Wikipedia afwiki https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Media Spesiaal Bespreking Gebruiker Gebruikerbespreking Wikipedia Wikipediabespreking Lêer Lêerbespreking MediaWiki MediaWikibespreking Sjabloon Sjabloonbespreking Hulp Hulpbespreking Kategorie Kategoriebespreking Portaal Portaalbespreking TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 140 2893440 2883108 2026-04-12T21:00:23Z SpesBona 2720 Statistieke hersien 2893440 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Republiek Irak |volle_naam = <small>جُمْهُورِيَّة ٱلْعِرَاق<br />''Jumhūriyyat al-ʿIrāq'' ([[Arabies]])<br />کۆماری عێراق<br />''Komarî Êraq'' ([[Koerdies]])</small> |algemene_naam = Irak |beeld_vlag = Flag of Iraq.svg |beeld_wapen = Coat of arms of Iraq.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Iraq (orthographic).svg |leuse = |volkslied = موطني<br />''Mawtini''<br /><small>''(Arabies vir: "My vaderland")''</small><br /><center>[[Lêer:United States Navy Band - Mawtini.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Arabies]] en [[Koerdies]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.iraqinationality.gov.iq/attach/iraqi_constitution.pdf |title=Iraq, Ministry of Interior – General Directorate for Nationality: Iraqi Constitution (2005) |accessdate=4 Maart 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110304074809/http://www.iraqinationality.gov.iq/attach/iraqi_constitution.pdf |archive-date=4 Maart 2011}}</ref> |hoofstad = [[Bagdad]] {{Koördinate|33|20|N|44|23|O}} |latd = 33 |latm = 20 |latNS = N |longd = 44 |longm = 23 |longEW = O |grootste_stad = [[Bagdad]] |regeringsvorm = Federale parlementêre<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President]]<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Nizar Amidi]]<br />[[Mohammed Shia' Al Sudani]] |oppervlak_rang = 60^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 438&nbsp;317<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iraq/|title=Iraq|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=18 Januarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260118091316/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iraq/|archive-date=18 Januarie 2026|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |oppervlakmi² = 169&nbsp;235 |persent_water = 4,62 (2015)<ref>{{en}} {{cite web|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|title=Surface water and surface water change|publisher=[[OESO]]|accessdate=12 April 2026}}</ref> |bevolking_skatting = 42&nbsp;083&nbsp;436<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 35^ste |bevolking_sensus = |bevolking_sensus_jaar = |bevolkingsdigtheid = 96 |bevolkingsdigtheidmi² = 248,7 |bevolkingsdigtheidrang = 125^ste |BBP_PPP = $716,163&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2025/april/weo-report?c=433&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&sy=2025&ey=2027&ssm=0&scsm=1&ssd=1&scc=1&ssc=1&sic=0&sort=country&ds=.&br=0 |title=Iraq |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=12 April 2026}}</ref> |BBP_PPP_rang = 44^ste |BBP_PPP_jaar = 2026 |BBP_PPP_per_kapita = $15&nbsp;355<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 110^de |BBP = $260,803&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 51^ste |BBP_jaar = 2026 |BBP_per_kapita = $5&nbsp;592<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 112^de |onafhanklikheidstipe = • Koninkryk<br />• Republiek<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van die [[Verenigde Koninkryk]]<br />[[3 Oktober]] [[1932]]<br />[[14 Julie]] [[1958]]<br />[[15 Oktober]] [[2005]] |MOI = {{wins}} 0,695<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=12 April 2026}}</ref> |MOI_rang = 126^ste |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |Gini = 29,8<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=IQ |title=Gini Index – Iraq |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=12 April 2026}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2023 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Irakse dinar|Dinar]] |geldeenheid_kode = IQD |land_kode = IQ |tydsone = AST |utc_afwyking = [[UTC+03:00|+3]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+03:00|+3]] |internet_domein = [[.iq]] |skakelkode = 964 |voetskrif = }} '''Irak''' ([[Arabies]]: ٱلْعِرَاق, ''al-ʿIrāq'', [lʕi.raːq]; [[Koerdies]]: عێراق, ''Êraq'', [ʕe̞ː.ɾaːq]), amptelik die '''Republiek Irak''' (Arabies: جُمْهُورِيَّة ٱلْعِرَاق, ''Jumhūriyyat al-ʿIrāq'', {{Audio|Ar-Jumhūriyyat al-‘Irāq.oga|luister}}; Koerdies: کۆماری عێراق, ''Komarî Êraq''), is 'n [[land]] in die [[Midde-Ooste]] en [[Wes-Asië|Suidwes-Asië]]. Irak grens aan [[Turkye]] in die noorde, [[Iran]] in die ooste, [[Koeweit]] in die suidooste, [[Saoedi-Arabië]] in die suidweste, en beide [[Sirië]] en [[Jordanië]] in die weste. Irak het ook 'n baie nou kuslyn aan die [[Persiese Golf]] wat strek tussen Iran in die ooste en Koeweit in die suide. [[Lêer:Satellite image of Iraq in August 2003.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Irak]] [[Lêer:Iraq-CIA WFB Map.png|duimnael|links|Kaart van Irak]] [[Lêer:Iraq Topography.png|duimnael|links|Topografiese kaart van Irak]] Irak, vroeër bekend as [[Mesopotamië]], het 'n bloeddorstige geskiedenis met gewelddadige oorloë teen [[Persië]] (nou Iran) en die [[Ottomaanse Ryk]] (nou Turkye). Irak, onder die bewind van die voormalige [[president]] [[Saddam Hoesein]], was ook betrokke in drie van die grootste oorloë in die laaste helfte van die 20ste eeu, die [[Iran-Irakse Oorlog]] (1980–1988), die [[Golfoorlog]] (1991) en die [[Irakse Oorlog]] (2003), onderskeidelik ook as die Eerste, die Tweede en die Derde Golfoorlog bekend. == Geskiedenis == Irak lê in die gebied wat voorheen deel was van Mesopotamië ("Land van Twee Riviere", uit [[Grieks]], weens sy ligging tussen die [[Eufraat]]- en [[Tigrisrivier]]e), ook bekend as die wieg van die beskawing. Omstreeks 4&nbsp;000 v.C. het die [[Sumer]]iese kultuur hier ontstaan en is die eerste skrif, die [[Wigskrif|spykerskrif]], ontwerp. In 2340 v.C. het die [[Akkadiese Ryk|Akkadiese]] militêre leier [[Sargon van Akkad|Sargon]] die gebied verower. === Onlangs === Irak het Koeweit op 2 Augustus 1990 eensydig ingeval en dit het gelei tot Operasie "Desert Storm" op 17 Januarie 1991 toe die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] en 28 ander lande Irak aangeval het met die seën van [[Verenigde Nasies]]-resolusie 678. Ongeveer 140 miljoen ton ammunisie is gebruik teen Irak, gelyk aan 7 [[Hirosjima]]-atoombomme. 'n Skietstaking is op 28 Februarie 1991 deur die Verenigde State aangekondig. Opstandigheid is deur die regering van Hoesein onderdruk. == Politiek == Saddam Hoesein se Ba'ath-party het die land van 1968 tot 2003 met 'n ystervuis regeer. Hoesein het in 1979 as president van Irak aan bewind gekom toe generaal Ahmed Bakr deur middel van 'n [[staatsgreep]] afgesit is. Onder Hoesein se outokratiese bewind het Irak drie oorloë gevoer, die [[Iran-Irakse Oorlog]], die Golfoorlog en die Irakse Oorlog. Onder die bewind van die Ba'ath-party is die [[Soenni]]-gemeenskappe deur Hoesein se regering bevorder omdat hy deel van dié gemeenskap was. Die [[Sjia|Sjiiete]] en [[Koerde]] het baie swaar gekry onder die regering, wat duisende van hulle uitgemoor het, veral omdat hulle 'n beweerde bedreiging vir die Ba'ath-regering was. Die regering se gewelddadige beleide het selfs veroorsaak dat die Sjiiete en Koerde die pro-Sjiïtiese Iran in die oorlog ondersteun het. == Provinsies == [[Lêer:Iraqi Governorates (numbered).png|duimnael|links|Kaart van Irak se 18 provinsies]] Irak bestaan uit 18 provinsies: {| class="centered toptextcells" | 1. [[Bagdad]]<br /> 2. Salah ad Din<br /> 3. Diyala<br /> 4. Wasit<br /> 5. Maysan<br /> 6. Al Basrah<br /> 7. Dhi Qar<br /> 8. Al Muthanna<br /> 9. Al Qadisyah<br /> | 10. Babil<br /> 11. Karbala<br /> 12. An Najaf<br /> 13. Al Anbar<br /> 14. Ninawa<br /> 15. Dhok<br /> 16. Arbil<br /> 17. At Ta'mim<br /> 18. As Sulaymaniyah |} == Geografie == [[Lêer:Shar Park (6556994591).jpg|duimnael|links|Die Sharpark in [[Arbil]] (Irakse [[Koerdistan]]) is in 2010 opgeknap]] Die grootste dele van Irak is [[woestyn]], alhoewel die gebied tussen die twee riviere uit uiters vrugbare grond bestaan. Die noord- en noordoostelike dele van die land bestaan hoofsaaklik uit bergreekse, terwyl die suidelike dele moerasagtige grond is. Die moerasse is egter deur Hoesein se regering gedreineer uit weerwraak teen die gebied se inwoners vir hul ondersteuning aan die Amerikaners na die Eerste Golfoorlog. == Ekonomie == Irak het die vyfde grootste bekende [[ruolie]]reserwes ter wêreld.<ref>{{en}} http://www.eia.gov/cfapps/ipdbproject/IEDIndex3.cfm?tid=5&pid=57&aid=6</ref><ref>{{en}} http://www.opec.org/opec_web/en/data_graphs/330.htm</ref> == Demografie == Ongeveer 4 miljoen Irakiërs woon in die buiteland. Hulle bestaan hoofsaaklik uit Koerde en Sjiiete wat weens politieke onderdrukking uit Irak gevlug het. Binne Irak bestaan ongeveer 90% van die bevolking uit [[Arabiere]]. Die res bestaan hoofsaaklik uit Koerde (10%), Asiate ([[Assiriërs]]) en [[Turke]]. Ongeveer 97% van die bevolking is [[Moslem]]s (Sjiiete 64% en Soenniete 31%), 3% [[Gnostisisme]]/[[Jesiede]] en sowat 1% is [[Christene]]. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronnelys == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Iraq|title=Iraq|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=12 April 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iraq/|title=Iraq|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=18 Januarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260118091316/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iraq/|archive-date=18 Januarie 2026|url-status=dead|df=dmy-all}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Iraq|Irak}} * {{en}} {{Wikivoyage|Iraq|Irak}} * {{ar}} [https://presidency.iq/ Amptelike webwerf van die Irakse presidentskap] * {{ar}} [http://www.cabinet.iq/ Amptelike webwerf van die Irakse kabinet] {{Lande van Asië}} {{Arabiese wêreld}} {{Normdata}} [[Kategorie:Irak| ]] [[Kategorie:Voormalige Britse kolonies]] [[Kategorie:Arabiese wêreld]] ihupxbq4ajmf43gli4lignsvihjt1dl 0 3182 2893282 2675353 2026-04-12T15:09:12Z Oesjaar 7467 /* Gebeure */ Verbeter 2893282 wikitext text/x-wiki {{jare}} Die '''jaar 517''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Vrydag]] begin het. Dit was die 17de jaar van die [[6de eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. == Gebeure == * Siva word koning van [[Ceylon]]. * Upatissa II word koning van Ceylon. *Die [[Gepide]] begin 'n verwoestende klopjag in die Balkan-provinsies. Hulle verwoes die Illiriese provinsies van [[Macedonia (Romeinse provinsie)|Masedonië Prima en Secunda]], Thessalia en Epirus Vetus.<ref name="Saran">{{cite journal|author=SARANTIS, ALEXANDER.|title= “War and Diplomacy in Pannonia and the Northwest Balkans during the Reign of Justinian: The Gepid Threat and Imperial Responses.” |journal=Dumbarton Oaks Papers|volume=63|year= 2009|pages=15–40|url=http://www.jstor.org/stable/41219761}}</ref> == Geboortes == * == Sterftes == * ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:6de eeu]] fsfbhze5s5y7ajghjh1i5adr4a08trz 0 4166 2893418 2891748 2026-04-12T19:33:32Z SpesBona 2720 Opruim 2893418 wikitext text/x-wiki {{Ruimtevlug | name = Apollo 13 | image = Apollo 13 Service Module (lossless crop).jpg | image_caption = ''Odyssey'' se beskadigde diensmodule, soos gesien vanaf die Apollo-maanmodule ''Aquarius'', ure voor hulle die atmosfeer binnedring. | image_alt = | insignia = Apollo 13-insignia.png | mission_type = Bemande maanlandingpoging | operator = [[NASA]] | COSPAR_ID = {{Unbulleted list|CSM: 1970-029A|Maanmodule: 1970-029C}} | SATCAT = 4371<ref>{{cite web|url=https://www.n2yo.com/satellite/?s=4371|title=Apollo 13 CM|website=N2YO.com|access-date=August 18, 2019}}</ref> | spacecraft = {{Unbulleted list|[[Apollo-beheer-en-diensmodule|Apollo BDM]]-109 |[[Apollo-maanmodule|Apollo LM]]-7}} | manufacturer = {{Unbulleted list|BDM: North American Rockwell|LM: Grumman}} | launch_mass = 44,069&nbsp;kg (CSM: 28,881&nbsp;kg;<ref>{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |title=Apollo 13 Command and Service Module (CSM) |publisher=[[NASA]]<!-- NASA Space Science Data Coordinated Archive --> |access-date=January 9, 2023 |archive-date= 7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407223412/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |url-status=dead }}</ref> LM: 15,188&nbsp;kg)<ref name="apollo13NASAsdca">{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C |title=Apollo 13 Lunar Module / EASEP |publisher=NASA |access-date=January 9, 2023 |archive-date=19 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019204208/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C |url-status=dead }}</ref> | landing_mass = {{convert|11133|lb|kg|order=flip}}{{sfn|Orloff|2000|p=307}} | launch_date = {{start date text|April 11, 1970, 19:13:00|timezone=yes}}&nbsp;UTC<ref>{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |title=Apollo 13 |publisher=[[NASA]] |access-date=January 9, 2023 |archive-date= 7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407223412/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029A |url-status=dead }}</ref> | launch_rocket = [[Saturn V]] SA-508 | launch_site = [[Kennedy-ruimtesentrum|Kennedy LC-39A]] | landing_date = {{end date text|April 17, 1970, 18:07:41|timezone=yes}}&nbsp;UTC | landing_site = Suidelike [[Stille Oseaan]]<br />{{Koördinate|21|38|24|S|165|21|42|W|type:event|name=Apollo 13 splashdown}} | recovery_by = USS ''Iwo Jima'' | orbit_epoch = | orbit_reference = | orbit_periapsis = | orbit_apoapsis = | orbit_inclination = | orbit_period = | orbit_rev_number = | apsis = |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP | type = flyby | note = Omwenteling en landing gekanselleer | object = Maan | distance = {{convert|137|nmi|km|order=flip|sp=us}} | arrival_date = April 15, 1970, 00:21:00&nbsp;UTC }} | docking = <!--{{Infobox spaceflight/Dock | docking_target = LM | docking_type = dock | docking_date = April 11, 1970, 22:32:08&nbsp;UTC | undocking_date = April 17, 1970, 16:43:00&nbsp;UTC | time_docked = }}--> | crew_size = 3 | crew_members = {{Unbulleted list|[[Jim Lovell|James A. Lovell Jr.]]|[[Jack Swigert|John L. Swigert Jr.]]|[[Fred Haise|Fred W. Haise Jr.]]}} | crew_callsign = Apollo 8 | crew_photo = Apollo 13 Prime Crew.jpg | crew_photo_caption = Van links na regs: [[Jim Lovell]], [[Jack Swigert]], [[Fred Haise]] | previous_mission = [[Apollo 12]] | next_mission = [[Apollo 14]] | programme = [[Apollo-program]] }} [[Lêer:Apollo program.svg|links|70px]] '''Apollo 13''' (11–17 April 1970) was die sewende bemande sending in die [[Apollo-program|Apollo-ruimteprogram]] en sou die derde maanlanding gewees het. Die ruimtetuig is op 11 April 1970 vanaf die [[Kennedy-ruimtesentrum]] gelanseer, maar die landing is afgelas nadat 'n suurstoftenk in die diensmodule twee dae na die sending ontplof en die elektriese en lewensondersteuningstelsel buite werking gestel het. Die bemanning, ondersteun deur rugsteunstelsels op die [[Apollo-maanmodule]] (LM), het eerder in 'n baan [[Baan om die Maan|om die maan]] gereis en op 17 April veilig na die [[Aarde]] teruggekeer. [[Jim Lovell]] was die bevelvoerder van die sending, met [[Jack Swigert]] as vlieënier van die [[Apollo-beheer-en-diensmodule|beheermodule]] (CM) en [[Fred Haise]] as vlieënier van die maanmodule. Swigert was 'n laat plaasvervanger vir [[Ken Mattingly]], wat onttrek is uit die sending na blootstelling aan [[Duitse masels]]. 'n Roetine-roer van 'n suurstoftenk het beskadigde draadisolasie daarin aan die brand gesteek, wat 'n ontploffing veroorsaak het wat die inhoud van beide die suurstoftenks van die diensmodule die ruimte ingeblaas het.<ref group=nota>{{cite web|title=The Apollo 13 accident|author=Williams, David|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|publisher=NASA|quote=Die Apollo 13-wanfunksie is veroorsaak deur 'n ontploffing en oopbars van suurstoftenk nr. 2 in die diensmodule.|access-date=25 Augustus 2025|archive-date=11 Desember 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211092322/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|url-status=dead}} <!--{{harvnb|Cortright|1975|pp=248–249}}-->: "Ek het natuurlik af en toe gedink aan die moontlikheid dat die ruimtetuigontploffing ons dalk gestrand kon gelaat het...... Dertien minute na die ontploffing het ek toevallig by die linkervenster uitgekyk en die finale bewyse gesien wat op 'n potensiële ramp dui."</ref> Die formele ongeluksverslag vermy egter die gebruik van die term.{{sfn|Accident report|p=143}} Destydse NASA ingenieurs het "tenkfaling" verkies, beide omdat dit meer akkuraat is en om die negatiewe konnotasies rondom die woord "ontploffing" te vermy.<ref>{{harvnb|Cooper|2013|page=21}}: "Later, in describing what happened, NASA engineers avoided using the word "explosion;" they preferred the more delicate and less dramatic term "tank failure," and in a sense it ''was'' the more accurate expression, inasmuch as the tank did not explode in the way a bomb does but broke open under pressure."</ref> Sonder [[suurstof]], wat nodig is vir asemhaling en vir die opwekking van [[elektriese krag]], kon die diensmodule se aandrywing- en lewensondersteuningstelsels nie funksioneer nie. Die beheermodule se stelsels moes afgeskakel word om die oorblywende hulpbronne vir hertoetrede tot die atmosfeer te bewaar, wat die bemanning gedwing het om na die maanmodule oor te kruip en dit as 'n reddingsboot te gebruik. Met die maanlanding gekanselleer, het sendingbeheerders voltyds gewerk om die bemanning lewend terug Aarde toe te bring. Alhoewel die maanmodule ontwerp is om twee mans vir twee dae op die maanoppervlak te ondersteun, het sendingbeheer in [[Houston]] nuwe prosedures geïmproviseer sodat dit drie mense vir vier dae kon ondersteun. Die bemanning het 'n groot ontbering ervaar, veroorsaak deur beperkte krag, 'n koue en klam kajuit en 'n tekort aan drinkbare water. Daar was 'n kritieke behoefte om die beheermodule se patrone aan te pas vir die [[koolstofdioksied]]-suiweraar om in die maanmodule te werk; die bemanning en sendingbeheerders was suksesvol in die improvisasie van 'n oplossing. Die gevaar van die ruimtevaarders het die openbare belangstelling in die Apollo-program kortliks hernu; tientalle miljoene het die neerplonsing in die suid-[[Stille Oseaan]] op televisie dopgehou. 'n Ondersoekraad het foute gevind met die voorvlugtoetsing van die suurstoftenk en die [[Politetrafluoroëtileen|Teflon]] wat daarin geplaas is. Die raad het veranderinge aanbeveel, insluitend die minimalisering van die gebruik van potensieel brandbare items binne die tenk; dit is vir [[Apollo 14]] aangepas. Die storie van Apollo 13 is al verskeie kere gedramatiseer, veral in die 1995-film ''Apollo 13'' gebaseer op ''Lost Moon'', die 1994-memoir wat deur Lovell mede-geskryf is en 'n episode van die 1998-minireeks ''From the Earth to the Moon''. == Agtergrond == In 1961 het die Amerikaanse president [[John F. Kennedy]] sy nasie uitgedaag om teen die einde van die [[dekade]] 'n ruimtevaarder op die Maan te land en veilig terug te bring Aarde toe.<ref name="mission overview" /> NASA het geleidelik aan hierdie doelwit gewerk deur ruimtevaarders die ruimte in te stuur met die [[Mercury-program|Mercury-]] en [[Gemini-program]]me, wat gelei het tot die Apollo-program.{{sfn|Hacker & Grimwood|2010|p=382}} Die doelwit is bereik met [[Apollo 11]], wat op 20 Julie 1969 op die Maan geland het. Neil Armstrong en Buzz Aldrin het op die maanoppervlakte geloop terwyl Michael Collins om die Maan gewentel het in die Beheermodule Columbia. Die sending het op 24 Julie 1969 na die Aarde teruggekeer en daar is aan pres. Kennedy se uitdaging voldoen.<ref name="mission overview">{{cite web|title=Apollo 11 Mission Overview|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/apollo/missions/apollo11.html|date=December 21, 2017|access-date=February 14, 2019|publisher=[[NASA]]|first=Sarah A. |last=Loff}}</ref> NASA het kontrakte vir vyftien [[Saturn V]]-vuurpyle gesluit om die doel te bereik; destyds het niemand geweet hoeveel sendings dit sou vereis nie.{{sfn|Chaikin|1995|pp=232–233}} Sedert sukses in 1969 met die sesde Saturn V met Apollo 11 behaal is, het nege vuurpyle beskikbaar gebly vir 'n verwagte totaal van tien landings. Na die opwinding van Apollo 11 het die algemene publiek apaties teenoor die ruimteprogram geword en die Kongres het voortgegaan om NASA se begroting te sny; Apollo 20 is gekanselleer.{{sfn|Chaikin|1995|p=285}} Ten spyte van die suksesvolle maanlanding, is die sendings as so riskant beskou dat ruimtevaarders nie lewensversekering kon bekostig om vir hul gesinne te sorg as hulle in die ruimte sou sterf nie.<ref group=nota>Geen Apollo-ruimtevaarder het sonder lewensversekering gevlieg nie, maar die polisse is betaal deur private derde partye wie se betrokkenheid nie gepubliseer is nie.</ref><ref name="weinberger">{{cite web|last=Weinberger|first=Howard C.|title=Apollo Insurance Covers|publisher=Space Flown Artifacts (Chris Spain)|url=http://www.spaceflownartifacts.com/flown_apollo_insurance_covers.html|access-date=December 11, 2019}}</ref> [[Lêer:1970 Mission Control Apollo 13.jpg|duimnael|links|alt=see caption|Sending-operasiebeheerkamer tydens die TV-uitsending net voor die Apollo 13-ongeluk. Die ruimteman [[Fred Haise]] kan op die skerm gesien word.]] Selfs voordat die eerste Amerikaanse ruimtevaarder in 1961 die ruimte betree het, het die beplanning vir 'n gesentraliseerde fasiliteit om met die ruimtetuie te kommunikeer en die werkverrigting daarvan te monitor, begin. Dit was grotendeels die visie van Christopher C. Kraft Jr., wat NASA se eerste vlugdirekteur geword het. Tydens [[John Glenn]] se [[Mercury-Atlas 6|Mercury Friendship 7-vlug]] in Februarie 1962 (die eerste bemande wentelvlug deur die VSA), is een van Kraft se besluite deur NASA-bestuurders tersyde gestel. Hy is geregverdig deur 'n nasending-analise en het 'n reël geïmplementeer dat die vlugdirekteur se woord tydens die sending absoluut was;<ref name="mission control history">{{cite web|last=Neufeld|first=Michael J.|title=Remembering Chris Kraft: Pioneer of Mission Control|url=https://airandspace.si.edu/stories/editorial/remembering-chris-kraft-pioneer-mission-control|publisher=Smithsonian Air and Space Museum|date=July 24, 2019|access-date=December 8, 2019}}</ref> om sy besluite te verander, sou NASA hom dadelik moes afdank.<ref name="Cass 1" /> Vlugdirekteure tydens die Apollo-program het 'n eensin posbeskrywing gehad, "Die vlugdirekteur mag enige stappe neem wat nodig is vir bemanningsveiligheid en sendingsukses."<ref>{{cite news|title=A legendary tale, well-told|access-date=October 5, 2019|last=Williams|first=Mike|url=https://news.rice.edu/2012/09/13/a-legendary-tale-well-told/|publisher=Rice University Office of Public Affairs|date=September 13, 2012|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817125432/https://news.rice.edu/2012/09/13/a-legendary-tale-well-told/|url-status=dead}}</ref> Houston se Sendingbeheersentrum is in 1965 geopen. Dit is gedeeltelik deur Kraft ontwerp en is later na hom vernoem.<ref name="mission control history" /> In Sendingbeheer was elke vlugbeheerder, benewens die monitering van telemetrie vanaf die ruimtetuig, in kommunikasie via stemlus met spesialiste in 'n Personeelondersteuningskamer (of "agterkamer"), wat op spesifieke ruimtetuigstelsels gefokus het.<ref name="Cass 1" /> Apollo 13 was die tweede H-sending, ten doel om presisie-maanlandings te demonstreer en spesifieke plekke op die Maan te verken.{{sfn|Apollo Program Summary Report|1975|p=B-2}} Met Kennedy se doelwit bereik deur Apollo 11, en [[Apollo 12]] wat demonstreer dat die ruimtevaarders 'n presisielanding kon uitvoer, kon sendingbeplanners fokus op meer as net om veilig te land en ruimtevaarders wat minimaal in geologie opgelei is, maanmonsters te laat versamel om terug te neem na die Aarde. Daar was 'n groter rol vir wetenskap op Apollo 13, veral vir [[geologie]], iets wat beklemtoon is deur die sending se leuse, ''Ex luna, scientia'' (Van die Maan, kennis).{{sfn|Launius|2019|p=186}} == Ruimtemanne en die sleutel- sendingbeheerpersoneel == Jim Lovell was Apollo 13 se sendingbevelvoerder en 42 jaar oud ten tyde van die ruimtevlug. Hy was 'n gegradueerde van die Verenigde State se Vlootakademie en was 'n vlootvlieënier en toetsvlieënier voordat hy in 1962 vir die [[Ruimtevaardergroep 2|tweede groep ruimtevaarders]] gekies is. Hy het in 1965 saam met [[Frank Borman]] in [[Gemini 7]] en die volgende jaar saam met [[Buzz Aldrin]] in [[Gemini 12]] gevlieg voordat hy in 1968 in [[Apollo 8]] gevlieg het, die eerste ruimtetuig wat om die Maan gewentel het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=108–109}} Ten tye van Apollo 13 was Lovell die NASA-ruimtevaarder met die meeste tyd in die ruimte, met 'n totaal van 572 uur oor die drie sendings.<ref name="experience">{{cite web|title=Apollo 13: The moon-mission that dodged disaster|first1=Elizabeth|last1=Howell|first2=Kimberly|last2=Hickok|url=https://www.space.com/17250-apollo-13-facts.html|website=Space.com|publisher=Future US|date=March 31, 2020|access-date=April 1, 2020}}</ref> Jack Swigert, die beheermodulevlieënier (CMP), was 38 jaar oud en het 'n B.Sc. in meganiese ingenieurswese en 'n M.Sc. in lugvaartwetenskap gehou; hy het in die Amerikaanse Lugmag en in die staat se Lugmag Nasionale Wag gedien en was 'n ingenieurstoetsvlieënier voordat hy in 1966 vir die [[Ruimtevaardergroep 5|vyfde groep ruimtevaarders]] gekies is.<ref name="swigert bio" /> Fred Haise, die maanmodule-vlieënier (LMP), was 36 jaar oud. Hy het 'n B.Sc. in lugvaartingenieurswese gehad, was 'n vegvlieënier van die Marine Korps, en was 'n burgerlike navorsingsvlieënier vir NASA toe hy as deel van Ruimtevaardergroep 5 gekies is.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=111–112}} {{sfn|Chaikin|1995|pp=589–593}} Volgens die standaard Apollo-bemanningsrotasie sou die hoofbemanning vir Apollo 13 die rugsteunbemanning<ref group=nota>Die rol van die rugsteunbemanning was om op te lei en gereed te wees om te vlieg ingeval iets met die hoofbemanning sou gebeur.{{cite web|publisher=NASA|access-date=December 5, 2019|title=50 years ago: NASA names Apollo 11 crew|url=https://www.nasa.gov/feature/50-years-ago-nasa-names-apollo-11-crew|date=January 30, 2019}} Rugsteunspanne is, volgens die rotasie, drie missies na hul toewysing as rugsteun as die hoofbemanning aangewys.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=137}}</ref>vir [[Apollo 10]] gewees het, met Mercury- en Gemini-veteraan [[Gordon Cooper]] in bevel, [[Donn F. Eisele]] as beheermodule-vlieënier en [[Edgar Mitchell]] as maanmodule-vlieënier. Deke Slayton, NASA se Direkteur van Vlugbemanningsoperasies, het nooit beoog om Cooper en Eisele na 'n primêre bemanningsopdrag te roteer nie, aangesien albei uit die guns was – Cooper vir sy laks houding teenoor opleiding en Eisele vir voorvalle aan boord van [[Apollo 7]] en 'n buite-egtelike verhouding. Hy het hulle aan die rugsteunbemanning toegewys omdat geen ander veteraan-ruimtevaarders beskikbaar was nie.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=236}} Slayton se oorspronklike keuses vir Apollo 13 was [[Alan Shepard]] as bevelvoerder, Stuart Roosa as beheermodulevlieënier, en Mitchell as maanmodulevlieënier. Die bestuur het egter gevoel dat Shepard meer opleidingstyd benodig het, aangesien hy eers onlangs sy aktiewe status hervat het na 'n operasie vir 'n binneoorafwyking en sedert 1961 nie gevlieg het nie. Dus is Lovell se bemanning (homself, Haise en Ken Mattingly), wat almal Apollo 11 ondersteun het en vir Apollo 14 geskeduleer was, met Shepard s'n omgeruil. Swigert was oorspronklik bevelvoerder van Apollo 13 se rugsteunbemanning, met [[John W. Young|John Young]] as bevelvoerder en [[Charles Duke]] as maanmodule-vlieënier.<ref name="backup">{{cite web|url=https://airandspace.si.edu/explore-and-learn/topics/apollo/apollo-program/landing-missions/apollo13-crew.cfm|title=Apollo 13 Crew|website=Smithsonian National Air and Space Museum|access-date=January 6, 2018|archive-date=October 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024155252/https://airandspace.si.edu/explore-and-learn/topics/apollo/apollo-program/landing-missions/apollo13-crew.cfm|url-status=dead}}</ref> Sewe dae voor die lansering het Duke se seun se vriend hom aangesteek met Duitse masels.<ref name="Oral">{{cite web |title=Charles M. Duke, Jr. Oral History |publisher= NASA |url=https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/DukeCM/DukeCM_3-12-99.htm |access-date=December 17, 2019}}</ref> Dit het beide die hoof- en rugsteunspanne, wat saam geoefen het, blootgestel. Van die vyf was slegs Mattingly nie immuun deur vorige blootstelling nie. Normaalweg, as enige lid van die hoofbemanning onttrek moes word, sou die oorblywende bemanning ook vervang word en die rugsteunbemanning sou vervang word maar Duke se siekte het dit nie moontlik gemaak nie,{{sfn|NASA 1970|p=6}} dus twee dae voor die bekendstelling is Mattingly deur Swigert vervang.<ref name="swigert bio">{{cite web|url=http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/swigert-jl.html|access-date=August 21, 2009|title=Astronaut Bio: John L. Swigert|date=January 1983|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20090731012402/http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/swigert-jl.html|archive-date=July 31, 2009| url-status=dead}}</ref> Mattingly het nooit Duitse masels ontwikkel nie en het later op [[Apollo 16]] gevlieg.<ref>{{cite journal|url=https://www.universetoday.com/62576/13-things-that-saved-apollo-13-part-3-charlie-dukes-measles/|last=Atkinson|first=Nancy|title=13 things that saved Apollo 13, Part 3: Charlie Duke's measles|date=April 12, 2010|access-date=November 13, 2019|journal=Universe Today}}</ref> Vir Apollo is 'n derde stel bemanning van ruimtevaarders, bekend as die ondersteuningsbemanning, aangewys benewens die hoof- en rugsteunspanne wat op die Mercury- en Gemini-projekte gebruik is. Slayton het die ondersteuningspanne geskep omdat [[James McDivitt]], wat [[Apollo 9]] sou bevel voer, geglo het dat, met voorbereiding wat in fasiliteite regoor die VSA aan die gang was, vergaderings wat 'n lid van die vlugbemanning benodig het, gemis sou word. Ondersteuningsbemanningslede moes help soos deur die sendingbevelvoerder aangedui.{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=184}} Gewoonlik laag in senioriteit, het hulle die sending se reëls, vlugplan en kontrolelyste saamgestel en dit op datum gehou, vir Apollo 13 was hulle Vance D. Brand, Jack Lousma en óf William Pogue óf Joseph Kerwin.<ref group=nota>Sommige bronne lys Kerwin{{sfn|Slayton & Cassutt|1994|p=251}} en ander lys Pogue as die derde lid.{{sfn|Brooks, Grimwood, & Swenson|1979|p=378}}{{sfn|Orloff|2000|p=137}}</ref><ref>{{cite interview|url=https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/PogueWR/WRP_7-17-2000.pdf|interviewer=Kevin M. Rusnak|date=July 17, 2000|location=Houston, Texas|title=Oral History Transcript|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501104039/https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/PogueWR/WRP_7-17-2000.pdf|archive-date=May 1, 2019|url-status=dead|publisher=NASA|pages=12-25-12-26|series=Johnson Space Center Oral History Project}}</ref> Die vlugdirekteure vir Apollo 13 was Gene Kranz, '''Witspan''' {{sfn|Mission Operations Report 1970|p=I-1}} (die hoofvlugdirekteur);{{sfn|Kranz|2000|p=307}}{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=79}} Glynn Lunney, '''Swartspan'''; Milton Windler, '''Rooispan''' en Gerry Griffin, '''Gouespan'''.{{sfn|Mission Operations Report 1970|p=I-1}} Die CAPCOM's (''Capsule Communicator'' die persoon in Sendingbeheer, tydens die Apollo-program 'n ruimtevaarder, wat verantwoordelik was vir stemkommunikasie met die bemanning){{sfn|Morgan|2001|p=48}} vir Apollo 13 was Kerwin, Brand, Lousma, Young en Mattingly.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=362}} == Sending kentekens en roeptekens == [[Lêer:Apollo 13 Flown Silver Robbins Medallion (SN-354).jpg|duimnael|alt=see caption|Apollo 13 silwer Robbins gedenkpennings]] Die Apollo 13-sendingkentekens beeld die Griekse god van die [[Son]], [[Apollo]], uit met drie perde wat sy strydwa oor die gesig van die Maan trek, en die Aarde in die verte gesien. Dit is bedoel om die Apollo-vlugte te simboliseer wat die lig van kennis aan alle mense bring. Die sendingleuse, ''Ex luna, scientia'' ("Van die Maan, kennis"), verskyn op die pennings. Deur dit te kies, het Lovell die leuse van sy alma mater, die Vlootakademie, ''Ex scientia, tridens'' ("Uit kennis, seemag") aangepas.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=81}}{{sfn|Orloff|2000|p=283}} Op die kant het die sendingnommer in Romeinse syfers as ''Apollo XIII'' verskyn. Die pennings hoef nie gewysig te word nadat Swigert vir Mattingly vervang het nie, aangesien dit een van slegs twee Apollo-sending-kentekens is, die ander is Apollo 11, wat nie die name van die bemanning insluit nie. Dit is ontwerp deur die kunstenaar Lumen Martin Winter, wat dit gebaseer het op 'n muurskildery wat hy vir die St. Regis Hotel in New York Stad geskilder het.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/36238158/daily_news/|title=Astros Wear Badge of Apollo|last1=Crafton|first1=Jean|date=April 12, 1970|page=105|newspaper=Daily News|location=New York City|via=Newspapers.com}}</ref> Die muurskildery is later gekoop deur akteur [[Tom Hanks]],<ref>{{cite news|url=https://www.chicagotribune.com/suburbs/lake-county-news-sun/ct-lns-moran-lovell-stories-st-1003-20151002-story.html|title=Apollo 13 astronaut Jim Lovell shares stories about Tom Hanks, Ron Howard|last1=Moran|first1=Dan|date=October 2, 2015|newspaper=Chicago Tribune|access-date=April 11, 2020}}</ref> wat Lovell in die fliek Apollo 13 vertolk het, en dit is nou in die Captain James A. Lovell Federal Health Care Center in Illinois.<ref>{{cite news|url=https://chicagotribune.newspapers.com/clip/36239172/chicago_tribune/|title=Namesake Brings Personal Touch to Lovell Center Fete|last1=Moran|first1=Dan|newspaper=Chicago Tribune|date=October 2, 2015|page=1|via=Newspapers.com}}</ref> Die sending se leuse was in Lovell se gedagtes toe hy die roepsein Aquarius vir die maanmodule gekies het, geneem van ''[[Waterdraer (sterrebeeld)|Aquarius]]'', die draer van water.{{sfn|Chaikin|1995|p=291}}{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}} Sommige mense in die media het verkeerdelik berig dat die roepsein geneem is uit 'n liedjie met dié naam uit die musiekblyspel ''Hair''.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}}{{sfn|Lattimer|1988|p=77}} Die beheermodule se roepsein, Odyssey, is nie net gekies vir sy Homeriese assosiasie nie, maar ook om te verwys na die onlangse film, [[2001: A Space Odyssey (rolprent)|2001: A Space Odyssey]], gebaseer op 'n kortverhaal deur wetenskapfiksie-outeur [[Arthur C. Clarke]].{{sfn|Chaikin|1995|p=291}} In sy boek het Lovell aangedui dat hy die naam ''Odyssey'' gekies het omdat hy van die woord en die definisie daarvan gehou het: 'n lang reis waar daar vele geleenthede hom voordoen om munt te slaan.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|p=87}} As gevolg van die ongeluk en die laaste minuut bemanningsverandering van Jack Swigert wat Ken Mattingly drie dae voor die lansering vervang het, is die Apollo 13 Robbins gedenkpennings wat saam aanboord van die ruimtetuig was, gesmelt en na die sending hergebruik om die korrekte bemanning en die afwesigheid van 'n maanlandingsdatum te weerspieël.<ref>{{Cite web |title=Medal, Robbins, Commemorative, Apollo 13 {{!}} National Air and Space Museum |url=https://airandspace.si.edu/collection-objects/medal-robbins-commemorative-apollo-13/nasm_A19850166000 |access-date=2024-06-15 |website=airandspace.si.edu |language=en}}</ref> == Ruimtetuig == [[Lêer:Apollo 13 CSM (Ap13-69-H-1791).jpg|duimnael|links|upright=0.68|CSM-109 ''Odyssey'' in die Operasies en Uitklaargebou]] Die Saturnus V-vuurpyl wat gebruik is om Apollo 13 na die Maan te vervoer was genommer as SA-508 en was amper identies aan dié wat vir Apollo 8 tot 12 gebruik is.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=74}} Die vuurpyl, saam met die ruimtetuig, het 2 949 136 kilogram geweeg.{{sfn|Orloff|2000|p=284}} Die S-IC eerste fase se enjins is gegradeer om 440 000 newton (100 000 lbf) minder totale stukrag te genereer as Apollo 12 s'n, hoewel hulle binne die spesifikasies gebly het.<ref name="journal launch" /> Om die vloeibare waterstofdryfmiddel koud te hou, was die S-II tweede fase se kriogeniese tenks geïsoleer; op vroeëre Apollo-sendings het dit in die vorm van panele gekom wat vasgemaak is, maar vanaf Apollo 13 is isolasie op die buitekant van die tenks gespuit.<ref name="ten launch">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap10fj/as10-day1-pt1.html|title=Apollo 10: Day 1, part 1: Countdown, launch and climb to orbit|date=February 6, 2022|access-date=August 16, 2025}}</ref> Ekstra dryfmiddel is as 'n toets saamgedra, aangesien toekomstige J-sendings na die Maan meer dryfmiddel vir hul swaarder vragte sou benodig. Dit het die vuurpyl die swaarste gemaak wat NASA nog gevlieg het en Apollo 13 was sigbaar stadiger om uit die lanseeringstoring te kom as vorige sendings.<ref name="journal launch">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/02earth_orbit_tli.html|title=Day 1: Earth orbit and translunar injection|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> Die Apollo 13-ruimtetuig het bestaan uit beheermodule 109 en Diensmodule 109 (saam CSM-109), genaamd ''Odyssey'', en Maanmodule 7 (LM-7), genaamd ''Aquarius''. Ook as deel van die ruimtetuig beskou, was die lansering-ontsnappingstelsel, wat die beheermodule (CM) na veiligheid sou dryf in geval van 'n probleem tydens opstyg, en die Ruimtetuig-LM-verbindingstuk, genommer as SLA-16, wat die maanmodule (LM) gedurende die eerste ure van die sending gehuisves het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=364}}{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=78, 81}} Die maanmodule-stadiums, beheermodule en die diensmodule is in Junie 1969 by die Kennedy-ruimtesentrum ontvang; die dele van die Saturn V is in Junie en Julie ontvang. Daarna het toetsing en montering voortgegaan, met die hoogtepunt wat bereik is met die uitrol van die lanseervoertuig, met die ruimtetuig bo-op, op 15 Desember 1969.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=364}} Apollo 13 was oorspronklik geskeduleer vir lansering op 12 Maart 1970, maar daardie Januarie het NASA aangekondig dat die sending tot 11 April uitgestel sou word, beide om meer tyd vir beplanning toe te laat en om die Apollo-sendings oor 'n langer tydperk te versprei.<ref name="postpone">{{cite press release |title=MSC 70–9 |publisher=[[NASA]] |date=January 8, 1970 |url=https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |access-date=July 27, 2019 |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83122main_1970.pdf }}</ref> Die plan was om twee Apollo-vlugte per jaar te voltooi en was in reaksie op begrotingsbeperkings<ref>{{cite news|title=Apollo's Schedule Shifted by NASA|date=January 9, 1970|newspaper=[[The New York Times]]|page=17|url=https://www.nytimes.com/1970/01/09/archives/apollos-schedule-shifted-by-nasa-next-flight-in-april.html}}</ref> wat die kansellasie van Apollo 20 tot gevolg gehad het.<ref>{{cite news|title=Apollo 13 and 14 may be set back|date=January 6, 1970|newspaper=[[The New York Times]]|page=26|url=https://www.nytimes.com/1970/01/06/archives/apollo-13-and-14-may-be-set-back.html|agency=UPI}}</ref> == Opleiding en voorbereiding == Die Apollo 13-hoofbemanning het meer as 1 000 uur se sendingspesifieke opleiding onderneem, meer as vyf uur vir elke uur van die sending se beplande duur van tien dae. Elke lid van die hoofbemanning het meer as 400 uur in babootsers van die beheermodule en (vir Lovell en Haise) van die Maanmodule by Kennedy-ruimtesentrum en in Houston deurgebring, waarvan sommige die vlugbeheerders by Sendingbeheer betrek het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=104}} Vlugbeheerders het aan baie simulasies van probleme met die ruimtetuig tydens vlug deelgeneem, wat hulle geleer het hoe om in 'n noodgeval te reageer.<ref name="Cass 1" /> Gespesialiseerde nabootsers op ander plekke is ook deur die bemanningslede gebruik.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=104}} Die ruimtevaarders van Apollo 11 het minimale tyd vir geologie-opleiding gehad, met slegs ses maande tussen die toewysing van die bemanning en die lansering; hoër prioriteite het baie van hul tyd in beslag geneem.{{sfn|Phinney|2015|p=100}} Apollo 12 het meer sulke opleiding gesien, insluitend oefening in die veld, met behulp van 'n CAPCOM en 'n gesimuleerde agterkamer van wetenskaplikes, aan wie die ruimtevaarders moes beskryf wat hulle gesien het.{{sfn|Phinney|2015|pp=103–104}} Wetenskaplike-ruimtevaarder Harrison Schmitt het gesien dat daar beperkte entoesiasme vir geologie-velduitstappies was. Omdat hy geglo het dat 'n inspirerende onderwyser nodig was, het Schmitt gereël dat Lovell en Haise sy ou professor, Caltech se Lee Silver, ontmoet. Die twee ruimtevaarders, en plaasvervangers Young en Duke, het op hul eie tyd en koste saam met Silver op 'n velduitstappie gegaan. Aan die einde van hul week saam het Lovell Silver hul geologie-mentor gemaak, wat breedvoerig betrokke sou wees by die geologiebeplanning vir Apollo 13.{{sfn|Phinney|2015|pp=107–111}} Farouk El-Baz het toesig gehou oor die opleiding van Mattingly en sy plaasvervanger, Swigert, wat die beskrywing en fotografering van gesimuleerde maanlandmerke vanaf vliegtuie behels het.{{sfn|Phinney|2015|p=134}} El-Baz het al drie hoofbemanningslede se ruimtevaarders die geologiese kenmerke laat beskryf wat hulle tydens hul vlugte tussen Houston en KSC gesien het; Mattingly se entoesiasme het veroorsaak dat ander ruimtevaarders, soos Apollo 14 se beheer-en-diensmodule vlieënier, Roosa, El-Baz as 'n onderwyser opgesoek het.{{sfn|Phinney|2015|pp=141–142}} Daar was bekommernis oor hoe naby Apollo 11 se maanmodule, ''Eagle'', daaraan gekom het om sonder dryfmiddel te raak tydens sy maandaling en die sendingbeplanners het besluit dat die beheer-en-diensmodule, vanaf Apollo 13, die maanmodule na 'n laer wentelbaan sou bring vanwaar die maan landingspoging sou begin. Dit was 'n verandering van Apollo 11 en 12, waar die maanmodule sy vuurpyle ontbrand het om dit na die laer wentelbaan te bring. Die verandering was deel van 'n poging om die hoeveelheid vliegtyd wat vir die ruimtevaarders beskikbaar was, te verhoog namate die sendings na rowwe terrein op pad was.{{sfn|Harland|1999|p=53}} Die plan was om die eerste van die twee vier uur lange maanoppervlak [[ruimtewandeling]]s te wy aan die opstel van die ''Apollo Lunar Surface Experiments Package'' (ALSEP) groep wetenskaplike instrumente; gedurende die tweede wandeling sou Lovell en Haise die Cone-krater, naby die beplande landingsplek, ondersoek.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=363}} Die twee ruimtevaarders het hul ruimtepakke gedra vir sowat 20 oefen prosedures van ruimtewandelings, insluitend die insameling van monsters en die gebruik van gereedskap en ander toerusting. Hulle het in die sogenaamde "Vomit Comet" in gesimuleerde mikrogravitasie of maanswaartekrag gevlieg, insluitend oefening met die aan- en uittrek van ruimtepakke. Om voor te berei vir die afdaling na die maan se oppervlak, het Lovell die Maanlanding Opleidingsvoertuig gevlieg nadat hy helikopteropleiding ontvang het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=105}} Ten spyte van die ongelukke van een Maanlanding Opleidingsvoertuig en een soortgelyke Maanlanding Navorsingsvoertuig voor Apollo 13 se lansering, het sendingbevelvoerders die vlieg daarvan as onskatbare ervaring beskou en het hulle dus die huiwerige NASA-bestuur oortuig om hulle te behou.<ref>{{cite web|last=Jones|first=Eric M.|title=Lunar Landing Training Vehicle NASA 952|date=April 29, 2006|access-date=August 16, 2025|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/LLTV-952.html|publisher=[[NASA]]|work=Apollo Lunar Surface Journal}}</ref> == Eksperimente en wetenskaplike doelwitte == [[Lêer:Lovell and Haise geology training (S70-20253).jpg|duimnael|regs|upright|Lovell (links) en Haise tydens geologie opleiding in Hawaii, Januarie 1970]] Apollo 13 se aangewese landingsplek was naby die Fra Mauro-krater; daar is geglo dat die Fra Mauro-formasie baie materiaal bevat het wat deur die impak uitmekaar gespat het en die Imbrium-kom vroeg in die Maan se geskiedenis gevul het. Die datering daarvan sou inligting nie net oor die Maan verskaf nie, maar ook oor die Aarde se vroeë geskiedenis. Sulke materiaal sou waarskynlik beskikbaar wees by die Cone-krater, 'n plek waar 'n impak vermoedelik diep in die maan [[regoliet]] geboor het.{{sfn|Harland|1999|pp=51–53}} Apollo 11 het 'n [[Seismograaf|seismometer]] op die Maan agtergelaat, maar die sonkrag-aangedrewe eenheid het nie sy eerste twee weke lange maannag oorleef nie. Die Apollo 12-ruimtevaarders het ook een agtergelaat as deel van sy ALSEP, wat kernaangedrewe was.{{sfn|Harland|1999|pp=38–39}} Apollo 13 het ook 'n seismometer (bekend as die Passiewe Seismiese Eksperiment), soortgelyk aan Apollo 12 s'n, as deel van sy ALSEP gehad, wat deur die ruimtevaarders op die Maan gelaat sou word.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=29}} Daardie seismometer sou gekalibreer word deur die impak, na die afvuur, van die opstygstadium van Apollo 13 se maanmodule, 'n voorwerp met bekende massa en snelheid wat op 'n bekende plek bots.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=42}} Ander ALSEP-eksperimente op Apollo 13 het 'n hittevloei-eksperiment ingesluit, wat die boor van twee gate van 3 meter diep sou behels het.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=33}} Dit was Haise se verantwoordelikheid; hy moes ook 'n derde gat van daardie diepte vir 'n kernmonster boor.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} 'n Gelaaide Deeltjie Maanomgewingseksperiment (GDME) het die [[proton]]e en [[elektron]]e van sonoorsprong gemeet wat die Maan bereik.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=49}} Die pakket het ook 'n Maanatmosfeerdetektor (LAD){{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=51}} en 'n stofdetektor ingesluit om die ophoping van puin te meet.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=62}} Die Hittevloei-eksperiment en die GDME is vir die eerste keer op Apollo 13 gevlieg; die ander eksperimente is al voorheen gevlieg.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} [[Lêer:Haise RTG (Ap13-70-H-103).jpg|duimnael|links|Haise oefen om die brandstofkapsule uit sy vervoervat, wat op die maanmodule gemonteer is, te verwyder. Die regte vat het ongeopend met sy radioaktiewe inhoud in die Stille Oseaan gesink.]] Om die ALSEP aan te dryf, is die SNAP-27 radioisotoop termo-elektriese generator (RTG) gebruik. SNAP-27, wat deur die Amerikaanse Atoomenergiekommissie ontwikkel is, is vir die eerste keer op Apollo 12 gebruik. Die brandstofkapsule het ongeveer 3,79&nbsp;kg plutoniumoksied bevat. Die vat wat rondom die kapsule geplaas is vir vervoer na die Maan, is gebou met hitteskerms van grafiet en berillium en met strukturele dele van titanium en Inconel-materiale. Dus is dit gebou om die hitte van hertoetrede van die Aarde se atmosfeer te weerstaan eerder as om die lug met plutonium te besoedel in die geval van 'n mislukte sending.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=65}} 'n Vlag van die Verenigde State is ook geneem om op die maan se oppervlak opgerig te word.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|pp=33, 65}} Vir Apollo 11 en 12 is die vlag in 'n hittebestande buis op die voorste landingspoot geplaas; dit is vir Apollo 13 na die ''Modularized Equipment Storage Assembly'' (MESA) in die maanmodule-afdaalstadium verskuif. Die struktuur om die vlag op die luglose maan te laat wapper, is verbeter vanaf Apollo 12 s'n.{{sfn|Apollo 13 Press Kit|1970|p=73}} Vir die eerste keer is rooi strepe op die helm, arms en bene van die bevelvoerder se A7L-ruimtepak aangebring. Dit is gedoen na Apollo 11, omdat diegene wat die beelde wat geneem is, probleme ondervind het om Armstrong van Aldrin te onderskei. Die verandering is egter te laat vir Apollo 12 goedgekeur.<ref name="red stripe">{{cite web|title=Commander's stripes|website=Apollo Lunar Surface Journal|publisher=[[NASA]]|access-date=July 20, 2019|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/alsj-CDRStripes.html|last=Jones|first=Eric M.|date=February 20, 2006}}</ref> Nuwe vloeistofsakke wat aan die helms vasgemaak was en waaruit die ruimtevaarders moes drink terwyl hulle op die Maan geloop het, is deur Haise tydens Apollo 13 se laaste televisie-uitsending voor die ongeluk gedemonstreer.{{sfn|Turnill|2003|p=316}}<ref>{{cite web|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/alsj-DrinkFood.html|title=Water Gun, Helmet Feedport, In-Suit Drink Bag, and Food Stick|last1=Jones|first1=Eric M.|date=March 3, 2010|website=Apollo Lunar Surface Journal|publisher=NASA|access-date=November 15, 2019}}</ref> Apollo 13 se primêre sendingdoelwitte was om: "[[Selenografie|Selenologiese]] inspeksie, opname en monsterneming van materiale in 'n vooraf gekose gebied van die Fra Mauro-formasie uit te voer. 'n Apollo-maanoppervlak-eksperimentepakket te ontplooi en te aktiveer. Die mens se vermoë om in die maanomgewing te werk, te ontwikkel. Foto's van kandidaat-verkenningsterreine te verkry."{{sfn|Accident report|p=3-26}} Die ruimtevaarders moes ook ander fotografiese doelwitte bereik, insluitend van die [[Gegenschein]] vanuit 'n maanbaan en van die Maan self op die reis terug na die Aarde. Van hierdie fotografie sou deur Swigert uitgevoer word terwyl Lovell en Haise op die Maan geloop het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=385}} Swigert sou ook foto's neem van die [[Lagrange-punt]]e van die Aarde-Maan-stelsel. Apollo 13 het twaalf kameras aan boord gehad, insluitend dié vir televisie en bewegende beelde.{{sfn|''Science News'' 1970-04-04|p=354}} Die bemanning moes ook bistatiese radarwaarnemings van die Maan aflaai. Niks hiervan kon weens die ongeluk gedoen word nie.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=385}} == Vlugbaan van Apollo 13 == [[Lêer:Apollo 13 timeline.svg|senter|omraam|Apollo 13 se vlugbaan om die maan, op skaal geteken. Die ongeluk het ongeveer in die 56ste uur na lansering gebeur.]] === Lansering en maanwentelbaan plasing === [[Lêer:Apollo 13 launch (S70-34852).jpg|duimnael|upright=.8|Apollo&nbsp;13 word gelanseer vanaf die Kennedy-ruimtesentrum, 11 April, 1970]] [[Lêer:Apolo-1. CSM&LM diagram.svg|duimnael|Apollo 13 ruimtetuig konfigurasie vir die grootste gedeelte van die vlug: Kliek op die beeld vir sleutel van genommerde komponente.]] Die sending is op die beplande tyd, 14:13 [[Oos-Amerikaanse Tyd|OST]] (19:13 [[Gekoördineerde Universele Tyd|UTC]]), op 11 April gelanseer. 'n Anomalie het plaasgevind toe die tweede-fase, middelste (binneboord) enjin ongeveer twee minute te vroeg afgeskakel het.<ref name="lver">{{cite book |author= |url=https://archive.org/details/nasa_techdoc_19900066486 |title=Saturn 5 Launch Vehicle Flight Evaluation Report: AS-508 Apollo 13 Mission |date=June 20, 1970 |publisher=[[NASA]] |publication-place=[[George C. Marshall]] Ruimtesentrum, Huntsville, Alabama |id=MPR-SAT-FE-70-2 |access-date=May 30, 2017}}</ref>{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=494–499}} Dit is veroorsaak deur erge pogo-ossillasies. Vanaf Apollo 10 is die voertuig se geleidingstelsel ontwerp om die enjin af te skakel in reaksie op kamerdruk-afwykings.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}} Pogo-ossillasies het op Titan-vuurpyle (gebruik tydens die Gemini-program) en op vorige Apollo-sendings voor gekom, maar op Apollo 13 is dit versterk deur 'n interaksie met turbopompkavitasie.<ref>{{cite journal |last=Dotson |first=Kirk |date=Winter 2003–2004 |title=Mitigating Pogo on Liquid-Fueled Rockets |journal=Crosslink |volume=5 |issue=1 |pages=26–29 |location=El Segundo, Kalifornië |publisher=The Aerospace Corporation |access-date=July 3, 2013 |url=http://aerospace.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/crosslink/V5N1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://aerospace.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/crosslink/V5N1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}}</ref><ref name=launch>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/01launch_ascent.html |title=Launch and Reaching Earth Orbit |year=2016 |editor-last=Woods |editor-first=W. David |editor-last2=Turhanov|editor-first2=Alexandr|editor-last3=Waugh|editor-first3=Lennox J. |work=Apollo 13 Flight Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025}}</ref> 'n Oplossing om pogo te voorkom was gereed vir die sending, maar skeduledruk het nie die integrasie van die hardeware in die Apollo 13-ruimtetuig toegelaat nie.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}}<ref>{{cite journal|url=https://www.universetoday.com/62672/13-things-that-saved-apollo-13-part-5-unexplained-shutdown-of-the-saturn-v-center-engine/|last=Atkinson|first=Nancy|title=13 things that saved Apollo 13, Part 5: Unexplained shutdown of the Saturn V center engine|date=April 14, 2010|journal=Universe Today|access-date=September 16, 2019}}</ref> 'n Na-vlug ondersoek het aan die lig gebring dat die enjin een siklus weg was van katastrofiese faling.{{sfn|Larsen|2008|p=5-13}} Die vier buitenste motors (daar is een in die middel) en die S-IVB derde stadium het langer gevuur om te vergoed en die voertuig het baie naby aan die beplande sirkelvormige [[lae aardwentelbaan]] van 190 kilometer bereik, gevolg deur 'n maanoorgangversnellingontbranding ongeveer twee uur later, wat die sending op koers na die Maan geplaas het.<ref name="lver" />{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=494–499}} Na die maanoorgangversnelling het Swigert die skeidings- en transposisiemaneuvers uitgevoer voordat die beheermodule ''Odyssey'' aan die maanmodule ''Aquarius'' gekoppel is en die ruimtetuig het van die derde stadium weggetrek.<ref name="journal extraction">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/03tde.html|title=Day 1: Transposition, Docking and Extraction|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025|last1=Woods|first1=W. David |last2=Kemppanen |first2=Johannes|last3=Turhanov|first3=Alexander|last4=Waugh |first4=Lennox J.}}</ref> Grondbeheer personeel het toe die derde fase op 'n koers gestuur om die Maan binne die bereik van die Apollo 12-seismometer te tref, wat dit net meer as drie dae in die sending gedoen het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=367}} Die bemanning het gereed gemaak vir die driedaagse reis na Fra Mauro. Om 30:40:50 na lansering, met die TV-kamera aan, het die bemanning die vuurpyl ontbrand om Apollo 13 op 'n hibriede baan te plaas. Die afwyking van 'n vrye terugkeertrajek het beteken dat as die vuurpyl nie weer ontbrand word nie, Apollo 13 die Aarde op sy terugkeerbaan sou mis, eerder as om dit te wentel, soos met 'n vrye terugkeer.<ref name="journal midcourse">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/05day2-mcc2-tv.html|title=Day 2: Midcourse correction 2 on TV|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> ’n Vrye terugkeerbaan kon slegs plekke naby die maan se ewenaar bereik; ’n hibriede trajek, wat enige tyd na maanoorgangversnelling begin kon word, het dit moontlik gemaak om plekke met hoër [[Breedtegraad|breedtegrade]], soos Fra Mauro, te bereik.<ref name="journal hybrid">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/launchwindow/lw1.html|title=Apollo lunar landing launch window: The controlling factors and constraints|year=2009|access-date=August 16, 2025|author=Robin Wheeler}}</ref> Kommunikasie het opgekikker toe Swigert besef het dat hy weens die laaste minuut-haas versuim het om sy federale inkomstebelastingopgawe (wat op 15 April verskuldig is) in te dien,en te midde van gelag van sendingbeheerders gevra het hoe hy 'n uitstel kon kry. Daar is bevind dat hy geregtig was op 'n verlenging van 60 dae omdat hy teen die sperdatum uit die land was.{{sfn|NASA 1970|p=8}} Toegang tot die maanmodule om sy stelsels te toets was geskeduleer vir 58:00:00; toe die bemanning op die derde dag van die sending wakker word is hulle meegedeel dat dit met drie ure vorentoe geskuif is en later weer met nog 'n uur vorentoe geskuif is. 'n Televisie-uitsending was geskeduleer vir 55:00:00; Lovell, wat as seremoniemeester opgetree het, het die gehoor die binnekant van ''Odyssey'' en ''Aquarius'' gewys.<ref name=storm>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/07day3-before-the-storm.html |title=Day 3: Before the storm |year=2016 |editor-last=Woods |editor-first=W. David |editor-last2=Turhanov|editor-first2=Alexandr|editor-last3=Waugh|editor-first3=Lennox J. |work=Apollo 13 Flight Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025}}</ref> Die gehoor was beperk aangesien geeneen van die televisienetwerke die uitsending lewendig uitgesaai het nie,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=206}} wat Marilyn Lovell (Jim Lovell se vrou) gedwing het om na die BBP-kamer by Sendingbeheer te gaan as sy haar man en sy bemanningslede wou sien.{{sfn|Chaikin|1995|pp=285–287}} === Ongeluk === Ongeveer ses en 'n half minute na die TV-uitsending, nader aan 56:00:00, was Apollo 13 ongeveer 330&nbsp;000&nbsp;km van die Aarde af.<ref name="journal Houston">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/08day3-problem.html|title=Day 3: 'Houston, we've had a problem'|date=May 30, 2017|access-date=August 16, 2025|last1=Woods|first1=W. David|last2=Kemppanen|first2=Johannes|last3=Turhanov|first3=Alexander|last4=Waugh|first4=Lennox J.}}</ref> Haise was besig om die maanmodule af te skakel nadat hy die stelsels getoets het terwyl Lovell die TV-kamera weggepak het. Jack Lousma, die CAPCOM, het minder belangrike instruksies aan Swigert gestuur, insluitend die verandering van die orientasie van die ruimtetuigtuig om fotografie van Komeet Bennett te vergemaklik.<ref name="journal Houston" />{{sfn|Chaikin|1995|p=292}} Die druksensor in een van die Diensmodule se suurstoftenks het vroeër blykbaar wanfunksioneer, daarom het Sy Liebergot (die Vlugbeheerder, in beheer van die monitering van die Beheer-en-diensmodule se elektriese stelsels) versoek dat die roerwaaiers in die tenks geaktiveer word. Normaalweg is dit een keer per dag gedoen; 'n roering sou die inhoud van die tenks destratifiseer, wat die druklesings meer akkuraat sou maak.<ref name="journal Houston" /> Die vlugdirekteur, Kranz, het vir Liebergot 'n paar minute laat wag sodat die bemanning rustig kon raak na die televisie uitsending,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=207}} toe het Lousma die versoek aan Swigert oorgedra, wat die skakelaars wat die waaiers beheer, geaktiveer het<ref name="journal Houston" /> en hulle na 'n paar sekondes weer afgeskakel het.{{sfn|Chaikin|1995|p=292}} {{Listen|filename=Apollo13-wehaveaproblem.ogg|title=Houston, we've had a problem.|description=Swigert and Lovell reporting the incident on April 14, 1970 [2:59] "Houston, we've had a problem"|format=[[Ogg]]}} Vyf-en-negentig sekondes nadat Swigert daardie skakelaars geaktiveer het,{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=207}} het die ruimtevaarders 'n "redelik groot knal" gehoor, vergesel van skommelinge in elektriese krag en die afvuur van die orientasiebeheer-stuwers.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=368}}{{sfn|Orloff|2000|pp=152–157}} Kommunikasie en telemetrie na die Aarde was vir 1.8 sekondes buite werking, totdat die stelsel homself outomaties herstel het deur die hoëwins S-band-antenna, wat vir translunêre kommunikasie gebruik word, van smalstraal- na wyestraalmodus oor te skakel.{{sfn|Accident report|p=4-44}} Die ongeluk het om 55:54:53 (03:08 UTC op 14 April; 10:08 NM OST, 13 April) plaasgevind. Swigert het 26 sekondes later berig: "Goed, Houston, ons het 'n probleem hier gehad," en Lovell het dit om 55:55:42 herhaal: "Houston, ons het 'n probleem gehad. Ons het 'n te lae spanning op die Hoof B-geleistam gehad."<ref name="journal Houston" /> William Fenner was die leidingsbeampte wat die eerste was om 'n probleem in die beheerkamer aan Kranz te rapporteer.<ref name="journal Houston" /> Lovell se aanvanklike gedagte toe hy die geraas hoor het, was dat Haise die maanmodule se kajuit-herdrukklep geaktiveer het, wat ook 'n knal veroorsaak het (Haise het dit geniet om sy bemanningslede skrik te maak), maar Lovell kon sien dat Haise geen idee gehad het wat gebeur het nie. Swigert het aanvanklik gedink dat 'n [[meteoroïde]] die maanmodule moontlik getref het, maar hy en Lovell het gou besef dat daar geen lek was nie.{{sfn|Chaikin|1995|p=293}} Die "Hoofgeleistam B lae spanning" het beteken dat daar 'n te lae spanning was wat deur die diensmodule se drie [[brandstofsel]]le (aangedryf deur [[waterstof]] en suurstof wat vanaf hul onderskeie tenks gepomp word) na die tweede van die diensmodule se twee elektriese kragverspreidingstelsels verskaf is. Byna alles in die beheer-en-diensmodule het krag benodig om te kan funksioneer. Alhoewel die geleistam tydelik na normale status teruggekeer het, het beide geleistamme A en B se spanning gou begin daal. Haise het die status van die brandstofselle nagegaan en gevind dat twee van hulle dood was. Sendingreëls het ruimtetuie verbied om 'n maanwentelbaan te gaan tensy alle brandstofselle operasioneel was.{{sfn|Chaikin|1995|pp=293–294}} In die minute na die ongeluk was daar verskeie ongewone lesings wat getoon het dat tenk-2 leeg was en tenk-1 se druk stadig gedaal het, dat die rekenaar van die ruimtetuig herset het en dat die hoëwins-antenna nie gewerk het nie. Liebergot het aanvanklik die kommerwekkende tekens van tenk-2 na die roering nie raak gesien nie, aangesien hy op tenk-1 gefokus het, met die gedagte dat die lesing daarvan 'n goeie riglyn sou wees vir wat in tenk 2-teenwoordig was, net soos beheerders wat hom in die "agterkamer" ondersteun het. Toe Kranz vir Liebergot hieroor uitgevra het, het hy aanvanklik geantwoord dat daar moontlik vals lesings kon wees as gevolg van 'n instrumentasieprobleem; hy is dikwels in die jare daarna daaroor geterg.<ref name="Cass 1">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Apollo 13, we have a solution|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution|date=April 1, 2005|access-date=October 13, 2022|website=IEEE}}</ref> Lovell, wat uit die venster gekyk het, het berig dat "'n gas van een of ander aard" die ruimte instroom, wat dit duidelik maak dat daar 'n ernstige probleem is.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=215}} Aangesien die brandstofselle suurstof nodig gehad het om te werk, sou die oorblywende brandstofsel afskakel wanneer tenk-1 leegloop, wat beteken dat die beheer-en-diensmodule se enigste beduidende bronne van krag en suurstof die beheermodule se batterye en sy suurstof-stutenk sou wees. Hierdie sou normaalweg vir die laaste ure van die sending benodig word, maar die oorblywende brandstofsel, met reeds 'n tekort aan suurstof, het suurstof uit die stustenk getrek. Kranz het beveel dat die stutenk geïsoleer word, wat die suurstof bespaar het, maar dit het beteken dat die oorblywende brandstofsel binne twee uur sou ophou werk, aangesien die suurstof in tenk-1 verbruik of uitgelek het.{{sfn|Chaikin|1995|pp=293–294}} Die gebied rondom die ruimtetuig was gevul met talle klein stukkies puin van die ongeluk, wat enige pogings om die sterre vir navigasie te gebruik, bemoeilik het.{{sfn|Chaikin|1995|p=299}} Die doel van die sending het skielik verander, dit was eenvoudig: om die ruimtevaarders lewend terug na die Aarde te kry.<ref name="Cass 2" /> === Lus om die Maan === [[Lêer:Direct Abort Trajectory - Lunar Landing Symposium, MSC Jun66.jpg|upright=1.2|duimnael|Die voorstelling van 'n direkte aborteer aksie (van 'n 1966 beplanning verslag) op 'n punt baie vroeër in die sending en nader na die Aarde as wat die Apollo&nbsp;13 ongeluk gebeur het.]] [[Lêer:NASA-Apollo13-ViewsOfMoon-20200224.webm|duimnael|upright=1.18|NASA – Apollo 13 Maan Sending – Aansigte van die Maan (2:24)]] Die maanmodule het gelaaide batterye en vol suurstoftenks gehad vir gebruik op die maanoppervlakte, so Kranz het opdrag gegee dat die ruimtevaarders die maanmodule aanskakel en dit as 'n "reddingsboot"<ref name="Cass 1" /> gebruik; 'n scenario wat verwag is, maar as onwaarskynlik beskou is.{{sfn|Lovell & Kluger|2000|pp=83–87}} Prosedures vir die gebruik van die maanmodule op hierdie manier is deur maanmodule-vlugbeheerders ontwikkel na 'n opleidingssimulasie vir Apollo 10 waarin die maanmodule nodig was vir oorlewing, maar nie betyds aangeskakel kon word nie.<ref name="Cass 2" /> As Apollo 13 se ongeluk op die terugreis plaasgevind het, met die maanmodule reeds gebruik en agtergelaat, sou die ruimtevaarders gesterf het,<ref name="LM-ALSEP">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C|title=Apollo 13 Lunar Module/ALSEP|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=October 31, 2009|archive-date=19 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019204208/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1970-029C|url-status=dead}}</ref> net soos hulle sou gesterf het na 'n ontploffing in 'n maanbaan, insluitend een terwyl Lovell en Haise op die Maan geloop het.<ref name="Yahoo 50th" /> 'n Belangrike besluit was die keuse van die terugkeer roete. 'n Direkte stop en omdraai sou die diensmodule se hoofenjin moes gebruik om terug te keer voordat dit die Maan bereik. Die ongeluk kon egter die hoofenjin beskadig het en die brandstofselle sou ten minste nog 'n uur moes hou om aan sy kragbehoeftes te voldoen, so Kranz het eerder op 'n langer roete besluit: die ruimtetuig sou om die Maan swaai (die maan se aantrekkingskrag gebruik) voordat dit na die Aarde sou terugkeer. Apollo 13 was op die hibriede trajek wat dit na Fra Mauro sou neem; dit moes nou teruggebring word na 'n vrye terugkeer. Die maammodule se ''Daalaandrywingstelsel'', hoewel nie so kragtig soos die diensmodule se hoofenjin nie, kon dit doen, maar nuwe sagteware vir Sendingbeheer se rekenaars moes deur tegnici geskryf word, aangesien daar nooit voorsien is dat die beheer-en-diensmoduleruimtetuig vanaf die maanmodule gemanuvreer sou moes word nie. Terwyl die beheermodule afgeskakel word, het Lovell die oriëntasie-inligting van die leidingstelsel oorgeskryf en handberekeninge uitgevoer om dit na die maanmodule se gidsstelsel oor te dra, wat afgeskakel was; op sy versoek het Sendingbeheer sy syfers nagegaan.<ref name="Cass 2">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Houston, we have a solution, part 2|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution-part-2|date=April 1, 2005|website=IEEE|access-date=August 31, 2019}}</ref>{{sfn|Chaikin|1995|pp=297–298}} Om 61:29:43.49 is die maanmodule se Daalaandrywingstelsel vir 34.23 sekondes ontbrand om Apollo 13 in 'n vrye terugkeertrajek teruggeplaas.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=369}} [[Lêer:Mare Moscoviense AS13-60-8648.jpg|duimnael|Die Apollo&nbsp;13 bemanning het die Maan afgeneem vanuit die Maanmodule.]] Die verandering sou Apollo 13 binne ongeveer vier dae terug na die Aarde kry met 'n landing in die [[Indiese Oseaan]], waar NASA weinige herwinningsmagte gehad het. Jerry Bostick en ander Vlugbeheerders was gretig om beide die reistyd te verkort en om in die Stille Oseaan te land, waar die hoofherwinningsmagte geleë was. Een opsie sou die terugreistyd met 36 uur verminder, maar dit sou vereis dat van die diensmodule ontslae geraak word; dit sou die beheermodule se hitteskild aan die ruimte blootstel tydens die terugreis, iets waarvoor dit nie ontwerp is nie. Die Vlugbeheerders het ook na ander opsies gekyk. Na 'n vergadering met NASA-amptenare en ingenieurs, het die senior persoon teenwoordig, die direkteur van die ''Manned Spaceflight Center'', Robert R. Gilruth, besluit op 'n ontbranding met behulp van die Daalaandrywingstelsel, wat 12 uur sou bespaar en Apollo 13 in die Stille Oseaan sou laat land. Hierdie ontbranding sou plaasvind twee ure nadat die ruimtetuig verby die naaste punt aan die Maan (perisintium) was, genoem PC+2.