|newspaper=The Telegraph}}</ref> Meade het ook kritiek van mede-Christene ontvang; Ed Stetzer, wat vir ''Christianity Today'' geskryf het, het verklaar: "Daar bestaan nie iets soos ’n 'Christelike numeroloog' nie."<ref name=Stetzer/> Hy het Meade beskryf as ’n "uitgedinkte kenner in ’n uitgedinkte veld wat oor ’n uitgedinkte gebeurtenis praat".<ref name=Stetzer>{{cite web|author=Ed Stetzer|title=No, the World Won't End Next Week and There's No Such Thing as a Christian Numerologist|url=http://www.christianitytoday.com/edstetzer/2017/september/end-times-fake-news.html|website=christianitytoday.com|publisher=Christianity Today|date=16 September 2017|access-date=23 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922003339/http://www.christianitytoday.com/edstetzer/2017/september/end-times-fake-news.html|archive-date=2017-09-22|url-status=live}}</ref> Christopher M. Graney, ’n professor verbonde aan die Stigting van die Vatikaansterrewag, het opgemerk dat die sogenaamd unieke gebeurtenis in werklikheid redelik algemeen is en vier keer in die afgelope millennium voorgekom het.<ref name=vatican/> Sy teorieë oor 23 September is ook weerlê deur die ''[[Time (tydskrif)|Time]]''-skrywer Jeff Kluger.<ref>{{cite magazine|author=Jeff Kluger|title=Time Magazine Writer debunks David Meade theory, world will not end|magazine=TIME |date=September 19, 2017 |url=https://time.com/4948315/nibiru-end-of-the-world-2017-theory/|access-date=2017-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923010925/http://time.com/4948315/nibiru-end-of-the-world-2017-theory/|archive-date=2017-09-23|url-status=live}}</ref> Die [[Brasilië|Brasiliaanse]] sterrekundige Duília de Mello het sy voorspellings en veronderstellings as onsin bestempel en gesê Nibiru sou tydens die verduistering gesien gewees het en dat Meade berekenings gebruik het wat op die [[Gregoriaanse kalender]] gebaseer is.<ref>{{Cite web|title=It's not the end of the world this weekend|url=http://www.independentmail.com/story/news/2017/09/19/its-not-end-world-weekend/680797001/|date=2017-09-19|work=Independent Mail|first=Mike |last=Ellis|access-date=September 19, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804013952/https://www.independentmail.com/story/news/2017/09/19/its-not-end-world-weekend/680797001/|archive-date=2018-08-04|url-status=live}}</ref> Nadat sy voorspellings nie bewaarheid is nie, het Meade dit hersien en verklaar Nibiru sou op 5 Oktober 2017 aankom, nie op 23 September nie.<ref>{{cite web|title=Man who said world was ending Saturday changed his mind|url=https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2017/09/22/man-who-said-world-ending-saturday-said-isnt-actually-ending/692907001/|newspaper=[[USA Today]]|publisher=Gannett Company|access-date=September 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922193340/https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2017/09/22/man-who-said-world-ending-saturday-said-isnt-actually-ending/692907001/|archive-date=2017-09-22|url-status=live}}</ref> Meade het aangekondig Nibiru sou op 5 Oktober die Son verduister, en dat [[Noord-Korea]], [[China]] en [[Rusland]] ’n gesamentlike [[kernoorlog|kernaanval]] op die Verenigde State sou loods.<ref name="Meadeebook">{{cite web|author=David Meade|title=Will Planet X Signal the Rapture?|url=https://www.ebookit.com/tools/pd/Bo/eBookIt/booktitle-Will-Planet-X-Signal-the-Rapture|website=ebookit.com|access-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180117131202/https://www.ebookit.com/tools/pd/Bo/eBookIt/booktitle-Will-Planet-X-Signal-the-Rapture|archive-date=2018-01-17|url-status=live}}</ref> Daarna sou die Aarde verwoes word deur ’n reeks [[aardbewing]]s van magnitude 9,8, die Aarde se [[Aardmagnetisme|magnetiese pole]] sou met 30 grade verskuif, die Verenigde State sou in twee verdeel word en Barack Obama sou vir 'n ongrondwetlike derde termyn tot president verkies word.<ref>{{cite web|author=David Meade|title=October 2017 and the 'End of Days'|url=http://planetxnews.com/2017/08/30/october-2017-end-days/|access-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180117131226/http://planetxnews.com/2017/08/30/october-2017-end-days/|archive-date=2018-01-17|url-status=dead|date=2017-08-30}}</ref> Meade het ook voorspel dat die sewejarige Groot Verdrukking waarvan in die Bybel vertel word, op 15 Oktober sou begin.<ref>{{cite web|author=Liam Trim|title=Sunday, October 15 will mark the start of Apocalypse if author David Meade is correct|url=http://www.somersetlive.co.uk/news/uk-world-news/planet-x-theory-sunday-october-629034|access-date=October 11, 2017|publisher=Somerset Live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015025353/http://www.somersetlive.co.uk/news/uk-world-news/planet-x-theory-sunday-october-629034|archive-date=2017-10-15|url-status=live}}</ref> Toe Oktober aanbreek, het ’n ander apokaliptiese skrywer, Terral Croft, die aankoms van Nibiru vir 19 November voorspel, ’n voorspelling wat weer in die Britse poniekoerantpers berig is. Croft beskryf Nibiru as ’n "swart ster" aan die rand van die Sonnestelsel wat, eerder as om met die Aarde te bots, ’n apokaliptiese konjunksie met die Aarde sou vorm, wat tot massiewe aardbewings sou lei. Croft het beweer aardbewings het wêreldwyd toegeneem in die aanloop tot die konjunksie, hoewel ''[[The Washington Post]]'' vinnig daarop gewys het dat aardbewings oor die jaar in beide krag en frekwensie afgeneem het.<ref>{{cite news|title=Armageddon via imaginary planet has been pushed back – yet again – to November|author=Avi Selk|url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2017/10/28/armageddon-via-imaginary-planet-has-been-pushed-back-yet-again-to-november/|year=2017|newspaper=[[The Washington Post]]|publisher=Nash Holdings LLC|access-date=2017-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028194302/https://www.washingtonpost.com/amphtml/news/acts-of-faith/wp/2017/10/28/armageddon-via-imaginary-planet-has-been-pushed-back-yet-again-to-november/|archive-date=2017-10-28|url-status=dead}}</ref> ==Wetenskaplike verwerping== [[Beeld:American flag on house roof.jpg|thumb|220px|links|'n Lenssteurvlek teen 'n blou agtergrond, in die middel van die foto.]] Sterrekundiges verwerp die idee van Nibiru en het pogings aangewend om die publiek in te lig dat daar geen sodanige bedreiging vir die Aarde is nie.<ref>{{cite journal|author= Richard A. Kerr |title= Into the Stretch for Science's Point Man on Doomsday |journal=Science|pages= 928–9 |volume= 333 |date=2011-08-19|bibcode = 2011Sci...333..928K |doi = 10.1126/science.333.6045.928 |issue= 6045 |pmid= 21852465 }}</ref> Hulle wys daarop dat ’n voorwerp wat so naby aan die Aarde is, maklik met die blote oog sigbaar sou gewees het en 'n merkbare uitwerking op die wentelbane van die buitenste planete sou veroorsaak het.<ref name=Plait2003>{{cite web|title=The Planet X Saga: Science|author=Phil Plait|date=2003|url=http://www.badastronomy.com/bad/misc/planetx/science.html#orbits|publisher=badastronomy.com|access-date=2009-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20090522180519/http://www.badastronomy.com/bad/misc/planetx/science.html#orbits|archive-date=2009-05-22|url-status=live}} (hierdie bladsy hou verband met die aanvanklike veronderstelde aankoms in 2003, maar geld net so goed vir latere datums soos 2012)</ref> Die meeste foto’s wat veronderstel is om "Nibiru" langs die Son te wys, is lenssteurvlekke, vals beelde van die Son wat veroorsaak word deur weerkaatsings binne die lens.<ref name=lens>{{cite web|title=Nibiru and Doomsday 2012: Questions and Answers |author=David Morrison |publisher=Nasa |url=http://astrobiology.nasa.gov/ask-an-astrobiologist/intro/nibiru-and-doomsday-2012-questions-and-answers |access-date=2014-12-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090606142712/http://astrobiology.nasa.gov/ask-an-astrobiologist/intro/nibiru-and-doomsday-2012-questions-and-answers |archive-date=June 6, 2009 }}</ref> Bewerings dat die voorwerp agter die Son versteek is, is belaglik.<ref name=morrison2/> ’n Wentelbaan soos dié van Nibiru (binne die planetêre streek van die Sonnestelsel) is onversoenbaar met [[hemelmeganika]]. David Morrison, ’n ruimtenavorser van Nasa, verduidelik ná slegs een vorige verbygang van die Aarde, soos voorstanders beweer in Sumeriese tye gebeur het, sou die Aarde self nie meer in sy huidige byna sirkelvormige wentelbaan gewees het nie en waarskynlik sy [[Maan]] verloor het. As Nibiru ’n [[bruindwerg]] was, sou dit 'n selfs erger uitwerking gehad het, aangesien bruindwerge 'n baie groter [[massa]] het.<ref name=skepcheck/> Aangesien [[Pluto]] nou gereeld met amateurteleskope waargeneem word, sou enige reuseplaneet anderkant Pluto maklik deur ’n amateursterrekundige waargeneem kon word,<ref name=Plait2003/> en as so ’n voorwerp in die Sonnestelsel bestaan het, sou dit teen hierdie tyd al ’n miljoen keer deur die binneste Sonnestelsel beweeg het.<ref name=skepcheck>{{cite web|last1=Guests: David Morrison – Robert E. Bartholomew – Michael Brown|title=Big Picture Science Radio Show - Skeptic Check: Nibiru! (Again!)|url=https://www.seti.org/BiPiSci/SkepticCheckNibiruAgain|website=SETI (podsending)|access-date=2018-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180317102233/https://www.seti.org/BiPiSci/SkepticCheckNibiruAgain|archive-date=2018-03-17|url-status=dead}}</ref> [[Beeld:Carl Sagan Planetary Society.JPG|thumb|160px|[[Carl Sagan]].]] Die Amerikaanse sterrekundige Mike Brown merk op as hierdie voorwerp se wentelbaan was soos beskryf is, sou dit slegs ongeveer ’n miljoen jaar lank in die Sonnestelsel gebly het voordat [[Jupiter]] dit uitgeskop het, en selfs al het so ’n planeet bestaan, sou sy magneetveld geen uitwerking op die Aarde gehad het nie.<ref name=mike>{{cite web|title=I do not ♥ pseudo-science|author=Mike Brown|publisher=Mike Brown's planets|date=2008|url=http://www.mikebrownsplanets.com/2008/02/i-do-not-pseudo-science.html|access-date=2009-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090329230846/http://www.mikebrownsplanets.com/2008/02/i-do-not-pseudo-science.html|archive-date=2009-03-29|url-status=live}}</ref> Lieder se bewerings dat die nadering van Nibiru die Aarde se rotasie sou laat ophou of sy as sou laat skuif, skend die wette van [[fisika]]. In sy weerlegging van Immanuel Velikovsky se ''Worlds in Collision'', wat ook die bewering gemaak het dat die Aarde se rotasie gestop en dan weer begin kan word, het [[Carl Sagan]] opgemerk "die energie wat nodig is om die Aarde te rem is nie genoeg om dit te smelt nie, hoewel dit ’n merkbare toename in temperatuur sou veroorsaak: Die oseane sou [tot] die kookpunt van water verhit word ... [Ook,] hoe begin die Aarde weer draai, teen ongeveer dieselfde rotasietempo? Die Aarde kan dit nie self doen nie, weens die Wet op die Behoud van [[Hoekmomentum]]."<ref>{{cite book|title=Scientists Confront Velikovsky|date=1977|author=Carl Sagan|chapter=An Analysis of ''Worlds in Collision'': Introduction|pages=[https://archive.org/details/ufosascientificd0000unse/page/45 45–63]|editor=Donald-W. Goldsmith|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-0961-5|chapter-url=https://archive.org/details/ufosascientificd0000unse/page/45}}</ref> In ’n onderhoud van 2009 met die Discovery Channel het Mike Brown opgemerk hoewel dit nie onmoontlik is dat die Son ’n verre planetêre metgesel het nie, sou so ’n voorwerp baie ver van die waargenome streke van die Sonnestelsel moes wees om geen waarneembare [[swaartekrag]]uitwerking op die ander planete te hê nie. ’n Voorwerp so groot soos [[Mars]] kan onopgemerk bly op 300&nbsp;[[AE]] (10 keer die afstand van [[Neptunus]]), en ’n voorwerp so groot soos [[Jupiter]] op 30&nbsp;000&nbsp;AE. Om 1&nbsp;000&nbsp;AE in twee jaar te reis, sou ’n voorwerp teen 2&nbsp;400&nbsp;km/s moes beweeg – vinniger as die galaktiese ontsnappingsnelheid. Teen dié spoed sou enige voorwerp uit die Sonnestelsel geskiet word, en dan uit die [[Melkweg]].<ref>{{cite web|title=Where are you hiding Planet X, Dr. Brown?|author=Ian O'Neil|work=Discovery News |date=2009|url=http://news.discovery.com/space/mike-brown-planetx-pluto.html|access-date=2010-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100817165801/http://news.discovery.com/space/mike-brown-planetx-pluto.html|archive-date=2010-08-17|url-status=live}}</ref> ==Samesweringsteorieë== Baie aanhangers van die Nibiru-teorie beskuldig [[Nasa]] daarvan dat hulle doelbewus visuele bewyse van sy bestaan toesmeer.