<ref name="Cass 2" /> By perisintium het Apollo 13 die rekord (volgens die [[Guinness World Records|Guinness Book of World Records]]) opgestel, wat steeds staan, vir die verste afstand van die Aarde deur 'n bemande ruimtetuig: 400&nbsp;171&nbsp;kilometer vanaf die Aarde om 19:21 OST, 14 April (00:21:00 UTC 15 April).{{sfn|Glenday|2010|p=13}}<!--<ref group="nota">Die rekord is opgestel omdat die Maan tydens die sending amper op sy [[Apside|verste]] van die Aarde af was. Apollo 13 se unieke vrye terugkeerbaan het veroorsaak dat dit ongeveer 100 kilometer verder van die maan se verste kant af gegaan het as ander Apollo-maanmissies, maar dit was 'n geringe bydrae tot die rekord.{{sfn|Adamo|2009|p=37}} 'n Rekonstruksie van die trajek deur die astrodinamikus Daniel Adamo in 2009 teken die verste afstand aan as 400 046 kilometer om 19:34 OST (00:34:13 UTC). Apollo 10 hou die rekord vir die tweede verste afstand op 'n afstand van 399 806 kilometer.{{sfn|Adamo|2009|p=41}}</ref>--> Terwyl hulle vir die ontbranding voorberei het is die bemanning meegedeel dat die S-IVB derde stadium die Maan, soos beplan, getref het, wat Lovell laat spot het met 'n opmerking: "Wel, ten minste het iets op hierdie vlug gewerk."<ref name="journal leaving" />{{sfn|Cooper|2013|pp=84–86}} Kranz se Witspan-sendingbeheerders, wat die meeste van hul tyd bestee het om ander spanne te ondersteun en die prosedures te ontwikkel wat dringend nodig was om die ruimtevaarders huis toe te bring, het hul konsoles vir die PC+2-prosedure beman.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|pp=221–222}} Normaalweg kon die akkuraatheid van so 'n ontbranding verseker word, deur die belyning wat Lovell na die maanmodule se rekenaar oorgedra het, te kontroleer teen die posisie van een van die sterre wat ruimtevaarders vir navigasie gebruik het, maar die lig wat van die vele stukke puin wat die ruimtetuig vergesel het geglinster het, het dit onprakties gemaak. Die ruimtevaarders het gevolglik die een beskikbare ster gebruik waarvan die posisie nie verberg kon word nie: die Son. Houston het hulle ook meegedeel dat die Maan in die middel van die bevelvoerder se venster van die maanmodule sou wees terwyl hulle die ontbranding maak, wat amper perfek was, minder as 0,3 meter per sekonde af.<ref name="journal leaving" /> Die ontbranding het om 79:27:38.95 begin en het vier minute en 23 sekondes geduur.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=391}} Die bemanning het toe die meeste maanmodulestelsels afgeskakel om verbruikbare bronne te bespaar.<ref name="journal leaving">{{cite web|work=Apollo Lunar Flight Journal|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/13day4-leaving-moon.html|title=Day 4: Leaving the Moon|date=February 17, 2017|access-date=August 16, 2025}}</ref> === Terugkeer na die Aarde === [[Lêer:Apollo13 apparatus.jpg|duimnael|Swigert met die toestel wat geïmproviseer is om die beheermodule se [[litiumhidroksied]]houers te gebruik in die maanmodule.]] Die maanmodule het genoeg suurstof gehad, maar daar was steeds die probleem om koolstofdioksied te verwyder, wat deur houers [[litiumhidroksied]]korreltjies geabsorbeer is. Die maanmodule se voorraadhouers, bedoel om twee ruimtevaarders vir 45 uur op die Maan te akkommodeer, was nie genoeg om drie ruimtevaarders vir die terugreis na die Aarde te ondersteun nie.{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=224}} Die beheermodule het genoeg houers gehad, maar hulle was van 'n ander vorm en grootte as die maanmodule s'n en kon dus nie in die maanmodule se toerusting gebruik word nie. Ingenieurs op die grond het 'n manier bedink om die gaping te oorbrug deur plastiekdeksels te gebruik wat van prosedurehandleidings geruk is, kleefband en ander items wat op die ruimtetuig beskikbaar was.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/36237422/detroit_free_press/|title=Astronauts Beat Air Crisis By Do-It-Yourself Gadget|newspaper=Detroit Free Press|location=Detroit, Michigan|date=April 16, 1970|page=12–C|last1=Pothier|first1=Richard|via=Newspapers.com}}</ref>{{sfn|Barell|2016|p=154}} NASA-ingenieurs het na die geïmproviseerde toestel as "die posbus" verwys.<ref>{{Cite web|last=Smith|first=Yvette|date=2015-09-24|title=Putting a Square Peg in a Round Hole|url=http://www.nasa.gov/image-feature/putting-a-square-peg-in-a-round-hole|access-date=2021-05-20|website=NASA}}</ref> Die prosedure vir die bou van die toestel is oor die tydperk van 'n uur deur CAPCOM Joseph Kerwin aan die bemanning voorgelees en is deur Swigert en Haise gebou; koolstofdioksiedvlakke het onmiddellik begin daal. Lovell het later hierdie improvisasie beskryf as "'n goeie voorbeeld van samewerking tussen grond en ruimte".{{sfn|Cortright|1975|pp=257–262}} [[Lêer:Apollo 13 Hasselblad image from film magazine 62-JJ (cropped).jpg|duimnael|links|Lovell probeer rus in die ysige ruimtetuig]] Die beheer-en-diensmodule se elektrisiteit het gekom van brandstofselle wat water as 'n neweproduk produseer, maar die maanmodule is aangedryf deur silwersinkbatterye wat nie dit gedoen het nie, dus sou beide elektriese krag en water (wat nodig is vir toerustingverkoeling sowel as om te drink) krities wees. Die maanmodule se kragverbruik is tot die laagste moontlike vlak verminder.{{sfn|Mission Operations Report 1970|pp=III‑17, III-33, III-40}} Swigert kon 'n paar drinksakke met water uit die beheermodule se waterkraan vul,<ref name="journal leaving" /> maar selfs deur rantsoenering van persoonlike verbruik toe te pas, het Haise aanvanklik bereken dat hulle ongeveer vyf uur voor hul terugkeer sonder water vir verkoeling sou wees. Dit het aanvaarbaar gelyk omdat die stelsels van Apollo 11 se maanmodule, wat eens in 'n maanbaan gelaat is, vir sewe tot agt uur aangehou werk het, selfs met die water afgesny. Uiteindelik het Apollo 13 na die Aarde teruggekeer met slegs 12,8 kilogram water oor.{{sfn|Cortright|1975|pp=254–257}} Die bemanning se rantsoen was 0,2 liter water per persoon per dag; die drie ruimtevaarders het altesaam 14 kilogram verloor en Haise het 'n urienweginfeksie ontwikkel.<ref name="mission summary">{{cite web|last=Jones|first=Eric M.|date=January 4, 2006|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a13/a13.summary.html|title=The frustrations of Fra Mauro: Part I|work=Apollo Lunar Surface Journal|access-date=August 16, 2025}}</ref>{{sfn|Cortright|1975|pp=262–263}} Hierdie infeksie is waarskynlik veroorsaak deur die verminderde waterinname, maar mikrogravitasie en die gevolge van kosmiese straling kon moontlik sy immuunstelsel se reaksie op die patogeen benadeel het.<ref>{{cite journal |last1=Kennedy |first1=A.R. |date=2014 |title=Biological effects of space radiation and development of effective countermeasures |journal=Life Sciences in Space Research |volume= 1|issue=1 |pages=10–43 |doi=10.1016/j.lssr.2014.02.004|pmid=25258703 |pmc=4170231 |bibcode=2014LSSR....1...10K }}</ref> [[Lêer:Apollo 13 Houston, We've Got a Problem.ogv|duimnael|''Apollo 13: Houston, We've Got a Problem'' (1970)—Dokumentêr oor die sending deur NASA (28:21)]] Binne die donker ruimtetuig het die [[temperatuur]] tot so laag as 3&nbsp;°C gedaal.<ref>{{Cite web|last=Mars|first=Kelli|date=2020-04-16|title=50 Years Ago: Apollo 13 Crew Returns Safely to Earth|url=http://www.nasa.gov/feature/50-years-ago-apollo-13-crew-returns-safely-to-earth|access-date=2021-05-20|website=NASA}}</ref> Lovell het oorweeg om die bemanning hul ruimtepakke te laat aantrek, maar het besluit dat dit te warm sou wees. In plaas daarvan het Lovell en Haise hul maanwandelingstewels gedra en Swigert het 'n ekstra oorpak aangetrek. Al drie ruimtevaarders was koud, veral Swigert, wie se voete nat geword het terwyl hy die watersakke gevul het en geen maanwandelingstewels aangehad het nie aangesien hy nie geskeduleer was om op die Maan te loop nie. Hulle is aangesê om nie hul urine in die ruimte te stort nie ingeval dit die vlugbaan kon versteur en dus moes hulle dit in sakke bêre. Water het op die mure gekondenseer; enige kondensasie wat moontlik agter toerustingpanele was{{sfn|Cortright|1975|pp=257–263}} het geen probleme veroorsaak nie, deels as gevolg van die uitgebreide verbeterings aan elektriese isolasie wat na die Apollo 1-brand ingestel is.<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/A13_panel.html|title=Generation Constellation learns about Apollo 13|last=Siceloff|first=Steven|date=September 20, 2007|work=Constellation program|publisher=NASA|access-date=September 7, 2019}}</ref> Ten spyte van dit alles het die bemanning min klagtes gehad.<ref name="Cass 3">{{cite web|last=Cass|first=Stephen|title=Houston, we have a solution, part 3|url=https://spectrum.ieee.org/apollo-13-we-have-a-solution-part-3|date=April 1, 2005|website=IEEE|access-date=September 8, 2019}}</ref> Die Vlugbeheerder John Aaron, saam met Mattingly en verskeie ingenieurs en ontwerpers, het 'n prosedure ontwerp om die beheermodule van volle afgeskakel aan te skakel – iets wat nooit bedoel was om tydens 'n vlug gedoen te word nie, wat nog te sê onder Apollo 13 se streng krag- en tydsbeperkings.<ref>{{cite journal|last=Leopold|first=George|date=March 17, 2009|title=Power engineer: Video interview with Apollo astronaut Ken Mattingly|journal=EE Times|publisher=UMB Tech|url=https://www.eetimes.com/power-engineer-video-interview-with-apollo-astronaut-ken-mattingly/|access-date=August 14, 2010}}</ref> Die ruimtevaarders het die prosedure sonder ooglopende probleme geïmplementeer: Kranz het later die krediet vir hul oorlewing gegee aan al drie ruimtevaarders wat toetsvlieëniers was, gewoond daaraan om in kritieke situasies met hul lewens op die spel te werk.<ref name="Cass 3" /> Wetende dat die koue toestande gekombineer met onvoldoende rus die tyd-kritieke aanvang van die beheermodule voor hertoetrede sou belemmer, het sendingbeheer Lovell na 133 uur toestemming gegee om die maanmodule ten volle aan te skakel om die kajuittemperatuur te verhoog, wat die herbegin van die maanmodule se leidingsrekenaar ingesluit het. Deur die maanmodule se rekenaar aan die gang te hê, kon Lovell 'n navigasiewaarneming uitvoer en die maanmodule se Traagheidsmeeteenheid (IMU) kalibreer. Met die maanmodule se rekenaar bekend met sy ligging en oriëntasie, is die beheermodule se rekenaar later gekalibreer in 'n omgekeerde van die normale prosedures wat gebruik word om die maanmodule op te stel, wat stappe uit die herbeginproses afgeskaal het en die akkuraatheid van die PGNCS-beheerde hertoetrede verhoog het.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/history/afj/ap13fj/25day6-thelastcoursecorrection.html|title=Apollo Flight Journal: Day 6 Part 4|publisher=NASA|access-date=August 16, 2025|archive-date=January 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118020508/https://www.history.nasa.gov/afj/ap13fj/25day6-thelastcoursecorrection.html}}</ref> === Hertoetrede in atmosfeer en neerplons === Ten spyte van die akkuraatheid van die PC+2-prosedure, het die ruimtetuig stadig van koers afgedryf, wat 'n regstelling genoodsaak het. Aangesien die maanmodule se leidingstelsel afgeskakel is na die PC+2-prosedure, is die bemanning aangesê om die [[Ligskadugrens|lyn tussen nag en dag]] op Aarde te gebruik om hulle te lei, 'n tegniek wat op NASA se Aarde-wentelbaan-missies gebruik word, maar nooit op pad terug van die Maan nie.<ref name="Cass 3" /> Hierdie Daalaandrywingstelselverbranding, om 105:18:42 vir 14 sekondes, het die geprojekteerde ingangsvlugroetehoek terug binne veilige perke gebring. Nietemin was nog 'n verbranding nodig om 137:40:13, met behulp van die maanmodule se reaksiebeheerstelselstuwers, vir 21.5 sekondes. Die diensmodule is minder as 'n halfuur later ontkoppel en losgelaat, wat die bemanning toegelaat het om die skade vir die eerste keer te sien en te fotografeer. Hulle het berig dat 'n hele paneel van die diensmodule se buitekant vermis was, dat die brandstofselle bokant die suurstoftenkrak gekantel het, dat die hoëwins-antenna beskadig was en dat daar 'n aansienlike hoeveelheid wrakstukke orals was.{{sfn|Orloff & Harland|2006|pp=370–371}} Haise kon moontlike skade aan die diensmodule se enjinklok sien, wat Kranz se besluit om die diensmodules se enjin nie te gebruik nie, ondersteun het.<ref name="Cass 3" /> Die bemanning het toe uit die maanmodule terug in die beheermodule beweeg en die lewensondersteuningstelsels heraktiveer.<ref name="apollo13NASAsdca" /> [[Lêer:Apollo13 splashdown.jpg|duimnael|links|Apollo&nbsp;13 plons neer in die suide van die Stille Oseaan op April 17, 1970]] Die laaste probleem wat opgelos moes word, was hoe om die maanmodule op 'n veilige afstand van die beheermodule te skei net voor hertoetrede in die atmsofeer. Die normale prosedure, in 'n maanbaan, was om die maanmodule vry te stel en dan die diensmodule se reaksiebeheerstelselstuwers te gebruik om die beheer-en-diensmodule weg te trek, maar teen hierdie punt was die diensmodule reeds losgelaat. Die vervaardiger van die maanmodule, Grumman, het 'n span ingenieurs van die Universiteit van Toronto, onder leiding van senior wetenskaplike Bernard Etkin, aangestel om die probleem op te los van hoeveel lugdruk in die doktonnel gelaat moet word (eerder as om dit heeltemal na die ruimte te ventileer) om die modules uitmekaar te stoot. Die ruimtevaarders het die oplossing met sukses toegepas.<ref name="G&M">{{cite news|title=Bernard Etkin helped avert Apollo 13 tragedy|url=https://www.theglobeandmail.com/technology/science/bernard-etkin-helped-avert-apollo-13-tragedy/article19735265/#dashboard/follows/|access-date=September 7, 2019|newspaper=The Globe and Mail}}</ref> Die maanmodule het weer die Aarde se atmosfeer binnegedring en is vernietig, met die oorblywende stukke wat diep in die oseaan geval het.<ref name="LM-ALSEP" /><ref name=impact>{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/apollo_impact.html|title=Impact Sites of Apollo LM Ascent and SIVB Stages|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=August 27, 2019|archive-date= 8 Januarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108152701/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/apollo_impact.html|url-status=dead}}</ref> Apollo 13 se finale middelkoers-korreksie het die bekommernisse van die Atoomenergiekommissie aangespreek, wat wou hê dat die houer met die plutoniumoksied wat vir die SNAP-27 RTG bedoel was, op 'n veilige plek moes land. Die impakpunt was oor die Tonga-trog in die Stille Oseaan, een van sy diepste punte en die houer het 10 kilometer na die bodem gesink. Latere helikopteropnames het geen radioaktiewe lekkasie gevind nie.<ref name="Cass 3" /> Ionisasie van die lug rondom die beheermodule tydens hertoetrede sal tipies 'n kommunikasieonderbreking van vier minute veroorsaak. Apollo 13 se vlak terugkeerpad het dit tot ses minute verleng, langer as wat verwag is; beheerders het gevrees dat die beheermodule se hitteskild gefaal het..<ref>{{cite magazine|title=Did Ron Howard exaggerate the reentry scene in the movie Apollo 13?|first=Joe|last=Pappalardo|url=http://www.airspacemag.com/need-to-know/did-ron-howard-exaggerate-the-reentry-scene-in-the-movie-apollo-13-17639496/|magazine=Air & Space/Smithsonian|publisher=Smithsonian Institution|location=Washington, D.C.|date=May 1, 2007|access-date=September 8, 2019}}</ref> ''Odyssey'' het radiokontak herwin en veilig in die suid-Stille Oseaan neergeplons, 21°38′24″S 165°21′42″W,{{sfn|Apollo 13 Mission Report 1970|p=1-2}} suidoos van Amerikaans-Samoa en 6.5 km vanaf die bergingskip, USS ''Iwo Jima''.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=371}} Alhoewel hulle moeg was, was die bemanning in 'n goeie toestand, behalwe vir Haise, wat 'n ernstige urienweginfeksie ontwikkel het weens onvoldoende waterinname.{{sfn|Cortright|1975|pp=262–263}} Die bemanning het oornag op die skip gebly en die volgende dag na Pago Pago, Amerikaans Samoa, gevlieg. Hulle het na Hawaii gevlieg, waar president Richard Nixon hulle die Presidensiële Medalje van Vryheid, die hoogste burgerlike eerbewys, aan hulle toegeken het.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/39764154/the_philadelphia_inquirer/|title=Heroes of Apollo 13 Welcomed by President and Loved Ones|agency=Associated Press|newspaper=The Philadelphia Inquirer|location=Philadelphia, Pennsylvania|date=April 19, 1970|via=Newspapers.com|page=1}}</ref> Hulle het oornag gebly en is toe terug na Houston gevlieg.{{sfn|Apollo 13 Mission Report 1970|p=10-5}} Op pad na Honolulu het president Nixon in Houston gestop om die Presidensiële Medalje van Vryheid aan die Apollo 13-sendingoperasiespan toe te ken.<ref name="nixon">{{cite web|title=Behind the Scenes of Apollo 13|url=https://www.nixonfoundation.org/2016/04/behind-scenes-apollo-13/|website=Richard Nixon Foundation|access-date=June 27, 2019|date=April 11, 2016}}</ref> Hy het oorspronklik beplan om die toekenning aan NASA-administrateur Thomas O. Paine te gee, maar Paine het die sendingoperasiespan aanbeveel.<ref>{{cite web|url=https://www.presidency.ucsb.edu/node/241054|title=Remarks on Presenting the Presidential Medal of Freedom to Apollo 13 Mission Operations Team in Houston.|publisher=The American Presidency Project|access-date=December 27, 2017}}</ref> == Publieke en mediareaksie == Wêreldwye belangstelling in die Apollo-program is deur die voorval weer aangewakker; televisiedekking is deur miljoene gesien. Vier Sowjet-skepe het na die landingsgebied gegaan om te help indien nodig{{sfn|NASA 1970|p=15}} en ander nasies het hulp aangebied indien die vaartuig elders moes land.{{sfn|Benson & Faherty|1979|pp=489–494}} President Nixon het afsprake gekanselleer, die ruimtevaarders se families gebel en na NASA se Goddard Space Flight Center in Greenbelt, [[Maryland]], gereis, waar Apollo se opsporing en kommunikasie gekoördineer is.{{sfn|NASA 1970|p=15}} Die redding het meer openbare aandag gekry as enige ruimtevlug tot op daardie stadium, behalwe die eerste maanlanding van Apollo 11. Daar was wêreldwye opskrifte en mense het om televisiestelle gesit om die nuutste ontwikkelinge te kry, aangebied deur netwerke wat hul gereelde programmering vir bulletins onderbreek het. [[Pous Paulus VI]] het 'n byeenkoms van 10 000 mense in gebed gelei vir die ruimtevaarders se veilige terugkeer; tien keer daardie getal mense wat gebede by 'n godsdienstige fees in [[Indië]] doen.{{sfn|Chaikin|1995|p=316}} Die Senaat van die Verenigde State het op 14 April 'n resolusie aangeneem wat besighede versoek om daardie aand om 21:00, plaaslike tyd, tyd aan werknemers toe te laat vir gebede.{{sfn|NASA 1970|p=15}} Na raming het 40 miljoen Amerikaners na Apollo 13 se landing gekyk, wat regstreeks op al drie netwerke uitgesaai is, met nog 30 miljoen wat 'n gedeelte van die 6+1⁄2 uur lange uitsending gekyk het. Selfs meer mense buite die VSA het gekyk. Jack Gould van [[The New York Times]] het gesê dat Apollo 13, "wat so naby aan 'n tragiese ramp gekom het, die wêreld heel waarskynlik meer volledig in wedersydse besorgdheid verenig het as wat nog 'n suksesvolle landing op die Maan sou gedoen het".<ref>{{cite news|last=Gould|first=Jack|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1970/04/18/archives/tv-millions-of-viewers-end-vigil-for-apollo-13-unusual-color.html|date=April 18, 1970|page=59|title=TV: Millions of viewers end vigil for Apollo 13|url-access=subscription}}</ref> == Ondersoek en reaksie == === Hersieningsraad === Onmiddellik na die bemanning se terugkeer het die NASA-administrateur Paine en adjunk-administrateur George Low 'n Hersieningsraad aangestel om die ongeluk te ondersoek. Onder die voorsitterskap van die direkteur van die NASA Langley-navorsingsentrum, Edgar M. Cortright, en insluitend Neil Armstrong en ses ander<ref group=nota>Die ander was Robert F. Allnutt (Assistent van die Administrateur, NASA-hoofkwartier); John F. Clark (Direkteur, Goddard Ruimtevlugsentrum); Brig. Generaal Walter R. Hedrick Jr. (Direkteur van Ruimte, DCS/RED, Hoofkwartier, USAF); Vincent L. Johnson (Adjunk-Mede-Administrateur-Ingenieurswese, Kantoor van Ruimtewetenskap en Toepassings); Milton Klein (Bestuurder, AEC-NASA Ruimtekernaandrywingskantoor); Hans M. Mark (Direkteur, Ames Navorsingsentrum).{{sfn|Accident report|pp=1-1–1-4}}</ref> het die raad sy finale verslag op 15 Junie aan Paine gestuur.{{sfn|Accident report|p=15}} Dit het bevind dat die fout in die diensmodule se suurstoftenk nommer 2 begin het.{{sfn|Accident report|p=4-36}} Beskadigde Teflon-isolasie op die drade na die roerwaaier binne in suurstoftenk 2 het veroorsaak dat die drade kortsluit en hierdie isolasie aan die brand gesteek het. Die gevolglike brand het die druk binne in die tenk verhoog totdat die tenkkoepel gefaal en die brandstofselbaai (Diensmodule sektor 4) met vinnig uitsettende gasvormige suurstof en verbrandingsprodukte gevul het. Die styging in druk was voldoende om die klinknaels wat die [[aluminium]] buitepaneel, wat sektor 4 bedek vas hou, te breek en die sektor aan die ruimte blootgestel en die vuur geblus het. Die losstaande paneel het die nabygeleë hoëwins-antenna getref, wat die smalstraal-kommunikasiemodus gedeaktiveer het en kommunikasie met die Aarde vir 1.8&nbsp;sekondes onderbreek het terwyl die stelsel outomaties na die rugsteun-wyestraalmodus oorgeskakel het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|pp=372–373}} Die sektore van die diensmodule was nie lugdig van mekaar af nie en as daar tyd was vir die hele diensmodule om so onder druk te kom soos sektor 4, sou die krag op die beheermodule se hitteskild die twee modules geskei het. Die verslag het die gebruik van Teflon en ander materiale wat as vlambaar in superkritiese suurstof, soos aluminium, binne die tenk bevraagteken.{{sfn|Accident report|pp=5-6–5-7, 5-12–5-13}} Die raad het geen bewyse gevind wat op enige ander teorie van die ongeluk dui nie.{{sfn|Accident report|p=4-37}} {{multiple image | align = left | direction = vertical | width = 200 | header = | image1 = Honeycomb panel test (S70-41982).jpg | alt1 = | caption1 = Paneel tydens die insident besig om uitgeblaas te word | image2 = Honeycomb panel test (S70-41983).jpg | alt2 = Further along in the process | caption2 = Paneel, soortgelyk aan die diensmodule se sektor 4 bedekking, besig om uit geblaas te word tydens 'n toets as deel van die ondersoek }} Meganiese skok het die suurstofkleppe op die nommer 1 en nommer 3 brandstofselle gedwing om toe te sluit, wat hulle buite werking gestel het.{{sfn|Accident report|p=4-40}} Die skielike faling van suurstoftenk 2 het suurstoftenk 1 gekompromitteer, wat veroorsaak het dat die inhoud daarvan oor die volgende 130&nbsp;minute uitgelek het, moontlik deur 'n beskadigde lyn of klep en die diensmodule se suurstofvoorraad heeltemal uitgeput het.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=372}}{{sfn|Accident report|p=4-43}} Met beide die diensmodule se suurstoftenks wat leeg geraak het en met ander skade aan die diensmodule, moes die sending gestaak word.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=375}} Die raad het die reaksie op die krisis geprys: "Die onvolmaaktheid in Apollo 13 het 'n byna-ramp veroorsaak, slegs afgeweer deur uitstekende prestasie van die kant van die bemanning en die grondbeheerspan wat hulle ondersteun het."{{sfn|Accident report|p=ii}} Suurstoftenk 2 is vervaardig deur die Beech Aircraft Company van [[Boulder, Colorado|Boulder]], [[Colorado]], as subkontrakteur van North American Rockwell (NAR) van Downey, [[Kalifornië]], hoofkontrakteur vir die [[Apollo-beheer-en-diensmodule|beheer-en-diensmodule]].{{sfn|Accident report|p=4-2}} Dit het twee termostatiese skakelaars bevat, oorspronklik ontwerp vir die beheermodule se 28-volt [[Gelykstroom|GS-krag]], maar wat kon faal as dit aan die 65-volt onderwerp word wat tydens grondtoetse by Kennedy-ruimtesentrum gebruik was.{{sfn|Accident report|p=4-23}} By NAR se fasiliteit was suurstoftenk 2 oorspronklik geïnstalleer in 'n suurstofrak wat in die Apollo 10-diensmodule, SM-106, geplaas is, maar dit is verwyder om 'n potensiële elektromagnetiese interferensieprobleem op te los en is met 'n ander rak vervang. Tydens die verwydering is die rak per ongeluk met minstens 5 sentimeter laat val, omdat 'n keerbout nie verwyder was nie. Die waarskynlikheid van skade hierdeur was min, maar dit is moontlik dat die aanvullyn-samestelling los was en deur die val vererger is. Na 'n paar hertoetse (wat nie die vul van die tenk met vloeibare suurstof ingesluit het nie), is die rak in November 1968 weer in SM-109 geïnstalleer, bedoel vir Apollo 13, wat in Junie 1969 na die Kennedy-ruimtesentrum verskeep is.{{sfn|Accident report|pp=4-19, 4-21}} Die aftellingsdemonstrasietoets het, met SM-109 in sy plek naby die bokant van die Saturn V, plaasgevind en op 16 Maart 1970 begin. Tydens die toets is die kriogeniese tenks gevul, maar suurstoftenk 2 kon nie deur die normale dreineringslyn leeggemaak word nie en 'n verslag is geskryf om die probleem te dokumenteer. Na 'n bespreking tussen NASA en die kontrakteurs, is pogings om die tenk leeg te maak op 27 Maart hervat. Toe dit nie normaalweg wou leegraak nie, is die verwarmers in die tenk aangeskakel om die suurstof te laat verdamp. Die termostatiese skakelaars was ontwerp om te verhoed dat die verwarmers die temperatuur hoër as 27&nbsp;°C verhoog, maar hulle het gefaal onder die 65-volt kragtoevoer wat gebruik is. Temperature op die verwarmerbuis binne die tenk het moontlik 540&nbsp;°C bereik, wat heel waarskynlik die Teflon-isolasie beskadig het.{{sfn|Accident report|p=4-23}} Die temperatuurmeter was nie ontwerp om hoër as 29 °C (85 °F) te lees nie, dus het die tegnikus wat die prosedure gemonitor het, niks ongewoons opgespoor nie. Hierdie verhitting is goedgekeur deur Lovell en Mattingly van die hoofbemanning, sowel as deur NASA-bestuurders en -ingenieurs.{{sfn|Chaikin|1995|pp=330–331}}<ref>{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|last=Williams|first=David R.|title=The Apollo 13 Accident|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=December 31, 2012|archive-date=12 Augustus 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812132800/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/ap13acc.html|url-status=dead}}</ref> Vervanging van die tenk sou die sending met ten minste 'n maand vertraag het.<ref name="mission summary" /> Die tenk is weer met vloeibare suurstof gevul net voor die lansering; sodra die elektriese krag gekoppel is, het dit 'n gevaarlike situasie geskep.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=375}} Die raad het bevind dat Swigert se aktivering van die suurstoftenk 2-waaier op versoek van Sendingbeheer 'n elektriese vonk veroorsaak het wat die tenk aan die brand gesteek het. {{sfn|Chaikin|1995|p=333}} Die raad het 'n toets uitgevoer op 'n suurstoftenk wat met warmdraadontstekers toegerus is wat 'n vinnige temperatuurstyging binne die tenk veroorsaak het, waarna dit gefaal en telemetrie opgelewer het soortgelyk aan dié wat met die Apollo 13 suurstoftenk 2 gesien is.{{sfn|Accident report, appendix F–H|pp=F-48–F-49}} Toetse met panele soortgelyk aan die een wat op SM Sektor 4 vermis is, het veroorsaak dat die paneel in die toetsapparaat losgekom het.{{sfn|Accident report, appendix F–H|pp=F-70–F-82}} === Veranderinge na die ondersoek === [[Lêer:Apollo 14 redesigned oxygen tank (S71-16745).jpg|duimnael|Herontwerpte suurstoftenk vir Apollo{{nbsp}}14]] Vir Apollo 14 en daaropvolgende sendings is die suurstoftenk herontwerp en die termostate is opgegradeer om die korrekte spanning te kan hanteer. Die verwarmers is behou aangesien hulle nodig was om suurstofdruk te handhaaf. Die roerwaaiers, met hul onverseëlde motors, is verwyder, wat beteken het dat die suurstofhoeveelheidsmeter nie meer akkuraat was nie. Dit het vereis dat 'n derde tenk bygevoeg word sodat geen tenk minder as halfleeg sou word nie.{{sfn|Gatland|1976|p=281}} Die derde tenk is in vak 1 van die diensmodule geplaas, aan die teenoorgestelde kant van die ander twee en het 'n isolasieklep gekry wat dit in 'n noodgeval van die brandstofselle en van die ander twee suurstoftenks kon isoleer en dit toelaat om slegs die beheermodule se omgewingbeheer stelsel te voed. Die hoeveelheidsvoelpen is opgegradeer van aluminium na [[vlekvrye staal]].{{sfn|Apollo 14 Press Kit|1971|pp=96–97}} Alle elektriese bedrading in vak 4 was met vlekvrye staal omhul. Die brandstofsel-suurstoftoevoerkleppe is herontwerp om die Teflon-bedekte bedrading van die suurstof te isoleer. Die ruimtetuig en sendingbeheer-moniteringstelsels is aangepas om meer onmiddellike en sigbare waarskuwings van afwykings te gee.{{sfn|Gatland|1976|p=281}} 'n Noodvoorraad van 19 liter water is in die beheermodule gestoor en 'n noodbattery, identies aan dié wat die maanmodule se daalstadium aangedryf het, is in die diensmodule geplaas. Die maanmodule is aangepas om die oordrag van krag van die maanmodule na die beheermodule makliker te maak.{{sfn|Apollo 14 Press Kit|1971|pp=96–98}} == Nadraai == Op 5 Februarie 1971 het Apollo 14 se maanmodule, ''Antares'', op die Maan geland met die ruimtevaarders Alan Shepard en Edgar Mitchell aan boord, naby Fra Mauro, die terrein wat Apollo 13 veronderstel was om te verken.<ref>{{cite web|website=Universities Space Research Association|publisher=Lunar and Planetary Institute|title=Apollo 14 mission|url=https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_14/|access-date=September 15, 2019}}</ref> Haise het as CAPCOM gedien tydens die afdaling na die Maan<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a14/a14.landing.html|title=Landing at Far Mauro |editor-last=Jones |editor-first=Eric M. |work=Apollo 14 Lunar Surface Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025|date=January 12, 2016}}</ref> en tydens die tweede EVA, waartydens Shepard en Mitchell naby die Cone-krater verken het.<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a14/a14.tocone.html|title=Climbing Cone Ridge – where are we? |editor-last=Jones |editor-first=Eric M. |work=Apollo 14 Lunar Surface Journal |publisher=NASA |access-date=August 16, 2025|date=September 29, 2017}}</ref> Geen van die Apollo 13-ruimtevaarders het weer in die ruimte gevlieg nie. Lovell het in 1973 by NASA en die Vloot afgetree en die privaatsektor betree.<ref name="nasabio">{{cite web |url=http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/lovell-ja.html |title=Astronaut Bio: James A. Lovell |access-date=December 16, 2016|publisher=NASA|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112213829/https://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/lovell-ja.html|archive-date=January 12, 2017}}</ref>Hy is in 2025 op die ouderdom van 97 oorlede.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/news-release/acting-nasa-administrator-reflects-on-legacy-of-astronaut-jim-lovell/|title=Acting NASA Administrator Reflects on Legacy of Astronaut Jim Lovell|first=Jessica|last=Taveau|publisher=NASA|date=August 8, 2025|accessdate=August 8, 2025}}</ref> Swigert sou deel gewees het van die 1975 Apollo-[[Sojoes-program|Sojoes]]-toetsprojek (die eerste gesamentlike sending met die Sowjetunie), maar is verwyder as gevolg van sy deelname aan die Apollo 15-koevert voorval. Hy het in 1973 bedank uit NASA en die agentskap verlaat om die politiek te betree en is in 1982 tot die Huis van Verteenwoordigers verkies, maar is aan kanker oorlede voordat hy op 51-jarige ouderdom ingesweer kon word.<ref>{{cite web|title=For Jack Swigert, on his 83rd birthday|last=Carney|first=Emily|url=https://www.americaspace.com/2014/08/29/for-jack-swigert-on-his-83rd-birthday/|publisher=AmericaSpace|date=August 29, 2014|access-date=November 24, 2019}}</ref> Haise sou die bevelvoerder van die gekanselleerde Apollo 19-sending gewees het, en het die Ruimtependeltuig-naderings- en landingstoetse gevlieg voordat hy in 1979 by NASA afgetree het.<ref>{{Cite web |first1=Elizabeth|last1=Howell|last2=Hickok|first2=Kimberly|title=Astronaut Fred Haise: Apollo 13 Crewmember |url=http://www.space.com/20318-fred-haise-apollo-13-biography.html |website=Space.com|publisher=Future US |date=April 10, 2020 |access-date = April 11, 2020}}</ref> Verskeie eksperimente is tydens Apollo 13 voltooi, alhoewel die sending nie op die Maan geland het nie.<ref name="nasabio" /> Een het die lanseervoertuig se S-IVB (die Saturn V se derde stadium) behels, wat op vorige missies in 'n sonbaan gestuur is nadat dit losgemaak is. Die seismometer wat deur Apollo 12 agtergelaat is, het gereelde impakte van klein voorwerpe op die Maan waargeneem, maar groter impakte sou meer inligting oor die Maan se kors oplewer, daarom is besluit dat die S-IVB, beginnende met Apollo 13, op die Maan neerstort sou word. {{sfn|Harland|1999|p=50}} Die impak het om 77:56:40 in die sending plaasgevind en genoeg energie opgelewer sodat die versterking van die seismometer, 117 kilometer vanaf die impak, verminder moes word.{{sfn|Orloff & Harland|2006|p=367}} 'n Eksperiment om die hoeveelheid atmosferiese elektriese verskynsels tydens die opstyg na die wentelbaan te meet, bygevoeg nadat Apollo 12 deur weerlig getref is, het data opgelewer wat 'n verhoogde risiko tydens marginale weer aandui. 'n Reeks foto's van die Aarde, geneem om te toets of wolkhoogte vanaf geosinchrone satelliete bepaal kon word, het die verlangde resultate gelewer.<ref name="13 science">{{cite web|title=Apollo 13 mission: Science experiments|website=[[Universities Space Research Association|USRA]]|publisher=Lunar and Planetary Institute|url=https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_13/experiments/|access-date=August 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915105402/https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_13/experiments/|archive-date=September 15, 2018|url-status=dead}}</ref> As 'n grap het Grumman, vervaardiger van die maanmodule, 'n faktuur aan North American Rockwell, hoofkontrakteur vir die Beheer-en-Diensmodule, uitgereik vir die "sleep" van die Beheer-en-Diensmodule die grootste deel van die pad na die Maan en terug. Die transaksiekoste het 400 001 myl teen $1 elk (plus $4 vir die eerste myl); $536,05 vir batterylaai; suurstof; en vier nagte teen $8 per nag vir 'n "ekstra gas in die kamer" (Swigert) ingesluit. Na 'n 20% "kommersiële afslag" en 'n 2% afslag vir tydige betaling, was die finale totaal $312 421,24. North American het betaling van die hand gewys en opgemerk dat hulle drie vorige Grumman maanmodules na die Maan vervoer het sonder vergoeding.<ref>{{cite web|url=https://www.spaceflightinsider.com/space-centers/kennedy-space-center/the-apollo-13-invoice/|title=The Apollo 13 Invoice...|website=Spaceflight Insider|access-date=September 17, 2019|date=December 8, 2013|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112041957/https://www.spaceflightinsider.com/space-centers/kennedy-space-center/the-apollo-13-invoice/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Tongue-in-Cheek-Bill Asks Space Tow Fee|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1338&dat=19700418&id=Owg0AAAAIBAJ&sjid=O_gDAAAAIBAJ&pg=5822,839543|newspaper=Spokane Daily Chronicle|date=April 18, 1970|page=7|access-date=September 17, 2019}}</ref><ref>{{cite news|newspaper=[[The New York Times]]|date=April 18, 1970|access-date=September 17, 2019|title='Towing' Fee is asked by Grumman|page=13|url=https://www.nytimes.com/1970/04/18/archives/towing-fee-is-asked-by-grumman.html}}</ref> Die beheermodule is uitmekaar gehaal vir toetsing en die onderdele was jare lank geberg; sommige is gebruik vir 'n opleidingstoestel vir die Skylab-reddingsmissie. Die opleidingstoestel is by die Kentucky Wetenskapsentrum in Louisville, Kentucky, uitgestal. Max Ary van die Cosmosphere het 'n projek voltooi om die ''Odyssey'' te restoureer en dit is te sien by die museum in Hutchinson, Kansas.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35462879/the_manhattan_mercury/|title=Apollo 13 Capsule Headed for Kansas|agency=Associated Press|date=December 29, 1996|page=A2|via=Newspapers.com|location=Manhattan, Kansas|newspaper=The Manhattan Mercury}}</ref> Apollo 13 is deur Lovell 'n ''suksesvolle mislukking'' genoem.{{sfn|Cortright|1975|pp=247–249}} Mike Massimino, 'n [[pendeltuig]]-ruimtevaarder, het gesê dat Apollo 13 "spanwerk, kameraderie en waarvan NASA regtig gemaak is" getoon het.<ref name="Yahoo 50th">{{cite news|publisher = Yahoo! News|url=https://news.yahoo.com/houston-ve-had-problem-remembering-050652323.html|access-date=April 11, 2020|date=April 9, 2020|title='Houston, we've had a problem': Remembering Apollo 13 at 50|last=Dunn|first=Marcia|agency=Associated Press}}</ref> Die reaksie op die ongeluk is herhaaldelik ''NASA se beste uur'' genoem;<ref name="Walt Disney's Honorary Oscars">{{cite web|first=Kim|last=Shiflett|url=https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour|title=Members of Apollo 13 Team Reflect on 'NASA's Finest Hour'|date=April 17, 2015|access-date=June 16, 2018|publisher=[[NASA]]|archive-date=September 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924162717/https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|editor-last1=Foerman |editor-first1=Paul |editor-last2=Thompson |editor-first2=Lacy|date=April 2010|title=Apollo 13 – NASA's 'successful failure'|journal=Lagniappe|volume=5|issue=4|pages=5–7|location=Hancock County, Mississippi|publisher=John C. Stennis Space Center|access-date=July 4, 2013|url=http://www.nasa.gov/centers/stennis/pdf/445767main_April_10_Lagniappe.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.nasa.gov/centers/stennis/pdf/445767main_April_10_Lagniappe.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cgpublishing.com/Rpdf/Apollo%20EECOM%20Boeing%20News%201(FL)1.pdf|title=NASA's Finest Hour: Sy Liebergot recalls the race to save Apollo 13|last=Seil|first=Bill|date=July 5, 2005|work=Boeing News Now|publisher=[[Boeing|Boeing-maatskappy]] |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120409192033/http://www.cgpublishing.com/Rpdf/Apollo%20EECOM%20Boeing%20News%201(FL)1.pdf|archive-date=April 9, 2012}}</ref>{{sfn|Chaikin|1995|p=335}} dit word steeds so beskou.<ref name="Yahoo 50th" /> Die skrywer Colin Burgess het geskryf, "Die lewe-of-dood vlug van Apollo 13 het die kolossale risiko's wat inherent is aan bemande ruimtevaart, dramaties bewys. Ook, met die bemanning veilig terug op aarde, het die openbare apatie weer ondersteunend geword".{{sfn|Burgess|2019|p=23}} William R. Compton het in sy boek oor die Apollo-program van Apollo 13 gesê: "Slegs 'n heroïese poging van intydse improvisasie deur sendingoperasiespanne het die bemanning gered."{{sfn|Compton|1989|pp=196–199}} Rick Houston en Milt Heflin het in hul geskiedenis van sendingbeheer gesê: "Apollo 13 het bewys dat sendingbeheer daardie ruimtereisigers weer huis toe kon bring toe hul lewens op die spel was."{{sfn|Houston, Heflin & Aaron|2015|p=199}} Die voormalige NASA-hoofhistorikus Roger D. Launius het geskryf: "Meer as enige ander voorval in die geskiedenis van ruimtevlug, het herstel van hierdié ongeluk die wêreld se geloof in NASA se vermoëns verstewig".{{sfn|Launius|2019|p=187}} Die ongeluk het egter sommige amptenare, insluitend Gilruth, direkteur van die Manned Spaceflight Center, oortuig dat as NASA aanhou om ruimtevaarders op Apollo-missies te stuur, sommige onvermydelik sou sterf, en hulle het gevra dat die program so gou as moontlik beëindig word.{{sfn|Launius|2019|p=187}} Nixon se adviseurs het aanbeveel dat die oorblywende maansendings gekanselleer word en gesê dat 'n ramp in die ruimte hom politieke kapitaal sou kos.{{sfn|Chaikin|1995|p=336}} Begrotingsbesnoeiings het die besluit makliker gemaak en tydens die pouse na Apollo 13 is twee missies gekanselleer, wat beteken het dat die program met Apollo 17 in Desember 1972 geëindig het.{{sfn|Launius|2019|p=187}}{{sfn|Burgess|2019|pp=22–27}} == Populêre kultuur, media en 50ste herdenking == [[Lêer:Universal Studios Hollywood 2012 58.jpg|duimnael|alt=see caption|Beheermodule replika soos gebruik gedurende die verfilming van ''[[Apollo&nbsp;13 (film)|Apollo&nbsp;13]]'' ]] Die 1974-fliek ''Houston, We've Got a Problem'', hoewel dit rondom die Apollo 13-voorval afspeel, is 'n fiktiewe drama oor die krisisse waarmee grondpersoneel te kampe het wanneer die noodgeval hul werkskedules ontwrig en verdere stres op hul lewens plaas. Lovell het in die openbaar oor die fliek gekla en gesê dit was "fiktief en van swak smaak"..<ref name=irks>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088956/the_south_bend_tribune/|title=Apollo 13 Movie Irks Lovell|agency=Associated Press|newspaper=The South Bend Tribune|location=South Bend, Indiana|date=February 28, 1974|page=5|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2017/04/13/houston-we-have-a-problem-the-amazing-history-of-the-iconic-apollo-13-misquote/|title='Houston, we have a problem': The amazing history of the iconic Apollo 13 misquote|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521183910/https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2017/04/13/houston-we-have-a-problem-the-amazing-history-of-the-iconic-apollo-13-misquote/|archive-date=May 21, 2019|url-status=live|newspaper=The Washington Post|date=April 13, 2017|last1=Rosenwald|first1=Michael S.}}</ref> "'Houston … We've Got a Problem'" was die titel van 'n episode van die [[BBC]]-dokumentêre reeks A Life At Stake, wat in Maart 1978 uitgesaai is. Dit was 'n akkurate, indien vereenvoudigde, rekonstruksie van die gebeure.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35940813/the_observer/|title=The Week in View|last1=Meades|first1=Jonathan|newspaper=The Observer|location=London, England|date=March 26, 1978|page=29|via=Newspapers.com}}</ref>In 1994, tydens die 25ste herdenking van Apollo 11, het PBS 'n 90-minuut dokumentêr met die titel ''Apollo 13: To the Edge and Back'' vrygestel.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35947551/chicago_tribune/|title=Wednesday Highlights|department=TV Week|newspaper=Chicago Tribune|location=Chicago, Illinois|date=July 17, 1994|page=25|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35947573/florida_today/|title=Space Specials at a Glance|newspaper=Florida Today|department=TV Week|location=Cocoa, Florida|date=July 17, 1994|page=3|via=Newspapers.com}}</ref> Na die vlug het die bemanning beplan om 'n boek te skryf, maar hulle het almal NASA verlaat sonder om dit te begin. Nadat Lovell in 1991 afgetree het, is hy deur die joernalis Jeffrey Kluger genader oor die skryf van 'n nie-fiksieverslag van die sending. Swigert is in 1982 oorlede en Haise het nie meer in so 'n projek belanggestel nie. Die gevolglike boek, ''Lost Moon: The Perilous Voyage of Apollo 13'', is in 1994 gepubliseer.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/39589313/the_postcrescent_11_december_1994/|title=Lovell Describes the Dark Side of Moon Shots|newspaper=The Post-Crescent|location=Appleton, Wisconsin|agency=Associated Press|last1=Dunn|first1=Marcia|date=December 11, 1994|page=F-8|via=Newspapers.com}}</ref> In 1995 is 'n filmaanpassing van die boek, Apollo 13, vrygestel, geregisseer deur [[Ron Howard]] en met Tom Hanks as Lovell, [[Bill Paxton]] as Haise, [[Kevin Bacon]] as Swigert, [[Gary Sinise]] as Mattingly, [[Ed Harris]] as Kranz en [[Kathleen Quinlan]] as Marilyn Lovell in die hoofrolle. James Lovell, Kranz en ander hoofrolspelers het verklaar dat hierdie film die gebeure van die sending met redelike akkuraatheid uitgebeeld het, gegewe dat 'n mate van dramatiese vryheid geneem is. Byvoorbeeld, die film verander die tydsvorm van Lovell se bekende opvolg op Swigert se oorspronklike woorde van "Houston, ons het 'n probleem gehad" na "Houston, ons het 'n probleem".<ref name="journal Houston" /><ref name="nasaMembers" /> Gedurende die skepping van die film is die frase "Mislukking is nie 'n opsie nie" geskep, wat deur Harris as Kranz in die film uitgespreek is; die frase het so nou met Kranz geassosieer geraak dat hy dit vir die titel van sy 2000-outobiografie gebruik het.<ref name="nasaMembers">{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour|title=Members of Apollo 13 Team Reflect on 'NASA's Finest Hour'|last=Granath|first=Bob|date=April 17, 2015|website=NASA|access-date=July 1, 2019|archive-date=July 13, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713193613/https://www.nasa.gov/content/members-of-apollo-13-team-reflect-on-nasas-finest-hour/|url-status=dead}}</ref> Die film het twee van die nege Oscar-toekennings gewen waarvoor dit genomineer is, naamlik vir Beste Rolprentredigering en Beste Klank.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088898/the_heraldpalladium/|title=The Winners|agency=Associated Press|newspaper=The Herald-Palladium|location=Saint Joseph, Michigan|date=March 26, 1996|page=4B|via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35088927/st_louis_postdispatch/|title='Braveheart', 'Apollo 13' Lead Oscar Nominees|newspaper=St. Louis Post Dispatch|location=St. Louis, Missouri|date=February 14, 1996|page=4A|via=Newspapers.com|last1=Barnes|first1=Harper}}</ref> In die 1998-minireeks ''From the Earth to the Moon'', medevervaardig deur Hanks en Howard, word die sending gedramatiseer in die episode "We Interrupt This Program". Eerder as om die voorval vanuit die bemanning se perspektief te wys soos in die Apollo 13-speelfilm, word dit eerder aangebied vanuit 'n Aardse perspektief van televisieverslaggewers wat meeding om dekking van die gebeurtenis.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35053645/santa_cruz_sentinel/|title=Tom Hanks Flies us to the Moon via HBO|newspaper=Santa Cruz Sentinel|location=Santa Cruz, California|date=April 5, 1998|page=C-6|agency=The New York Times|via=Newspapers.com|last1=Sterngold|first1=James}}</ref> In 2020 het die BBC World Service begin om ''13 Minutes to the Moon'' uit te saai, radioprogramme wat gebruik maak van NASA-klank van die sending, sowel as argiefmateriaal en onlangse onderhoude met deelnemers. Episodes het begin uitgesaai vir Seisoen 2 vanaf 8 Maart 2020, met episode 1, "Time Bomb: Apollo 13", wat die lansering en die ontploffing verduidelik. Episode 2 beskryf Sendingbeheer se ontkenning en ongeloof oor die ongeluk, met ander episodes wat ander aspekte van die sending dek. Die sewende en laaste episode is vertraag weens die [[Covid-19-pandemie]]. In "Delay to Episode 7" het die BBC verduidelik dat die aanbieder van die reeks, mediese dokter Kevin Fong, diens moes verrig het.<ref>{{Cite web |title=13 minutes to the moon, season 2, BBC podcast |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/w13xttx2/episodes/downloads |access-date=April 14, 2020 |website=BBC}}</ref><ref>{{cite web |date=March 11, 2020 |title=13 Minutes to the moon |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p083wp70 |access-date=December 28, 2022 |website=BBC}}</ref> Voor die 50ste herdenking van die sending in 2020 is 'n Apollo in Real Time-webwerf vir die sending geopen, wat kykers toelaat om die sending te volg terwyl dit ontvou, foto's en video's te besigtig, en te luister na klank van gesprekke tussen Houston en die ruimtevaarders, sowel as tussen sendingbeheerders.<ref>{{cite journal|title=Relive the drama of Apollo 13 in real time, as it happened|date=April 8, 2020|access-date=April 16, 2020|last=Reichhardt|first=Tony|url=https://www.airspacemag.com/daily-planet/relive-drama-apollo-13-real-time-it-happened-180974625/|publisher=Smithsonian Institution|journal=Air and Space Magazine}}</ref> As gevolg van die COVID-19-pandemie het NASA geen persoonlike geleenthede gedurende April 2020 vir die vlug se 50ste herdenking gehou nie, maar het 'n nuwe dokumentêr ''Apollo 13: Home Safe'' op 10 April 2020 bekendgestel.<ref>{{cite web|title=Celebrate Apollo 13 at 50 with NASA's 'Home Safe' documentary (and much more!)|last=Howell|first=Elizabeth|url=https://www.space.com/apollo-13-50th-anniversary-webcast-digital-celebrations.html|date=April 10, 2020|access-date=April 16, 2020|publisher=space.com}}</ref> 'n Aantal geleenthede is herskeduleer vir later in 2020.<ref>{{cite web|title=Houston, we've had a delay: Apollo 13 50th celebrations rescheduled|last=Pearlman|first=Robert Z.|url=https://www.space.com/apollo13-50th-celebrations-rescheduled.html|date=April 9, 2020|access-date=April 16, 2020|publisher=space.com}}</ref> == Galery == <gallery widths="200" heights="200"> ALSEP Ap13-70-HC-77.jpg|Lovell oefen die ontplooiing van die ALSEP-toerusting tydens opleiding. Apollo 13 Saturn V during rollout.jpg|Die Apollo 13-lanseervoertuig word uitgerol, Desember 1969 Apollo 13 Mailbox at Mission Control.jpg|Die "posbus" by Sendingbeheer gedurende die Apollo&nbsp;13-sending Apollo 13 LM undocking (AS13-59-8566) (cropped).jpg|Maanmodule ''Aquarius'' nadat dit ontkoppel is bokant die Aarde Mission Control Celebrates - GPN-2000-001313.jpg|Sendingbeheer vier die suksesvolle neerplonsing van die bemanning Apollo 13 Astronauts on the U.S.S. Iwo Jima - GPN-2002-000054.jpg|Die bemanning aan boord van die USS ''Iwo Jima'' nadat hulle neergeplons het Crew on the phone.png|Die bemanning praat met President Nixon kort na hulle terugkeer APOLLO 13 LUNAR PLAQUE replica.jpg|Replika van die maangedenkplaat met Swigert se naam op wat ontwerp was om dié een op die ''Aquarius'', met Mattingly se naam op, te bedek Apollo13-booster-crater.jpg|Die krater veroorsaak deur die S-IVB's se impak, soos gefotografeer deur die Maanverkenningstuig in 2010 </gallery> == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bronne == * {{cite magazine|title=The Elusive Human Maximum Altitude Record|last1=Adamo|first1=Daniel|magazine=Quest: The History of Spaceflight Quarterly|volume=16|issue=4|year=2009|issn=1065-7738|url=http://www.aiaahouston.org/Horizons/ApolloMaxH.pdf}} * {{cite book|title=Apollo 13 Press Kit|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|year=1970|url=https://www.nasa.gov/history/alsj/a13/A13_PressKit.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/alsj/a13/A13_PressKit.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=70-50K|ref={{sfnRef|Apollo 13 Press Kit|1970}}}} * {{cite book|title=Apollo 14 Press Kit|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|year=1971|url=https://www.nasa.gov/specials/apollo50th/pdf/A14_PressKit.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/specials/apollo50th/pdf/A14_PressKit.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=71-3K|ref={{sfnRef|Apollo 14 Press Kit|1971}}}} * {{cite report|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/APSR-JSC-09423-OCR.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.hq.nasa.gov/alsj/APSR-JSC-09423-OCR.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Apollo Program Summary Report|date=1975|publisher=[[National Aeronautics and Space Administration]]|id=JSC-09423|ref={{sfnRef|Apollo Program Summary Report|1975}}}} * {{cite book|last1=Barell|first1=John|title=Antarctic Adventures: Life Lessons from Polar Explorers|year=2016|publisher=Balboa Press|isbn=978-1-5043-6651-9|url=https://books.google.com/books?id=yJiaDQAAQBAJ&pg=PT154}} * {{cite report |url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19790003956.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19790003956.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Moonport: A History of Apollo Launch Facilities and Operations|first1=Charles D.|last1=Benson|first2=William Barnaby|last2=Faherty|year=1978|location=Washington, D.C.|series=NASA History Series|id=SP-4204|ref={{sfnRef|Benson & Faherty|1979}}}} * {{cite book |last1=Brooks |first1=Courtney G. |last2=Grimwood |first2=James M. |last3=Swenson |first3=Loyd S. Jr. |title=Chariots for Apollo: A History of Manned Lunar Spacecraft |url=https://history.nasa.gov/SP-4205.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4205.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead|series=NASA History Series |date=1979 |publisher=Scientific and Technical Information Branch, NASA |location=Washington, D.C. |isbn=978-0-486-46756-6 |oclc=4664449 |lccn=79001042 |id=NASA SP-4205 |ref={{sfnRef|Brooks, Grimwood, & Swenson|1979}}}} * {{cite book|last=Burgess|first=Colin|year=2019|title=Shattered Dreams: The Lost and Canceled Space Missions|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln, Nebraska|isbn=978-1-4962-1422-5|edition=eBook}} * {{cite book|last=Chaikin|first=Andrew|title=A Man on the Moon: The Voyages of the Apollo Astronauts|location=New York|publisher=Penguin Books|year=1995|orig-year=1994|isbn=978-0-14-024146-4}} * {{cite book|last1=Compton|first1=William David|title=Where No Man has Gone Before: A History of Apollo Lunar Exploration Missions|series=NASA History Series|publisher=NASA|id=SP-4214|year=1989|location=Washington, D.C.|oclc=1045558568}} * {{cite book|last=Cooper|first=Henry S.F.|title=Thirteen: The Apollo Mission that Failed|orig-year=1972|year=2013|publisher=Open Road Integrated Media, Inc.|location=New York|isbn=978-1-4804-6221-2}} * {{cite book|last=Cortright|first=Edgar M.|title=Report of Apollo 13 Review Board|publisher=[[NASA]]|date=June 15, 1970|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/report-of-a13-review-board-19700615-19700076776.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415005711/https://history.nasa.gov/ap13cortright.pdf |archive-date=2023-04-15 |access-date=17 August 2025 |url-status=live|ref={{sfnRef|Accident report}}}} ** {{cite book|title=Report of Apollo 13 Review Board, appendix F–H|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/a13-review-report-app-f-g-h-19700078913.pdf |access-date=17 August 2025 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/afj/ap13fj/pdf/a13-review-report-app-f-g-h-19700078913.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|ref={{sfnRef|Accident report, appendix F–H}}}} * {{cite journal|last=Driscoll|first=Everly|date=April 4, 1970|title=Apollo 13 to the highlands|jstor=3954891|journal=Science News|volume=97|issue=14| pages = 353–355|doi=10.2307/3954891}} * {{cite book|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/afj/ap13fj/pdf/a13-mission-report-197007.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/alsj/a13/A13_MissionOpReport.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|author=Flight Control Division|location=Houston, Texas|title=Mission Operations Report|date=April 1970|publisher=NASA Manned Spacecraft Center|access-date=17 August 2025|ref={{sfnRef|Mission Operations Report 1970}}}} * {{cite book|last=Gatland|first=Kenneth|title=Manned Spacecraft|publisher=MacMillan|edition=Second|year=1976|location=New York|isbn=978-0-02-542820-1}} * {{cite book |editor-last=Glenday |editor-first=Craig|title=Guinness World Records 2010|year=2010|publisher=Bantam Books|location=New York|isbn=978-0-553-59337-2|url=https://archive.org/details/guinnessworldrec00vari/page/13}} * {{cite book |last1=Hacker |first1=Barton C. |last2=Grimwood |first2=James M. |title=On the Shoulders of Titans: A History of Project Gemini |url=http://history.nasa.gov/SP-4203.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://history.nasa.gov/SP-4203.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead |access-date=April 8, 2018 |series=NASA History Series |year=2010 |orig-year=1977 |publisher=NASA History Division, Office of Policy and Plans |location=Washington, DC |isbn=978-0-16-067157-9 |id=NASA SP-4203 |oclc=945144787 |ref={{sfnRef|Hacker & Grimwood|2010}}}} * {{cite book|last=Harland|first=David |title=Exploring the Moon: The Apollo Expeditions|location=London; New York|publisher=Springer|year=1999|isbn=978-1-85233-099-6}} * {{cite book|last1=Houston|first1=Rick|last2=Heflin|first2=J. Milt|last3=Aaron|first3=John|title=Go, Flight!: the Unsung Heroes of Mission Control, 1965–1992|year=2015|publisher=University of Nebraska Press|edition=eBook|location=Lincoln, Nebraska|isbn=978-0-8032-8494-4|ref={{sfnRef|Houston, Heflin & Aaron|2015}}}} * {{cite book|title=Houston, We've Got a Problem|publisher=NASA Office of Public Affairs|id=EP-76|year=1970|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19700021741.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19700021741.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|location=Washington, D.C.|ref={{sfnRef|NASA 1970}}}} * {{cite book|year=2000|last=Kranz|first=Gene|title=Failure Is Not an Option: Mission Control from Mercury to Apollo 13 and Beyond|location=New York|url=https://books.google.com/books?id=slQZ3JOUSKQC&pg=PA307|url-access=registration|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-0-7432-0079-0}} * {{cite conference|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20080018689.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20080018689.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=NASA Experience with Pogo in Human Spaceflight Vehicles|conference=NATO RTO Symposium ATV-152 on Limit-Cycle Oscillations and Other Amplitude-Limited, Self-Excited Vibrations|location=Norway|last1=Larsen|first1=Curtis E.|website=NASA Johnson Space Center|date=May 22, 2008|id=RTO-MP-AVT-152}} * {{cite book|last=Lattimer|first=Dick|others=Foreword by James A. Michener|title=All We Did Was Fly to the Moon|edition=2nd|series=History-alive series|volume=1|year=1988|orig-year=1983|publisher=Whispering Eagle Press|location=Gainesville, Florida|isbn=978-0-9611228-0-5|lccn=85222271|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780961122805}} * {{cite book|last=Launius|first=Roger D.|title=Reaching for the Moon: A Short History of the Space Race|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut|edition=eBook|year=2019|isbn=978-0-300-24516-5}} * {{cite book|last=Lovell|first=James A. |editor-last=Cortright |editor-first=Edgar M.|title=Apollo Expeditions to the Moon|url=https://history.nasa.gov/SP-350/cover.html|year=1975|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|id=SP-350|chapter=Chapter 13: "Houston, We've Had a Problem"|chapter-url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19760005868.pdf#page=261 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19760005868.pdf#page=261 |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}} * {{cite book|year=2000|orig-year=1994|last1=Lovell|first1=Jim|last2=Kluger|first2=Jeffrey|title=Lost Moon: The Perilous Voyage of Apollo 13|location=Boston|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0-618-05665-1|ref={{sfnRef|Lovell & Kluger|2000}}}} * {{cite book|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19710003598.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19710003598.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|author=Mission Evaluation Team|id=MSC-02680|location=Houston, Texas|date=September 1970|publisher=NASA Manned Spacecraft Center|title=Apollo 13 Mission Report|ref={{sfnRef|Apollo 13 Mission Report 1970}}}} * {{cite book|last1=Morgan|first1=Clay|year=2001|publisher=[[NASA]]|location=Houston, Texas|title=Shuttle–Mir|url=https://www.nasa.gov/history/history-publications-and-resources/oral-histories/shuttle-mir |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4225.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=SP-4225}} * {{cite book|last1=Orloff|first1=Richard W.|last2=Harland|first2=David M.|title=Apollo: The Definitive Sourcebook|year=2006|publisher=Praxis Publishing Company|location=Chichester, UK|isbn=978-0-387-30043-6|ref={{sfnRef|Orloff & Harland|2006}}}} * {{cite book|last=Orloff|first=Richard W.|title=Apollo by the Numbers: A Statistical Reference|series=NASA History Series|year=2000|publisher=NASA History Division, Office of Policy and Plans|location=Washington, D.C.|isbn=978-0-16-050631-4|oclc=829406439|lccn=00061677|id=NASA SP-2000-4029|url=https://history.nasa.gov/SP-4029.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://history.nasa.gov/SP-4029.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead}} * {{cite book|last=Phinney|first=William C.|title=Science Training History of the Apollo Astronauts|publisher=[[NASA]]|year=2015|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20190026783.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20190026783.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|id=SP-2015-626}} * {{cite book|title=Deke! U.S. Manned Space: From Mercury to the Shuttle|last1=Slayton|first1=Deke|last2=Cassutt|first2=Michael|url=https://books.google.com/books?id=z8vl46GV2JYC&pg=PA236|year=1994|edition=1st|publisher=Tor books|location=New York|isbn=978-0-312-85503-1|ref={{sfnRef|Slayton & Cassutt|1994}}}} * {{cite book|last=Turnill|first=Reginald|year=2003|title=The Moonlandings: An Eyewitness Account|url=https://books.google.com/books?id=ou5ofrRh4-kC&pg=PA316|publisher=Cambridge University Press|location=New York|isbn=978-0-521-03535-4}} {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |----- style="text-align:center;" | width="35%" | '''Voorafgegaan deur ''':<br />[[Apollo 12]] | width="30%" | [[Apollo-program]] | width="35%" | '''Gevolg deur ''':<br />[[Apollo 14]] |} {{Apollo-program}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Apollo-program]] 6bhuhtrzg0as3w5dd19mcznw2wnbcef 0 4530 2893172 2882486 2026-04-12T13:30:42Z Aliwal2012 39067 /* Mannetjle-en wyfievolstruise */ 2893172 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Volstruis | status = LC | status_system = iucn3.1 | image = Strauss m Tanzania.jpg | image_width = 240px | image_caption = [[Mannetjie]] in [[Tanzanië]] | domain = [[Eukaryota]] | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Struthioniformes]] | familia = '''Struthionidae''' | genus = '''''Struthio''''' | species = '''''S. camelus''''' | binomial = ''Struthio camelus'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus]], 1758 | range_map = Struthio camelus distribution.svg | range_map_width = 220px | range_map_caption = Verspreiding van die subspesies<br /> {{kleurkas|#FFA360}} ''S. c. camelus''<br /> {{kleurkas|#FFFF3B}} ''S. molybdophanes''<br /> {{kleurkas|#4FF55A}} ''S. c. massaicus''<br /> {{kleurkas|#FF7166}} ''S. c. australis'' | subdivision_ranks = [[Subspesies]] | subdivision = ''Sien artikel.'' }} Die '''volstruis''' (''Struthio camelus'') is 'n loopvoël wat [[inheems]] aan [[Afrika]] is, waar dit aangetref word in woestynagtige gebiede, oop vlaktes en die bosveld. Dit is die enigste oorlewende [[spesie]] van die [[Familie (biologie)|familie]], ''Struthionidae'', en die [[genus]] ''Struthio''. 'n Volstruis het 'n maklik-herkenbare voorkoms met sy lang nek en lang bene. Volstruise kan ook baie vinnig hardloop en het die vinnigste landspoed van alle [[voël]]s: 65&nbsp;km/h.<ref>[http://www.infoplease.com/ipa/A0004737.html ''Speed of Animals''] by Infoplease.com.</ref> Volstruise is ook die grootste lewende spesie van die voëlklas en daar word met volstruise dwarsoor die wêreld geboer. Die wetenskaplike naam vir 'n volstruis is van die [[Grieks]]e ''strouthokamelos'' ("kameelmossie"), met verwysing na die voël se lang nek; die Grieke het ook na die voël as ''strouthos megale'' ("groot mossie") verwys.<ref>{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=ostrich |title=Ostrich |work=Online Etymology Dictionary |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302034301/http://www.etymonline.com/index.php?term=ostrich |archive-date=2 Maart 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Afrikaanse benaming is 'n omgekeerde vereenvoudiging van die Nederlandse ''struisvogel'' ("struisvoël"). 'n [[Mannetjie]]svolstruis het [[swart]] en [[wit]] [[veer (voël)|vere]] met 'n [[rooibruin]] stert, terwyl die [[wyfie]] (en ook onvolwasse volstruise) [[vaalbruin]] en wit vere het. 'n Volwasse volstruis het 'n gemiddelde [[lengte]] van 2 meter. Tydens die broeityd vertoon die mannetjie se voorbene [[rooi]]erig. 'n Volstruiskuiken lyk soos 'n [[korhaan]], maar is meer donsagtig, met 'n afgeplatte snawel en dik bene. Snags maak die mannetjies 'n harde dreunbrul. == Legende == Daar is 'n ou legende in omloop oor die volstruis, t.w. dat sy maag enigiets kan verteer. Die waarheid is dat die volstruis, soos 'n hele paar ander voëls, harde voorwerpe insluk wat dan in die maag bly en help om die voedsel fyn te maal. Dit is ook moontlik dat die volstruis deur helder, glinsterende voorwerpe aangetrek word en dat hy sulke voorwerpe net soos klippies insluk. Hoewel die voorwerpe dus onregstreeks met die vertering help, word hulle beslis nie self verteer nie, en groot, skerp voorwerpe kan die voël se ingewande beseer. Dit is dus wreed en dwaas om groot, harde of skerp voorwerpe aan 'n volstruis te gee om in te sluk. == Die grootste voël op aarde == Die volstruis is die grootste voël wat vandag op aarde aangetref word, hoewel groter soorte, soos die Nieu-Seelandse moa, maar taamlik onlangs eers uitgesterf het. Die volstruis kan nie vlieg nie en verskil van baie ander voëls in die opsig dat hy slegs twee tone aan elke poot het, waarvan die een veel groter as die ander is. Die poot kan eintlik as 'n hoef beskou word wat spesiaal aangepas is vir hardloop. Die volstruis is na verwant aan die nandoe van Suid-Amerika en in 'n mindere mate ook aan die [[emoe]] en die kasuaris van Australasië. Volstruise het oorspronklik oor feitlik die hele Asië voorgekom en tot baie onlangs nog in Sirië en Arabië. Vandag word volstruise in die natuurlike staat slegs op die vasteland van Afrika aangetref. == Sy voorkoms == Slegs die liggaam van die volstruis is met vere bedek; sy kop, nek en bene (tot by die dye) is kaal of het hoogstens 'n ligte haarbedekking. Die kop is klein en plat en die voel het 'n breë, kragtige snawel. Die vlerke is klein en het geen stywe vere soos die vlerke van die meeste voëls nie. Die mannetjie het sowat 35 wit vere en dekvere aan elke vlerk met 'n gesamentlike massa van sowat 'n halwe kilogram. == Treë van 4,5 m == Die volstruis se oë is baie groot en hy kan goed sien. Sy bene is lank en buitengewoon sterk, en die tweetonige pote is goed aangepas vir hardloop oor gelyk grond. Die volstruis kan 'n snelheid van tot 48&nbsp;km/h haal en sy treë is soms 4,5&nbsp;m lank. Vanweë sy sterk bene kan die voël kragtig skop en ernstige beserings veroorsaak. Die volstruis skop nie agtertoe nie, maar vorentoe en af. Dit is daarom vir hom moeilik om iets wat lê te skop. Wanneer 'n kwaai volstruis mens jaag, is dit dus die beste om plat op die grond te gaan lê. Die beste manier om 'n volstruis in bedwang te hou, is om hom met 'n doringtak te nader, aangesien volstruise versigtig is vir enigiets wat hul [[oë]] kan beskadig. === Mannetjle-en wyfievolstruise === Die mannetjie vertoon heelwat groter as die wyfie omdat hy gewoonlik sy bors "oplig". Sy rug is byna 1,5&nbsp;m van die grond en hy kan 'n massa van tot 130&nbsp;kg hê. Sy kop kan tot 2,4&nbsp;m bo die grond wees. Die mannetjies het swart vere aan hul liggaam en helderwit vere op hul vlerke en stert. Die wyfie se vere is grys-bruin. == Volstruisboerdery in Suid-Afrika == Volstruisboerdery in Suid-Afrika is vandag grotendeels tot die [[Oudtshoorn Plaaslike Munisipaliteit|distrik Oudtshoorn]] beperk. Volstruise broei in ons land enige tyd van die jaar as die omstandighede gunstig is. Die wyfie lê tussen twaalf en vyftien [[Eier (biologie)|eiers]], waarvan die massa sowat 1&nbsp;kg elk is, d.w.s. net soveel as 24 hoendereiers. 'n Volstruiseier moet minstens 'n uur gekook word voordat dit gaar is. Die mannetjie maak 'n vlak holte in die grond waarin die wyfie haar eiers lê. Snags broei die mannetjie met sy swart vere, en bedags die wyfie. Dit duur 42 dae voordat die eiers uitbroei, en aangesien die klein volstruisies baie swak is, word hulle mooi opgepas en versorg deur hul ouers. Die mannetjievolstruis se vere word elke ses maande gepluk. 