<ref name=morrison>{{cite web|title=Armageddon from Planet Nibiru in 2012? Not so fast|author=David Morrison|publisher=Discovery Channel|date=2008|url=http://dsc.discovery.com/space/my-take/nibiru-armageddon-david-morrison.html|access-date=2009-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20090324235550/http://dsc.discovery.com/space/my-take/nibiru-armageddon-david-morrison.html|archive-date=2009-03-24|url-status=live}}</ref> Sekere meningspeilings het aangedui ’n aantal mense beskou Nasa as ’n enorme regeringsagentskap wat soveel geld van die Amerikaanse regering ontvang as die land se departement van verdediging.<ref name=skepcheck/> Nasa se begroting beloop egter ongeveer 0,5% van dié van die Amerikaanse regering.<ref>{{cite journal|url=http://chronicle.com/news/article/5055/federal-spending-on-academic-research-continued-downward-trend-in-2007|title=Federal Spending on Academic Research Continued Downward Trend in 2007|journal=The Chronicle of Higher Education|date=August 25, 2008|access-date=2009-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080924094946/http://chronicle.com/news/article/5055/federal-spending-on-academic-research-continued-downward-trend-in-2007|archive-date=2008-09-24|url-status=live}}</ref> Een beskuldiging behels die IRAS- infrarooi ruimteteleskoop, wat in 1983 gelanseer is. Die satelliet het kortliks opslae gemaak weens ’n "onbekende voorwerp" wat aanvanklik beskryf is as "moontlik so groot soos Jupiter en moontlik so naby aan die Aarde dat dit deel van die Sonnestelsel sou wees".<ref>{{cite news|url=https://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost_historical/access/127658362.html?FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Dec+30%2C+1983&author=By+Thomas+O%27Toole+Washington+Post+Staff+Writer&pub=The+Washington+Post++(1974-Current+file)&edition=&startpage=A1&desc=Mystery+Heavenly+Body+Discovered|title=Mystery Heavenly Body Discovered|newspaper=Washington Post|access-date=2008-01-28|author=Thomas O'Toole|page=A1|date=1983-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107234347/http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost_historical/access/127658362.html?FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Dec+30%2C+1983&author=By+Thomas+O%27Toole+Washington+Post+Staff+Writer&pub=The+Washington+Post++(1974-Current+file)&edition=&startpage=A1&desc=Mystery+Heavenly+Body+Discovered|archive-date=2012-11-07|url-status=dead}} Intekening vereis. Sien volledige weergawe [http://planet-x.150m.com/washpost.html hier] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807113832/http://planet-x.150m.com/washpost.html |date=2011-08-07 }}</ref> Dié koerantartikel is deur voorstanders van die Nibiru-ramp, ook Lieder self, aangehaal as bewys vir die bestaan van Nibiru.<ref>{{cite web|title=The IRAS Incident|publisher=badastronomy.com|author=Phil Plait|date=2002|url=http://www.badastronomy.com/bad/misc/planetx/science.html|access-date=2009-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090522180519/http://www.badastronomy.com/bad/misc/planetx/science.html|archive-date=2009-05-22|url-status=live}}</ref> Verdere ontleding het egter getoon van die verskeie aanvanklik ongeïdentifiseerde voorwerpe was nege verre sterrestelsels en die tiende 'n [[galaktiese filament]]; nie een is as 'n voorwerp van die Sonnestelsel geïdentifiseer nie.<ref>{{cite journal|title=Unidentified IRAS sources: Ultra-High Luminosity Galaxies|vauthors= Houck JR, Schneider DP, Danielson GE |display-authors=etal |journal=The Astrophysical Journal|volume=290|date=1985 |bibcode=1985ApJ...290L...5H |pages= 5–8|doi=10.1086/184431|url=https://authors.library.caltech.edu/74762/1/1985ApJ___290L___5H.pdf}}</ref> Nog ’n beskuldiging deur webtuistes wat die ramp voorspel, is dat die Amerikaanse regering die Suidpoolteleskoop (SPT) gebou het om Nibiru se baan te volg, en dat die voorwerp opties afgeneem is.<ref name=myth>{{cite web|title=The Myth of Nibiru and the End of the World in 2012|author=David Morrison|publisher=Skeptical Inquirer|url=http://www.csicop.org/si/2008-05/morrison.html|access-date=2009-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20090421022039/http://www.csicop.org/si/2008-05/morrison.html|archive-date=2009-04-21|url-status=dead}}</ref> Die SPT (wat nie deur Nasa befonds word nie) is egter ’n [[radioteleskoop]] en kan nie optiese beelde neem nie. Sy ligging by die Suidpool is gekies weens die lae humiditeit, en daar is geen manier dat ’n naderende voorwerp slegs van die Suidpool af gesien kan word nie.<ref>{{cite web|title=If Nibiru Is a Hoax...|author=David Morrison|date=2008|url=http://astrobiology.nasa.gov/ask-an-astrobiologist/answered/2008/10/27/1283/|publisher=NASA|access-date=2014-12-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214001352/http://astrobiology.nasa.gov/ask-an-astrobiologist/answered/2008/10/27/1283/|archive-date=2014-12-14}}</ref> [[Beeld:CW Leonis - HST - Heic2112a.jpg|thumb|220px|Die ster CW Leonis.]] ’n Sogenaamde "foto" van Nibiru wat op YouTube geplaas is, is ontbloot as ’n beeld deur die [[Hubble-ruimteteleskoop]] van die uitbreidende ligeggo om die ster V838 Monocerotis, wat meer as 19&nbsp;000 [[ligjare]] van die Aarde af is.<ref name=myth/> Nog ’n samesweringsteorie hou verband met ’n stuk ontbrekende data in [[Google|Google Sky]] naby die sterrebeeld [[Jagter (sterrebeeld)|Jagter]], wat dikwels aangehaal word as bewys dat Nibiru se beeld redaksioneel verwyder is. Dieselfde streek van die hemel kan egter steeds deur duisende amateursterrekundiges waargeneem word. ’n Wetenskaplike by Google het gesê die ontbrekende data is te wyte aan ’n sagtewarefout tydens die samevoeging van beelde.<ref name=dave>{{cite web|url=http://astrobiology.nasa.gov/ask-an-astrobiologist/intro/nibiru-and-doomsday-2012-questions-and-answers |title=Ask an Astrobiologist: Introduction |publisher=NASA |access-date=2014-12-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100905055011/http://astrobiology.nasa.gov/ask-an-astrobiologist/intro/nibiru-and-doomsday-2012-questions-and-answers |archive-date=September 5, 2010 }}</ref> Nog ’n sogenaamde bewys wat uit Google Sky afgelei is, is die koolstofster CW&nbsp;Leonis, wat die helderste voorwerp in die 10&nbsp;μm- infrarooi hemel is en verkeerdelik as Nibiru geïdentifiseer is.<ref name="CWLEO">{{cite web |date=2009-08-26 |title=Nibiru it is Not. |publisher=Astroblog |author=Ian Musgrave |url=https://astroblogger.blogspot.com/2009/08/nibiru-it-is-not.html |access-date=2011-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903052434/http://astroblogger.blogspot.com/2009/08/nibiru-it-is-not.html |archive-date=2011-09-03 |url-status=live }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Nibiru cataclysm}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hipotetiese planete]] [[Kategorie:Skynwetenskappe]] ruuz0ify6owyyxveh6szq28o10wj2o3 1 459995 2891668 2026-04-08T16:56:44Z BurgertB 2401 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2891668 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 459996 2891683 2026-04-08T18:38:53Z Aliwal2012 39067 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2891683 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 459997 2891684 2026-04-08T18:41:30Z Aliwal2012 39067 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2891684 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 459998 2891685 2026-04-08T18:41:59Z Aliwal2012 39067 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2891685 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 6 459999 2891686 2026-04-08T19:11:20Z Sobaka 328 {{Beeldinligting |beskrywing=Klankgreep Ommi Tafel 8 April 2026 |bron= Radio Overberg |datum= 8 April 2026 |daarsteller= Sobaka |outeur= Sobaka |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> 2891686 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Klankgreep Ommi Tafel 8 April 2026 |bron= Radio Overberg |datum= 8 April 2026 |daarsteller= Sobaka |outeur= Sobaka |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-outeur}} hei35mf73puk270ys365we90fyvrz36 0 460000 2891700 2026-04-08T21:09:33Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Infobox football biography | name = Julián Alvarez | image = [[Lêer:Argentina national football team - 2 - 2022 (Julián Álvarez).jpg|240px]] | caption = Alvarez in 2022 | full_name = Julián Alvarez | birth_date = {{birth date and age|2000|1|31|df=y}}<ref name="BirthHeight">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022™: List of Players: Argentina |publisher=FIFA |page=1 |date=18 December 2...' 2891700 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Julián Alvarez | image = [[Lêer:Argentina national football team - 2 - 2022 (Julián Álvarez).jpg|240px]] | caption = Alvarez in 2022 | full_name = Julián Alvarez | birth_date = {{birth date and age|2000|1|31|df=y}}<ref name="BirthHeight">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022™: List of Players: Argentina |publisher=FIFA |page=1 |date=18 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218195301/https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |archive-date=18 December 2022 |url-status=live}}</ref> | birth_place = Calchín, [[Argentinië]]<ref>{{cite web |title=Julian Alvarez |url=https://www.cariverplate.com.ar/ver-jugador-julian-alvarez-1662 |publisher=Club Atlético River Plate |archive-url=https://web.archive.org/web/20220619221446/https://www.cariverplate.com.ar/ver-jugador-julian-alvarez-1662 |archive-date=19 June 2022}}</ref> | height = 1,70 m<ref name="BirthHeight"/> | position = Aanvaller | currentclub = [[Atlético Madrid]] | clubnumber = 19 | youthyears1 = 2014–2016 | youthclubs1 = Atlético Calchín | youthyears2 = 2016–2019 | youthclubs2 = [[River Plate]] | years1 = 2018–2022 | clubs1 = [[River Plate]] | caps1 = 57 | goals1 = 23 | years2 = 2022–2024 | clubs2 = [[Manchester City]] | caps2 = 67 | goals2 = 20 | clubs3 = → [[River Plate]] (leen) | caps3 = 17 | goals3 = 11 | years3 = 2022 | years4 = 2024– | clubs4 = [[Atlético Madrid]] | caps4 = 66 | goals4 = 25 | nationalyears1 = 2018–2019 | nationalteam1 = [[:en:Argentina national under-20 football team|Argentinië o/23]] | nationalcaps1 = 15 | nationalgoals1 = 2 | nationalyears2 = 2019–2024 | nationalteam2 = [[:en:Argentina national under-23 football team|Argentinië o/23]] | nationalcaps2 = 11 | nationalgoals2 = 1 | nationalyears3 = 2021– | nationalteam3 = [[Argentynse nasionale sokkerspan|Argentinië]] | nationalcaps3 = 51 | nationalgoals3 = 14 | club-update = 22 Maart 2026 | nationalteam-update = 31 Maart 2026 }} '''Julián Alvarez''' (gebore [[31 Januarie]] [[2000]]) is ’n [[Argentinië|Argentynse]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as ’n aanvaller speel vir [[Atlético Madrid]] in [[La Liga]] en vir die [[Argentynse nasionale sokkerspan|Argentynse nasionale span]]. Alvarez het sy sokkerloopbaan in sy geboorteland Argentinië begin, waar hy ’n jeugspeler by [[River Plate]] was. Hy het in 2018 sy debuut vir die eerste span gemaak. Daar het hy vier seisoene gespeel en die Copa Argentina, die Copa Libertadores in 2018, en die Argentynse Primera División in 2021 gewen, waar hy ook die topdoelskieter was. Hy is in 2021 aangewys as Suid-Amerikaanse Sokkerspeler van die Jaar. In 2022 het [[Manchester City]] hom onderteken. In sy eerste seisoen het hy ’n “treble” gewen: die [[Premier League]], die [[FA Cup]] en die [[UEFA Champions League]]. In 2024 het hy na Atlético Madrid vertrek in ’n klubrekord-oordrag van tot €95 miljoen. Álvarez het voorheen vir Argentinië op verskeie jeugvlakke gespeel, insluitend by die FIFA Onder-20 Wêreldbeker. Hy het in 2021 sy debuut vir die senior nasionale span gemaak en was deel van die spanne wat die [[Copa América]] in 2021, die Finalissima in 2022, die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|Wêreldbeker in 2022]], en die Copa América in 2024 gewen het. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Alvarez, Julián}} [[Kategorie:Argentynse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 2000]] [[Kategorie:Lewende mense]] cyrgk6vh9hj3l85e63kt73ybheyejqf 14 460001 2891704 2026-04-08T22:13:22Z BurgertB 2401 Nuut 2891704 wikitext text/x-wiki {{Versteekte kategorie}} d65yxcjy5mr1bvdb53uzx2c5tilgynt 14 460002 2891705 2026-04-08T22:13:59Z BurgertB 2401 Nuut 2891705 wikitext text/x-wiki {{Versteekte kategorie}} d65yxcjy5mr1bvdb53uzx2c5tilgynt 0 460003 2891710 2026-04-09T00:35:42Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Inligtingskas Persoon | naam = Graham Hancock | beeld = Graham-Hancock.jpg | beeldonderskrif = Hancock in 2010 | geboortenaam = Graham Bruce Hancock | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1950|08|02}} | geboorteplek = [[Edinburgh]], Skotland | alma_mater = Durham University | beroep = [[Joernalistiek|Joernalis]] | bekend_vir = | noemenswa...' 