'n "Hoedjie" word oor sy kop getrek en dan staan hy doodstil terwyl die vere gepluk word. Tot op sestienjarige leeftyd lewer volstruise vere van 'n hoë gehalte, maar daarna is die vere nie meer van so goeie kwaliteit nie en word die voëls vir teëldoeleindes gebruik of geslag vir hul vleis. == Subspesies == # ''S. c. australis'' # ''S. c. camelus '' # ''S. c. massaicus '' # ''S. c. syriacus '' # ''S. c. molybdophanes'' == Ander name == * Wetenskaplike naam: ''Struthio camelus'' * [[Nederlandse]] naam: ''Struisvogel'' * [[Engelse]] naam: ''Ostrich'' * [[Franse]] naam: ''Autruche'' * [[Duitse]] naam: ''Strauß'' * [[Spaanse]] naam: ''Avestruz'' == Volstruisbesigheid == Die gebied rondom [[Oudtshoorn]] in die [[Wes-Kaap]] huisves die grootste konsentrasie volstruise in die wêreld. Dié besigheid dra ongeveer R2 miljard by tot die buitelandse inkomste vir Suid-Afrika se ekonomie, waarvan 42% van [[leer (stof)|leer]], 55% van [[vleis]] en 3% van [[Veer (voël)|vere]] kom (2011-syfers). Ongeveer 95% van die vleis word uitgevoer, veral na [[Europa]] en 70% van die wêreld se volstruise word in Suid-Afrika geslag.<ref>''Die Nasionale Landbougids'', 2011, RainbowSA, {{ISBN|0-620-46521-2}}, {{ISBN|978-0-620-46521-2}}</ref> == Fotogalery == <gallery mode="packed" heights="160"> Lêer:Struthio camelus MWNH 0028.JPG|'n [[Eier (biologie)|Eier]] van 'n volstruis. Lêer:Struthio camelus - Strausskueken.jpg|'n Kuiken. Lêer:Struthio camelus portrait Whipsnade Zoo.jpg|Portret van 'n volstruis in die Whipsnade-dieretuin, [[Bedfordshire]], [[Engeland]]. Lêer:Struthio camelus (Kunene).jpg|Volstruis, naby Omuramba, [[Kunene]], [[Namibië]]. Lêer:Struthio camelus - Etosha 2014 (3).jpg|Volstruise in die [[Nasionale Etoshawildtuin]], Namibië. Lêer:Ostriches cape point.jpg|[[Mannetjie]] en [[wyfie]] by [[Kaappunt]], [[Suid-Afrika]]. </gallery> == Bronnelys == * Kennis, Volume 2, 1980, bl.220-221, {{ISBN|0-7981-0824-X}} == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse voëls]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse voëls (gegroepeer)]] * [[Lys van Suider-Afrikaanse voëls volgens wetenskaplike name]] == Bronne == * ''Suider-Afrikaanse Voëls'', deur Ian Sinclair (1994). Struik uitgewers: Kaapstad. {{ISBN|1-86825-628-6}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Struthio camelus}} {{Wikispecies-inlyn|Struthio camelus}} {{Wikt-inlyn|volstruis}} {{Normdata}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Volstruise]] cvh6ewxy8fv93145z9nxurfryt55n13 14 6033 2893424 2885738 2026-04-12T19:39:24Z SpesBona 2720 Spogartikels in hierdie afdeling hersien 2893424 wikitext text/x-wiki __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ <div style="padding: 5px; border:solid 1px #2a83e0; background-color:#fafafe;"> <div style="padding: 3px; text-align: justify; vertical-align: baseline;"> <div style="background:#fafafe; color:#1a53a0; font-family:Arial; letter-spacing: 4px; word-spacing: 3px; border-bottom: 1px solid #aaa; font-size: 22pt; padding:5x; padding-bottom: 4px; padding:10px;">'''Sterrekunde'''</div> <div style="position: relative; top: -75px;">[[Lêer:Crystal Project konquest.png|regs|200px]]</div> '''[[Sterrekunde]]''' (ook genoem "astronomie") is die wetenskaplike studie van hemelliggame (soos [[ster]]re, [[planeet|planete]], [[komeet|komete]] en [[sterrestelsel]]s) en ander verskynsels buite die [[Aarde se atmosfeer]]. Dit konsentreer op die evolusie, [[fisika]], [[chemie]], weerkunde en beweging van hemelliggame, asook die vorming en ontwikkeling van die heelal. Hierdie kategorie bevat al die artikels op Wikipedia wat verwant is aan sterrekunde: reg onder vind u die subkategorieë met verwante artikels en onderaan artikels wat nie tot enige subkategorie behoort nie. : {{Hoofartikel}} <div style="padding:3px; font-size:13pt; font-family:Georgia; font-weight:bold; border-bottom: 1px dashed #000000">[[Lêer:Cscr-featured.svg|20px]] Spogartikels in hierdie afdeling</div> <div style="font-size: 8pt; padding:1em;"> [[101955 Benoe]] - [[Aarde]] - [[Alpha Centauri]] - [[Andromeda-sterrestelsel]] - [[Apollo 8]] - [[Apollo 13]] - [[Asteroïde]] - [[Buiteaardse lewe]] - [[Ceres (dwergplaneet)|Ceres]] - [[Driehoeksterrestelsel]] - [[Dwergplaneet]] - [[Europese Suidelike Sterrewag]] - [[Geostasionêre wentelbaan]] - [[Heliosfeer]] - [[Hubble-ruimteteleskoop]] - [[Iapetos (maan)|Iapetos]] - [[James Webb-ruimteteleskoop]] - [[Jupiter]] - [[Komeet]] - [[Kuipergordel]] - [[Maan]] - [[Maanlanding]] - [[Mariner 4]] - [[Mars]] - [[Melkweg]] - [[Mercurius]] - [[Meteoriet]] - [[Neptunus]] - [[Opsporing van eksoplanete]] - [[Pioneer 11]] - [[Planetêre bewoonbaarheid]] - [[Pluto]] - [[Proxima Centauri]] - [[Ruimtebotsing]] - [[Sagittarius A*]] - [[Saturnus]] - [[Son]] - [[Sonnestelsel]] - [[Ster]] - [[Sterrestelsel]] - [[Titaan (maan)|Titaan]] - [[Triton (maan)|Triton]] - [[Uranus]] - [[Uranus se ringe]] - [[Venus]] - [[Veranderlike ster]] - [[Waarneembare heelal]]</div> {{CommonsKategorie-inlyn|Astronomy|Sterrekunde}} </div> </div> [[Kategorie:Natuurwetenskap]] m3emnkyjx1j4vryu7hmhosvoaqm0iqu 0 8447 2893321 2854227 2026-04-12T15:39:47Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893321 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Albert Camus | bynaam = | beeld = Albert Camus, gagnant de prix Nobel, portrait en buste, posé au bureau, faisant face à gauche, cigarette de tabagisme.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = [[7 November]] [[1913]] | geboorteplek = Dréan, El Taref, Frans-Algerië | sterfdatum = [[4 Januarie]] [[1960]] | sterfteplek = Villeblevin, Yonne, [[Boergondië]], [[Frankryk]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Frankryk}} | beroep = | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = [[Nobelprys vir Letterkunde]] (1957) | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = Albert Camus signature.svg }} '''Albert Camus''' ([[7 November]] [[1913]] – [[4 Januarie]] [[1960]]) was 'n [[Franse]] [[skrywer]] en [[filosofie|filosoof]] en een van die primêre verteenwoordigers (saam met [[Jean-Paul Sartre]]) van die [[eksistensialisme]]. As filosoof het hy geglo dat die lewe geen betekenis het nie, maar dat mense steeds gelukkig kan wees. Hy is veral bekend vir sy romans ''L'Étranger'' (1942) en ''La Peste''.<ref>Vertaal na Afrikaans deur Piet De Jager, met die titel ''Die Pes'' (1948)</ref><ref>https://www.goodreads.com/author/show/6463408.Piet_De_Jager.Besoek{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} en opgespoor op 26-04-2019</ref><ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> == Lewensloop == [[Lêer:Camus Monument in Villeblevin France 17-august-2003.4.JPG|duimnael|links|'n Brons plaket op die monument ter ere van Camus, in die klein dorpie Villeblevin in Frankryk. Dit lees: "Van die Yonne-are se plaaslike raad, in huldeblyk aan die skrywer Albert Camus, oor wie daar gewaak is in die Villeblevin dorpsaal op die aand van die 4de tot die 5de Januarie 1960".]] Albert Camus is gebore in [[Mondovi]], [[Algerië]] in 'n Frans-Algerynse gesin (Franse in Algerië is genoem die ''[[pied-noir]]s'' of swartvoete). Sy ma, Catherine Sintes, was oorspronklik van Spaanse afkoms. Sy pa, Lucien, het tydens die [[Slag van die Marne]] in 1914 gedurende die [[Eerste Wêreldoorlog]] gesterf. Camus word in armoede groot in die woonbuurt Belcourt in [[Algiers]]. In 1923 begin Camus met die [[hoërskool]] en word later tot die [[Universiteit van Algiers]] toegelaat. Op universiteit was Camus besonder geïnspireer deur een van sy onderwysers, Jean Grenier, wat hom gehelp het om sy literêre en filosofiese idees te ontwikkel. In 1930 doen hy [[tuberkulose]] op wat hom dwing om sy studies op 'n deeltydse basis voort te sit. Gedurende die tyd werk hy as private onderwyser, motoronderdele klerk asook by die meteorologiese instituut. Hy voltooi sy BA-graad in 1935. In Mei 1936, word sy tesis oor ''Plotinus, Néo-Platonisme et Pensée Chrétienne'' aanvaar ter verwerwing van sy ''diplôme d'études supérieures'' (gelykstaande aan 'n meestersgraad). Camus sluit aan by die Franse Kommunisteparty in 1934, blykbaar uit kommer oor die politieke situasie in [[Spanje]] (wat uiteindelik gelei het tot die [[Spaanse Burgeroorlog]]) eerder as steun vir die Marxistiese-Leninistiese ideologie. In 1936 is die onafhanklik gesinde Algerynse Kommunistiese Party gestig. Camus het ook betrokke geraak by die ''Le Parti du Peuple Algérien'', wat deur die kommuniste verwerp is en is hy as 'n Troskieïs beskou. In 1934 het hy met Simone Hie getrou maar die huwelik is beëindig as gevolg van onder andere Simone se verslawing aan [[morfien]]. In 1935 het hy die ''[[Théâtre du Travail]]'' - "Werkersteater" gevestig wat tot 1939 gefunksioneer het. Tussen 1937 en 1939 het hy vir die sosialistiese [[koerant]] ''[[Alger-Republicain]]'' geskryf insluitende 'n artikel oor Arabiere wat in arm toestande in [[Kabyles]] gewoon het wat hom sy werk gekos het. Van 1939 tot 1940 het hy vir 'n soortgelyke koerant die ''[[Soir-Republicain]]'' geskryf. Hy was nie as lid van die Franse Weermag aanvaar nie as gevolg van sy siekte. In 1940, trou Camus met Francine Faure en begin werk vir die tydskrif ''Paris-Soir''. Gedurende die eerste paar maande van die [[Tweede Wêreldoorlog]] was Camus 'n [[pasifis]]. Hy was 'n ooggetuie van die oorname van [[Parys]] deur die Duitsers. Op 19 Desember 1940 het hy die teregstelling van Gabriel Peri gadegeslaan, 'n insident wat hy later beskryf het as betekenisvol in sy eie weerstand teen die Duitse besetting. Na die insident gaan hy saam met res van die personeel van ''Paris-Soir'' na [[Bordeaux]]. Kort hierna voltooi hy sy eerste boeke, ''Die Vreemdeling'' en ''Die Fabel van Sisyphus''. Hy keer vir 'n kort tydjie terug na [[Oran]], in Algerië in 1942. == Literêre loopbaan == [[Lêer:Camus Monument in Villeblevin France 17-august-2003.1.JPG|duimnael|Die monument gebou ter ere aan Camus in die klein dorpie Villeblevin, in Frankryk, waar Camus oorlede is na 'n motorongeluk op die 4de Januarie, 1960.]] Gedurende die oorlog het Camus lid geword van die [[Franse Weerstand]]-sel ''Combat'', wat ook 'n ondergrondse koerant uitgegee het met dieselfde naam. Hierdie groep het teen die [[Nasionaal-Sosialistiese Duitse Arbeidersparty|Nazis]] gewerk en Camus het die skuilnaam “Beauchard" aangeneem. Camus is in 1943 aangestel as die koerant se redakteur. Toe die Geallieerdes Parys bevry het, het Camus verslag gedoen oor die laaste gevegte in die stad. Hy het bedank by ''Combat'' in 1947 nadat die koerant kommersieel geword het. Dit was hier waar hy kennisgemaak het met [[Jean-Paul Sartre]]. Na die oorlog het Camus een van Sartre se aanhangers geword en gereeld byeengekom in die ''Café de Flore'' te [[Boulevard Saint-Germain]] in [[Parys]]. Camus het ook deur die [[Verenigde State]] getoer met die doel om lesings oor die Franse eksistensialisme aan te bied. Alhoewel hy polities linksgesind was, het sy sterk kritiek teenoor die kommunistiese ideologie hom van kommuniste vervreem en ook uiteindelik sy verhouding met Sartre versuur. In 1949 het sy [[tuberkulose]] weer teruggekeer en hy het vir twee jaar in afsondering gebly. In 1951 publiseer hy ''Die Rebel'', 'n filosofiese analise van rebellie en revolusie waarin sy afkeur vir kommunisme duidelik weerspieël. Negatiewe reaksie op die boek het hom van sommige van sy kollegas en vriende vervreem en het tot die finale breek met Sartre aanleiding gegee. Hy het hom na die kritiese ontvangs van die boek toegelê op die vertaling van toneelstukke. Camus se belangrikste bydrae tot die filosofie was sy idee van die absurde, die besef dat die lewe geen betekenis het nie. Hierdie idee het hy in ''Die Fabel van Sisyphus'' uiteengesit en ingesluit in baie van sy ander werke. In die 1950's het Camus sy aktiwiteite gerig op die bevordering van menseregte. In 1952 bedank hy van sy werk vir [[Unesco|UNESCO]] toe die [[Verenigde Nasies|VN]] Spanje as 'n lid aanvaar het met Generaal Franco as leier. In 1953 was hy een van die min linksgesindes wat die [[Sowjetunie]] se metodes om die werkersonrus in [[Oos-Berlyn]] te onderdruk, veroordeel. In 1956 het hy protes aangeteken teen soortgelyke metodes wat in Hongarye gebruik is. Die Algerynse bevrydingsoorlog wat in 1954 begin het, het vir hom 'n morele dilemma geskep. Hy het homself geïdentifiseer met die ''pied-noirs'', en het die Franse regering verdedig op die gronde dat die opstand in Algerië deel was van 'n "nuwe Arabiese imperialisme" gelei deur Egipte en 'n "anti-Westerse offensief" georkestreer deur Rusland met die doel om "Europa te omsingel" en die "VSA te isoleer" (''Actuelles III: Chroniques Algeriennes, 1939–1958''). Alhoewel hy groter Algerynse [[outonomiteit]] of selfs 'n [[federasie]] voorgestaan het, maar nie onafhanklikheid nie, glo Camus dat die pied-noirs en Arabiere vreedsaam kan naasbestaan. Gedurende die oorlog was hy ten gunste van 'n siviele skietstilstand sodat burgelikes se lewens gespaar kan word. Hierdie voorstel is deur beide kante verwerp. [[Lêer:20041113-002 Lourmarin Tombstone Albert Camus.jpg|duimnael|Albert Camus se grafsteen.]] Camus het tussen 1955 en 1956 vir [[L'Express]] geskryf. In 1957 is die [[Nobelprys vir Letterkunde]] aan hom toegeken.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Literature 1957 |publisher=Nobelprize.org |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1957/index.html |access-date=7 Oktober 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809172236/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1957/index.html |archive-date=9 Augustus 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die prys was nie vir sy roman Die Val, wat die vorige jaar gepubliseer is, toegeken nie maar vir sy skryfwerk teen die doodstraf soos in die werk "''Réflexions Sur la Guillotine''". Toe hy studente van die [[Universiteit van Stockholm]] toegespreek het, het hy sy klaarblyklike onaktiwiteit oor die Algerynse vraagstuk verdedig en verklaar dat hy bekommerd is oor die veiligheid van sy ma wat steeds in Algerië gewoon het. Hierdie uitspraak het verder sy verwerping van linksgesindes aan die hand gewerk. Camus sterf op 4 Januarie 1960 in 'n motorongeluk naby Sens, in 'n plek genaamd "''Le Grand Frossard''". Camus word begrawe in die begraafplaas van Lourmarin, [[Vaucluse]], [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]], Frankryk. Hy word oorleef deur sy tweeling, Catherine en Jean. == Evaluasie van die bydrae van Camus == John Cruickshank, [[emeritus]] Professor van Frans aan die Universiteit van Sussex, [[Brighton]], [[Engeland]] het die volgende evaluasie van die filosofiese bydrae van Albert Camus gelewer: ''As skrywer, moralis en politieke teoretikus het Albert Camus na die [[Tweede Wêreldoorlog]] 'n woordvoerder vir sy eie generasie geword en 'n mentor vir die daaropvolgende generasie, nie net vir Frankryk nie maar ook in Europa en uiteindelik die wêreld. Sy skryfwerk wat meestal oor die isolasie van die mens in 'n vreemde heelal, die [[vervreemding]] van die individu van homself, die probleem van boosheid en die finaliteit van die dood, het die vervreemding en teleurstelling van die na-oorlogse intellektueel akkuraat gereflekteer. Alhoewel hy die [[nihilisme]] van sy kontemporêre denkers verstaan het, het Camus geargumenteer dat waardes soos die waarheid, gematigheid en geregtigheid verdedig moet word. In sy latere werke het hy die raamwerk geskets van 'n liberale humanisme wat die dogmatiese aspekte van beide die [[Christendom]] en Marxisme verwerp.'' == Bekende werke == '''Romans''' * Die Vreemdeling (L'Étranger, 1942) in Afrikaans vertaal deur [[Jan Rabie]] as Die Buitestaander, Human & Rousseau, Kaapstad 1966 * Die pes (La Peste) (1947), in Afrikaans vertaal deur Piet de Jager, Protea, Pretoria 2012 * Die Val (La Chute) (1956) * Die Gelukkige Dood (La Mort heureuse) (vroeër weergawe van Die Vreemdeling, gepubliseer na sy dood 1970) * Die Eerste Man (Le premier homme) (onvoltooid, gepubliseer na sy dood 1995) '''Kort verhale''' * Uitgewekenheid en die Koningkryk (L'exil et le royaume) (1957) * Die Besoeker '''Nie-fiksie''' * Die Verkeerde Kant en die Regte Kant (L'envers et l'endroit) (Versameling, 1937) * Nie Slagoffer of Laksman Nie (Combat) (1946) * Die Fabel van Sisyphus (Le Mythe de Sisyphe) (1942) * Die Rebel (L'Homme révolté) (1951) * Notaboeke 1935–1942 (Carnets, mai 1935 -- fevrier 1942) (1962) * Notaboeke 1943–1951 (1965) * Albert Camus, Maria Casarès. Correspondance inédite (1944-1959). Édition de Béatrice Vaillant. Avant-propos de Catherine Camus. Collection Blanche, Gallimard. Parution : 09-11-2017. '''Toneelstukke''' * Caligula (uitgevoer 1945, geskryf 1938) * Verdeelde Belang (Le Malentendu) (1944) * Staat van Beleg (L'État de siège) (1948) * Die Geregverdigde Sluipmoordenaars (Les Justes) (1949) '''Versamelings''' * Jeugdige Skryfwerk * Weerstand, rebelie en die Dood (1961 – Versameling van essays gekies deur die skrywer) === Rolprente === * Luchino Visconti het 'n rolprent van Die Vreemdeling gemaak in 1967, met [[Marcello Mastroianni]] in die hoofrol. * Luis Puenzo en Felix Monti was verantwoordelik vir 'n moderne weergawe van Die Plaag in 1991. [[William Hurt]] het in die film opgetree. === Bibliografie === * Heiner Wittmann, Albert Camus. Kunst und Moral. Dialoghi/Dialogues. Literatur und Kultur Italiens und Frankreichs. Hrsg. Dirk Hoeges, Peter Lang, Frankfurt/M 2002 == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Wikiquote}} {{Commons-kategorie inlyn}} * [http://www.citedulivre-aix.com/Typo3/fileadmin/documents/Expositions/centrecamus/index.htm Fonds Albert Camus - Cité du livre d'Aix en Provence] * [http://www.etudes-camusiennes.fr/wordpress/ Société des Études Camusiennes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180106174345/http://www.etudes-camusiennes.fr/wordpress/ |date= 6 Januarie 2018 }} * [http://camus-society.com/ The Albert Camus Society] {{Kontinentale filosofie}} {{Nobelprys vir Letterkunde}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Camus, Albert}} [[Kategorie:Franse filosowe]] [[Kategorie:Franse skrywers]] [[Kategorie:Ateïste]] [[Kategorie:Nobelprys vir Letterkunde wenners]] [[Kategorie:Geboortes in 1913]] [[Kategorie:Sterftes in 1960]] [[Kategorie:Franse essayiste]] [[Kategorie:Franse joernaliste]] [[Kategorie:Franse anargiste]] mvlgn0eicxqtyylpr033yvydzuk5w1o 4 9591 2893443 2892886 2026-04-12T21:00:45Z SpesBona 2720 /* Nuwe voorstelle */ + [[Nigeriese nasionale krieketspan]] 2893443 wikitext text/x-wiki {| width="100%" style="border:solid 1px #479429;" cellspacing="0" cellpadding="10" | colspan="2" | '''Kandidaatartikels vir voorblad: Help vorm die beste van Wikipedia''' Hier besluit ons watter artikels op die voorblad van die Afrikaanse Wikipedia gaan verskyn. ''''n Voorbladartikel''' moet die beste werk op Wikipedia ten toon stel. Om 'n artikel te nomineer kan dit gewoon bygevoeg word aan die onderkant van hierdie bladsy. Lees asseblief eers die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|Riglyne vir nominasie]] voor u 'n artikel nomineer. U kan beïnvloed wat op die voorblad verskyn deur 'n artikel te ondersteun of deur beswaar aan te teken. Persone wat 'n artikel voorstel moet ook bereid wees om te help om besware aan te spreek. As daar geen noemenswaardige besware is nie kan 'n artikel moontlik 'n voorbladartikel word. Die beleid is tans om enige genomineerde bladsy waarvoor daar na 'n maand geen geldige beswaar is nie en wat aan die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|vereistes voldoen]] as 'n moontlike voorbladartikel te beskou. 'n Artikel word vir 'n week lank op die voorblad vertoon, vanaf Maandag tot die daaropvolgende Sondag. Ou suksesvolle nominasies word na die betrokke argief verskuif. 'n Lys van voorbladartikels wat al in hierdie jaar gebruik is, is by [[Wikipedia:Voorbladartikels {{CURRENTYEAR}}]] te kry. Daar is ook 'n inleiding tot die voorbladartikelprojek by [[Wikipedia:Voorbladartikel]]. Onsuksesvolle nominasies kan besigtig word by [[Wikipedia:Onsuksesvolle voorbladnominasies/2025]]. |- | colspan="2" | <div style="border-bottom: solid 2px #479429;">[[Lêer:Calendar-nl.png|30px]] '''Opkomende weke'''</div> |- valign="top" | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}|Volgende week]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }}}} }} | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}|Die week daarop]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }}}} }} |} {{Argiefboks|13<!-- | argief1 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2005|2005]] | argief2 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2006|2006]] | argief3 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2007|2007]] | argief4 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2008|2008]] | argief5 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2009|2009]] | argief6 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2010|2010]] | argief7 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2011|2011]] | argief8 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2012|2012]] | argief9 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2013|2013]] | argief10 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2014|2014]] --> | argief1 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2015|2015]] | argief2 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2016|2016]] | argief3 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2017|2017]] | argief4 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2018|2018]] | argief5 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2019|2019]] | argief6 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2020|2020]] | argief7 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2021|2021]] | argief8 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2022|2022]] | argief9 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2023|2023]] | argief10 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2024|2024]] | argief11 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2025|2025]] | argief12 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|2026]] | argief13 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|2027]] }} Hier kan u gerus voorstelle maak vir moontlike voorbladartikels, of ondersteuning of beswaar lewer oor huidige nominasies. Dit is behulpsaam om u nominasies, besware en ondersteuning van kommentaar te voorsien wat betrekking op die artikel se inhoud het. Indien u gekant is teen 'n artikel se nominasie kan dit help om te sê waarom, so kan probleme aangespreek word en u mag u teenkanting na ondersteuning verander. So ook kan redes vir 'n nominasie ander gebruikers help om die goeie punte van 'n artikel raak te sien. U is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|ondersteun}} ({{ondersteun}}) * {{sl|gekant}} ({{gekant}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) ; Wenk: Om die vervoerband vir 2026 te besigtig, '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|klik hier]]''', en vir 2027 '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|klik hier]]'''. == Nuwe voorstelle == === [[Vandale (volk)]] === {{sperdatum|29 April 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 07:26, 29 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:46, 29 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:44, 1 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:23, 6 April 2026 (UTC) === [[Heinrich Himmler]] === {{sperdatum|29 April 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 07:26, 29 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:46, 29 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:44, 1 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 20:26, 1 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 5 April 2026 (UTC) === [[Wedersydse versekerde vernietiging]] === {{sperdatum|1 Mei 2026}} * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:44, 1 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:06, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:23, 6 April 2026 (UTC) === [[Jack the Ripper]] === {{sperdatum|5 Mei 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 12:18, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:42, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:06, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:06, 6 April 2026 (UTC) === [[Tanzaniese nasionale krieketspan]] === {{sperdatum|5 Mei 2026}} * {{ondersteun}} – Dié artikel het ek lankal oorweeg en die span se onlangse goeie prestasies het die skryf daarvan vergemaklik. Tanzanië se krieketgeskiedenis is nou verwant aan dié van [[Keniaanse nasionale krieketspan|Kenia]] en [[Ugandese nasionale krieketspan|Uganda]], waarmee Oos-Afrika in krieket 'n soort driehoek soos Suider-Afrika (Suid-Afrika, Namibië en Zimbabwe) vorm. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:06, 6 April 2026 (UTC) === [[Nibiru-ramp]] === * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 22:26, 11 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:00, 12 April 2026 (UTC) === [[Nigeriese nasionale krieketspan]] === {{sperdatum|12 Mei 2026}} * {{ondersteun}} – Soos sy Tanzaniese eweknie het ek dié artikel lankal beplan en albei spanne is ook op dieselfde vlak. Beide Nigerië en Tanzanië word as die twee volgende ontluikende Afrikaspanne beskou. Die geskiedenis van krieket in Nigerië is self ouer as dié van enige ander Westerse of moderne sportsoort. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:00, 12 April 2026 (UTC) <!-- Dis die laaste lyn van hierdie bladsy, skryf asb. hierbo! --> [[Kategorie:Voorblad]] jx51s9i6d19j9d8qkyxh6qcarcrd9g5 2893469 2893443 2026-04-13T06:46:41Z Dumbassman 62009 /* Wedersydse versekerde vernietiging */ 2893469 wikitext text/x-wiki {| width="100%" style="border:solid 1px #479429;" cellspacing="0" cellpadding="10" | colspan="2" | '''Kandidaatartikels vir voorblad: Help vorm die beste van Wikipedia''' Hier besluit ons watter artikels op die voorblad van die Afrikaanse Wikipedia gaan verskyn. ''''n Voorbladartikel''' moet die beste werk op Wikipedia ten toon stel. Om 'n artikel te nomineer kan dit gewoon bygevoeg word aan die onderkant van hierdie bladsy. Lees asseblief eers die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|Riglyne vir nominasie]] voor u 'n artikel nomineer. U kan beïnvloed wat op die voorblad verskyn deur 'n artikel te ondersteun of deur beswaar aan te teken. Persone wat 'n artikel voorstel moet ook bereid wees om te help om besware aan te spreek. As daar geen noemenswaardige besware is nie kan 'n artikel moontlik 'n voorbladartikel word. Die beleid is tans om enige genomineerde bladsy waarvoor daar na 'n maand geen geldige beswaar is nie en wat aan die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|vereistes voldoen]] as 'n moontlike voorbladartikel te beskou. 'n Artikel word vir 'n week lank op die voorblad vertoon, vanaf Maandag tot die daaropvolgende Sondag. Ou suksesvolle nominasies word na die betrokke argief verskuif. 'n Lys van voorbladartikels wat al in hierdie jaar gebruik is, is by [[Wikipedia:Voorbladartikels {{CURRENTYEAR}}]] te kry. Daar is ook 'n inleiding tot die voorbladartikelprojek by [[Wikipedia:Voorbladartikel]]. Onsuksesvolle nominasies kan besigtig word by [[Wikipedia:Onsuksesvolle voorbladnominasies/2025]]. |- | colspan="2" | <div style="border-bottom: solid 2px #479429;">[[Lêer:Calendar-nl.png|30px]] '''Opkomende weke'''</div> |- valign="top" | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}|Volgende week]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }}}} }} | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}|Die week daarop]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }}}} }} |} {{Argiefboks|13<!-- | argief1 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2005|2005]] | argief2 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2006|2006]] | argief3 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2007|2007]] | argief4 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2008|2008]] | argief5 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2009|2009]] | argief6 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2010|2010]] | argief7 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2011|2011]] | argief8 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2012|2012]] | argief9 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2013|2013]] | argief10 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2014|2014]] --> | argief1 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2015|2015]] | argief2 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2016|2016]] | argief3 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2017|2017]] | argief4 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2018|2018]] | argief5 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2019|2019]] | argief6 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2020|2020]] | argief7 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2021|2021]] | argief8 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2022|2022]] | argief9 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2023|2023]] | argief10 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2024|2024]] | argief11 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2025|2025]] | argief12 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|2026]] | argief13 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|2027]] }} Hier kan u gerus voorstelle maak vir moontlike voorbladartikels, of ondersteuning of beswaar lewer oor huidige nominasies. Dit is behulpsaam om u nominasies, besware en ondersteuning van kommentaar te voorsien wat betrekking op die artikel se inhoud het. Indien u gekant is teen 'n artikel se nominasie kan dit help om te sê waarom, so kan probleme aangespreek word en u mag u teenkanting na ondersteuning verander. So ook kan redes vir 'n nominasie ander gebruikers help om die goeie punte van 'n artikel raak te sien. U is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|ondersteun}} ({{ondersteun}}) * {{sl|gekant}} ({{gekant}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) ; Wenk: Om die vervoerband vir 2026 te besigtig, '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|klik hier]]''', en vir 2027 '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|klik hier]]'''. == Nuwe voorstelle == === [[Vandale (volk)]] === {{sperdatum|29 April 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 07:26, 29 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:46, 29 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:44, 1 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:23, 6 April 2026 (UTC) === [[Heinrich Himmler]] === {{sperdatum|29 April 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 07:26, 29 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:46, 29 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:44, 1 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 20:26, 1 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 5 April 2026 (UTC) === [[Wedersydse versekerde vernietiging]] === {{sperdatum|1 Mei 2026}} * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:44, 1 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:06, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:23, 6 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 06:46, 13 April 2026 (UTC) === [[Jack the Ripper]] === {{sperdatum|5 Mei 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 12:18, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:42, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:06, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:06, 6 April 2026 (UTC) === [[Tanzaniese nasionale krieketspan]] === {{sperdatum|5 Mei 2026}} * {{ondersteun}} – Dié artikel het ek lankal oorweeg en die span se onlangse goeie prestasies het die skryf daarvan vergemaklik. Tanzanië se krieketgeskiedenis is nou verwant aan dié van [[Keniaanse nasionale krieketspan|Kenia]] en [[Ugandese nasionale krieketspan|Uganda]], waarmee Oos-Afrika in krieket 'n soort driehoek soos Suider-Afrika (Suid-Afrika, Namibië en Zimbabwe) vorm. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:06, 6 April 2026 (UTC) === [[Nibiru-ramp]] === * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 22:26, 11 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:00, 12 April 2026 (UTC) === [[Nigeriese nasionale krieketspan]] === {{sperdatum|12 Mei 2026}} * {{ondersteun}} – Soos sy Tanzaniese eweknie het ek dié artikel lankal beplan en albei spanne is ook op dieselfde vlak. Beide Nigerië en Tanzanië word as die twee volgende ontluikende Afrikaspanne beskou. Die geskiedenis van krieket in Nigerië is self ouer as dié van enige ander Westerse of moderne sportsoort. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:00, 12 April 2026 (UTC) <!-- Dis die laaste lyn van hierdie bladsy, skryf asb. hierbo! --> [[Kategorie:Voorblad]] nosrdz4cs9rd7o2hp9je5quxz9vgegk 2893486 2893469 2026-04-13T11:02:19Z Aliwal2012 39067 /* Nuwe voorstelle */ ondersteun almal! 2893486 wikitext text/x-wiki {| width="100%" style="border:solid 1px #479429;" cellspacing="0" cellpadding="10" | colspan="2" | '''Kandidaatartikels vir voorblad: Help vorm die beste van Wikipedia''' Hier besluit ons watter artikels op die voorblad van die Afrikaanse Wikipedia gaan verskyn. ''''n Voorbladartikel''' moet die beste werk op Wikipedia ten toon stel. Om 'n artikel te nomineer kan dit gewoon bygevoeg word aan die onderkant van hierdie bladsy. Lees asseblief eers die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|Riglyne vir nominasie]] voor u 'n artikel nomineer. U kan beïnvloed wat op die voorblad verskyn deur 'n artikel te ondersteun of deur beswaar aan te teken. Persone wat 'n artikel voorstel moet ook bereid wees om te help om besware aan te spreek. As daar geen noemenswaardige besware is nie kan 'n artikel moontlik 'n voorbladartikel word. Die beleid is tans om enige genomineerde bladsy waarvoor daar na 'n maand geen geldige beswaar is nie en wat aan die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|vereistes voldoen]] as 'n moontlike voorbladartikel te beskou. 'n Artikel word vir 'n week lank op die voorblad vertoon, vanaf Maandag tot die daaropvolgende Sondag. Ou suksesvolle nominasies word na die betrokke argief verskuif. 'n Lys van voorbladartikels wat al in hierdie jaar gebruik is, is by [[Wikipedia:Voorbladartikels {{CURRENTYEAR}}]] te kry. Daar is ook 'n inleiding tot die voorbladartikelprojek by [[Wikipedia:Voorbladartikel]]. Onsuksesvolle nominasies kan besigtig word by [[Wikipedia:Onsuksesvolle voorbladnominasies/2025]]. |- | colspan="2" | <div style="border-bottom: solid 2px #479429;">[[Lêer:Calendar-nl.png|30px]] '''Opkomende weke'''</div> |- valign="top" | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}|Volgende week]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }}}} }} | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}|Die week daarop]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }}}} }} |} {{Argiefboks|13<!-- | argief1 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2005|2005]] | argief2 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2006|2006]] | argief3 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2007|2007]] | argief4 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2008|2008]] | argief5 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2009|2009]] | argief6 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2010|2010]] | argief7 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2011|2011]] | argief8 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2012|2012]] | argief9 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2013|2013]] | argief10 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2014|2014]] --> | argief1 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2015|2015]] | argief2 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2016|2016]] | argief3 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2017|2017]] | argief4 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2018|2018]] | argief5 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2019|2019]] | argief6 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2020|2020]] | argief7 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2021|2021]] | argief8 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2022|2022]] | argief9 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2023|2023]] | argief10 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2024|2024]] | argief11 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2025|2025]] | argief12 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|2026]] | argief13 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|2027]] }} Hier kan u gerus voorstelle maak vir moontlike voorbladartikels, of ondersteuning of beswaar lewer oor huidige nominasies. Dit is behulpsaam om u nominasies, besware en ondersteuning van kommentaar te voorsien wat betrekking op die artikel se inhoud het. Indien u gekant is teen 'n artikel se nominasie kan dit help om te sê waarom, so kan probleme aangespreek word en u mag u teenkanting na ondersteuning verander. So ook kan redes vir 'n nominasie ander gebruikers help om die goeie punte van 'n artikel raak te sien. U is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|ondersteun}} ({{ondersteun}}) * {{sl|gekant}} ({{gekant}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) ; Wenk: Om die vervoerband vir 2026 te besigtig, '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|klik hier]]''', en vir 2027 '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|klik hier]]'''. == Nuwe voorstelle == === [[Vandale (volk)]] === {{sperdatum|29 April 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 07:26, 29 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:46, 29 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:44, 1 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:23, 6 April 2026 (UTC) === [[Heinrich Himmler]] === {{sperdatum|29 April 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 07:26, 29 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:46, 29 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:44, 1 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 20:26, 1 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 5 April 2026 (UTC) === [[Wedersydse versekerde vernietiging]] === {{sperdatum|1 Mei 2026}} * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:44, 1 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:06, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:23, 6 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 06:46, 13 April 2026 (UTC) === [[Jack the Ripper]] === {{sperdatum|5 Mei 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 12:18, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:42, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:06, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:06, 6 April 2026 (UTC) === [[Tanzaniese nasionale krieketspan]] === {{sperdatum|5 Mei 2026}} * {{ondersteun}} – Dié artikel het ek lankal oorweeg en die span se onlangse goeie prestasies het die skryf daarvan vergemaklik. Tanzanië se krieketgeskiedenis is nou verwant aan dié van [[Keniaanse nasionale krieketspan|Kenia]] en [[Ugandese nasionale krieketspan|Uganda]], waarmee Oos-Afrika in krieket 'n soort driehoek soos Suider-Afrika (Suid-Afrika, Namibië en Zimbabwe) vorm. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:06, 6 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:02, 13 April 2026 (UTC) === [[Nibiru-ramp]] === {{sperdatum|11 Mei 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 22:26, 11 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:00, 12 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Lyk vir my na 'n kristalbal-artikel? [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:02, 13 April 2026 (UTC) === [[Nigeriese nasionale krieketspan]] === {{sperdatum|12 Mei 2026}} * {{ondersteun}} – Soos sy Tanzaniese eweknie het ek dié artikel lankal beplan en albei spanne is ook op dieselfde vlak. Beide Nigerië en Tanzanië word as die twee volgende ontluikende Afrikaspanne beskou. Die geskiedenis van krieket in Nigerië is self ouer as dié van enige ander Westerse of moderne sportsoort. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:00, 12 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:02, 13 April 2026 (UTC) <!-- Dis die laaste lyn van hierdie bladsy, skryf asb. hierbo! --> [[Kategorie:Voorblad]] qtk2vkcjzwz886kpig2865pbb9eq3kx 4 10890 2893420 2890251 2026-04-12T19:36:50Z SpesBona 2720 + [[Apollo 13]] 2893420 wikitext text/x-wiki {| width="100%" style="border:solid 1px #479429;" cellspacing="0" cellpadding="10" |- | colspan="2" | <h2 style="font-size:16pt">Voorbladartikels: die beste van Wikipedia</h2> [[Lêer:Cscr-featured.svg|links|50px|]] Hier by die Afrikaanse Wikipedia poog ons om spogartikels voor te berei om op die voorblad te pryk. Hierdie artikels verteenwoordig van die beste skryfwerk en is vooraf gekies deur die gemeenskapslede. Dit beteken egter nie dat die artikels nie verder verbeter kan word nie, maar bloot dat dit al reeds meer aandag geniet het. Tans is daar '''{{PAGESINCATEGORY:Voorbladartikels}}''' artikels wat voorbladstatus behaal het, uit 'n totaal van {{NUMBEROFARTICLES}}. Dus verskyn een uit elke {{rondaf|{{#expr: {{NUMBEROFARTICLES:R}} / {{PAGESINCATEGORY:Voorbladartikels}}}} }} artikels op die onderstaande lys. Nomineer gerus potensiële artikels by [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad|''Kandidaatartikels vir voorblad'']] of bespreek ander gebruikers se nominasies. <div align="center"><br /> <p style="font-variant: small-caps; text-align: center; font-size: 100%;">[[#Aardrykskunde|Aardrykskunde]] • [[#Biologie|Biologie]] • [[#Geskiedenis|Geskiedenis]] • [[#Kultuur en samelewing|Kultuur en samelewing]] • [[#Sport|Sport]] • [[#Taal- en letterkunde|Taal- en letterkunde]] • [[#Die Kunste|Die Kunste]] • [[#Sterrekunde en ruimtevaart|Sterrekunde en ruimtevaart]] • [[#Wetenskap en tegnologie|Wetenskap en tegnologie]]</p> </div> |- | colspan="2" | {| width="100%" |[[Lêer:Calendar-nl.png|30px]] | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #479429;"><br /> === Nuwe toevoegings === </div> |} |-valign="top" | width="50%" | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{CURRENTWEEK}} {{CURRENTYEAR}}}} | width="50%" | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} -1 }} {{CURRENTYEAR}}}} |-valign="top" | {| width="100%" |{{klik|Afbeelding=Purple geography icon.svg|Grootte=60px|Link=Kategorie:Geografie}} | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #479429;"><br /> === Aardrykskunde === </div> |} [[Lêer:Satellite image of Japan in May 2003.jpg|100px|regs|Japan]] [[Aarde]] - [[Alabama]] - [[Alaska]] - [[Alexandrië]] - [[Alpe]] - [[Amsterdam]] - [[Andorra]] - [[Antarktika]] - [[Argentinië]] - [[Arktiese Oseaan]] - [[Arles]] - [[Armenië]] - [[Australië]] - [[Azerbeidjan]] - [[Belfast]] - [[België]] - [[Berg Athos]] - [[Berlyn]] - [[Bergen]] - [[Bernau bei Berlin]] - [[Bieszczady]] - [[Bordeaux]] - [[Botswana]] - [[Brandenburg]] - [[Brasilië]] - [[Bredasdorp]] - [[Bremen]] - [[Bretagne]] - [[Brussel]] - [[Buenos Aires]] - [[Bulgarye]] - [[Carcassonne]] - [[Chicago]] - [[Chili]] - [[Costa Rica]] - [[Darmstadt]] - [[Denemarke]] - [[Duitsland]] - [[Durban]] - [[Estland]] - [[Ethiopië]] - [[Faroëreilande]] - [[Finland]] - [[Frankfurt am Main]] - [[Frankryk]] - [[Frans-Guyana]] - [[Genua]] - [[Georgië]] - [[Glasgow]] - [[Gotenburg]] - [[Gqeberha]] - [[Hamburg]] - [[Harlem]] - [[Hawaii]] - [[Helsinki]] - [[Hesse]] - [[Republiek Ierland|Ierland]] - [[Iran]] - [[Istanboel]] - [[Italië]] - [[Japan]] - [[Johannesburg]] - [[Kaaimanseilande]] - [[Kaapse Plooigordel]] - [[Kaapstad]] - [[Kalifornië]] - [[Kaliningrad]] - [[Kambodja]] - [[Kamtsjatka-skiereiland]] - [[Kanada]] - [[Kasakstan]] - [[Keulen]] - [[Kimberley]] - [[Krim]] - [[Krugerwildtuin]] - [[Leiden]] - [[Letland]] - [[Libië]] - [[Litaue]] - [[Londen]] - [[Los Angeles]] - [[Madagaskar]] - [[Malawi]] - [[Malta]] - [[Meksiko]] - [[Miami]] - [[Milwaukee]] - [[Moldowa]] - [[Monaco]] - [[Mont-Saint-Michel]] - [[Montreal]] - [[Montreux]] - [[Moskou]] - [[Namibië]] - [[Nederland]] - [[Nedersakse]] - [[Nieu-Seeland]] - [[Noord-Ierland]] - [[Noord-Masedonië]] - [[Noorweë]] - [[Normandië]] - [[Nyldelta]] - [[Oekraïne]] - [[Oostenryk]] - [[Paaseiland]] - [[Papoea-Nieu-Guinee]] - [[Parys]] - [[Perth]] - [[Pireneë]] - [[Pole]] - [[Portugal]] - [[Potsdam]] - [[Pretoria]] - [[Provence]] - [[Quebec]] - [[Republiek China]] - [[Réunion]] - [[Reykjavik]] - [[Riga]] - [[Rio de Janeiro]] - [[Roemenië]] - [[Rusland]] - [[Sachalin]] - [[São Paulo]] - [[Seegolf]] - [[Senegal]] - [[Shanghai]] - [[Siberië]] - [[Singapoer]] - [[Skerryvore]] - [[Skotland]] - [[Slowakye]] - [[Spanje]] - [[Straatsburg]] - [[Suid-Afrika]] - [[Suid-Korea]] - [[Svalbard]] - [[Swartwoud]] - [[Swede]] - [[Switserland]] - [[Sydney]] - [[Tafelberg]] - [[Tahiti]] - [[Thailand]] - [[Tirus]] - [[Tornado]] - [[Treviso]] - [[Tsjeggië]] - [[Tsoenami]] - [[Turyn]] - [[Uruguay]] - [[Valencia, Spanje|Valencia]] - [[Venesië]] - [[Verenigde Koninkryk]] - [[Verenigde State van Amerika]] - [[Vermont]] - [[Vilnius]] - [[Vulkaan]] - [[Waalse Gewes]] - [[Wallis]] - [[Warskou]] - [[Washington, D.C.]] - [[Wes-Australië]] - [[Windhoek]] - [[Ysland]] - [[Zambië]] - [[Zürich]] | {| width="100%" |{{klik|Afbeelding=P history.svg|Grootte=60px|Link=Kategorie:Geskiedenis}} | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #479429;"><br /> === Geskiedenis === </div> |} [[Lêer:B-29s dropping bombs.jpg|100px|regs|Bomwerpers oor Japan tydens die Tweede Wêreldoorlog]] [[2de eeu v.C.]] - [[8,8 cm-Flak 18/36/37/41]] - [[Akkadiese Ryk]] - [[Alcatraz-gevangenis]] - [[Amerikaanse Rewolusie]] - [[Andries Pretorius]] - [[Anne Frank]] - [[Antieke Egipte]] - [[Antieke Hawaii]] - [[Apartheid]] - [[Asjantiryk]] - [[Assirië]] - [[Berlynse Lugbrug]] - [[Bloedlaster]] - [[Boeing B-17 Flying Fortress]] - [[Boerekrygsgevangenes]] - [[Centurion (tenk)|Centurion]] - [[Cetshwayo|Cetshwayo kaMpande]] - [[Charles III van die Verenigde Koninkryk]] - [[Choefoe]] - [[Cicero]] - [[Cité de Carcassonne]] - [[Cleopatra VII]] - [[Consolidated B-24 Liberator]] - [[Djengis Khan]] - [[Dodetempel van Hatsjepsoet]] - [[Dooie See-rolle]] - [[Duitse Demokratiese Republiek]] - [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk]] - [[Etruskers]] - [[Fenisië]] - [[Francis William Reitz]] - [[Fritz Joubert Duquesne]] - [[Gallië]] - [[George V van die Verenigde Koninkryk]] - [[Geskiedenis van Spanje]] - [[Goelag]] - [[Groot Sfinks van Giza]] - [[Groot Trek]] - [[Grootvorstedom Moskou]] - [[Heinz Guderian]] - [[Helios]] - [[Homeros]] - [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] - [[Indusvalleibeskawing]] - [[Iwan die Verskriklike]] - [[Jan Christian Smuts]] - [[Jesus van Nasaret]] - [[Johanna van Arkel]] - [[Jura]] - [[Kanaän]] - [[Kathaar]] - [[Khmer-ryk]] - [[Kiëf-Roes]] - [[Koningin Camilla van die Verenigde Koninkryk]] - [[Koninkryk Juda]] - [[Kosakke]] - [[Koue Oorlog]] - [[Koesj]] - [[Kruistog]] - [[Kulturele Rewolusie]] - [[Kwartêre Ystydperk]] - [[Legendariese Sweedse konings]] - [[Li Bai]] - [[Memphis (Egipte)|Memphis]] - [[Mesopotamië]] - [[Middeleeuse kookkuns]] - [[Militêre geskiedenis van Suid-Afrika]] - [[Mongoolse Ryk]] - [[Bernard Montgomery]] - [[Moord op die Romanofs]] - [[Adriaan Moorrees]] - [[Namibiese volksmoord 1904-1908]] - [[Fridtjof Nansen]] - [[Natalse Regeringspoorweë]] - [[Neanderdaller]] - [[Nebukadnesar II]] - [[Neolitiese Omwenteling]] - [[Nikolaas II van Rusland]] - [[Nineve]] - [[Nyabêla]] - [[Operasie Entebbe]] - [[Opstand in die Warskou-ghetto]] - [[Paleolitikum]] - [[Palmyra]] - [[Partiese Ryk]] - [[Perikles]] - [[Pieter I van Rusland]] - [[Pitia]] - [[Plinius die ouere]] - [[Pous Pius IX]] - [[Pous Silvester II]] - [[Rosettasteen]] - [[Russies-Japannese Oorlog]] - [[Russiese Rewolusie (1917)|Russiese Rewolusie 1917]] - [[Sargon van Akkad]] - [[William Philip Schreiner]] - [[Seerowery]] - [[Sesdaagse Oorlog]] - [[Sherman Firefly]] - [[Slag van Magersfontein]] - [[Slag van Stalingrad]] - [[Sowjetunie]] - [[Hendrik Spoorbek]] - [[Stonewall-onluste]] - [[Hans Strijdom]] - [[Suid-Afrikaanse Grensoorlog]] - [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] - [[Helen Suzman]] - [[Terracottaleër]] - [[Tiger I-tenk]] - [[Tiglat-Pileser III]] - [[Toetankamen]] - [[Trojaanse Oorlog]] - [[Tweede Wêreldoorlog]] - [[USS Constitution]] - [[USS Franklin (CV-13)]] - [[USS Maryland (BB-46)]] - [[Vallei van die Konings]] - [[Victoria van die Verenigde Koninkryk]] - [[Vlad Dracula]] - [[Voorlaaier (geweer)|Voorlaaier]] - [[Wêreldgeskiedenis]] - [[Winteroorlog]] |-valign="top" | {| width="100%" |{{klik|Afbeelding=P culture.svg|Grootte=60px|Link=Kategorie:Kultuur}} | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #479429;"><br /> === Kultuur en samelewing === </div> |} [[Lêer:Red Wine Glass.jpg|100px|regs|'n Glas rooiwyn]] [[3D-rolprent]] - [[Afrikaanse kerkbou in die Karoo]] - [[Alter Bridge]] - [[Androginie]] - [[Antinoös]] - [[Hennie Aucamp]] - [[Chris Barnard (skrywer)|Chris Barnard]] - [[Barnsteen]] - [[Simone de Beauvoir]] - [[Bewussyn]] - [[Christiaan Frederik Beyers]] - [[Boeddhisme]] - [[Borsjt]] - [[Breyten Breytenbach]] - [[André P. Brink]] - [[Ted Bundy]] - [[Byeboerdery]] - [[Petrus Coetzee]] - [[Cristina Fernández de Kirchner]] - [[Dagbreek (Sondagkoerant)|Dagbreek]] - [[Joachim Nikolaus von Dessin]] - [[Marie Koopmans-de Wet]] - [[Reza de Wet]] - [[Die Transvaler]] - [[Die Vaderland]] - [[Egiptiese mitologie]] - [[Ekonomie van Suid-Afrika]] - [[Eleusiniese misterieë]] - [[Fietsryrewolusie]] - [[Frans Engelenburg]] - [[Ganesja]] - [[Geestesteuring]] - [[Gereformeerde kerk Humpata]] - [[Geskiedenis van erotiese afbeeldings]] - [[Groot Markplein van Brussel]] - [[Hadj]] - [[Carl Otto Hager]] - [[Hiernamaals]] - [[Hindoeïsme]] - [[Adriaan Hofmeyr]] - [[Jan Hendrik Hofmeyr (predikant)|Jan Hendrik Hofmeyr]] - [[Jannie Hofmeyr]] - [[Anthony Hopkins]] - [[Interseks]] - [[Islamitiese seksualiteitswette]] - [[Jode in Suid-Afrika]] - [[Ingrid Jonker]] - [[Elsa Joubert]] - [[Kaas]] - [[Kleurlingstemregvraagstuk]] - [[Uys Krige]] - [[Kruiskleding]] - [[C. Louis Leipoldt]] - [[Etienne Leroux]] - [[N.P. van Wyk Louw]] - [[Mabel Malherbe]] - [[Charles Manson]] - [[Maori-kultuur]] - [[Eugène Marais]] - [[Johannes Meintjes]] - [[Middeleeuse kookkuns]] - [[Andrew Murray]] - [[Nederduits (skoolvak)]] - [[NG gemeente Fordsburg]] - [[NG gemeente Rondebosch]] - [[Oktoberfest]] - [[Oosters-Ortodokse Kerk]] - [[D.J. Opperman]] - [[Ougelowiges]] - [[Outisme]] - [[Paryse Metro]] - [[Pasta]] - [[Plafon van die Sixtynse kapel]] - [[Wladimir Poetin]] - [[Posseël]] - [[Dirk Postma]] - [[Ptolemeus]] - [[Jan Rabie]] - [[Reinheitsgebot]] - [[Rooiplein]] - [[P.D. Rossouw]] - [[Maria Elizabeth Rothmann]] - [[Jean-Jacques Rousseau]] - [[SACS]] - [[Satan]] - [[Arnold Schoenberg]] - [[Seks]] - [[Seksualiteit in antieke Rome]] - [[Seksuele oriëntasie]] - [[Sider]] - [[Sisiliaanse Mafia]] - [[Slawiese mitologie]] - [[Dan Sleigh]] - [[Sodiakmoordenaar]] - [[Speelkaart]] - [[Suid-Afrikaanse militêre dekorasies: 2003-]] - [[Swabies-Alemanniese Karnaval]] - [[Swastika]] - [[Tarotwaarsêery‎]] - [[Tatoeëermerk]] - [[Elizabeth Taylor]] - [[Anton Tsjechof]] - [[Herman van Broekhuizen]] - [[Verenigde Party]] - [[Vermaak]] - [[Vlag van Argentinië]] - [[Vlag van Armenië]] - [[Vlag van Australië]] - [[Vlag van Azerbeidjan]] - [[Vlag van Belarus]] - [[Vlag van België]] - [[Vlag van Brasilië]] - [[Vlag van Chili]] - [[Vlag van Denemarke]] - [[Vlag van die Filippyne]] - [[Vlag van die Republiek China]] - [[Vlag van die Verenigde Koninkryk]] - [[Vlag van die Verenigde State]] - [[Vlag van die Volksrepubliek China]] - [[Vlag van Duitsland]] - [[Vlag van Estland]] - [[Vlag van Europa]] - [[Vlag van Finland]] - [[Vlag van Frankryk]] - [[Vlag van Georgië]] - [[Vlag van Hongkong]] - [[Vlag van Indië]] - [[Vlag van Israel]] - [[Vlag van Japan]] - [[Vlag van Kanada]] - [[Vlag van Meksiko]] - [[Vlag van Namibië]] - [[Vlag van Nederland]] - [[Vlag van Nieu-Seeland]] - [[Vlag van Noorweë]] - [[Vlag van Puerto Rico]] - [[Vlag van Singapoer]] - [[Vlag van Suid-Afrika]] - [[Vlag van Suid-Korea]] - [[Mary Walker]] - [[Webjoernaal]] - [[Westerse filosofie]] - [[Wyn]] - [[Wysheid]] | {| width="100%" |{{klik|Afbeelding=P sport.svg|Grootte=60px|Link=Kategorie:Sport}} | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #479429;"><br /> === Sport === </div> |} [[Lêer:Rugby tackle cropped.jpg|100px|regs|'n Engelse rugbyspeler ruk hom los uit 'n harde duikslag deur 'n Australiër]] [[Afghaanse nasionale krieketspan]] - [[All Blacks]] - [[Fernando Alonso]] - [[Argentynse nasionale rugbyspan]] - [[Australiese nasionale krieketspan]] - [[Belgiese nasionale rugbyspan]] - [[Bengaalse nasionale krieketspan]] - [[Bermudaanse nasionale krieketspan]] - [[Brasiliaanse nasionale rugbyspan]] - [[Britse en Ierse Leeus]] - [[Jenson Button]] - [[Chileense nasionale rugbyspan]] - [[Duitse nasionale krieketspan]] - [[Duitse nasionale rugbyspan]] - [[Engelse nasionale krieketspan]] - [[Engelse nasionale rugbyspan]] - [[Roger Federer]] - [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan]] - [[Franse nasionale rugbyspan]] - [[Pierre Gasly]] - [[Georgiese nasionale rugbyspan]] - [[Lewis Hamilton]] - [[Hongkongse nasionale krieketspan]] - [[Hongkongse nasionale rugbyspan]] - [[Ierse nasionale krieketspan]] - [[Ierse nasionale rugbyspan]] - [[Indiese nasionale krieketspan]] - [[Italiaanse nasionale rugbyspan]] - [[Japannese nasionale rugbyspan]] - [[Kanadese nasionale krieketspan]] - [[Kanadese nasionale rugbyspan]] - [[Keniaanse nasionale krieketspan]] - [[Keniaanse nasionale rugbyspan]] - [[Krieketwêreldbeker 2003]] - [[Krieketwêreldbeker 2007]] - [[Krieketwêreldbeker 2011]] - [[Krieketwêreldbeker 2015]] - [[Krieketwêreldbeker 2019]] - [[Krieketwêreldbeker 2023]] - [[Niki Lauda]] - [[Namibiese nasionale krieketspan]] - [[Namibiese nasionale rugbyspan]] - [[Nederlandse nasionale krieketspan]] - [[Nederlandse nasionale rugbyspan]] - [[Nepalese nasionale krieketspan]] - [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan]] - [[Olimpiese Somerspele 2008]] - [[Olimpiese Somerspele 2012]] - [[Omaanse nasionale krieketspan]] - [[Pakistanse nasionale krieketspan]] - [[Papoea-Nieu-Guinese nasionale krieketspan]] - [[Paralimpiese Somerspele 2008]] - [[Portugese nasionale rugbyspan]] - [[Proteas]] - [[Roemeense nasionale rugbyspan]] - [[Rugby]] - [[Rugbywêreldbeker 2003]] - [[Rugbywêreldbeker 2007]] - [[Rugbywêreldbeker 2011]] - [[Rugbywêreldbeker 2015]] - [[Rugbywêreldbeker 2019]] - [[Rugbywêreldbeker 2023]] - [[Samoaanse nasionale rugbyspan]] - [[Skaak]] - [[Skotse nasionale krieketspan]] - [[Skotse nasionale rugbyspan]] - [[Spaanse nasionale rugbyspan]] - [[Springbokke]] - [[Sri Lankaanse nasionale krieketspan]] - [[T20I-wêreldbeker 2016]] - [[T20I-wêreldbeker 2021]] - [[T20I-wêreldbeker 2022]] - [[T20I-wêreldbeker 2024]] - [[Tafeltennis]] - [[Tongaanse nasionale rugbyspan]] - [[Ugandese nasionale krieketspan]] - [[Uruguaanse nasionale rugbyspan]] - [[Verenigde Arabiese Emirate se nasionale krieketspan]] - [[Verenigde State se nasionale krieketspan]] - [[Verenigde State se nasionale rugbyspan]] - [[Wallabies]] - [[Walliese nasionale rugbyspan]] - [[Wes-Indiese nasionale krieketspan]] - [[Zimbabwiese nasionale krieketspan]] - [[Zimbabwiese nasionale rugbyspan]] {| width="100%" | {{klik|Afbeelding=P biology.svg|Grootte=60px|Link=Kategorie:Biologie}} | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #479429;"><br /> === Biologie === </div> |} [[Lêer:Hippopotame 0003.jpg|100px|regs|Seekoei]] [[Afrika-rotsluislang]] - [[Berghaan]] - [[Blouwalvis]] - [[Bonobo]] - [[Buffel]] - [[Diabetes]] - [[Dier]] - [[Dinosourus]] - [[Fotosintese]] - [[Gewone luislang]] - [[Gordeldier]] - [[Hidroponika]] - [[Homo erectus]] - [[Homo ergaster]] - [[Jagluiperd]] - [[Javaanse tier]] - [[Kaapse luiperd]] - [[Kambriese ontploffing]] - [[Kat]] - [[Koraal]] - [[Kryt-Paleogeen-uitwissing]] - [[Leeu]] - [[Lewensiklus van die tier]] - [[Mens]] - [[Menslike evolusie]] - [[Mos]] - [[Oorsprong van voëls]] - [[Pikkewyn]] - [[Plesiosauria]] - [[Poema]] - [[Pterosauria]] - [[Pylsterteend]] - [[Rot]] - [[Saffraan]] - [[Seekoei]] - [[Sekretarisvoël]] - [[Senuweestelsel]] - [[Sesam]] - [[Slaap]] - [[Swangerskap]] - [[Tierluislang]] - [[Velociraptor]] - [[Veroudering]] - [[Wolf]] - [[Ysbeer]] |-valign="top" | {| width="100%" |{{klik|Afbeelding=P linguistics.svg|Grootte=60px|Link=Kategorie:Taal}} | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #479429;"><br /> === Taal- en letterkunde === </div> |} [[Lêer:Betws y coed.jpg|100px|regs|Padteken in Wallies]] [[Afrikaans]] - [[Fins]] - [[Frans]] - [[Hamlet]] - [[Henry James]] - [[Inferno (Dante)]] - [[Italiaans]] - [[Mabel Jansen]] - [[Adam Mickiewicz]] - [[Misdaad en Straf]] - [[Nederlands]] - [[William Shakespeare]] - [[Sweeds]] - [[Taal]] - [[Verskille tussen Afrikaans en Nederlands]] - [[Wallies]] | {| width="100%" |{{klik|Afbeelding=P art.svg|Grootte=60px|Link=Kategorie:Kuns}} | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #479429;"><br /> === Die Kunste === </div> |} [[Lêer:Little nemo the walking bed.jpg|100px|regs|'n Strokiesverhaal]] [[Ingmar Bergman]] - [[Bucchero]] - [[Samuel Cronwright]] - [[Salvador Dalí]] - [[Marlene Dietrich]] - [[documenta]] - [[Mia Farrow]] - [[Frankenstein]] - [[Paul Gauguin]] - [[Katedraal van Vilnius]] - [[Klooster]] - [[Krugerstandbeeld]] - [[Kuns]] - [[Leonardo da Vinci]] - [[Modernisme]] - [[Marita Napier]] - [[Oscar Niemeyer]] - [[Jacobus Hendrik Pierneef]] - [[Johan de Ridder]] - [[Leni Riefenstahl]] - [[Auguste Rodin]] - [[Jack Sparrow]] - [[Steven Spielberg]] - [[Staafkerk van Borgund]] - [[Sosialistiese realisme]] - [[Spider-Man]] - [[Strokiesverhaal]] - [[Topkapi-paleis]] - [[Tuin van Wellus]] - [[Rembrandt van Rijn]] - [[Leonore Veenemans]] - [[Andy Warhol]] - [[Wat Phra Kaew]] |-valign="top" | {| width="100%" |{{klik|Afbeelding=Q space.svg|Grootte=60px|Link=Kategorie:Geesteswetenskappe}} | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #479429;"><br /> === Sterrekunde en ruimtevaart === </div> |} [[Lêer:Saturn (planet) large.jpg|100px|regs|Saturnus]] [[101955 Benoe]] - [[Aarde]] - [[Alpha Centauri]] - [[Andromeda-sterrestelsel]] - [[Apollo 8]] - [[Apollo 13]] - [[Asteroïde]] - [[Buiteaardse lewe]] - [[Ceres (dwergplaneet)|Ceres]] - [[Driehoeksterrestelsel]] - [[Dwergplaneet]] - [[Europese Suidelike Sterrewag]] - [[Geostasionêre wentelbaan]] - [[Heliosfeer]] - [[Hubble-ruimteteleskoop]] - [[Iapetos (maan)|Iapetos]] - [[James Webb-ruimteteleskoop]] - [[Jupiter]] - [[Komeet]] - [[Kuipergordel]] - [[Maan]] - [[Maanlanding]] - [[Mariner 4]] - [[Mars]] - [[Melkweg]] - [[Mercurius]] - [[Meteoriet]] - [[Neptunus]] - [[Opsporing van eksoplanete]] - [[Pioneer 11]] - [[Planetêre bewoonbaarheid]] - [[Pluto]] - [[Proxima Centauri]] - [[Ruimtebotsing]] - [[Sagittarius A*]] - [[Saturnus]] - [[Son]] - [[Sonnestelsel]] - [[Ster]] - [[Sterrestelsel]] - [[Titaan (maan)|Titaan]] - [[Triton (maan)|Triton]] - [[Uranus]] - [[Uranus se ringe]] - [[Venus]] - [[Veranderlike ster]] - [[Waarneembare heelal]] | {| width="100%" |{{klik|Afbeelding=P physics.svg|Grootte=60px|Link=Kategorie:Wetenskap}} | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #479429;"><br /> === Wetenskap en tegnologie === </div> |} [[Lêer:Wankel-1.jpg|100px|regs|Wankelenjin]] [[Aardverwarming]] - [[Airbus A380]] - [[Anonymous (kollektief)]] - [[Apple Inc.]] - [[Binnebrandenjin]] - [[Charlotte Douglas Internasionale Lughawe]] - [[Concorde]] - [[Delta Air Lines]] - [[Differensiaalrekening]] - [[Doebai Internasionale Lughawe]] - [[Galileo Galilei]] - [[Gemenedrukbuisbrandstofinspuiting]] - [[Geskiedenis van die Aarde]] - [[Glas]] - [[Maria Goeppert-Mayer]] - [[Goud]] - [[Hardeskyf]] - [[Hernubare energie]] - [[Jaar]] - [[Kalium]] - [[Kamera]] - [[Karoo-supergroep]] - [[Kunsmatige algemene intelligensie]] - [[Laser]] - [[Manhattan-projek]] - [[Miami Internasionale Lughawe]] - [[Newark Liberty Internasionale Lughawe]] - [[Parasetamol]] - [[Patent]] - [[Pi]] - [[Poolkoördinatestelsel]] - [[Portland Internasionale Lughawe]] - [[Qantas]] - [[James Randi]] - [[San Francisco Internasionale Lughawe]] - [[Ignaz Semmelweis]] - [[TGV]] - [[Tegnesium]] - [[Edward Teller]] - [[Tempelhof-lughawe]] - [[Toekoms van die Aarde]] - [[Turboskroef]] - [[Uraan]] - [[Virgin Australia]] - [[Wankelenjin]] - [[Waterstof]] - [[Wright-broers]] - [[Yster]] |- | colspan="2" | |} __NOTOC____NOEDITSECTION__ <center>[[Wikipedia:Voorbladartikels 2005|Voorbladartikels 2005]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2006|Voorbladartikels 2006]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2007|Voorbladartikels 2007]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2008|Voorbladartikels 2008]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2009|Voorbladartikels 2009]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2010|Voorbladartikels 2010]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2011|Voorbladartikels 2011]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2012|Voorbladartikels 2012]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2013|Voorbladartikels 2013]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2014|Voorbladartikels 2014]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2015|Voorbladartikels 2015]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2016|Voorbladartikels 2016]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2017|Voorbladartikels 2017]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2018|Voorbladartikels 2018]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2019|Voorbladartikels 2019]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2020|Voorbladartikels 2020]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2021|Voorbladartikels 2021]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2022|Voorbladartikels 2022]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2023|Voorbladartikels 2023]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2024|Voorbladartikels 2024]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2025|Voorbladartikels 2025]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2026|Voorbladartikels 2026]]</center> <br /> <hr> <br /> Indien die voorblad nie verfris word met die nuwe week se artikel nie, of indien die geskiedkundige herdenkings steeds die vorige dag se inskrywings vertoon, kan u gerus [{{SERVER}}{{localurl:Tuisblad|action=purge}} hier] klik sodat dit verfris word. [[Kategorie:Voorblad]] p5qjuo4fnzl40bitojtq0okuzk4rlsl 0 11634 2893474 2856899 2026-04-13T08:05:02Z ~2026-22691-20 206156 2893474 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Koos du Plessis | beeld = Koos met kamera.png | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = Foto van Koos du Plessis met ’n kamera in sy hande. | agtergrondkleur = | geboortenaam = Jacobus Johannes du Plessis | alias = Koos Doep | geboortedatum = [[10 Mei]] [[1945]] | geboorteplek = [[Rustenburg]], [[Suid-Afrika]] | oorsprong = [[Suid-Afrika]] | sterfdatum = [[15 Januarie]] [[1984]] | sterfplek = Buite [[Krugersdorp]], [[Suid-Afrika]] | genre = | beroep = Musikant, digter en joernalis | instrument = | jare_aktief = | etiket = | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Koos du Plessis''' ([[Rustenburg]], 10 Mei 1945 – [[Krugersdorp]], 15 Januarie 1984), ook bekend as '''Koos Doep''', was ’n Suid-Afrikaanse musikant wat toonaangewend was in die Afrikaanse musiek-en-liriekbeweging van die 1970's en '80's.<ref name="My volk" /><ref name="klyntji" /> Hoewel hy kommersieel nie baie suksesvol was as uitvoerende kunstenaar nie, het die albums wat hy in sy leeftyd uitgereik het, 'n nuwe rigting in [[Afrikaans]]e musiek ingelui en word dit vandag as van die invloedrykstes in die taal se musiekgeskiedenis beskou. Tientalle verwerkings van sy komposisies is sedertdien deur verskeie ander Afrikaanse kunstenaars opgeneem en ’n hele paar het huldeblyk-albums aan hom opgeneem. Du Plessis is in die vroeë oggendure van Sondag 15 Januarie 1984<ref>Bouwer, Anna-Retha Netwerk24: http://www.netwerk24.com/Nuus/En-tog-die-deuntjie-draal-20140116 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161106093431/http://www.netwerk24.com/Nuus/En-tog-die-deuntjie-draal-20140116 |date= 6 November 2016 }}</ref> in 'n motorongeluk op die ou [[Krugersdorp]]pad oorlede, nadat sy [[Volkswagen Beetle|Volkswagen Kewer]] op ’n laagwaterbrug by Knoppieslaagte naby Centurion die pad byster geraak het terwyl hy ná middernag op pad was na Nick Taylor, sy musiekregisseur. Slegs drie Afrikaanse albums is onder sy naam uitgereik.<ref>Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Du_Plessis,_Koos{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Opnames van nuwe liedjies wat na sy dood ontdek is, het tot 'n vierde album gelei wat in 1995 postuum uitgereik is. == Lewe en werk == Jacobus Johannes du Plessis is op 10 Mei 1945 in die distrik [[Rustenburg]] gebore waar sy ouers geboer het. Toe sy ouers hul plaas verloor, het die Du Plessis's na [[Springs]] verhuis waar Koos ’n groot deel van sy kinderlewe gewoon het. Hy het later ’n liedjie oor die dorp en sy lewe hier, genaamd ''Molberge (Herinneringe aan Springs)'', op sy tweede album opgeneem. Du Plessis het aan die Laerskool Pam Brink en Hoër Seunskool Hugenote skoolgegaan. Toe hy in standerd agt (graad 10) was, het hy ’n poging aangewend om sangles te neem, maar hy is deur die musiekonderwyseres afgeraai weens 'n skynbare gebrek aan vaardigheid.<ref>Remembered: http://remembered.co.za/obituary/view/1586{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Loopbaan as joernalis === Hierna word hy in 1967 koerantman wat vir die res van sy werkloopbaan as joernalis, subredakteur en nuusredakteur by verskeie publikasies werk. Hy woon eers in Springs by sy ouers en werk in [[Johannesburg]] by ''[[Die Vaderland]]''. Later trek hy egter na ’n woonstel in [[Joubertpark]] in Johannesburg. Hy is op 22 Junie 1969 getroud met Mornay du Plessis van [[Standerton]], wat hy reeds in 1964 in [[Pretoria]] op universiteit ontmoet het. Sy is die tweede oudste dogter van die bekende pastoor Justus du Plessis van die Apostoliese Geloofsending. Hulle het ’n kort wittebrood in [[Europa]] onderneem. Daarna gaan woon hulle in [[Amanzimtoti]] in [[Natal (provinsie)|Natal]], waar Koos in 1970 by ''Die Nataller'' werk as nuusredakteur en hoofsubredakteur en later bevorder word tot adjunkredakteur, en Mornay skoolhou. Aan die einde van 1971 reis hulle deur Europa en besoek onder andere [[Frankryk]], [[Spanje]], [[Nederland]] en [[Duitsland]]. Die idee was eintlik om ’n baie langer reis te onderneem, maar Koos word baie siek en hulle keer eerder terug huis toe. Dan woon hulle vanaf 1972 in [[Randburg]], waar Koos weer by ''Die Vaderland'' werk. In hierdie tyd skryf hy deeltyds in by die Universiteit van die Witwatersrand en verwerf ’n B.A. Honneurs-graad in Afrikaans-Nederlands. Teen die einde van 1972 kry hy ’n aanstelling by ''[[Oggendblad]]'' in [[Pretoria]], waar hy uiteindelik vir ’n dekade sou werk as subredakteur, nuusredakteur en hoofsubredakteur. Hulle woon eers in ’n woonstel in [[Sunnyside, Pretoria|Sunnyside]], maar in 1973 met die geboorte van Irma, hulle eerste dogter, bou hulle ’n huis in [[Wierdapark]], ’n voorstad van [[Centurion]] naby Pretoria, waar hy tot met sy dood woon. Hier word sy ander twee dogters, Karien en Karla, in onderskeidelik 1974 en 1975 gebore. Karla volg in haar vader se voetspore en neem verskeie CD's op. In 1983 sluit hy as subredakteur aan by ''[[Die Transvaler]]''. === Loopbaan as sanger === Reeds as jong seun toon hy groot aanleg vir musiek en bespeel sy ouma se traporreltjie, wat later ’n ereplek in sy eie huis gekry het. In standerd agt wend hy ’n poging aan om musiekles te neem, maar die musiekonderwyser ontmoedig sy ma omdat dit volgens hom ’n mors van geld sou wees! As student ontdek hy die [[kitaar]], wat sy gunsteling instrument sou word en bemeester met die hulp van ’n vriend die drukke. Hy onderskei hom as liedjieskrywer van formaat, wat veral met sy trefferliedjie ''Kinders van die wind'' (gesing deur [[Laurika Rauch]]) bekendheid verwerf. Dit word die temalied vir die televisiereeks ''Phoenix en Kie'', haal die Duitse en Franse trefferslyste en word deur verskeie kunstenaars reg oor die wêreld opgeneem, onder andere deur Richard Clayderman. Koos skryf reeds liedjies tydens sy studentejare aan die Pretoriase Onderwyskollege en ''Kinders van die wind'' is reeds in 1968 geskryf ==== 1975–79: Eerste blootstelling ==== In 1975 het Karl Theunissen, ’n vriend van Du Plessis, ’n kassetopname van laasgenoemde se musiek na Nick Taylor geneem.<ref name="Litnet" /> Taylor was die bestuurder van die onafhanklike platemaatskappy Incline House-musiek en het ’n tuisateljee gehad. Twee jaar later het Du Plessis op die [[televisie]]-program ''Perspektief'' (met Theunissen as regisseur) drie van sy liedjies gesing en dit opgevolg met nog optredes op die program ''Musiek en Liriek''. 'n Reeks konserte in [[Die Laager]] by die [[Markteater]] in Johannesburg het gevolg.<ref name="Litnet" /> ==== 1979–84: Suid-Afrika neem kennis ==== Die TV-regisseur Katinka Heyns was in 1979 op soek na ’n temaliedjie vir haar komende reeks ''Phoenix en kie''. Sy het Du Plessis se liedjie ''Kinders van die wind'' (wat toe reeds tien jaar vantevore geskryf is) ontdek en besluit om dit te gebruik. Sy het egter besluit om ook drie ander liedjies van Du Plessis (''Sprokie vir 'n stadskind'', ''Skielik is jy vry'' en ''Somer is verby'') by die reeks in te sluit wat, tesame met die temaliedjie, almal deur [[Laurika Rauch]] gesing is.<ref name="Litnet" /> ''Phoenix en kie'' was die deurbraak wat beide Du Plessis en Rauch nodig gehad het om hul loopbane van die grond af te kry. Rauch het twee weke later ’n kortspeler van ''Kinders van die wind'' uitgereik wat sewe weke later goue status bereik het<ref name="Litnet">Comestor, Johannes: ''Kransie vir Koos du Plessis''; http://argief.litnet.co.za/article.php?news_id=88216</ref><ref name="OuLitnet">Bezuidenhout, Andries Oulitnet: ''Skielik is jy vry: Die lewe en musiek van Koos du Plessis''; http://www.oulitnet.co.za/roof/roof16.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928122832/http://www.oulitnet.co.za/roof/roof16.asp |date=28 September 2007 }}</ref> Na die sukses van die reeks het Taylor en Du Plessis in dieselfde jaar begin om aan laasgenoemde se eerste album, met die titel ''Skadu's teen die muur'' te werk. Die album is in 1980 uitgereik. Behalwe vir die vier liedjies wat in ''Phoenix en kie'' gebruik is, het die album verskeie ander liedjies ingesluit wat later ewe bekend geword het, soos die titelsnit, ''Herman'' (’n ode aan 'n afgestorwe vriend), ''Op die pad na Nooitgedacht'' en ''As jy my kon volg''. Laasgenoemde is na sy dood hermeng met ’n opname van sy dogter Karla, sodat sy en haar pa 'n postuum-"duet" kon sing. Die album ''Skadu's teen die muur'' is benoem as Afrikaanse Langspeler van die Jaar tydens Springbok Radio se SARI-toekennings en ''Kinders van die wind'' het die SARI-toekenning vir Liedjie van die Jaar ontvang.<ref name="Litnet" /> == Skryfwerk == Die lirieke van sy bekendste liedjies word in die bundel ''Kinders van die wind'' gepubliseer. [[T.T. Cloete]] beskou hierdie werk soos volg: “In sy soort is die werk van Koos du Plessis goed, en in sy direktheid en eenvoud is dit beter poësie as baie van die hooggestemde verse wat wil deurgaan vir die poësie”. Sy temas is verganklikheid, menslike verhoudings se dinamiek en broosheid en die krag van herinneringe en drome, terwyl hy deurentyd ’n skerp insig wys in die menslike kondisie.<ref>Cloete, T.T. “Tydskrif vir Geesteswetenskappe” Jaargang 22 no. 2, Junie 1982</ref><ref>Cloete, T.T. “Tydskrif vir Letterkunde” Nuwe reeks 20 no. 3, Augustus 1982</ref> Na sy dood verskyn daar in 1985 ’n versameling van sy nagelate verse, ''Om jou verlaas te groet''<ref>Maas, O. “Die Burger” 30 Augustus 1985</ref><ref>Olivier, Fanie “Rapport” 11 Augustus 1985</ref> en in 1995 ’n verdere versameling onder die titel ''Skink nog ’n uur in my glas'', wat beide lirieke en gedigte insluit. Al sy voorheen gepubliseerde liedjies en verse, plus ’n groot aantal wat voorheen ongepubliseer was, word saamgevat in die versamelbundel van sy werk wat onder die titel ''Erfdeel'' gepubliseer word.<ref>Grundling, Erns “Insig” Januarie/Februarie 2005</ref><ref>Grundling, Erns “Kakkerlak” Uitgawe 5, 2006</ref><ref>Nel, Ronel “Beeld” 20 Desember 2004</ref> Hierdie bundel bevat ook ’n voorwoord deur die samesteller, sy dogter Irma du Plessis, en ’n oorsig oor sy lewe en musiek deur [[Andries Bezuidenhout]]. Sy verse word opgeneem in verskeie versamelbundels, waaronder ''Groot verseboek'', ''Die Afrikaanse poësie in ’n duisend en enkele gedigte'', ''Die dye trek die dye aan'' en ''Goudaar''. Sy kortverhaal ''Om ’n misdaad te skep'' word in die Februarie 1980 uitgawe van ''Tydskrif vir Letterkunde'' gepubliseer. == Eerbewyse == Met 25 000 verkope van ''Kinders van die wind'' verower hy in 1979 ’n goue plaat en word dan ook die eerste komponis wat so ’n toekenning verwerf, aangesien goue plate gewoonlik slegs aan uitvoerende kunstenaars toegeken word. In 1980 ontvang Koos ook ’n Sarie-toekenning vir ''Kinders van die wind'' as Die Liedjie van die Jaar. In 2013, in ’n omvattende en landwye veldtog wat deur [[Maroela Media]] aangebied is, word ''Kinders van die wind'' aangewys as die grootste Afrikaanse liedjie van alle tye.<ref>Maroela Media: http://maroelamedia.co.za/nuus/grootste-afrikaanse-liedjie-van-alle-tye-kinders-van-die-wind/</ref> In 1982 word sy tweede album ''As almal ver is'', benoem vir ’n Sarie-toekenning as Afrikaanse Langspeler van die Jaar. Op 9 Augustus 1983 kry hy ’n oorkonde van die [[Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging]] (ATKV) uit erkenning vir sy bydrae tot die bevordering van die Afrikaanse taal en kultuur. Na sy dood word daar op verskeie maniere hulde gebring aan hom. Verskeie kunstenaars neem van sy liedjies op en [[Johannes Kerkorrel]] en Piet Smit stel albums vry waarop hulle slegs sy liedjies sing. ’n Dokumentêre televisieprogram oor sy lewe, ''Koos Doep – Kind van die wind'' word vervaardig en in 1986 uitgesaai. In 1987 word die album ''Koos se plaat – ’n Huldeblyk aan Koos du Plessis'' deur Nick Taylor, [[Lucas Maree]], [[Jannie du Toit]] en [[Coenie de Villiers]] opgeneem en in 2004 verskyn die album ''Koos du Plessis: 20 jaar later'', waarop kunstenaars soos Laurika Rauch, [[Theuns Jordaan]], [[Mathys Roets|Matthys Roets]], [[Lucas Maree]], Johannes Kerkorrel, [[Dozi]], [[Amanda Strydom]], Jannie du Toit, [[Karla du Plessis]] en [[Steve Hofmeyr]] van sy liedjies vertolk. ’n Musikale produksie van sy liedjies, ''Skadu’s teen die muur'', word onder die regie van [[Stephan Bouwer]] vanaf 1992 vir etlike jare gereeld opgevoer deur Jannie du Toit, [[Christa Steyn]], [[Marié du Toit]] en [[Anna Davel]]. [[PG du Plessis|P.G. du Plessis]] skryf die musiekteaterstuk ''Nagkantoor'' oor sy lewe wat in 2004 by die [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees]] en daarna op verskeie plekke in die land opgevoer word. ’n Album van hierdie drama word ook vrygestel. In 2004 kry hy postuum die [[Huisgenoot-Skouspel]]-toekenning vir lewenslange bydrae tot Afrikaanse musiek.<ref name="OuLitnet" /> Ook in [[Nederland]] maak sy liedjies opslae wanneer dit daar ontdek word en in 2009 word ’n CD met Nederlandse vertalings en vertolkings daarvan deur van Nederland se bekendste sangers vrygestel.<ref>Tussen Kontinente: http://www.tussenkontinente.eu/koos-du-plessis/koos-du-plessis {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160814234836/http://www.tussenkontinente.eu/koos-du-plessis/koos-du-plessis |date=14 Augustus 2016 }}</ref> Du Plessis was ’n lidmaat van die [[Gereformeerde kerk Wierdapark]] in [[Centurion]] en is uit dié kerk begrawe. == Diskografie == * Skadu's Teen die Muur (1979) * As Almal Ver Is... (1981) * Herbergier (1982) * Nagkantoor (2003) == Gepubliseerde werke == * ''Om jou verlaas te groet: nagelate verse'' (1985) {{ISBN|0-7981-1871-7}} * ''Skink nog 'n uur in my glas: nagelate verse'' (1995) {{ISBN|1-874901-41-4}} * ''Erfdeel'' (2004) {{ISBN|1-919980-20-2}} * ''Die Land van Blou Saffiere'' (2010) {{ISBN|9789081565912}} == Sien ook == * [[Afrikaanse musiek]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse musikale kunstenaars]] == Bronne == === Boeke === * Aucamp, Hennie “Woorde wat wond” [[Tafelberg Uitgewers]] Bpk. Kaapstad Eerste uitgawe, Eerste druk 1984 * Du Plessis, Koos “Erfdeel” “Sun Press Stellenbosch 2004 * Kannemeyer, J.C. “Die Afrikaanse literatuur 1652-2004” [[Human & Rousseau]] Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Pretorius, Danie C. “Musieksterre van gister en vandag” J.P. van der Walt, Pretoria, Eerste Uitgawe 1998 === Tydskrifte en koerante === * Bouwer, Anna-Retha “En tog, die deuntjie draal” “Beeld” 15 Januarie 2014 * Breytenbach, Kerneels “Hy het sy hart laat sing” “Die Burger” 17 Januarie 1984 * De Bruin, Philip “Koos Doep-koors tref Nederland 25 jr. ná dood” “Beeld” 17 Junie 2009 * Du Toit, Jannie “Die legende bly voortleef” “Plus” 29 Junie 2004 * Theunissen, Carl “Regisseur van die werklike nagkantoor” “Beeld” 25 September 2004 * Van den Berg, Leon “Pretensielose woorde uit Koos se nagkantoor” “Kakkerlak” Uitgawe 5, 2006 * Van der Merwe, Kirby “En tog, die deuntjie draal” “Insig” April 2004 == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="My volk">{{Cite web |url=http://www.myvolk.co.za/koos-du-plessis.php |title=argiefkopie |access-date=18 Oktober 2016 |archive-date=24 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170424040816/http://www.myvolk.co.za/koos-du-plessis.php |url-status=dead }}</ref> <ref name="klyntji">https://klyntji.com/joernaal/2023/1/20/koos-doep-digter-musikant-reisiger</ref> }} == Eksterne skakels == * [http://www.boekwurm.co.za/blad_skryf_a-e/du_plessis_koos.html Boekwurm – Koos du Plessis] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Du Plessis, Koos}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]] [[Kategorie:Afrikaanse sangers]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 1945]] [[Kategorie:Sterftes in 1984]] tgm3jwzpgbab69y662ejwsz44fm5rai 0 11901 2893164 2861471 2026-04-12T12:58:03Z Sobaka 328 /* Sien ook */ skakel 2893164 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Politieke party | party_naam = Demokratiese Alliansie | afkorting = DA | party_logo = Democratic Alliance (South Africa) logo 2008.png | logobeskrywing = | logo_onderskrif = Logo van die DA | leier = [[John Steenhuisen]] | slagspreuk = Een Nasie. Een Toekoms. | gestig = {{Geboortedatum en ouderdom|2000|6|24}} | ontbind = | samesmelting_van = | afgestig_van = | voorafgegaan = [[Demokratiese Party]] | samesmelting_met = | opgevolg = | nuusbrief = | hoofkwartiere = 2de Vloer, Theba Hosken-huis, Breda- en Mill-strate, [[Kaapstad]], [[Wes-Kaap]], [[Suid-Afrika]] | studentevleuel = Demokratiese Alliansie se Studente-organisasie | jeugvleuel = Demokratiese Alliansie Jeug | ideologie = [[Liberalisme|Liberaal]] | nasionaal = | internasionaal = Liberal International | kleure = {{Kleurkas|#005BA6}} [[Blou]] | webwerf = {{Amptelike URL}} }} Die '''Demokratiese Alliansie''' (DA) is 'n hoofstroom [[Suid-Afrika]]anse [[politieke party]] en venoot in die regering van nasionale eenheid saam met die [[African National Congress]] (ANC) en ander partye in die [[Parlement van Suid-Afrika]]. Die party is gevorm toe die [[Demokratiese Party]] 'n kortstondige alliansie met die [[Nuwe Nasionale Party]] betree het in 2000. Die DA regeer al die [[Wes-Kaapprovinsie]] sedert die 2009-verkiesing en die [[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit]] sedert die 2006-verkiesing. Na die 2016-verkiesing het die party tydelik beheer van die [[Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit]], die [[Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit]], die [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit]] en talle ander plaaslike munisipaliteite verky. Na die 2021-verkiesing het die party weer 'n meerderheid in die Stad Kaapstad gewen, alhoewel 'n kleiner meerderheid. Die party het koalisies gevorm met die [[Vryheidsfront Plus]], [[ActionSA]], [[Inkatha-Vryheidsparty]] en ander kleiner partye om die Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit, Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit, Stad Ekurhuleni Metroplitaanse Munisipaliteit en ander plaaslike munisipaliteite te regeer. Koalisiepolitiek het veroorsaak dat die DA beheer in al die metros behalwe Kaapstad verloor het. In April 2023 het die leier van die Demokratiese Alliansie (DA) [[John Steenhuisen]], met die oog op die vooruitsigte van 'n ANC/EFF nasionale koalisie, 'n beroep gedoen dat "eensdenkende" partye saamstaan om 'n "doemdag-koalisie" te voorkom.<ref>{{Cite web |title=DA to fight ANC-EFF ‘doomsday coalition’ |url=https://www.businesslive.co.za/bd/politics/2023-04-02-da-to-fight-anc-eff-doomsday-coalition/ |url-access=subscription |access-date=2023-08-01 |website=BusinessLIVE |language=en-ZA}}</ref> Op 17 Julie 2023 is die voorverkiesingsooreenkoms genaamd die [[Veelpartyhandves]] onderteken tussen die Demokratiese Alliansie (DA), [[Inkatha-Vryheidsparty]] (IVP), [[Vryheidsfront Plus]] (VF Plus), [[ActionSA]], [[Independent South African National Civic Organisation]] (ISANCO), [[United Independent Movement]] (UIM), en [[Spectrum National Party]] (SNP). Die handvesgroep het 108 uit die 400-setel Nasionale Vergadering gehou. In die nasleep van die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|algemene verkiesing van 2024]] het die DA 'n regerende groot koalisie met die African National Congress (ANC) en verskeie ander partye aangegaan, genaamd 'n [[Kabinet van Cyril Ramaphosa, Junie 2024|regering van nasionale eenheid]], gevorm tussen tien partye met gesamentlik 287 setels in die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika (72%).<ref name="Chothia coalition">{{cite news |last1=Chothia |first1=Farouk |last2=Kupemba |first2=Danai Nesta |last3=Plett-Usher |first3=Barbra |date=2024-06-14 |title=ANC and DA reach deal to form South African government of national unity |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8007w4vqveo |access-date=2024-06-14 |website=[[BBC News]]}}</ref><ref name="JAMA">{{cite web |url=https://www.algoafm.co.za/politics/gnu-now-comprises-ten-political-parties |title=GNU now comprises ten political parties |publisher=Algoa FM |archive-url=https://web.archive.org/web/20240623073826/https://www.algoafm.co.za/politics/gnu-now-comprises-ten-political-parties |access-date=5 Julie 2024|archive-date=23 Junie 2024 }}</ref> Die DA regeer Kaapstad, Suid-Afrika se wetgewende hoofstad, sedert die munisipale verkiesings van 2006 en regeer die Wes-Kaap, een van die land se nege provinsies, sedert die algemene verkiesing van 2009.<ref>{{cite web |date=2024-05-07 |title=Life under the DA in the Western Cape: fact-checking South African opposition party's claims about governance |url=https://africacheck.org/fact-checks/reports/life-under-da-western-cape-fact-checking-south-african-opposition-partys-claims |access-date=2025-08-24 |publisher=Africa Check}}</ref> == Geskiedenis == === Oorsprong === [[Lêer:Helen Suzman.jpg|duimnael|links|upright|[[Helen Suzman]] in 1959]] [[Lêer:Harry Schwarz white house portrait.jpg|duimnael|links|upright|[[Harry Schwarz]] in 1993]] Alhoewel die Demokratiese Alliansie in sy huidige vorm 'n relatiewe nuwe party is, kan sy wortels teruggespoor word na die [[Progressiewe Party]], wat gestig is in 1959 toe die liberale lede van die [[Verenigde Party]] wegbreek, omdat hulle nie kon saamstem oor die onvermoë van die VP om 'n alternatief tot die [[Nasionale Party]] se [[apartheid]]sbeleid te bied nie. Die PP het grondwetlike hervorming, 'n Handves van Regte, 'n onafhanklike [[wetgewer]] en die beweging na [[federalisme]] voorgestaan. Hierdie hervormingsvoorstelle het hand-aan-hand gegaan met die bevordering van 'n [[vryemark]]stelsel. In 1961 is slegs [[Helen Suzman]] verkies tot die parlement, en vir 13 jaar was sy die enigste opponent van die rassistiese diskriminasie en ander wanpraktyke van die apartheidregime se 'slegs-blankes' regering. Vanaf 1971 was [[Colin Eglin]] die leier van die party, sonder dat hy self 'n lid van die parlement was. In 1974 het die party ses setels in die Volksraad verower, met 'n sewende in die tussenverkiesing in [[Pinelands]] kort daarna. In 1975 het die party saamgesmelt met die [[Reformisteparty]], 'n party wat weggebreek het van die VP, om die [[Progressiewe Reformisteparty]] te vorm. Twee jaar later het nog lede wat weggebreek het van die VP die ''Komitee vir 'n Verenigde Opposisie'' gestig, wat daarna by die PRP aangesluit het om die [[Progressiewe Federale Party]] te vorm. Die PFP het hoofsaaklik steun verkry van liberale [[Engels]]sprekende [[blanke Suid-Afrikaners]], toegeskryf aan die feit dat Suid-Afrikaanse apartheidswette die lidmaatskap van politieke partye tot slegs blanke Suid-Afrikaners beperk het. Die PFP het swaar deurgeloop onder Nasionale Partyondersteuners en verregses, wat spottenderwys na die party se afkorting (PFP) as 'Packing for Perth' verwys het, met verwysing na immigrasie van wit Suid-Afrikaners na [[Australië]]. [[Frederik Van Zyl Slabbert]], PFP-leier sedert 1979, het bedank vanuit die parlement in 1986 omdat dit, volgens hom, irrelevant geraak het. Later het hy die [[Institute for Democratic Alternatives in South Africa]] (IDASA) gevorm. Hy het ook in Julie 1987 'n leidende rol gespeel in die ontmoeting tussen 'n groep [[Afrikaans]]sprekendes en die ANC (die sg. [[Dakar-beraad]]) in [[Dakar]]. Hy is opgevolg deur Colin Eglin. Die PFP se rol as die amptelike opposisie is oorgeneem deur die verregse [[Konserwatiewe Party]] nadat die PFP 'n groot nederlaag in die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1987|parlementêre verkiesing van 6 Mei 1987]] gely het, waaraan slegs blankes kon deelneem. Die verkiesingsnederlaag het baie PFP-leiers die waarde van deelname in 'n parlement uitsluitlik vir blankes, laat bevraagteken. Sommige van die party se parlementslede het die party verlaat om by die [[Nasionale Demokratiese Beweging]] (NDM) aan te sluit. In 1987, kort voor die verkiesing, is die Onafhanklike Party (OP) van [[Denis Worrall]] ook gevorm, wat die liberale opposisie verder verdeel het. === Demokrasie === [[Lêer:TonyLeon.jpg|duimnael|upright|[[Tony Leon]] in 2005]] Na die verkiesing van 1988 het die nuwe PFP-leier [[Zach de Beer]] onderhandelinge met die [[Onafhanklike Party]] en die NDM voltrek en het die partye saamgesmelt om die [[Demokratiese Party]] te vorm in 1989. Die Demokratiese Party het voortgegaan om 33 setels in die verkiesing op 6 September 1989 te wen. Die DP het 'n belangrike rol gespeel in die onderhandelinge vir 'n tussentydse grondwet, wat die meeste van die oorspronklike progressiewe beginsels en ideale insluit. In die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|1994 algemene verkiesing]], die eerste ná die afskaffing van apartheid, het die party slegs 1,7% van die stemme gewerf en slegs sewe setels in die parlement gewen. De Beer is opgevolg deur [[Tony Leon]], wat die beskerming van menseregte, federalisme en 'n vryemarkstelsel beklemtoon het. Die party se steun het toegeneem gedurende die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1999|1999 algemene verkiesing]] nadat dit 9,6% van die stemme verwerf het, en 44 setels in die parlement gewen het, om sodoende die [[Nuwe Nasionale Party]] as die amptelike opposisie te vervang. Die DP het in 2000 'n alliansie met die NNP betree, om die Demokratiese Alliansie te vorm. Die baie kleiner [[Federale Alliansie]] het ook later saam met die DA gesmelt. Die DA het daarna die provinsiale regering van die Wes-Kaapprovinsie gevorm. Na die munisipale verkiesing van 2000 het die DA 52,3% van die stemme gewen in [[Kaapstad]], genoeg om die munisipale regering van die stad te vorm. Die DA het ook die munisipale regering van vele ander dorpe in die Wes-Kaap gevorm. Die brose alliansie het slegs gehou tot 2001, toe die NNP vanuit die alliansie onttrek om 'n nuwe alliansie met die [[African National Congress|ANC]] te vorm. Met die uittrede van sommige van die NNP-lede vanuit die Wes-Kaapse provinsiale regering, en van sommige van die NNP-stadsraadslede, het die DA sy greep oor die meeste van sy munisipale regerings in die Wes-Kaap verloor. [[Lêer:Helen Zille - one.jpg|duimnael|links|upright|[[Helen Zille]] in 2007]] Met die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2004|algemene verkiesing van 2004]] het beide die DA en die ANC se steun toegeneem, ten koste van die ander opposisiepartye. Die DA het 12,4% van die stemme gewerf, en sodoende 50 setels in die parlement verseker. Die DA bly dus die tweede grootste politieke party in Suid-Afrika. By die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2006|munisipale verkiesing van 2006]] het die DA 14,8% van die landswye stemme gekry, veral in die Wes-Kaap. [[Helen Zille]] het sodoende Kaapstad se tweede DA-burgemeester geword. In 2007 het Helen Zille vir Tony Leon as partyleier opgevolg. [[Lêer:Mmusi Maimane (cropped).jpg|duimnael|upright|[[Mmusi Maimane]] in 2011]] Tydens die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2009|algemene verkiesing van 2009]] het die DA 16,7% van die stemme gewerf en sodoende 67 setels in die parlement verseker. In die Wes-Kaap het die DA 51,5% van die stemme gewerf en regeer sedertdien dié provinsie met Helen Zille as premier. Die Wes-Kaap het dus Suid-Afrika se enigste provinsie geword, wat nie deur die ANC regeer word nie. By die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2011|munisipale verkiesing van 2011]] kon die DA 24% van die landswye stemme verower, veral in die Wes-Kaap. [[Patricia de Lille]] het Helen Zille as die Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit se burgemeester opgevolg. In die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2014|algemene verkiesing van 2014]] het die DA 22,2% van die stemme gewerf en sodoende 89 setels in die parlement verseker. In die Wes-Kaap kon die DA sy getal setels verder uitbrei tot 26, nadat dié party 59,4% van die stemme gewerf het. In 2015 het [[Mmusi Maimane]] die DA sy eerste swart partyleier geword, nadat Helen Zille haarself nie vir 'n tweede ampstermyn beskikbaar gestel het nie. By die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2016|munisipale verkiesing van 2016]] het die DA 26,9% van die landswye stemme verower. Die party het beheer van die [[Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit]], [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit]], [[Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit]] en talle ander plaaslike munisipaliteite verkry. Die party het in 2018 beheer van Nelson Mandelabaai verloor. In die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019|algemene verkiesing van 2019]] het die party se steun tot 20,8% op nasionale vlak gedaal en sodoende 84 setels in die Nasionale Vergadering gewen. Die party het beheer van die Wes-Kaap behou, alhoewel hulle steun verloor het. Die party se premierskandidaat [[Alan Winde]] het vir Helen Zille opgevolg. Die daal in die party se steun het onsekerheid oor Maimane se leierskap veroorsaak. Nadat [[James Selfe]] sy bedanking as voorsitter van die federale raad aangekondig het, het Helen Zille haar kandidaatskap vir die pos verklaar. Sy is op 20 Oktober 2019 verkies. Die volgende dag het DA-lid [[Herman Mashaba]] sy bedanking as burgemeester van Johannesburg aangekondig en toe twee dae later het Maimane as partyleier en [[Athol Trollip]] as federale voorsitter bedank. [[Lêer:John Steenhuisen.png|links|duimnael|[[John Steenhuisen]]]] Die DA se hoofsweep in die Nasionale Vergadering [[John Steenhuisen]] het toe vir Maimane as leier van die party se parlementêre-koukus opgevolg. Steenhuisen is toe ook as tussentydse partyleier aangewys. Die party was van plan om nuwe leierskap by hul kongres in Mei 2020 te verkies, maar dit was weens die [[Covid-19-pandemie in Suid-Afrika]] uitgestel tot November 2020. Steenhuisen is vir 'n volle termyn as partyleier by die party se kongres verkies nadat hy vir Mbali Ntuli, 'n lid van die [[KwaZulu-Natalse Provinsiale Wetgewer]] geklop het. In Desember 2020 het die DA weer beheer van Nelson Mandelabaai verkry met die verkiesing van [[Nqaba Bhanga]] as burgemeester In die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2021|munisipale verkiesing van 2021]] het die party se steun weereens gedaal tot net bo 21% van die stemme. Die DA het hul meerderhede op talle munisipale rade in die Wes-Kaap verloor maar wel beheer van die munisipaliteite behou met koalisies met kleiner partye. Die party het wel beheer van die [[Midvaal Plaaslike Munisipaliteit]] en die [[Kouga Plaaslike Munisipaliteit]] buite die Wes-Kaap behou sowel as beheer van die [[UMngeni Plaaslike Munisipaliteit]] gewen. [[Geordin Hill-Lewis]] het vir [[Dan Plato]] as burgemeester van Kaapstad opgevolg. Die party het vir die eerste keer beheer van die [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit]] met [[Tania Campbell]] se onverwagse verkiesing as burgemeester sowel as weer beheer van die Stad Johannesburg verkry met [[Mpho Phalatse]] se verkiesing. In die Stad Tshwane is [[Randall Williams]] herverkies as [[Burgemeester van Tshwane|burgemeester]] wat beteken dat vir die eerste keer in Gautengse geskiedenis beheer die DA al drie van die metropolitaanse munisipaliteite in die provinsie. Aangesien die DA nie meerhede op enige van die Gautengse metropolitaanse rade gewen het het nie, moes die party koalisies met die [[Afrika Christen Demokratiese Party]], die [[Vryheidsfront Plus]], [[ActionSA]], die [[Inkatha-Vryheidsparty]] sowel as die [[Congress of the People]] gevorm om beheer van die metro's te behou. Die [[Patriotic Alliance]] het later deel geraak van die koalisie-ooreenkomste in die metro's. In die aanloop tot die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|algemene verkiesing van 2024]] het die DA by die [[Veelpartyhandves]] aangesluit, 'n verkiesingsalliansie wat voordeel trek uit die ongewildheid van die ANC. Die ANC het nie daarin geslaag om 'n meerderheid setels in die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]] na die verkiesing te verower nie, wat daartoe gelei het dat die DA ingestem het om 'n koalisie van nasionale eenheid ([[Kabinet van Cyril Ramaphosa, Junie 2024|Derde Kabinet van Cyril Ramaphosa]]) te vorm en vir die eerste keer die regering betree het.<ref>{{Cite web |date=2024-06-14 |title=South Africa's government of national unity is a landmark for a humbled ANC |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw55w4z3gqeo |access-date=2024-06-14 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> == Verkiesingsresultate == [[Lêer:South Africa national election 2014 DA vote by ward.svg|duimnael|Persentasie van stemme vir die DA in die 2014-verkiesing, volgens kiesafdelings. {{columns-list|2| {{sleutel|#eff3ff|0–20%}} {{sleutel|#bdd7e7|20–40%}} {{sleutel|#6baed6|40–60%}} {{sleutel|#3182bd|60–80%}} {{sleutel|#08519c|80–100%}}}}]] [[Lêer:South Africa national election 2009 DA vote by ward.svg|duimnael|Persentasie van stemme vir die DA in die 2009-verkiesing, volgens kiesafdelings. {{columns-list|2| {{sleutel|#eff3ff|0–20%}} {{sleutel|#bdd7e7|20–40%}} {{sleutel|#6baed6|40–60%}} {{sleutel|#3182bd|60–80%}} {{sleutel|#08519c|80–100%}}}}]] === Nasionale verkiesings === ==== Nasionale Vergadering ==== {{Hoofartikel|Nasionale Vergadering van Suid-Afrika}} {| class="wikitable" ! Verkiesing ! # van<br />algehele stemme ! % van<br />algehele stemme ! # van<br />algehele setels gewen ! +/– ! Regering |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|1994]] | 338&nbsp;426 | 1,43 | 7 / 400 | – | In opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1999|1999]] | 1&nbsp;527&nbsp;337 | 9,56 | 38 / 400 | {{wins}} 31 | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2004|2004]] | 1&nbsp;931&nbsp;201 | 12,37 | 50 / 400 | {{wins}} 12 | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2009|2009]] | 2&nbsp;945&nbsp;829 | 16,66 | 67 / 400 | {{wins}} 17 | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2014|2014]]<ref name="IEC 2014 election results">{{cite web |title=2014 National and Provincial Elections Results – 2014 National and Provincial Election Results |url=http://www.elections.org.za/resultsNPE2014/ |publisher=elections.org.za |access-date=7 Oktober 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190915150213/http://www.elections.org.za/resultsNPE2014/ |archive-date=15 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | 4&nbsp;091&nbsp;584 | 22,23 | 89 / 400 | {{wins}} 22 | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019|2019]]<ref name="FINAL RESULTS: This is how many MPs each party can send to Parliament">{{cite web |title=This is how many MPs each party can send to Parliament |url=https://www.news24.com/elections/news/live-vote-counting-nears-end-iec-set-to-announce-results-by-afternoon-20190511 |publisher=News24 |access-date=11 Mei 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191108125950/https://www.news24.com/Elections/News/live-vote-counting-nears-end-iec-set-to-announce-results-by-afternoon-20190511 |archive-date=8 November 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> | 3&nbsp;621&nbsp;188 | 20,77 | 84 / 400 | {{verlies}} 5 | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024]] | 3&nbsp;505&nbsp;735 | 21,81 | 87 / 400 | {{wins}} 3 | Nasionale eenheidsregering |} ==== Nasionale Raad van Provinsies ==== {{Hoofartikel|Nasionale Raad van Provinsies}} {| class="wikitable" ! Verkiesing ! # van<br />algehele setels gewen ! +/– ! Regering |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|1994]] | 3 / 90 | – | In opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1999|1999]] | 8 / 90 | {{wins}} 5 | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2004|2004]] | 12 / 90 | {{wins}} 4 | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2009|2009]] | 13 / 90 | {{wins}} 1 | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2014|2014]] | 20 / 90 | {{wins}} 7 | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019|2019]] | 20 / 90 | {{bestendig}} | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024]] | 20 / 90 | {{bestendig}} | Amptelike opposisie |} === Provinsiale verkiesings === {| class="wikitable" style="font-size:90%" |- ---- !rowspan="2"|Verkiesing !colspan="2" |[[Oos-Kaap]] !colspan="2" |[[Vrystaat]] !colspan="2" |[[Gauteng]] !colspan="2" |[[KwaZulu-Natal]] !colspan="2" |[[Limpopo]] !colspan="2" |[[Mpumalanga]] !colspan="2" |[[Noordwes]] !colspan="2" |[[Noord-Kaap]] !colspan="2" |[[Wes-Kaap]] |- |----- ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels |- |[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|1994]] | align="right"|2,05% | align="right"|1/56 | align="right"|0,57% | align="right"|0/30 | align="right"|5,32% | align="right"|5/86 | align="right"|2,15% | align="right"|2/81 | align="right"|0,21% | align="right"|0/40 | align="right"|0,56% | align="right"|0/30 | align="right"|0,50% | align="right"|0/30 | align="right"|1,87% | align="right"|1/30 | align="right"|6,64% | align="right"|3/42 |- |[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1999|1999]] | align="right"|6,29% | align="right"|4/63 | align="right"|5,33% | align="right"|2/30 | align="right"|17,95% | align="right"|13/73 | align="right"|8,16% | align="right"|7/80 | align="right"|1,42% | align="right"|1/49 | align="right"|4,48% | align="right"|1/30 | align="right"|3,26% | align="right"|1/30 | align="right"|4,77% | align="right"|1/30 | align="right"|11,91% | align="right"|5/42 |- |[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2004|2004]] | align="right"|7,34% | align="right"|5/63 | align="right"|8,47% | align="right"|3/30 | align="right"|20,78% | align="right"|15/73 | align="right"|8,35% | align="right"|7/80 | align="right"|3,59% | align="right"|2/49 | align="right"|6,94% | align="right"|2/30 | align="right"|5,00% | align="right"|2/33 | align="right"|11,08% | align="right"|3/30 | align="right"|27,11% | align="right"|12/42 |- |[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2009|2009]] | align="right"|9,99% | align="right"|6/63 | align="right"|11,60% | align="right"|3/30 | align="right"|21,86% | align="right"|16/73 | align="right"|9,15% | align="right"|7/80 | align="right"|3,48% | align="right"|2/49 | align="right"|7,49% | align="right"|2/30 | align="right"|8,25% | align="right"|3/33 | align="right"|12,57% | align="right"|4/30 | align="right"|51,46% | align="right"|22/42 |- |[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2014|2014]]<ref name="IEC 2014 election results" /> | align="right"|16,20% | align="right"|10/63 | align="right"|16,23% | align="right"|5/30 | align="right"|30,78% | align="right"|23/73 | align="right"|12,76% | align="right"|10/80 | align="right"|6,48% | align="right"|3/49 | align="right"|10,40% | align="right"|3/30 | align="right"|12,73% | align="right"|4/33 | align="right"|23,89% | align="right"|7/30 | align="right"|59,38% | align="right"|26/42 |- |[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019|2019]]<ref name="FINAL RESULTS: This is how many MPs each party can send to Parliament" /> | align="right"|15,73% | align="right"|10/63 | align="right"|17,58% | align="right"|6/30 | align="right"|27,45% | align="right"|20/73 | align="right"|13,90% | align="right"|11/80 | align="right"|5,40% | align="right"|3/49 | align="right"|9,77% | align="right"|3/30 | align="right"|11,18% | align="right"|4/33 | align="right"|25,51% | align="right"|8/30 | align="right"|55,45% | align="right"|24/42 |- |[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024]] | align="right"|14,89% | align="right"|11/73 | align="right"|21.88% | align="right"|7/30 | align="right"|27,44% | align="right"|22/80 | align="right"|13,36% | align="right"|11/80 | align="right"|5,96% | align="right"|4/64 | align="right"|12,02% | align="right"|6/51 | align="right"|13,24% | align="right"|5/38 | align="right"|21,19% | align="right"|7/30 | align="right"|55,30% | align="right"|24/42 |} === Munisipale verkiesings === [[Lêer:DA 2011 Election Poster.jpg|duimnael|upright|DA-verkiesingsplak van 2011 wat [[Helen Zille]], [[Patricia de Lille]] en [[Lindiwe Mazibuko]] uitbeeld]] {| class="wikitable" |- ---- bgcolor="#cccccc" !Verkiesing !Stemme !% ! +/– |- | [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 1995–96|1995–96]] | align="right" | 302&nbsp;006 | align="right" | 3,48 | – |- | [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2000|2000]] | align="right" | Geen vrygestel | align="right" | 22,1 | {{wins}} 18,6 |- | [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2006|2006]] | align="right" | 3&nbsp;888&nbsp;780 | align="right" | 14,8 | {{verlies}} 7,3 |- | [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2011|2011]] | align="right" | 6&nbsp;393&nbsp;886 | align="right" | 23,9 | {{wins}} 9,1 |- | [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2016|2016]]<ref>{{cite web |url=http://www.elections.org.za/content/LGEPublicReports/402/Detailed%20Results/National.pdf |title=Results Summary – All Ballots |publisher=elections.org.za |access-date=7 Oktober 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190619175129/https://www.elections.org.za/content/LGEPublicReports/402/Detailed%20Results/National.pdf |archive-date=19 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | align="right" | 8&nbsp;033&nbsp;630 | align="right" | 26,9 | {{wins}} 3,0 |} == Partyleiers == * 2000–2007: [[Tony Leon]] * 2007–2015: [[Helen Zille]] * 2015–2019: [[Mmusi Maimane]] * sedert 2019: [[John Steenhuisen]] == Sien ook == * [[Demokratiese Alliansie Federale Kongres van 2026]] * [[Lys van politieke partye in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Democratic Alliance (South Africa)|Demokratiese Alliansie}} * {{en}} {{Amptelike webwerf|https://www.da.org.za}} * {{en}} {{Facebook|DemocraticAlliance}} * {{af}} {{Instagram|our_da}} * {{en}} {{Twitter|Our_DA}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Democratic-Alliance-political-party-South-Africa|title=Democratic Alliance|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=30 Oktober 2019}} {{SA Politieke Partye}} {{Normdata}} [[Kategorie:Demokratiese Alliansie| ]] [[Kategorie:Politieke organisasies in Suid-Afrika]] r3h9t9hpl8gq9t6gg1psdb6jxmn9ekm 2893314 2893164 2026-04-12T15:33:47Z Sobaka 328 opdateer 2893314 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Politieke party | party_naam = Demokratiese Alliansie | afkorting = DA | party_logo = Democratic Alliance (South Africa) logo 2008.png | logobeskrywing = | logo_onderskrif = Logo van die DA | leier = [[Geordin Hill-Lewis]] | slagspreuk = Een Nasie. Een Toekoms. | gestig = {{Geboortedatum en ouderdom|2000|6|24}} | ontbind = | samesmelting_van = | afgestig_van = | voorafgegaan = [[Demokratiese Party]] | samesmelting_met = | opgevolg = | nuusbrief = | hoofkwartiere = 2de Vloer, Theba Hosken-huis, Breda- en Mill-strate, [[Kaapstad]], [[Wes-Kaap]], [[Suid-Afrika]] | studentevleuel = Demokratiese Alliansie se Studente-organisasie | jeugvleuel = Demokratiese Alliansie Jeug | ideologie = [[Liberalisme|Liberaal]] | nasionaal = | internasionaal = Liberal International | kleure = {{Kleurkas|#005BA6}} [[Blou]] | webwerf = {{Amptelike URL}} }} Die '''Demokratiese Alliansie''' (DA) is 'n hoofstroom [[Suid-Afrika]]anse [[politieke party]] en venoot in die regering van nasionale eenheid saam met die [[African National Congress]] (ANC) en ander partye in die [[Parlement van Suid-Afrika]]. Die party is gevorm toe die [[Demokratiese Party]] 'n kortstondige alliansie met die [[Nuwe Nasionale Party]] betree het in 2000. Die DA regeer al die [[Wes-Kaapprovinsie]] sedert die 2009-verkiesing en die [[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit]] sedert die 2006-verkiesing. Na die 2016-verkiesing het die party tydelik beheer van die [[Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit]], die [[Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit]], die [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit]] en talle ander plaaslike munisipaliteite verky. Na die 2021-verkiesing het die party weer 'n meerderheid in die Stad Kaapstad gewen, alhoewel 'n kleiner meerderheid. Die party het koalisies gevorm met die [[Vryheidsfront Plus]], [[ActionSA]], [[Inkatha-Vryheidsparty]] en ander kleiner partye om die Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit, Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit, Stad Ekurhuleni Metroplitaanse Munisipaliteit en ander plaaslike munisipaliteite te regeer. Koalisiepolitiek het veroorsaak dat die DA beheer in al die metros behalwe Kaapstad verloor het. In April 2023 het die leier van die Demokratiese Alliansie (DA) [[John Steenhuisen]], met die oog op die vooruitsigte van 'n ANC/EFF nasionale koalisie, 'n beroep gedoen dat "eensdenkende" partye saamstaan om 'n "doemdag-koalisie" te voorkom.<ref>{{Cite web |title=DA to fight ANC-EFF ‘doomsday coalition’ |url=https://www.businesslive.co.za/bd/politics/2023-04-02-da-to-fight-anc-eff-doomsday-coalition/ |url-access=subscription |access-date=2023-08-01 |website=BusinessLIVE |language=en-ZA}}</ref> Op 17 Julie 2023 is die voorverkiesingsooreenkoms genaamd die [[Veelpartyhandves]] onderteken tussen die Demokratiese Alliansie (DA), [[Inkatha-Vryheidsparty]] (IVP), [[Vryheidsfront Plus]] (VF Plus), [[ActionSA]], [[Independent South African National Civic Organisation]] (ISANCO), [[United Independent Movement]] (UIM), en [[Spectrum National Party]] (SNP). Die handvesgroep het 108 uit die 400-setel Nasionale Vergadering gehou. In die nasleep van die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|algemene verkiesing van 2024]] het die DA 'n regerende groot koalisie met die African National Congress (ANC) en verskeie ander partye aangegaan, genaamd 'n [[Kabinet van Cyril Ramaphosa, Junie 2024|regering van nasionale eenheid]], gevorm tussen tien partye met gesamentlik 287 setels in die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika (72%).<ref name="Chothia coalition">{{cite news |last1=Chothia |first1=Farouk |last2=Kupemba |first2=Danai Nesta |last3=Plett-Usher |first3=Barbra |date=2024-06-14 |title=ANC and DA reach deal to form South African government of national unity |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8007w4vqveo |access-date=2024-06-14 |website=[[BBC News]]}}</ref><ref name="JAMA">{{cite web |url=https://www.algoafm.co.za/politics/gnu-now-comprises-ten-political-parties |title=GNU now comprises ten political parties |publisher=Algoa FM |archive-url=https://web.archive.org/web/20240623073826/https://www.algoafm.co.za/politics/gnu-now-comprises-ten-political-parties |access-date=5 Julie 2024|archive-date=23 Junie 2024 }}</ref> Die DA regeer Kaapstad, Suid-Afrika se wetgewende hoofstad, sedert die munisipale verkiesings van 2006 en regeer die Wes-Kaap, een van die land se nege provinsies, sedert die algemene verkiesing van 2009.<ref>{{cite web |date=2024-05-07 |title=Life under the DA in the Western Cape: fact-checking South African opposition party's claims about governance |url=https://africacheck.org/fact-checks/reports/life-under-da-western-cape-fact-checking-south-african-opposition-partys-claims |access-date=2025-08-24 |publisher=Africa Check}}</ref> == Geskiedenis == === Oorsprong === [[Lêer:Helen Suzman.jpg|duimnael|links|upright|[[Helen Suzman]] in 1959]] [[Lêer:Harry Schwarz white house portrait.jpg|duimnael|links|upright|[[Harry Schwarz]] in 1993]] Alhoewel die Demokratiese Alliansie in sy huidige vorm 'n relatiewe nuwe party is, kan sy wortels teruggespoor word na die [[Progressiewe Party]], wat gestig is in 1959 toe die liberale lede van die [[Verenigde Party]] wegbreek, omdat hulle nie kon saamstem oor die onvermoë van die VP om 'n alternatief tot die [[Nasionale Party]] se [[apartheid]]sbeleid te bied nie. Die PP het grondwetlike hervorming, 'n Handves van Regte, 'n onafhanklike [[wetgewer]] en die beweging na [[federalisme]] voorgestaan. Hierdie hervormingsvoorstelle het hand-aan-hand gegaan met die bevordering van 'n [[vryemark]]stelsel. In 1961 is slegs [[Helen Suzman]] verkies tot die parlement, en vir 13 jaar was sy die enigste opponent van die rassistiese diskriminasie en ander wanpraktyke van die apartheidregime se 'slegs-blankes' regering. Vanaf 1971 was [[Colin Eglin]] die leier van die party, sonder dat hy self 'n lid van die parlement was. In 1974 het die party ses setels in die Volksraad verower, met 'n sewende in die tussenverkiesing in [[Pinelands]] kort daarna. In 1975 het die party saamgesmelt met die [[Reformisteparty]], 'n party wat weggebreek het van die VP, om die [[Progressiewe Reformisteparty]] te vorm. Twee jaar later het nog lede wat weggebreek het van die VP die ''Komitee vir 'n Verenigde Opposisie'' gestig, wat daarna by die PRP aangesluit het om die [[Progressiewe Federale Party]] te vorm. Die PFP het hoofsaaklik steun verkry van liberale [[Engels]]sprekende [[blanke Suid-Afrikaners]], toegeskryf aan die feit dat Suid-Afrikaanse apartheidswette die lidmaatskap van politieke partye tot slegs blanke Suid-Afrikaners beperk het. Die PFP het swaar deurgeloop onder Nasionale Partyondersteuners en verregses, wat spottenderwys na die party se afkorting (PFP) as 'Packing for Perth' verwys het, met verwysing na immigrasie van wit Suid-Afrikaners na [[Australië]]. [[Frederik Van Zyl Slabbert]], PFP-leier sedert 1979, het bedank vanuit die parlement in 1986 omdat dit, volgens hom, irrelevant geraak het. Later het hy die [[Institute for Democratic Alternatives in South Africa]] (IDASA) gevorm. Hy het ook in Julie 1987 'n leidende rol gespeel in die ontmoeting tussen 'n groep [[Afrikaans]]sprekendes en die ANC (die sg. [[Dakar-beraad]]) in [[Dakar]]. Hy is opgevolg deur Colin Eglin. Die PFP se rol as die amptelike opposisie is oorgeneem deur die verregse [[Konserwatiewe Party]] nadat die PFP 'n groot nederlaag in die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1987|parlementêre verkiesing van 6 Mei 1987]] gely het, waaraan slegs blankes kon deelneem. Die verkiesingsnederlaag het baie PFP-leiers die waarde van deelname in 'n parlement uitsluitlik vir blankes, laat bevraagteken. Sommige van die party se parlementslede het die party verlaat om by die [[Nasionale Demokratiese Beweging]] (NDM) aan te sluit. In 1987, kort voor die verkiesing, is die Onafhanklike Party (OP) van [[Denis Worrall]] ook gevorm, wat die liberale opposisie verder verdeel het. === Demokrasie === [[Lêer:TonyLeon.jpg|duimnael|upright|[[Tony Leon]] in 2005]] Na die verkiesing van 1988 het die nuwe PFP-leier [[Zach de Beer]] onderhandelinge met die [[Onafhanklike Party]] en die NDM voltrek en het die partye saamgesmelt om die [[Demokratiese Party]] te vorm in 1989. Die Demokratiese Party het voortgegaan om 33 setels in die verkiesing op 6 September 1989 te wen. Die DP het 'n belangrike rol gespeel in die onderhandelinge vir 'n tussentydse grondwet, wat die meeste van die oorspronklike progressiewe beginsels en ideale insluit. In die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|1994 algemene verkiesing]], die eerste ná die afskaffing van apartheid, het die party slegs 1,7% van die stemme gewerf en slegs sewe setels in die parlement gewen. De Beer is opgevolg deur [[Tony Leon]], wat die beskerming van menseregte, federalisme en 'n vryemarkstelsel beklemtoon het. Die party se steun het toegeneem gedurende die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1999|1999 algemene verkiesing]] nadat dit 9,6% van die stemme verwerf het, en 44 setels in die parlement gewen het, om sodoende die [[Nuwe Nasionale Party]] as die amptelike opposisie te vervang. Die DP het in 2000 'n alliansie met die NNP betree, om die Demokratiese Alliansie te vorm. Die baie kleiner [[Federale Alliansie]] het ook later saam met die DA gesmelt. Die DA het daarna die provinsiale regering van die Wes-Kaapprovinsie gevorm. Na die munisipale verkiesing van 2000 het die DA 52,3% van die stemme gewen in [[Kaapstad]], genoeg om die munisipale regering van die stad te vorm. Die DA het ook die munisipale regering van vele ander dorpe in die Wes-Kaap gevorm. Die brose alliansie het slegs gehou tot 2001, toe die NNP vanuit die alliansie onttrek om 'n nuwe alliansie met die [[African National Congress|ANC]] te vorm. Met die uittrede van sommige van die NNP-lede vanuit die Wes-Kaapse provinsiale regering, en van sommige van die NNP-stadsraadslede, het die DA sy greep oor die meeste van sy munisipale regerings in die Wes-Kaap verloor. [[Lêer:Helen Zille - one.jpg|duimnael|links|upright|[[Helen Zille]] in 2007]] Met die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2004|algemene verkiesing van 2004]] het beide die DA en die ANC se steun toegeneem, ten koste van die ander opposisiepartye. Die DA het 12,4% van die stemme gewerf, en sodoende 50 setels in die parlement verseker. Die DA bly dus die tweede grootste politieke party in Suid-Afrika. By die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2006|munisipale verkiesing van 2006]] het die DA 14,8% van die landswye stemme gekry, veral in die Wes-Kaap. [[Helen Zille]] het sodoende Kaapstad se tweede DA-burgemeester geword. In 2007 het Helen Zille vir Tony Leon as partyleier opgevolg. [[Lêer:Mmusi Maimane (cropped).jpg|duimnael|upright|[[Mmusi Maimane]] in 2011]] Tydens die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2009|algemene verkiesing van 2009]] het die DA 16,7% van die stemme gewerf en sodoende 67 setels in die parlement verseker. In die Wes-Kaap het die DA 51,5% van die stemme gewerf en regeer sedertdien dié provinsie met Helen Zille as premier. Die Wes-Kaap het dus Suid-Afrika se enigste provinsie geword, wat nie deur die ANC regeer word nie. By die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2011|munisipale verkiesing van 2011]] kon die DA 24% van die landswye stemme verower, veral in die Wes-Kaap. [[Patricia de Lille]] het Helen Zille as die Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit se burgemeester opgevolg. In die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2014|algemene verkiesing van 2014]] het die DA 22,2% van die stemme gewerf en sodoende 89 setels in die parlement verseker. In die Wes-Kaap kon die DA sy getal setels verder uitbrei tot 26, nadat dié party 59,4% van die stemme gewerf het. In 2015 het [[Mmusi Maimane]] die DA sy eerste swart partyleier geword, nadat Helen Zille haarself nie vir 'n tweede ampstermyn beskikbaar gestel het nie. By die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2016|munisipale verkiesing van 2016]] het die DA 26,9% van die landswye stemme verower. Die party het beheer van die [[Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit]], [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit]], [[Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit]] en talle ander plaaslike munisipaliteite verkry. Die party het in 2018 beheer van Nelson Mandelabaai verloor. In die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019|algemene verkiesing van 2019]] het die party se steun tot 20,8% op nasionale vlak gedaal en sodoende 84 setels in die Nasionale Vergadering gewen. Die party het beheer van die Wes-Kaap behou, alhoewel hulle steun verloor het. Die party se premierskandidaat [[Alan Winde]] het vir Helen Zille opgevolg. Die daal in die party se steun het onsekerheid oor Maimane se leierskap veroorsaak. Nadat [[James Selfe]] sy bedanking as voorsitter van die federale raad aangekondig het, het Helen Zille haar kandidaatskap vir die pos verklaar. Sy is op 20 Oktober 2019 verkies. Die volgende dag het DA-lid [[Herman Mashaba]] sy bedanking as burgemeester van Johannesburg aangekondig en toe twee dae later het Maimane as partyleier en [[Athol Trollip]] as federale voorsitter bedank. [[Lêer:John Steenhuisen.png|links|duimnael|[[John Steenhuisen]]]] Die DA se hoofsweep in die Nasionale Vergadering [[John Steenhuisen]] het toe vir Maimane as leier van die party se parlementêre-koukus opgevolg. Steenhuisen is toe ook as tussentydse partyleier aangewys. Die party was van plan om nuwe leierskap by hul kongres in Mei 2020 te verkies, maar dit was weens die [[Covid-19-pandemie in Suid-Afrika]] uitgestel tot November 2020. Steenhuisen is vir 'n volle termyn as partyleier by die party se kongres verkies nadat hy vir Mbali Ntuli, 'n lid van die [[KwaZulu-Natalse Provinsiale Wetgewer]] geklop het. In Desember 2020 het die DA weer beheer van Nelson Mandelabaai verkry met die verkiesing van [[Nqaba Bhanga]] as burgemeester In die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2021|munisipale verkiesing van 2021]] het die party se steun weereens gedaal tot net bo 21% van die stemme. Die DA het hul meerderhede op talle munisipale rade in die Wes-Kaap verloor maar wel beheer van die munisipaliteite behou met koalisies met kleiner partye. Die party het wel beheer van die [[Midvaal Plaaslike Munisipaliteit]] en die [[Kouga Plaaslike Munisipaliteit]] buite die Wes-Kaap behou sowel as beheer van die [[UMngeni Plaaslike Munisipaliteit]] gewen. [[Geordin Hill-Lewis]] het vir [[Dan Plato]] as burgemeester van Kaapstad opgevolg. Die party het vir die eerste keer beheer van die [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit]] met [[Tania Campbell]] se onverwagse verkiesing as burgemeester sowel as weer beheer van die Stad Johannesburg verkry met [[Mpho Phalatse]] se verkiesing. In die Stad Tshwane is [[Randall Williams]] herverkies as [[Burgemeester van Tshwane|burgemeester]] wat beteken dat vir die eerste keer in Gautengse geskiedenis beheer die DA al drie van die metropolitaanse munisipaliteite in die provinsie. Aangesien die DA nie meerhede op enige van die Gautengse metropolitaanse rade gewen het het nie, moes die party koalisies met die [[Afrika Christen Demokratiese Party]], die [[Vryheidsfront Plus]], [[ActionSA]], die [[Inkatha-Vryheidsparty]] sowel as die [[Congress of the People]] gevorm om beheer van die metro's te behou. Die [[Patriotic Alliance]] het later deel geraak van die koalisie-ooreenkomste in die metro's. In die aanloop tot die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|algemene verkiesing van 2024]] het die DA by die [[Veelpartyhandves]] aangesluit, 'n verkiesingsalliansie wat voordeel trek uit die ongewildheid van die ANC. Die ANC het nie daarin geslaag om 'n meerderheid setels in die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]] na die verkiesing te verower nie, wat daartoe gelei het dat die DA ingestem het om 'n koalisie van nasionale eenheid ([[Kabinet van Cyril Ramaphosa, Junie 2024|Derde Kabinet van Cyril Ramaphosa]]) te vorm en vir die eerste keer die regering betree het.<ref>{{Cite web |date=2024-06-14 |title=South Africa's government of national unity is a landmark for a humbled ANC |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw55w4z3gqeo |access-date=2024-06-14 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> == Verkiesingsresultate == [[Lêer:South Africa national election 2014 DA vote by ward.svg|duimnael|Persentasie van stemme vir die DA in die 2014-verkiesing, volgens kiesafdelings. {{columns-list|2| {{sleutel|#eff3ff|0–20%}} {{sleutel|#bdd7e7|20–40%}} {{sleutel|#6baed6|40–60%}} {{sleutel|#3182bd|60–80%}} {{sleutel|#08519c|80–100%}}}}]] [[Lêer:South Africa national election 2009 DA vote by ward.svg|duimnael|Persentasie van stemme vir die DA in die 2009-verkiesing, volgens kiesafdelings. {{columns-list|2| {{sleutel|#eff3ff|0–20%}} {{sleutel|#bdd7e7|20–40%}} {{sleutel|#6baed6|40–60%}} {{sleutel|#3182bd|60–80%}} {{sleutel|#08519c|80–100%}}}}]] === Nasionale verkiesings === ==== Nasionale Vergadering ==== {{Hoofartikel|Nasionale Vergadering van Suid-Afrika}} {| class="wikitable" ! Verkiesing ! # van<br />algehele stemme ! % van<br />algehele stemme ! # van<br />algehele setels gewen ! +/– ! Regering |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|1994]] | 338&nbsp;426 | 1,43 | 7 / 400 | – | In opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1999|1999]] | 1&nbsp;527&nbsp;337 | 9,56 | 38 / 400 | {{wins}} 31 | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2004|2004]] | 1&nbsp;931&nbsp;201 | 12,37 | 50 / 400 | {{wins}} 12 | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2009|2009]] | 2&nbsp;945&nbsp;829 | 16,66 | 67 / 400 | {{wins}} 17 | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2014|2014]]<ref name="IEC 2014 election results">{{cite web |title=2014 National and Provincial Elections Results – 2014 National and Provincial Election Results |url=http://www.elections.org.za/resultsNPE2014/ |publisher=elections.org.za |access-date=7 Oktober 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190915150213/http://www.elections.org.za/resultsNPE2014/ |archive-date=15 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | 4&nbsp;091&nbsp;584 | 22,23 | 89 / 400 | {{wins}} 22 | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019|2019]]<ref name="FINAL RESULTS: This is how many MPs each party can send to Parliament">{{cite web |title=This is how many MPs each party can send to Parliament |url=https://www.news24.com/elections/news/live-vote-counting-nears-end-iec-set-to-announce-results-by-afternoon-20190511 |publisher=News24 |access-date=11 Mei 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191108125950/https://www.news24.com/Elections/News/live-vote-counting-nears-end-iec-set-to-announce-results-by-afternoon-20190511 |archive-date=8 November 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> | 3&nbsp;621&nbsp;188 | 20,77 | 84 / 400 | {{verlies}} 5 | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024]] | 3&nbsp;505&nbsp;735 | 21,81 | 87 / 400 | {{wins}} 3 | Nasionale eenheidsregering |} ==== Nasionale Raad van Provinsies ==== {{Hoofartikel|Nasionale Raad van Provinsies}} {| class="wikitable" ! Verkiesing ! # van<br />algehele setels gewen ! +/– ! Regering |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|1994]] | 3 / 90 | – | In opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1999|1999]] | 8 / 90 | {{wins}} 5 | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2004|2004]] | 12 / 90 | {{wins}} 4 | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2009|2009]] | 13 / 90 | {{wins}} 1 | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2014|2014]] | 20 / 90 | {{wins}} 7 | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019|2019]] | 20 / 90 | {{bestendig}} | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024]] | 20 / 90 | {{bestendig}} | Amptelike opposisie |} === Provinsiale verkiesings === {| class="wikitable" style="font-size:90%" |- ---- !rowspan="2"|Verkiesing !colspan="2" |[[Oos-Kaap]] !colspan="2" |[[Vrystaat]] !colspan="2" |[[Gauteng]] !colspan="2" |[[KwaZulu-Natal]] !colspan="2" |[[Limpopo]] !colspan="2" |[[Mpumalanga]] !colspan="2" |[[Noordwes]] !colspan="2" |[[Noord-Kaap]] !colspan="2" |[[Wes-Kaap]] |- |----- ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels |- |[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|1994]] | align="right"|2,05% | align="right"|1/56 | align="right"|0,57% | align="right"|0/30 | align="right"|5,32% | align="right"|5/86 | align="right"|2,15% | align="right"|2/81 | align="right"|0,21% | align="right"|0/40 | align="right"|0,56% | align="right"|0/30 | align="right"|0,50% | align="right"|0/30 | align="right"|1,87% | align="right"|1/30 | align="right"|6,64% | align="right"|3/42 |- |[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1999|1999]] | align="right"|6,29% | align="right"|4/63 | align="right"|5,33% | align="right"|2/30 | align="right"|17,95% | align="right"|13/73 | align="right"|8,16% | align="right"|7/80 | align="right"|1,42% | align="right"|1/49 | align="right"|4,48% | align="right"|1/30 | align="right"|3,26% | align="right"|1/30 | align="right"|4,77% | align="right"|1/30 | align="right"|11,91% | align="right"|5/42 |- |[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2004|2004]] | align="right"|7,34% | align="right"|5/63 | align="right"|8,47% | align="right"|3/30 | align="right"|20,78% | align="right"|15/73 | align="right"|8,35% | align="right"|7/80 | align="right"|3,59% | align="right"|2/49 | align="right"|6,94% | align="right"|2/30 | align="right"|5,00% | align="right"|2/33 | align="right"|11,08% | align="right"|3/30 | align="right"|27,11% | align="right"|12/42 |- |[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2009|2009]] | align="right"|9,99% | align="right"|6/63 | align="right"|11,60% | align="right"|3/30 | align="right"|21,86% | align="right"|16/73 | align="right"|9,15% | align="right"|7/80 | align="right"|3,48% | align="right"|2/49 | align="right"|7,49% | align="right"|2/30 | align="right"|8,25% | align="right"|3/33 | align="right"|12,57% | align="right"|4/30 | align="right"|51,46% | align="right"|22/42 |- |[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2014|2014]]<ref name="IEC 2014 election results" /> | align="right"|16,20% | align="right"|10/63 | align="right"|16,23% | align="right"|5/30 | align="right"|30,78% | align="right"|23/73 | align="right"|12,76% | align="right"|10/80 | align="right"|6,48% | align="right"|3/49 | align="right"|10,40% | align="right"|3/30 | align="right"|12,73% | align="right"|4/33 | align="right"|23,89% | align="right"|7/30 | align="right"|59,38% | align="right"|26/42 |- |[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019|2019]]<ref name="FINAL RESULTS: This is how many MPs each party can send to Parliament" /> | align="right"|15,73% | align="right"|10/63 | align="right"|17,58% | align="right"|6/30 | align="right"|27,45% | align="right"|20/73 | align="right"|13,90% | align="right"|11/80 | align="right"|5,40% | align="right"|3/49 | align="right"|9,77% | align="right"|3/30 | align="right"|11,18% | align="right"|4/33 | align="right"|25,51% | align="right"|8/30 | align="right"|55,45% | align="right"|24/42 |- |[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024]] | align="right"|14,89% | align="right"|11/73 | align="right"|21.88% | align="right"|7/30 | align="right"|27,44% | align="right"|22/80 | align="right"|13,36% | align="right"|11/80 | align="right"|5,96% | align="right"|4/64 | align="right"|12,02% | align="right"|6/51 | align="right"|13,24% | align="right"|5/38 | align="right"|21,19% | align="right"|7/30 | align="right"|55,30% | align="right"|24/42 |} === Munisipale verkiesings === [[Lêer:DA 2011 Election Poster.jpg|duimnael|upright|DA-verkiesingsplak van 2011 wat [[Helen Zille]], [[Patricia de Lille]] en [[Lindiwe Mazibuko]] uitbeeld]] {| class="wikitable" |- ---- bgcolor="#cccccc" !Verkiesing !Stemme !% ! +/– |- | [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 1995–96|1995–96]] | align="right" | 302&nbsp;006 | align="right" | 3,48 | – |- | [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2000|2000]] | align="right" | Geen vrygestel | align="right" | 22,1 | {{wins}} 18,6 |- | [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2006|2006]] | align="right" | 3&nbsp;888&nbsp;780 | align="right" | 14,8 | {{verlies}} 7,3 |- | [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2011|2011]] | align="right" | 6&nbsp;393&nbsp;886 | align="right" | 23,9 | {{wins}} 9,1 |- | [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2016|2016]]<ref>{{cite web |url=http://www.elections.org.za/content/LGEPublicReports/402/Detailed%20Results/National.pdf |title=Results Summary – All Ballots |publisher=elections.org.za |access-date=7 Oktober 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190619175129/https://www.elections.org.za/content/LGEPublicReports/402/Detailed%20Results/National.pdf |archive-date=19 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | align="right" | 8&nbsp;033&nbsp;630 | align="right" | 26,9 | {{wins}} 3,0 |} == Partyleiers == * 2000–2007: [[Tony Leon]] * 2007–2015: [[Helen Zille]] * 2015–2019: [[Mmusi Maimane]] * sedert 2019: [[John Steenhuisen]] == Sien ook == * [[Demokratiese Alliansie Federale Kongres van 2026]] * [[Lys van politieke partye in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Democratic Alliance (South Africa)|Demokratiese Alliansie}} * {{en}} {{Amptelike webwerf|https://www.da.org.za}} * {{en}} {{Facebook|DemocraticAlliance}} * {{af}} {{Instagram|our_da}} * {{en}} {{Twitter|Our_DA}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Democratic-Alliance-political-party-South-Africa|title=Democratic Alliance|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=30 Oktober 2019}} {{SA Politieke Partye}} {{Normdata}} [[Kategorie:Demokratiese Alliansie| ]] [[Kategorie:Politieke organisasies in Suid-Afrika]] 74eadhxs6q86dgdzr4qomyryr20msqe 2893315 2893314 2026-04-12T15:35:20Z Sobaka 328 /* Partyleiers */ opdateer 2893315 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Politieke party | party_naam = Demokratiese Alliansie | afkorting = DA | party_logo = Democratic Alliance (South Africa) logo 2008.png | logobeskrywing = | logo_onderskrif = Logo van die DA | leier = [[Geordin Hill-Lewis]] | slagspreuk = Een Nasie. Een Toekoms. | gestig = {{Geboortedatum en ouderdom|2000|6|24}} | ontbind = | samesmelting_van = | afgestig_van = | voorafgegaan = [[Demokratiese Party]] | samesmelting_met = | opgevolg = | nuusbrief = | hoofkwartiere = 2de Vloer, Theba Hosken-huis, Breda- en Mill-strate, [[Kaapstad]], [[Wes-Kaap]], [[Suid-Afrika]] | studentevleuel = Demokratiese Alliansie se Studente-organisasie | jeugvleuel = Demokratiese Alliansie Jeug | ideologie = [[Liberalisme|Liberaal]] | nasionaal = | internasionaal = Liberal International | kleure = {{Kleurkas|#005BA6}} [[Blou]] | webwerf = {{Amptelike URL}} }} Die '''Demokratiese Alliansie''' (DA) is 'n hoofstroom [[Suid-Afrika]]anse [[politieke party]] en venoot in die regering van nasionale eenheid saam met die [[African National Congress]] (ANC) en ander partye in die [[Parlement van Suid-Afrika]]. Die party is gevorm toe die [[Demokratiese Party]] 'n kortstondige alliansie met die [[Nuwe Nasionale Party]] betree het in 2000. Die DA regeer al die [[Wes-Kaapprovinsie]] sedert die 2009-verkiesing en die [[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit]] sedert die 2006-verkiesing. Na die 2016-verkiesing het die party tydelik beheer van die [[Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit]], die [[Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit]], die [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit]] en talle ander plaaslike munisipaliteite verky. Na die 2021-verkiesing het die party weer 'n meerderheid in die Stad Kaapstad gewen, alhoewel 'n kleiner meerderheid. Die party het koalisies gevorm met die [[Vryheidsfront Plus]], [[ActionSA]], [[Inkatha-Vryheidsparty]] en ander kleiner partye om die Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit, Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit, Stad Ekurhuleni Metroplitaanse Munisipaliteit en ander plaaslike munisipaliteite te regeer. Koalisiepolitiek het veroorsaak dat die DA beheer in al die metros behalwe Kaapstad verloor het. In April 2023 het die leier van die Demokratiese Alliansie (DA) [[John Steenhuisen]], met die oog op die vooruitsigte van 'n ANC/EFF nasionale koalisie, 'n beroep gedoen dat "eensdenkende" partye saamstaan om 'n "doemdag-koalisie" te voorkom.<ref>{{Cite web |title=DA to fight ANC-EFF ‘doomsday coalition’ |url=https://www.businesslive.co.za/bd/politics/2023-04-02-da-to-fight-anc-eff-doomsday-coalition/ |url-access=subscription |access-date=2023-08-01 |website=BusinessLIVE |language=en-ZA}}</ref> Op 17 Julie 2023 is die voorverkiesingsooreenkoms genaamd die [[Veelpartyhandves]] onderteken tussen die Demokratiese Alliansie (DA), [[Inkatha-Vryheidsparty]] (IVP), [[Vryheidsfront Plus]] (VF Plus), [[ActionSA]], [[Independent South African National Civic Organisation]] (ISANCO), [[United Independent Movement]] (UIM), en [[Spectrum National Party]] (SNP). Die handvesgroep het 108 uit die 400-setel Nasionale Vergadering gehou. In die nasleep van die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|algemene verkiesing van 2024]] het die DA 'n regerende groot koalisie met die African National Congress (ANC) en verskeie ander partye aangegaan, genaamd 'n [[Kabinet van Cyril Ramaphosa, Junie 2024|regering van nasionale eenheid]], gevorm tussen tien partye met gesamentlik 287 setels in die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika (72%).<ref name="Chothia coalition">{{cite news |last1=Chothia |first1=Farouk |last2=Kupemba |first2=Danai Nesta |last3=Plett-Usher |first3=Barbra |date=2024-06-14 |title=ANC and DA reach deal to form South African government of national unity |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8007w4vqveo |access-date=2024-06-14 |website=[[BBC News]]}}</ref><ref name="JAMA">{{cite web |url=https://www.algoafm.co.za/politics/gnu-now-comprises-ten-political-parties |title=GNU now comprises ten political parties |publisher=Algoa FM |archive-url=https://web.archive.org/web/20240623073826/https://www.algoafm.co.za/politics/gnu-now-comprises-ten-political-parties |access-date=5 Julie 2024|archive-date=23 Junie 2024 }}</ref> Die DA regeer Kaapstad, Suid-Afrika se wetgewende hoofstad, sedert die munisipale verkiesings van 2006 en regeer die Wes-Kaap, een van die land se nege provinsies, sedert die algemene verkiesing van 2009.