2891710 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Graham Hancock | beeld = Graham-Hancock.jpg | beeldonderskrif = Hancock in 2010 | geboortenaam = Graham Bruce Hancock | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1950|08|02}} | geboorteplek = [[Edinburgh]], Skotland | alma_mater = Durham University | beroep = [[Joernalistiek|Joernalis]] | bekend_vir = | noemenswaardige_werke = ''The Sign and the Seal'' (1992)<br/>''Fingerprints of the Gods'' (1995)<br/>''Magicians of the Gods'' (2015) | televisie = ''Ancient Apocalypse'' (2022) | eggenoot = Santha Faiia | webwerf = {{Amptelike URL|grahamhancock.com}} }} '''Graham Bruce Hancock''' (gebore 2 Augustus 1950)<ref>{{cite web |date=13 November 2022 |title=Netflix-reeks Ancient Apocalypse: Alles wat jy moet weet oor aanbieder Graham Hancock |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/netflix-series-ancient-apocalypse-all-you-need-to-know-about-presenter-graham-hancock/articleshow/95458963.cms?from=mdr |accessdate=21 November 2022 |work=The Economic Times |publisher=India Times |edition=English}}</ref> is ’n Britse skrywer wat bekend is vir die bevordering van alternatiwe verklarings van antieke [[Beskawing|beskawings]] en hipotetiese verlore lande.<ref name="synop">{{cite web |year=2000 |title=Atlantis Reborn Again {programopsomming} |url=http://www.bbc.co.uk/science/horizon/2000/atlantisrebornagain.shtml |access-date=1 September 2009 |work=Science & Nature: Horizon |publisher=[[BBC]]}}</ref> Hancock voer aan dat ’n gevorderde samelewing met spirituele tegnologie gedurende die laaste Ystydperk gefloreer het totdat komeetimpakte die Jonge Dryas sowat 12 900 jaar gelede veroorsaak het. Hy handhaaf dat oorlewendes van die ramp hul kennis met [[jagter-versamelaar]]-gemeenskappe in streke soos [[antieke Egipte]], [[Sumer]], en [[Meso-Amerika]] gedeel het, wat die vroegste bekende beskawings aangevuur het. Gebore in [[Edinburgh]], het Hancock [[sosiologie]] aan Durham University studeer voordat hy by Britse koerante en tydskrifte as ’n joernalis aangesluit het. Sy eerste drie boeke het internasionale ontwikkeling ondersoek, insluitend ''Lords of Poverty'' (1989), ’n goed ontvangde kritiek op korrupsie in die hulpsisteem. Vanaf ''The Sign and the Seal'' in 1992 het hy oorgeskakel na spekulatiewe beskrywings van menslike [[prehistorie]] en antieke beskawings, en hy het ’n dosyn boeke gepubliseer wat ''Fingerprints of the Gods'' en ''Magicians of the Gods'' insluit. Geleerdes beskryf Hancock se ondersoeke na argeologiese bewyse, mites en historiese dokumente as ’n nabootsing van ondersoekende joernalistiek, maar sonder akkuraatheid, konsekwentheid en onpartydigheid.{{Sfn|Hammer|Swartz|p=87-91|2024}} Hulle bestempel sy werk as pseudo-argeologie{{Sfn|Fagan|2006|pp=xvi}}<ref>{{Cite web |last=Costopoulos |first=André |date=8 December 2022 |title=Consider This: Taking a closer look at pseudoarchaeology |url=https://www.ualberta.ca/the-quad/2022/12/consider-this-taking-a-closer-look-at-pseudoarchaeology.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214174813/https://www.ualberta.ca/the-quad/2022/12/consider-this-taking-a-closer-look-at-pseudoarchaeology.html |archive-date=14 December 2022 |access-date=8 January 2023 |website=University of Alberta}}</ref> en pseudogeskiedenis{{sfn|Fritze|2009|pp=214-218}}<ref>{{Cite news |last=Hodge |first=Hugo |date=6 December 2022 |title=Netflix se Ancient Apocalypse-reeks gebruik "rassistiese ideologieë" om Indo-Stille Oseaan-geskiedenis te herskryf, sê kenners |url=https://www.abc.net.au/news/2022-12-07/experts-say-ancient-apocalypse-netflix-series-is-racist-untrue/101728298 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105074845/https://www.abc.net.au/news/2022-12-07/experts-say-ancient-apocalypse-netflix-series-is-racist-untrue/101728298 |archive-date=5 January 2023 |access-date=8 January 2023 |work=ABC News}}</ref> omdat hulle dit beskou as bevooroordeeld teenoor voorafbepaalde gevolgtrekkings wat konteks ignoreer, bronne verkeerd voorstel, selektief bewyse kies en bewyse wat sy aansprake weerspreek, uitlaat.{{Sfn|Fagan|2006|pp=27-28}}{{sfn|Fritze|2009|pp=218}} Hancock se idee van ’n gevorderde ystydperkbeskawing word gesien as ’n variant van die hiperdiffusionisme-hipotese wat sedert die 19de eeu deur verskeie outeurs voorgestaan word. Die antropoloog Jeb Card beskryf Hancock se geskrifte as paranormaal en beskou sy voorgestelde Ystydperkbeskawing as ’n moderne mitologiese narratief gefokus op geheime en spirituele kennis, met Hancock wat beweer dat lede van die ystydperkbeskawing psigiese vermoëns gehad het en met "kragtige nie-fisiese wesens" deur middel van psigedeliese gebruik gekommunikeer het.<ref name=":1" /> Hancock stel homself voor as ’n kultuurheld wat die "dogmatisme" van akademici uitdaag, en bied sy werk aan as meer geldig as professionele argeologie{{Sfn|Hammer|Swartz|2024|p=79}} en as "’n pad na ware begrip van die werklikheid en die spirituele elemente wat deur [[Materialisme|materialistiese]] wetenskap ontken word",<ref name=":1" /> selfs terwyl hy wetenskap aanhaal om sy idees te ondersteun.{{sfn|Hammer|Swartz|2024|p=91}} Hy het nie sy geskrifte vir akademiese ewekniebeoordeling ingedien nie, en dit is nie in akademiese joernale gepubliseer nie.{{Sfn|Regal|2009}} Hancock het twee [[Fantasieroman|fantasieromans]] geskryf en in 2013 ’n omstrede [[TED|TEDx]]-praatjie gelewer waarin hy die psigoaktiewe drank [[ayahuasca]] bevorder het. Sy idees het verskeie rolprente geïnspireer en hy het die [[Netflix]]-reeks ''Ancient Apocalypse'' (2022) aangebied, gebaseer op sy teorieë. Hy verskyn gereeld op die podgooi ''The Joe Rogan Experience'' om sy aansprake te bevorder. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Engelse skrywers]] [[Kategorie:Joernaliste]] [[Kategorie:Geboortes in 1950]] [[Kategorie:Lewende mense]] mmd7s2cxexgskicbq8z1052rjh8amm4 2891711 2891710 2026-04-09T00:39:02Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2891711 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Graham Hancock | beeld = Graham-Hancock.jpg | beeldonderskrif = Hancock in 2010 | geboortenaam = Graham Bruce Hancock | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1950|08|02}} | geboorteplek = [[Edinburgh]], Skotland | alma_mater = Durham University | beroep = [[Joernalistiek|Joernalis]] | bekend_vir = | noemenswaardige_werke = ''The Sign and the Seal'' (1992)<br/>''Fingerprints of the Gods'' (1995)<br/>''Magicians of the Gods'' (2015) | televisie = ''Ancient Apocalypse'' (2022) | eggenoot = Santha Faiia | webwerf = {{Amptelike URL|grahamhancock.com}} }} '''Graham Bruce Hancock''' (gebore 2 Augustus 1950)<ref>{{cite web |date=13 November 2022 |title=Netflix-reeks Ancient Apocalypse: Alles wat jy moet weet oor aanbieder Graham Hancock |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/netflix-series-ancient-apocalypse-all-you-need-to-know-about-presenter-graham-hancock/articleshow/95458963.cms?from=mdr |accessdate=21 November 2022 |work=The Economic Times |publisher=India Times |edition=English}}</ref> is ’n Britse skrywer wat bekend is vir die bevordering van alternatiwe verklarings van antieke [[Beskawing|beskawings]] en hipotetiese verlore lande.<ref name="synop">{{cite web |year=2000 |title=Atlantis Reborn Again {programopsomming} |url=http://www.bbc.co.uk/science/horizon/2000/atlantisrebornagain.shtml |access-date=1 September 2009 |work=Science & Nature: Horizon |publisher=[[BBC]]}}</ref> Hancock voer aan dat ’n gevorderde samelewing met spirituele tegnologie gedurende die laaste Ystydperk gefloreer het totdat komeetimpakte die Jonge Dryas sowat 12 900 jaar gelede veroorsaak het. Hy handhaaf dat oorlewendes van die ramp hul kennis met [[jagter-versamelaar]]-gemeenskappe in streke soos [[antieke Egipte]], [[Sumer]], en [[Meso-Amerika]] gedeel het, wat die vroegste bekende beskawings aangevuur het. Gebore in [[Edinburgh]], het Hancock [[sosiologie]] aan Durham University studeer voordat hy by Britse koerante en tydskrifte as ’n joernalis aangesluit het. Sy eerste drie boeke het internasionale ontwikkeling ondersoek, insluitend ''Lords of Poverty'' (1989), ’n goed ontvangde kritiek op korrupsie in die hulpsisteem. Vanaf ''The Sign and the Seal'' in 1992 het hy oorgeskakel na spekulatiewe beskrywings van menslike [[prehistorie]] en antieke beskawings, en hy het ’n dosyn boeke gepubliseer wat ''Fingerprints of the Gods'' en ''Magicians of the Gods'' insluit. Geleerdes beskryf Hancock se ondersoeke na argeologiese bewyse, mites en historiese dokumente as ’n nabootsing van ondersoekende joernalistiek, maar sonder akkuraatheid, konsekwentheid en onpartydigheid.{{Sfn|Hammer|Swartz|p=87-91|2024}} Hulle bestempel sy werk as pseudo-argeologie{{Sfn|Fagan|2006|pp=xvi}}<ref>{{Cite web |last=Costopoulos |first=André |date=8 December 2022 |title=Consider This: Taking a closer look at pseudoarchaeology |url=https://www.ualberta.ca/the-quad/2022/12/consider-this-taking-a-closer-look-at-pseudoarchaeology.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214174813/https://www.ualberta.ca/the-quad/2022/12/consider-this-taking-a-closer-look-at-pseudoarchaeology.html |archive-date=14 December 2022 |access-date=8 January 2023 |website=University of Alberta}}</ref> en pseudogeskiedenis{{sfn|Fritze|2009|pp=214-218}}<ref>{{Cite news |last=Hodge |first=Hugo |date=6 December 2022 |title=Netflix se Ancient Apocalypse-reeks gebruik "rassistiese ideologieë" om Indo-Stille Oseaan-geskiedenis te herskryf, sê kenners |url=https://www.abc.net.au/news/2022-12-07/experts-say-ancient-apocalypse-netflix-series-is-racist-untrue/101728298 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105074845/https://www.abc.net.au/news/2022-12-07/experts-say-ancient-apocalypse-netflix-series-is-racist-untrue/101728298 |archive-date=5 January 2023 |access-date=8 January 2023 |work=ABC News}}</ref> omdat hulle dit beskou as bevooroordeeld teenoor voorafbepaalde gevolgtrekkings wat konteks ignoreer, bronne verkeerd voorstel, selektief bewyse kies en bewyse wat sy aansprake weerspreek, uitlaat.{{Sfn|Fagan|2006|pp=27-28}}{{sfn|Fritze|2009|pp=218}} Hancock se idee van ’n gevorderde ystydperkbeskawing word gesien as ’n variant van die hiperdiffusionisme-hipotese wat sedert die 19de eeu deur verskeie outeurs voorgestaan word. Die antropoloog Jeb Card beskryf Hancock se geskrifte as paranormaal en beskou sy voorgestelde Ystydperkbeskawing as ’n moderne mitologiese narratief gefokus op geheime en spirituele kennis, met Hancock wat beweer dat lede van die ystydperkbeskawing psigiese vermoëns gehad het en met "kragtige nie-fisiese wesens" deur middel van psigedeliese gebruik gekommunikeer het. Hancock stel homself voor as ’n kultuurheld wat die "dogmatisme" van akademici uitdaag, en bied sy werk aan as meer geldig as professionele argeologie{{Sfn|Hammer|Swartz|2024|p=79}} en as "’n pad na ware begrip van die werklikheid en die spirituele elemente wat deur [[Materialisme|materialistiese]] wetenskap ontken word", selfs terwyl hy wetenskap aanhaal om sy idees te ondersteun.{{sfn|Hammer|Swartz|2024|p=91}} Hy het nie sy geskrifte vir akademiese ewekniebeoordeling ingedien nie, en dit is nie in akademiese joernale gepubliseer nie.{{Sfn|Regal|2009}} Hancock het twee [[Fantasieroman|fantasieromans]] geskryf en in 2013 ’n omstrede [[TED|TEDx]]-praatjie gelewer waarin hy die psigoaktiewe drank [[ayahuasca]] bevorder het. Sy idees het verskeie rolprente geïnspireer en hy het die [[Netflix]]-reeks ''Ancient Apocalypse'' (2022) aangebied, gebaseer op sy teorieë. Hy verskyn gereeld op die podgooi ''The Joe Rogan Experience'' om sy aansprake te bevorder. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Engelse skrywers]] [[Kategorie:Joernaliste]] [[Kategorie:Geboortes in 1950]] [[Kategorie:Lewende mense]] mijcuvh3qj4960udmose5rnu5l0hfz4 2891712 2891711 2026-04-09T00:41:51Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2891712 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Graham Hancock | beeld = Graham-Hancock.jpg | beeldonderskrif = Hancock in 2010 | geboortenaam = Graham Bruce Hancock | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1950|08|02}} | geboorteplek = [[Edinburgh]], Skotland | alma_mater = Durham University | beroep = [[Joernalistiek|Joernalis]] | bekend_vir = | noemenswaardige_werke = ''The Sign and the Seal'' (1992)<br/>''Fingerprints of the Gods'' (1995)<br/>''Magicians of the Gods'' (2015) | televisie = ''Ancient Apocalypse'' (2022) | eggenoot = Santha Faiia | webwerf = {{Amptelike URL|grahamhancock.com}} }} '''Graham Bruce Hancock''' (gebore 2 Augustus 1950)<ref>{{cite web |date=13 November 2022 |title=Netflix-reeks Ancient Apocalypse: Alles wat jy moet weet oor aanbieder Graham Hancock |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/netflix-series-ancient-apocalypse-all-you-need-to-know-about-presenter-graham-hancock/articleshow/95458963.cms?from=mdr |accessdate=21 November 2022 |work=The Economic Times |publisher=India Times |edition=English}}</ref> is ’n Britse skrywer wat bekend is vir die bevordering van alternatiwe verklarings van antieke [[Beskawing|beskawings]] en hipotetiese verlore lande.<ref name="synop">{{cite web |year=2000 |title=Atlantis Reborn Again {programopsomming} |url=http://www.bbc.co.uk/science/horizon/2000/atlantisrebornagain.shtml |access-date=1 September 2009 |work=Science & Nature: Horizon |publisher=[[BBC]]}}</ref> Hancock voer aan dat ’n gevorderde samelewing met spirituele tegnologie gedurende die laaste Ystydperk gefloreer het totdat komeetimpakte die Jonge Dryas sowat 12 900 jaar gelede veroorsaak het. Hy handhaaf dat oorlewendes van die ramp hul kennis met [[jagter-versamelaar]]-gemeenskappe in streke soos [[antieke Egipte]], [[Sumer]], en [[Meso-Amerika]] gedeel het, wat die vroegste bekende beskawings aangevuur het. Gebore in [[Edinburgh]], het Hancock [[sosiologie]] aan Durham University studeer voordat hy by Britse koerante en tydskrifte as ’n joernalis aangesluit het. Sy eerste drie boeke het internasionale ontwikkeling ondersoek, insluitend ''Lords of Poverty'' (1989), ’n goed ontvangde kritiek op korrupsie in die hulpsisteem. Vanaf ''The Sign and the Seal'' in 1992 het hy oorgeskakel na spekulatiewe beskrywings van menslike [[prehistorie]] en antieke beskawings, en hy het ’n dosyn boeke gepubliseer wat ''Fingerprints of the Gods'' en ''Magicians of the Gods'' insluit. Geleerdes beskryf Hancock se ondersoeke na argeologiese bewyse, mites en historiese dokumente as ’n nabootsing van ondersoekende joernalistiek, maar sonder akkuraatheid, konsekwentheid en onpartydigheid.{{Sfn|Hammer|Swartz|p=87-91|2024}} Hulle bestempel sy werk as pseudo-argeologie{{Sfn|Fagan|2006|pp=xvi}}<ref>{{Cite web |last=Costopoulos |first=André |date=8 December 2022 |title=Consider This: Taking a closer look at pseudoarchaeology |url=https://www.ualberta.ca/the-quad/2022/12/consider-this-taking-a-closer-look-at-pseudoarchaeology.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214174813/https://www.ualberta.ca/the-quad/2022/12/consider-this-taking-a-closer-look-at-pseudoarchaeology.html |archive-date=14 December 2022 |access-date=8 January 2023 |website=University of Alberta}}</ref> en pseudogeskiedenis{{sfn|Fritze|2009|pp=214-218}}<ref>{{Cite news |last=Hodge |first=Hugo |date=6 December 2022 |title=Netflix se Ancient Apocalypse-reeks gebruik "rassistiese ideologieë" om Indo-Stille Oseaan-geskiedenis te herskryf, sê kenners |url=https://www.abc.net.au/news/2022-12-07/experts-say-ancient-apocalypse-netflix-series-is-racist-untrue/101728298 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105074845/https://www.abc.net.au/news/2022-12-07/experts-say-ancient-apocalypse-netflix-series-is-racist-untrue/101728298 |archive-date=5 January 2023 |access-date=8 January 2023 |work=ABC News}}</ref> omdat hulle dit beskou as bevooroordeeld teenoor voorafbepaalde gevolgtrekkings wat konteks ignoreer, bronne verkeerd voorstel, selektief bewyse kies en bewyse wat sy aansprake weerspreek, uitlaat.{{Sfn|Fagan|2006|pp=27-28}}{{sfn|Fritze|2009|pp=218}} Hancock se idee van ’n gevorderde ystydperkbeskawing word gesien as ’n variant van die hiperdiffusionisme-hipotese wat sedert die 19de eeu deur verskeie outeurs voorgestaan word. Die antropoloog Jeb Card beskryf Hancock se geskrifte as paranormaal en beskou sy voorgestelde Ystydperkbeskawing as ’n moderne mitologiese narratief gefokus op geheime en spirituele kennis, met Hancock wat beweer dat lede van die ystydperkbeskawing psigiese vermoëns gehad het en met "kragtige nie-fisiese wesens" deur middel van psigedeliese gebruik gekommunikeer het. Hancock stel homself voor as ’n kultuurheld wat die "dogmatisme" van akademici uitdaag, en bied sy werk aan as meer geldig as professionele argeologie{{Sfn|Hammer|Swartz|2024|p=79}} en as "’n pad na ware begrip van die werklikheid en die spirituele elemente wat deur [[Materialisme|materialistiese]] wetenskap ontken word", selfs terwyl hy wetenskap aanhaal om sy idees te ondersteun.{{sfn|Hammer|Swartz|2024|p=91}} Hy het nie sy geskrifte vir akademiese ewekniebeoordeling ingedien nie, en dit is nie in akademiese joernale gepubliseer nie.{{Sfn|Regal|2009}} Hancock het twee [[Fantasieroman|fantasieromans]] geskryf en in 2013 ’n omstrede [[TED|TEDx]]-praatjie gelewer waarin hy die psigoaktiewe drank [[ayahuasca]] bevorder het. Sy idees het verskeie rolprente geïnspireer en hy het die [[Netflix]]-reeks ''Ancient Apocalypse'' (2022) aangebied, gebaseer op sy teorieë. Hy verskyn gereeld op die podgooi ''The Joe Rogan Experience'' om sy aansprake te bevorder. == Werke == === Boeke === * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=Ethiopia: The Challenge of Hunger |publisher=V. Gollancz |location=London |year=1985 |isbn=0-575-03680-X |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |author2=Enver Carim |title=AIDS: The Deadly Epidemic |publisher=V. Gollancz |location=London |year=1986 |isbn=0-575-03837-3 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=Lords of Poverty: The Power, Prestige, and Corruption of the International Aid Business |publisher=Atlantic Monthly Press |location=Boston |year=1989 |isbn=0-87113-253-2 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=The Sign and the Seal{{!}}The Sign and the Seal: The Quest for the Lost Ark of the Covenant |publisher=Crown |location=New York |year=1992 |isbn=0-517-57813-1 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=Fingerprints of the Gods{{!}}Fingerprints of the Gods: The Evidence of Earth's Lost Civilization |publisher=Crown Publishers |location=New York |year=1995 |isbn=0-517-59348-3 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |author2=Robert Bauval |author2-link=Robert Bauval |title=The Message of the Sphinx{{!}}The Message of the Sphinx: A Quest for the Hidden Legacy of Mankind |publisher=Crown Publishers |location=New York |year=1996 |isbn=0-517-70503-6 |ref=none}} Gepubliseer in die Verenigde Koninkryk as {{cite book |last=Hancock |first=Graham |author2=Robert Bauval |title=Keeper of Genesis: A Quest for the Hidden Legacy of Mankind |publisher=Heinemann |location=London |year=1996 |isbn=0-434-00302-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/keeperofgenesisq0000bauv |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = The Mars Mystery: A Tale of the End of Two Worlds | publisher = Michael Joseph | location = London | year = 1998 | isbn = 0-7181-4314-0 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham |author2=Santha Faiia | title = Heaven's Mirror: Quest for the Lost Civilization | publisher = Crown Publishers | location = New York | year = 1998 | isbn = 0-517-70811-6 |ref=none}} * {{cite book | last1 = Hancock | first1 = Graham |first2=Santha |last2=Faiia | title = Fingerprints of the Gods: The Quest Continues | publisher = Crown Century | location = New York | year = 2001 | isbn = 0-7126-7906-5 | edition = New Updated }} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = Underworld: The Mysterious Origins of Civilization | publisher = Crown | location = New York | year = 2002 | isbn = 1-4000-4612-2 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham |author2=Robert Bauval | title = Talisman: Sacred Cities, Secret Faith | publisher = Element Books | location = Tisbury | year = 2004 | isbn = 0-00-719036-0 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = Supernatural: Meeting with the Ancient Teachers of Mankind | publisher = Century | location = London | year = 2005 | isbn = 1-84413-681-7 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = Entangled: The Eater of Souls | publisher = The Disinformation Company | location = New York | year = 2010 | isbn = 978-1-934708-56-9 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = War God: Nights of the Witch| publisher = Coronet | year = 2013 | isbn = 978-1-444734-37-9 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=Magicians of the Gods{{!}}Magicians of the Gods: The Forgotten Wisdom of Earth's Lost Civilisation |publisher=Coronet |year=2015 |isbn=9781444779677 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = America Before: The Key to Earth's Lost Civilization | publisher = St. Martin's Press | year = 2019 | isbn = 9781250243737 |ref=none}} === Video === * ''Pole to Pole with Michael Palin'' - Crossing the Line (EP 5) (1992) * ''The Mysterious Origins of Man'' (1996) * ''Quest for the Lost Civilization'' - Acorn Media (1998) * ''Atlantis Reborn Again'' - BBC Horizon (2000) * ''Underworld: Flooded Kingdoms of the Ice Age'' (2002) * ''Earth Pilgrims'' - Earth Pilgrims Inc. (2010) * "The War on Consciousness" - [[TED|TEDx]] (2013) * Ancient Apocalypse (2022) == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Engelse skrywers]] [[Kategorie:Joernaliste]] [[Kategorie:Geboortes in 1950]] [[Kategorie:Lewende mense]] 908ajww36qiob6w82h344d45mlassdq 2891713 2891712 2026-04-09T00:42:30Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2891713 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Graham Hancock | beeld = Graham-Hancock.jpg | beeldonderskrif = Hancock in 2010 | geboortenaam = Graham Bruce Hancock | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1950|08|02}} | geboorteplek = [[Edinburgh]], Skotland | alma_mater = Durham University | beroep = [[Joernalistiek|Joernalis]] | bekend_vir = | noemenswaardige_werke = ''The Sign and the Seal'' (1992)<br/>''Fingerprints of the Gods'' (1995)<br/>''Magicians of the Gods'' (2015) | televisie = ''Ancient Apocalypse'' (2022) | eggenoot = Santha Faiia | webwerf = {{Amptelike URL|grahamhancock.com}} }} '''Graham Bruce Hancock''' (gebore 2 Augustus 1950)<ref>{{cite web |date=13 November 2022 |title=Netflix-reeks Ancient Apocalypse: Alles wat jy moet weet oor aanbieder Graham Hancock |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/netflix-series-ancient-apocalypse-all-you-need-to-know-about-presenter-graham-hancock/articleshow/95458963.cms?from=mdr |accessdate=21 November 2022 |work=The Economic Times |publisher=India Times |edition=English}}</ref> is ’n Britse skrywer wat bekend is vir die bevordering van alternatiwe verklarings van antieke [[Beskawing|beskawings]] en hipotetiese verlore lande.<ref name="synop">{{cite web |year=2000 |title=Atlantis Reborn Again {programopsomming} |url=http://www.bbc.co.uk/science/horizon/2000/atlantisrebornagain.shtml |access-date=1 September 2009 |work=Science & Nature: Horizon |publisher=[[BBC]]}}</ref> Hancock voer aan dat ’n gevorderde samelewing met spirituele tegnologie gedurende die laaste Ystydperk gefloreer het totdat komeetimpakte die Jonge Dryas sowat 12 900 jaar gelede veroorsaak het. Hy handhaaf dat oorlewendes van die ramp hul kennis met [[jagter-versamelaar]]-gemeenskappe in streke soos [[antieke Egipte]], [[Sumer]], en [[Meso-Amerika]] gedeel het, wat die vroegste bekende beskawings aangevuur het. Gebore in [[Edinburgh]], het Hancock [[sosiologie]] aan Durham University studeer voordat hy by Britse koerante en tydskrifte as ’n joernalis aangesluit het. Sy eerste drie boeke het internasionale ontwikkeling ondersoek, insluitend ''Lords of Poverty'' (1989), ’n goed ontvangde kritiek op korrupsie in die hulpsisteem. Vanaf ''The Sign and the Seal'' in 1992 het hy oorgeskakel na spekulatiewe beskrywings van menslike [[prehistorie]] en antieke beskawings, en hy het ’n dosyn boeke gepubliseer wat ''Fingerprints of the Gods'' en ''Magicians of the Gods'' insluit. Geleerdes beskryf Hancock se ondersoeke na argeologiese bewyse, mites en historiese dokumente as ’n nabootsing van ondersoekende joernalistiek, maar sonder akkuraatheid, konsekwentheid en onpartydigheid.