<ref>{{cite web |date=2024-05-07 |title=Life under the DA in the Western Cape: fact-checking South African opposition party's claims about governance |url=https://africacheck.org/fact-checks/reports/life-under-da-western-cape-fact-checking-south-african-opposition-partys-claims |access-date=2025-08-24 |publisher=Africa Check}}</ref> == Geskiedenis == === Oorsprong === [[Lêer:Helen Suzman.jpg|duimnael|links|upright|[[Helen Suzman]] in 1959]] [[Lêer:Harry Schwarz white house portrait.jpg|duimnael|links|upright|[[Harry Schwarz]] in 1993]] Alhoewel die Demokratiese Alliansie in sy huidige vorm 'n relatiewe nuwe party is, kan sy wortels teruggespoor word na die [[Progressiewe Party]], wat gestig is in 1959 toe die liberale lede van die [[Verenigde Party]] wegbreek, omdat hulle nie kon saamstem oor die onvermoë van die VP om 'n alternatief tot die [[Nasionale Party]] se [[apartheid]]sbeleid te bied nie. Die PP het grondwetlike hervorming, 'n Handves van Regte, 'n onafhanklike [[wetgewer]] en die beweging na [[federalisme]] voorgestaan. Hierdie hervormingsvoorstelle het hand-aan-hand gegaan met die bevordering van 'n [[vryemark]]stelsel. In 1961 is slegs [[Helen Suzman]] verkies tot die parlement, en vir 13 jaar was sy die enigste opponent van die rassistiese diskriminasie en ander wanpraktyke van die apartheidregime se 'slegs-blankes' regering. Vanaf 1971 was [[Colin Eglin]] die leier van die party, sonder dat hy self 'n lid van die parlement was. In 1974 het die party ses setels in die Volksraad verower, met 'n sewende in die tussenverkiesing in [[Pinelands]] kort daarna. In 1975 het die party saamgesmelt met die [[Reformisteparty]], 'n party wat weggebreek het van die VP, om die [[Progressiewe Reformisteparty]] te vorm. Twee jaar later het nog lede wat weggebreek het van die VP die ''Komitee vir 'n Verenigde Opposisie'' gestig, wat daarna by die PRP aangesluit het om die [[Progressiewe Federale Party]] te vorm. Die PFP het hoofsaaklik steun verkry van liberale [[Engels]]sprekende [[blanke Suid-Afrikaners]], toegeskryf aan die feit dat Suid-Afrikaanse apartheidswette die lidmaatskap van politieke partye tot slegs blanke Suid-Afrikaners beperk het. Die PFP het swaar deurgeloop onder Nasionale Partyondersteuners en verregses, wat spottenderwys na die party se afkorting (PFP) as 'Packing for Perth' verwys het, met verwysing na immigrasie van wit Suid-Afrikaners na [[Australië]]. [[Frederik Van Zyl Slabbert]], PFP-leier sedert 1979, het bedank vanuit die parlement in 1986 omdat dit, volgens hom, irrelevant geraak het. Later het hy die [[Institute for Democratic Alternatives in South Africa]] (IDASA) gevorm. Hy het ook in Julie 1987 'n leidende rol gespeel in die ontmoeting tussen 'n groep [[Afrikaans]]sprekendes en die ANC (die sg. [[Dakar-beraad]]) in [[Dakar]]. Hy is opgevolg deur Colin Eglin. Die PFP se rol as die amptelike opposisie is oorgeneem deur die verregse [[Konserwatiewe Party]] nadat die PFP 'n groot nederlaag in die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1987|parlementêre verkiesing van 6 Mei 1987]] gely het, waaraan slegs blankes kon deelneem. Die verkiesingsnederlaag het baie PFP-leiers die waarde van deelname in 'n parlement uitsluitlik vir blankes, laat bevraagteken. Sommige van die party se parlementslede het die party verlaat om by die [[Nasionale Demokratiese Beweging]] (NDM) aan te sluit. In 1987, kort voor die verkiesing, is die Onafhanklike Party (OP) van [[Denis Worrall]] ook gevorm, wat die liberale opposisie verder verdeel het. === Demokrasie === [[Lêer:TonyLeon.jpg|duimnael|upright|[[Tony Leon]] in 2005]] Na die verkiesing van 1988 het die nuwe PFP-leier [[Zach de Beer]] onderhandelinge met die [[Onafhanklike Party]] en die NDM voltrek en het die partye saamgesmelt om die [[Demokratiese Party]] te vorm in 1989. Die Demokratiese Party het voortgegaan om 33 setels in die verkiesing op 6 September 1989 te wen. Die DP het 'n belangrike rol gespeel in die onderhandelinge vir 'n tussentydse grondwet, wat die meeste van die oorspronklike progressiewe beginsels en ideale insluit. In die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|1994 algemene verkiesing]], die eerste ná die afskaffing van apartheid, het die party slegs 1,7% van die stemme gewerf en slegs sewe setels in die parlement gewen. De Beer is opgevolg deur [[Tony Leon]], wat die beskerming van menseregte, federalisme en 'n vryemarkstelsel beklemtoon het. Die party se steun het toegeneem gedurende die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1999|1999 algemene verkiesing]] nadat dit 9,6% van die stemme verwerf het, en 44 setels in die parlement gewen het, om sodoende die [[Nuwe Nasionale Party]] as die amptelike opposisie te vervang. Die DP het in 2000 'n alliansie met die NNP betree, om die Demokratiese Alliansie te vorm. Die baie kleiner [[Federale Alliansie]] het ook later saam met die DA gesmelt. Die DA het daarna die provinsiale regering van die Wes-Kaapprovinsie gevorm. Na die munisipale verkiesing van 2000 het die DA 52,3% van die stemme gewen in [[Kaapstad]], genoeg om die munisipale regering van die stad te vorm. Die DA het ook die munisipale regering van vele ander dorpe in die Wes-Kaap gevorm. Die brose alliansie het slegs gehou tot 2001, toe die NNP vanuit die alliansie onttrek om 'n nuwe alliansie met die [[African National Congress|ANC]] te vorm. Met die uittrede van sommige van die NNP-lede vanuit die Wes-Kaapse provinsiale regering, en van sommige van die NNP-stadsraadslede, het die DA sy greep oor die meeste van sy munisipale regerings in die Wes-Kaap verloor. [[Lêer:Helen Zille - one.jpg|duimnael|links|upright|[[Helen Zille]] in 2007]] Met die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2004|algemene verkiesing van 2004]] het beide die DA en die ANC se steun toegeneem, ten koste van die ander opposisiepartye. Die DA het 12,4% van die stemme gewerf, en sodoende 50 setels in die parlement verseker. Die DA bly dus die tweede grootste politieke party in Suid-Afrika. By die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2006|munisipale verkiesing van 2006]] het die DA 14,8% van die landswye stemme gekry, veral in die Wes-Kaap. [[Helen Zille]] het sodoende Kaapstad se tweede DA-burgemeester geword. In 2007 het Helen Zille vir Tony Leon as partyleier opgevolg. [[Lêer:Mmusi Maimane (cropped).jpg|duimnael|upright|[[Mmusi Maimane]] in 2011]] Tydens die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2009|algemene verkiesing van 2009]] het die DA 16,7% van die stemme gewerf en sodoende 67 setels in die parlement verseker. In die Wes-Kaap het die DA 51,5% van die stemme gewerf en regeer sedertdien dié provinsie met Helen Zille as premier. Die Wes-Kaap het dus Suid-Afrika se enigste provinsie geword, wat nie deur die ANC regeer word nie. By die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2011|munisipale verkiesing van 2011]] kon die DA 24% van die landswye stemme verower, veral in die Wes-Kaap. [[Patricia de Lille]] het Helen Zille as die Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit se burgemeester opgevolg. In die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2014|algemene verkiesing van 2014]] het die DA 22,2% van die stemme gewerf en sodoende 89 setels in die parlement verseker. In die Wes-Kaap kon die DA sy getal setels verder uitbrei tot 26, nadat dié party 59,4% van die stemme gewerf het. In 2015 het [[Mmusi Maimane]] die DA sy eerste swart partyleier geword, nadat Helen Zille haarself nie vir 'n tweede ampstermyn beskikbaar gestel het nie. By die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2016|munisipale verkiesing van 2016]] het die DA 26,9% van die landswye stemme verower. Die party het beheer van die [[Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit]], [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit]], [[Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit]] en talle ander plaaslike munisipaliteite verkry. Die party het in 2018 beheer van Nelson Mandelabaai verloor. In die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019|algemene verkiesing van 2019]] het die party se steun tot 20,8% op nasionale vlak gedaal en sodoende 84 setels in die Nasionale Vergadering gewen. Die party het beheer van die Wes-Kaap behou, alhoewel hulle steun verloor het. Die party se premierskandidaat [[Alan Winde]] het vir Helen Zille opgevolg. Die daal in die party se steun het onsekerheid oor Maimane se leierskap veroorsaak. Nadat [[James Selfe]] sy bedanking as voorsitter van die federale raad aangekondig het, het Helen Zille haar kandidaatskap vir die pos verklaar. Sy is op 20 Oktober 2019 verkies. Die volgende dag het DA-lid [[Herman Mashaba]] sy bedanking as burgemeester van Johannesburg aangekondig en toe twee dae later het Maimane as partyleier en [[Athol Trollip]] as federale voorsitter bedank. [[Lêer:John Steenhuisen.png|links|duimnael|[[John Steenhuisen]]]] Die DA se hoofsweep in die Nasionale Vergadering [[John Steenhuisen]] het toe vir Maimane as leier van die party se parlementêre-koukus opgevolg. Steenhuisen is toe ook as tussentydse partyleier aangewys. Die party was van plan om nuwe leierskap by hul kongres in Mei 2020 te verkies, maar dit was weens die [[Covid-19-pandemie in Suid-Afrika]] uitgestel tot November 2020. Steenhuisen is vir 'n volle termyn as partyleier by die party se kongres verkies nadat hy vir Mbali Ntuli, 'n lid van die [[KwaZulu-Natalse Provinsiale Wetgewer]] geklop het. In Desember 2020 het die DA weer beheer van Nelson Mandelabaai verkry met die verkiesing van [[Nqaba Bhanga]] as burgemeester In die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2021|munisipale verkiesing van 2021]] het die party se steun weereens gedaal tot net bo 21% van die stemme. Die DA het hul meerderhede op talle munisipale rade in die Wes-Kaap verloor maar wel beheer van die munisipaliteite behou met koalisies met kleiner partye. Die party het wel beheer van die [[Midvaal Plaaslike Munisipaliteit]] en die [[Kouga Plaaslike Munisipaliteit]] buite die Wes-Kaap behou sowel as beheer van die [[UMngeni Plaaslike Munisipaliteit]] gewen. [[Geordin Hill-Lewis]] het vir [[Dan Plato]] as burgemeester van Kaapstad opgevolg. Die party het vir die eerste keer beheer van die [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit]] met [[Tania Campbell]] se onverwagse verkiesing as burgemeester sowel as weer beheer van die Stad Johannesburg verkry met [[Mpho Phalatse]] se verkiesing. In die Stad Tshwane is [[Randall Williams]] herverkies as [[Burgemeester van Tshwane|burgemeester]] wat beteken dat vir die eerste keer in Gautengse geskiedenis beheer die DA al drie van die metropolitaanse munisipaliteite in die provinsie. Aangesien die DA nie meerhede op enige van die Gautengse metropolitaanse rade gewen het het nie, moes die party koalisies met die [[Afrika Christen Demokratiese Party]], die [[Vryheidsfront Plus]], [[ActionSA]], die [[Inkatha-Vryheidsparty]] sowel as die [[Congress of the People]] gevorm om beheer van die metro's te behou. Die [[Patriotic Alliance]] het later deel geraak van die koalisie-ooreenkomste in die metro's. In die aanloop tot die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|algemene verkiesing van 2024]] het die DA by die [[Veelpartyhandves]] aangesluit, 'n verkiesingsalliansie wat voordeel trek uit die ongewildheid van die ANC. Die ANC het nie daarin geslaag om 'n meerderheid setels in die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]] na die verkiesing te verower nie, wat daartoe gelei het dat die DA ingestem het om 'n koalisie van nasionale eenheid ([[Kabinet van Cyril Ramaphosa, Junie 2024|Derde Kabinet van Cyril Ramaphosa]]) te vorm en vir die eerste keer die regering betree het.<ref>{{Cite web |date=2024-06-14 |title=South Africa's government of national unity is a landmark for a humbled ANC |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw55w4z3gqeo |access-date=2024-06-14 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> == Verkiesingsresultate == [[Lêer:South Africa national election 2014 DA vote by ward.svg|duimnael|Persentasie van stemme vir die DA in die 2014-verkiesing, volgens kiesafdelings. {{columns-list|2| {{sleutel|#eff3ff|0–20%}} {{sleutel|#bdd7e7|20–40%}} {{sleutel|#6baed6|40–60%}} {{sleutel|#3182bd|60–80%}} {{sleutel|#08519c|80–100%}}}}]] [[Lêer:South Africa national election 2009 DA vote by ward.svg|duimnael|Persentasie van stemme vir die DA in die 2009-verkiesing, volgens kiesafdelings. {{columns-list|2| {{sleutel|#eff3ff|0–20%}} {{sleutel|#bdd7e7|20–40%}} {{sleutel|#6baed6|40–60%}} {{sleutel|#3182bd|60–80%}} {{sleutel|#08519c|80–100%}}}}]] === Nasionale verkiesings === ==== Nasionale Vergadering ==== {{Hoofartikel|Nasionale Vergadering van Suid-Afrika}} {| class="wikitable" ! Verkiesing ! # van<br />algehele stemme ! % van<br />algehele stemme ! # van<br />algehele setels gewen ! +/– ! Regering |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|1994]] | 338&nbsp;426 | 1,43 | 7 / 400 | – | In opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1999|1999]] | 1&nbsp;527&nbsp;337 | 9,56 | 38 / 400 | {{wins}} 31 | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2004|2004]] | 1&nbsp;931&nbsp;201 | 12,37 | 50 / 400 | {{wins}} 12 | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2009|2009]] | 2&nbsp;945&nbsp;829 | 16,66 | 67 / 400 | {{wins}} 17 | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2014|2014]]<ref name="IEC 2014 election results">{{cite web |title=2014 National and Provincial Elections Results – 2014 National and Provincial Election Results |url=http://www.elections.org.za/resultsNPE2014/ |publisher=elections.org.za |access-date=7 Oktober 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190915150213/http://www.elections.org.za/resultsNPE2014/ |archive-date=15 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | 4&nbsp;091&nbsp;584 | 22,23 | 89 / 400 | {{wins}} 22 | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019|2019]]<ref name="FINAL RESULTS: This is how many MPs each party can send to Parliament">{{cite web |title=This is how many MPs each party can send to Parliament |url=https://www.news24.com/elections/news/live-vote-counting-nears-end-iec-set-to-announce-results-by-afternoon-20190511 |publisher=News24 |access-date=11 Mei 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191108125950/https://www.news24.com/Elections/News/live-vote-counting-nears-end-iec-set-to-announce-results-by-afternoon-20190511 |archive-date=8 November 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> | 3&nbsp;621&nbsp;188 | 20,77 | 84 / 400 | {{verlies}} 5 | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024]] | 3&nbsp;505&nbsp;735 | 21,81 | 87 / 400 | {{wins}} 3 | Nasionale eenheidsregering |} ==== Nasionale Raad van Provinsies ==== {{Hoofartikel|Nasionale Raad van Provinsies}} {| class="wikitable" ! Verkiesing ! # van<br />algehele setels gewen ! +/– ! Regering |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|1994]] | 3 / 90 | – | In opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1999|1999]] | 8 / 90 | {{wins}} 5 | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2004|2004]] | 12 / 90 | {{wins}} 4 | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2009|2009]] | 13 / 90 | {{wins}} 1 | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2014|2014]] | 20 / 90 | {{wins}} 7 | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019|2019]] | 20 / 90 | {{bestendig}} | Amptelike opposisie |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024]] | 20 / 90 | {{bestendig}} | Amptelike opposisie |} === Provinsiale verkiesings === {| class="wikitable" style="font-size:90%" |- ---- !rowspan="2"|Verkiesing !colspan="2" |[[Oos-Kaap]] !colspan="2" |[[Vrystaat]] !colspan="2" |[[Gauteng]] !colspan="2" |[[KwaZulu-Natal]] !colspan="2" |[[Limpopo]] !colspan="2" |[[Mpumalanga]] !colspan="2" |[[Noordwes]] !colspan="2" |[[Noord-Kaap]] !colspan="2" |[[Wes-Kaap]] |- |----- ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels |- |[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|1994]] | align="right"|2,05% | align="right"|1/56 | align="right"|0,57% | align="right"|0/30 | align="right"|5,32% | align="right"|5/86 | align="right"|2,15% | align="right"|2/81 | align="right"|0,21% | align="right"|0/40 | align="right"|0,56% | align="right"|0/30 | align="right"|0,50% | align="right"|0/30 | align="right"|1,87% | align="right"|1/30 | align="right"|6,64% | align="right"|3/42 |- |[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1999|1999]] | align="right"|6,29% | align="right"|4/63 | align="right"|5,33% | align="right"|2/30 | align="right"|17,95% | align="right"|13/73 | align="right"|8,16% | align="right"|7/80 | align="right"|1,42% | align="right"|1/49 | align="right"|4,48% | align="right"|1/30 | align="right"|3,26% | align="right"|1/30 | align="right"|4,77% | align="right"|1/30 | align="right"|11,91% | align="right"|5/42 |- |[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2004|2004]] | align="right"|7,34% | align="right"|5/63 | align="right"|8,47% | align="right"|3/30 | align="right"|20,78% | align="right"|15/73 | align="right"|8,35% | align="right"|7/80 | align="right"|3,59% | align="right"|2/49 | align="right"|6,94% | align="right"|2/30 | align="right"|5,00% | align="right"|2/33 | align="right"|11,08% | align="right"|3/30 | align="right"|27,11% | align="right"|12/42 |- |[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2009|2009]] | align="right"|9,99% | align="right"|6/63 | align="right"|11,60% | align="right"|3/30 | align="right"|21,86% | align="right"|16/73 | align="right"|9,15% | align="right"|7/80 | align="right"|3,48% | align="right"|2/49 | align="right"|7,49% | align="right"|2/30 | align="right"|8,25% | align="right"|3/33 | align="right"|12,57% | align="right"|4/30 | align="right"|51,46% | align="right"|22/42 |- |[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2014|2014]]<ref name="IEC 2014 election results" /> | align="right"|16,20% | align="right"|10/63 | align="right"|16,23% | align="right"|5/30 | align="right"|30,78% | align="right"|23/73 | align="right"|12,76% | align="right"|10/80 | align="right"|6,48% | align="right"|3/49 | align="right"|10,40% | align="right"|3/30 | align="right"|12,73% | align="right"|4/33 | align="right"|23,89% | align="right"|7/30 | align="right"|59,38% | align="right"|26/42 |- |[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019|2019]]<ref name="FINAL RESULTS: This is how many MPs each party can send to Parliament" /> | align="right"|15,73% | align="right"|10/63 | align="right"|17,58% | align="right"|6/30 | align="right"|27,45% | align="right"|20/73 | align="right"|13,90% | align="right"|11/80 | align="right"|5,40% | align="right"|3/49 | align="right"|9,77% | align="right"|3/30 | align="right"|11,18% | align="right"|4/33 | align="right"|25,51% | align="right"|8/30 | align="right"|55,45% | align="right"|24/42 |- |[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024]] | align="right"|14,89% | align="right"|11/73 | align="right"|21.88% | align="right"|7/30 | align="right"|27,44% | align="right"|22/80 | align="right"|13,36% | align="right"|11/80 | align="right"|5,96% | align="right"|4/64 | align="right"|12,02% | align="right"|6/51 | align="right"|13,24% | align="right"|5/38 | align="right"|21,19% | align="right"|7/30 | align="right"|55,30% | align="right"|24/42 |} === Munisipale verkiesings === [[Lêer:DA 2011 Election Poster.jpg|duimnael|upright|DA-verkiesingsplak van 2011 wat [[Helen Zille]], [[Patricia de Lille]] en [[Lindiwe Mazibuko]] uitbeeld]] {| class="wikitable" |- ---- bgcolor="#cccccc" !Verkiesing !Stemme !% ! +/– |- | [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 1995–96|1995–96]] | align="right" | 302&nbsp;006 | align="right" | 3,48 | – |- | [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2000|2000]] | align="right" | Geen vrygestel | align="right" | 22,1 | {{wins}} 18,6 |- | [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2006|2006]] | align="right" | 3&nbsp;888&nbsp;780 | align="right" | 14,8 | {{verlies}} 7,3 |- | [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2011|2011]] | align="right" | 6&nbsp;393&nbsp;886 | align="right" | 23,9 | {{wins}} 9,1 |- | [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2016|2016]]<ref>{{cite web |url=http://www.elections.org.za/content/LGEPublicReports/402/Detailed%20Results/National.pdf |title=Results Summary – All Ballots |publisher=elections.org.za |access-date=7 Oktober 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190619175129/https://www.elections.org.za/content/LGEPublicReports/402/Detailed%20Results/National.pdf |archive-date=19 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | align="right" | 8&nbsp;033&nbsp;630 | align="right" | 26,9 | {{wins}} 3,0 |} == Partyleiers == * 2000–2007: [[Tony Leon]] * 2007–2015: [[Helen Zille]] * 2015–2019: [[Mmusi Maimane]] * 2019-2026: [[John Steenhuisen]] * Sedert 2026: [[Geordin Hill-Lewis]] == Sien ook == * [[Demokratiese Alliansie Federale Kongres van 2026]] * [[Lys van politieke partye in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Democratic Alliance (South Africa)|Demokratiese Alliansie}} * {{en}} {{Amptelike webwerf|https://www.da.org.za}} * {{en}} {{Facebook|DemocraticAlliance}} * {{af}} {{Instagram|our_da}} * {{en}} {{Twitter|Our_DA}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Democratic-Alliance-political-party-South-Africa|title=Democratic Alliance|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=30 Oktober 2019}} {{SA Politieke Partye}} {{Normdata}} [[Kategorie:Demokratiese Alliansie| ]] [[Kategorie:Politieke organisasies in Suid-Afrika]] 6jdzblfhzeu2e15eqieblh801zd4s67 0 11997 2893384 2893049 2026-04-12T18:24:05Z Suidpunt 13232 /* Toponimie */ 2893384 wikitext text/x-wiki {{Tabel Plaaslike Munisipaliteite van Suid-Afrika |naam=Swartland Plaaslike Munisipaliteit |provinsie=[[Wes-Kaap]] |distriksmunisipaliteit=[[Weskus-distriksmunisipaliteit|Weskus]] |kode=WC015 |tipe=Plaaslike Munisipaliteit |burgemeester=[[Harold Cleophas]] (DA) |hoofstad=[[Malmesbury, Wes-Kaap|Malmesbury]] |bevolking=113,762 <small>(2011)</small> |tale=[[Afrikaans]], [[Xhosa]], [[Engels]] |area=3&nbsp;707 |beeld_ligging=Map of the Western Cape with Swartland highlighted (2011).svg }} [[Lêer:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 06.JPG|duimnael|links|250px|Moorreesburg se koringmuseum bewaar landbou-artefakte. Die Swartland is een van Suid-Afrika se belangrikste graanstreke.]] [[Lêer:The coastal region of South Africa (iss071e580719), Swartland.jpg|duimnael|330px|regs|Die Swartland, waarvan die munisipaliteit 'n deel uitmaak, word in die beeldmidde gesien, met berge van die [[Kaapse Plooigordel]] op die agtergrond – 'n foto uit die [[Internasionale Ruimtestasie]] in Augustus 2024.]] Die '''Swartland''' is 'n [[graan]]- en [[wyn]]streek in die Suidwes-Kaap en ook die naam van 'n plaaslike munisipaliteit met die hoofdorp [[Malmesbury, Wes-Kaap|Malmesbury]] asook [[Moorreesburg]], [[Darling, Wes-Kaap|Darling]] en die [[Riebeek-Vallei]]. Die huidige bevolking is ongeveer 80&nbsp;000. Die naam is ook gegee aan 'n munisipaliteit wat ingevolge die nuwe munisipale bedeling van [[2000]] tot stand gekom het en waarvan [[Malmesbury, Wes-Kaap|Malmesbury]] die hoofdorp is. == Toponimie == '''1701''': In die Dagregister staan op Vrydag, 26 Augustus 1701, die volgende:<ref>Towards A New Age of Partnership (TANAP) DVD: 1701 Dagregister_transkripsie</ref> {{cquote| Op dato soo werd den Ed:e Heer Gouverneur door den corporaal Daniel Taus, leggende op de post Riebeeks Casteel, mondeling gerapporteert hoe dat door Compagnies dienaren zijnde sterk 6 te paard en 2 te voet, den 22:e deeser vermeld, in het '''Swarte Land''', de Sonquase Hottentots hadden aangetroffen [...] }} '''1719''': Die oudste verklaring vir die naam "Swartland", sover bekend, kom uit die pen van [[Peter Kolbe]]: {| class="wikitable" ! scope="col" style="width: 300px;" | Oorspronklike Duits<ref>[https://archive.org/details/b30501428/page/230/mode/2up?q=Serge Kolb, P. 1745 (1719) ''Beschreibung des Vorgebürges der guten Hoffnung''. Frankfurt & Leipzig: Peter Conrad Monath.]</ref> ! scope="col" style="width: 300px;" | Franse vertaling (1743)<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Description_du_cap_de_Bonne_Esp%C3%A9rance_o/9R0gd5wlFt0C?hl=af&gbpv=1&dq=%22quartier%20qu'on%20nomme%20la%20Terre%20noire%22&pg=PA77&printsec=frontcover Description du Cape de Bonne-Esperance. 1743. Tome Second. Amsterdam: Jean Catuffe, pp.77-78]</ref> ! scope="col" style="width: 300px;" | Afrikaanse vertaling |- |XIX. [...] Nahe an diesem Berge [der rothe Sandberg] liegt ein Bezirk, das schwarze Land benennet, weil dieses, an Wieswachse sehr fruchtbare, Erdreich vergleichen Farbe hat. || XIX [...] Près de cette montagne [la montagne du Sable rouge] est placé un quartier qu'on nomme la Terre noire (Het Swarte Land), ainsi appellé parce que le terrein, très fertile en pâturages, est de cette couleur. || Naby hierdie berg [die Roode Sandberg] lê daar 'n distrik wat die Swartland genoem word, omdat hierdie grond, wat baie vrugbaar aan weiland is, hierdie kleur het. |} '''1795''': Theophil Friedrich Ehrmann klink baie seker van sy saak as hy in sy ''Geschichte der merkwürdigsten Reisen, welche seit dem zwölften Jahrhunderte zu Wasser und zu Land unternommen worden sind'', skryf in Boekdeel 14:<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Geschichte_der_merkw%C3%BCrdigsten_Reisen_we/RExhAAAAcAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Schwarzland+(Zwart+Land)+hat+ohne+Zweifel&pg=PA346&printsec=frontcover Ehrmann, T.F. 1795. ''Geschichte der merkwürdigsten Reisen, welche seit dem zwölften Jahrhunderte zu Wasser und zu Land unternommen worden sind''. XIV. Frankfurt am Main: Hermannschen Buchhandlung.]</ref> {| class="wikitable" ! scope="col" style="width: 300px;" | Oorspronklike Duits ! scope="col" style="width: 300px;" | Afrikaans |- |Der Distrikt Schwarzland (Zwart Land) hat ohne Zweifel seinen Namen von den sogenannten schwarzen Bergen an der Saldanhabai erhalten, die in seinem Umfange liegen. || Die Distrik Swartland het sonder twyfel sy naam aan die sogenaamde swart berge aan die Saldanhabaai te danke, wat in die omtrek geleë is. |} Hoe hy hierby uitkom, vind ons in sy volgende skrywe in Boekdeel 15 en 16<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Geschichte_der_Merkw%C3%BCrdigsten_reisen_We/GsgNAAAAQAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Schwarzland&pg=PA121&printsec=frontcover Ehrmann, T.F. 1796. ''Geschichte der merkwürdigsten Reisen, welche seit dem zwölften Jahrhunderte zu Wasser und zu Land unternommen worden sind''. XV. Frankfurt am Main: Hermannschen Buchhandlung.]</ref> {| class="wikitable" ! scope="col" style="width: 300px;" | Oorspronklike Duits ! scope="col" style="width: 300px;" | Afrikaans |- |Am 3^sten Oktober kamen wir nach Floris Fischers Hof. Vom grünen Thal an und weiter hin heisst diess land Schwarz Land. Es hat seine eigene Kirche; der Pfarrer war aber seit 3 Jahren todt, und seine Stelle von Holland aus noch nicht besetzt. - Wir giengen den schwarzen Berg vorbei, setzen am 7^ten über einen Bergfluss [...] || Op die 3de Oktober [1773] kom ons op Floris Fischer se plaas aan. Die streek vanaf Groenkloof en verder aan staan as die Swartland bekend. Dit beskik oor sy eie kerk; die predikant is egter 3 jaar lank al dood, en sy pos (soos vanuit Holland besluit word) is nog nie gevul nie. Ons trek verby die swart berg, en steek die 7de 'n bergrivier oor [...]. |} As mens jou moet indink hoe 'n landreisiger hom tussen Tafelbaai en Saldanhabaai sou kon oriënteer, sou die verklaring vir Ehrmann nie heeltemal vergesog klink nie. In 'n voetnota van [https://www.google.co.za/books/edition/Travels_at_the_Cape_of_Good_Hope_1772_17/ocliNOUc20oC?hl=af&gbpv=1&dq=floris%20visser&pg=PA188&printsec=frontcover Travels at the Cape of Good Hope (1772)] is ''Floris Fischer'' waarskynlik ''Floris Visser''. '''1924''': [[Andries Dreyer]] skryf in sy ''Eeuwfeest-Album van de Nederduits Gereformeerde-Kerk in Zuid-Afrika'':<ref>[https://archive.org/details/eeuwfeestngk/page/50/mode/2up?q=zwartachtig Dreyer, A. 1924. Twee Nieuwe Gemeenten. In: Eeuwfeest-Album van de Nederduits Gereformeerde-Kerk in Zuid-Afrika (1824-1924). Kaapstad: Nasionale Pers, bl. 48-50]</ref> {{cquote|De officiële naam van de gemeente bij haar stichting en gedurende de eerste vijftig jaren van haar bestaan was: Roodezands-Kerk, genoemd naar de roodachtige kleur van de grond in onderscheiding van het aangrenzend district Zwartland, waar de grond zwartachtig was en een nieuwe gemeente hetzelfde jaar gesticht werd.}} '''1926''': Colin Graham Botha se aanname mag miskien in die 20ste eeu mee verskil word as 'n skoot in die donker, maar sy stelling is, onwetend, véél nader aan Peter Kolbe se siening van 1719:<ref>[https://web.archive.org/web/20250405151348/https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/bitstream/handle/1/38558/GIPE-007632.pdf Botha, C.G. 1926. ''Place Names in the Cape Province''. Cape Town: Juta & Co, p. 43]</ref> {{cquote| The words compounded with Dutch ''veld'' and ''land'', field and country, are very expressive and give us a good idea of the nature of the country. They are used sometimes in referring to large tracts of country as ''Zwartland'', now the district ot Malmesbury, literally black country; in account of its soil, the name is found in the records in 1701 as ''Swarte land''... }} '''1945''': [[A.P. Smit]] stem in ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland Tweede Eeufees'' nie met Dreyer hierbo saam nie:<ref>Smit, A.P. 1945. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland Tweede Eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: NG Kerkraad, bl. 4</ref> {{cquote|Met sekerheid kan nie vasgestel word waarom hierdie streek juis so genoem is nie. Waar die omgeploegde grond alhier vandag eerder rooi-bruin vertoon, moes die destydse moederaarde, met die renoster- en bakkerbosse oortrek, 'n swart voorkoms aan die landskap gegee het. Vandaar moontlik die naam.}} '''1947''': In ''The Young Traveller in South Africa'', deur Anthony Delius, tref mens die volgende sinnetjie aan wat sowel die grond as plantegroei 'n gelyke kans bied:<ref>[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.59333/page/n101/mode/2up?q=Black+Land Delius, A. 1947. ''The Young Traveller in South Africa''. London: Phoenix House, p. 94]</ref> {{cquote|The tops of the higher bits of ground which had escaped the plough were swarthy with a growth of dark bush. 'That's why they call it The Black Land, ''Die Swartland'' ', Frank said when Dick remarked upon these hill tops.}} '''1957''': Lawrence Green, 'n kontreiskrywer, probeer oorspronklik klink:<ref>[https://ia601302.us.archive.org/27/items/BeyondTheCityLights/BeyondTheCityLights.pdf Green, L. G. 1957. ''Beyond the City Lights'', bl. 130.]</ref> {{cquote| I once attempted to explain the name Swartland by the fact that the renosterbos, all too common there, darkens the ground when it turns black in winter. No one has contradicted me, but I have since heard a theory that the first white explorers to reach the Malmesbury site, the military patrol under Corporal Winter-vogel, found coal black soil round the mineral spring and gave it the obvious name. Else-where in the district the unploughed land is usually a reddish-brown colour. }} '''1971''': [[P.J. Nienaber]] se verklaring in die ''Suid-Afrikaanse Pleknaamwoordeboek Deel I'' lui:<ref>Nienaber, P.J. 1971. Kaapstad: Tafelberg Uitgewers, bl. 363</ref> {{cquote| Die vroegste vermelding van die naam Swartland is in die "Dagregister" (dagboek wat die Goewerneur moes hou van die vernaamste gebeurtenisse) van 26 Aug. 1701 - daarna kom die naam dikwels voor. Die landskap, oortrek met renoster- en bakkerbosse, vertoon 'n swart voorkoms en is waarskynlik vir die oorsprong van die naam verantwoordelik. Vanaf 1700 verneem ons gereeld van jaglisensies wat aan persone uitgereik is "omme te mogen gaan schieten aan 't Swarte land of de Groenekloof." Leningsplase is uitgegee, soos Ganze Kraal in 1709, Theefontein in 1716 en Groot Fontein in 1729. Tot 1829 was Malmesbury bekend as Zwartland. In 1744 het die sieketrooster, Wietse Botes, op Zwartland 'n skool geopen, en in Mei 1745 het eerw. Rutger die eerste predikant van die dorp geword. }} '''1971''': Raper se teks, ''Streekname in Suid-Afrika en Suidwes'', voer die leser na die literatuurverwysings, en weer net so na die boek, ''Beyond the City Lights'' (1957) van die skrywer Lawrence Green hierbo.<ref>Raper, P.E. 1971. ''Streekname in Suid-Afrika en Suidwes''. Kaapstad: Tafelberg Uitgewers, bl. 119</ref> {{cquote| Verskillende verklarings omtrent die oorsprong van die naam Swartland is opgeteken, onder andere dat die eerste Blanke verkenners van die plek waar Malmesbury tans geleë is, naamlik die militêre patrollie onder korporaal Wintervogel, swart grond om die mineralebron gevind het en die gebied na aanleiding daarvan Swartland genoem het. Botha beweer onomwonde dat die streek so genoem is omdat die grond swart is, dog dit blyk dat die naam ontstaan het na aanleiding van die renoster- en bakkerbossies wat volop hier groei. Gewoonlik is dié bossies vaalswart, en veral in mistige weer lyk hulle pikswart. }} '''1990''': [[M.M. Walters]] bied 'n soortgelyke verklaring:<ref>Walters, M.M. 1990. ''Die Swartland is my Tuisland: 'n nostalgiese reis''. Vlaeberg: Perskor, pp. 26-27.</ref> {{cquote| Ook oor die herkoms van die Swartland-benaming is daar verskil van mening. Colin Botha in ''Place names in the Cape Province'' reken die naam is toe te skryf aan die kleur van die grond. Swartlanders self dink dat die naam meer waarskynlik verwysing is na die natuurlike groei van [[Renosterbos|renoster]]- en bakkerbosse wat vroeër groot dele van die gebied oordek het en swart opgee as dit klam is. Hoe dit ook al sy, die eerste amptelike verwysing na die streek as die Swartland kom voor in die rapport, gedateer 22 Augustus 1701, van korporaal Daniel Taus van die militêre pos op Porseleinberg. Hy berig dat hy op verkenning uit was in "het Zwartland" en in 'n geveg met Boesmans betrokke was.}} '''1998''': Truter voer aan, sonder om dag of datum te vermeld, die gebied is deur [[Jan van Riebeeck]] kort na sy aankoms "Het Zwarte Land" genoem, 'n verwysing na die swarterige kleur van die plantegroei in die gebied.<ref>Cornel Truter: ''Weskus - 'n Toeristegids''. Tweede uitgawe. Kaapstad: Universiteit van Kaapstad 1998, bl. 56</ref> '''2020''': Raper, Möller en Du Plessis gee net weer 'n verkorte weergawe wat vroeër gesê is, in ''Plekname van Suider-Afrika'' (2020):<ref>Raper, P.E., Möller, L.A. en Du Plessis, L.T. 2020. ''Plekname van Suider-Afrika''. Pretoria: Protea Boekhuis, bl. 694:</ref> {{cquote| Streek wat min of meer ooreenstem met die distrik Malmesbury soos dit in 1799 was. Die naam kom vir die eerste keer in Augustus 1701 voor, en verwys nie na die kleur van die grond, wat gewoonlik geel is nie, maar na die renosterbossie, ''[[Elytropappus rhinocerotis]]'', en bakkerbossie, ''[[Passerina filiformis]]'', wat hier groei. Hierdie struike is grysswart, en pikswart wanneer dit nat word.}} '''2026''': Bouman, self 'n Wikipediaan, vermoed die grootste vergissing deur die voorgangers tot dusver begaan, was deur hul vernaamlik dekades lank op die Nederlandse 'vertaling' (lees: opsomming) van Peter Kolbe te verlaat, waar "omdat hierdie grond, wat baie vrugbaar aan weiland is, hierdie kleur het" totaal en al verswyg is. Die feit is dus misgekyk, bloot omdat die oorspronklike Duitse teks nie geraadpleeg is nie. Hy stel sy punte in die streekskoerant, gesetel op Bredasdorp, die ''Suidernuus''.<ref>Bouman, G. 2026. Stories is nie feite nie. ''Suidernuus'', 20 Maart, bl. 7 & 11.</ref> Omdat dr. Jan Malan, die skrywer van ''Die Stranding van die VOC-Skip'' (2017) uitgewys het hoe navorsers dikwels op Lawrence Green se volksverhale steun, wat bitter grof van die werklikheid in die argief afwyk, was Bouman bra skepties rondom ''renosterbossies'' as toponimiese oorsprong (toe nog as die waarheid aanvaar in gesaghebbende bronne) - veral omdat daar van 'n aanname 'n feit gemaak is, sonder primêre teks(te) om die bewering uitdruklik te staaf. Omdat die Franse reisigers destyds "soos varkmasels uitgeslaan het op plekke waar jy hulle die minste sou verwag" is ''terre noire'' by Google Books ingesleutel. Die Franse vertaling van ''Caput bonae spei hodiernum'' van Kolbe duik sodoende in die soekresultate op. Die Franse en Nederlandse vertalings is gevolglik met die oorspronklike Duitse teks vergelyk, en - die Nederlandse teks het aangejaag. Wat nou gebeur: mense leen hul ore uit aan al wat moderne staaltjie is, of lees dit selfs in gesaghebbende naslaanbronne, en die hele storie kry sodoende 'n loop van sy eie. Wat in die Afrikaanse naslaanwerke beland, word "godsdienstig gekopieer" in die volksmond en koffietafelboeke, en word so van geslag tot geslag vir die waarheid oorgedra. Om Kolbe uit 1719, of Green uit 1957 te glo is egter 'n ander storie. Op 8 April 2025 stuur Bouman hierdie bevindinge aan sy vriend van Moorreesburg, wat nie die "vrugbare grond"-storie sonder meer wil aanvaar nie: “Nee kwit ek glo nie die ou met sy vrugbare grond-storie nie. Die grond in die Swartland is boggerhol swart nie. Dis net rooi of oranje. So hy moet met sy nonsens op 'n ander plek loop sukkel. Ons almal leer die Swartland kry sy naam van die renosterbos, en ek sal dit maar so glo tot die dag wat ek dood.” Bouman se bevinding: {{cquote| Met Moorreesburg se gemeente-afstigting, kom ek later in ''De Zuid-Afrikaan'' van 6 Desember 1879 wel die ''contradictio in terminis'' teen. Hooikraal, die plaas waarop Moorreesburg se eerste kerk gebou is, is “in het hart van het ''Roode Zwartland'' gelegen”. Daardie naam kom weer voor op 11 Mei 1882: “Moorreesburg heeft thans twee bloeijende kostscholen. Waarlijk! ''Roode Zwartland'' heeft meer dan menig andere groote en rijke gemeente.” Een ding staan vas: die mense van die laat 1800's kon tussen kleure onderskei. My vriend is nie noodwendig verkeerd nie, maar Kolbe ook nie: grond kan van plek tot plek verskil. Tradisie skep wel probleme: sodra jy 'n hardnekkige opvatting (die renosterbossie) met wortel en tak wil uitroei, maak jy egter 'n hele ouer geslag tot leuenaar. Vandaar die weerstand: “almal kan tog nie verkeerd wees nie!”, oftewel ''argumentum ad populum'' in universiteitstaal. Dit is nie lekker nie, maar iemand moet die waarheid vertel. Wikipedia bied daardie geleentheid. }} == Nedersettings == Nedersettings in die munisipaliteit: * [[Abbotsdale]] * [[Chatsworth, Wes-Kaap|Chatsworth]] * [[Darling, Wes-Kaap|Darling]] * [[Grottobaai]] * [[Kalbaskraal]] * [[Koringberg]] * [[Malmesbury]] (setel) * [[Moorreesburg]] * [[Riebeek-Kasteel]] * [[Riebeek-Wes]] * [[Riverlands]] * [[Yzerfontein]] ==Ekonomie== Malmesbury is die administratiewe sentrum van die munisipaliteit en vervul 'n belangrike stedelike rol in die streek en die provinsie. Sy hoë ontwikkelingspotensiaal kan toegeskryf word aan faktore soos sy relatiewe toeganklikheid langs die [[N7 (Suid-Afrika)|N7-nasionale pad]]- en spoorkorridor; nabyheid aan Kaapstad; gediversifiseerde ekonomiese basis, wat nie slegs landbou akkommodeer nie, maar ook goed-ontwikkelde industriële en kommersiële sektore met ondersteunende infrastruktuur. Malmesbury is die tuiste van 'n aantal groot maatskappye, sowel as streekkantore van provinsiale en nasionale staatsdepartemente. In 2016 was die hoofbydraers tot die streeks-BBP: Vervaardiging (R1&nbsp;689,0 miljoen of 22,9%), groot- en kleinhandel, spyseniering en verblyf (R1&nbsp;289,2 miljoen of 17,5%), landbou, bosbou en visvang (R1&nbsp;173,4 miljoen of 15,9%) en algemene regering (R851,0 miljoen of 11,5%). == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.swartland.org.za/ Amptelike webwerf van die munisipaliteit] {{Wes-Kaap}} {{Wes-Kaapse Munisipaliteite}} [[Kategorie:Weskus van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Streke van die Wes-Kaap]] 0l4q5zk7jwzsf49ac6trxdgjjnjzfm1 0 13460 2893404 2881490 2026-04-12T19:00:05Z SpesBona 2720 Opruim 2893404 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Republiek Korea |volle_naam = <small>대한민국 / 大韓民國 ([[Koreaans]])<br />''Daehanminguk''</small> |algemene_naam = Suid-Korea |beeld_vlag = Flag of South Korea.svg |beeld_wapen = Coat of arms of South Korea.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Republic of Korea (orthographic projection).svg |leuse = 홍익인간/弘益人間<ref name="lie">{{en}} {{cite journal |url=https://www.fssp.uaic.ro/argumentum/Numarul%2010%20(2)/Articol%20Cozmiuc.pdf |page=6 |format=PDF |title=A New Way of Seeing Country Social Responsibility |journal=Faculty of Philosophy and Social-Political Sciences |publisher=Alexandru Ioan Cuza University |accessdate=13 Julie 2025}}</ref><br /><small>''([[Koreaans]] vir: "Bring voordeel vir die mensdom"'')</small> |volkslied = ''[[Aegukga]]''<br />애국가<br /><small>''(Koreaans vir: "Die Patriotiese Lied")''</small><br /><center>[[Lêer:National anthem of South Korea, performed by the United States Navy Band.wav]]</center> |amptelike_tale = [[Koreaans]] en [[gebaretaal]]<ref>{{ko}} {{cite web |url=http://www.law.go.kr/%EB%B2%95%EB%A0%B9/%ED%95%9C%EA%B5%AD%EC%88%98%ED%99%94%EC%96%B8%EC%96%B4%EB%B2%95/(13978,20160203) |title=[시행 2016.8.4.] [법률 제13978호, 2016.2.3., 제정] (Handhawing 2016.8.4. Wet No 13978, uitgevaardig op 3 Februarie 2016 |year=2016 |accessdate=11 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311124649/http://www.law.go.kr/%EB%B2%95%EB%A0%B9/%ED%95%9C%EA%B5%AD%EC%88%98%ED%99%94%EC%96%B8%EC%96%B4%EB%B2%95/(13978,20160203) |archive-date=11 Maart 2016 |url-status=live}}</ref> |hoofstad = [[Seoel]] {{Koördinate|37|33|N|126|58|O}} |latd = 37 |latm = 33 |latNS = N |longd = 126 |longm = 58 |longEW = O |grootste_stad = [[Seoel]] |regeringsvorm = Unitêre presidensiële<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President]]<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Lee Jae-myung]]<br />[[Kim Min-seok]] |oppervlak_rang = 109^de |oppervlak_grootte = |oppervlak = 99&nbsp;720<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/korea-south/|title=Korea, South|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2 Februarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260202173845/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/korea-south/|archive-date=2 Februarie 2026|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |oppervlakmi² = 38&nbsp;502 |persent_water = 2,7 (2015)<ref>{{en}} {{cite web|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|title=Surface water and surface water change|publisher=[[OESO]]|accessdate=13 Julie 2025}}</ref> |bevolking_skatting = 52&nbsp;081&nbsp;799<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 28^ste |bevolking_sensus = 48&nbsp;580&nbsp;000 |bevolking_sensus_jaar = 2010 |bevolkingsdigtheid = 522,3 |bevolkingsdigtheidmi² = 1&nbsp;352,7 |bevolkingsdigtheidrang = 15^de |BBP_PPP = $3&nbsp;365&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/April/weo-report?c=542,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Korea |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2024 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> |BBP_PPP_rang = 14^de |BBP_PPP_jaar = 2025 |BBP_PPP_per_kapita = $65&nbsp;112<ref name=imf2 /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 28^ste |BBP = $1&nbsp;790&nbsp;miljard<ref name=imf2 /> |BBP_rang = 12^de |BBP_jaar = 2025 |BBP_per_kapita = $34&nbsp;642<ref name=imf2 /> |BBP_per_kapita_rang = 28^ste |onafhanklikheidstipe = Vorming |onafhanklikheidsgebeure = • Gojoseon (mitologies)<br />• [[Drie koninkryke van Korea|Drie Koninkryke]]<br />• Balhae- en Silla-koninkryke<br />• [[Goryeo]]-dinastie<br />• [[Joseon]]-dinastie<br />• [[Koreaanse Keiserryk|Keiserryk]]<br />• [[Japannese Keiserryk|Japannese]] anneksasie<br />• Onafhanklikheidsverklaring<br />• Voorlopige regering<br />• Japannese oorgawe<br />• Amerikaanse administrasie<br />• Eerste republiek<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsdatums = <br /><br />2333 v.C.<br />[[57 v.C.]]<br />[[668]]<br />[[25 Julie]] [[918]]<br />[[13 Augustus]] [[1392]]<br />[[12 Oktober]] [[1897]]<br />[[29 Augustus]] [[1910]]<br />[[1 Maart]] [[1919]]<br />[[11 April]] [[1919]]<br />[[15 Augustus]] [[1945]]<br />[[8 September]] [[1945]]<br />[[15 Augustus]] [[1948]]<br />[[25 Februarie]] [[1988]] |MOI = {{wins}} 0,937<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> |MOI_rang = 20^ste |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#009900|baie hoog}} |Gini = 32,9<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KR |title=Gini Index – Korea, Rep. |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> |Gini_rang = 93^ste |Gini_jaar = 2021 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Suid-Koreaanse won|'''Won''']] (simbool: '''₩''') |geldeenheid_kode = KRW |land_kode = KR |tydsone = [[Korea Standaardtyd|KST]] |utc_afwyking = [[UTC+09:00|+9]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+09:00|+9]] |internet_domein = [[.kr]], .한국 |skakelkode = 82 |voetskrif = }} '''Suid-Korea''' ([[Koreaans]]: 한국, [[Hanja]]: 韓國, ''Hanguk''), amptelik die '''Republiek Korea''' (Koreaans: 대한민국, Hanja: 大韓民國, ''Daehanminguk'', {{Audio|Ko-Daehan Minguk.ogg|luister}}, letterlik: "Groot Han-Republiek" of "Groot Koreaanse Republiek"), is 'n [[grondwet]]like [[republiek]] in [[Oos-Asië]] wat die suidelike helfte van die [[Korea|Koreaanse Skiereiland]] en eilande langs die kus beslaan. [[Jeju]], die grootste eiland, is ongeveer 82&nbsp;km suid van die vasteland af geleë. Die land word in die noorde begrens deur die Demokratiese Volksrepubliek Korea ([[Noord-Korea]]), in die ooste deur die [[See van Japan]] (wat in Suid-Korea egter Oossee genoem word), die [[Oos-Chinese See]] in die suide en die [[Geelsee]] in die weste. Die land word in die suidooste deur die [[Straat van Korea]] van die [[Japan]]nese eiland Tsushima geskei. Die [[Volksrepubliek China]] is oorkant die Geelsee geleë. [[Lêer:Seoul sykline.jpg|duimnael|links|[[Seoel]], Suid-Korea se [[hoofstad]] en grootste stad]] [[Lêer:Satellite image of South Korea in January 2004.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Suid-Korea]] [[Lêer:KOCIS Korea Snowfall in Gyeongbokgung 03 (11318876484).jpg|duimnael|links|Korea staan tradisioneel as die "Land van die Oggendstilte" bekend]] [[Lêer:Lotte World Tower at sunset.jpg|duimnael|links|Lotte World Tower in Seoel in Augustus 2015 – een van die wêreld se hoogste wolkekrabbers]] Die [[hoofstad]] en grootste metropolitaanse gebied is [[Seoel]] aan die Hanrivier waar byna die helfte van die Suid-Koreaanse bevolking saamgetrek is. Seoel is die ekonomiese spilpunt van dié land en het sentraal gestaan in die sogenoemde "Wonder aan die Hanrivier", die vinnige industrialisering en verstedeliking van Suid-Korea ná die [[Korea-oorlog]] (1950–1953) wat van die republiek – oorspronklik 'n arm agrariese samelewing – binne enkele dekades een van die vernaamste en tegnologies gevorderdste nywerheidslande ter wêreld gemaak het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.britannica.com/place/South-Korea |title=South Korea |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Multinasionale ondernemings en konglomerate soos [[Samsung Groep|Samsung]], [[LG]], [[Hyundai Motormaatskappy|Hyundai]] en [[Kia]] het in globale rolspelers ontwikkel. Suid-Korea het, net soos sy buurland Japan, 'n etnies uiters homogene bevolking van meer as 52 miljoen. [[Koreane]] se nasionale identiteit en selfbeskouing as lotgemeenskap spruit voort uit hierdie eendersheid en 'n geskiedenis as 'n [[Onafhanklikheid|onafhanklike]] land wat tot in die 7de eeu n.C. terugstrek. So word die politieke verdeling van Korea ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] volgens 'n ooreenkoms tussen die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] en die [[Sowjetunie]] steeds as 'n traumatiese en smartvolle gebeurtenis ervaar. Die stigting van Suid-Korea in 1948 is voorafgegaan deur die Japannese besetting van Korea van 1910 af. Nadat die [[Kommunisme|kommunistiese]] Noord-Korea op 25 Junie 1950 die suide binnegeval het, het die Korea-oorlog as internasionale konflik, waarby ook [[Suid-Afrika]] militêr betrokke was, drie jaar lank op die skiereiland gewoed. Die oorlogshandelinge is in 1953 met 'n [[wapenstilstand]]sooreenkoms beëindig waarvolgens Noord- en Suid-Korea deur 'n gedemilitariseerde sone met 'n wydte van vier kilometer van mekaar geskei word. Dié sone, wat oor 'n afstand van 240&nbsp;km loop en ongeveer die 38ste noordelike breedtegraad vanaf die monding van die Hanrivier aan die weskus van die Koreaanse Skiereiland tot 'n punt aan die ooskus, net suid van die Noord-Koreaanse nedersetting Kosŏng, volg, kom grootliks ooreen met die wapenstilstandslyn van 1953. Sedert republiekwording het Suid-Korea vyf groot [[grondwet]]like veranderinge ondergaan wat dié land van outokrasieë en militêre diktature tot 'n volwaardige veelpartydemokrasie gelei het. == Etimologie == [[Lêer:History of Korea-476.PNG|duimnael|links|Die naam ''Korea'' is ontleen aan die verkorte vorm van ''Goguryeo'': ''Goryeo'' (''Koryŏ)'']] Die naam ''Korea'' is 'n [[eksoniem]] ontleen aan die naam van die historiese koninkryk ''[[Goryeo]]'' (hersiene romanisering) of ''Koryŏ'' (McCune-Reischauer-transkripsie). ''Goryeo'' is die verkorte naam wat deur [[Goguryeo]] in die vyfde eeu amptelik in gebruik geneem is<ref>{{en}} {{cite book|last1=Roberts|first1=John Morris|last2=Westad|first2=Odd Arne|title=The History of the World|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-993676-2|page=443|url=https://books.google.com/books?id=A2cfZkU5aQgC&q=koguryo+powerful+empire|accessdate=15 Julie 2016|year=2013|archive-date=14 Januarie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114234403/https://books.google.com/books?id=A2cfZkU5aQgC&q=koguryo+powerful+empire|url-status=live}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|last1=Gardner|first1=Hall|title=Averting Global War: Regional Challenges, Overextension, and Options for American Strategy|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-60873-3|pages=158–159|url=https://books.google.com/books?id=acvGAAAAQBAJ&q=great+powers|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417203941/https://books.google.com/books?id=acvGAAAAQBAJ&q=great+powers|url-status=dead|archive-date=17 April 2021|accessdate=15 Julie 2016|date=27 November 2007}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|last1=Laet|first1=Sigfried J. de|title=History of Humanity: From the seventh to the sixteenth century|publisher=UNESCO|isbn=978-92-3-102813-7|page=1133|url=https://books.google.com/books?id=PvlthkbFU1UC&pg=PA1133|accessdate=8 November 2016|year=1994|archive-date=14 Januarie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114234404/https://books.google.com/books?id=PvlthkbFU1UC&pg=PA1133|url-status=live}}</ref> en die naam van sy 10de-eeuse opvolgerstaat Goryeo.<ref name="Koryo1">{{en}} {{cite book|last1=Rossabi|first1=Morris|title=China Among Equals: The Middle Kingdom and Its Neighbors, 10th–14th Centuries|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04562-0|page=323|url=https://books.google.com/books?id=sNpD5UKmkswC&q=%22As+the+self-proclaimed+successor+to+Koguryo+and+the+protector+of+Parhae+refugees%2C+many+of+them+of+Koguryo+origin%2C+Koryo+considered+the+northern+territories+in+Manchuria+its+rightful+legacy.%22|accessdate=8 November 2016|date=20 Mei 1983|archive-date=14 Januarie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114234928/https://books.google.com/books?id=sNpD5UKmkswC&q=%22As+the+self-proclaimed+successor+to+Koguryo+and+the+protector+of+Parhae+refugees%2C+many+of+them+of+Koguryo+origin%2C+Koryo+considered+the+northern+territories+in+Manchuria+its+rightful+legacy.%22|url-status=live}}</ref><ref name="Koryo2">{{en}} {{cite book|last1=Yi|first1=Ki-baek|title=A New History of Korea|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-61576-2|page=103|url=https://books.google.com/books?id=g2mdVwXpMzwC&pg=PA103|accessdate=8 November 2016|year=1984|archive-date=14 Januarie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114234927/https://books.google.com/books?id=g2mdVwXpMzwC&pg=PA103|url-status=live}}</ref> Besoekende [[Arabiere|Arabiese]] en [[Perse|Persiese]] handelaars het die naam uitgespreek as "Korea".<ref>{{en}} {{citation |last = Yunn |first = Seung-Yong |year = 1996 |title = Religious culture of Korea |chapter = Muslims earlier contact with Korea |publisher = Hollym International |page = 99}}</ref> Die moderne naam Korea het in 1568 vir die eerste keer verskyn op die eerste [[Portugal|Portugese]] kaart deur João vaz Dourado as ''Conrai''<ref>{{pt}} {{cite web|last=Dourado|first=Fernão|title=Atlas de Fernão Vaz Dourado|url=https://digitarq.arquivos.pt/details?id=4162624|website=Arquivo nacional da Torre do Tombo|accessdate=13 Augustus 2020|archive-date=21 Junie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621104001/http://digitarq.arquivos.pt/details?id=4162624|url-status=live}}</ref> en later in die laat 16de eeu en vroeë 17de eeu as ''Corea'' (Korea) op die kaarte deur Teixeira Albernaz in 1630.<ref>{{es}} {{cite web|title=1369MAPAS E ICONOGRAFIA DOS SÉCS. XVI E XVII|url=https://www.tdx.cat/bitstream/handle/10803/4951/fmpnro4de4.pdf?sequence=4&isAllowed=y|accessdate=13 Augustus 2020|archive-date=6 Februarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206024701/https://www.tdx.cat/bitstream/handle/10803/4951/fmpnro4de4.pdf?sequence=4&isAllowed=y|url-status=live}}</ref> Die Koninkryk ''Goryeo'' het vir die eerste keer aan [[weste]]rlinge bekend geword, toe [[Afonso de Albuquerque]] in 1511 [[Malacca]] verower en die mense beskryf het wat met dié wêrelddeel handel gedryf het, wat deur die Portugese die ''Gores'' genoem is.<ref>{{pt}} {{cite web|last=pato|first=Raymundo|title=Cartas de Afonso de Albuquerque, vol. 1|url=https://pt.scribd.com/doc/123188359/Cartas-de-Afonso-de-Albuquerque-vol-1|accessdate=13 Augustus 2020|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417213142/https://pt.scribd.com/doc/123188359/Cartas-de-Afonso-de-Albuquerque-vol-1|url-status=live}}</ref> Ondanks die naasbestaan van die spellings ''Corea'' en ''Korea'' in 19de-eeuse publikasies meen sommige Koreane, dat die [[Japannese Keiserryk]] tydens die Japannese besetting doelbewus die spelling na ''Korea'' gestandaardiseer het, waarvolgens Japan in die alfabet eerste verskyn.<ref name="UDN">{{zh}} {{cite web|date=5 Julie 2008|title=Korea原名Corea? 美國改的名|url=http://city.udn.com/54543/2933925|accessdate=28 Maart 2014|publisher=[[United Daily News]]|archive-date=6 Oktober 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101951/http://city.udn.com/54543/2933925|url-status=live}}</ref><ref name="LATimes0309">{{en}} {{cite web|url=https://articles.latimes.com/2003/sep/15/world/fg-corea15|title=A 'C' Change in Spelling Sought for the Koreas|publisher=[[Los Angeles Times]]|author=Barbara Demick|date=15 September 2003|accessdate=28 Maart 2016|archive-date=11 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411062040/http://articles.latimes.com/2003/sep/15/world/fg-corea15|url-status=live}}</ref> Nadat Goryeo in 1392 deur die Koninkryk [[Joseon]] (조선; 朝鮮; ''Chosŏn'') opgevolg is, het Joseon die amptelike naam vir die hele gebied geword, hoewel dit nie algemeen aanvaar is nie. Die nuwe amptelike naam het sy oorsprong in die antieke koninkryk [[Gojoseon]] (2333 v.C.). In 1897 het die Joseon-dinastie die land se amptelike naam verander van ''Joseon'' na [[Koreaanse Keiserryk]] (대한제국; 大韓帝國; ''Daehan Jeguk''; ''Taehan Cheguk''; letterlik: "Keiserryk Groot-Korea"). 'n Deel van die Koreaanse Keiserryk se naam ''Daehan'' (대한; 大韓; letterlik: "Groot Han") is afgelei van ''Samhan'' ("Drie Han") en verwys na die [[drie koninkryke van Korea]], maar nie na die antieke konfederasie in die Suidelike Koreaanse Skiereiland nie.<ref>{{ko}} {{cite web |last1=이기환 |title=[이기환의 흔적의 역사]국호논쟁의 전말…대한민국이냐 고려공화국이냐 |url=http://news.khan.co.kr/kh_news/khan_art_view.html?artid=201708300913001&code=960100&www |website=경향신문 |publisher=Kyunghyang Shinmun |accessdate=2 Julie 2018 |date=30 Augustus 2017 |archive-date=12 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190812154305/http://news.khan.co.kr/kh_news/khan_art_view.html?artid=201708300913001&code=960100&www |url-status=live }}</ref><ref>{{ko}} {{cite web |last1=이덕일 |title=[이덕일 사랑] 대~한민국 |url=http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2008/08/14/2008081401512.html |website=조선닷컴 |publisher=The Chosun Ilbo |accessdate=2 Julie 2018 |archive-date=18 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218134345/http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2008/08/14/2008081401512.html |url-status=live}}</ref> Hoewel dit nie meer die amptelike naam was nie, is die naam ''Joseon'' egter steeds gebruik deur die meeste Koreane om na hul land te verwys. Tydens die Japannese heerskap is die twee name ''Han'' en ''Joseon'' langs mekaar gebruik. Ná die oorgawe deur Japan in 1945 is Republiek Korea ([[Koreaans]]: 대한민국; 大韓民國, ''Daehan Minguk'', {{Audio|Ko-Daehan Minguk.ogg|luister}}, letterlik: "Groot Han-Republiek") goedgekeur as die amptelike [[Afrikaans]]e naam vir die nuwe land. Dit is egter nie 'n regstreekse vertaling van die Koreaanse naam nie.<ref name="unloved" /> Vervolgens word soms die Koreaanse naam "Daehan Minguk" deur Suid-Koreane as 'n [[metoniem]] gebruik om na die Koreaanse [[etniese groep]] (of "ras") in sy geheel te verwys pleks vir slegs die Suid-Koreaanse staat.<ref name="thefreelibrary.com">{{en}} {{cite web|url=https://www.thefreelibrary.com/North+Korea%27s+state-loyalty+advantage.-a0274114570|archive-url=https://archive.today/20180520092751/https://www.thefreelibrary.com/North+Korea's+state-loyalty+advantage.-a0274114570|url-status=dead|last=Myers|first=Brian Reynolds|title=North Korea's state-loyalty advantage.|publisher=Free Online Library|date=20 Mei 2018|archive-date=20 Mei 2018|accessdate=26 Mei 2018}}</ref><ref name=unloved>{{en}} {{Cite web|url=http://sthelepress.com/index.php/2016/12/28/still-the-unloved-republic/|title=Still the Unloved Republic|date=28 Desember 2016|accessdate=10 Junie 2019|last=Myers|first=Brian Reynolds|publisher=Sthele Press|archive-date=13 Maart 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313210134/http://sthelepress.com/index.php/2016/12/28/still-the-unloved-republic/|url-status=dead}}</ref> == Geskiedenis == === Prehistoriese Korea === ==== Paleolitikum ==== [[Lêer:Stone hand axe. Imjin-Hantan river. Korea. Lower Paleolithic.jpg|duimnael|'n Ou Paleolitiese handbyl uit die [[Imjin]]-[[Hantan]]-gebied by die grens tussen Noord- en Suid-Korea]] Die Koreaanse Skiereiland is vermoedelik in die Ou Paleolitiese tydperk vir die eerste keer deur [[mens]]e bevolk. Daarop dui sowat 30 vondsplekke uit die [[Paleolitikum]] wat oor die hele Koreaanse Skiereiland en die grootste deel van Noordoos-China versprei is. 'n Groot deel van dié vondse bestaan uit steen-, horing- en beengereedskap, met gepoleerde klipgereedskap wat domineer. Ander vondse behels klipdierefigure of in klip gegraveerde dierefigure wat op kunssinnige of magies-religieuse handelinge dui. Daarbenewens is bene van ''[[Homo erectus]]'' opgegrawe, waaronder twee volledige kinderskelette. Volgens die [[radiokoolstofdatering]] is die vondse sowat 400&nbsp;000 tot 500&nbsp;000 jaar oud.<ref name="Kim1-3">{{de}} {{cite book |author=Hiyoul Kim |title=Koreanische Geschichte. Einführung in die Koreanische Geschichte von der Vorgeschichte bis zur Moderne |publisher=Asgard-Verlag |location=Bonn |year=2004 |ISBN=3-537-82040-2 |pages=1–3}}</ref><ref>{{de}} {{cite book |author=Dieter Kuhn |title=Neue Fischer-Weltgeschichte: Ostasien bis 1800 |publisher=Fischer |location=Frankfurt am Main |year=2014 |ISBN=978-3-10-010843-2 |pages=68}}</ref> Die Koreaanse Skiereiland se vroeë bewoners het gebly in grotte of hutte wat hulle self opgerig het, dikwels op sonnige plekke naby waterbronne. Hulle het vuur gebruik vir verhitting en kook en staat gemaak op jag, visvang en die versameling van vrugte, bessies en eetbare wortels. Deesdae se [[Koreane]] is meestal egter geen etniese nakomelinge van hierdie vroeë bewoners nie.<ref name="Kim1-3" /> ==== Jeulmun-tydperk ==== Argeologiese vondse dui daarop dat die skiereiland sowat 18&nbsp;000 tot 12&nbsp;000 jaar gelede bevolk was. Die skiereiland se ou bevolking het uit inheemse Noordoos-Asiatiese kusbewoners en aan die Jomon-verwante groepe bestaan. Sogenoemde Kamkeramiek met visgraatpatrone is in al die landsdele gevind. Die Jeulmun-kultuur, wat op 6000 tot 1500 v.C. gedateer word, toon groot ooreenkomste met die gelyktydige kultuur van die [[Japannese Argipel]].<ref>{{de}} {{cite book |author=Dieter Kuhn |title=Ostasien bis 1800 |publisher=Fischer |location=Frankfurt am Main |year=2014 |pages=71}}</ref> Die mense in hierdie tydperk het bestaan gemaak as [[jagter-versamelaar]]s en [[Vissery|vissers]] en het wilde rys, [[Manna (graan)|manna]], [[gars]] en [[sorghum]] verbou. Met garsverbouing is omstreeks 4500 v.C. begin.<ref name=":1">{{en}} {{cite book |author=John Whitman |title=Northeast Asian Linguistic Ecology and the Advent of Rice Agriculture in Korea and Japan |series=Rice |edition=4 |volume=3 |year=2012 |ISSN=1939-8433 |DOI=10.1007/s12284-011-9080-0 |pages=149–158 |url=https://thericejournal.springeropen.com/articles/10.1007/s12284-011-9080-0 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Die Jomon-volk toon 'n groot genetiese verwantskap met Oos-Asiatiese kusvolke soos [[Ainoe]], Japannese, Koreane, [[Oeltsje]], [[Nifchers]] en die [[inheemse volke van Taiwan]] ([[Amis]] en [[Atayal]]).<ref>{{en}} {{cite book |authors=Naoki Osada, Yosuke Kawai |title=Exploring models of human migration to the Japanese archipelago using genome-wide genetic data |series=Anthropological Science |edition=129 |volume=1 |year=2021 |DOI=10.1537/ase.201215 |pages=45–58 |url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/ase/129/1/129_201215/_html/-char/en |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Die Jeulmun-Kultur het tussen 1500 v.C. en 700 v.C. tot 'n einde gekom. Gedurende die [[Neolitikum]] het die Mumun-kultuur ontstaan. === Mumun- en Bronstydperk === Aanvanklik is koudbestande droë [[rys]] verbou. Die verbouing van nat rys het later in Korea en Japan ontwikkel, vanuit [[Shandong]] en rondom 1500 v.C. oor die [[Liaodong]]-skiereiland Korea bereik. Hierdie verspreiding word met die Mumun-kultuur ná 1500 v.C. op die Koreaanse Skiereiland en die Yayoi-kultuur ná 950 v.C. op die Japannese Argipel geassosieer.<ref name=":1" /> Die vervaardiging van [[sy]], [[spin]] en [[weef]] dateer uit die eerste eeu v.C.<ref>{{de}} {{cite book |author=Dieter Kuhn |title=Ostasien bis 1800 |publisher=Fischer |location=Frankfurt am Main |year=2014 |pages=78}}</ref> Omtrent 35&nbsp;000 Dolmen, sowat 40% van al die megaliete wêreldwyd, bevind hulle in Korea, waarvolgens na Korea ook as die "Koninkryk van die Dolmen" verwys word. In hierdie dolmen is [[brons]]- en [[jade]]juweliersware gevind. 'n Genetiese studie deur Siska et al. (2017) dui daarop dat moderne Koreane 'n baie sterk verwantskap met beenvondse in die ''Devil’s Gate'' in Rusland, naby Noord-Korea toon, saam met die [[Oeltsje]], [[Oroqe]], [[Nanai]] en gedeeltelik ook met die [[Japannese]].<ref name="Siska-et-al-2017">{{en}} {{cite book |author=Veronika Siska |title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals dating to 7700 years ago |publisher=Science Advances |edition=3 |series=2 |date=2017 |url=https://advances.sciencemag.org/content/3/2/e1601877.full |accessdate=21 Maart 2017 |DOI=10.1126/sciadv.1601877}}</ref> Bevolkingsgroepe uit die Mumun- en Yayoi-tydperk is [[Taalwetenskappe|taalkundig]] verwant aan die Koreaanse en [[Japannese tale]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.academia.edu/35280086/Origins_of_the_Japanese_Language |title=Origins of the Japanese Language |author=Alexander Vovin |accessdate=17 Januarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117140020/https://www.academia.edu/35280086/Origins_of_the_Japanese_Language |archive-date=17 Januarie 2023 |url-status=dead}}</ref> In die 3de eeu v.C. verdwyn rysverbouingsplekke uit argeologiese vondse en verskyn weer in die 1ste eeu n.C. Die onderbreking in die verbouing van nat rys gaan gepaard met die ontstaan van die Koreaanse Bronsdolk-kultuur in die 3de eeu v.C.<ref name=":1" /> Die met Gojoseon geassosieerde Bronsdolk-vondse van Liaoning se Bronsdolk-kultuur of Koreaanse Bronsdolk-kultuur verdwyn wes van die [[Liao]] ná die verowering van die boloop deur die [[Yan (staat)|Yan-staat]] in Noordoos-China. === Gojoseon === [[Lêer:History of Korea-108 BC.png|duimnael|'n Kaart van Korea in 108 v.C.]] Volgens die Samguk Yusa, oftewel Verhale van die Drie Koninkryke, is die eerste Koreaanse staat [[Gojoseon]] (고조선, 古朝鮮, letterlik: "Alt-Joseon") in die 2300's v.C. deur die mitologiese halfgod [[Dangun]] gestig. Die [[voorvoegsel]] ''Go-'' "oud" is 'n moderne konvensie om die antieke staat van die latere [[Joseon]] te onderskei. Die eintlike naam was Joseon. Na Joseon word vir die eerste keer in die Chinese skrifte uit die [[tydperk van die Lente en die Herfs]] (8ste tot 5de eeu v.C.) verwys en dit was volgens die bronne in die noordooste van die destydse China en die [[Bohai-baai]] geleë. Die histories verifieerbare Gojoseon se ontstaan word volgens argeologiese vondste op die laatste in die 7de eeu v.C. beraam. In die huidige geskiedskrywing word Gojoseon met die gelyktydige Bronstydperk, veral die verspreiding van blaarvormige bronsdolke in Noordoos-Asië, geassosieer.<ref name=":0">{{en}} {{cite book |authors=Michael D. Shin, Injae Lee |title=Korean History in Maps: From Prehistory to the Twenty-First Century |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=2014 |ISBN=978-1-107-09846-6}}</ref> Soos dit uit 'n vonds van 'n bronsskild met 'n uitbeelding van 'n [[Sjamanisme|sjamanistiese]] paal blyk was daar teen 300 v.C. in Korea sogenoemde ''sottae'' met drie voëls bo-op waarmee op die eerste volmaandag van die jaar steeds talle dorpsingange versier word. Die voëls was gunstige draers van graansaad. In die werk Samguk Sagi word na sy hoofstad as ''Asadal'' (아사달, 阿斯達) verwys. In teenstelling met die naam van Wiman Joseon se hoofstad ''Wanggeomseong'' is die naam Asadal se fonetiese waarde uit die Oud-Koreaansse alfabet oorgedra pleks van 'n semantiese vertolking. Dit is dalk saamgestel uit die twee woorde ''*asa'' vir "opkomende (oggend-)son" (vergelyk Koreaans ''achim'' en Middel-Koreaans ''achóm'') en ''*dal'' wat "groot veld" beteken. ==== Wiman Joseon ==== [[Lêer:History of Korea-001.png|duimnael|'n Kaart van Korea in 1 n.C.]] Nadat [[Wei Man]] (Koreaans ''Wiman''), 'n generaal uit die Noordoos-Chinese [[Yan (staat)|Yan]] wat op sy eie opgetree het, in 194 v.C. na Gojoseon gekom en daar bewind oorgeneem het, is na die land onder hom en sy opvolgers as ''Wiman Joseon'' verwys. Dit het vir 'n rukkie langs die China onder die [[Han-dinastie]] bestaan, maar is uiteindelik deur dit verower en onder beheer van vier militêre kommandanture geplaas. Teen die einde van sy bestaan het 'n aantal deelstate weggebreek, waaronder [[Goguryeo]] in die noorde, [[Buyeo (staat)|Buyeo]] in Mantsjoerye asook [[Okjeo]] en [[Dongye]] in die noordooste van Korea, wat een-een by Goguryeo ingelyf is. Die [[Taoïsme]] was vermoedelik die eerste van die [[Oosterse filosofie|Oosterse filosofieë]] wat Korea bereik het. Daarteenoor bestaan vir Gija Joseon uit die 11de eeu v.C. geen historiese bronne nie en dit het in Joseon in 16de-eeuse in [[Nieu-Konfusianisme|Nieu-konfusianistiese]] geskrifte verskyn. Die [[Gija]]-verhaal is vermoedelik bedink om 'n niebestaande teenwoordigheid van die [[Konfusianisme]] te skep en sodoende 'n voorrang teenoor die ouer Koreaanse [[Boeddhisme]] te skep. === Jinguk en die Proto-Drie Koninkryke-tydperk === ==== Jinguk ==== Wiman Joseon het dele van die noordweste van Korea beheer; in die suide was daar die ryk ''Jin'' (辰), waaroor min bekend is, omdat dit nie oor 'n skryfstelsel beskik het nie of geen skriftelike optekeninge vervat is nie (nie verwant met die 金 van die Chinese Jin-dinastieë nie). Die konfederasie het kort ná die val van Gojoseon ontbind en saam met migrante uit Gojoseon die lande van die [[Samhan]]-tydperk gevorm. Voordat die groot aantal state tot Mahan, Jinhan en Byeonhan saamgesluit het, het daar volgens die Dongyi-hoofstuk van ''Sanguo zhi'' 70 state op die Koreaanse Skiereiland bestaan.