{{Sfn|Hammer|Swartz|p=87-91|2024}} Hulle bestempel sy werk as pseudo-argeologie{{Sfn|Fagan|2006|pp=xvi}}<ref>{{Cite web |last=Costopoulos |first=André |date=8 December 2022 |title=Consider This: Taking a closer look at pseudoarchaeology |url=https://www.ualberta.ca/the-quad/2022/12/consider-this-taking-a-closer-look-at-pseudoarchaeology.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214174813/https://www.ualberta.ca/the-quad/2022/12/consider-this-taking-a-closer-look-at-pseudoarchaeology.html |archive-date=14 December 2022 |access-date=8 January 2023 |website=University of Alberta}}</ref> en pseudogeskiedenis{{sfn|Fritze|2009|pp=214-218}}<ref>{{Cite news |last=Hodge |first=Hugo |date=6 December 2022 |title=Netflix se Ancient Apocalypse-reeks gebruik "rassistiese ideologieë" om Indo-Stille Oseaan-geskiedenis te herskryf, sê kenners |url=https://www.abc.net.au/news/2022-12-07/experts-say-ancient-apocalypse-netflix-series-is-racist-untrue/101728298 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105074845/https://www.abc.net.au/news/2022-12-07/experts-say-ancient-apocalypse-netflix-series-is-racist-untrue/101728298 |archive-date=5 January 2023 |access-date=8 January 2023 |work=ABC News}}</ref> omdat hulle dit beskou as bevooroordeeld teenoor voorafbepaalde gevolgtrekkings wat konteks ignoreer, bronne verkeerd voorstel, selektief bewyse kies en bewyse wat sy aansprake weerspreek, uitlaat.{{Sfn|Fagan|2006|pp=27-28}}{{sfn|Fritze|2009|pp=218}} Hancock se idee van ’n gevorderde ystydperkbeskawing word gesien as ’n variant van die hiperdiffusionisme-hipotese wat sedert die 19de eeu deur verskeie outeurs voorgestaan word. Die antropoloog Jeb Card beskryf Hancock se geskrifte as paranormaal en beskou sy voorgestelde Ystydperkbeskawing as ’n moderne mitologiese narratief gefokus op geheime en spirituele kennis, met Hancock wat beweer dat lede van die ystydperkbeskawing psigiese vermoëns gehad het en met "kragtige nie-fisiese wesens" deur middel van psigedeliese gebruik gekommunikeer het. Hancock stel homself voor as ’n kultuurheld wat die "dogmatisme" van akademici uitdaag, en bied sy werk aan as meer geldig as professionele argeologie{{Sfn|Hammer|Swartz|2024|p=79}} en as "’n pad na ware begrip van die werklikheid en die spirituele elemente wat deur [[Materialisme|materialistiese]] wetenskap ontken word", selfs terwyl hy wetenskap aanhaal om sy idees te ondersteun.{{sfn|Hammer|Swartz|2024|p=91}} Hy het nie sy geskrifte vir akademiese ewekniebeoordeling ingedien nie, en dit is nie in akademiese joernale gepubliseer nie.{{Sfn|Regal|2009}} Hancock het twee [[Fantasieroman|fantasieromans]] geskryf en in 2013 ’n omstrede [[TED|TEDx]]-praatjie gelewer waarin hy die psigoaktiewe drank [[ayahuasca]] bevorder het. Sy idees het verskeie rolprente geïnspireer en hy het die [[Netflix]]-reeks ''Ancient Apocalypse'' (2022) aangebied, gebaseer op sy teorieë. Hy verskyn gereeld op die podgooi ''The Joe Rogan Experience'' om sy aansprake te bevorder. == Werke == === Boeke === * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=Ethiopia: The Challenge of Hunger |publisher=V. Gollancz |location=London |year=1985 |isbn=0-575-03680-X |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |author2=Enver Carim |title=AIDS: The Deadly Epidemic |publisher=V. Gollancz |location=London |year=1986 |isbn=0-575-03837-3 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=Lords of Poverty: The Power, Prestige, and Corruption of the International Aid Business |publisher=Atlantic Monthly Press |location=Boston |year=1989 |isbn=0-87113-253-2 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=The Sign and the Seal{{!}}The Sign and the Seal: The Quest for the Lost Ark of the Covenant |publisher=Crown |location=New York |year=1992 |isbn=0-517-57813-1 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=Fingerprints of the Gods{{!}}Fingerprints of the Gods: The Evidence of Earth's Lost Civilization |publisher=Crown Publishers |location=New York |year=1995 |isbn=0-517-59348-3 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |author2=Robert Bauval |author2-link= |title=The Message of the Sphinx{{!}}The Message of the Sphinx: A Quest for the Hidden Legacy of Mankind |publisher=Crown Publishers |location=New York |year=1996 |isbn=0-517-70503-6 |ref=none}} Gepubliseer in die Verenigde Koninkryk as {{cite book |last=Hancock |first=Graham |author2=Robert Bauval |title=Keeper of Genesis: A Quest for the Hidden Legacy of Mankind |publisher=Heinemann |location=London |year=1996 |isbn=0-434-00302-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/keeperofgenesisq0000bauv |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = The Mars Mystery: A Tale of the End of Two Worlds | publisher = Michael Joseph | location = London | year = 1998 | isbn = 0-7181-4314-0 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham |author2=Santha Faiia | title = Heaven's Mirror: Quest for the Lost Civilization | publisher = Crown Publishers | location = New York | year = 1998 | isbn = 0-517-70811-6 |ref=none}} * {{cite book | last1 = Hancock | first1 = Graham |first2=Santha |last2=Faiia | title = Fingerprints of the Gods: The Quest Continues | publisher = Crown Century | location = New York | year = 2001 | isbn = 0-7126-7906-5 | edition = New Updated }} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = Underworld: The Mysterious Origins of Civilization | publisher = Crown | location = New York | year = 2002 | isbn = 1-4000-4612-2 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham |author2=Robert Bauval | title = Talisman: Sacred Cities, Secret Faith | publisher = Element Books | location = Tisbury | year = 2004 | isbn = 0-00-719036-0 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = Supernatural: Meeting with the Ancient Teachers of Mankind | publisher = Century | location = London | year = 2005 | isbn = 1-84413-681-7 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = Entangled: The Eater of Souls | publisher = The Disinformation Company | location = New York | year = 2010 | isbn = 978-1-934708-56-9 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = War God: Nights of the Witch| publisher = Coronet | year = 2013 | isbn = 978-1-444734-37-9 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=Magicians of the Gods{{!}}Magicians of the Gods: The Forgotten Wisdom of Earth's Lost Civilisation |publisher=Coronet |year=2015 |isbn=9781444779677 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = America Before: The Key to Earth's Lost Civilization | publisher = St. Martin's Press | year = 2019 | isbn = 9781250243737 |ref=none}} === Video === * ''Pole to Pole with Michael Palin'' - Crossing the Line (EP 5) (1992) * ''The Mysterious Origins of Man'' (1996) * ''Quest for the Lost Civilization'' - Acorn Media (1998) * ''Atlantis Reborn Again'' - BBC Horizon (2000) * ''Underworld: Flooded Kingdoms of the Ice Age'' (2002) * ''Earth Pilgrims'' - Earth Pilgrims Inc. (2010) * "The War on Consciousness" - [[TED|TEDx]] (2013) * Ancient Apocalypse (2022) == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Engelse skrywers]] [[Kategorie:Joernaliste]] [[Kategorie:Geboortes in 1950]] [[Kategorie:Lewende mense]] rrzosiq7p110e7r9qbx5dli4ioj3tro 2891714 2891713 2026-04-09T00:49:39Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2891714 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Graham Hancock | beeld = Graham-Hancock.jpg | beeldonderskrif = Hancock in 2010 | geboortenaam = Graham Bruce Hancock | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1950|08|02}} | geboorteplek = [[Edinburgh]], Skotland | alma_mater = Durham University | beroep = [[Joernalistiek|Joernalis]] | bekend_vir = | noemenswaardige_werke = ''The Sign and the Seal'' (1992)<br/>''Fingerprints of the Gods'' (1995)<br/>''Magicians of the Gods'' (2015) | televisie = ''Ancient Apocalypse'' (2022) | eggenoot = Santha Faiia | webwerf = {{Amptelike URL|grahamhancock.com}} }} '''Graham Bruce Hancock''' (gebore 2 Augustus 1950)<ref>{{cite web |date=13 November 2022 |title=Netflix-reeks Ancient Apocalypse: Alles wat jy moet weet oor aanbieder Graham Hancock |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/netflix-series-ancient-apocalypse-all-you-need-to-know-about-presenter-graham-hancock/articleshow/95458963.cms?from=mdr |accessdate=21 November 2022 |work=The Economic Times |publisher=India Times |edition=English}}</ref> is ’n Britse skrywer wat bekend is vir die bevordering van alternatiwe verklarings van antieke [[Beskawing|beskawings]] en hipotetiese verlore lande.<ref name="synop">{{cite web |year=2000 |title=Atlantis Reborn Again {programopsomming} |url=http://www.bbc.co.uk/science/horizon/2000/atlantisrebornagain.shtml |access-date=1 September 2009 |work=Science & Nature: Horizon |publisher=[[BBC]]}}</ref> Hancock voer aan dat ’n gevorderde samelewing met spirituele tegnologie gedurende die laaste Ystydperk gefloreer het totdat komeetimpakte die Jonge Dryas sowat 12 900 jaar gelede veroorsaak het. Hy handhaaf dat oorlewendes van die ramp hul kennis met [[jagter-versamelaar]]-gemeenskappe in streke soos [[antieke Egipte]], [[Sumer]], en [[Meso-Amerika]] gedeel het, wat die vroegste bekende beskawings aangevuur het. Gebore in [[Edinburgh]], het Hancock [[sosiologie]] aan Durham University studeer voordat hy by Britse koerante en tydskrifte as ’n joernalis aangesluit het. Sy eerste drie boeke het internasionale ontwikkeling ondersoek, insluitend ''Lords of Poverty'' (1989), ’n goed ontvangde kritiek op korrupsie in die hulpsisteem. Vanaf ''The Sign and the Seal'' in 1992 het hy oorgeskakel na spekulatiewe beskrywings van menslike [[prehistorie]] en antieke beskawings, en hy het ’n dosyn boeke gepubliseer wat ''Fingerprints of the Gods'' en ''Magicians of the Gods'' insluit. Geleerdes beskryf Hancock se ondersoeke na argeologiese bewyse, mites en historiese dokumente as ’n nabootsing van ondersoekende joernalistiek, maar sonder akkuraatheid, konsekwentheid en onpartydigheid.{{Sfn|Hammer|Swartz|p=87-91|2024}} Hulle bestempel sy werk as pseudo-argeologie{{Sfn|Fagan|2006|pp=xvi}}<ref>{{Cite web |last=Costopoulos |first=André |date=8 December 2022 |title=Consider This: Taking a closer look at pseudoarchaeology |url=https://www.ualberta.ca/the-quad/2022/12/consider-this-taking-a-closer-look-at-pseudoarchaeology.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214174813/https://www.ualberta.ca/the-quad/2022/12/consider-this-taking-a-closer-look-at-pseudoarchaeology.html |archive-date=14 December 2022 |access-date=8 January 2023 |website=University of Alberta}}</ref> en pseudogeskiedenis{{sfn|Fritze|2009|pp=214-218}}<ref>{{Cite news |last=Hodge |first=Hugo |date=6 December 2022 |title=Netflix se Ancient Apocalypse-reeks gebruik "rassistiese ideologieë" om Indo-Stille Oseaan-geskiedenis te herskryf, sê kenners |url=https://www.abc.net.au/news/2022-12-07/experts-say-ancient-apocalypse-netflix-series-is-racist-untrue/101728298 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105074845/https://www.abc.net.au/news/2022-12-07/experts-say-ancient-apocalypse-netflix-series-is-racist-untrue/101728298 |archive-date=5 January 2023 |access-date=8 January 2023 |work=ABC News}}</ref> omdat hulle dit beskou as bevooroordeeld teenoor voorafbepaalde gevolgtrekkings wat konteks ignoreer, bronne verkeerd voorstel, selektief bewyse kies en bewyse wat sy aansprake weerspreek, uitlaat.<ref>{{Cite book |url=http://archive.org/details/archaeologicalfa0000unse_e5v3 |title=Archaeological fantasies : how pseudoarchaeology misrepresents the past and misleads the public |date=2006 |publisher=London ; New York : Routledge |others=Internet Archive |isbn=978-0-415-30593-8}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://old.skeptic.com/reading_room/defant-analysis-of-hancock-claims-in-magicians-of-the-gods/|title=Conjuring Up a Lost Civilization|last=Skeptic|date=2017-09-27|website=Skeptic|language=en|access-date=2026-04-09}}</ref> Hancock se idee van ’n gevorderde ystydperkbeskawing word gesien as ’n variant van die hiperdiffusionisme-hipotese wat sedert die 19de eeu deur verskeie outeurs voorgestaan word. Die antropoloog Jeb Card beskryf Hancock se geskrifte as paranormaal en beskou sy voorgestelde Ystydperkbeskawing as ’n moderne mitologiese narratief gefokus op geheime en spirituele kennis, met Hancock wat beweer dat lede van die ystydperkbeskawing psigiese vermoëns gehad het en met "kragtige nie-fisiese wesens" deur middel van psigedeliese gebruik gekommunikeer het. Hancock stel homself voor as ’n kultuurheld wat die "dogmatisme" van akademici uitdaag, en bied sy werk aan as meer geldig as professionele argeologie{{Sfn|Hammer|Swartz|2024|p=79}} en as "’n pad na ware begrip van die werklikheid en die spirituele elemente wat deur [[Materialisme|materialistiese]] wetenskap ontken word", selfs terwyl hy wetenskap aanhaal om sy idees te ondersteun.{{sfn|Hammer|Swartz|2024|p=91}} Hy het nie sy geskrifte vir akademiese ewekniebeoordeling ingedien nie, en dit is nie in akademiese joernale gepubliseer nie.{{Sfn|Regal|2009}} Hancock het twee [[Fantasieroman|fantasieromans]] geskryf en in 2013 ’n omstrede [[TED|TEDx]]-praatjie gelewer waarin hy die psigoaktiewe drank [[ayahuasca]] bevorder het. Sy idees het verskeie rolprente geïnspireer en hy het die [[Netflix]]-reeks ''Ancient Apocalypse'' (2022) aangebied, gebaseer op sy teorieë. Hy verskyn gereeld op die podgooi ''The Joe Rogan Experience'' om sy aansprake te bevorder. == Werke == === Boeke === * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=Ethiopia: The Challenge of Hunger |publisher=V. Gollancz |location=London |year=1985 |isbn=0-575-03680-X |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |author2=Enver Carim |title=AIDS: The Deadly Epidemic |publisher=V. Gollancz |location=London |year=1986 |isbn=0-575-03837-3 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=Lords of Poverty: The Power, Prestige, and Corruption of the International Aid Business |publisher=Atlantic Monthly Press |location=Boston |year=1989 |isbn=0-87113-253-2 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=The Sign and the Seal{{!}}The Sign and the Seal: The Quest for the Lost Ark of the Covenant |publisher=Crown |location=New York |year=1992 |isbn=0-517-57813-1 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=Fingerprints of the Gods{{!}}Fingerprints of the Gods: The Evidence of Earth's Lost Civilization |publisher=Crown Publishers |location=New York |year=1995 |isbn=0-517-59348-3 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |author2=Robert Bauval |author2-link= |title=The Message of the Sphinx{{!}}The Message of the Sphinx: A Quest for the Hidden Legacy of Mankind |publisher=Crown Publishers |location=New York |year=1996 |isbn=0-517-70503-6 |ref=none}} Gepubliseer in die Verenigde Koninkryk as {{cite book |last=Hancock |first=Graham |author2=Robert Bauval |title=Keeper of Genesis: A Quest for the Hidden Legacy of Mankind |publisher=Heinemann |location=London |year=1996 |isbn=0-434-00302-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/keeperofgenesisq0000bauv |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = The Mars Mystery: A Tale of the End of Two Worlds | publisher = Michael Joseph | location = London | year = 1998 | isbn = 0-7181-4314-0 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham |author2=Santha Faiia | title = Heaven's Mirror: Quest for the Lost Civilization | publisher = Crown Publishers | location = New York | year = 1998 | isbn = 0-517-70811-6 |ref=none}} * {{cite book | last1 = Hancock | first1 = Graham |first2=Santha |last2=Faiia | title = Fingerprints of the Gods: The Quest Continues | publisher = Crown Century | location = New York | year = 2001 | isbn = 0-7126-7906-5 | edition = New Updated }} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = Underworld: The Mysterious Origins of Civilization | publisher = Crown | location = New York | year = 2002 | isbn = 1-4000-4612-2 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham |author2=Robert Bauval | title = Talisman: Sacred Cities, Secret Faith | publisher = Element Books | location = Tisbury | year = 2004 | isbn = 0-00-719036-0 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = Supernatural: Meeting with the Ancient Teachers of Mankind | publisher = Century | location = London | year = 2005 | isbn = 1-84413-681-7 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = Entangled: The Eater of Souls | publisher = The Disinformation Company | location = New York | year = 2010 | isbn = 978-1-934708-56-9 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = War God: Nights of the Witch| publisher = Coronet | year = 2013 | isbn = 978-1-444734-37-9 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=Magicians of the Gods{{!}}Magicians of the Gods: The Forgotten Wisdom of Earth's Lost Civilisation |publisher=Coronet |year=2015 |isbn=9781444779677 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = America Before: The Key to Earth's Lost Civilization | publisher = St. Martin's Press | year = 2019 | isbn = 9781250243737 |ref=none}} === Video === * ''Pole to Pole with Michael Palin'' - Crossing the Line (EP 5) (1992) * ''The Mysterious Origins of Man'' (1996) * ''Quest for the Lost Civilization'' - Acorn Media (1998) * ''Atlantis Reborn Again'' - BBC Horizon (2000) * ''Underworld: Flooded Kingdoms of the Ice Age'' (2002) * ''Earth Pilgrims'' - Earth Pilgrims Inc. (2010) * "The War on Consciousness" - [[TED|TEDx]] (2013) * Ancient Apocalypse (2022) == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Engelse skrywers]] [[Kategorie:Joernaliste]] [[Kategorie:Geboortes in 1950]] [[Kategorie:Lewende mense]] k10ae98nx84uy1jxwt3bg4ceezvfnpe 2891715 2891714 2026-04-09T00:52:34Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2891715 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Graham Hancock | beeld = Graham-Hancock.jpg | beeldonderskrif = Hancock in 2010 | geboortenaam = Graham Bruce Hancock | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1950|08|02}} | geboorteplek = [[Edinburgh]], Skotland | alma_mater = Durham University | beroep = [[Joernalistiek|Joernalis]] | bekend_vir = | noemenswaardige_werke = ''The Sign and the Seal'' (1992)<br/>''Fingerprints of the Gods'' (1995)<br/>''Magicians of the Gods'' (2015) | televisie = ''Ancient Apocalypse'' (2022) | eggenoot = Santha Faiia | webwerf = {{Amptelike URL|grahamhancock.com}} }} '''Graham Bruce Hancock''' (gebore 2 Augustus 1950)<ref>{{cite web |date=13 November 2022 |title=Netflix-reeks Ancient Apocalypse: Alles wat jy moet weet oor aanbieder Graham Hancock |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/netflix-series-ancient-apocalypse-all-you-need-to-know-about-presenter-graham-hancock/articleshow/95458963.cms?from=mdr |accessdate=21 November 2022 |work=The Economic Times |publisher=India Times |edition=English}}</ref> is ’n Britse skrywer wat bekend is vir die bevordering van alternatiwe verklarings van antieke [[Beskawing|beskawings]] en hipotetiese verlore lande.<ref name="synop">{{cite web |year=2000 |title=Atlantis Reborn Again {programopsomming} |url=http://www.bbc.co.uk/science/horizon/2000/atlantisrebornagain.shtml |access-date=1 September 2009 |work=Science & Nature: Horizon |publisher=[[BBC]]}}</ref> Hancock voer aan dat ’n gevorderde samelewing met spirituele tegnologie gedurende die laaste Ystydperk gefloreer het totdat komeetimpakte die Jonge Dryas sowat 12 900 jaar gelede veroorsaak het. Hy handhaaf dat oorlewendes van die ramp hul kennis met [[jagter-versamelaar]]-gemeenskappe in streke soos [[antieke Egipte]], [[Sumer]], en [[Meso-Amerika]] gedeel het, wat die vroegste bekende beskawings aangevuur het. Gebore in [[Edinburgh]], het Hancock [[sosiologie]] aan Durham University studeer voordat hy by Britse koerante en tydskrifte as ’n joernalis aangesluit het. Sy eerste drie boeke het internasionale ontwikkeling ondersoek, insluitend ''Lords of Poverty'' (1989), ’n goed ontvangde kritiek op korrupsie in die hulpsisteem. Vanaf ''The Sign and the Seal'' in 1992 het hy oorgeskakel na spekulatiewe beskrywings van menslike [[prehistorie]] en antieke beskawings, en hy het ’n dosyn boeke gepubliseer wat ''Fingerprints of the Gods'' en ''Magicians of the Gods'' insluit. Geleerdes beskryf Hancock se ondersoeke na argeologiese bewyse, mites en historiese dokumente as ’n nabootsing van ondersoekende joernalistiek, maar sonder akkuraatheid, konsekwentheid en onpartydigheid.{{Sfn|Hammer|Swartz|p=87-91|2024}} Hulle bestempel sy werk as pseudo-argeologie{{Sfn|Fagan|2006|pp=xvi}}<ref>{{Cite web |last=Costopoulos |first=André |date=8 December 2022 |title=Consider This: Taking a closer look at pseudoarchaeology |url=https://www.ualberta.ca/the-quad/2022/12/consider-this-taking-a-closer-look-at-pseudoarchaeology.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214174813/https://www.ualberta.ca/the-quad/2022/12/consider-this-taking-a-closer-look-at-pseudoarchaeology.html |archive-date=14 December 2022 |access-date=8 January 2023 |website=University of Alberta}}</ref> en pseudogeskiedenis{{sfn|Fritze|2009|pp=214-218}}<ref>{{Cite news |last=Hodge |first=Hugo |date=6 December 2022 |title=Netflix se Ancient Apocalypse-reeks gebruik "rassistiese ideologieë" om Indo-Stille Oseaan-geskiedenis te herskryf, sê kenners |url=https://www.abc.net.au/news/2022-12-07/experts-say-ancient-apocalypse-netflix-series-is-racist-untrue/101728298 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105074845/https://www.abc.net.au/news/2022-12-07/experts-say-ancient-apocalypse-netflix-series-is-racist-untrue/101728298 |archive-date=5 January 2023 |access-date=8 January 2023 |work=ABC News}}</ref> omdat hulle dit beskou as bevooroordeeld teenoor voorafbepaalde gevolgtrekkings wat konteks ignoreer, bronne verkeerd voorstel, selektief bewyse kies en bewyse wat sy aansprake weerspreek, uitlaat.<ref>{{Cite book |url=http://archive.org/details/archaeologicalfa0000unse_e5v3 |title=Archaeological fantasies : how pseudoarchaeology misrepresents the past and misleads the public |date=2006 |publisher=London ; New York : Routledge |others=Internet Archive |isbn=978-0-415-30593-8}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://old.skeptic.com/reading_room/defant-analysis-of-hancock-claims-in-magicians-of-the-gods/|title=Conjuring Up a Lost Civilization|last=Skeptic|date=2017-09-27|website=Skeptic|language=en|access-date=2026-04-09}}</ref> Hancock se idee van ’n gevorderde ystydperkbeskawing word gesien as ’n variant van die hiperdiffusionisme-hipotese wat sedert die 19de eeu deur verskeie outeurs voorgestaan word. Die antropoloog Jeb Card beskryf Hancock se geskrifte as paranormaal en beskou sy voorgestelde Ystydperkbeskawing as ’n moderne mitologiese narratief gefokus op geheime en spirituele kennis, met Hancock wat beweer dat lede van die ystydperkbeskawing psigiese vermoëns gehad het en met "kragtige nie-fisiese wesens" deur middel van psigedeliese gebruik gekommunikeer het. Hancock stel homself voor as ’n kultuurheld wat die "dogmatisme" van akademici uitdaag, en bied sy werk aan as meer geldig as professionele argeologie{{Sfn|Hammer|Swartz|2024|p=79}} en as "’n pad na ware begrip van die werklikheid en die spirituele elemente wat deur [[Materialisme|materialistiese]] wetenskap ontken word", selfs terwyl hy wetenskap aanhaal om sy idees te ondersteun.{{sfn|Hammer|Swartz|2024|p=91}} Hy het nie sy geskrifte vir akademiese ewekniebeoordeling ingedien nie, en dit is nie in akademiese joernale gepubliseer nie.{{Sfn|Regal|2009}} Hancock het twee [[Fantasieroman|fantasieromans]] geskryf en in 2013 ’n omstrede [[TED|TEDx]]-praatjie gelewer waarin hy die psigoaktiewe drank [[ayahuasca]] bevorder het. Sy idees het verskeie rolprente geïnspireer en hy het die [[Netflix]]-reeks ''Ancient Apocalypse'' (2022) aangebied, gebaseer op sy teorieë. Hy verskyn gereeld op die podgooi ''The Joe Rogan Experience'' om sy aansprake te bevorder. == Werke == === Boeke === * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=Ethiopia: The Challenge of Hunger |publisher=V. Gollancz |location=London |year=1985 |isbn=0-575-03680-X |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |author2=Enver Carim |title=AIDS: The Deadly Epidemic |publisher=V. Gollancz |location=London |year=1986 |isbn=0-575-03837-3 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=Lords of Poverty: The Power, Prestige, and Corruption of the International Aid Business |publisher=Atlantic Monthly Press |location=Boston |year=1989 |isbn=0-87113-253-2 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=The Sign and the Seal{{!