<ref name=":0" /> ==== Die vier Han-kommandanture ==== [[Lêer:Hyondo-rom.png|duimnael|Die Han-kommandanture (Lelang, Zhenfan, Lintun, Xuantu)]] Die Han-kommandanture (Lelang, Zhenfan, Lintun, Xuantu en later die van Zhenfan afgestigte Daifang)<ref name=":0" /> is in die jare ná die verowering van Gojoseon in sy invloedsfeer deur [[Han Wudi]] gestig. In die noorde van die Koreaanse Skiereiland is die Koreaanse opvolgerstaat [[Buyeo]] gestig, wat wesentlik was in die vorming van Goguryeo tot 'n koninkryk. Lelang het die regstreeks deur Wiman Joseon beheerde gebied gekontroleer, terwyl Zhenfan en Lintun twee van Gojoseon afhanklike satellietstate vervang het. Xuantu is op die Yemaek se stamgebied gestig. Daifang is op die plek van die in 75 v.C. vernielde Zhenfan-kommandantur opgerig. Die Han-kommandanture is deur goewerneurs beheer wat deur die sentrale mag in China ontplooi is. Die goewerneurs het op hul beurt ondergeskikte burokrate uit die inheemse bevolking benoem. ==== Samhan ==== Uit Mahan en Jinhan het veral twee state voortgespruit, naamlik Saro/Seora/Seorabeol (Silla) en Baekje met sy hoofstad Soburi/Sabi, wat hul grondgebied plek-plek uitgebrei en uiteindelik met onderskeidelik Mahan en Jinhan verenig het. Byeonhan het by die Gaya-stadstatebond aangesluit. Silla is glo in 57 v.c. deur [[Hyeokgeose]] naby die huidige [[Gyeongju]] gestig en Baekje deur 'n migrant uit Goguryeo in die [[Hangang|Han]]-riviervallei. Volgens taalkundiges het in die suide van die Koreaanse Skiereiland sprekers van 'n Proto-Japannese taal gebly wat hulle tussen die 10de en 3de eeu v.C. hulle gedeeltelik op die [[Japannese Argipel]] gevestig het. Hul nasate het later die huidige Japannese geword. Na dié taal word ook as "Skiereilandse Japannees" verwys en dit word as 'n lid van die [[Japannese tale]] geklassifiseer. Die oorsake agter die Yayoi-migrasie is onduidelik, vermoedelik was dit die gevolg van 'n verdringing of assimilasie deur Proto-Koreaanse ruiternomades uit Suid-Siberië.<ref>{{en}} Vovin, Alexander: ''From Kogury to T’amna: Slowly riding to the South with speakers of Proto-Korean.'' 2013, Korean Linguistics. [[doi:10.1075/kl.15.2.03vov]].</ref> === Drie koninkryke van Korea === {{Hoofartikel|Drie koninkryke van Korea}} [[Lêer:Three Kingdoms of Korea Map.png|duimnael|Die drie koninkryke op die Koreaanse Skiereiland aan die einde van die 5de eeu]] In die eerste eeue n.C. kon die koninkryke [[Goguryeo]], [[Baekje]] en [[Silla]] hulle eindelik vestig – die sogenoemde drie koninkryke van Korea. Die [[Boeddhisme]] het in hierdie tydperk in die hele Korea versprei. Aanvanklik was Goguryeo in die noorde die magtigste ryk, maar dit het meer en meer in konflik gekom met China. In 313 het Goguryeo die Chinese kommandantuur Lelang verower, wat hom ongeveer op die grens tussen die twee Koreas bevind het. Daarmee het dit 'n buurstaat geword van Baekje en Silla, waarmee konflikte met dié twee kleiner ryke ontstaan het, wat oor baie eeue sou streek. Japan en China het in aanmerking gekom vir alliansies. In 655 het Silla 'n militêre alliansie gesluit met die Chinese [[Tang-dinastie]] en in 660 eers Baekje en in 668 ook Goguryeo verslaan. In albei gevalle het dit baat gevind by sy teenstanders se binnelandse meningsverskille. === Verenigde Silla en Balhae === [[Lêer:History of Korea-Inter-country Age-830 CE.gif|duimnael|Silla en Balhae in 830]] Ná sy oorwinning oor die ander deelryke het Silla tot aan die einde van die 9de eeu die skiereiland beheer. Die hoofstad ''Seorabeol'' (letterlik: "hoofstad"), ook ''Gyerim'' ("hanebos") of ''Geumseong'' ("goudstad") was op die plek van die huidige [[Gyeongju]] geleë en 'n vir sy rykdom en welvaart bekende metropool. Seorabeol was 'n deel van die [[Syroete]]netwerk en het deelgeneem aan die kulturele uitruil tot in die [[Islam]]itiese wêreld en die [[Sentraal-Asië|Sentraal-Asiatiese]] [[steppe]]. In Arabiese geografiese beskrywings oor Silla word daarna as 'n [[eilandstaat]] aan die oostelike hoek van die wêreld verwys.<ref>{{en}} {{cite book |author=Hee-soo Lee |title=Early Korea-Arabic Maritime Relations Based on Muslim Sources |publisher=Silk Road Programme, Knowledge Bank |location=Republiek Korea}}</ref> In die verre noorde van die Koreaanse Skiereiland en veral in Mantsjoerye het die koninkryk ''Balhae'' ontwikkel, wat die vlugtelinge uit Goguryeo deels opgeneem het. Aangesien Balhae ongeveer in dieselfde tyd as Silla ineengestort het, het baie Koreane vanuit die noorde na die Koreaanse Skiereiland geïmmigreer. === Dinastieë van rykseenheid === ==== Goryeo ==== {{Hoofartikel|Goryeo}} [[Lêer:History of Korea-Later three Kingdoms Period-915 CE.gif|duimnael|Die latere drie koninkryke van Korea]] Die nuut gestigte Goryeo-ryk (918–1392), wat aanvanklik die sentrale deel van die huidige Korea beheer het, het die Silla-ryk geannekseer en van 936 tot 1392 bestaan met die nuwe hoofstad van die verenigde Korea, [[Kaesong|Kaegyeong]]. In die 10de en vroeë 11de eeue was Goryeo in drie oorloë betrokke met die para-Mongoolse [[Liao-dinastie]] wat Goryeo kon wen. Die daaropvolgende tyd van die 11de en 12de eeu word as Goryeo se bloeitydperk beskou. Die 12de-eeuese internasionale balans in Oos-Asië is deur die [[Jin-dinastie (1115–1234)|Jin-dinastie]] se invalpogings teen Liao en Song gestuit. Die grootste deel van die skiereiland is ná die [[Mongole]] se invalle in 1231/32 en 1238 beset, nogtans het die destydse militêre regime (onder beheer van 'n militêre diktator pleks van 'n magtelose heerser) in die daaropvolgende 30 jaar en altesaam nege opeenvolgende invalle kwaai weerstand ontbied. Ná die omverwerping van die militêre diktatuur het die koninklike familie, wat aanvanklik gevlug het, ná jare se asiel op die eiland Gangwha oorgegee. Vir die daaropvolgende 150 jaar was Korea 'n vasalstaat van die Mongole wat [[tribuut]] moes betaal (''Quda'') en was ook deur afgedwonge huwelike en bloedbande (''Khüregen'') aan die Khagan se familie verbonde. Gevolglik was die Goryeo-dinastie ook betrokke by die Mongoolse pogings om Japan te annekseer en het bygedra met skepe en matrose. In 1356 het Goryeo ná 'n verrassingsaanval op die Mongoolse garnisoene by die [[Yalu|Amnok]] sy diplomatieke betrekkinge met die [[Yuan-dinastie]] beëindig en sodoende sy volle soewereiniteit herwin. ==== Joseon ==== {{Hoofartikel|Joseon}} [[Lêer:Paldochongdo dokdo.jpg|duimnael|'n Kaart van 1531]] [[Lêer:Stielers Handatlas 1891 63.jpg|duimnael|'n Kaart van 1891]] Nadat die regerende familie van Goryeo in die nasleep van binnelandse politieke krisisse asook 'n invalplan op die [[Liaodong]]-skiereiland in 1392 omvergewerp is, het generaal Yi Seong-gye die Koninkryk Joseon gestig. Joseon was betrokke in plaaslike militêre konflikte, waaronder die Oei-invasie op Tsushima om [[seerowery]] langs die Koreaanse kus te beëindig. In die 1390's tot 1410's is die noordelike grense tot by die [[Tumen]]-rivier verskuif, wat sedertdien die Koreaanse grens vorm. In 1443 is onder die bewind van koning [[Sejong]] die [[Hangul|Koreaanse alfabet]] ontwikkel. In 1592 het die onder [[Toyotomi Hideyoshi]] verenigde Japan met 'n groot strydmag Korea binnegeval. Die Imjin-oorlog het geduur van 1592 tot 1595 en van 1596 tot 1598, en is gewen deur Joseon, veral danksy generaal [[Yi Sun-sin]] se suksesse ter see. In 1637 het Joseon 'n vasalstaat geword van die [[Mantsjoes]] se [[Qing-dinastie]] wat tribuut moes betaal. Dit was van toepassing tot op 17 April 1895, toe China as deel van die konflik oor die Koreaanse Skiereiland die [[Eerste Chinees-Japannese Oorlog]] teen die [[Japannese Keiserryk]] verloor het. In die Verdrag van Shimonoseki het China sy tradisionele betrekkinge met Korea beëindig. In 1897 het koning [[Gojong van Korea|Gojong]] die [[Koreaanse Keiserryk]] gestig, waarmee die Koninkryk Joseon amptelik beëindig is. ==== Koreaanse Keiserryk ==== {{Hoofartikel|Koreaanse Keiserryk}} Ná die [[Russies-Japannese Oorlog]] (1904–1905) het Japan homself as oorheersende mag in Oos-Asië gevestig. In 1905 het Joseon met die Eulsa-verdrag (of Japan-Korea-Anneksasieverdrag van 1910) 'n Japannese protektoraat geword en onder Gojong se seun, keiser [[Sunjong van Korea|Sunjong]], is 'n Japannese generaal-resident vir Joseon benoem. Op 22 Augustus 1910 is die Koreaanse keiser deur die Japannese regering gedwing om te abdikeer, nadat die Japannese eerste minister [[Itō Hirobumi]] op 26 Oktober 1909 die slagoffer van 'n sluipmoordpoging geword het. === Koloniale tydperk === [[Lêer:China 1910.jpg|duimnael|'n Kaart uit 1910 met die Japannese Keiserryk se grondgebied (in grys). Dit het die Koreaanse Skiereiland as nuwe provinsie ''Chosen'' ingesluit.]] In 1910 is Korea deur Japan geannekseer. Deur die hele besettingstyd heen is min moeite gedoen om Korea te moderniseer en dit was tot aan die einde 'n verarmde landbouhinterland. Dit het gepaard gegaan met die onderdrukking van die Koreaanse kultuur en taal. Die algehele [[geletterdheid]]syfer het by 20% gestagneer, 'n vlak identies aan dié voor die besetting. Aan die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] op 15 Augustus 1945 het die Japannese Keiserryk oorgegee. Die [[Keiserlike Japannese Weermag]] se soldate in die noorde van Chosen (noord van die 38ste [[Breedtegraad]]) moes hulleself aan die [[Sowjetunie]] se magte oorgee, dié in die suide aan die Amerikaners. Die 15 Augustus 1945 word vandag in albei dele van Korea as [[Onafhanklikheid]]sdag (광복절, ''Gwangbokjeol'') gevier. === Verdeling in Noord- en Suid-Korea === Nadat die onderhandelinge tussen die Verenigde State en die Sowjetunie oor 'n verenigde Korea tot in 1947 misluk het, het die Verenigde State die Koreavraag by die [[Verenigde Nasies]] voorgelê. Die Verenigde State het op 14 November 1947 'n [[VN-resolusie]] bereik, wat vrye verkiesings, die onttrekking van al die buitelandse magte en die stigting van 'n VN-kommissie (UNTCOK: ''UN Temporary Commission on Korea'') vir Korea bedoel het. Die Verenigde State het hul troepe uit die suide onttrek en die USSR het hom volgens die vertrag tot aan die einde van 1948 uit Noord-Korea onttrek. Op 10 Mei 1948 is in die suide verkiesings gehou wat deur [[Syngman Rhee]] gewen is. Dié verkiesings is egter deur die linkse partye geboikot. Op 13 Augustus 1948 het Syngman Rhee amptelik bewind oorgeneem by die Amerikaanse militêre regering. Die Sowjetbeheerde noorde het dit op 9 September 1948 met die stigting van die [[Noord-Korea|Demokratiese Volksrepubliek Korea]] beantwoord, met [[Kim Il-sung]] as die eerste president. Albei regerings het hulleself as wettige regering oor die hele Korea beskou en verder aangekondig, dat hulle dié eis ook militêr wou afdwing. Aangemoedig deur 'n verklaring van die Amerikaanse minister van buitelandse sake, [[Dean Acheson]], wat as sodanig geïnterpreteer kon word, dat die Verenigde State nie vir Korea sou veg nie, het Noord-Korea op 25 Junie 1950 Suid-Korea binnegeval en daarmee die [[Korea-oorlog]] ontketen. === Republiek Korea === [[Lêer:Kaart Korea Nederlands.PNG|duimnael|Korea sedert die Korea-oorlog]] Aan die einde van die Tweede Wêreldoorlog het Amerikaanse troepe en troepe uit die Sowjetunie die suidelike en noordelike helftes van die Koreaanse Skiereiland onderskeidelik beset. Die Koreaanse Skiereiland is effektief langs die 38ste breedtelyn in twee verdeel. Ten spyte van beloftes van 'n onafhanklike en verenigde Korea tydens die [[Kaïro]]-Deklarasie van 1943 het die [[Koue Oorlog]] spoedig gelei tot die vestiging van twee afsonderlike regerings: 'n [[Kapitalisme|kapitalistiese]] Suid-Korea en 'n kommunistiese Noord-Korea. Die Sowjetunie het [[Kim Il-sung]] as die Noord-Koreaanse premier aangewys. Terwyl talle Koreane hulle vir 'n nasionale verkiesing beywer het om 'n regeerder vir die hele land te kies, het die Kommuniste geweier om aan die verkiesing deel te neem deur toegang tot Noord-Korea te blokkeer. Gevolglik is demokratiese verkiesings slegs in die Suide gehou en is [[Syngman Rhee]] as president verkies en die Republiek Korea as 'n wettige regering deur die [[Verenigde Nasies]] erken. Op 25 Junie 1950 het Noord-Korea die Suide binnegeval met die ondersteuning en goedkeuring van [[Josef Stalin]] en [[Mao Zedong]]. Dit het gelei tot 'n bloedige oorlog waarin meer as vier miljoen burgerlikes en soldate gesterf het. Die oorlog staan vandag bekend as die Korea-oorlog. Die Verenigde Nasies het ten behoewe van Suid-Korea ingegryp toe dit blyk dat die Kommunistiese magte die oorhand begin kry het. Noord-Korea is deur sy kommunistiese bondgenote gesteun en die Volksrepubliek China het miljoene troepe na Korea gestuur. Die oorlog is deur 'n wapenstilstand in 1953 beëindig en is tegnies gesproke nog aan die gang. Beide Suid- en Noord-Korea word verdeel deur 'n swaar bewapende gedemilitariseerde sone.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2004/WORLD/asiapcf/06/03/koreas.agree/index.html |title=Koreas agree to military hotline |publisher=[[CNN]] |date=4 Junie 2004 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> In 1960 het 'n studenteopstand gelei tot die bedanking van president Syngman Rhee, wie se regering outokraties en korrup geword het. Dit het verder gelei tot 'n tydperk van burgerlike onrus en politieke onsekerheid. Generaal [[Park Chung-hee]] het die daaropvolgende jaar 'n militêre staatsgreep uitgevoer (die sogenoemde "5.16 staatsgreep") en is in 1961 as president aangestel. Hy het die pos beklee tot en met die [[sluipmoord]] op hom in 1979. Sy leierskap is gekenmerk deur die vestiging van 'n snelgroeiende uitvoerekonomie, maar ook politieke onderdrukking. Die jaar na die sluipmoord op Park is deur politieke onrus gekenmerk. In 1980 het Generaal [[Chun Doo-hwan]] 'n suksesvolle staatsgreep uitgevoer en die oorgangsregering van [[Choi Gyu Hwa]] (voormalige premier onder Park) omvergewerp. Chun se magsoorname het 'n nasionale protesaksie en 'n pleidooi vir demokratisering uitgelok. In [[Gwangju]] in die Suid-Jeolla provinsie het Chun sy spesiale magte die stad ingestuur om studente en burgerlikes wat onder die vaandel van 'n Burgerlike Weermag betoog het te stuit. 'n Beraamde 207 mense is deur sy magte gedood en 'n verdere duisend is beseer tydens die bekende [[Gwangju-slagting]] in Mei 1980. Hierdie slagting het 'n langtermyn demokratiese era vir Suid-Korea ingelei. Die regering het later formeel verskoning aangebied vir die slagting en 'n nasionale begraafplaas vir die slagoffers opgerig. Chun het hom daarna tot 'n enkele leierskapstermyn verbind en in 1988 weens druk van landwye opstand die eerste direkte presidensiële verkiesings toegelaat. In dieselfde jaar het Seoel as gasheer van die [[Olimpiese Somerspele 1988|XXIVste Olimpiese Somerspele]] en die [[Paralimpiese Somerspele 1988|VIIIste Paralimpiese Somerspele]] opgetree. In 2001 het Suid-Korea saam met Japan die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2001|3de FIFA Sokker-Konfederasiebeker]] aangebied en in 2002 saam met Japan die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|17de FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi]]. In 2018 is die [[Olimpiese Winterspele 2018|XXIIIste Olimpiese Winterspele]] en die [[Paralimpiese Winterspele 2018|XIIde Paralimpiese Winterspele]] in die Suid-Koreaanse stad [[Pyeongchang]] aangebied. === 2024-staatskrisis === {{Hoofartikel|Suid-Koreaanse krygswetafkondiging van 2024}} Op 3 Desember 2024 het die destydse Suid-Koreaanse president [[Yoon Suk-yeol]] die [[krygswet]] afgekondig om sy begroting teen die opposisie deur te druk, wat in die parlement oor 'n meerderheid beskik het. Met die Suid-Koreaanse krygswet is al die politieke aktiwiteite, vergaderings en saamtrekke verbied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://apnews.com/article/south-korea-yoon-martial-law-997c22ac93f6a9bece68454597e577c1 |title=South Korea lifts president’s martial law decree after lawmakers reject military rule |publisher=Associated Press |author=Kim Tong-hyung |date=4 Desember 2024 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Ná enkele ure het die parlement, deels nadat afgevaardigdes oor die heinings van die deur die polisie afgesperde parlementsgebou moes klim, die krygswet eenparig opgehef. Die daaropvolgende dag het die president Yoon op sy beurt die krygswet opgehef en die weermag het onttrek.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/live/cn38321180et |title=South Korean president faces impeachment vote as defence minister offers to resign |publisher=[[BBC]] |date=3 Desember 2024 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Die opposisie het die bedanking van die president geëis en met 'n [[mosie van wantroue]] gedreig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8rjd064012o |title=South Korea opposition files motion to impeach President Yoon |publisher=[[BBC]] |authors=Kelly Ng, Jake Kwon & Yuna Ku |date=4 Desember 2024 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Op 14 Desember het die parlement met 204 teenoor 85 met agt ongeldige stemme asook drie onthoudings vir Yoon Suk-yeol se afsetting gestem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2024-12-14/south-korean-parliament-votes-to-impeach-president/104726176 |title=South Korean parliament votes to impeach President Yoon Suk Yeol |publisher=ABC News |date=14 Desember 2024 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Einde Desember 2024 het die parlement ook gestem om die tussentydse president [[Han Duck-soo]] af te sit, waarvolgens [[Choi Sang-mok]] tydelik as president oorgeneem het. Einde Maart 2025 het Han Duck-soo weer in die amp oorgeneem. Op 4 April 2025 is Yoon Suk-yeol uiteindelik deur die Konstitusionele Hof uit sy amp verwyder.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2025/04/03/asia/yoon-impeachment-verdict-south-korea-intl-hnk/index.html |title=South Korea’s impeached president is removed from office, four months after declaring martial law |publisher=[[CNN]] |authors=Yoonjung Seo, Gawon Bae, Mike Valerio, Jessie Yeung |date=4 April 2025 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> [[Lee Jae-myung]] het die daaropvolgende presidentsverkiesings op 3 Junie 2025 gewen en is die volgende dag as president ingehuldig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.koreatimes.co.kr/southkorea/politics/20250604/lee-jae-myung-to-take-presidential-oath-at-national-assembly-at-11-am |title=Lee Jae-myung to take presidential oath at National Assembly at 11 am |publisher=The Korea Times |date=4 Junie 2025 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> == Regering en politiek == [[Lêer:Lee Jae-myung January 2025.jpg|duimnael|links|upright|[[Kim Min-seok]], die huidige Suid-Koreaanse president]] [[Lêer:National Assembly Building of the Republic of Korea.png|duimnael|Die Nasionale Vergadering (국회, ''Gukhoe'') in Seoel]] [[Lêer:Main conference room of South korean national assembly building.JPG|duimnael|Die hoofkonferensiekamer van die nasionale vergadering]] [[Lêer:Kim Min-seok's Portrait (2024.7).png|duimnael|links|upright|[[Kim Min-seok]], die huidige eerste minister van Suid-Korea]] Suid-Korea is 'n grondwetlike republiek en die grondwet definieer die land as 'n demokratiese republiek met 'n regering bestaande uit drie takke: wetgewende gesag, uitvoerende gesag en regsprekende gesag. Die uitvoerende gesag en wetgewing werk veral op nasionale vlak, hoewel baie departemente in die uitvoerende gesag ook plaaslike funksies waarneem. Die regsprekende gesag werk op beide nasionale en plaaslike vlak. Plaaslike regerings is halfoutonoom en beskik oor hul eie uitvoerende gesag en wetgewers. Die staatshoof van die Republiek Korea is die regstreeks deur die volk verkose president. Die president word vir 'n termyn van vyf jaar verkies en kan nie herkies word nie. Hy is die hoogste verteenwoordiger van die republiek en verteenwoordig dit binne en buite. Onder andere verwelkom hy buitelandse diplomate, ken medaljes toe en kan kwytskelding gee. Hy is ook die hoof van die administrasie en implementeer in hierdie hoedanigheid wette wat deur die Nasionale Vergadering goedgekeur is. Hy is die Weermag se Bevelvoerder en kan oorlog verklaar. Suid-Korea se wetgewende orgaan is die Gukhoe of Nasionale Vergadering, 'n eenkamerparlement. Die Nasionale Vergadering bestaan uit die hoofkonferensiekamer, met 300 setels, wat verkies word deur algemene verkiesings elke vier jaar of wanneer dit ontbind word. Die President van Suid-Korea is die regeringshoof, terwyl die eerste minister as sy adjunk dien en deur hom benoem word. Die kabinet bestaan uit tussen 15 en 30 lede, dit word ook deur die president saamgestel. Sowel die eerste minister asook die kabinetslede moet deur die parlement bevestig word. Die mees onlangse verkiesings is op 10 April 2024 gehou. Die regerende sosiaalliberale Demokratiese Party het 170 van die 300 setels gewen, terwyl die opposisie, konserwatiewe Volksmagparty 108 setels gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/south-korea-opposition-wins-landslide-parliamentary-vote-resounding-blow-yoon-2024-04-10/ |title=Opposition win in South Korea election to deepen policy stalemate for Yoon |publisher=[[Reuters]] |authors=Hyunsu Yim, Jack Kim |date=11 April 2024 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> 'n Ander belangrike politieke liggaam in die Suid-Koreaanse stelsel is die Grondwetlike Hof. Dit hou toesig oor die Regeringswerk en beslis in gevalle van mosies van wantroue en dies meer. Die hof bestaan uit nege Hoofregters: Die President benoem drie regters, die parlement benoem ook drie regters wat deur die president bekragtig moet word en die oorblywende drie regters word deur die Grondwetlike Hof se Voorsitter benoem. == Buitelandse betrekkinge == Suid-Korea se buitelandse betrekkinge weerspieël sy 20ste-eeuse geskiedenis. Sedert die stigting van die Republiek Korea en veral ná die Korea-oorlog het Suid-Korea noue bande aangeknoop met Westerse liberale demokrasieë wat dié land ook in die oorlog bygestaan het, waaronder veral die Verenigde State. Sedert die Korea-oorlog en die veredeling van die Koreaanse Skiereiland maak beide Suid- en Noord-Korea aanspraak op die hele Korea en erken mekaar nie aan nie. Die verhouding met die noordelike aartsvyand wissel van hoogtepunte met noue besprekings oor 'n moontlike Koreaanse hereniging tussen albei leiers en 'n gesamentlike Koreaanse span op Olimpiese Spele onder die vlag van Koreaanse hereniging tot laagtepunte met voortgesette oorlogsdreigemente en Noord-Koreaanse kerntoetse, waarop Suid-Korea saam met sy nouste bondgenoot, die Verenigde State, met grootskaalse militêre oefeninge antwoord.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/16/unification-with-south-korea-no-longer-possible-says-kim-jong-un |title=Unification with South Korea no longer possible, says Kim Jong-un |publisher=[[The Guardian]] |author=Justin McCurry |date=16 Januarie 2024 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Hoewel beide Suid-Korea en Japan die vorste liberale demokrasieë met 'n belangrike en wêreldwyd invloedryke ekonomie is, is die betrekkinge tussen albei lande ook wisselvallig. Dit het sy oorsprong veral in die Japannese kolonisering van Korea, die plundering van Koreaanse grondstowwe vir die Japannese oorlogsekonomie tydens die Tweede Wêreldoorlog, die onderdrukking van die Koreaanse taal en kultuur en die vergryping aan vroue as sogenoemde "troosvroue". Daarbenewens is Suid-Korea betrokke in 'n gebiedsgeskil met Japan oor die [[Rotse van Liancourt|Liancourtrotse]]. Daar is egter ook baie ooreenkomste in albei lande se buitelandse beleid, aangesien albei lande die nouste bondgenote van die Verenigde State in die streek is en hulle dieselfde dreigemente deur Noord-Korea, die Volksrepubliek China en Rusland in die gesig staar.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2023/05/07/world/asia/south-korea-japan-kishida-yoon.html |title=The Forces Behind South Korea's and Japan's Thaw |publisher=[[The New York Times]] |author=Sang-Hun Choe |date=7 Mei 2023 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2023/10/06/japan/south-korea-japan-strategic-dialogue/ |title=Japan and South Korea hold first strategic dialogue in nine years |publisher=The Japan Times |date=6 Oktober 2023 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> == Administratiewe streke == Die belangrikste administratiewe afdelings in Suid-Korea is die elf provinsies, drie spesiale selfregerende provinsies, ses metropolitaanse stede (selfregerende stede wat nie deel is van enige provinsie nie), een spesiale stad en een spesiale selfregerende stad. {| class="wikitable" !Kaart!!Stad!![[Hangul|Hangeul]]!![[Hanja]]!!Bevolking^c |- |rowspan="28" |[[Lêer:Provinces of Korea (ROK point of view)-en+Inter-Korean border.svg|500px]] ! colspan="6"|Spesiale stad (''Teukbyeol-si'')^a |- |[[Seoel]]||서울특별시||서울特別市^b||9&nbsp;830&nbsp;452 |- ! colspan="6"|Metropolitaanse stad (''Gwangyeok-si'')^a |- |[[Busan]]||부산광역시||釜山廣域市||3&nbsp;460&nbsp;707 |- |[[Daegu]]||대구광역시||大邱廣域市||2&nbsp;471&nbsp;136 |- |[[Incheon]]||인천광역시||仁川廣域市||2&nbsp;952&nbsp;476 |- |[[Gwangju]]||광주광역시||光州廣域市||1&nbsp;460&nbsp;972 |- |[[Daejeon]]||대전광역시||大田廣域市||1&nbsp;496&nbsp;123 |- |[[Ulsan]]||울산광역시||蔚山廣域市||1&nbsp;161&nbsp;303 |- ! colspan="6"|Spesiale selfregerende stad (''Teukbyeol-jachi-si'')^a |- |[[Sejong]]||세종특별자치시||世宗特別自治市||295&nbsp;041 |- ! colspan="6"|Provinsie (''Do'')^a |- |[[Gyeonggi]]||경기도||京畿道||12&nbsp;941&nbsp;604 |- |[[Noord-Chungcheong]]||충청북도||忠淸北道||1&nbsp;595&nbsp;164 |- |[[Suid-Chungcheong]]||충청남도||忠淸南道||2&nbsp;120&nbsp;666 |- |[[Suid-Jeolla]]||전라남도||全羅南道||1&nbsp;890&nbsp;412 |- |[[Noord-Gyeongsang]]||경상북도||慶尙北道||2&nbsp;682&nbsp;897 |- |[[Suid-Gyeongsang]]||경상남도||慶尙南道||3&nbsp;377&nbsp;126 |- ! colspan="6"|Spesiale selfregerende provinsie (''Teukbyeol-jachi-do'')^a |- |[[Jeju]]||제주특별자치도||濟州特別自治道||661&nbsp;511 |- |[[Gangwon]]||강원특별자치도||江原特別自治道||1&nbsp;545&nbsp;452 |- |[[Jeonbuk]]||전북특별자치도||全北特別自治道||1&nbsp;847&nbsp;089 |- ! colspan="6"|Opgeëiste maar onbeheerde provinsie ([[Noord-Korea]]) |- |''[[Noord-Hamgyeong]]'' ||함경북도||咸鏡北道||— |- |''[[Suid-Hamgyeong]]''||함경남도||咸鏡南道||— |- |''[[Noord-Pyeongan]]''||평안북도||平安北道||— |- |''[[Suid-Pyeongan]]'' |평안남도||平安南道||— |- |''[[Hwanghae]]''||황해도||黃海道||— |} {{Kleiner|^a hersiene romanisering; ^b Name van Seoel; ^c Teen Mei 2018;<ref>{{ko}} {{cite web |url=http://www.mois.go.kr/frt/sub/a05/totStat/screen.do |title=행정안전부> 정책자료> 통계> 주민등록 인구통계 |publisher=Departement van Binnelandse Sake en Veiligheid |accessdate=20 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180420175139/http://www.mois.go.kr/frt/sub/a05/totStat/screen.do |archive-date=20 April 2018 |url-status=dead}}</ref> ^d Gebiede wat volgens die Grondwet van die Republiek Korea tot sy grondgebied behoort, maar nog nie herwin is nie.}} == Geografie == [[Lêer:Korea south map.png|duimnael|Kaart van Suid-Korea]] Suid-Korea beslaan die suidelike deel van die Koreaanse Skiereiland, wat oor sowat 1&nbsp;100&nbsp;km van die [[Asië|Asiatiese]] hoofkontinent strek. Die bergagtige skiereiland word aan die westelike kant deur die [[Geelsee]] (wes) en aan die oostelike kant deur die [[See van Japan]] (Koreaans: Oossee) omring. Die suidelike punte van Korea is aan die [[Straat van Korea]] en die [[Oos-Chinese See]] geleë. Suid-Korea beslaan 'n oppervlakte van 99&nbsp;720 vierkante kilometer. [[Jeju]] is verreweg die grootste eiland van Suid-Korea en bevind hom in die suide van die land, sowat 80&nbsp;km van die kus af. Op dié eiland is ook Suid-Korea se hoogste berg, [[Hallasan]], geleë, 'n [[skildvulkaan]] met 'n hoogte van 1&nbsp;947&nbsp;m. In die ooste is die [[Rotse van Liancourt]] geleë, wat deur Suid-Korea beset en ook deur Japan opgeëis word.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4361343.stm |title=South Koreans vent fury at Japan |publisher=[[BBC]] |author=Charles Scanlon |date=18 Maart 2005 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Suid-Korea kan in vier algemene streke verdeel word: 'n oosterse streek met hoë bergreekse en nou kuslaagtes; 'n heuwelagtige westelike streek met breë kuslaagtes en rivierbekkens; 'n suidwestelike streek met berge en valleie en 'n suidoostelike streek waar die Nakdongrivier uitloop. Volgens die Suid-Koreaanse grondwet streek die grondgebied ook oor die noordelike deel van die Koreaanse Skiereiland tot by die grens met die Volksrepubliek China in die noorde en Rusland in die noordooste. Vervolgens vorm die [[Yalu]]- en [[Tumen]]-riviere volgens die siening van die regering in Seoel die noordelike grens van Suid-Korea. Tussen albei riviere se brongebiede en op die grens met die Volksrepubliek China is die hoogste berg van die hele Korea, [[Paektusan]], geleë met 'n hoogte van 2&nbsp;744&nbsp;m. == Klimaat == [[Lêer:Snow-covered Bukhansan.jpg|duimnael|links|'n Wintertoneel op die Bukhan-bergpiek (Bukhansan)]] [[Lêer:South Korea map of Köppen climate classification.svg|duimnael|Klimaatsones in Suid-Korea volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] Suid-Korea maak deel uit van die Suid-Asiatiese monsoensone en het 'n gematigde [[klimaat]] met vier verskillende seisoene. Kontinentale lugmassas, wat uit die noorde na die Koreaanse Skiereiland beweeg, oefen 'n groter invloed op Suid-Korea se weer uit as mariene lugmassas vanuit die [[Stille Oseaan]]. Koreaanse [[winter]]s is gewoonlik lank en koud, met droë weer, terwyl die kort [[somer]]s neig om warm en bedompig te wees, met baie neerslae. [[Lente]]- en [[herfs]]maande word deur aangename temperature gekenmerk, maar is betreklik kort. Die gemiddelde temperature in Seoel wissel van tussen -5,0 en -2,5&nbsp;°C in Januarie tot tussen 22,5 en 25&nbsp;°C in Julie. Die eiland Jeju het 'n meer gematigde klimaat as ander landsdele vanweë sy suidelike ligging temidde van die see. Hier beweeg die gemiddelde temperature tussen 2,5&nbsp;°C in Januarie en 25&nbsp;°C in Julie. == Omgewing == [[Lêer:CheonggyecheonSeoul.jpg|duimnael|Die Cheonggyecheon-rivier is 'n moderne openbare ontspanningsruimte in die middestad van Seoel]] Gedurende die eerste 20 jaar van Suid-Korea se ekonomiese opbloeiing is min moeite gedoen om die omgewing te beskerm.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www1.american.edu/TED/KORPOLL.HTM |title=Korea Air Pollution Problems |publisher=Amerikaanse Universiteit van Washington |accessdate=9 Maart 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100309142227/http://www1.american.edu/TED/KORPOLL.HTM |archive-date=9 Maart 2010 |url-status=dead}}</ref> Onbeheerste industrialisasie en stedelike ontwikkeling het gelei tot ontbossing en die voortdurende vernietiging van vleilande soos die Songdo-getyvlakte.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_opinion/373552.html |title=Letter to Lee administration: Save the Songdo Tidal Flat |publisher=The Hankyoreh |author=Randolph T. Hester |date=28 Augustus 2009 |accessdate=11 Mei 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511181051/http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_opinion/373552.html |archive-date=11 Mei 2011 |url-status=dead}}</ref> Daar is egter onlangse pogings om hierdie probleme te balanseer, insluitende 'n regeringsbestuurde vyfjaar groengroeiprojekt ter waarde van $84&nbsp;miljard wat daarop mik om energiedoeltreffendheid en groen tegnologieë te bevorder.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.greentechmedia.com/articles/south-korea-to-boost-renewable-energy-investments-by-60-1191.html |title=South Korea Boosts Renewable-Energy Investments by 60% |publisher=Greentechmedia |author=Ucilla Wang |date=28 Julie 2008 |accessdate=16 Desember 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216145303/http://www.greentechmedia.com/articles/south-korea-to-boost-renewable-energy-investments-by-60-1191.html |archive-date=16 Desember 2008}}</ref> Die groengebaseerde ekonomiese strategie is 'n omvattende hersiening van Suid-Korea se ekonomie wat sowat twee persent van die nasionale BBP bestee. Die vergroeningsinisiatief sluit voornemens in soos 'n landswye fietsnetwerk, [[Sonenergie|son-]] en [[windenergie]], die vermindering van olie-afhanklike vaartuie, die handhawing van dagligbesparingstyd en die uitgebreide gebruik van omgewingsvriendelike tegnologieë soos ligdiodes in elektronika en beligting. Die land — een van die mees bedrade ter wêreld — beplan ter vermindering van energiegebruik om 'n landwye volgende generasie netwerk te bou wat tien keer vinniger as breëbandfasiliteite sal wees.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://edition.cnn.com/video/#/video/international/2009/10/18/eok.lah.greening.korea.cnn?iref=videosearch |title=South Korea's green new deal |publisher=[[CNN]] |date=18 Oktober 2009 |accessdate=31 Augustus 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100831124519/http://edition.cnn.com/video/#/video/international/2009/10/18/eok.lah.greening.korea.cnn?iref=videosearch |archive-date=31 Augustus 2010 |url-status=dead}}</ref> In 2017 was Suid-Korea die wêreld se sewende grootste vrysteller van [[kweekhuisgasse]] en die vyfde grootste vrysteller per inwoner. President Moon Jae-in het belowe om kweekhuisgasvrystelling teen 2050 tot nul te verminder.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-southkorea-environment-newdeal-analys-idUSKBN23F0SV/ |title=Jobs come first in South Korea's ambitious 'Green New Deal' climate plan |publisher=[[Reuters]] |authors=Josh Smith, Sangmi Cha |date=8 Junie 2020 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20200908000676 |title=Moon vows to shut down 30 more coal plants to bring cleaner air and battle climate change |publisher=The Korea Herald |author=Ko Jun-tae |date=8 September 2020 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> == Ekonomie == === Ekonomiese ontwikkeling === [[Lêer:South Korea's GDP (PPP) growth from 1911 to 2008.png|duimnael|Suid-Korea se ekonomiese groei van 1911 tot 2008, waarna dikwels as die "Wonder aan die Hanrivier" verwys word]] Van die 1960's af het Suid-Korea 'n ekonomiese en tegnologiese transformasieproses deurloop wat van dié land – nog in die 1950's een van die armste samelewings ter wêreld – een van die tien gevorderdste [[nywerheid]]slande gemaak het. Hierdie ontwikkeling is ongeëwenaar en teen 'n asemberowende snelheid voltrek.<ref>{{de}} Werner Pascha: ''Von der Agrargesellschaft zum IT-Staat: Der Aufstieg Südkoreas zur Wirtschaftsmacht''. In: Lee Eun-Jeung/Hannes B. Mosler (reds.): ''Länderbericht Korea''. Bonn: Bundeszentrale für politische Bildung 2015, bl. 231</ref> Dié ekonomiese opswaai het van Suid-Korea een van die vier sogenoemde [[Vier Asiatiese Tiere]] gemaak, saam met [[Hongkong]], die [[Republiek China]] en [[Singapoer]].<ref>{{en}} {{cite journal |last1=Day |first1=Dong-Ching |title=Four Asian Tigers' Political and Economic Development Revisited 1998–2017: From the Perspective of National Identity |journal=Asian Journal of Interdisciplinary Research |date=2021 |volume=4 |issue=4 |pages=54–61 |doi=10.54392/ajir2147 |doi-access=free}}</ref> In die 1950's was die ekonomie in Korea gekenmerk deur die Japannese kolonisasie se nalatenskap. Destyds het die ekonomie in die vrugbare Suid-Korea hom veral op [[landbou]] toegespits, terwyl die nywerhede veral in die ryk aan mineraalbronne Noord-Korea saamgetrek was. Vandag is Suid-Koreaanse nywerhede wêreldmarkleiers in [[skeepsbou]], [[halfgeleier]]s, [[Geïntegreerde stroombaan|geïntegreerde stroombane]], platskerms en [[rekenaars]]. === Vervoer === [[Lêer:KTX-1.jpg|duimnael|Die Korea Train Express]] [[Lêer:Subway gwangju.jpg|duimnael|Die Metro van Gwangju]] Vervoer in Suid-Korea bestaan uit 'n uitgebreide netwerk van spoorweë, snelweë, skeeps-, bus- en lugroetes. Al die stede het plaaslike busdienste en word verder deur tussenstedelike busdienste met mekaar verbind. Suid-Korea se 3&nbsp;000 kilometer lange netwerk van snelweë bestaan uit snelweë (''expressways/motorways''), nasionale snelweë en ander sekondêre roetes. Die Koreaanse Snelwegkorporasie bedryf dié land se tolweë en belangrikste diensroetes. "Korail" bedryf treindienste met gereelde dienste na al die Suid-Koreaanse groot stede. 'n Spoorverbinding met Noord-Korea deur die Gyeongui- en Donghae Bukbu-lyne is in die herstelproses. Suid-Korea spog sedert 2004 met 'n hoëspoedtrein. Die KTX (Korea Train Express) bedryf gereelde sneldienste teen ongeveer 300&nbsp;km per uur via die Honam en Gyeongby-lyne na Suid-Korea se vernaamste stede, te wete Daejeon, Gwangju, Mokpo, Daegu en Busan. Seoel, Busan, Daegu, Incheon, Gwangju en Daejoen het ondergrondse treine. Die "Seoel Metropolitan Subway" is een van die besigstes ter wêreld, bestaan uit 23 lyne en 768 stasies en bedien 1,9 miljard passasiers per jaar. Die treine word deur Korail en die Seoul Metropolitan Rapid Transit Corporation (SMRT) bedryf. Die internasionale hooflughawe staan bekend as die [[Incheon Internasionale Lughawe]]. Suid-Korea het 'n verdere agt internasionale en sewe plaaslike lughawens. [[Korean Air]] en [[Asiana Airlines]] is Suid-Korea se vernaamste [[lugredery]]e. === Handelsvennote === [[Lêer:South Korea's Exclusive Economic Zone.png|duimnael|Die eksklusiewe ekonomiese sone van Suid-Korea]] Suid-Korea se hoofuitvoervennote is die Volksrepubliek China 25%, die Verenigde State 18%, Hongkong 4%, Japan 4% en die Republiek China 4% (in 2023). Suid-Korea se hoofuitvoere is geïntegreerde stroombane, motors, geraffineerde petroleum, plastiek en masjienonderdele. Met weinig natuurlike hulpbronne om ekonomiese ontwikkeling te onderhou steun Suid-Korea op ander lande vir meeste van sy grondstowwe; die land voer dus 'n verskeidenheid goedere in. Die land se hoofinvoervennote is die Volksrepubliek China 31%, die Verenigde State 13%, Japan 9%, Duitsland 5% en Australië 4% (ook in 2023). Suid-Korea se hoofinvoere is geïntegreerde stroombane, [[aardgas]], [[ruolie]], masjinerie, motors geraffineerde petroleum en ander grondstowwe vir sy industrieë. Suid-Korea se algehele grootste handelsvennote is die Volksrepubliek China en die Verenigde State.<ref name="CIA" /> == Wetenskap en tegnologie == [[Lêer:KSLV-1 Naro Replica.jpg|duimnael|links|upright|'n Replika van [[Korea Space Launch Vehicle|Naro-1]]]] [[Lêer:Einstein-Hubo.jpg|duimnael|upright|Albert HUBO]] Suid-Korea het in 2014 4,3% van sy [[Bruto binnelandse produk|BBP]] vir navorsing en ontwikkeling spandeer en en daarmee meer as enige ander land.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nature.com/articles/534020a |title=Why South Korea is the world’s biggest investor in research |publisher=[[Nature]] |author=Mark Zastrow |date=3 Junie 2016 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> In 2006 het die Suid-Koreaanse regering 'n regulasie geïmplementeer, waarvolgens skrywers van vakartikels in vername tydskrifte soos ''[[Science]]'', ''[[Nature]]'' en ''[[Cell]]'' drie miljoen won ontvang.<ref>{{en}} {{cite journal |url=https://www.researchgate.net/publication/51547613_Changing_Incentives_to_Publish |title=Changing Incentives to Publish |journal=[[Science]] |authors=Chiara Franzoni, Giuseppe Scellato, Paula E. Stephan |edition=333 |volume=6043 |date=2011 |pages=702 |format=PDF |accessdate=13 Julie 2025 |DOI=10.1126/science.1197286}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Paula E. Stephan |title=How Economics Shapes Science |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2012 |ISBN=978-0-674-04971-0 |pages=44}}</ref> Ter ondersteuning van die navorsing is die ''Institute for Basic Science'' gestig, soortgelyk aan [[RIKEN]] in [[Japan]] en die [[Max Planck-geselskap]] in [[Duitsland]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.10667 |title=South Korean research centre seeks place at the top |publisher=[[Nature]] |author=Soo Bin Park |date=17 Mei 2012 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Suid-Korea is die [[OESO]]-lid met die hoogste graag aan gegradueerdes in [[natuurwetenskap]] en [[ingenieurswese]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.oecd-ilibrary.org/science-and-technology/oecd-science-technology-and-industry-scoreboard-2015_sti_scoreboard-2015-en |title=OECD Science, Technology and Industry Scoreboard 2015. Innovation for growth and society |publisher=[[OESO]] |date=2015 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Die land is ook eerste in die ''[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]]-Innovasie-indeks''.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-01-17/sweden-gains-south-korea-reigns-as-world-s-most-innovative-economies |title=These Are the World's Most Innovative Economies |publisher=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |authors=Michelle Jamrisko, Wei Lu |date=17 Januarie 2017 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Daarbenewens plaas Suid-Korea min perke op nuwe tegnologie en is derhalwe ook 'n toetsmark, veral vir [[slimfoon]]-tegniek. Talle uitvindings van nuwe media en toepassings, asook [[4G]]- en [[5G]]-infrastruktuur word in Suid-Korea opgerig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://consent.yahoo.com/v2/collectConsent?sessionId=3_cc-session_bf0e07a8-7c4b-4f3d-8f87-cfaf7c08d7ce |title=Can South Korean startups (and the government) save its flailing giant tech conglomerates? |publisher=TechCrunch |author=Martin Pasquier |date=17 Mei 2016 |accessdate=13 Julie 2025}} {{dooie skakel}}</ref> Ná [[Japan]], die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] en [[Duitsland]] het Suid-Korea die vierde meeste industriële robotte wêreldwyd. Die aantal het van 2011 tot 2014 met sowat 59% gegroei op 'n totaal van 150&nbsp;505 industriële robotte.<ref>{{de}} {{cite book |title=Gutachten zu Forschung, Innovation und technologischer Leistungsfähigkeit Deutschlands 2016 |publisher=Expertenkommission Forschung und Innovation |location=Berlyn |year=2016 |ISBN=978-3-00-051948-2 |pages=52 |url=https://www.bmbf.de/files/EFI_Gutachten_2016.pdf |accessdate=11 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211155923/https://www.bmbf.de/files/EFI_Gutachten_2016.pdf |archive-date=11 Februarie 2017 |url-status=dead}}</ref> Wat diensrobotte betref is Suid-Korea saam met Japan die leier.<ref>{{de}} {{cite book |title=Gutachten zu Forschung, Innovation und technologischer Leistungsfähigkeit Deutschlands 2016 |publisher=Expertenkommission Forschung und Innovation |location=Berlyn |year=2016 |ISBN=978-3-00-051948-2 |pages=53 |url=https://www.bmbf.de/files/EFI_Gutachten_2016.pdf |accessdate=11 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211155923/https://www.bmbf.de/files/EFI_Gutachten_2016.pdf |archive-date=11 Februarie 2017 |url-status=dead}}</ref> In 2005 het navorsers van die Koreaanse Gevorderde Instituut vir Wetenskap en Tegnologie (''Korea Advanced Institute of Science and Technology'', KAIST) die wêreld se tweede lopende [[humanoïde robot]], [[HUBO]], ontwikkel. 'n Span van die Koreaanse Instituut vir Nywerheidstegnologie (''Korea Institute of Industrial Technology'', KITECH) het in Mei 2006 die eerste Koreaanse [[Androïde]], [[Ever-1]], ontwikkel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://news.nationalgeographic.com/news/2006/05/android-korea-1.html |title=Photo in the News: Female Android Debuts in S. Korea |publisher=[[National Geographic Society|National Geographic]] |author=Victoria Gilman |date=15 Mei 2006 |accessdate=14 Augustus 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140814135526/https://news.nationalgeographic.com/news/2006/05/android-korea-1.html |archive-date=14 Augustus 2014}}</ref> Die ''Korea AeroSpace Administration'' (KASA) is die regeringsbefondsde ruimte- en lugvaartagentskap wat onder die Ministerie van Wetenskap en IKT gestig is. Dit hou toesig oor die Koreaanse Lugvaartnavorsingsinstituut en die Koreaanse Sterrekunde- en Ruimtewetenskapinstituut.<ref>{{ko}} {{cite web |url=https://www.segye.com/newsView/20240108514061 |title=‘한국판 나사’ 우주항공청, 과기부에 설치… 항우연·천문연도 편입 |publisher=Segye |date=8 Januarie 2024 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Suid-Korea het planne in ruimteverkenning, insluitend 'n [[maan]]landing teen 2032 en 'n [[mars]]landing teen 2045.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://ipdefenseforum.com/2025/01/south-korea-plans-mars-landing-in-2045-as-it-launches-space-agency/ |title=South Korea Plans Mars Landing In 2045 As It Launches Space Agency |publisher=Indo-Pacific Defense FORUM |date=27 Januarie 2025 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Sedert 1992 het Suid-Korea meer as 15 satelliete in die ruimte gelanseer, waaronder as deel van die [[KOMPSAT]]-program sedert 1999 in samewerking met Rusland ook twaalf afstandswaarnemingsatelliete.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.defencetalk.com/korea-russia-enter-full-fledged-space-partnership-12504/ |title=Korea, Russia Enter Full-Fledged Space Partnership |publisher=Defence Talk |date=5 Julie 2007 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Die eerste van hierdie satelliete, ''Arirang-1'', het in 2008 ná nege jaar se gebruikstyd in die ruimte verlore gegaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://directory.eoportal.org/satellite-missions/kompsat-1#eop-quick-facts-section |title=KOMPSAT-1 (Korea Multi-Purpose Satellite-1) / Arirang-1 |publisher=eoPortal |date=1 Junie 2012 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> In April 2008 het [[Yi So-yeon]] die eerste Koreaanse ruimtevaarder geword wat aan boord van 'n Russiese [[Sojoes-program|Sojoes TMA-12]] die ruimte ingevlieg het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7335874.stm |title=First S Korean astronaut launches |publisher=[[BBC]] |date=8 April 2008 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> In Junie 2009 is Suid-Korea se eerste [[ruimtehawe]], die [[Naro-Ruimtesentrum]], in Goheung (Jeollanam-do) ingewy.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2009/09/113_46562.html |title=S. Korea Completes Work on Naro Space Center |publisher=The Korea Times |date=10 Junie 2009 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Die lansering van die Naro-1-vuurpyl in August 2009 het misluk.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://english.yonhapnews.co.kr/techscience/2009/08/26/15/0601000000AEN20090826005500320F.HTML |title=(3rd LD) S. Korean satellite lost shortly after launch: gov’t |publisher=Yonhap |date=26 Augustus 2009 |accessdate=1 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001085526/http://english.yonhapnews.co.kr/techscience/2009/08/26/15/0601000000AEN20090826005500320F.HTML |archive-date=1 Oktober 2018}}</ref> In Junie 2010 het ook die tweede poging misluk. Die derde lansering in Januarie 2013 het eindelik geslaag.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nasaspaceflight.com/2013/01/south-korea-stsat-2c-via-kslv-1/ |title=South Korea launch STSAT-2C via KSLV-1 |publisher=NASASpaceflight.com |author=Chris Bergin |date=30 Januarie 2013 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> == Demografie == === Etnogenese en samestelling === [[Lêer:Korea-Seoul-Royal wedding ceremony 1365-06.JPG|duimnael|'n Tradisionele Koreaanse koninklike troue]] Navorsers neem aan dat die Koreaanse volk oorspronklik 'n historiese verbintenis met [[etniese groep]]e in [[Sentraal-Asië]], die [[Baikalmeer]]gebied in [[Siberië]], [[Mongolië]] en die kusgebiede van die [[Geelsee]] gehad het. So toon werktuie uit die Paleolitiese tydperk wat in Sokchang naby Kongju ontdek is, baie ooreenkomste met soortgelyke argeologiese vondse in die Baikalmeergebied en in Mongolië. Vandag het Suid-Korea 'n uiters homogene bevolking van etniese [[Koreane]], met klein minderhede [[Han-Chinese]]. Weens Suid-Korea se militêre en ekonomiese bande met ander wêrelddele vestig steeds meer buitelanders hulle in stedelike gebiede, veral Amerikaners (waaronder lede van die [[Amerikaanse Gewapende Magte]] wat hier gestasioneer is), [[Japannese]] en Han-Chinese. Enkele tienduisend Chinese en [[Suidoos-Asië|Suidoos-Asiate]] het hulle as buitelandse werknemers in Suid-Korea gevestig. Die Chinese gemeenskap in Suid-Korea besig onder andere tale soos [[Wu]]. Wat geloofsoortuiging betref, is sowat 60% van die bevolking ongebonde, terwyl die oorblywende helfte uit [[Christendom|Christene]] ([[Protestantisme|Protestante]] 17% en [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] 6%) en [[Boeddhisme|Boeddhiste]] (16%) bestaan.<ref name="CIA" /> === Demografiese ontwikkeling === [[Lêer:Korea Spring of Insadong 23 (13326968084).jpg|duimnael|links|upright|Kleurryke lentefeesviering in Insadong, Seoel]] [[Lêer:Seoul Suburbs (1366869739).jpg|duimnael|Seoel het ná die Korea-oorlog tot een van die grootste metropolitaanse gebiede ter wêreld gegroei. Die grootskaalse oprigting van woonstelblokke soos dié in 'n voorstad van Seoel het in die afgelope dekades die woningsnood verlig, maar intussen val die klemtoon op die verhoging van lewenskwaliteit en -waarde]] Suid-Korea se bevolking het in die tweede helfte van die 20ste eeu meer as verdubbel, maar intussen toon dié land se demografiese patrone baie ooreenkomste met dié van ander [[ontwikkelde land]]e van die [[Weste]]rse wêreld. So het die geboortekoers van 1960 af drasties begin daal en die natuurlike bevolkingsgroei in die vroeë 21ste eeu feitlik tot stilstand gekom. Steftesyfers het in dieselfde periode eweneens afgeneem – 'n tendens wat die algemene verhoging van lewenstandaarde in Suid-Korea weerspieël. Die vinnig groeiende stedelike bevolking en ontvolking van groot dele van die Suid-Koreaanse platteland is tans die belangrikste demografiese vraagstukke. Meer as vier vyfdes van die huidige bevolking is verstedelik en ongeveer die helfte van al die Suid-Koreane is in die sewe grootste stedelike nedersettings saamgetrek. Al is die natuurlike bevolkingsaanwas intussen laag, is Suid-Korea nogtans een van die digbevolkste lande op aarde. Sy bevolkingsdigtheid is twee en 'n half keer hoër as dié van Noord-Korea. Nóg 'n belangrike faktor in Suid-Korea se demografiese ontwikkeling was migrasie. Voor die Tweede Wêreldoorlog het groot getalle Koreane geëmigreer, waarby [[Mantsjoerye]] in Noordoos-China die belangrikste bestemming vir Noord- en Japan die vernaamste immigrasieland vir Suid-Koreane was. Daar word beraam dat die Koreaanse bevolking in Mantsjoerye en [[Siberië]] in 1945 op sowat twee miljoen gestaan het. Rofweg dieselfde aantal Koreane het hulle in Japan gevestig, waarvan sowat die helfte ná 1945 na Suid-Korea teruggekeer het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Sonia Ryang |title=Koreans in Japan: Critical Voices from the Margin |chapter=The North Korean homeland of Koreans in Japan |year=2000 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-136-35312-3 |url=https://books.google.de/books?id=ZUVGAQAAQBAJ&pg=PP1&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Die belangrikste migrasiepatroon was egter die vestiging van twee miljoen Noord-Koreane in die suide, hoofsaaklik gedurende en kort ná die Korea-oorlog. Die meeste binnelandse migrante het hulle in die metropolitaanse gebiede van Suid-Korea gevestig. Groot gemeenskappe Koreaanse immigrante word daarnaas ook in die Verenigde State (veral in [[Kalifornië]]), die Volksrepubliek China, Japan en [[Kanada]] aangetref.<ref>{{ko}} {{cite web |url=https://www.mofa.go.kr/www/wpge/m_21509/contents.do |title=다수거주국가 |publisher=Suid-Koreaanse Departement van Buitelandse Sake |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> === Taal === [[Lêer:Hangeul.svg|duimnael|''Hangeul'' in Koreaans]] [[Koreaans]] is 'n lid van die Koreaanse taalfamilie saam met die Jeju-taal of -[[dialek]]. Sommige taalkundiges het dit by die [[Altaïese tale|Altaïese]] familie ingesluit, maar die Altaïese voorstel het die meeste van sy vorige steun verloor.<ref>{{en}} {{cite book |authors=Sungdai Cho, John Whitman |title=Korean: A Linguistic Introduction |publisher=Cambridge University Press |year=2020 |isbn=978-0-521-51485-9 |pages=11–12}}</ref> Koreaanse streek[[dialek]]te is onderling verstaanbaar, met die uitsondering van die dialek wat op die eiland Jeju gebesig word.<ref>{{en}} Andrea Matles Savada en William Shaw: ''South Korea: A Country Study''. Vierde uitgawe. Washington, DC: Federal Research Division / Library of Congress 1992, bl. xvi</ref> Die ontwikkeling van 'n eie [[alfabet]], wat die klanke van Koreaans stelselmatig weergee, ''[[Hangul|Hangeul]]'', is een van die grootste kulturele prestasies van Korea. Dié alfabet behels tien eenvoudige klinkers en veertien medeklinkers as fonetiese simbole. Koreaans word in Suid-Korea nogtans dikwels as 'n kombinasie van Chinese ideogramme en Hangeul-letters, waarby die gebruik van Chinese skriftekens tendensieel afneem. Die aanwesigheid van honderdduisende Amerikaanse troepe, sakemanne, ''Peace Corps''-vrywilligers en sendelinge sedert die einde van die Korea-oorlog word deur 'n groot aantal [[Engels]]e [[leenwoord]]e en uitdrukkings weerspieël wat óf regstreeks en onveranderd oorgeneem is óf by Koreaanse taalgebruik en uitspraakgewoontes aangepas is. Hulle bly onverstaanbaar vir Noord-Koreane. ''Hangeul'' is danksy die inisiatief van koning Sejong in 1443 deur 'n span geleerdes ontwikkel. ''Hunminjeongeum'', 'n historiese dokument met aanwysings vir die onderrig van ''Hangeul'', is in 1997 as 'n kulturele [[Unesco]]-wêrelderfenis gelys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/hunminjeongum-manuscript |title=Hunminjeongum Manuscript |publisher=[[Unesco]] |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Unesco ken ter herdenking van die uitvinders van ''Hangeul'' jaarliks die Koning Sejong-literatuurprys toe.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000393075 |title=Statutes of the UNESCO King Sejong Literacy Prize |publisher=[[Unesco]] |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> == Onderwys en gesondheid == Vanweë Konfusianisme se groet invloed geniet opvoeding in Korea 'n baie groot reputasie. Opvoeding het 'n wesentlike invloed op 'n mens se latere sosiale status. Die hoë vlak aan entoesiasme vir onderwys word as 'n sleutelfaktor in die sterk ekonomiese opbloei beskou. Moderne skole is in die 1880's in Korea ingestel. Aan die begin van die 20ste eeu is moderne voorskoolse onderwys ingevoer. Met die stigting van Suid-Korea het die regering 'n moderne skoolstelsel volgens die Westerse model gevestig. Dit het 'n belangrike rol gespeel tydens die land se modernisering in die 1970's. Dit is sedert die 2000's hervorm en verder uitgebrei. Sowat 97% van 'n jaargroep voltooi hoërskool suksesvol, daarmee is Suid-Korea se onderwysstelsel die beste in die wêreld.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/education/4240668.stm |title=South Korea's education success |publisher=[[BBC]] |date=13 September 2005 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Suid-Korea beskik oor een van die vorste gesondheidsstelsel wêreldwyd. In 2022 het die land sowat 9,7% van by BBP vir gesondheid spandeer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.CHEX.GD.ZS?locations=KR |title=Current health expenditure (% of GDP) |publisher=[[Wêreldbank]] |date=2022 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> In 2019 was daar 24,8 dokters per 10&nbsp;000 inwoners in Suid-Korea.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.who.int/data/gho/data/themes/topics/health-workforce |title=Global Health Workforce statistics database |publisher=[[Wêreldgesondheidsorganisasie]] |date=2022 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Vir elke lewende geboortes was daar in 2022 drie sterftes by onder vyfjariges.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.MORT?locations=KR |title=Mortality rate, under-5 (per 1,000 live births) |publisher=[[Wêreldbank]] |date=2022 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> == Kuns en kultuur == [[Lêer:Kpop fans in poland.jpg|duimnael|links|K-pop-aanhangers by die Koreaanse Kultuursentrum in [[Warskou]], [[Pole]], 2011]] [[Lêer:Psy performing Gangnam Style at the Future Music Festival 2013.jpg|duimnael|Psy tydens 'n optrede in [[Sydney]], [[Australië]], 2013]] [[Lêer:Korean.food-Hanjungsik-01.jpg|duimnael|'n Tipiese Koreaanse maaltyd]] Suid-Korea deel 'n tradisionele kultuur met Noord-Korea, maar sedert die Korea-oorlog word dit veral deur die buurlande China en Japan beïnvloed, asook die Verenigde State. Nogtans het die land daarin geslaag om sy eie, onafhanklike kultuur te ontwikkel wat veral sedert die begin van die 21ste 'n ongekende wêreldwye gewildheid beleef, waarna dikwels as "K-golf" (''K-wave'') of ''Hallyu'' (한류) verwys word. Van die bekendste voorbeelde sluit in "K-dramas", wat na Suid-Koreaanse televisiedramas verwys en waarmee die Koreaanse golf sy aanvang geneem het. "[[K-pop]]" of ''gayo'' (가요) is 'n sambreelterm vir kontemporêre Suid-Koreaanse [[popmusiek]], veral musiekgroepe, maar ook solokunstenaars soos [[Psy]] met sy treffer ''Gangnam Style'', wat 'n wêreldwye gewildheid geniet. 'n Ander bestanddeel is televisiedramas en rolprente soos ''[[Squid Game]]'' en ''[[Parasite (2019-rolprent)|Parasite]]''; laasgenoemde kon 'n ''[[Oscar]]'' wen. Hierdie fenomeen het van Suid-Korea 'n "sagte mag" gemaak en genereer intussen 'n belangrike bydrae tot die Suid-Koreaanse ekonomie met die uitvoer van goedere en [[toerisme|toeriste]] wat Suid-Korea besoek.<ref>{{en}} {{cite book |author=John Walsh |editor=Yasue Kuwahara |contribution=''Hallyu'' as a Government Construct: The Korean Wave in the Context of Economic and Social Development |title=The Korean Wave: Korean Popular Culture in Global Context |date=20 Februarie 2014 |pages=13–31 |publisher=Palgrave Macmillan |location=New York |isbn=978-1-137-35027-5 |doi=10.1057/9781137350282_2}}</ref> Die K-golf betrek intussen ook ander dele van die Suid-Koreaanse kultuur en samelewing wat wêreldwyd bekend is soos die Koreaanse taal, kookkuns ([[Kimchi]]), sportsoorte soos [[taekwondo]], maar ook maatskappye soos [[Samsung Groep|Samsung]]. Die Suid-Koreaanse kontemporêre letterkunde word veral deur drie hooftemas beïnvloed: Die verdeling van Korea, die Korea-oorlog en die industrialisasie van die land sedert die 1960's. Verder vind die vervreemding van die individu plaas in 'n kapitalistiese en verstedelikte samelewing wat worstel met sy tradisionele waardes. Na die generasie skrywers ná 1945 word ook verwys as die Hangul-generasie omdat hulle nie meer in die Japannese taal geskryf het nie.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.deutschlandfunk.de/koreanische-literatur-ein-radio-essay-100.html |titel=Koreanische Literatur. Ein Radio-Essay |publisher=Deutschlandfunk |author=Claudia Kramatschek |date=28 Oktober 2002 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Suid-Koreaanse [[Strokiesverhaal|strokiesverhale]] word ''Manhwa'' (만화) genoem en geniet 'n groeiende belangstelling wêreldwyd. In Suid-Korea is daar talle sogenoemde ''Manhwabangs'' (만화방), waar Manhwas gelees en geleen kan woord. Deur ''Webtoons'' (웹툰) en toepassings soos ''Daum Webtoon'' en ''Line Webtoon'' kry Suid-Koreaanse strokiesverhale internasionale aandag.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20151231000081 |title=‘It’s time for webtoons to go global in 2016’. Korean digital comic platforms zero in on overseas forays, cross-media deals |publisher=The Korea Herald |author=Park Hyong-ki |date=31 Desember 2015 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Die term vir Suid-Koreaanse tradisionele volkskuns is ''Minhwa'' (민화), waarin veral die strewe na 'n gelukkige lewe uitgedruk word. In die Suid-Koreaanse kontemporêre kuns tree die tradisionele Koreaanse vormtaal in 'n dialoog met die Westerse moderne. Suid-Koreaanse kontemporêre kuns geniet die onlangse jare 'n toenemende belangstelling en genereer ook hoë pryse op groot kunsveilings, nadat dit vir 'n lang tydperk deur Chinese kuns oorskadu is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2008/10/10/arts/10iht-rcartkor.1.16840287.html |title=Korean art emerges from China's shadow |publisher=[[The New York Times]] |author=Sonia Kolesnikov-Jessop |date=10 Oktober 2008 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Aanlynspeletjies en die tradisionele bordspeletjie [[Baduk]] (Japannees: [[Go]]) het 'n belangrike deel van die Suid-Koreaanse kultuur geword. Onder andere word Baduk-wedstryde op televisie gebeeldsend en vir feitelike ontleding herhaal. Die Suid-Koreaanse nasionale gereg is [[Kimchi]] (김치), bestaande uit veral gefermenteerde geurige groente. Saam met die Koreaanse golf het ook die tradisionele Koreaanse braai wêreldwye bekendheid verwerf. Onder die Suid-Koreaanse hoofgeregte het [[Bulgogi]] (불고기, gebraaide beesvleisrepies) 'n besondere plek. Die repies vleis wat in 'n mengsel van [[sojasous]], [[sesam]] en [[spesery]]e gemarineer is, word oor 'n koolvuur gebraai. [[Galbi]] (갈비) is sagte stukkies ribbetjies, wat soos Bulgogi gemarineer en gebraai of gerooster word. In Suid-Korea is egter nie die vleis die hoofbestanddeel van die maaltyd nie, dit is steeds [[rys]] soos in die kookkunste van China, Japan en Viëtnam. In teenstelling met dié Asiatiese kookkunste speel soepe in die Koreaanse kookkuns 'n heelwat groter rol. == Sport en ontspanning == [[Lêer:Taekwondo1.jpg|duimnael|links|[[Taekwondo]], die nasionale sportsoort van Suid-Korea]] [[Lêer:South Korea national football team - October 2012.jpg|duimnael|Die [[Suid-Koreaanse nasionale sokkerspan]] in 2012]] [[Lêer:ARC2016-Top3 JPN-KOR 20160430 korsb.jpg|duimnael|Die [[Koreaanse nasionale rugbyspan]] teen [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] tydens die Asiatiese Rugbykampioenskap in 2016]] [[Taekwondo]] is die nasionale [[sport]]soort van Suid-Korea<ref>{{en}} {{cite web |title=Taekwondo designated as South Korea's flagbearing national sport |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1063449 |publisher=insidethegames |date=4 April 2018 |accessdate=13 Julie 2025 |archive-date=14 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514230229/https://www.insidethegames.biz/articles/1063449 |url-status=dead }}</ref> en het in 2000 'n Olimpiese sportsoort geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.britannica.com/sports/tae-kwon-do |title=Tae kwon do |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Ander Koreaanse [[vegkuns]]te sluit in taekkyeon, hapkido, Tang Soo Do, Kuk Sool Won, kumdo en subak. Ná onafhanklikheidwording is talle Westerse sportsoorte na Suid-Korea ingevoer en het dit deur die onderwysstelsel versprei. Gelyktydig het die Koreaanse vegkunste in Westerse lande gewild geword en word nou wêreldwyd beoefen. [[Sokker]] en [[bofbal]] word tradisioneel as die gewildste sportsoorte in Suid-Korea beskou.<ref>{{ko}} {{cite web |url=https://www.news1.kr/articles/?2139988 |title=프로스포츠, 흥행 봄날 오나…야구·축구 인기몰이 중 |publisher=EBN |date=17 Maart 2015 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Die [[Suid-Koreaanse nasionale sokkerspan]] is een van die suksesvolste spanne in Asië en het die [[AFC Asië-beker]] reeds twee keer gewen (in 1956 en 1960). Suid-Korea en Japan het die eerste Asiatiese lande geword wat 'n [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]] gehuisves het en die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002]] gemeenskaplik aangebied. Tydens dié toernooi het Suid-Korea die eerste nasionale sokkerspan van die [[AFC|Asiatiese Sokkerkonfederasie]] geword om die halfeindrondte van 'n Sokker-Wêreldbeker te haal. Hulle kon tot dusver vir elke Sokker-Wêreldbeker sedert [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986]] kwalifiseer en het drie keer tot die uitklopfase deurgedring: in 2002, [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]], waar hulle die agtste eindrondte gehaal het. Daarbenewens het hulle een keer aan die FIFA [[Sokker-Konfederasiebeker]] deelgeneem, maar hulle is tydens die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2001]] in die groepfase uitgeskakel. Bofbal is in 1905 deur Amerikaanse sendelinge ná Korea saamgebring en dit het sedertdien 'n sterk groei getoon, ook tydens die Japannese besetting. Die Koreaanse Bofbal-kampioenskap is in 1982 gestig en dit is een van die gewildste bofballigas wêreldwyd. Die Suid-Koreaanse nasionale bofbalspan het tydens die 2006 World Baseball Classic derde geëindig en tydens die 2009-toernooi tweede. Die span se 2009-eindstryd teen Japan is wyd gekyk in Suid-Korea. [[Basketbal]] is ook 'n gewilde sport in Suid-Korea. Suid-Korea word tradisioneel as een van die beste basketbalspanne in Asië beskou en het een van die sterkste basketbalafdelings op die vasteland. [[Rugby]] word ook in Suid-Korea gespeel, maar die [[Koreaanse nasionale rugbyspan]] kon tot dusver nog nie vir 'n [[rugbywêreldbeker]]toernooi kwalifiseer nie. Hulle is tans Asië se derde sterkste span ná [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] en [[Hongkongse nasionale rugbyspan|Hongkong]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> en ding in die Asiatiese Rugbykampioenskap met ander opkomende rugbyspanne mee. Hulle het dié toernooi reeds vyf keer gewen (in 1982, 1986, 1988, 1990 en 2002), 17-keer in die derde en nege keer in die vierde plek geëindig. Ander ontspanningsaktiwiteite sluit ook die bordspeletjies [[Go]] en [[Janggi]] in. Go word deur tussen vyf en tien persent van die Suid-Koreaanse bevolking beoefen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.britgo.org/intro/history |title=History of Go |date=4 Mei 2014 |publisher=British Go Association |accessdate=30 Mei 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200425115224/https://www.britgo.org/intro/history |archive-date=25 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sowat 1,2 miljoen Koreane speel Janggi, waarvan 124 op professionele vlak.