}}The Sign and the Seal: The Quest for the Lost Ark of the Covenant |publisher=Crown |location=New York |year=1992 |isbn=0-517-57813-1 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=Fingerprints of the Gods{{!}}Fingerprints of the Gods: The Evidence of Earth's Lost Civilization |publisher=Crown Publishers |location=New York |year=1995 |isbn=0-517-59348-3 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |author2=Robert Bauval |author2-link= |title=The Message of the Sphinx{{!}}The Message of the Sphinx: A Quest for the Hidden Legacy of Mankind |publisher=Crown Publishers |location=New York |year=1996 |isbn=0-517-70503-6 |ref=none}} Gepubliseer in die Verenigde Koninkryk as {{cite book |last=Hancock |first=Graham |author2=Robert Bauval |title=Keeper of Genesis: A Quest for the Hidden Legacy of Mankind |publisher=Heinemann |location=London |year=1996 |isbn=0-434-00302-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/keeperofgenesisq0000bauv |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = The Mars Mystery: A Tale of the End of Two Worlds | publisher = Michael Joseph | location = London | year = 1998 | isbn = 0-7181-4314-0 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham |author2=Santha Faiia | title = Heaven's Mirror: Quest for the Lost Civilization | publisher = Crown Publishers | location = New York | year = 1998 | isbn = 0-517-70811-6 |ref=none}} * {{cite book | last1 = Hancock | first1 = Graham |first2=Santha |last2=Faiia | title = Fingerprints of the Gods: The Quest Continues | publisher = Crown Century | location = New York | year = 2001 | isbn = 0-7126-7906-5 | edition = New Updated }} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = Underworld: The Mysterious Origins of Civilization | publisher = Crown | location = New York | year = 2002 | isbn = 1-4000-4612-2 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham |author2=Robert Bauval | title = Talisman: Sacred Cities, Secret Faith | publisher = Element Books | location = Tisbury | year = 2004 | isbn = 0-00-719036-0 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = Supernatural: Meeting with the Ancient Teachers of Mankind | publisher = Century | location = London | year = 2005 | isbn = 1-84413-681-7 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = Entangled: The Eater of Souls | publisher = The Disinformation Company | location = New York | year = 2010 | isbn = 978-1-934708-56-9 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = War God: Nights of the Witch| publisher = Coronet | year = 2013 | isbn = 978-1-444734-37-9 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=Magicians of the Gods{{!}}Magicians of the Gods: The Forgotten Wisdom of Earth's Lost Civilisation |publisher=Coronet |year=2015 |isbn=9781444779677 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = America Before: The Key to Earth's Lost Civilization | publisher = St. Martin's Press | year = 2019 | isbn = 9781250243737 |ref=none}} === Video === * ''Pole to Pole with Michael Palin'' - Crossing the Line (EP 5) (1992) * ''The Mysterious Origins of Man'' (1996) * ''Quest for the Lost Civilization'' - Acorn Media (1998) * ''Atlantis Reborn Again'' - BBC Horizon (2000) * ''Underworld: Flooded Kingdoms of the Ice Age'' (2002) * ''Earth Pilgrims'' - Earth Pilgrims Inc. (2010) * "The War on Consciousness" - [[TED|TEDx]] (2013) * Ancient Apocalypse (2022) == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Britse skrywers]] [[Kategorie:Joernaliste]] [[Kategorie:Geboortes in 1950]] [[Kategorie:Lewende mense]] 9bdd6eq7cqn5rka4uddg7kh9zrsz83q 2891716 2891715 2026-04-09T00:53:10Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2891716 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Graham Hancock | beeld = Graham-Hancock.jpg | beeldonderskrif = Hancock in 2010 | geboortenaam = Graham Bruce Hancock | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1950|08|02}} | geboorteplek = [[Edinburgh]], Skotland | alma_mater = Durham University | beroep = [[Joernalistiek|Joernalis]] | bekend_vir = | noemenswaardige_werke = ''The Sign and the Seal'' (1992)<br/>''Fingerprints of the Gods'' (1995)<br/>''Magicians of the Gods'' (2015) | televisie = ''Ancient Apocalypse'' (2022) | eggenoot = Santha Faiia | webwerf = {{Amptelike URL|grahamhancock.com}} }} '''Graham Bruce Hancock''' (gebore 2 Augustus 1950)<ref>{{cite web |date=13 November 2022 |title=Netflix-reeks Ancient Apocalypse: Alles wat jy moet weet oor aanbieder Graham Hancock |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/netflix-series-ancient-apocalypse-all-you-need-to-know-about-presenter-graham-hancock/articleshow/95458963.cms?from=mdr |accessdate=21 November 2022 |work=The Economic Times |publisher=India Times |edition=English}}</ref> is ’n Britse skrywer wat bekend is vir die bevordering van alternatiwe verklarings van antieke [[Beskawing|beskawings]] en hipotetiese verlore lande.<ref name="synop">{{cite web |year=2000 |title=Atlantis Reborn Again {programopsomming} |url=http://www.bbc.co.uk/science/horizon/2000/atlantisrebornagain.shtml |access-date=1 September 2009 |work=Science & Nature: Horizon |publisher=[[BBC]]}}</ref> Hancock voer aan dat ’n gevorderde samelewing met spirituele tegnologie gedurende die laaste Ystydperk gefloreer het totdat komeetimpakte die Jonge Dryas sowat 12 900 jaar gelede veroorsaak het. Hy handhaaf dat oorlewendes van die ramp hul kennis met [[jagter-versamelaar]]-gemeenskappe in streke soos [[antieke Egipte]], [[Sumer]], en [[Meso-Amerika]] gedeel het, wat die vroegste bekende beskawings aangevuur het. Gebore in [[Edinburgh]], het Hancock [[sosiologie]] aan Durham University studeer voordat hy by Britse koerante en tydskrifte as ’n joernalis aangesluit het. Sy eerste drie boeke het internasionale ontwikkeling ondersoek, insluitend ''Lords of Poverty'' (1989), ’n goed ontvangde kritiek op korrupsie in die hulpsisteem. Vanaf ''The Sign and the Seal'' in 1992 het hy oorgeskakel na spekulatiewe beskrywings van menslike [[prehistorie]] en antieke beskawings, en hy het ’n dosyn boeke gepubliseer wat ''Fingerprints of the Gods'' en ''Magicians of the Gods'' insluit. Geleerdes beskryf Hancock se ondersoeke na argeologiese bewyse, mites en historiese dokumente as ’n nabootsing van ondersoekende joernalistiek, maar sonder akkuraatheid, konsekwentheid en onpartydigheid.{{Sfn|Hammer|Swartz|p=87-91|2024}} Hulle bestempel sy werk as pseudo-argeologie{{Sfn|Fagan|2006|pp=xvi}}<ref>{{Cite web |last=Costopoulos |first=André |date=8 December 2022 |title=Consider This: Taking a closer look at pseudoarchaeology |url=https://www.ualberta.ca/the-quad/2022/12/consider-this-taking-a-closer-look-at-pseudoarchaeology.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214174813/https://www.ualberta.ca/the-quad/2022/12/consider-this-taking-a-closer-look-at-pseudoarchaeology.html |archive-date=14 December 2022 |access-date=8 January 2023 |website=University of Alberta}}</ref> en pseudogeskiedenis{{sfn|Fritze|2009|pp=214-218}}<ref>{{Cite news |last=Hodge |first=Hugo |date=6 December 2022 |title=Netflix se Ancient Apocalypse-reeks gebruik "rassistiese ideologieë" om Indo-Stille Oseaan-geskiedenis te herskryf, sê kenners |url=https://www.abc.net.au/news/2022-12-07/experts-say-ancient-apocalypse-netflix-series-is-racist-untrue/101728298 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105074845/https://www.abc.net.au/news/2022-12-07/experts-say-ancient-apocalypse-netflix-series-is-racist-untrue/101728298 |archive-date=5 January 2023 |access-date=8 January 2023 |work=ABC News}}</ref> omdat hulle dit beskou as bevooroordeeld teenoor voorafbepaalde gevolgtrekkings wat konteks ignoreer, bronne verkeerd voorstel, selektief bewyse kies en bewyse wat sy aansprake weerspreek, uitlaat.<ref>{{Cite book |url=http://archive.org/details/archaeologicalfa0000unse_e5v3 |title=Archaeological fantasies : how pseudoarchaeology misrepresents the past and misleads the public |date=2006 |publisher=London ; New York : Routledge |others=Internet Archive |isbn=978-0-415-30593-8}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://old.skeptic.com/reading_room/defant-analysis-of-hancock-claims-in-magicians-of-the-gods/|title=Conjuring Up a Lost Civilization|last=Skeptic|date=2017-09-27|website=Skeptic|language=en|access-date=2026-04-09}}</ref> Hancock se idee van ’n gevorderde ystydperkbeskawing word gesien as ’n variant van die hiperdiffusionisme-hipotese wat sedert die 19de eeu deur verskeie outeurs voorgestaan word. Die antropoloog Jeb Card beskryf Hancock se geskrifte as paranormaal en beskou sy voorgestelde Ystydperkbeskawing as ’n moderne mitologiese narratief gefokus op geheime en spirituele kennis, met Hancock wat beweer dat lede van die ystydperkbeskawing psigiese vermoëns gehad het en met "kragtige nie-fisiese wesens" deur middel van psigedeliese gebruik gekommunikeer het. Hancock stel homself voor as ’n kultuurheld wat die "dogmatisme" van akademici uitdaag, en bied sy werk aan as meer geldig as professionele argeologie{{Sfn|Hammer|Swartz|2024|p=79}} en as "’n pad na ware begrip van die werklikheid en die spirituele elemente wat deur [[Materialisme|materialistiese]] wetenskap ontken word", selfs terwyl hy wetenskap aanhaal om sy idees te ondersteun.{{sfn|Hammer|Swartz|2024|p=91}} Hy het nie sy geskrifte vir akademiese ewekniebeoordeling ingedien nie, en dit is nie in akademiese joernale gepubliseer nie.{{Sfn|Regal|2009}} Hancock het twee [[Fantasieroman|fantasieromans]] geskryf en in 2013 ’n omstrede [[TED|TEDx]]-praatjie gelewer waarin hy die psigoaktiewe drank [[ayahuasca]] bevorder het. Sy idees het verskeie rolprente geïnspireer en hy het die [[Netflix]]-reeks ''Ancient Apocalypse'' (2022) aangebied, gebaseer op sy teorieë. Hy verskyn gereeld op die podgooi ''The Joe Rogan Experience'' om sy aansprake te bevorder. == Werke == === Boeke === * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=Ethiopia: The Challenge of Hunger |publisher=V. Gollancz |location=London |year=1985 |isbn=0-575-03680-X |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |author2=Enver Carim |title=AIDS: The Deadly Epidemic |publisher=V. Gollancz |location=London |year=1986 |isbn=0-575-03837-3 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=Lords of Poverty: The Power, Prestige, and Corruption of the International Aid Business |publisher=Atlantic Monthly Press |location=Boston |year=1989 |isbn=0-87113-253-2 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=The Sign and the Seal{{!}}The Sign and the Seal: The Quest for the Lost Ark of the Covenant |publisher=Crown |location=New York |year=1992 |isbn=0-517-57813-1 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=Fingerprints of the Gods{{!}}Fingerprints of the Gods: The Evidence of Earth's Lost Civilization |publisher=Crown Publishers |location=New York |year=1995 |isbn=0-517-59348-3 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |author2=Robert Bauval |author2-link= |title=The Message of the Sphinx{{!}}The Message of the Sphinx: A Quest for the Hidden Legacy of Mankind |publisher=Crown Publishers |location=New York |year=1996 |isbn=0-517-70503-6 |ref=none}} Gepubliseer in die Verenigde Koninkryk as {{cite book |last=Hancock |first=Graham |author2=Robert Bauval |title=Keeper of Genesis: A Quest for the Hidden Legacy of Mankind |publisher=Heinemann |location=London |year=1996 |isbn=0-434-00302-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/keeperofgenesisq0000bauv |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = The Mars Mystery: A Tale of the End of Two Worlds | publisher = Michael Joseph | location = London | year = 1998 | isbn = 0-7181-4314-0 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham |author2=Santha Faiia | title = Heaven's Mirror: Quest for the Lost Civilization | publisher = Crown Publishers | location = New York | year = 1998 | isbn = 0-517-70811-6 |ref=none}} * {{cite book | last1 = Hancock | first1 = Graham |first2=Santha |last2=Faiia | title = Fingerprints of the Gods: The Quest Continues | publisher = Crown Century | location = New York | year = 2001 | isbn = 0-7126-7906-5 | edition = New Updated }} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = Underworld: The Mysterious Origins of Civilization | publisher = Crown | location = New York | year = 2002 | isbn = 1-4000-4612-2 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham |author2=Robert Bauval | title = Talisman: Sacred Cities, Secret Faith | publisher = Element Books | location = Tisbury | year = 2004 | isbn = 0-00-719036-0 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = Supernatural: Meeting with the Ancient Teachers of Mankind | publisher = Century | location = London | year = 2005 | isbn = 1-84413-681-7 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = Entangled: The Eater of Souls | publisher = The Disinformation Company | location = New York | year = 2010 | isbn = 978-1-934708-56-9 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = War God: Nights of the Witch| publisher = Coronet | year = 2013 | isbn = 978-1-444734-37-9 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=Magicians of the Gods{{!