<ref>{{ko}} {{cite web |url=http://www.kja.or.kr/ |title=Koreaanse Janggivereniging |publisher=Koreaanse Janggivereniging |accessdate=13 Julie 2025}}</ref><ref>{{ko}} {{cite web |url=http://www.kja.or.kr/data_room/professional.php |title=프로기사 정보 ( 총 124 명 ) |publisher=Koreaanse Janggivereniging |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Suid-Korea is een van drie Asiatiese lande waar tot dusver [[Olimpiese Spele]] en [[Paralimpiese Spele]] gehuisves is. In Seoel is die [[Olimpiese Somerspele 1988]] en die [[Paralimpiese Somerspele 1988]] aangebied, die laaste tydens die Koue Oorlog. In [[Pyeongchang]] is die [[Olimpiese Winterspele 2018]] en daarna die [[Paralimpiese Winterspele 2018]] beslis. Boogskiet is 'n Olimpiese sportsoort wat sedert dekades deur Suid-Korea oorheers word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://olympics.com/en/news/south-korean-archers-extend-their-olympic-reign |title=Republic of Korea's archers extend their Olympic reign |publisher=Olympic.org |date=7 Augustus 2016 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Daarbenewens vaar Suid-Korea gereeld goed in [[skyfskiet]], [[tafeltennis]], [[pluimbal]], [[kortbaanskaats]], [[handbal]], [[veldhokkie]], [[vrystylstoei]], [[Grieks-Romeinse stoei]], [[bofbal]], [[judo]], [[taekwondo]], [[langbaanskaats]], [[kunsskaats]] en [[gewigoptel]]. Die Olimpiese Museum Seoel behandel die Olimpiese Somerspele van 1988. Die [[Koreaanse Grand Prix]] is van 2010 tot 2013 as deel van die [[Formule Een]]-wêreldkampioenskap op die Koreaanse Internasionale renbaan van Yeongam beslis, maar dit het nie 'n breë ondersteuning geniet nie en is toe weer gekanselleer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/formula1/25220593 |title=New Jersey, Mexico, and Korea dropped from 2014 F1 calendar |publisher=[[BBC]] |author=Andrew Benson |date=4 Desember 2013 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> == Korea en Suid-Afrika == [[Lêer:War Memorial of Korea main building.JPG|duimnael|links|Oorlogsgedenkteken in Korea wat die Korea-oorlog (1950–1953) herdenk (let op die [[Vlag van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse vlag]] regs)]] [[Lêer:South Africa-Korean War Memorial01.jpg|duimnael|Gedenkteken vir Suid-Afrikaners wat gesneuwel het in die Korea-oorlog. Die gedenkteken kan gevind word op 'n muur in die tuine van die [[Uniegebou]] in [[Pretoria]]]] Weens Suid-Afrika se destydse militêre alliansie met [[Weste]]rse lande het 'n eskader van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] aan die [[Korea-oorlog]] (1950–1953) deelgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.kwva.org/brief_account_of_the_korean_war.htm |title=A Brief Account of the Korean War |author=Jack D. Walker |work=Information |publisher=Korean War Veterans Association |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Volgens die webtuiste van die Suid-Afrikaanse ambassade in Suid-Korea het die twee lande in 1992 formele diplomatieke betrekkinge aangeknoop. In Julie 1995 en April 1998 het die eertydse President [[Nelson Mandela]] en [[Thabo Mbeki]] in sy hoedanigheid as adjunkpresident onderskeidelik besoeke aan Suid-Korea afgelê en daarmee ekonomiese bilaterale handelsbande verstewig. Suid-Afrika is Suid-Korea se grootste handelsvennoot in [[Afrika]] en Suid-Korea is Suid-Afrika se vierde grootste handelsvennoot in Asië. Suid-Afrika voer veral onverwerkte minerale soos [[ferrochroom]] of [[platinum]], halfverwerkte goedere soos [[staal]] en voedsel soos [[suiker]] uit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.southafrica-embassy.or.kr/eng/sankorea/bilateral.php |title=South African Embassy, Seoul |publisher=Suid-Afrikaanse Ambassade, Seoel |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> Twee groeiende gebiede van moderne uitruiling sluit in groen energie, waar Suid-Koreaanse en Suid-Afrikaanse maatskappye sonenergie en [[seldsame aardelement]]e uitruil,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://saiia.org.za/wp-content/uploads/2022/08/Opening-remarks_Amb-Lyeo-Woon-ki_President-of-the-Korea-Africa-Foundation.pdf |title=Opening remarks at the seminar commemorating the 30th anniversary of the relations between South Korea and South Africa |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> en bilaterale beleggings. Vandag is daar heelwat gegradueerde Suid-Afrikaners wat aan Suid-Koreaanse privaat- en regeringskole Engels onderrig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://iol.co.za/news/education/2021-08-25-teaching-english-in-south-korea--a-south-africans-journey/ |title=Teaching English in South Korea – a South African’s journey |publisher=[[IOL]] |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/South-Korea|title=South Korea|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=13 Julie 2025}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/korea-south/|title=Korea, South|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2 Februarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260202173845/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/korea-south/|archive-date=2 Februarie 2026|url-status=dead|df=dmy-all}} ; Korea en Suid-Afrika * {{en}} [http://www.korea.net/ Koreawebportaal] – Suid-Koreaanse Regeringsportaal == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|South Korea|Suid-Korea}} * {{en}} {{Wikivoyage|South_Korea|Suid-Korea}} * {{en}} [http://www.visitkorea.or.kr/intro.html KTO, die Koreaanse Toerisme-organisasie: Visit Korea] * {{en}} [http://www.koreainfogate.com/ Korea Infogate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150102092655/http://www.koreainfogate.com/ |date= 2 Januarie 2015 }} Suid-Koreaanse Inligtingsportaal. * {{en}} [http://www.koreaherald.com/ The Korean Herald] Engelse dagblad. * {{en}} [https://www.koreasociety.org/ Die Korea Vereniging (The Korea Society)] * {{en}} {{ko}} [http://www.southafrica-embassy.or.kr/ Die Suid-Afrikaanse Ambassade in Seoel] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Suid-Korea}} | Noord = ({{vlagland|Noord-Korea}}) • {{vlagland|Volksrepubliek China}} | Noordoos = {{vlagland|Rusland}} | Oos = [[See van Japan]] (Oossee) | Suidoos = [[See van Japan]] (Oossee) • {{vlagland|Japan}} | Suid = [[Straat van Korea]] • {{vlagland|Republiek China}} | Suidwes = {{vlagland|Volksrepubliek China}} • [[Oos-Chinese See]] | Wes = {{vlagland|Volksrepubliek China}} • [[Geelsee]] | Noordwes = {{vlagland|Volksrepubliek China}} • [[Geelsee]] }} {{Lande van Asië}} {{G20}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Suid-Korea| ]] [[Kategorie:Voormalige Japannese kolonies]] ohtulqwpjkcsg8gscyk8mshzckcf3ba 10 13882 2893387 2892597 2026-04-12T18:30:08Z SpesBona 2720 Nuwe nuus 2893387 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Geordin Hill-Lewis.jpg|regs|150px|Geordin Hill-Lewis in 2023]] * Tydens die [[Demokratiese Alliansie]] se [[Demokratiese Alliansie Federale Kongres van 2026|Federale Kongres]] is die [[Kaapstad]]se burgemeester '''[[Geordin Hill-Lewis]]''' tot nuwe leier verkies. * Die [[Internasionale Unie vir die Bewaring van die Natuur|IUBN]] het die [[keiserpikkewyn]] se [[bewaringstatus]] op sy [[IUBN-rooilys|rooilys]] weens [[aardverwarming]] se uitwerkings na "[[Kritiek bedreigde spesie|kritiek bedreig]]" aangepas. * Die laaste kwalifiseringsplekke vir die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026]], wat van 11 Junie tot 19 Julie in [[Kanada]], [[Meksiko]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] beslis word, is bespreek. * Sarah Mullally word die eerste vroulike [[aartsbiskop van Kantelberg]] en daarmee van die [[Kerk van Engeland]]. * [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]] wen tydens die [[Sesnasies-toernooi]] in 2026 hul 28ste titel algeheel, terwyl [[Portugese nasionale rugbyspan|Portugal]] tydens die [[Europese Rugbykampioenskap]] hul tweede titel inpalm. <div class="itn-footer" style="margin-top: 0.5em;"> '''Voortdurend:''' [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022]] • [[Aanvalle op Iran in 2026|Aanvalle op Iran]] • [[Soedanese burgeroorlog (2023-hede)|Soedanese burgeroorlog]]<br /> '''[[:Kategorie:Sterftes_in_{{CURRENTYEAR}}|Onlangs oorlede]]:''' [[Nicholas Haysom]] • [[Chan Santokhi]] • [[Ruan Fourie]] • [[Albert Mazibuko]] • [[Afrika Bambaataa]] </div> <noinclude> [[Kategorie:Voorbladsjablone]] </noinclude> b8k32ev6atzx13llpkvxsf13i3g9we3 0 15098 2893475 2888671 2026-04-13T08:19:44Z CommonsDelinker 1161 Administrateur [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vervang "AIR_RAID_DAMAGE_IN_THE_UNITED_KINGDOM_1939-1945_-_H_9476.jpg" met "Rescue_workers_search_through_the_rubble_of_Eglington_Street_in_Belfast,_Northern_Ireland_after_a_German_air_raid,_7_May_ 2893475 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor Belfast in [[Noord-Ierland]]. Vir die dorp in [[Mpumalanga]], sien [[Belfast, Mpumalanga]].'' {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Belfast'''<br /><small>'''Béal Feirste'''<br />'''Bilfawst • Bilfaust'''</small><br /> [[Lêer:Wikibelfast1.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Belfast dot.png|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Belfast City Coat of Arms.svg|95px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Belfast.svg|90px|raam|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Lande van die Verenigde Koninkryk|Land (VK)]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Noord-Ierland}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Historiese provinsie''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Ulster.svg|20px]] [[Ulster]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Distrik''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | City of Belfast |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''County''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | County Antrim<br />County Down |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|54|36|N|5|56|W}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Vroeë 17de eeu |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[1888]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 115 [[vierkante kilometer|km²]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 67&nbsp;m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (City of Belfast) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 281&nbsp;000<ref>{{en}} [http://www.nisra.gov.uk/Census/pop_press_release_2_2011.pdf ''Northern Ireland Statistics & Research Agency: Sensus van 2011''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225055321/https://www.nisra.gov.uk/Census/pop_press_release_2_2011.pdf |date=25 Desember 2018 }}</ref> |- | &nbsp;- Totaal (ná hervorming in 2015) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 333&nbsp;871 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;443,5/vk km |- | &nbsp;- ''Urban Area'' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 483&nbsp;418 |- | &nbsp;- Metropolitaanse gebied | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 641&nbsp;638 |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +0 (GMT) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (BST) |- |&nbsp;'''Klimaat''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Tipe | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Gematigde klimaat |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse temperatuur | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 9,1&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gem. temp. Januarie/Julie | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 3,8 / 14,7&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse neerslae | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 846&nbsp;mm |- |&nbsp;'''Burgemeester (''Lord Mayor'')''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Tracy Kelly |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.belfastcity.gov.uk/ ''belfastcity.gov.uk''] |} '''Belfast''' ([[Iers-Gaelies]]: ''Béal Feirste'', letterlik: "monding van die sandbanke";<ref>{{en}} [http://www.royalmint.com/discover/uk-cities/history-of-belfast Royal Mint] – Belfast</ref> [[Ulster-Skots]]: ''Bilfawst'' of ''Bilfaust''; [[Skots-Gaelies]]: ''Beul Feirste'') is die [[hoofstad]] en grootste stad van [[Noord-Ierland]],<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> een van die vier [[Lande van die Verenigde Koninkryk|lande]] van die [[Verenigde Koninkryk]], met 'n oppervlak van 115 vierkante kilometer en 'n bevolking van 281&nbsp;000 volgens die sensus van 2011 (333&nbsp;871 ná die munisipale hervorming in 2015). Die metropolitaanse gebied van Belfast (''Belfast Metropolitan Urban Area'') het 'n bevolking van 641&nbsp;638. [[Lêer:Belfast City Hall 2.jpg|duimnael|links|Belfast se stadsaal is in die neobarok-styl ontwerp en vanaf 1898 tot 1906 opgerig]] [[Lêer:Uitsig oor Belfast vanaf Stormont.jpg|duimnael|links|Uitsig oor Belfast vanaf Stormont]] [[Lêer:Belfast from Black Mountain - geograph.org.uk - 1254109.jpg|duimnael|links|Stappers geniet die uitsig oor Belfast vanaf Black Mountain]] [[Lêer:Titanic building interior.jpg|duimnael|links|Die interieur van die ''Titanic Belfast''-museum]] [[Lêer:TB-StPatricks-003 (13264862804).jpg|duimnael|links|''Titanic Belfast'' word groen belig ter geleentheid van [[Sint Patricksdag]]]] Die naam Belfast is afgelei van die Iers-Gaeliese ''Bél Feirste'' ("monding van die Farset", die Ierse term ''feirste'' verwys na 'n sandbank of 'n sanderige fjord). Die stad was oorspronklik teen die Farsetrivier geleë, maar intussen is die Lagan die belangrikste rivier van Belfast. Die Farsetrivier vloei tans onder High Street en het byna in vergetelheid geraak. Die vroegste nedersettings in die gebied dateer uit die [[Bronstydperk]]. Vanaf die 18de eeu het Belfast tot 'n belangrike stedelike sentrum in Ierland gegroei wat vandag as die administratiewe hoofstad van Noord-Ierland dien. Die nywerheidsomwenteling het van die stad 'n belangrike industriële en handelspilpunt gemaak waaraan vanweë sy indrukwekkende 19de eeuse argitektuur die bynaam ''Athene van die Noorde''<ref>{{de}} ''Baedeker Allianz Reiseführer Großbritannien und Nordirland''. 5de uitgawe. Ostfildern: Karl Baedeker 1994, bl. 156</ref> gegee is, maar in die laat 20ste eeu het sy tradisionele nywerheidsbedrywe, waaronder skeepsbou, 'n groot mate van agteruitgang beleef. Die politieke geskiedenis van Belfast is deur die konflik tussen die Protestantse en Rooms-Katolieke gemeenskappe oorheers waardeur die stad in "Protestantse" en "Katolieke" woongebiede verdeel is. Met die ondertekening van 'n vredesooreenkoms vir Noord-Ierland, die sogenaamde Goeie Vrydagooreenkoms van 10 April 1998, het die konflikpartye hul steun vir vreedsame ontwikkeling bevestig en sodoende die pad vir ekonomiese groei en die regenerasie van die middestad en die dokgebiede gebaan. == Etimologie == [[Lêer:Ground Plan of Belfast (1685).png|duimnael|'n 1685-kaart van Belfast deur die militêre ingenieur Thomas Phillips met die stadsmure en Lord Chichester se kasteel, wat in 1708 deur 'n brand vernietig is]] Die naam "Belfast" is ontleen aan die Iers-Gaeliese ''Béal Feirste'' ([bʲeːlˠ ˈfʲɛɾˠ(ə)ʃtʲə])<ref name="Logainm">{{en}} {{cite web |url=http://www.logainm.ie/118005.aspx |title=Placenames Database of Ireland – Belfast: '''view the scanned records''' |publisher=Logainm.ie |accessdate=2 Julie 2013 |archive-url=https://archive.today/20130702093937/http://www.logainm.ie/118005.aspx |archive-date=2 Julie 2013 |url-status=live}}</ref> wat beteken "monding van die Farset",<ref>{{en}} {{cite book |author=Edmund Hogan |title=Onomasticon Goedelicum |url=http://publish.ucc.ie/doi/locus/B |year=1910 |publisher=Hodges, Figgis & Co. |location=Dublin |accessdate=17 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717183101/http://publish.ucc.ie/doi/locus/B |archive-date=17 Julie 2011 |url-status=live}}</ref> 'n rivier, waarvan die Ierse naam ''Feirste''verwys na 'n sandbank of 'n sanderige fjord.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/northernireland/irish/blas/education/beginnersblas/1belfast.shtml |title=Placenames/Logainmneacha – Belfast |publisher=[[BBC]] |accessdate=16 Mei 2024}}</ref> Die rivier was die nedersetting se belangrikste rivier — totdat dit laat in die 18de eeu onder ''High Street'' verbou is — en dit is intussen deur die Loganrivier vervang.<ref>{{en}} {{cite book |editor=Robert M. Young |title=The Town Book of the Corporation of Belfast |publisher=Marcus Ward |year=1892 |location=Belfast |url=https://archive.org/stream/townbookofcorpor00belf#page/n5/mode/2up |accessdate=16 Augustus 2012}}</ref> By hierdie kruising, deesdae onder of naby die Queen's Bridge, het die nedersetting ontstaan.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ruairí Ó Baoill |title=Hidden History Below Our Feet: The Archaeological Story of Belfast |publisher=Tandem Design, Northern Ireland Environment Agency |year=2011 |isbn=978-0-9569671-0-7 |location=Belfast}}</ref>{{rp|74–77}} Die sprekers van [[Ulster-Skots]] gebruik verskeie transkripsies van plaaslike uitsprake van "Belfast" (wat hulle soms ook gebruik),<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.northsouthministerialcouncil.org/annual_report_2010_ulster_scots.pdf |title=North-South Ministerial Council: 2010 Annual Report in Ulster Scots |accessdate=27 Februarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130227120523/http://www.northsouthministerialcouncil.org/annual_report_2010_ulster_scots.pdf |archive-date=27 Februarie 2013 |url-status=dead}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.northsouthministerialcouncil.org/ulster_scots_nsmc_2009_annual_report-3.pdf |title=North-South Ministerial Council: 2009 Annual Report in Ulster Scots |accessdate=1 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140401014648/http://www.northsouthministerialcouncil.org/ulster_scots_nsmc_2009_annual_report-3.pdf |archive-date=1 April 2014 |url-status=dead}}</ref> insluitende ''Bilfawst'',<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.linenhall.com/pages/irish-and-reference |title=Ulster Scots Language & Dialects of Ulster |publisher=The Linen Hall Library |accessdate=25 Februarie 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130225140201/https://www.linenhall.com/pages/irish-and-reference |archive-date=25 Februarie 2013}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.northsouthministerialcouncil.org/web_2006_ulster_scots_report.pdf |title=2006 annual report in Ulster-Scots |publisher=North/South Ministerial Council |accessdate=27 Februarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130227120556/http://www.northsouthministerialcouncil.org/web_2006_ulster_scots_report.pdf |archive-date=27 Februarie 2013 |url-status=dead}}</ref> ''Bilfaust''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ulsterscots/library/switherin-agen |title=BBC Ulster-Scots Library – Switherin agen |publisher=[[BBC]] |accessdate=24 Julie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724110325/http://www.bbc.co.uk/ulsterscots/library/switherin-agen |archive-date=24 Julie 2012}}</ref> of ''Baelfawst.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.midulstercouncil.org/getmedia/b944e065-0b67-4eb7-bca7-09c694caf3f2/Final-EQIA-Equality-Impact-Assessment-in-Ulster-Scots_11.pdf?ext=.pdf |title= Equality Impect Assessment o tha Draft Ullans Leid Policy |publisher=Mid Ulster District Council |accessdate=9 Januarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180109091019/https://www.midulstercouncil.org/getmedia/b944e065-0b67-4eb7-bca7-09c694caf3f2/Final-EQIA-Equality-Impact-Assessment-in-Ulster-Scots_11.pdf?ext=.pdf |archive-date=9 Januarie 2018 |url-status=dead}}</ref> == Geografie == === Bergreekse === [[Lêer:Cavehill, Belfast.jpg|duimnael|links|Cavehill met sy kenmerkende grotte]] [[Lêer:McArts Fort and Cave Hill Country park, Belfast - geograph.org.uk - 957637.jpg|duimnael|McArt se fort op Cavehill]] Belfast lê naby die Laganrivier en teen die uiterste suidweste van die Belfast Lough, 'n lang natuurlike inham wat van Belfast een van die belangrikste seehawens en die tweede grootste stad van [[Ierland]] gemaak het. Twee uitgestrekte bergreekse lê ten suide en noorde van die stad, die Castlereagh- en Antrim-heuwels. Die bergpieke in die noordweste en suidooste versterk die indruk dat Belfast in 'n plat landskap geleë is. Noord van die stadsgebied verrys die basaltplatorand van die Antrim-heuwels uit die vlakte, met bergpieke soos die Black Mountain (390&nbsp;m bo seevlak), Divis Mountain (478&nbsp;m) en Cavehill (368&nbsp;m). By die laasgenoemde skep die plato en McArt se fort, wat uit die Ystertydperk dateer, 'n dramatiese silhoeët vir Belfast.<ref>{{en}} Raymond Gillespie: ''Early Belfast: The Origins and Growth of an Ulster Town to 1750''. Belfast: The Belfast Natural History and Philosophical Society 2007, bl. 3</ref> Die ruwe landskap van Cavehill met grotte aan een van sy kante het van oudsher die menslike verbeelding aangegryp en was die basis vir romantiese legendes en mites oor verborge skatte en ander dinge. Die laer bergreekse van die Castlereagh Hills en Holywood Hills is suid-oos van Belfast geleë en bereik hoogtes van tussen 180 en 200&nbsp;m noord van Dundonald en in hul uitlopers rondom Braniel. Die grootste deel van dié reekse verrys nie hoër as 150&nbsp;m nie, maar vorm nogtans 'n natuurlike geografiese versperring wat die bou van paaie in ooswaartse rigting beperk en die bou van roetes langs die kus nodig gemaak het. Die lyn van bergheuwels word slegs deur die Dundonald Gap deurbreek wat 'n maklike toegang tot Newtownards en die see-inham [[Strangford Lough]] bied. Die bergreekse het al vroeg die belangstelling van menslike bewoners gewek. Aan die noordekant van die Laganrivier, wat deur die breë vallei tussen die bergpieke vloei, is mense gedurende die Jongsteentydperk deur afsettings van vuurklippe onder die Antrim-basalt aangetrek – 'n gewilde materiaal vir die vervaardiging van werktuie en wapens. === Ystydperk en Malone-sande === [[Lêer:Evening reflections on the River Lagan, Belfast - geograph.org.uk - 582105.jpg|duimnael|Weerkaatsing van geboue op die Laganrivier]] Voor die laaste [[Ystydperk|kouetydperk]] het die Lagan in die huidige stadsgebied van Belfast nog deur die Bog Meadows gevloei. Die vergletsering het nie net die rivierloop nie, maar ook die valleilandskap ingrypend verander. Die ysmassa's het oor die ooste van Ulster beweeg, en groot dele van die gebied is met kleigruis bedek. Toe die ys in oostelike rigting begin terugtrek en die Laganvallei blokkeer het, het 'n meer ontstaan waarin 'n kleilaag en groot hoeveelhede sand en gruis gedeponeer is. Hierdie "Malone-sande", soos hulle plaaslik genoem word, sou later 'n belangrike rol by die ontstaan van menslike nedersettings speel. Afsettings van Malone-sande het orals in die gebied heuwelrûens of klein plato's gevorm waarop paaie of nedersettings gebou kon word. Nedersettings suid van Belfast se middestad, soos dié rondom Malone Road en Stranmillis, is op Malone-sande gebou. Drie belangrike paaie in die gebied, Malone Road, Lisburn Road en Stranmillis Road, het albei op hoër geleë terreine met Malone-sande as ondergrond ontstaan. Die Malone-vlaktes, soos hulle in die vroeë 17de eeu genoem is, was een van die eerste gebiede waar mense hulle in die moderne tydperk gevestig het. Die ysmassa's van die laaste kouetydperk het nog een laaste keer na die Laganvallei deurgedring en 'n laag van kleigruis oor die Malone-sande agtergelaat voordat hulle vir goed in oostelike rigting verdwyn het. Die periodes daarna is deur wisselende seevlaktes en kuslyne gekenmerk. Landmassa's het op- en afwaarts beweeg nadat die gewig van die ys verwyder is en die watervolume as gevolg van smeltende ys gestyg het. Turfbeddens het ontstaan en is vervolgens weer oorstroom. Die vloedwater het afsettings van klei of ''sleech'', soos dit plaaslik genoem word, agtergelaat. Hierdie kenmerkende blou-grys klei vorm die ondergrond van Sentraal-Belfast met lae van verskillende diktes, en alhoewel dit maklik bewerk kan word, is hierdie onstabiele grond allesbehalwe ideaal om daarop te bou. By Cornmarket bereik die klei 'n diepte van 17 meter, maar word suid en oos van die Raadsaal gaandeweg dunner, met dieptes van slegs een meter. == Klimaat == [[Lêer:'n Reënerige namiddag in Belfast.jpg|duimnael|links|220px|'n Reënerige namiddag in Belfast]] [[Lêer:New Lodge rainbow.jpg|duimnael|'n Reënboog oor die New Lodge-buurt in Noord-Belfast]] [[Lêer:Autumn trees, Belfast - geograph.org.uk - 1538025.jpg|duimnael|Herfskleure in University Road]] Soos die res van Ierland het Belfast 'n gematigde klimaat met geringe temperatuurskommelinge. Winderige weerstoestande en reënval kom dwarsdeur die jaar voor. Tans is daar vyf weerstasies in die stadsgebied: Helens Bay, Stormont, Newforge, Castlereagh en Ravenhill Road. Die weerstasie van Aldergrove-lughawe is in die omgewing van Belfast geleë. Die hoogste temperatuur, wat ooit in Belfast en die hele Noord-Ierland aangeteken is, was 30,8&nbsp;°C by Shaws Bridge op 12 Julie 1983. Belfast hou ook die rekord vir die hoogste minimum-nagtemperatuur met 19,6&nbsp;°C in Whitehouse op 14 Augustus 2001. Die stad kry noemenswaardige neerslae van meer as 0,25&nbsp;mm op 213 dae van 'n gemiddelde jaar, met 'n jaarlikse gemiddelde reënval van 846&nbsp;mm – minder as byvoorbeeld die Engelse Lake District of die Skotse Hoogland, maar meer as Dublin of die suid-oostelike kusgebied van Ierland. Sneeuval kom op minder as tien dae van 'n gemiddelde jaar voor. Die hoogste temperatuur, wat ooit by die weerstasie in Stormont aangeteken is, was 29,7&nbsp;°C in Julie 1983. In 'n gemiddelde jaar styg die kwik op die warmste dag tot 24,4&nbsp;°C. Die laagste temperatuur, wat amptelik in Stormont gemeet is, was -9,9&nbsp;°C in Januarie 1982. In 'n gemiddelde jaar sal die kwik gedurende die koudste nag nie onder -4,5&nbsp;°C val nie. Ryp kom sowat 26 nagte per jaar voor. Die vlakke van [[lugbesoedeling]] is in Belfast oor die algemeen relatief laag, veral in vergelyking met die 1950's en 1960's toe Belfast nog dikwels in rookmis gehul is. Intussen is na skoner brandstowwe soos aardgas omgeskakel, maatreëls ingestel om lugbesoedeling te beheer en die kragsentrale in Wes-Belfast in 2002 gesluit. In sekere dele van Belfast is lugbesoedeling as gevolg van padverkeer steeds 'n probleem.<ref>{{en}} [http://www.belfastcity.gov.uk/airquality/index.asp ''Stadsraad van Belfast: Luggehalte''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121021214135/http://www.belfastcity.gov.uk/airquality/index.asp |date=21 Oktober 2012 }}</ref> {{Tabel weergemiddeldes |locatie=Belfast Newforge, 16&nbsp;m bo seevlak, 1981–2010 |jan_gem_max=7.9 |feb_gem_max=8.3 |mrt_gem_max=10.2 |apr_gem_max=12.4 |mei_gem_max=15.4 |jun_gem_max=17.9 |jul_gem_max=19.7 |aug_gem_max=19.3 |sep_gem_max=17.1 |okt_gem_max=13.6 |nov_gem_max=10.3 |dec_gem_max=8.2 |jaar_gem_max=13.4 |jan_gem_min=2.2 |feb_gem_min=2.1 |mrt_gem_min=3.5 |apr_gem_min=4.7 |mei_gem_min=6.9 |jun_gem_min=9.8 |jul_gem_min=11.7 |aug_gem_min=11.5 |sep_gem_min=9.6 |okt_gem_min=7.0 |nov_gem_min=4.2 |dec_gem_min=2.3 |jaar_gem_min=6.3 |jan_gem_ns=90.4 |feb_gem_ns=64.8 |mrt_gem_ns=78.0 |apr_gem_ns=64.6 |mei_gem_ns=62.9 |jun_gem_ns=67.0 |jul_gem_ns=66.0 |aug_gem_ns=86.2 |sep_gem_ns=77.1 |okt_gem_ns=98.4 |nov_gem_ns=96.3 |dec_gem_ns=92.2 |jaar_gem_ns=944.1 |bron = Met Office<ref>{{en}} [http://www.metoffice.gov.uk/public/weather/climate/gceyvpufr#?tab=climateTables ''metoffice.gov.uk: Belfast climate. Besoek op 20 Junie 2015'']</ref>}} == Stadswapen == Die huidige stadswapen is op 30 Junie 1890 amptelik aanvaar. Die Latynse leuse ''Pro tanto quid retribuamus'' ("Hoe kan ons vergoed vir so veel weldade aan ons?") is ontleen aan die Bybelse psalm 116, versreël 12. Min is bekend oor die wapen se simbole, hul oorsprong en betekenis. Die klok, die seeperd, die skip en die wolf in kettings verskyn egter reeds op die kentekens en muntstukke van 17de eeuse kooplui wat in Belfast sake gedoen het. Die seeperd, wat twee keer op die wapenskild verskyn, versinnebeeld die belangrike rol van seehandel vir Belfast se ekonomie, net soos die skip onderaan.<ref>{{en}} Belfast City Council: ''Belfast City Hall''. Brosjure sonder jaargetal</ref> == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis === [[Lêer:Ingangshek tot die Belfast-kasteel.jpg|duimnael|links|Ingangshek tot die Belfast-kasteel]] [[Lêer:Belfast Castle, Northern Ireland.jpg|duimnael|Die kasteel van Belfast]] Die eerste menslike nedersettings in die gebied van Belfast dateer uit die Bronstydperk, en die oorblyfsels van versterkings uit die ystertydperk kan nog steeds besigtig word. Bekende besienswaardighede uit die vroeë geskiedenis van Belfast sluit ''Giant's Ring'', 'n mensgemaakte heuwel wat 5&nbsp;000 jaar gelede ontstaan het en naby die stad geleë is, en McArt's Fort in, 'n heuwelvesting uit die ystertydperk wat op Cavehill, 'n heuwel noord van Belfast, opgerig is. In 1177 het 'n [[Normandië|Normandiese]] lord, John de Courcy, 'n kasteel gebou wat die bakermat van 'n klein nedersetting sou word. Die [[kasteel]] en dorp is egter reeds twintig jaar later gedurende 'n slag vernietig. Tot in die laat 16de eeu was die landerye in die omgewing van Belfast merendeels in die hande van die O'Neill-familie. In 1571 het koningin Elizabeth I hierdie land aan Sir Thomas Smith toegestaan, maar nadat Smith nòg beheer oor die land gekry nòg aan die vereistes van dié landtoekenning voldoen het nie, het die landerye tydens die regentskap van [[Jakobus I van Engeland|Jakobus I]] aan die kroon teruggeval. Die huidige stad se geskiedenis begin in 1611 toe koning Jakobus I Belfast saam met die kasteel en groot landerye in die omgewing aan baron Arthur Chichester (1563–1625) toegeken het. Chichester, die seun van 'n landeienaar in Devon wat in Ierland in die Negejarige Oorlog geveg het en as Lord Deputy van Ierland benoem is, het baie moeite gedoen om die groei van die nedersetting te bevorder. Die kasteel is heropgerig, en setlaars uit [[Engeland]], [[Skotland]] en die [[Man (eiland)|eiland Man]] het hulle hier kom vestig. Die inheemse Rooms-Katolieke Ierse bevolking was merendeels wes van die versterkte nedersetting saamgetrek. Op 27 April 1613 het koning Jakobus I 'n oktrooi uitgereik waardeur Belfast amptelik as ''borough'' geïnkorporeer is en die voorreg gekry het om twee afgevaardigdes na die parlement te stuur. Tegelykertyd is toestemming vir die bou van 'n klein kaai in Belfast verleen. Die kaai is by die samevloeiing van die Farset- en Laganriviere gebou en markeer die beginpunt van Belfast se geskiedenis as een van die besigste seehawens in Europa. Die geïnkorporeerde nedersetting is gedeeltelik deur die Chichester-gesin beheer, maar amptelik deur 'n ''sovereign'' ('n soort burgemeester) en twaalf burgers (gewoonlik koopmans) as raadslede geadministreer. Die raadslede het elke jaar 'n lys van drie kandidate saamgestel waarvan een deur die Chichesters as ''sovereign'' gekies is. Geen wette kon sonder Chichester se goedkeuring afgekondig word nie, en gewone inwoners was hoegenaamd nie by die stadsregering betrokke nie. Ondanks sy klein bevolking van 1&nbsp;000 was Belfast in die vroeë 17de eeu reeds 'n besige handelsplek wat landbouprodukte uit die Laganvallei en ander dele van Ulster soos wol, velle, kersvet, graan, botter en gesoute vleis na Engeland, Skotland en [[Frankryk]] uitgevoer het. Wyn en vrugte was belangrike invoergoedere wat deur Frankryk en [[Spanje]] verskaf is, naas lakens, steenkool, brandewyn, papier en hout.<ref>{{en}} Jamie Johnston: ''Victorian Belfast''. Belfast: Ulster Historical Foundation 1993, bl. 5</ref> Later in die eeu is ook handelsbande met die Britse kolonies in [[Noord-Amerika]] aangeknoop van waar tabak ingevoer is. [[Suiker]] is vanuit die Wes-Indiese eilande na Belfast verskeep en hier geraffineer. In die laat 17de eeu het Belfast se bevolking tussen 1&nbsp;500 en 2&nbsp;000 beloop. Eerste waterleidings, wat van hout gemaak is, het Belfast vanaf 1680 van [[drinkwater]] voorsien, en twee jaar later is die eerste brug oor die Laganrivier gebou. Die vernaamste bedrywe in dié tyd was brouerye, tou- en seilmakerye. === ''Plantations'' en nywerheidsomwenteling === [[Lêer:Albert Memorial Clock - Belfast.jpg|duimnael|200px|Die Albert-[[kloktoring]] op Queen's Square is een van Belfast se bekendste bakens]] In die vroeë 17de eeu het die Britse Kroon die vestiging van Britse setlaars, die sogenaamde ''[[Kolonisasie van Ulster|Plantations]]'', in Ulster bevorder. Die eerste immigrante was merendeels [[Skotte|Skotse]] Presbiterianers wat van Belfast gaandeweg die sentrum van Ierse Protestantisme gemaak het. 'n Tweede golf van setlaars het hulle in die laat 17de eeu hier gevestig – Franse [[Hugenoot|Hugenote]]-vlugtelinge wat weens godsdienstige vervolging uit hul vaderland gevlug het. Baie van hulle was bekwame ambagsmanne wat 'n beslissende rol by die stigting van die plaaslike linnebedryf gespeel het. Die 500 Hugenote-gesinne, wat hulle in die omgewing van die stad [[Lisburn]] sowat twintig kilometer suid-wes van Belfast gevestig het, het moderne spin-, weef- en bleektegnieke ingevoer, en danksy hulle bydrae het die Laganvallei tot 'n beduidende nywerheidsentrum in Ierland ontwikkel. Steeds meer Skotse en [[Engelse]] immigrante het in Belfast aangekom, en nuwe bedrywe soos [[tabak]]vervaardiging, swaar nywerhede en skeepsbou het ontstaan. Belfast het vinnig gegroei en was met sy tekstielmeule en skeepswerwe die enigste stad in Ierland wat volledig geïndustrialiseer is. Lang rye eenderse baksteen-terrashuise is gebou om duisende werkers en hul gesinne te huisves. Die eerste spoorwegverbinding tussen Lisburn en Belfast is in 1839 geopen. Die inwonertal van Belfast het vinnig toegeneem, van 20&nbsp;000 in 1800 tot 100&nbsp;000 'n halfeeu later en 350&nbsp;000 in 1900. Ná die stadsgebied in die 19de eeu verskeie kere uitgebrei is, het Belfast in 1888 deur [[Victoria van die Verenigde Koninkryk|koningin Victoria]] stadstatus ontvang. Kort voor die [[Eerste Wêreldoorlog]] het die stad met 'n bevolking van 400&nbsp;000 byna dié van Dublin verbygesteek. Belfast se seehawe, een van die besigstes in die Verenigde Koninkryk, is reeds in die 18de eeu vergroot. Die skeepsbounywerheid ''[[Harland and Wolff]]'' het hier oor die grootste droogdok ter wêreld beskik, en in 1912 het die reusepassasierskip ''[[RMS Titanic]]'', wat deur ''Harland and Wolff'' gebou is, van hier op sy eerste (gedoemde) vaart vertrek. Die skeepsboubedryf het net soos ander nywerheidssektore ná die Groot Oorlog 'n agteruitgang beleef. Grootskaalse werkloosheid was een van die knellendste vraagstukke in die 1920's en 1930's, en dit is eers verlig nadat die [[Tweede Wêreldoorlog]] skeepswerwe en swaar nywerhede laat floreer het. Hierdie sleutelbedrywe het van Belfast 'n teiken vir Duitse lugaanvalle gemaak. === Hoofstad van Noord-Ierland === [[Lêer:Belfast, Parliament Buildings.JPG|duimnael|Sir Arthur Thornley se neoklassieke Stormont, die Noord-Ierse parlementsgebou]] Met die stigting van Noord-Ierland as 'n deelstaat van die Verenigde Koninkryk in 1921, volgens die Wet oor die Regering van Ierland van 1920, het Belfast as grootste stad in die gebied sy administratiewe setel geword. Afgevaardigdes van die Noord-Ierse parlement het aanvanklik in Belfast se stadsaal (waar die eerste parlementsitting op 22 Junie 1921 deur koning [[George V van die Verenigde Koninkryk|George V]] geopen is) en in die nabygeleë Presbiteriaanse Kerk van die ''Union Theological College'' vergader. Die nuwe parlementsgebou op die voorstedelike Stormontlandgoed oos van Belfast is vanaf 1921 teen 'n koste van £1,7 miljoen opgerig en op 16 November 1932 namens koning George V deur die destydse Prins van Wallis (en latere koning [[Edward VIII van die Verenigde Koninkryk|Edward VIII]]) amptelik geopen.<ref>{{en}} [http://www.discovernorthernireland.com/Parliament-Buildings-Stormont-Belfast-P3060 www.discovernorthernireland.com: Parliament Buildings, Stormont. Besoek op 17 Maart 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223002824/https://www.discovernorthernireland.com/Parliament-Buildings-Stormont-Belfast-P3060 |date=23 Februarie 2015 }}</ref> Maar Belfast het gaandeweg die nadelige uitwerkings ervaar wat die verdeling van Ierland meegebring het. Dit was veral die einde van sy industriële groeifase, alhoewel die agteruitgang van plaaslike skeepswerwe en fabrieke eers ná die Tweede Wêreldoorlog begin het. === ''Belfast Blitz'' === [[Lêer:Belfast Blitz Memorial op Belfast City Cemetery.jpg|duimnael|links|Ná twee verwoestende Duitse lugaanvalle in 1941 kon 154 van die slagoffers – mans, vroue en kinders – nie meer geïdentifiseer word nie. Hulle het hul laaste rusplek in 'n massagraf op [[Belfast City Cemetery]] gevind. Die Blitz Memorial is hier as gedenkteken opgerig]] [[Lêer:Rescue workers search through the rubble of Eglington Street in Belfast, Northern Ireland after a German air raid, 7 May 1941. H9476.jpg|duimnael|Ná die laaste Duitse lugaanval soek reddingswerkers op 7 Mei 1941 in Eglington Street na oorlewendes en slagoffers]] Die Tweede Wêreldoorlog het ingrypende uitwerking op Belfast en sy bewoners gehad. In die laat 1930's is die stad deur grootskaalse werkloosheid geteister. Die Verenigde Koninkryk se toetrede tot die oorlog het Belfast se skeepsboubedryf laat herleef, maar van die stad ook een van sestien Britse teikens van Duitse lugaanvalle gemaak. In vier groot aanvalle in April en Mei 1941 is meer as 1&nbsp;000 inwoners dood en 3&nbsp;200 woonhuise vernietig. Duisende is dakloos gelaat, veral in werkersklaskwartiere rondom die dokke. Belfast was merkbaar swak voorberei op oorlog, veral omdat Britse ministers betwyfel het dat Noord-Ierland binne bereik van Duitse bomwerpers was. So was daar slegs vier openbare skuilplekke teen lugaanvalle in heel Belfast, een van die mees digbevolkte stede in die Verenigde Koninkryk. Die meeste plaaslike soekligte is Engeland toe gestuur, en terwyl daar oorspronklik beplan is om 70&nbsp;000 kinders na veilige plekke buite die stad te neem, is uiteindelik nouliks meer as 7&nbsp;000 kinders uit Belfast ontruim.<ref>{{en}} [http://www.bbc.co.uk/timelines/zqrrtyc ''BBC – The Blitz: Bombs over Belfast. Besoek op 28 Augustus 2016'']</ref> Die Duitse lugaanval op 16 April 1941 was die dodelikste op enige Britse stad buite [[Londen]]. Die amptelike dodetal was 745, maar volgens meer presiese skattings het dié aanval moontlik meer as 900 menselewens geëis. Tienduisende Belfasters het na die platteland gevlug, terwyl plunderaars probeer het om voordeel uit die chaotiese toestande ná die aanval te trek. Ná die laaste aanval op 6 Mei was sowat die helfte van geboue in Belfast vernietig of ernstig beskadig. === Die ''Troubles'' === [[Lêer:X02461 2014-05-09 In-Former Republicans.jpg|duimnael|links|220px|Republikeinse muurskildery in Belfast]] [[Lêer:Building repairs, Belfast (1981) - geograph.org.uk - 996399.jpg|duimnael|Belfast in 1981: Herstelwerk word aan 'n gebou gedoen nadat 'n bom ontplof het.]] [[Lêer:Muurskildery in Sandy Row, Belfast.jpg|duimnael|''Let ambition fire thy mind – Laat ambitie brand uw verstand''<br /> Muurskilderye van Unioniste verwys onder meer na Protestantse oorwinnings. Dié skildery by die ingang tot die Protestantse woonstraat Sandy Row haal Koning William III, Prins van Oranje aan]] Die stad was in sy geskiedenis dikwels die toneel van onluste in die konflik tussen die [[Protestantisme|Protestants]]-Britse en Iers-nasionalisties gesinde [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] bevolking. Die mees onlangse burgeroorlogstoestand, die sogenaamde ''Troubles'', het in die tydperk tussen 1969 en die laat negentigerjare geheers. Sommige van die ergste voorvalle van geweld het in Belfast plaasgevind, veral toe die konflik in die 1970's sy hoogtepunt bereik het nadat Protestantse Unioniste en Rooms-Katolieke Nasionaliste paramilitêre magte gevorm het. Bomaanvalle, politieke moorde en straatgeweld was 'n konstante bedreiging vir die bevolking. Die Provisionele [[Ierse Republikeinse Leër]] (IRA – ''Provisional Irish Republican Army'') het sy eise met geweld probeer afdwing. Na een van die bloedigste dae word as Bloedige Vrydag verwys. Op 21 Julie 1972 het binne tagtig minute altesaam 22 bomme in die middestad van Belfast ontplof. Nege inwoners, waaronder twee Britse soldate, het hul lewens verloor, 130 is beseer. Die Provisionele IRA het later siniese kommentaar gelewer waarvolgens die owerheid verantwoordelik vir die verlies aan lewens sou wees aangesien hulle vooraf telefonies gewaarsku is. Maar in die chaos wat ontstaan het toe die eerste bomme ontplof het, kon plekke nie betyds ontruim word nie en het mense van een plek na 'n ander gevlug. Paramilitêre loyaliste-groeperings soos die ''Ulster Volunteer Force (UVF)'' en die ''Ulster Defence Association (UDA)'' het vergelding gepleeg deur Rooms-Katolieke inwoners te vermoor wat meestal hoegenaamd geen verbintenis met die IRA gehad het nie. Politieke geweldpleging in die stadsgebied van Belfast het tussen 1969 en 2001 meer as 1&nbsp;500 menselewens geëis. === Goeie Vrydag-ooreenkoms === [[Lêer:Belfast Laganside (11819356415).jpg|duimnael|links|Belfast Laganside: Die Hilton-hotel en ''Waterfront Hall'', 'n konferensiesentrum, soos gesien vanaf Queens-brug]] [[Lêer:Ou en nuwe geboue in Belfast se middestad.jpg|duimnael|Ou en nuwe geboue in Belfast se middestad. 'n Golf van bomontploffings tydens die onluste en die streng veiligheidsmaatreêls, wat ingestel moes word om toegang tot die sakekern te beheer, het nadelige invloed op die sakewêreld gehad. Ná die Goeie Vrydag-vredesooreenkoms het die stad 'n ongekende ekonomiese opswaai beleef]] Die politieke situasie en die algemene ekonomiese ontwikkeling het sedert die sestigerjare van die 20ste eeu tot die agteruitgang van Belfast gelei wat dekades lank sou voortduur en waartydens die plaaslike ekonomie met Britse staatssubsidies aan die gang gehou is. Eers die Goeie Vrydag-ooreenkoms, wat in 1998 onderteken is, het die pad gebaan vir politieke samewerking en magsdeling tussen Protestantse en Rooms-Katolieke groeperings, en die Noord-Ierse parlement is binne die bestek van devolusie in die Verenigde Koninkryk herstel. Afgevaardigdes en regeringslede het in 2000 in hul kantore in die parlementsgebou ingetrek wat volgens sy ligging op die gelyknamige landgoed as Stormont bekendstaan. Die inswering van Eerwaarde [[Ian Paisley]], leier van die Demokratiese Unionisteparty, en [[Martin McGuinness]], 'n vroeëre bevelvoerder van die IRA en afgevaardigde van die [[Sinn Féin]]-party, as respektiewelik premier en vise-premier van Noord-Ierland in 'n koalisieregering op 8 Mei 2007 was 'n historiese gebeurtenis. Die plaaslike ekonomie is deur grootskaalse beleggings, veral uit die [[Europese Unie]], gestimuleer. Werkloosheid was 'n tyd lank laer as in die res van die land, terwyl eiendomspryse sterk gestyg het. Die globale finansiële krisis het Belfast egter in 'n diep resessie gedompel waartydens huispryse in 2008 met sowat 'n derde gedaal het. Ten spyte van sekere struikelblokke wat aan die periode van politieke onluste, die ''Troubles'', herinner, soos die sogenaamde "vredeslyne" wat Rooms-Katolieke en Protestantse woonbuurte van mekaar skei, kyk bewoners met optimisme vorentoe.<ref>{{en}} Fionn Davenport: ''Ireland''. eBoek-uitgawe. Footscray, Oakland en Londen: Lonely Planet Publications 2009, bl. 568</ref> Die vestiging van groter getalle Rooms-Katolieke in die stadsgebied word in die huidige stadsregering weerspieël waar Republikeine en Nasionaliste saam met die "nie-sektariese" Alliance Party, wat hulle steun, in 2011 'n meerderheid setels in die stadsraad kon verower. Die omstrede besluit om die Union Jack, die [[vlag van die Verenigde Koninkryk]], net ter geleentheid van besondere gebeurtenisse (soos die geboorte van 'n koninklike baba), herdenkings en feesdae op Belfast se Raadsaal te hys, het in 2012 tot onluste gelei. Politieke waarnemers het egter daarop verwys dat verteenwoordigers van Republikeins-Nasionalistiese partye soos Sinn Féin sodoende vir die eerste keer die grondwetlike status van Noord-Ierland as deel van die Verenigde Koninkryk amptelik erken het. == Ekonomie == === Linenopolis === [[Lêer:Knocking off at Harland & Wolff, Belfast.jpg|duimnael|'n Skof eindig by ''[[Harland and Wolff]]'' se werf in Queensweg. Die ''[[RMS Titanic]]'' is in die agtergrond. Die foto is vroeg in 1911 geneem]] Belfast is die enigste historiese nywerheidstad in Ierland en verskil sodoende van ander groot nedersettings op die eiland waar rykdom gewoonlik nie uit 'n geïndustrialiseerde ekonomie voortgespruit het nie, maar uit handel, landbou of afstamming.<ref>{{en}} [http://www.census.nationalarchives.ie/exhibition/belfast/main.html ''The National Archives of Ireland: What was Belfast like in the 20th century?'']</ref> [[Linne]]goed is al eeue lank in Ierland vervaardig, maar dit was tot in die 19de eeu 'n [[tuisnywerheid]] wat op plase deur boere en hul gesinne bedryf is. Die vlas, wat deur boere verbou is, is deur vroue en kinders bewerk en tot linnedraad gespin. Die mans het dit op weefstoele tot linnegoed verwerk en aan blekers verkoop waardeur 'n ekstra inkomste verdien is. Die hoë gehalte van Ierse linnegoed het verseker dat daar steeds 'n hoë vraag na dié produk was. Blekers in die Laganvallei het handelsbande met Engelse markte aangeknoop en hul produkte uit Belfast verskeep. Die handel en uitvoer van linnegoed is vanuit die ''White Linen Hall'' georganiseer wat in 1785 opgerig is. Die swaartepunt van Ierland se linnebedryf het na die noorde begin verskuif. Vanaf die laat 18de eeu het Belfast 'n sleutelrol in die industriële rewolusie gespeel. Die eerste meule, wat aan die begin van die 19de eeu in Belfast ontstaan het, het om tegniese redes [[katoen]], en nie linne nie, verwerk. Omstreeks 1826 was twintig katoenmeule met 3&nbsp;500 werkers in bedryf. Maar juis in dié tyd is handelsbeperkings, wat Noord-Ierland se katoenbedryf teen mededingers in Lancashire in Engeland beskerm het, opgehef. Die katoenbedryf in Belfast het agteruitgegaan. Danksy grootskaalse beleggings in nuwe tegnologieë soos meganiese spinwiele het die stad vervolgens tot die wêreldsentrum van die linnebedryf gegroei – 'n ontwikkeling wat aan Belfast die bynaam ''Linenopolis'' besorg het. In die dekade tussen 1850 en 1860 is die proses van linneverwerking gemeganiseer. Die linnemeule was hoofsaaklik aan die Antrim-kant van Belfast geleë waar hulle die vestiging van ander nywerhede soos chemiese fabrieke bevorder het. In die vroeë 20ste eeu het Belfast se tekstielbedryf meer as 35&nbsp;000 werkers in diens gehad. === Skeepsbou === [[Lêer:RMS Titanic ready for launch, 1911.jpg|duimnael|links|1911: Die ''RMS Titanic'' is klaar om geloods te word]] [[Lêer:Two unusual ships in Belfast - geograph.org.uk - 958692.jpg|duimnael|Die skeepswerf ''Harland and Wolff'' se tweelinghyskrane ''Samson'' en ''Goliath'' het ikoniese status as deel van Belfast se stadsilhoeët]] Ander belangrike industriële sektore was tabakverwerking, toumakery en skeepsbou. Die laasgenoemde het van 'n beskeie begin in 1630, toe Presbiteriaanse predikante die ''Eagle Wing'' laat bou het, 'n skip waarmee hulle later geëmigreer het, en 1791, toe die Skotse ondernemer William Ritchie (1756–1834) die potensiaal van Belfasthawe vir die bou van skepe raakgesien en die eerste redery gestig het, uiteindelik in die laat 19de en vroeë 20ste eeu ikoniese status as spilpunt van vooruitgang bereik. Al het dit minder werkgeleenthede gebied as die tekstielbedryf, het sy prestasies internasionale bekendheid vir Belfast verseker. Gedurende die 19de eeu is Belfast se hawe steeds verder uitgebou om uiteindelik die grootste skeepswerf ter wêreld te huisves. Die tydperk tussen 1880 en die uitbreek van die Groot Oorlog in 1914 word as die goue tydperk van Belfast se skeepsbou beskou. In 1914 het agt persent van alle nuutgeboude skepe wêreldwyd in Belfast van stapel geloop.<ref>{{en}} ''Belfast Shipbuilders''. Belfast: Ulster-Scots Community Network (sonder jaargetal), bl. 3</ref> In sommige jare was dié persentasie selfs nog groter. 'n Bylae van die Britse dagblad ''Financial Times'' het in Maart 1914 na Belfast verwys as "die leidende skeepsbousentrum van die hele wêreld" (''"the premier shipbuilding centre of the entire world"''). [[Edward Harland]] en Gustav Wolff was sleutelpersone in dié bedryf wat op hulle werf, ''[[Harland and Wolff]]'', omstreeks 1900 reeds 9&nbsp;000 werkers in diens gehad het. Aan die begin van die 20ste eeu het hulle die grootste en produktiefste werf ter wêreld bestuur wat op sy hoogtepunt werk aan 30&nbsp;000 Belfasters en 20&nbsp;000 werkers in ander Britse stede verskaf het. In 1911 het die befaamde ''[[RMS Titanic]]'', destyds die grootste skip ter wêreld, hier van stapel geloop. Belfast was tot in die 20ste eeu 'n nywerheidsentrum van wêreldbelang en tydelik ook die grootste stad van Ierland. Die stad se industriële en ekonomiese voorspoed was in die vroeë 20ste eeu een van die redes hoekom Protestantse Ulster-unioniste hulle teen Ierse selfregering uitgespreek het. Belfast sou ná Ierland se onafhanklikwording, net soos die res van Ulster, deel van die Verenigde Koninkryk bly. === De-industrialisering en politieke onluste === [[Lêer:Ballymurphy garden.JPG|duimnael|Onbeholpe optrede deur polisielede en soldate het verskeie kere slagoffers geëis. Elf ongewapende burgerlikes is in die sogenaamde Ballymurphy-slagting in Augustus 1971 dood]] Belfast se ekonomie het, net soos dié van baie ander Britse stede wat sedert die 19de eeu op swaar nywerhede gesteun het, sedert die 1960's ernstige agteruitgang ervaar. Naas strawwe mededinging van ander lande het die politieke onluste daartoe bygedra dat sedert die 1970's meer as 100&nbsp;000 werkgeleenthede in die nywerheidsektor verlore gegaan het. Noord-Ierland se ekonomie was dekades lank afhanklik van Britse staatsubsidies wat jaarliks tot £4 miljard beloop het. Lone en salarisse was gevolglik in Belfast en die res van Noord-Ierland merkbaar laer as in die [[Republiek Ierland]]. Noord-Ierland se laer lewenskoste het in die verlede duisende kopers uit die Republiek na grensdorpe en -stede in die noorde gelok waar die kleinhandelbedryf gefloreer het. Die ekonomiese groei in die suide het positiewe uitwerkings op Noord-Ierland se ekonomie gehad – Noord-Ierse uitvoere na die Republiek Ierland was so groot soos dié na Asiatiese lande en die res van die Europese Unie, en toeriste uit die suide was die tweede grootste groep besoekers. Na die Ierse bydrae tot Noord-Ierland se groei is dikwels as ''Southern Comfort'' verwys.<ref>{{en}} [http://financicles.com/regions/western-europe/how-the-eurozone-crisis-will-affect-northern-ireland/ ''Financicles.com: How the eurozone crisis will affect Northern Ireland''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130620223802/http://financicles.com/regions/western-europe/how-the-eurozone-crisis-will-affect-northern-ireland/ |date=20 Junie 2013 }}</ref> == Demografie en stadsbeeld == === Bevolkingsgroei === [[Lêer:Malone Road, Belfast, February 2012.jpg|duimnael|links|Woonhuise in Malone Road]] Vroeg in die 20ste eeu het Belfast 'n tydperk van ekonomiese voorspoed betree. Sy bevolking, wat in 1808 nog slegs 25&nbsp;000 en in 1841 70&nbsp;000 beloop het, het in die eerste dekade van die nuwe eeu met tien persent gegroei tot 385&nbsp;000. Hierdie soort bevolkingsontploffing was ongekend op 'n eiland waar die bevolkingsgetal as gevolg van [[Groot Ierse Hongersnood|hongersnood]] en emigrasie al sedert die middel van die 19de eeu aan die krimp was, en selfs groter as dié van Noord-Engeland se tradisionele nywerheidstede wat baie ooreenkomste met Belfast getoon het. Belfast het die snelste groeiende stedelike gebied in die [[Verenigde Koninkryk van Groot-Brittanje en Ierland]] geword. [[Lêer:Rathcoole cottages, Belfast - geograph.org.uk - 1493924.jpg|duimnael|links|Die Rathcoole Cottages, goed versorgde laat-Edwardiaanse terrashuise aan die onderent van Great Northern Street]] Sy bewoners was egter van die begin af verdeeld oor godsdiens. Selfs voor die grootskaalse demografiese veranderings, wat met die nywerheidsomwenteling gepaard gegaan het, was daar spanninge tussen Presbiterianers en lidmate van die Kerk van Ierland. Toe tienduisende Rooms-Katolieke die stad begin binnestroom het, het die prentjie dramaties verander. Teen die einde van die 18de eeu was minder as tien persent van die bevolking Katolieke. In 1911 het hul aandeel tot 24 persent gestyg. Die belangrikste Protestantse denominasies was Presbiterianers (34 persent), lidmate van die Kerk van Ierland (30 persent) en Metodiste (sewe persent). Die verdeling tussen arm en ryk was eweneens sigbaar. Welgesteldes het in buurte soos dié rondom Malone Road, Antrim Road en Botanic Avenue gewoon. Werkersklaskwartiere met hul kenmerkende nou straatjies en baksteenhuise waar groot gesinne saamgepak was soos sardiene, het veral digby die skeepswerwe ontstaan. Net soos in die nywerheidstreke van Noord-Engeland het die lewe van werkersklasgesinne om sport, musiek en drank gedraai. Hierdie belangstellings het saam met godsdienstige verdeeldheid 'n besondere karakter aan Belfast se sosiale en kulturele lewe gegee. === Stedelike struktuur === [[Lêer:Belfast from Black Mountain - geograph.org.uk - 1254125.jpg|duimnael|links|Die middestad van Belfast, soos gesien vanaf die Black Mountain]] [[Lêer:Hoër-middelklas-woonhuise in Innisfayle Park, Cavehill, Noord-Belfast2.jpg|duimnael|Hoër-middelklas-woonhuise in Innisfayle Park, Cavehill, Noord-Belfast]] Die fisiese struktuur van die omliggende landskap het 'n beperking op Belfast se stedelike groei geplaas. In die noorde word die stadsgebied deur die Antrim-plato begrens, terwyl Castlereagh en die Holywood-berge die uitbreiding van Belfast na die suide beperk het. Stedelike groei het sodoende hoofsaaklik binne die Laganvallei plaasgevind. Eers vanaf die vroeë 19de eeu het Belfast danksy die nywerheidsomwenteling tot 'n groter stedelike nedersetting begin groei wat in 1861 met 'n bevolking van 361&nbsp;000 selfs Dublin 'n tyd lank verbygesteek het om die grootste stad in Ierland te word.<ref>{{en}} [http://www.geographyinaction.co.uk/Urban_structure/Urbanstructure_intro.html ''Geography in Action: Urban Structure of Belfast''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130420230818/http://geographyinaction.co.uk/Urban_structure/Urbanstructure_intro.html |date=20 April 2013 }}</ref> Terwyl Belfast se historiese sleutelbedrywe hul ekonomiese belangrikheid sedert die vroeë 20ste eeu verloor het, het die stad aanhou groei. So het ook die beboude stadsgebied steeds verder oor sy politieke grense heen uitgebrei om 'n ring van pendelaarvoorstede in 'n gedeeltelik verstedelikte randgebied te vorm. In sy werk ''Shaping a City: Belfast in the Late Twentieth Century'' het Fred W. Boal die metropolitaanse gebied in drie sones verdeel: * die kernstad of ''Core City'' wat tot en met 1951 sterk groei getoon het, maar daarna deur die groei van die voorstede geraak is en volgens sy inwonertal begin krimp het, veral wat buurte in die middestad betref; * die voorstede in Belfast se verstedelikte gebied (''Urban Area Suburbs'') wat in 1991 27 persent van die metropolitaanse gebied se bevolking gehuisves het; en * die randgebiede van metropolitaanse Belfast of ''Outer Regional City'' wat so ver soos Antrim en [[Carrickfergus]] in die noordweste en noorde en Lisburn in die weste strek en nedersettings soos Newtownards en [[Bangor]] in die suide en ooste insluit. Die bevolking van hierdie gebied het tussen 1971 en 1991 met 39 persent gestyg, terwyl die kernstad in dieselfde periode 33 persent van sy bevolking verloor het.<ref>{{en}} Fred W. Boal: ''Shaping a City: Belfast in the Late Twentieth Century''. Institute of Irish Studies. Belfast: Queen's University of Belfast 1995</ref> === Die middestad === [[Lêer:Donegall Place, Belfast - geograph.org.uk - 734881.jpg|duimnael|links|Donegall Place, met die Raadsaal of ''Belfast City Hall'' in die agtergrond]] [[Lêer:Tesco, Belfast - geograph.org.uk - 1305241.jpg|duimnael|[[Tesco|Tesco-supermark]] in Royal Avenue – 'n uitstekende voorbeeld vir die hergebruik van historiese geboue. Dit is oorspronklik tussen 1846 en 1869 volgens 'n ontwerp van W. J. Barre opgerig as ''Provincial Bank'']] [[Lêer:Bank Buildings, Belfast, September 2012.JPG|duimnael|links|Die [[Bank Buildings, Belfast|Bank Buildings]], 'n argitektoniese juweel in die middestad, wat in 1787 voltooi is en sedert 1979 'n Primark-vlagskipwinkel gehuisves het, is deur 'n verwoestende brand op 28 Augustus 2018 in puin gelê]] Die sakekern van Belfast word oorheers deur die Victoriaanse Raadsaal wat volgens 'n ontwerp van Alfred Brumwell Thomas vanaf 1903 in die barokstyl met 'n koepel van 53 meter ontstaan het.<ref>{{en}} Jonathan Lee: ''Wallpaper City Guide – Belfast''. London: Phaidon Press Limited 2014, bl. 15</ref> Die raadsaal, waarvoor Portlandsteen gebruik is, het 'n ouer gebou, die ''White Linen Hall'', vervang en is in 1906 voltooi. Stadsbeplanners het sedertdien moeite gedoen om die historiese stadsbeeld te bewaar. Die stedelike gebiedsplanne van 1969 en 2001 het die hoogte van nuwe geboue binne 'n afstand van 320 meter rondom die Raadsaal beperk – geen struktuur mag hier hoër wees as die Raadsaal nie. Dit is in 2009 ná twee jaar se omvattende opknapwerk deur die Amerikaanse Minister van Buitelandse Sake, [[Hillary Clinton]], plegtig heropen.<ref>{{en}} [http://www.discovernorthernireland.com/Belfast-City-Hall-Belfast-P2782 ''discovernorthernireland.com: Belfast City Hall. Besoek op 11 Augustus 2016''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160730132224/http://www.discovernorthernireland.com/Belfast-City-Hall-Belfast-P2782 |date=30 Julie 2016 }}</ref> Daarnaas het ook die geologiese geskiedenis van die gebied beperkings op die bou van hoë strukture geplaas. Ná die laaste kouetydperk het die seevlak sowat 8&nbsp;500 jaar gelede met twintig meter gestyg. Kleiafsettings in oorstroomde ''loughs'' soos dié in Larne, Strangford en Belfast, wat plaaslik as ''sleetch'' bekend staan, is moeilike bougrond, en geboue benodig hier baie diep en stewige fondamente. [[Lêer:The "Boat" site, Belfast (17) - geograph.org.uk - 1468216.jpg|duimnael|links|''The Boat'', 'n voorbeeld van 21ste eeuse argitektuur in Belfast, huisves kroeë, restaurante, kantore en woonstelle]] Ondanks die beperkings van stadsbeplanners en geologie was daar 'n sterk toename in nuwe kantoorontwikkelings. Nuwe kantoorruimte het veral suid van die stadskern en meer onlangs ook in Laganside ontstaan. Kantoorontwikkelings het 'n sentrale rol in die stedelike gebiedsplan van 2001 gespeel en is as 'n belangrike element by die herlewing van die middestad beskou wat byna dertig jaar lank deur politieke onluste bedreig is. Die onluste of ''troubles'' het 'n nadelige uitwerking op die kleinhandelsektor in die sentrale besigheidsdistrik gehad. In die 1970's is veiligheidshekke gebruik om die getal motorbomaanvalle te verminder waardeur winkels en kantoorblokke geteister is. Baie winkels het vir goed gesluit nadat klante om veiligheidsredes uit die middestad weggebly het. In 1980 het 'n vyfde van die beskikbare winkelruimte in Belfast se middestad leeg gestaan. Nuwe winkelsentrums het destyds veral in voorstede ontstaan, soos byvoorbeeld in Sprucefield, naby Lisburn en in Abbeycentre noord van Belfast. Die graad van desentralisering van winkelgeriewe was in Belfast in die 1970's hoër as in enige ander Britse stad en het steeds meer druk op die voorstede uitgeoefen. Sedert die einde van die ''troubles'' is moeite gedoen om die sakekern te laat herleef. Dele van die middestad is in voetgangerlane omgeskep soos byvoorbeeld in Cornmarket, terwyl meerverdieping-parkeergarages toeganklikheid tot die stadskern vergemaklik het. Die beskikbare winkelruimte het drasties toegeneem en 'n groot winkelsentrum, die ''Castle Court Centre'', het sy deure in Royal Avenue geopen. In 1994 was die persentasie leegstaande winkeleenhede reeds so laag as twee persent.<ref>{{en}} [http://www.geographyinaction.co.uk/Urban_structure/Belfast_CBD.html ''Geography in Action – Belfast CBD''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130420231329/http://geographyinaction.co.uk/Urban_structure/Belfast_CBD.html |date=20 April 2013 }}</ref> === Etnies-godsdienstige diversiteit === [[Lêer:Peace Line, Belfast - geograph - 1254138.jpg|duimnael|Highfield is een van Belfast se stadsdele waar spanning tussen Rooms-Katolieke en Protestante gereeld tot botsings gelei het. 'n Sogenaamde "vredeslyn" met 'n hoogte van meer as vyf meter, wat langs Springmartin Road loop, skei die twee konflikpartye van mekaar. Die New Barnsley-polisiestasie is aan die einde van die "vredeslyn" geleë]] Belfast deel etlike sosio-ekonomiese karakteristieke met ander 21ste eeuse post-industriële stede. So is buurte in die middestad veral gewild by ouer bewoners en jonger alleenstaandes, terwyl die stadsrand en voorstede die gewildste woongebiede vir gesinne is. Welgestelde buurte strek vanuit die sentrale besigheidsdistrik na die suidelike stadsdele, terwyl behuising vir laeinkomstegroepe onder meer in Wes-Belfast ontstaan het. Belfast verskil egter in een opsig van vergelykbare middelgroot stede in ander westerse lande – die hoë graad van etniese-godsdienstige verdeling waarby groot dele van die stad deur middel van vlae, graffiti of ander tekens as óf "Protestantse" óf "Rooms-Katolieke woonbuurte" gemarkeer word. Die bewoners van Belfast is terdeë vertroud met hierdie etnies-godsdienstige geografie van hul stad. Oortreding van grense kan gevaarlik of selfs noodlottig wees.<ref>{{en}} [http://www.geographyinaction.co.uk/Ethnic%20Diversity/Ethnic_intro.html ''Geography in Action – Introduction to Ethnic Diversity in Belfast''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070518001158/http://www.geographyinaction.co.uk/Ethnic%20Diversity/Ethnic_intro.html |date=18 Mei 2007 }}</ref> Die afkorting KAH ("Kill All Huns", waarby ''Huns'' na Protestante verwys) word orals op "Katolieke" mure aangetref, Protestante gebruik KAT ("Kill All Taigs", of Katolieke).<ref>{{en}} [http://www.bourlingueurs.com/irlande/page_22.htm ''Bourlingueurs.com: L'Irlande, une île émeraude – Belfast. Besoek op 11 Augustus 2016'']</ref> In sommige gevalle het etniese verdeeldheid tot onluste gelei. Die oorsake daarvan is veelvuldig en kompleks van aard. In 'n verslag van die Britse Departement van Binnelandse Sake (''Home Office'') oor die onluste in sommige stede van Noord-Engeland in die somer van 2001 is sosiale benadeling en 'n gebrek aan gemeenskapsleierskap as oorsake aangewys. Maar verdeelde gemeenskappe en aparte sosiale ruimtes het eweneens tot die onluste bygedra. Alhoewel hoë vlakke van segregasie in woonbuurte blykbaar in sommige Engelse stede voorkom, verskil Noord-Ierse stede hiervan ten opsigte van die graad van polarisering van gemeenskappe. Daarnaas is die betrokke minderheidsgroep, naamlik Rooms-Katolieke, hier baie groot. Woonbuurte, waar meer as negentig persent van die bevolking Rooms-Katoliek was, is tradisioneel in 'n westelike sektor van Belfast geleë, maar beslaan net 'n klein gedeelte van die stadsgebied. Naas hierdie "Katolieke Stad" bestaan daar ook 'n "Protestantse Stad" in byvoorbeeld Oos-Belfast of in Rathcoole in die noorde. === Graad van verdeeldheid === [[Lêer:Shankilltroubles.jpg|duimnael|Shankill Road gedurende die ''troubles'' in die 1970's]] Terwyl 'n Anglo-Normandiese kasteel reeds in die 12de eeu in die huidige stadsgebied van Belfast opgerig is, het die nedersetting eers met die vestiging van Engelse en Skotse setlaars in die sogenaamde ''plantations'' gedurende die 17de eeu begin groei. Belfast was destyds 'n suiwer Protestantse stad aangesien inheemse Rooms-Katolieke [[Iere]] hier aanvanklik van burgerregte uitgesluit is. Groter getalle Rooms-Katolieke het eers met die industrialisering van Belfast in die vroeë 19de eeu as werkers na die stad begin stroom en het omstreeks 1850 sowat 'n derde van die totale bevolking verteenwoordig. Die persentasie Protestante en Katolieke het sedertdien steeds verander. Tans is byna die helfte van die bevolking in die kernstad Rooms-Katolieke wat gewoonlik in merendeels Katolieke woonbuurte bly. Die graad van segregasie volgens godsdiens varieer eweneens. Teen die middel van die 19de eeu het die helfte van die bevolking in etnies verdeelde strate gewoon, terwyl die ander vyftig persent in gemengde buurte gewoon het. Die graad van segregasie het in tye van etniese konflikte toegeneem. So is bewoners dikwels geïntimideer of het na buurte verhuis wat as veiliger geag is. Dit is opvallend dat mense in rustige periodes gewoonlik nie na hul oorspronklike huise teruggekeer het nie, soos uit statistieke bly. Terwyl in die 1960's twee derdes van die bevolking in die kernstad in etnies verdeelde strate gewoon het, het hierdie aandeel in die 1970's en 1980's gestyg tot respektiewelik 77 en 78 persent.<ref>{{en}} [http://www.geographyinaction.co.uk/Ethnic%20Diversity/Ethnic_seglevels.html ''Geography in Action: Ethnic Segregation Levels''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703062153/http://www.geographyinaction.co.uk/Ethnic%20Diversity/Ethnic_seglevels.html |date= 3 Julie 2013 }}</ref> === "Vredeslyne" en koppelvlakke tussen etnies verdeelde woonbuurte === [[Lêer:Belfast peaceline Bombay Street.jpg|duimnael|Die "vredeslyn" in Bombay Street]] Die skeidingslyne tussen Protestante en Katolieke loop so diep dat hulle selfs die val van die [[Berlynse Muur]] in 1989 oorleef het. Tans is daar meer as twintig "vredeslyne" of mure (''peace walls'') wat etnies-godsdienstig verdeelde woonbuurte van mekaar skei. Baie van hulle is in die 1970's opgerig toe die onluste hulle hoogtepunt bereik het. Inwoners was gewoonlik ten gunste van hierdie "environmental barriers", soos hulle vandag eufemisties genoem word, aangesien hulle as 'n maatreël beskou is om sektariese moorde in die gebied te verhinder, en hulle help steeds om die spanning tussen die strydende partye te verlig. Ironies genoeg het Belfast intussen 'n belangrike bestemming vir "konfliktoerisme" geword.<ref>{{en}} [http://www.geographyinaction.co.uk/Ethnic%20Diversity/Ethnic_PeaceLines.html ''Geography in Action: Ethnic Interfaces/Peace Lines''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614150819/http://www.geographyinaction.co.uk/Ethnic%20Diversity/Ethnic_PeaceLines.html |date=14 Junie 2011 }}</ref> Sommige van die mure is meer as 'n kilometer lank, met 'n hoogte van 6 meter. (In vergelyking was die Berlynse Muur 3,6 meter hoog). Sommige van hulle is deur plante en bome verfraai, maar ongeag hulle netjiese voorkoms vervul hulle dieselfde funksie soos die oorspronklike doringdraadversperrings waarvan die eerste in 1969 deur Britse soldate uitgerol is om die Katolieke buurt van Falls Road en die Protestantse kwartier rondom Shankill Road van mekaar te skei. Die sosiale vraagstukke aan weerskante van die mure bly dieselfde: werkloosheid, armoede en vandalisme. Behuising in verdeelde buurte is dikwels in 'n slegte toestand, alhoewel daar pogings onderneem word om dit op te knap. Tans is daar sowat eenhonderd vredeslyne in Belfast, en die oprigting van hierdie soort mure word meestal as die maklikste oplossing vir geweldpleging in 'n bepaalde buurt beskou. So het baie vredeslyne eers ná die ondertekening van die Goeie Vrydag-ooreenkoms in 1998 ontstaan. Vroeg in 2013 is 'n projek van stapel gestuur wat daarop gemik is om gesprekke tussen verdeelde gemeenskappe aan te moedig en die mure uiteindelik af te breek.<ref>{{en}} [http://www.belfasttelegraph.co.uk/news/local-national/northern-ireland/scheme-considers-peace-line-removal-29148459.html ''Belfast Telegraph, 22 Maart 2013: Scheme considers peace line removal'']</ref> Nogtans het die getal "vredesmure" tussen 1994 en 2015 toegeneem van 22 tot 110.<ref>{{de}} [http://www.bpb.de/internationales/weltweit/innerstaatliche-konflikte/54664/nordirland ''www.bpb.de, 17 Desember 2015: Innerstaatliche Konflikte – Nordirland. Besoek op 20 Desember 2015'']</ref> === Immigrasie === As gevolg van die politieke onluste was die invloei van immigrante na Belfast en Noord-Ierland in die verlede laer as in ander dele van Wes-Europa. Tradisioneel was die Sjinese, Joodse en ander Asiatiese gemeenskappe die belangrikste etniese minderhede. Ná die opening van [[Oos-Europa]] het groter getalle migrante uit [[Pole]], [[Letland]] en [[Litaue]] hulle in Belfast en ander dele van Noord-Ierland gevestig. Daarnaas het ook baie immigrante uit [[Portugal]] 'n nuwe tuiste in Belfast gevind. == Belfast se ''quarters'' == Net soos in ander geskiedkundige stede het ook in Belfast die katoenbedryf die spilpunt van ekonomiese groei en ontwikkeling gevorm. Die verskillende ambagte van dié bedryf was in spesiale buurte of kwartiere (Engels: ''quarters'', afgelei van die Franse ''quartiers'') saamgetrek. So het wewers langsaan ander wewers gewoon en gewerk, looiers hulle naby ander looiers gevestig, en slagters het hul werkplekke digby dié van ander slagters ingerig. Die meeste ambagsgroepe het oor hul eie plaaslike kerkgebou beskik. Dikwels het dié kerke as godsdienstige sentrum vir 'n bepaalde handelsgilde gedien. Die middestad van Belfast word tans – onder meer vir toerisme-doeleindes – in kwartiere verdeel wat as Cathedral, Queen's, Titanic, Gaeltacht en Linen Quarter bekend staan. Elkeen van dié kwartiere het sy eie spesifieke karakter en geskiedenis. Die oorgrote meerderheid van die plaaslike bevolking word egter in uitgestrekte voorstede gehuisves. === Cathedral Quarter === [[Lêer:Merchant Hotel - geograph.org.uk - 485099.jpg|duimnael|links|Die ''Ulster Bank'' se historiese hoofkwartier huisves tans die ''Merchant Hotel'']] [[Lêer:Belfast Queen University.jpg|duimnael|Queen's-universiteit, Lanyon-gebou]] [[Lêer:Ulster Museum 3.JPG|duimnael|links|Sedert die argitek Francis Pym die neoklassieke gebou van die Ulster Museum in 1964 van 'n uitbreiding in die [[Brutalisme|brutalistiese styl]] met 'n streng kubistiese vorm voorsien het, bestaan daar 'n verskil van opinies oor die geslaagdheid van sy poging – argitekte is gaande daaroor, terwyl dit vir baie leke 'n ietwat bevreemdende aansig het<ref>{{en}} [http://architectureireland.ie/alternative-ulster-museum-archigrams-vision-for-belfast ''Architecture Ireland, 28 Mei 2017: Alternative Ulster Museum – Archigram’s Vision for Belfast. Besoek op 25 April 2019'']</ref>]] [[Lêer:Opening Day, Titanic Belfast, 31 March 2012 (06).JPG|duimnael|''Titanic Belfast'' op die openingsdag, 31 Maart 2012]] [[Lêer:Belfast Botanic Gardens glasshouse.jpg|duimnael|Die Victoriaanse Palmhuis in die Botaniese Tuin]] Die ''Cathedral Quarter'' of Katedraalkwartier in die middestad het sy naam aan die [[Sint Anna-katedraal, Belfast|St. Annakatedraal]] (''St. Anne's Cathedral'') te danke. Die stadsbuurt staan bekend vir argitektoniese erfenis met bank- en openbare geboue, maar dit vervul met sy talle kroeë en historiese stoorhuise wat tot restaurante omgeskep is, ook 'n funksie as kuns- en vermaaklikheidsbuurt. In die laat 20ste en vroeë 21ste eeu het steeds meer kunstenaars en ambagsmanne hulle in die kwartier kom vestig. In die lente van 2012 het die ''Metropolitaanse Kunssentrum (Metropolitan Arts Centre, MAC)'' sy deure naby die katedraal op ''St. Anne's Square'' (St. Annaplein) geopen. Terwyl nuwe geboue in die kwartier ontstaan het, is van die oudste strate van Belfast in die Katedraalkwartier geleë wat uit die 17de eeu dateer. So kontrasteer moderne boukuns met historiese argitektuur. Naas sy boukuns, restaurante en luukse hotelle soos die ''Merchant Hotel'' lok feeste, wat in die kwartier gehou word, talle besoekers. Die Belfast Circus School is die middelpunt vir die jaarlikse ''Festival of Fools'' waartydens straatkunstenaars hul slag toon. Die gastronomiese ''Out to Lunch''-fees word jaarliks in Januarie gehou, die kunsfees ''Cathedral Quarter Arts Festival'' in April en Mei, die ''Open House Festival'' folkmusiekfees in Junie en die ''Belsonic''-musiekfees in Augustus. === Queen's Quarter === Queen's Quarter is 'n stadsdeel in die suide van Belfast wat bekend staan vir sy groen ruimtes. Hier is die Queen's-universiteit, die Botaniese Tuin met sy elegante Victoriaanse palmhuis (1839–40) en die Tropiese Ravyn waar kurator Charles McKimm in 1887 'n kunsmatige rivier in 'n tropiese reënwoudklimaat geskep het, en die Ulster Museum geleë. 'n Groot verskeidenheid eklektiese winkels (waaronder dié van Lisburn Road, die belangrikste winkelstraat in die kwartier), koffiehuise, kroeë, kunsgalerye, boekwinkels, die ''Queens Film Theatre'' asook trekpleisters vir musiekliefhebbers soos Mandela Hall, Speakeasy en Empire Music Hall wat almal lewendige musiek aanbied, weerspieël die kulturele en opvoedkundige karakter van die stadsdeel. === Titanic Quarter === Titanic Quarter in die ooste van die stad is Belfast se mees ambisieuse projek van stadsvernuwing waar die geskiedenis, erfenis en tradisies van die stad sentraal staan. Die voormalige skeepswerf met 'n oppervlak van 75 hektaar is in die proses tot 'n nuwe stadsbuurt herontwikkel. Die vermaaklikheidskompleks ''Odyssey'' was Belfast se belangrikste projek vir die nuwe millennium en huisves naas kegelbane, 'n rolprentteater, kroeë en nagklubs asook die ''Arena'', die tuisstadion van die ''Belfast Giants'', 'n yshokkiespan wat in die ''Elite Ice Hockey League'' speel. Maar dit is ''RMS Titanic'' wat Belfast se geskiedenis as een van die vernaamste nywerheidstede van die Verenigde Koninkryk versinnebeeld en sy naam aan die kwartier gegee het. 'n Verskeidenheid toere word aangebied waartydens belangstellendes 'n indruk kan kry van hierdie tegniese wonderwerk van die [[Edwardiaanse tydperk]] en die mense wat dit beplan en gebou het. Die ingenieursvernuf van Belfast, Titanic se dok en pomphuis maak deel uit van die toere. Die ikoniese ''Titanic Belfast''-gebou, wat die geskiedenis van die luukse passasierskip behandel, is naas die gerenoveerde stoomskip ''[[SS Nomadic (1911)|SS Nomadic]]'' geleë. Hierdie veerboot, wat in Belfast gebou is, het passasiers na die ''Titanic'' geneem. === Gaeltacht Quarter === [[Lêer:Belfast City Cemetery.jpg|duimnael|links|Geskiedenis in steen: Belfast City Cemetery]] [[Lêer:Historiese geboue in die Linen Quarter, Belfast.jpg|duimnael|links|Historiese geboue in Bedford Street, Linen Quarter]] [[Lêer:Muurskildery op die hoek van Falls en Whiterock Road, Gaeltacht Quarter, Belfast.jpg|duimnael|In die republikeinse Gaeltacht Quarter onderneem bewoners 'n poging om van Iers weer hul eerste taal te maak. Straatborde en ander opskrifte is hier tweetalig Iers-Engels. Die foto wys 'n muurskildery op die hoek van Falls en Whiterock Road]] [[Lêer:Cultúrlann Mc Adam Ó Fiaich, Belfast.jpg|duimnael|Die kulturele sentrum Cultúrlann McAdam Ó Fiaich speel 'n sentrale rol in die Ierse taalbeweging van Belfast]] Gaeltacht Quarter in die weste van die stad is Belfast se sentrum vir Ierse taal en kultuur. In 1969 het jong taalentoesiaste ''Shaw's Road Gaeltacht'' gestig, 'n klein kwartier waar hulle die Ierse taal, kuns, musiek en toneelkuns laat herleef het. Die gebruik van [[Iers-Gaelies|Iers]] word sedertdien sowel in die privaat lewe asook in winkels en ander openbare plekke bevorder – opskrifte is dikwels tweetalig Iers-Engels. Twee jaar later is Noord-Ierland se eerste Iersmedium-skool gestig. Toeriste bring 'n besoek aan die stadsdeel om sy beroemde politieke muurskilderye en sy vredesmuur te besigtig, maar word ook deur die plaaslike vermaaklikhede gelok – tradisionele Ierse kroeë en restaurante. Die vroeëre kerk van die Presbiteriaanse Broadway-gemeente in Falls Road was die laaste Protestantse kerkgebou in dié straat. Nadat die lidmaatgetal steeds verder gedaal het, is dit in die vroeë 1980's gesluit. Ierse taalaktiviste het die leegstaande kerk gekoop en omgebou tot 'n Iers-Gaeliese kulturele sentrum. Cultúrlann McAdam Ó Fiaich, wat sy deure in 1991 geopen en tydelik ook 'n Iers-Gaeliese sekondêre skool, radiostasie en redaksiekantore van 'n dagblad gehuisves het, is vernoem na Robert Shipboy McAdam (1808–1895), 'n Protestantse Iers-Gaeliese taalaktivis, en die Rooms-Katolieke kardinaal en aartsbiskop van Armagh, Tomás Ó Fiaich (1923–1990), wat naas sy godsdienstige roeping erkenning geniet het as Ierse taalnavorser, volkskundige en historikus. Cultúrlann fungeer as kulturele vlagskipsentrum vir Galiese kunste en Iers as gesproke taal. Die sentrum huisves 'n kunsgalery, teater, restaurant en 'n boekwinkel. Die munisipale kerkhof Belfast City Cemetery en die Rooms-Katolieke Milltown Cemetery is eweneens in die Falls Road-buurt geleë. === Linen Quarter === Belfast se stadsbeplanners skenk besondere aandag aan die regenerasie van die Linen Quarter, 'n stadsbuurt wat net suid van Belfast City Hall geleë is en sowat sestien hektaar beslaan – veral vanweë sy sentrale ligging, die groot aantal hoofkwartiere van privaat en openbare ondernemings wat hier gesetel is, en die beplande uitbreiding van Great Victoria Street-stasie wat as Belfast en Noord-Ierland se hoofvervoerspilpunt sal dien. Die Enterprise-oorgrenstreindiens, wat Belfast met Dublin verbind, sal vanaf Belfast se huidige hoofstasie na Great Victoria Street verskuif word en van dié stasie Noord-Ierland se vernaamste aankoms- en vertrekpunt vir treinpassasiers maak.<ref>{{en}} [http://www.belfastcentre.com/the-linen-quarter ''Belfast City Centre Management: The Linen Quarter. Besoek op 3 Oktober 2016''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161224103928/http://www.belfastcentre.com/the-linen-quarter |date=24 Desember 2016 }}</ref> Die Linen Quarter het sy naam aan die 19de eeuse lakenbedryf te danke wat hier gesetel was. 'n Aantal historiese geboue getuig van dié verlede en maak die buurt aantreklik vir toeriste. So het hier ook 'n aantal hotelle ontstaan of word tans beplan. Die huidige Raadsaal van Belfast (''Belfast City Hall'') het op die perseel van die vroeëre ''White Linen Hall'' ontstaan, 'n belangrike internasionale handelsbeurs vir die lakenbedryf. Een van Belfast se oudste kulturele instellings, die ''[[Linen Hall Library]]'', het op Donegal Square North teenoor die Raadsaal ontstaan. Dit biblioteek is oorspronklik in 1788 in die ''White Linen Hall'' gevestig. == Lagan-kanaal == [[Lêer:Lagan Canal - geograph.org.uk - 1369177.jpg|duimnael|Broadwater, Lagan-kanaal]] Die Lagan-kanaal was vanaf die 17de eeu, toe Belfast van 'n klein nedersetting tot 'n beduidende [[metropool]] begin groei het, een van die hoofare vir die stedelike lewe, handel en vervoer. In die stad se goue industriële tydperk in die 19de eeu is swaar goedere soos hout en steenkool op skepe vervoer en het van die kanal een van die besigste waterweë van die Britse eilande gemaak. Boubedrywighede vir die Lagan-kanaal het in 1756 begin, en in 1793 is die waterweg danksy die sluise by Sprucefield tot by Ellis Gut, 'n inham in Lough Neagh, uitgebou. Die kanaal met 'n totale lengte van 27 myl is in die volgende jaar amptelik ingewy. 18 sluiswagters het na die 27 sluise omgesien. Die ''Lagan Navigation''-projek het die sentrale dele van Ulster vir ekonomiese ontwikkeling ontsluit en danksy die groeiende handelsvolume grootliks bygedra tot Belfast se industriële voorspoed. Die bou van 'n spoorwegnetwerk in die laat 19de eeu het die agteruitgang van die kanaal ingelui, alhoewel hierdie proses geleidelik was. Eers in die 20ste eeu was goederevervoer op die kanaal weens die uitwerkings van twee wêreldoorloë en strawwe mededinging van motorvoertuie ekonomies nie meer lewensvatbaar nie. Ná 1947 was Lisburn die eindpunt vir vragvervoer op die kanaal. Vanaf 1954 was beheer oor die Lagan-kanaal in die hande van die regering, en die seksie tussen Union Loughs en Lough Neagh is vir skeepsverkeer gesluit. Die seksie tussen Stranmillis en Lisburn het in 1958 gevolg. Tans loop die M1-snelweg tussen Sprucefield en Moira langs die ou kanaalroete. Vandag is die kanaal 'n belangrike ontspanningsgebied. Boottoere langs die Laganrivier en na plekke wat met die RMS Titanic verbind word, word gereeld gehou. Hengelsport, draakboot-wedvaarte en roeisport is van die aktiwiteite langs en op die kanaal. Stap- en fietstoere is eweneens gewild, en 'n Nasionale Fietsroete loop langs die kanaal. == Toerisme == [[Lêer:Titanic Belfast front view.jpg|duimnael|links|''Titanic Belfast'' se stervormige ontwerp is 'n argitektoniese huldeblyk aan die redery ''[[White Star Line]]'']] [[Lêer:Merchant Hotel Chandelier by Marcus Notley.jpg|duimnael|Die kroonlugter in die Merchant Hotel se ''Great Room Restaurant'' is die grootste in Ierland. Dit is deur Marcus Notley ontwerp en in 2006 deur ''Tyrone Crystal'' vervaardig]] Belfast is een van die mees besoekte stede in die Verenigde Koninkryk en die tweede mees besoekte stad op die eiland Ierland met jaarliks meer as nege miljoen toeriste. Vanweë die kort afstande tussen toeriste-aantreklikhede is Belfast 'n gewilde bestemming vir kort vakansies. Die stad het sy ryk erfenis van Georgiaanse, Victoriaanse en Edwardiaanse boukuns bewaar, en baie van hierdie geboue is volgens moderne ontwerpstyle verfraai. Daar is uitstekende restaurante, 'n polsende naglewe, talle winkels en veral 'n ryk kulturele en kunslewe. In die afgelope jare het Belfast sy reputasie as eersterangse Europese bestemming vir sake- en groepsreise en konferensies uitgebou. Baie kongresse en uitstallings word in ''Belfast Waterfront'' gehou. Die reisgidsuitgewer ''Lonely Planet'' het Belfast en die Causeway Coast as die "beste streke" aangewys in sy lys van die mees gewilde reisbestemmings vir internasionale toeriste in 2018.<ref>{{en}} [https://www.theguardian.com/travel/2017/oct/24/weak-pound-uk-value-destination-foreign-tourists-lonely-planet-best-in-travel-list-2018 ''The Guardian, 24 Oktober 2017: Weak pound makes UK a ‘value destination’ for foreign tourists says Lonely Planet. Besoek op 24 Oktober 2017'']</ref> Die Stadsraad van Belfast beskou die herontwikkeling van die sogenaamde ''Titanic Quarter'', 'n nuwe buurt met woonstelgeboue, hotelle en 'n vermaaklikheidsdistrik langs die rivieroewer as een van die sleutelprojekte vir die regenerasie van Belfast. Een van die jongste toeristeaantreklikhede, ''Titanic Belfast'', 'n multimediale museum oor die geskiedenis van die ''RMS Titanic'', het sy deure op 31 Maart 2012 geopen. 'n Nuwe moderne openbare vervoerstelsel met onder meer hoëspoedtreine word tans beplan. == Infrastruktuur == === Seehawe === [[Lêer:Dusk at Belfast docks - geograph.org.uk - 1619438.jpg|duimnael|links|[[Belfast-hawe]] se dokke in die aandskemer]] [[Belfast-hawe|Belfast se seehawe]] is onlosmaaklik verbind met die geskiedenis en ekonomiese ontwikkeling van Belfast. Die hawe, wat met 'n oppervlakte van 2&nbsp;000 akkers 'n vyfde van Belfast se stadsgebied beslaan en sedert 1847 deur ''Belfast Harbour (BH)'' bestuur word, hanteer sowat sewentig persent van Noord-Ierland en twintig persent van die hele eiland Ierland se seegebonde handel. In 2016 is meer as 23 miljoen seevrag gehanteer.<ref>{{en}} [https://www.belfast-harbour.co.uk/port ''Belfast Harbour – The Port in Numbers. Besoek op 11 Oktober 2017''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171015023647/https://www.belfast-harbour.co.uk/port |date=15 Oktober 2017 }}</ref> Die gebied, wat deur die hawe bedien word, strek tot ver in die Republiek Ierland. Die belangrikste invoergoedere is ru-olie, bouhout, staal, steenkool en kunsmis, terwyl onder meer skrootmetaal en stene na oorsese bestemmings verskeep word. Naas vrag- en houerskepe doen ook veerbote en passasierskepe gereeld by Belfast-hawe aan. Die [[Gotenburg]]-gebaseerde ''Stena Line''-redery bedien roetes na Cairnryan, Loch Ryan en Wigtownshire in Skotland met sy ''HSS (High Speed Service)''-skepe met 'n vaartyd van anderhalf uur. Die vaartyd is langer vir konvensionele skepe (3 uur 45 minute). ''Norfolkline'' – amptelik ''Norse Merchant Ferries'' – vervoer vrag en passasiers op die roete tussen Belfast en [[Liverpool]] in Engeland met 'n vaartyd van agt uur. Daar is bykomende seisoenale roetes na Douglas op die eiland [[Man (eiland)|Man]] wat deur die ''Isle of Man Steam Packet Company'' bedien word. In 2016 het 81 plesierbote met altesaam 144&nbsp;002 passasiers aan boord in Belfast-hawe aangedoen – 'n aansienlike styging teenoor die vorige jaar.<ref>{{en}} [https://www.tourismni.com/globalassets/facts-and-figures/research-reports/tourism-performance-statistics/local-government-district-tourism-statistics/lgd-all-fact-cards-2014-2016.pdf ''Tourism Northern Ireland LGD Fact Cards 2014–2016 – Belfast City LGD Fact Card. Besoek op 9 Oktober 2017''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171128225353/https://www.tourismni.com/globalassets/facts-and-figures/research-reports/tourism-performance-statistics/local-government-district-tourism-statistics/lgd-all-fact-cards-2014-2016.pdf |date=28 November 2017 }}</ref> As Noord-Ierland se vernaamste logistiek-spilpunt bly die hawe ook aantreklik vir ondernemings wat hier hul Noord-Ierse filiale gevestig het – soos Baker McKenzie, Capita, CitiGroup en Bombardier. == Vervoer == === Padvervoer === [[Lêer:The Westlink, Belfast (9) - geograph.org.uk - 677302.jpg|duimnael|links|Die ''Westlink'', Belfast, in 2008]] [[Lêer:Belfast Airport check in.jpg|duimnael|Terminaal 1 op Belfast se Internasionale Lughawe wat buite die stad naby Lough Neagh geleë is]] Die beboude stadsgebied van Belfast het sedert die 20ste eeu steeds verder na omliggende gebiede uitgebrei. So beslaan die ''Belfast Metropolitan Area (BMA)'' intussen 'n oppervlakte van sowat 960&nbsp;km² en sluit naas Belfast ook die ''boroughs'' Castlereagh, Carrickfergus, Lisburn, North Down en Newtownabbey in. Ondanks sy grootte word tans nog nie aan alle bewoners van dié gebied toereikende openbare vervoer voorsien nie sodat baie pendelaars op hul eie vervoer aangewese is. Tans is geen ander stad in die Verenigde Koninkryk so sterk afhanklik van privaat motorvervoer soos Belfast nie. In 2000 het meer as 80 persent van werknemers in Belfast motors of kleinbusse gebruik om hul werkplekke te bereik. Verkeersopeenhoping en lugbesoedeling het ernstige vraagstukke geword.<ref>{{en}} [http://www.geographyinaction.co.uk/Urban_structure/Belf_Sus.html ''Geography in Action: Belfast – a sustainable city?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130819145304/http://geographyinaction.co.uk/Urban_structure/Belf_Sus.html |date=19 Augustus 2013 }}</ref> === Lughawens === [[Lêer:George Best Belfast City Airport - geograph.org.uk - 714574.jpg|duimnael|links|''George Best Belfast City Airport'', geleë naby die middestad]] Belfast word deur twee lughawens bedien, [[Belfast Internasionale Lughawe]] (van waar vlugdienste na internasionale bestemmings aangebied word) en ''George Best Belfast City Airport (GBBCA)'', 'n streekslughawe met 'n enkele aanloop- en landingsbaan wat hoofsaaklik vlugdienste na bestemmings in Groot-Brittanje en Ierland bied. GBBCA trek voordeel uit sy ligging naby die middestad. GBBCA, 'n lughawe in besit van ''Eiser Infrastructure Fund'', is naby die A2-snelweg aan die suidoewer van Belfast Lough geleë. Met jaarliks meer as 2,5 miljoen passasiers hanteer die lughawe sowat 40 persent van geskeduleerde vlugte na en van Noord-Ierland. GBBCA is in 1938 as kommersiële lughawe geopen. Vanaf 1983 het dit as ''Harbour Airport'' bekend gestaan. In Junie 2001 is 'n nuwe terminaal geopen. ''Belfast International Airport'' het sy oorsprong in die tyd van die Eerste Wêreldoorlog toe die Aldergrove-vliegterrein sowat 21&nbsp;km noordwes van Belfast vanaf November 1917 vir oefenvlugte van die ''Royal Flying Corps'', die voorloper van die [[Royal Air Force]], gebruik is. Vanaf 31 Mei 1933 het ''Midland and Scottish Air Ferries'' geskeduleerde vlugte na Glasgow aangebied, en vanaf 20 Augustus 1934 het ''Railway Air Services'' die eerste lugroete na Londen via [[Manchester-lughawe|Manchester]] en [[Birmingham]] na Croydon-lughawe ingestel waarvoor die Nutts Corner-vliegveld gebruik is. Vanweë die wisselende weerstoestande in Nutts Corner is vlugdienste vanaf 26 September 1963 weer na Aldergrove verskuif. Een maand later, op 28 Oktober, is Aldergrove met sy huidige terminaalgebou deur Haar Koninklike Hoogheid Koningin Elizabeth die Koninginmoeder heropen. Op 4 Januarie 1966 het die eerste stralervliegtuig, 'n ''British United BAC 1–11'' na [[Lughawe Londen-Gatwick|Londen se Gatwick-lughawe]] vertrek. Die lugroete na [[John F. Kennedy Internasionale Lughawe|New York]] is vanaf 1968 deur die Ierse lugredery [[Aer Lingus]] (via Shannon) en die Britse ''BOAC'' (via Prestwick) bedien. In die volgende jaar het die passasiersgetal die een-miljoenkerf verbygesteek. Nadat die hooflandings- en aanloopbaan in 1970 met 3&nbsp;000 voet verleng is, het die nuutgestigte ''Northern Ireland Airports Limited'' op 1 Junie 1971 die Britse Departement van Handel en Nywerheid as bestuurder vervang. Die eerste huurvlug met 'n Boeing-747-makrostraler het op 3 Julie 1977 via Shannon na [[Toronto Pearson Internasionale Lughawe|Toronto]] in [[Kanada]] vertrek. As eerste bestemming op die Europese vasteland is [[Lughawe Schiphol|Amsterdam]] in 1980 deur ''NLM Cityhopper'' bedien. Die lughawe is in 1983 hernoem tot Belfast International, en in die volgende jaar het die passasiersgetal tot 1,5 miljoen gestyg. In 1987 was dit twee miljoen. Nadat 'n nuwe vragsentrum op 17 Julie 1991 in bedryf gestel is, is die lughawe in Julie 1994 geprivatiseer. In 1999 het die jaarlikse passasiersgetal drie miljoen beloop, in 2004 reeds 4,5 miljoen, vyf miljoen in 2006 en 4,4 miljoen in 2015.<ref>{{en}} [http://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-35244217 ''BBC News, 7 Januarie 2016: Ryanair announces new base at Belfast International Airport. Besoek op 6 Maart 2016'']</ref> Nadat die Republiek Ierland passasierbelasting afgeskaf het, het passasiergetalle op Belfast se twee lughawens gedaal namate lugrederye en passasiers na Dublin-lughawe begin uitwyk het. In 2008 het ''Aer Lingus'' sy eerste basis buite die Republiek Ierland op Belfast se Internasionale Lughawe geopen. Ná sy oorname deur ''International Airlines Group'' in 2015 het ''Aer Lingus'' landingregte op Belfast International aan Ryanair afgestaan wat in Maart 2016 'n nuwe basis op die lughawe geopen het, met vier daaglikse vlugte na Londen se Gatwick-lughawe. In Maart het Ryanair daarnaas aangekondig dat hulle vanaf 1 September 2016 regstreekse vlugte vanaf Berlyn se Schönefeld-lughawe na Belfast International sal aanbied – 'n besluit wat volgens waarnemers 'n positiewe uitwerking op toerisme in Noord-Ierland sal hê.<ref>{{en}} [http://www.aerosieger.de/news/7000/belfast-berlin-mit-ryanair-zu-den-game-of-thrones-drehorten.html/ ''aerosieger.de, 3 Maart 2016: Belfast – Berlin: Mit Ryanair zu den "Game of Thrones"-Drehorten. Besoek op 6 Maart 2016''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160317125818/http://www.aerosieger.de/news/7000/belfast-berlin-mit-ryanair-zu-den-game-of-thrones-drehorten.html/ |date=17 Maart 2016 }}</ref> Tans word gereelde vlugte na Europese en Noord-Amerikaanse (insluitende Meksiko) asook bestemmings in Asië (Turkye) en Afrika (Kanariese Eilande) aangebied.<ref>{{en}} [https://www.belfastairport.com/flights/our-airlines ''www.belfastairport.com: Our Airlines. Besoek op 3 Oktober 2018'']</ref> === Openbare vervoer === ==== Trems en trolliebusse ==== [[Lêer:Belfast Royal Avenue 1920's.jpg|duimnael|links|Motors en elektriese trems in die 1920's in Belfast se ''Royal Avenue'']] [[Lêer:Old Trolley Bus - geograph.org.uk - 351325.jpg|duimnael|'n Trolliebus in Mei 1968 op pad na die middestad]] [[Lêer:Metro (Belfast) bus 2332 (SEZ 2332) 2008 Volvo B9TL Wright Eclipse Gemini, 8 October 2008 uncropped.jpg|duimnael|'n Moderne Metro-dubbeldekbus]] In die Victoriaanse tydperk was openbare vervoer in Belfast beperk tot perdekarre wat op klipstrate geloop het. Sommige van dié historiese strate het in die ''Cathedral Quarter'' bewaar gebly. Toe die stad gedurende die nywerheidsomwenteling steeds meer uitgebrei het, moes daar voorsiening vir 'n vinniger en meer gerieflike vervoermiddel vir pendelaars gemaak word. Vanaf 1872 was [[trem|perdetrems]] 'n belangrike openbare vervoermiddel wat deur die ''Belfast Street Tramways Company'' bedryf is, terwyl ''Cavehill and Whitewell Tramway'' 'n stoomtremdiens tussen Belfast en die dorpe Whitewell en Glengormley in die omgewing aangebied het. Nadat die tremstelsel op 1 Januarie 1905 deur die ''Belfast Corporation'' gekoop is, is nog in dieselfde jaar na elektriese trems met oorhoofse kraglyne oorgeskakel. Die elektriese trems se buitekante is oorspronklik rooi en wit geverf, en van hierdie ouer, nie-gemoderniseerde waens was nog tot in die 1950's in gebruik. In 1928 is William Chamberlain as nuwe besturende direkteur benoem. Hy het donkerblou en wit as nuwe korporatiewe kleure ingevoer (alhoewel in die laat 1940's weer na die vroeëre kleure oorgeskakel is) en 'n moderniseringsprogram van stapel gestuur. Vyftig van die ouer tremwaens is gemoderniseer en dieselfde getal nuwe voertuie gebou. Chamberlain is in 1931 deur Robert McCreary opgevolg wat vier jaar later nog 'n nuwe vloot van vyftig gestroomlynde tremwaens ingevoer het. Na hierdie laaste reeks waens, wat vir Belfast se tremstelsel gebou is, is dikwels as ''McCreary'' verwys. In 1938 het ''Belfast Corporation'' die tremdiens op Falls Road deur [[trolliebus]]se vervang. Die trolliebusstelsel was die enigste van sy soort in Ierland en het so suksesvol geblyk dat in die volgende jaar besluit is om alle tremlyne geleidelik uit te faseer. So is in die 1940's steeds meer trolliebusse ingevoer, en Belfast se netwerk was die tweede grootste in die Verenigde Koninkryk – na die Londense trolliebusstelsel – met 17 roetes en 'n vloot van 245 busse. Die laaste trems het in 1954 geloop en is vervolgens deur dieselbusse vervang. Volgens die nuwe beleid is ook alle trolliebusse op 12 Mei 1968 buite bedryf gestel om plek te maak vir 'n nuwe vloot van dieselbusse. Vyf van die vroeëre trolliebusse het bewaar gebly en word tans in musea in Noord-Ierland, die Republiek van Ierland en Engeland vertoon. Belfast Corporation se busvloot is in 1973 aan ''Citybus'' (tans ''Metro'' wat deel uitmaak van ''[[Translink (Noord-Ierland)|Translink]]'') oorgedra. ==== Belfast Rapid Transit ==== [[Lêer:Glider Belfast outside City Hall 2.jpg|duimnael|links|'n Nuwe ''Translink Glider''-bus buite die stadsaal]] 'n Nuwe innovatiewe openbare vervoerstelsel, Belfast Rapid Transit (BRT), is op 3 September 2018 in bedryf gestel. Die eerste fase van BRT behels busroetes wat Oos- en Wes-Belfast, die Titanic Quarter en ander buurte van besondere ekonomiese en sosiale belang via die middestad met mekaar verbind en bestaande Metro-busroetes sal vervang. Nuwe hibriedvoertuie – 'n vloot van dertig moderne ''Glider''-busse met elektriese en dieselenjins – met sitplekke vir 100 passasiers elk word deur die Belgiese vervaardiger Van Hool verskaf. == Sosiale en kulturele lewe == === Sosiale toestande === [[Lêer:Apartments, St George's Harbour, Belfast - geograph.org.uk - 576476.jpg|duimnael|links|Moderne woonstelle in St. George's Harbour]] [[Lêer:Muurskildery by 'n vakbondkantoor in Belfast.jpg|duimnael|Muurskildery by 'n ''Unite''-vakbondkantoor]] Welvaart was in 19de eeuse en vroeë 20ste eeuse Belfast allesbehalwe regverdig verspreid. Lewensomstandighede van Belfasters wat weelderige huise in kwartiere soos dié van Malone Road en Antrim Road kon bekostig het drasties verskil van dié van die werkersklas. Die welvarende voorstede is onder meer deur plaaslike entrepreneurs en hul gesinne bewoon – 'n stedelike elite wat sy fortuine veral in die tweede helfte van die 19de eeu verdien het, onder meer in die Ulster-klub op Castle Place georganiseer was en bediendes, tuiniere en bestuurders by hul huise in diens kon neem. In die meer gegoede voorstede is veral middelklas-gesinne gehuisves – ingenieurs, advokate, prokureurs, rekenmeesters, geneeskundiges, bestuurders en staatsamptenare wat hul vryetyd onder meer in rugby- en krieketklubs bestee en hul kinders in privaat skole laat onderrig het. Op 'n laer hiërargiese vlak was opgeleide werkers en ambagsmanne wat hoofsaaklik in Belfast se skeepswerwe of in die plaaslike boubedryf werksaam was. Hulle het wél handewerk verrig, maar het 'n hoër sosiale status gehad as die groot getalle ongeskooldes. Vakmanne moes gewoonlik lang ure werk, maar hul lone was hoog genoeg om 'n aanvaarbare lewenstandaard te verseker. Hul vroue was nie genoodsaak om te werk nie, en kinders het openbare skole bygewoon. Die werksomstandighede van die laerklas was in die 19de en vroeë 20ste eeu meestal sleg. Toestande in spinnerye was baie warm en vogtig, en ook die werksprosesse in die tekstielbedryf het werkers se gesondheid ernstig in gevaar gestel. So het baie van hulle longsiektes soos [[brongitis]] en ftise (longtering) opgedoen. Terwyl welgesteldes en geskoolde werkers in uitstekende of goeie formele behuising gewoon het, was ongeskooldes dikwels in krotbuurte soos dié rondom Abbey-straat saamgetrek. Hierdie buurte was nie so uitgestrek soos krotbuurte in Dublin nie, maar nogtans het duisende gesinne hier in haglike, oorbevolkte en [[Higiëne|onhigiëniese]] toestande geleef. Generasies van mense het in die 19de eeu van die platteland in Ulster en ander streke in Ierland na Belfast gemigreer om hier werk in die nywerheidsektor te vind. Wat op hulle gewag het was 'n lewe vol van finansiële onsekerhede. Dikwels was werkersklasgesinne ook op die inkomste van vroue en kinders aangewese om 'n bestaansinkomste te kan verdien, waarby vroue teen laer lone as mans aangestel is. Vir sommige vroue was prostitusie 'n oplossing. In die middestad het sogenaamde waaksaamheidskomitees teen prostituees begin optree, maar die ongewenste newe-effek van hierdie soort aksie was dat bordele na die voorstede uitgewyk het. === Vryetydsbesteding === [[Lêer:Bittles Bar, Belfast - geograph.org.uk - 1228719.jpg|duimnael|links|Bittles Bar, een van Belfast se gewildste kroeë]] [[Lêer:Crown Bar interior.jpg|duimnael|Die historiese interieur van ''[[Crown Liquor Saloon|The Crown Bar]]'']] Die godsdienstige en politieke verdeeldheid van Belfast se bevolking is in die sosiale en kulturele lewe weerspieël. So het Protestantse en Katolieke sokkergeesdriftiges gewoonlik hul eie span ondersteun. Die stelsel van professionele sokkerliga's, soos dit in Noord-Engeland ontwikkel het, het in die 19de eeu ook ingang tot Noord-Ierland gevind en 'n belangrike rol in Belfast se werkersklaskultuur gespeel. Duisende seuns en mans het op Saterdagnamiddae na die stadions en sokkervelde gestroom om wedstryde by te woon. In 1911 was daar reeds vyf professionele sokkerspanne, en sommige bekende Britse spelers soos [[Elisha Scott]] (1894–1959), wat tussen 1912 en 1934 as doelwagter van FC Liverpool opgetree het, was boorlinge van Belfast.<ref>{{en}} [http://www.census.nationalarchives.ie/exhibition/belfast/sport_cultural.html ''The National Archives of Ireland: Sporting, social and cultural life in Belfast in the early 20th century'']</ref> In Katolieke woonbuurte het die ''Gaelic Athletic Association'', wat in 1884 deur Michael Cusack gestig is, sy invloed laat geld en tradisionele Ierse sportsoorte soos hurling bevorder. In voorstede is sportsoorte beoefen wat by die rustige lewe buite die middestad aangepas was soos rugby, krieket en tennis, maar ook baie ander wat in die tyd van die sogenaamde Victoriaanse sportrewolusie gewild geraak het. Gholfspelers het saamgesluit tot die Fortwilliam-gholfklub. Die ''North of Ireland Cricket and Football Club'' is in 1868 gestig, en ses van sy lede was deel van die Ierse span wat die eerste internasionale rugbywedstryd, wat in 1875 in Londen se Oval-stadion gehou is, teen Engeland verloor het. Langs die rivier het bootklubs ontstaan, waaronder die ''Belfast Boat Club'' in Stranmillis. Terwyl die burgerklas Sondae meestal met kerkdienste deurgebring en Sondagskole vir hul kinders georganiseer het, het werkers hulle dikwels meer aangetrokke gevoel tot Belfast se groot verskeidenheid kroeë en goedkoop whiskey, ondanks alle aktiwiteite van die plaaslike Ierse matigheidsbeweging. Die ''[[Crown Liquor Saloon|Crown Bar]]'' was die gewildste kroeg in Belfast, maar daar was strawwe mededinging. In die vroeë 20ste eeu was daar een kroeg per 328 inwoners. Drankverslawing was 'n ernstige maatskaplike probleem. 'n Ander gewilde vermaak was rolprente. In 1914 was daar vyftien rolprentteaters in Belfast. Ander bedrywe, wat in dié tyd gefloreer het, was tabakwinkels, Italiaanse roomyskafees, vis-en-tjips-winkels, fynbakkerye en teesalons. == Mediabedryf == [[Lêer:BBC Broadcasting House, Belfast, October 2010 (02).JPG|duimnael|links|''BBC Northern Ireland'' se kenteken]] [[Lêer:BBC Broadcasting House, Ormond Avenue, Belfast.jpg|duimnael|''BBC Broadcasting House'' in Ormond Avenue]] Drie [[koerant|dagblaaie]] het hul hoofkwartiere in Belfast – die ''Irish News'', die ''Belfast Telegraph'', en ''The News Letter''. Die laasgenoemde, wat deur lede van die Joy-familie – invloedryke Hugenote-immigrante – gestig is, het vir die eerste keer in 1737 verskyn en is die oudste Engelsmedium-koerant ter wêreld wat steeds onder sy oorspronklike naam uitgegee word. Op 23 Augustus 1776 was die ''News Letter'' die eerste dagblad in Europa wat op sy titelblad uitvoerig oor die Amerikaanse Onafhanklikheidsverklaring berig het. ''Belfast Media Group'' is die uitgewer van gemeenskapskoerante soos ''Andersonstown News'', ''North Belfast News'' en ''South Belfast News'' asook ander publikasies soos die Iers-Amerikaanse dagblad ''The Irish Echo'' wat ook in die Verenigde State versprei word. Daarnaas word 'n aantal gratis-publikasies in kroeë, koffiehuise en ander openbare plekke versprei, waaronder ''Go Belfast'', ''Fate'' en ''Vacuum''. Naas twee televisie-uitsaaiers, ''BBC Northern Ireland'' en ''Ulster Television'' (''UTV'', 'n ''ITV''-stasie), het ook die kommersiële radiostasies ''Belfast CityBeat'' en ''U105'' hul hoofkwartiere in Belfast. Die ateljees van ''NvTv'', een van Noord-Ierland se twee gemeenskaps-televisiestasies, is in die Cathedral-buurt geleë. Twee gemeenskapsradiostasies, ''Blast 106'' (in Engels) en ''Raidió Fáilte'' (in Iers) saai hul programme vanuit ateljees in die weste van die stad uit, net soos ''Queen's Radio'', 'n radiostasie wat deur studente van die Queens-universiteit bedryf word. Belfast het tot 'n belangrike rolspeler in die Britse rolprentbedryf ontwikkel, waarby ''The Paint Hall'' op die ''Harland and Wolff''-terrein met vier tonele en 1&nbsp;000&nbsp;m² as een van die hoofateljees van die Verenigde Koninkryk se Rolprentraad dien. Produksies soos ''City of Ember'' en ''HBO'' se ''[[Game of Thrones]]'' is hier vervaardig. In November 2011 was Belfast die kleinste stad ooit wat as gasheer van die ''MTV Europe Music Awards'' opgetree het. Dié musiekpryse is in die ''Odyssey Arena'' toegeken, waarby Selena Gomez as aanbieder opgetree het. == Sport == [[Lêer:Ravenhill new Stand.jpg|duimnael|Die [[Kingspan-stadion]] in Belfast]] Belfast was een van die gasheerstede tydens beide die [[Rugbywêreldbeker 1991]] en [[Rugbywêreldbeker 1999]] asook die [[Vrouerugbywêreldbeker 2017]]. === Krieket === Belfast beskik oor een van min Ierse krieketvelde: Stormont. [[Ierse nasionale krieketspan|Ierland se nasionale krieketspan]] het van sy [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-tuiswedstryde]] hier gespeel. === Rugby === [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland se nasionale rugbyspan]] speel soms van sy tuiswedstryde op die [[Kingspan-stadion]] wat deur die [[Ierse Rugbyvoetbalunie]] besit word. Belfast se professionele rugbyspan [[Ulster Rugby]] speel hier in die [[Verenigde Rugbykampioenskap]]. == Bekende boorlinge == * [[William Mulholland]] (1855–1935), siviele ingenieur in [[Los Angeles]], [[Kalifornië]], ontwerper van die [[Los Angeles-akwaduk]] * [[C.S. Lewis]] (1898–1963), Britse skrywer en digter * [[Chaim Herzog]] (1918–1997), sesde president van [[Israel]] * [[Van Morrison]] (* 1945), sanger, liedjieskrywer en musikant * [[George Best]] (1946–2005), professionele sokkerspeler * [[Mary McAleese]] (* 1951), agste president van [[Republiek van Ierland|Éire]] (Republiek van Ierland) * Barry Douglas (* 1960), musikus en dirigent * [[Kenneth Branagh]] (* 1960), akteur, regisseur, vervaardiger en draaiboekskrywer * Glenn Patterson (* 1961), skrywer == Susterstede == * {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Nashville]], [[Tennessee]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], sedert 1994.<ref name="Susterstede">{{en}} {{cite web |url=http://www.belfastcity.gov.uk/News/News-37859.aspx |title=Belfast signs Sister Cities accord with Boston |publisher=Belfast |date=12 Mei 2014 |accessdate=16 Mei 2024 |archive-date=31 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151231214225/http://www.belfastcity.gov.uk/News/News-37859.aspx |url-status=dead }}</ref> * {{vlagikoon|Volksrepubliek China}} [[Hefei]], [[Anhui]], [[Volksrepubliek China]], sedert 2005.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Boston]], [[Massachusetts]], Verenigde State, sedert 2014.<ref name="Susterstede" /> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} ; Algemene inligting ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Belfast|title=Belfast|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=16 Mei 2024}} * {{en}} {{ga}} [http://www.belfastcity.gov.uk/ ''Amptelike webwerf''] * {{en}} [http://www.gotobelfast.com/ ''Belfast – Amptelike reisgids vir toeriste''] * {{en}} [https://www.belfast-harbour.co.uk/interactive-harbour ''Belfast se hawe – interaktiewe webtuiste''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130310024037/https://www.belfast-harbour.co.uk/interactive-harbour |date=10 Maart 2013}} ; Geskiedenis ---- * {{en}} [http://www.bbc.co.uk/history/topics/belfast_golden_age_shipbuilding ''BBC History: Belfast's Golden age of shipbuilding''] * {{en}} [http://www.belfasthistory.net/main.html ''Belfast History – 100 Years of a Journey''] ; Toerisme ---- * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{en}} [https://www.theguardian.com/travel/belfast ''The Guardian Travel: Belfast holidays''] {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Belfast| ]] [[Kategorie:Kusstede]] q13jn3grwrew0q0uif9zdv2dnk0j8ns 0 16438 2893287 2845975 2026-04-12T15:13:38Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893287 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Full moon partially obscured by atmosphere.jpg|duimnael|regs|300px|Die [[Aarde]] se [[Atmosfeer (dampkring)|atmosfeer]], met die [[volmaan]] op die agtergrond. Die foto is in 1999 deur ruimtevaarders aan boord van die pendeltuig ''[[Ruimtependeltuig Discovery|Discovery]]'' geneem]] Die '''Aarde se''' '''atmosfeer''' is die [[Atmosfeer (dampkring)|atmosfeer]] (gaslaag) wat om die [[Aarde]] voorkom. Die [[Swaartekrag|aantrekkingskrag]] van die Aarde hou die atmosfeer in posisie sodat dit saam met die Aarde om sy eie as en om die [[son]] roteer. [[Lewe]] op aarde sou sonder die atmosfeer nie moontlik wees nie; dit verskaf die lug wat ons asem, die [[water]] wat ons drink en vorm daarnaas 'n natuurlike beskerming teen gevaarlike [[Elektromagnetiese straling|sonstrale]] en selfs [[Meteoroïde|meteoriete]].<ref>John Farndon: ''Kompaktwissen Geografie''. Starnberg: Coventgarden bei Dorling Kindersley 2003, bl. 138</ref> == Samestelling van die atmosfeer == * Konstante gasse: [[stikstof]] (78%), [[suurstof]] (21%) en [[edelgas]]se, bv. [[argon]], [[helium]], [[neon]], [[radon]], [[kripton]] en [[xenon]] (1%) * Wisselende gasse: [[koolstofdioksied]], [[waterstof]]/[[waterdamp]]. Verskil van een oomblik tot die volgende en van plek tot plek. * Vaste deeltjies: stof, [[Sout (chemiese stof)|sout]] en rookdeeltjies By [[seevlak]] is lug 'n mengsel van die volgende gasse<ref>[https://www.engineeringtoolbox.com/air-composition-d_212.html Air - Composition and Molecular Weight] (The engineering toolbox):</ref> {| class="wikitable" |'''Bestanddele'''||'''Persentasie volume'''||'''Geskatte massa in miljard [[ton]]'''||'''[[Molêre massa]]''' (kg/kmol) |- |[[Stikstof]] (N₂)||78.08 %||3 870 000||28 |- |[[Suurstof]] (O₂)||20.95 %||1 158 000||32 |- |[[Argon]] (Ar)||0.93 %||61 800||40 |- |[[Waterdamp]] (H₂O)||0.0075 (0 tot 4 %)||13 240||18 |- |[[Koolstofdioksied]] (CO₂)||0.03 %||2 160||44 |- |[[Neon]] (Ne)||0.0018 %||69||20.2 |- |[[Kripton]] (Kr)||0.0001 %||13||83.8 |- |[[Helium]] (He)||0.0005 %||8||4 |- |[[Osoon]] (O₃)||0.00006 %||8||48 |- |[[Waterstof]] (H₂)||0.00005 %||0.129||2 |- |[[Xenon]] (Xe)||0.000009 %||1.7||131.3 |- |'''Totaal'''||'''100 %'''||'''1&nbsp;000&nbsp;000'''||'''28.95''' |} Volgens die [[ideale gaswet]] is die digtheid van lug by [[Standaardtemperatuur_en_-druk|standaard kondisies]] (101.325 kPa (seevlak) en 0 °C) die volgende: :<math>\rho_{lug,STP} = \frac{PM}{RT} = \frac{101.325 \times 28.95}{8.314 \times 273.15} = 1.292 \ kg/m^3</math> '''Invloed van humiditeit''' Lug se [[humiditeit]] bepaal die hoeveelheid waterdamp in die lug. By 30 °C en 100% lughumiditeit kan die persentasie waterdamp by seevlak (101.325 kPa) so hoog as 4.2 vol% wees. == Struktuur van die atmosfeer == [[Lêer:Laser Towards Milky Ways Centre.jpg|duimnael|regs|210px|Hierdie laser-gidsstraal agiteer [[natrium]]atome in die mesosfeer, en die gloeiende ligpunt fasiliteer beter astronomiese waarnemings.]] Die atmosfeer bestaan uit vier verskillende lae of sfere, elk met sy eie funksie: * [[troposfeer]] * [[stratosfeer]] * [[mesosfeer]] * [[termosfeer]] === Die osoonlaag === Daar is 'n [[osoonlaag]] hoog bo die [[aarde]] wat skadelike sonstrale afskerm. Die osoonlaag bestaan uit gasse soos [[osoon]], [[suurstof]], [[stikstof]], [[koolstofdioksied]] en [[edelgas]]se. Osoon is 'n diepblou gas bestaande uit drie chemies-verbonde suurstofatome wat hoofsaaklik in die [[stratosfeer]] voorkom. Die osoonlaag is die aarde se natuurlike beskerming teen die [[son]] se skadelike [[ultraviolet]]strale. Die gat in die osoonlaag is die eerste keer in 1985 ontdek. Hierdie gat het tot in 2000 gegroei tot 24 miljoen km² (drie keer so groot soos [[Amerika]]). == Dikte van die atmosfeer == Die aarde se atmosfeer strek tot so hoog as 1&nbsp;000&nbsp;km en hoër. Dáárom is dit moontlik om atmosferiese wrywing op satelliete waar te neem. * 57,8% van die atmosfeer, volgens massa, is benede die hoogste piek van [[Berg Everest]]. * 72% van die atmosfeer, volgens massa, is benede die algemene hoogte waarop passasiersvliegtuie vlieg (10&nbsp;km). * 99,99999% van die atmosfeer, volgens massa, is benede die hoogte van die [[North American X-15]] vliegtuig se hoogste vlug, wat op 'n hoogte van 108&nbsp;km plaasgevind het. Daaruit kan ons aflei dat die meeste van die atmosfeer (99,9999%), volgens massa, benede 100&nbsp;km lê. Daar is wel rare atmosferiese verskynsels, bv. [[Aurora (astronomie)|Auroras]], bo hierdie hoogte. *In 1 cm lug by seevlak is daar ongeveer 28 triljoen (28 x 10 18 of 28 000 000 000 000 000 000) molekules, wat met 'n snelheid van sowat 500 m/s sisteemloos deurmekaar beweeg. Op 'n hoogte van 600 km is daar slegs ongeveer 300 000 tot 3 000 000 gasmolekules per cm³ omdat die lug hier aansienlik dunner is. == Massa == Soos alle gasse het lug ook massa. ʼn Liter suiwer, droë lug by seevlak en by ʼn [[temperatuur]] van 0˚C het ʼn massa van sowat 1 293 g – dit wil sê 733 keer ligter as ʼn ewe groot volume water. Die totale massa van die lug wat die aarde omring – die [[Atmosfeer (dampkring)|atmosfeer]], soos dit bekend staan – is sowat 5 000 biljoen t. Hierdie massa is gelyk aan die van ʼn laag [[water]] van 10 m diep wat die hele aardoppervlak bedek. == Lugdruk == Aangesien lug massa het, oefen dit druk uit; by seevlak is die lugdruk gelyk aan die van 760 mm (76 cm) kwik. Dit beteken dat die lug by seevlak op elke oppervlakte van 1 cm² 'n druk uitoefen wat gelyk is aan die van 'n kolom kwik 76 cm hoog. Aangesien 1 cm³ [[kwik]] 'n [[massa]] van omtrent 13,6 g het, sal hierdie [[druk]] aangedui word deur 76 x 13,6 = 1 033 g of 1,033 kg. Hoe hoër ons natuurlik gaan, hoe dunner word die lug, sodat dit nie soveel druk kan uitoefen nie. Die lugdruk neem dus af met hoogte. Hierdie afname kan bereken word met die [[barometriese formule]]. == Kleur == Lug is kleurloos. Die blou kleur van die lug word veroorsaak deurdat 'n deel van die ligstrale van die [[son]] meer verstrooi word as die ander. Vyf van die kleure van die son se spektrum gaan min of meer reguit deur die atmosfeer; maar die ander twee, blou en violet, word in groter mate in alle rigtings verstrooi, en dit veroorsaak dat die lug blou lyk. == Geleidingsvermoë == Lug is 'n swak geleier van [[elektrisiteit]], en hoewel dit die vernaamste medium is waardeur klank ons ore bereik, word klank eintlik nie baie goed daarin voortgeplant nie: By seevlak beweeg klank met 'n snelheid van sowat 330 m/s deur lug, vergeleke met sowat 1 500 m/s in water en sowat 5 500 m/s in yster. Soos alle gasse, is lug 'n swak geleier van hitte. Dit is die rede waarom vesels en pelse waarin groot volumes lug is, so ʼn goeie beskerming teen koue gee. == Die belangrikheid van lug == Lug is noodsaaklik vir die lewe van feitlik alle dier- en plantorganismes. Sonder lug sou daar geen [[reën]] wees nie, aangesien die lug die waterdamp, wat wolke vorm, “gevange" hou. Waterdamp en klein waterdruppeltjies het 'n laer digtheid as lug, daarom bly dit bo. Die suurstof in die lug is nodig vir verbranding; en soos ons reeds gesien het, is lug nodig vir die voortplanting van klank. Die atmosfeer beskerm die aarde teen die grootste gedeelte van die gevaarlike strale wat deur die son uitgestraal word, en tree ook op as 'n isolator teen uiterstes in die temperatuur. Ten slotte tree die lug ook op soos 'n groot deursigtige skild en beskerm die aarde teen die miljoene meteore wat elke dag uit die buitenste ruimte na die aarde val. Wanneer hierdie rots – en metaalliggame die atmosfeer binnedring, brand hulle uit vanweë wrywing met die lug. == Lugbesoedeling == :''Hoofartikel: [[lugbesoedeling]].'' === Oorsake van lugbesoedeling === Lugbesoedeling is die gevolg van sowel natuurlike prosesse as menslike aktiwiteite. === Natuurlike oorsake === * Oseaniese soutdeeltjies: seewater is sout, en wanneer die soutwater verdamp, word die soutdeeltjies saam met die water na die atmosfeer verplaas * Vulkaniese uitbarstings: met die uitbarsting van [[Krakatoa]] in 1883 in [[Indonesië]] het 'n aswolk tot op 'n hoogte van 80&nbsp;km opgestyg en die stof is verskeie kere om die aarde deur die wind versprei * Moerasgasse: dit is gasse wat in moerasse ontstaan wanneer plante ontbind * Organiese ontbinding: gasse wat vrygestel word wanneer organiese materiaal of lewende wesens soos plante en diere ontbind * Stof * Stuifmeel * Plantasie- en veldbrande (weens natuurlike oorsake) * Winderosie, byvoorbeeld [[sandstorm]]s === Menslike oorsake === * Voertuie: motors en ander voertuie se uitlaatgasse bevat giftige gasse wat 'n skadelike uitwerking het * Nywerhede: veral papier- en pulpfabrieke, [[yster]]- en staalwerke, olieraffinaderye, smelterye en chemiese fabrieke blaas rook en giftige gasse die lug in * Brandstofverbranding: bv. [[steenkool]] wat verbrand word om elektriese krag op te wek. Die verbranding van tien ton steenkool produseer een ton [[swaeldioksied]]. Groot hoeveelhede swaeldioksied kan dodelik wees. * Huishoudelike vure: baie mense het nog nie elektrisiteit nie en verbrand hout om hul voedsel gaar te kry * Afvalverbranding: vullishope word aan die brand gesteek om van die vullis ontslae te raak * Landbou-aktiwiteite: gevaarlike chemikalieë word gebruik om die grond en gewasse te bespuit, en hierdie gasse beland in die atmosfeer * Veldbrande (as gevolg van menslike oorsake) * Oorloë: wanneer bomme ontplof, word skadelike gasse in die atmosfeer vrygestel. Chemiese oorlogvoering kan ook vernietigende gevolge hê - vir mense sowel as die plant- en dierelewe Termiese kragstasies verbrand miljoene tonne steenkool per jaar. Die meeste kragstasies in [[Suid-Afrika]] word in [[Mpumalanga]] aangetref, aangesien die meeste steenkool hier voorkom. Dit is een van die grootste bronne van lugbesoedeling in Suid-Afrika. Gedurende die [[Eerste Wêreldoorlog]] is gifgasse gebruik wat onskuldige mense en diere doodgemaak het. Die gevolge wat [[chemiese wapen]]s vir die mens kan inhou, is in 'n koerantberig wat in [[Beeld]] van 11 Oktober 2001 verskyn het, uiteengesit: {| class="wikitable" !align="center" valign="top"| !align="center" valign="top"|[[Yperiet|Mosterdgas]] !align="center" valign="top"|Sarin !align="center" valign="top"|VX-gas |- |valign="top"|'''Gebruik''' |valign="top"|In die [[Eerste Wêreldoorlog]] en deur [[Irak]] teen [[Iran]] |valign="top"|Ontwikkel deur [[Duitsland]] in die [[Tweede Wêreldoorlog]], maar nie gebruik nie.<br />Irak gebruik dit teen Iran.<br />Die [[Aum Shinrikyo]]-sekte in [[Tokio]] gebruik dit in die moltreinaanval van 1995. |valign="top"|Verfynde weergawe van [[Sarin]] |- |valign="top"|'''Kenmerk''' |valign="top"|Kleur- en reuklose vloeistof in sy suiwerste vorm, bruin gas met 'n knoffelreuk wanneer met ander chemikalieë gemeng word. |valign="top"|Hoogs giftige gas wat die sentrale senuweestelsel aanval - 100&nbsp;mg is dodelik. |valign="top"|Dodelik giftige gas - 10&nbsp;mg is 'n dodelike dosis.<br />Kleur- en reuklose vloeistof wat in gas verander wanneer dit met suurstof in aanraking kom.<br />Kan deur lug of water versprei word. |- |valign="top"|'''Simptome''' |valign="top"|Vel jeuk, oë traan, longe brand.<br />Veroorsaak groot brandwonde, veral in die lies en onder die arms, en skroei die oë en longe. |valign="top"|Hoes, sweet, naarheid, diarree en asemhalingsprobleme. |valign="top"|Hoes, hoofpyn, loopneus, naarheid en kwyling. |- |valign="top"|'''Uitwerking''' |valign="top"|Veroorsaak pynlike blase regoor die liggaam wanneer ingeasem word, chroniese longskade, blindheid en kanker. |valign="top"|Word deur die asemhalingskanaal en vel geabsorbeer. Kan lei tot dood weens versmoring. |valign="top"|Deur vel geabsorbeer of ingeasem.<br />Sit die funksionering van die [[hart]] en [[longe]] stop. |- |valign="top"|'''Voorkoming''' |valign="top"|Gasmasker. |valign="top"|Gasmasker. |valign="top"|Gasmasker en beskermende klere. |} Kernkragstasies kan baie gevaarlik vir die mens wees as daar probleme ontstaan. Hier kan ons dink aan die ontploffing by [[Tsjernobil]] in [[USSR]] (hedendaagse [[Oekraïne]]). === Gevolge van lugbesoedeling === '''1. Gesondheid:''' longsiektes en ander siektes soos [[asbestose]]. In 2001 het 7&nbsp;000 Suid-Afrikaanse eisers 'n Britse asbesmaatskappy vir £20 miljoen (R300 miljoen) gedagvaar as vergoeding vir asbesverwante siektes wat hulle gekry het terwyl hulle in die maatskappy se asbesmyne in Suid-Afrika gewerk het. '''2. Suurreën''' [[Suurreën]] is een van die komplekse probleme van die moderne lewe. Sommige van die gasse in die rook van kragsentrales en fabrieke meng met die reëndruppels in die lug. Wanneer dit dan reën, maak die chemikalieë die reën suur. Wanneer dit oor riviere en mere reën, kan die suurreën die waterplante en -diere doodmaak. Dit beskadig ook woude, plantasies en landdiere, en vreet selfs aan geboue. Hierdie neerslag van sure geskied ook deur sneeu, hael en mis en word dit nat neerslae genoem. Wanneer dit in 'n droë gasvorm geskied, word dit droë neerslag genoem. Gevolge van suurreën: * Waterlewe in groot mere en riviere word vernietig * Plantasies en woude gaan dood * Die grond word besoedel * Oeste misluk en word vernietig * Mense se gesondheid lei daaronder * Piramides, standbeelde en historiese geboue verval. 'n Goeie voorbeeld hiervan is die [[Parthenon]] in [[Griekeland]], wat as gevolg van suurreën in die laaste kwart van hierdie eeu erger verweer het as in die vorige 24 eeue. '''3. Rookmis (''smog'')''' Rookmis ontstaan oor stede waar die rook met die mis meng. In 1952 het dr. S.R. Craxford, die destydse minister van omgewingsake in Brittanje, die dood van 4&nbsp;000 mense in [[Londen]] aan rookmis toegeskryf. Hierdie rookmis het twee weke lank voortgeduur. In 1956 het 'n drie dae lande rookmis oor Londen die dood van meer as 1&nbsp;000 mense veroorsaak en gelei tot die instelling van die Skoonlugwet van 1956. In 1953 sterf 260 mense in [[New York]] en in 1970 word 8&nbsp;000 mense in [[Japan]] siek as gevolg van rookmis. '''4. Verandering in die temperatuur''' Verskeie faktore dra by om die temperatuur van plekke te bepaal. Hierdie faktore sluit in: * [[Breedtegraad|Breedtegraadligging]]. Hoe verder noord of suid van die [[ewenaar]] die plek geleë is, hoe kouer word dit. * Seestrome. Koue of warm seestrome verlaag of verhoog die temperatuur. * Koue of warm winde * Berge. Keer koue lug af. * Afstand van die see af. Hoe verder van die see, hoe groter is die verskil in temperatuur tussen dag en nag en tussen somer en winter - dit word [[kontinentale klimaat]] genoem; [[maritieme klimaat]] verwys na klein temperatuurspelings tussen dag en nag en tussen somer en winter - gebiede by die see ondervind maritieme klimaat. * Hoogte bo seevlak. Hoe hoër bo seevlak, hoe kouer word dit. == Kweekhuiseffek == Die son se strale kom in kort golwe na die [[aarde]] en verhit die aarde. Die hitte van die son word deur die [[grond]] en [[water]] geabsorbeer. Die aarde straal weer hierdie hitte in die vorm van lang golwe terug na die [[ruimte]]. Sekere gasse in die atmosfeer laat straling deur na die aarde maar verhoed dat teruggestraalde hitte in die ruimte verlore gaan. Hierdie verskynsel staan bekend as die [[kweekhuiseffek]]. Sonder die kweekhuiseffek sou die atmosfeer 30&nbsp;°C kouer gewees het. Die mens is besig om teen 'n geweldige tempo al hoe meer koolstofdioksied en chlorofluoorkoolstowwe in die [[Atmosfeer (dampkring)|atmosfeer]] vry te stel, wat veroorsaak dat die [[temperatuur]] van die atmosfeer met 0,4% per jaar styg. == Aardverwarming == :''Hoofartikel: [[aardverwarming]].'' Daar word geprojekteer dat die temperatuur gedurende die volgende eeu tussen 1,4&nbsp;°C en 5,8&nbsp;°C sal styg. Dit kan veroorsaak dat die ys by die pole begin smelt, wat tot 'n styging in die [[seevlak]] kan lei. Wetenskaplikes voorspel 'n styging van tussen 1m en 6m. Hulle bespiegel ook dat die weer meer intens sal raak: warm lande sal hoër somertemperature hê, kouer lande sal kouer wintertemperature hê, daar sal meer vloede voorkom en droogtes sal langer duur. Die gevolge hiervan sal 'n afname in oeste, 'n toename in tropiese siektes, die uitsterf van sekere spesies, verwoestyning en uiterste weerstoestande wees. ==Kyk ook== * [[Barometriese formule]] * [[Humiditeit]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == {{vertaaluit| taalafk = en| il = Atmosphere of Earth}} * KENNIS, 1980, {{ISBN|079810824X}}, volume 2, bl. 344, 345 == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Earth's atmosphere}} {{Normdata}} [[Kategorie:Indeling van die Aarde|Atmosfeer]] [[Kategorie:Meteorologie]] 7virj4f7cvpnbsbhk50h18sipg5b999 2893288 2893287 2026-04-12T15:14:55Z Oesjaar 7467 /* Samestelling van die atmosfeer */ Daarsy! 2893288 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Full moon partially obscured by atmosphere.jpg|duimnael|regs|300px|Die [[Aarde]] se [[Atmosfeer (dampkring)|atmosfeer]], met die [[volmaan]] op die agtergrond. Die foto is in 1999 deur ruimtevaarders aan boord van die pendeltuig ''[[Ruimtependeltuig Discovery|Discovery]]'' geneem]] Die '''Aarde se''' '''atmosfeer''' is die [[Atmosfeer (dampkring)|atmosfeer]] (gaslaag) wat om die [[Aarde]] voorkom. Die [[Swaartekrag|aantrekkingskrag]] van die Aarde hou die atmosfeer in posisie sodat dit saam met die Aarde om sy eie as en om die [[son]] roteer. [[Lewe]] op aarde sou sonder die atmosfeer nie moontlik wees nie; dit verskaf die lug wat ons asem, die [[water]] wat ons drink en vorm daarnaas 'n natuurlike beskerming teen gevaarlike [[Elektromagnetiese straling|sonstrale]] en selfs [[Meteoroïde|meteoriete]].<ref>John Farndon: ''Kompaktwissen Geografie''. Starnberg: Coventgarden bei Dorling Kindersley 2003, bl. 138</ref> == Samestelling van die atmosfeer == * Konstante gasse: [[stikstof]] (78%), [[suurstof]] (21%) en [[edelgas]]se, bv. [[argon]], [[helium]], [[neon]], [[radon]], [[kripton]] en [[xenon]] (1%) * Wisselende gasse: [[koolstofdioksied]], [[waterstof]]/[[waterdamp]]. Verskil van een oomblik tot die volgende en van plek tot plek. * Vaste deeltjies: stof, [[Sout (chemiese stof)|sout]] en rookdeeltjies By [[seevlak]] is lug 'n mengsel van die volgende gasse:<ref>[https://www.engineeringtoolbox.com/air-composition-d_212.html Air - Composition and Molecular Weight] (The engineering toolbox)</ref> {| class="wikitable" |'''Bestanddele'''||'''Persentasie volume'''||'''Geskatte massa in miljard [[ton]]'''||'''[[Molêre massa]]''' (kg/kmol) |- |[[Stikstof]] (N₂)||78.08 %||3 870 000||28 |- |[[Suurstof]] (O₂)||20.95 %||1 158 000||32 |- |[[Argon]] (Ar)||0.93 %||61 800||40 |- |[[Waterdamp]] (H₂O)||0.0075 (0 tot 4 %)||13 240||18 |- |[[Koolstofdioksied]] (CO₂)||0.03 %||2 160||44 |- |[[Neon]] (Ne)||0.0018 %||69||20.2 |- |[[Kripton]] (Kr)||0.0001 %||13||83.8 |- |[[Helium]] (He)||0.0005 %||8||4 |- |[[Osoon]] (O₃)||0.00006 %||8||48 |- |[[Waterstof]] (H₂)||0.00005 %||0.129||2 |- |[[Xenon]] (Xe)||0.000009 %||1.7||131.3 |- |'''Totaal'''||'''100 %'''||'''1&nbsp;000&nbsp;000'''||'''28.95''' |} Volgens die [[ideale gaswet]] is die digtheid van lug by [[Standaardtemperatuur_en_-druk|standaard kondisies]] (101.325 kPa (seevlak) en 0 °C) die volgende: :<math>\rho_{lug,STP} = \frac{PM}{RT} = \frac{101.325 \times 28.95}{8.314 \times 273.15} = 1.292 \ kg/m^3</math> '''Invloed van humiditeit''' Lug se [[humiditeit]] bepaal die hoeveelheid waterdamp in die lug. By 30 °C en 100% lughumiditeit kan die persentasie waterdamp by seevlak (101.325 kPa) so hoog as 4.2 vol% wees. == Struktuur van die atmosfeer == [[Lêer:Laser Towards Milky Ways Centre.jpg|duimnael|regs|210px|Hierdie laser-gidsstraal agiteer [[natrium]]atome in die mesosfeer, en die gloeiende ligpunt fasiliteer beter astronomiese waarnemings.]] Die atmosfeer bestaan uit vier verskillende lae of sfere, elk met sy eie funksie: * [[troposfeer]] * [[stratosfeer]] * [[mesosfeer]] * [[termosfeer]] === Die osoonlaag === Daar is 'n [[osoonlaag]] hoog bo die [[aarde]] wat skadelike sonstrale afskerm. Die osoonlaag bestaan uit gasse soos [[osoon]], [[suurstof]], [[stikstof]], [[koolstofdioksied]] en [[edelgas]]se. Osoon is 'n diepblou gas bestaande uit drie chemies-verbonde suurstofatome wat hoofsaaklik in die [[stratosfeer]] voorkom. Die osoonlaag is die aarde se natuurlike beskerming teen die [[son]] se skadelike [[ultraviolet]]strale. Die gat in die osoonlaag is die eerste keer in 1985 ontdek. Hierdie gat het tot in 2000 gegroei tot 24 miljoen km² (drie keer so groot soos [[Amerika]]). == Dikte van die atmosfeer == Die aarde se atmosfeer strek tot so hoog as 1&nbsp;000&nbsp;km en hoër. Dáárom is dit moontlik om atmosferiese wrywing op satelliete waar te neem. * 57,8% van die atmosfeer, volgens massa, is benede die hoogste piek van [[Berg Everest]]. * 72% van die atmosfeer, volgens massa, is benede die algemene hoogte waarop passasiersvliegtuie vlieg (10&nbsp;km). * 99,99999% van die atmosfeer, volgens massa, is benede die hoogte van die [[North American X-15]] vliegtuig se hoogste vlug, wat op 'n hoogte van 108&nbsp;km plaasgevind het. Daaruit kan ons aflei dat die meeste van die atmosfeer (99,9999%), volgens massa, benede 100&nbsp;km lê. Daar is wel rare atmosferiese verskynsels, bv. [[Aurora (astronomie)|Auroras]], bo hierdie hoogte. *In 1 cm lug by seevlak is daar ongeveer 28 triljoen (28 x 10 18 of 28 000 000 000 000 000 000) molekules, wat met 'n snelheid van sowat 500 m/s sisteemloos deurmekaar beweeg. Op 'n hoogte van 600 km is daar slegs ongeveer 300 000 tot 3 000 000 gasmolekules per cm³ omdat die lug hier aansienlik dunner is. == Massa == Soos alle gasse het lug ook massa. ʼn Liter suiwer, droë lug by seevlak en by ʼn [[temperatuur]] van 0˚C het ʼn massa van sowat 1 293 g – dit wil sê 733 keer ligter as ʼn ewe groot volume water. Die totale massa van die lug wat die aarde omring – die [[Atmosfeer (dampkring)|atmosfeer]], soos dit bekend staan – is sowat 5 000 biljoen t. Hierdie massa is gelyk aan die van ʼn laag [[water]] van 10 m diep wat die hele aardoppervlak bedek. == Lugdruk == Aangesien lug massa het, oefen dit druk uit; by seevlak is die lugdruk gelyk aan die van 760 mm (76 cm) kwik. Dit beteken dat die lug by seevlak op elke oppervlakte van 1 cm² 'n druk uitoefen wat gelyk is aan die van 'n kolom kwik 76 cm hoog. Aangesien 1 cm³ [[kwik]] 'n [[massa]] van omtrent 13,6 g het, sal hierdie [[druk]] aangedui word deur 76 x 13,6 = 1 033 g of 1,033 kg. Hoe hoër ons natuurlik gaan, hoe dunner word die lug, sodat dit nie soveel druk kan uitoefen nie. Die lugdruk neem dus af met hoogte. Hierdie afname kan bereken word met die [[barometriese formule]]. == Kleur == Lug is kleurloos. Die blou kleur van die lug word veroorsaak deurdat 'n deel van die ligstrale van die [[son]] meer verstrooi word as die ander. Vyf van die kleure van die son se spektrum gaan min of meer reguit deur die atmosfeer; maar die ander twee, blou en violet, word in groter mate in alle rigtings verstrooi, en dit veroorsaak dat die lug blou lyk. == Geleidingsvermoë == Lug is 'n swak geleier van [[elektrisiteit]], en hoewel dit die vernaamste medium is waardeur klank ons ore bereik, word klank eintlik nie baie goed daarin voortgeplant nie: By seevlak beweeg klank met 'n snelheid van sowat 330 m/s deur lug, vergeleke met sowat 1 500 m/s in water en sowat 5 500 m/s in yster. Soos alle gasse, is lug 'n swak geleier van hitte. Dit is die rede waarom vesels en pelse waarin groot volumes lug is, so ʼn goeie beskerming teen koue gee. == Die belangrikheid van lug == Lug is noodsaaklik vir die lewe van feitlik alle dier- en plantorganismes. Sonder lug sou daar geen [[reën]] wees nie, aangesien die lug die waterdamp, wat wolke vorm, “gevange" hou. Waterdamp en klein waterdruppeltjies het 'n laer digtheid as lug, daarom bly dit bo. Die suurstof in die lug is nodig vir verbranding; en soos ons reeds gesien het, is lug nodig vir die voortplanting van klank. Die atmosfeer beskerm die aarde teen die grootste gedeelte van die gevaarlike strale wat deur die son uitgestraal word, en tree ook op as 'n isolator teen uiterstes in die temperatuur. Ten slotte tree die lug ook op soos 'n groot deursigtige skild en beskerm die aarde teen die miljoene meteore wat elke dag uit die buitenste ruimte na die aarde val. Wanneer hierdie rots – en metaalliggame die atmosfeer binnedring, brand hulle uit vanweë wrywing met die lug. == Lugbesoedeling == :''Hoofartikel: [[lugbesoedeling]].'' === Oorsake van lugbesoedeling === Lugbesoedeling is die gevolg van sowel natuurlike prosesse as menslike aktiwiteite. === Natuurlike oorsake === * Oseaniese soutdeeltjies: seewater is sout, en wanneer die soutwater verdamp, word die soutdeeltjies saam met die water na die atmosfeer verplaas * Vulkaniese uitbarstings: met die uitbarsting van [[Krakatoa]] in 1883 in [[Indonesië]] het 'n aswolk tot op 'n hoogte van 80&nbsp;km opgestyg en die stof is verskeie kere om die aarde deur die wind versprei * Moerasgasse: dit is gasse wat in moerasse ontstaan wanneer plante ontbind * Organiese ontbinding: gasse wat vrygestel word wanneer organiese materiaal of lewende wesens soos plante en diere ontbind * Stof * Stuifmeel * Plantasie- en veldbrande (weens natuurlike oorsake) * Winderosie, byvoorbeeld [[sandstorm]]s === Menslike oorsake === * Voertuie: motors en ander voertuie se uitlaatgasse bevat giftige gasse wat 'n skadelike uitwerking het * Nywerhede: veral papier- en pulpfabrieke, [[yster]]- en staalwerke, olieraffinaderye, smelterye en chemiese fabrieke blaas rook en giftige gasse die lug in * Brandstofverbranding: bv. [[steenkool]] wat verbrand word om elektriese krag op te wek. Die verbranding van tien ton steenkool produseer een ton [[swaeldioksied]]. Groot hoeveelhede swaeldioksied kan dodelik wees. * Huishoudelike vure: baie mense het nog nie elektrisiteit nie en verbrand hout om hul voedsel gaar te kry * Afvalverbranding: vullishope word aan die brand gesteek om van die vullis ontslae te raak * Landbou-aktiwiteite: gevaarlike chemikalieë word gebruik om die grond en gewasse te bespuit, en hierdie gasse beland in die atmosfeer * Veldbrande (as gevolg van menslike oorsake) * Oorloë: wanneer bomme ontplof, word skadelike gasse in die atmosfeer vrygestel. Chemiese oorlogvoering kan ook vernietigende gevolge hê - vir mense sowel as die plant- en dierelewe Termiese kragstasies verbrand miljoene tonne steenkool per jaar. Die meeste kragstasies in [[Suid-Afrika]] word in [[Mpumalanga]] aangetref, aangesien die meeste steenkool hier voorkom. Dit is een van die grootste bronne van lugbesoedeling in Suid-Afrika. Gedurende die [[Eerste Wêreldoorlog]] is gifgasse gebruik wat onskuldige mense en diere doodgemaak het. Die gevolge wat [[chemiese wapen]]s vir die mens kan inhou, is in 'n koerantberig wat in [[Beeld]] van 11 Oktober 2001 verskyn het, uiteengesit: {| class="wikitable" !align="center" valign="top"| !align="center" valign="top"|[[Yperiet|Mosterdgas]] !align="center" valign="top"|Sarin !align="center" valign="top"|VX-gas |- |valign="top"|'''Gebruik''' |valign="top"|In die [[Eerste Wêreldoorlog]] en deur [[Irak]] teen [[Iran]] |valign="top"|Ontwikkel deur [[Duitsland]] in die [[Tweede Wêreldoorlog]], maar nie gebruik nie.<br />Irak gebruik dit teen Iran.<br />Die [[Aum Shinrikyo]]-sekte in [[Tokio]] gebruik dit in die moltreinaanval van 1995. |valign="top"|Verfynde weergawe van [[Sarin]] |- |valign="top"|'''Kenmerk''' |valign="top"|Kleur- en reuklose vloeistof in sy suiwerste vorm, bruin gas met 'n knoffelreuk wanneer met ander chemikalieë gemeng word. |valign="top"|Hoogs giftige gas wat die sentrale senuweestelsel aanval - 100&nbsp;mg is dodelik. |valign="top"|Dodelik giftige gas - 10&nbsp;mg is 'n dodelike dosis.<br />Kleur- en reuklose vloeistof wat in gas verander wanneer dit met suurstof in aanraking kom.<br />Kan deur lug of water versprei word. |- |valign="top"|'''Simptome''' |valign="top"|Vel jeuk, oë traan, longe brand.<br />Veroorsaak groot brandwonde, veral in die lies en onder die arms, en skroei die oë en longe. |valign="top"|Hoes, sweet, naarheid, diarree en asemhalingsprobleme. |valign="top"|Hoes, hoofpyn, loopneus, naarheid en kwyling. |- |valign="top"|'''Uitwerking''' |valign="top"|Veroorsaak pynlike blase regoor die liggaam wanneer ingeasem word, chroniese longskade, blindheid en kanker. |valign="top"|Word deur die asemhalingskanaal en vel geabsorbeer. Kan lei tot dood weens versmoring. |valign="top"|Deur vel geabsorbeer of ingeasem.<br />Sit die funksionering van die [[hart]] en [[longe]] stop. |- |valign="top"|'''Voorkoming''' |valign="top"|Gasmasker. |valign="top"|Gasmasker. |valign="top"|Gasmasker en beskermende klere. |} Kernkragstasies kan baie gevaarlik vir die mens wees as daar probleme ontstaan. Hier kan ons dink aan die ontploffing by [[Tsjernobil]] in [[USSR]] (hedendaagse [[Oekraïne]]). === Gevolge van lugbesoedeling === '''1. Gesondheid:''' longsiektes en ander siektes soos [[asbestose]]. In 2001 het 7&nbsp;000 Suid-Afrikaanse eisers 'n Britse asbesmaatskappy vir £20 miljoen (R300 miljoen) gedagvaar as vergoeding vir asbesverwante siektes wat hulle gekry het terwyl hulle in die maatskappy se asbesmyne in Suid-Afrika gewerk het. '''2. Suurreën''' [[Suurreën]] is een van die komplekse probleme van die moderne lewe. Sommige van die gasse in die rook van kragsentrales en fabrieke meng met die reëndruppels in die lug. Wanneer dit dan reën, maak die chemikalieë die reën suur. Wanneer dit oor riviere en mere reën, kan die suurreën die waterplante en -diere doodmaak. Dit beskadig ook woude, plantasies en landdiere, en vreet selfs aan geboue. Hierdie neerslag van sure geskied ook deur sneeu, hael en mis en word dit nat neerslae genoem. Wanneer dit in 'n droë gasvorm geskied, word dit droë neerslag genoem. Gevolge van suurreën: * Waterlewe in groot mere en riviere word vernietig * Plantasies en woude gaan dood * Die grond word besoedel * Oeste misluk en word vernietig * Mense se gesondheid lei daaronder * Piramides, standbeelde en historiese geboue verval. 'n Goeie voorbeeld hiervan is die [[Parthenon]] in [[Griekeland]], wat as gevolg van suurreën in die laaste kwart van hierdie eeu erger verweer het as in die vorige 24 eeue. '''3. Rookmis (''smog'')''' Rookmis ontstaan oor stede waar die rook met die mis meng. In 1952 het dr. S.R. Craxford, die destydse minister van omgewingsake in Brittanje, die dood van 4&nbsp;000 mense in [[Londen]] aan rookmis toegeskryf. Hierdie rookmis het twee weke lank voortgeduur. In 1956 het 'n drie dae lande rookmis oor Londen die dood van meer as 1&nbsp;000 mense veroorsaak en gelei tot die instelling van die Skoonlugwet van 1956. In 1953 sterf 260 mense in [[New York]] en in 1970 word 8&nbsp;000 mense in [[Japan]] siek as gevolg van rookmis. '''4. Verandering in die temperatuur''' Verskeie faktore dra by om die temperatuur van plekke te bepaal. Hierdie faktore sluit in: * [[Breedtegraad|Breedtegraadligging]]. Hoe verder noord of suid van die [[ewenaar]] die plek geleë is, hoe kouer word dit. * Seestrome. Koue of warm seestrome verlaag of verhoog die temperatuur. * Koue of warm winde * Berge. Keer koue lug af. * Afstand van die see af. Hoe verder van die see, hoe groter is die verskil in temperatuur tussen dag en nag en tussen somer en winter - dit word [[kontinentale klimaat]] genoem; [[maritieme klimaat]] verwys na klein temperatuurspelings tussen dag en nag en tussen somer en winter - gebiede by die see ondervind maritieme klimaat. * Hoogte bo seevlak. Hoe hoër bo seevlak, hoe kouer word dit. == Kweekhuiseffek == Die son se strale kom in kort golwe na die [[aarde]] en verhit die aarde. Die hitte van die son word deur die [[grond]] en [[water]] geabsorbeer. Die aarde straal weer hierdie hitte in die vorm van lang golwe terug na die [[ruimte]]. Sekere gasse in die atmosfeer laat straling deur na die aarde maar verhoed dat teruggestraalde hitte in die ruimte verlore gaan. Hierdie verskynsel staan bekend as die [[kweekhuiseffek]]. Sonder die kweekhuiseffek sou die atmosfeer 30&nbsp;°C kouer gewees het. Die mens is besig om teen 'n geweldige tempo al hoe meer koolstofdioksied en chlorofluoorkoolstowwe in die [[Atmosfeer (dampkring)|atmosfeer]] vry te stel, wat veroorsaak dat die [[temperatuur]] van die atmosfeer met 0,4% per jaar styg. == Aardverwarming == :''Hoofartikel: [[aardverwarming]].'' Daar word geprojekteer dat die temperatuur gedurende die volgende eeu tussen 1,4&nbsp;°C en 5,8&nbsp;°C sal styg. Dit kan veroorsaak dat die ys by die pole begin smelt, wat tot 'n styging in die [[seevlak]] kan lei. Wetenskaplikes voorspel 'n styging van tussen 1m en 6m. Hulle bespiegel ook dat die weer meer intens sal raak: warm lande sal hoër somertemperature hê, kouer lande sal kouer wintertemperature hê, daar sal meer vloede voorkom en droogtes sal langer duur. Die gevolge hiervan sal 'n afname in oeste, 'n toename in tropiese siektes, die uitsterf