}}Magicians of the Gods: The Forgotten Wisdom of Earth's Lost Civilisation |publisher=Coronet |year=2015 |isbn=9781444779677 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = America Before: The Key to Earth's Lost Civilization | publisher = St. Martin's Press | year = 2019 | isbn = 9781250243737 |ref=none}} === Video === * ''Pole to Pole with Michael Palin'' - Crossing the Line (EP 5) (1992) * ''The Mysterious Origins of Man'' (1996) * ''Quest for the Lost Civilization'' - Acorn Media (1998) * ''Atlantis Reborn Again'' - BBC Horizon (2000) * ''Underworld: Flooded Kingdoms of the Ice Age'' (2002) * ''Earth Pilgrims'' - Earth Pilgrims Inc. (2010) * "The War on Consciousness" - [[TED|TEDx]] (2013) * Ancient Apocalypse (2022) == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT: Hancock, Graham}} [[Kategorie:Britse skrywers]] [[Kategorie:Joernaliste]] [[Kategorie:Geboortes in 1950]] [[Kategorie:Lewende mense]] l7o4w1jy7sa7o649t2l8kv9j3wbnijr 2891717 2891716 2026-04-09T00:53:44Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2891717 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Graham Hancock | beeld = Graham-Hancock.jpg | beeldonderskrif = Hancock in 2010 | geboortenaam = Graham Bruce Hancock | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1950|08|02}} | geboorteplek = [[Edinburgh]], Skotland | alma_mater = Durham University | beroep = [[Joernalistiek|Joernalis]] | bekend_vir = | noemenswaardige_werke = ''The Sign and the Seal'' (1992)<br/>''Fingerprints of the Gods'' (1995)<br/>''Magicians of the Gods'' (2015) | televisie = ''Ancient Apocalypse'' (2022) | eggenoot = Santha Faiia | webwerf = {{Amptelike URL|grahamhancock.com}} }} '''Graham Bruce Hancock''' (gebore 2 Augustus 1950)<ref>{{cite web |date=13 November 2022 |title=Netflix-reeks Ancient Apocalypse: Alles wat jy moet weet oor aanbieder Graham Hancock |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/netflix-series-ancient-apocalypse-all-you-need-to-know-about-presenter-graham-hancock/articleshow/95458963.cms?from=mdr |accessdate=21 November 2022 |work=The Economic Times |publisher=India Times |edition=English}}</ref> is ’n Britse skrywer wat bekend is vir die bevordering van alternatiwe verklarings van antieke [[Beskawing|beskawings]] en hipotetiese verlore lande.<ref name="synop">{{cite web |year=2000 |title=Atlantis Reborn Again {programopsomming} |url=http://www.bbc.co.uk/science/horizon/2000/atlantisrebornagain.shtml |access-date=1 September 2009 |work=Science & Nature: Horizon |publisher=[[BBC]]}}</ref> Hancock voer aan dat ’n gevorderde samelewing met spirituele tegnologie gedurende die laaste Ystydperk gefloreer het totdat komeetimpakte die Jonge Dryas sowat 12 900 jaar gelede veroorsaak het. Hy handhaaf dat oorlewendes van die ramp hul kennis met [[jagter-versamelaar]]-gemeenskappe in streke soos [[antieke Egipte]], [[Sumer]], en [[Meso-Amerika]] gedeel het, wat die vroegste bekende beskawings aangevuur het. Gebore in [[Edinburgh]], het Hancock [[sosiologie]] aan Durham University studeer voordat hy by Britse koerante en tydskrifte as ’n joernalis aangesluit het. Sy eerste drie boeke het internasionale ontwikkeling ondersoek, insluitend ''Lords of Poverty'' (1989), ’n goed ontvangde kritiek op korrupsie in die hulpsisteem. Vanaf ''The Sign and the Seal'' in 1992 het hy oorgeskakel na spekulatiewe beskrywings van menslike [[prehistorie]] en antieke beskawings, en hy het ’n dosyn boeke gepubliseer wat ''Fingerprints of the Gods'' en ''Magicians of the Gods'' insluit. Geleerdes beskryf Hancock se ondersoeke na argeologiese bewyse, mites en historiese dokumente as ’n nabootsing van ondersoekende joernalistiek, maar sonder akkuraatheid, konsekwentheid en onpartydigheid.{{Sfn|Hammer|Swartz|p=87-91|2024}} Hulle bestempel sy werk as pseudo-argeologie{{Sfn|Fagan|2006|pp=xvi}}<ref>{{Cite web |last=Costopoulos |first=André |date=8 December 2022 |title=Consider This: Taking a closer look at pseudoarchaeology |url=https://www.ualberta.ca/the-quad/2022/12/consider-this-taking-a-closer-look-at-pseudoarchaeology.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214174813/https://www.ualberta.ca/the-quad/2022/12/consider-this-taking-a-closer-look-at-pseudoarchaeology.html |archive-date=14 December 2022 |access-date=8 January 2023 |website=University of Alberta}}</ref> en pseudogeskiedenis{{sfn|Fritze|2009|pp=214-218}}<ref>{{Cite news |last=Hodge |first=Hugo |date=6 December 2022 |title=Netflix se Ancient Apocalypse-reeks gebruik "rassistiese ideologieë" om Indo-Stille Oseaan-geskiedenis te herskryf, sê kenners |url=https://www.abc.net.au/news/2022-12-07/experts-say-ancient-apocalypse-netflix-series-is-racist-untrue/101728298 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105074845/https://www.abc.net.au/news/2022-12-07/experts-say-ancient-apocalypse-netflix-series-is-racist-untrue/101728298 |archive-date=5 January 2023 |access-date=8 January 2023 |work=ABC News}}</ref> omdat hulle dit beskou as bevooroordeeld teenoor voorafbepaalde gevolgtrekkings wat konteks ignoreer, bronne verkeerd voorstel, selektief bewyse kies en bewyse wat sy aansprake weerspreek, uitlaat.<ref>{{Cite book |url=http://archive.org/details/archaeologicalfa0000unse_e5v3 |title=Archaeological fantasies : how pseudoarchaeology misrepresents the past and misleads the public |date=2006 |publisher=London ; New York : Routledge |others=Internet Archive |isbn=978-0-415-30593-8}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://old.skeptic.com/reading_room/defant-analysis-of-hancock-claims-in-magicians-of-the-gods/|title=Conjuring Up a Lost Civilization|last=Skeptic|date=2017-09-27|website=Skeptic|language=en|access-date=2026-04-09}}</ref> Hancock se idee van ’n gevorderde ystydperkbeskawing word gesien as ’n variant van die hiperdiffusionisme-hipotese wat sedert die 19de eeu deur verskeie outeurs voorgestaan word. Die antropoloog Jeb Card beskryf Hancock se geskrifte as paranormaal en beskou sy voorgestelde Ystydperkbeskawing as ’n moderne mitologiese narratief gefokus op geheime en spirituele kennis, met Hancock wat beweer dat lede van die ystydperkbeskawing psigiese vermoëns gehad het en met "kragtige nie-fisiese wesens" deur middel van psigedeliese gebruik gekommunikeer het. Hancock stel homself voor as ’n kultuurheld wat die "dogmatisme" van akademici uitdaag, en bied sy werk aan as meer geldig as professionele argeologie{{Sfn|Hammer|Swartz|2024|p=79}} en as "’n pad na ware begrip van die werklikheid en die spirituele elemente wat deur [[Materialisme|materialistiese]] wetenskap ontken word", selfs terwyl hy wetenskap aanhaal om sy idees te ondersteun.{{sfn|Hammer|Swartz|2024|p=91}} Hy het nie sy geskrifte vir akademiese ewekniebeoordeling ingedien nie, en dit is nie in akademiese joernale gepubliseer nie.{{Sfn|Regal|2009}} Hancock het twee [[Fantasieroman|fantasieromans]] geskryf en in 2013 ’n omstrede [[TED|TEDx]]-praatjie gelewer waarin hy die psigoaktiewe drank [[ayahuasca]] bevorder het. Sy idees het verskeie rolprente geïnspireer en hy het die [[Netflix]]-reeks ''Ancient Apocalypse'' (2022) aangebied, gebaseer op sy teorieë. Hy verskyn gereeld op die podgooi ''The Joe Rogan Experience'' om sy aansprake te bevorder. == Werke == === Boeke === * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=Ethiopia: The Challenge of Hunger |publisher=V. Gollancz |location=London |year=1985 |isbn=0-575-03680-X |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |author2=Enver Carim |title=AIDS: The Deadly Epidemic |publisher=V. Gollancz |location=London |year=1986 |isbn=0-575-03837-3 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=Lords of Poverty: The Power, Prestige, and Corruption of the International Aid Business |publisher=Atlantic Monthly Press |location=Boston |year=1989 |isbn=0-87113-253-2 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=The Sign and the Seal{{!}}The Sign and the Seal: The Quest for the Lost Ark of the Covenant |publisher=Crown |location=New York |year=1992 |isbn=0-517-57813-1 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=Fingerprints of the Gods{{!}}Fingerprints of the Gods: The Evidence of Earth's Lost Civilization |publisher=Crown Publishers |location=New York |year=1995 |isbn=0-517-59348-3 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |author2=Robert Bauval |author2-link= |title=The Message of the Sphinx{{!}}The Message of the Sphinx: A Quest for the Hidden Legacy of Mankind |publisher=Crown Publishers |location=New York |year=1996 |isbn=0-517-70503-6 |ref=none}} Gepubliseer in die Verenigde Koninkryk as {{cite book |last=Hancock |first=Graham |author2=Robert Bauval |title=Keeper of Genesis: A Quest for the Hidden Legacy of Mankind |publisher=Heinemann |location=London |year=1996 |isbn=0-434-00302-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/keeperofgenesisq0000bauv |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = The Mars Mystery: A Tale of the End of Two Worlds | publisher = Michael Joseph | location = London | year = 1998 | isbn = 0-7181-4314-0 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham |author2=Santha Faiia | title = Heaven's Mirror: Quest for the Lost Civilization | publisher = Crown Publishers | location = New York | year = 1998 | isbn = 0-517-70811-6 |ref=none}} * {{cite book | last1 = Hancock | first1 = Graham |first2=Santha |last2=Faiia | title = Fingerprints of the Gods: The Quest Continues | publisher = Crown Century | location = New York | year = 2001 | isbn = 0-7126-7906-5 | edition = New Updated }} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = Underworld: The Mysterious Origins of Civilization | publisher = Crown | location = New York | year = 2002 | isbn = 1-4000-4612-2 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham |author2=Robert Bauval | title = Talisman: Sacred Cities, Secret Faith | publisher = Element Books | location = Tisbury | year = 2004 | isbn = 0-00-719036-0 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = Supernatural: Meeting with the Ancient Teachers of Mankind | publisher = Century | location = London | year = 2005 | isbn = 1-84413-681-7 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = Entangled: The Eater of Souls | publisher = The Disinformation Company | location = New York | year = 2010 | isbn = 978-1-934708-56-9 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = War God: Nights of the Witch| publisher = Coronet | year = 2013 | isbn = 978-1-444734-37-9 |ref=none}} * {{cite book |last=Hancock |first=Graham |title=Magicians of the Gods{{!}}Magicians of the Gods: The Forgotten Wisdom of Earth's Lost Civilisation |publisher=Coronet |year=2015 |isbn=9781444779677 |ref=none}} * {{cite book | last = Hancock | first = Graham | title = America Before: The Key to Earth's Lost Civilization | publisher = St. Martin's Press | year = 2019 | isbn = 9781250243737 |ref=none}} === Video === * ''Pole to Pole with Michael Palin'' - Crossing the Line (EP 5) (1992) * ''The Mysterious Origins of Man'' (1996) * ''Quest for the Lost Civilization'' - Acorn Media (1998) * ''Atlantis Reborn Again'' - BBC Horizon (2000) * ''Underworld: Flooded Kingdoms of the Ice Age'' (2002) * ''Earth Pilgrims'' - Earth Pilgrims Inc. (2010) * "The War on Consciousness" - [[TED|TEDx]] (2013) * Ancient Apocalypse (2022) == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT: Hancock, Graham}} [[Kategorie:Britse skrywers]] [[Kategorie:Britse joernaliste]] [[Kategorie:Geboortes in 1950]] [[Kategorie:Lewende mense]] 2pl9i0wonao55kplnrqinxnul8urmdc 1 460004 2891718 2026-04-09T01:00:58Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2891718 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460005 2891719 2026-04-09T01:01:15Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2891719 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv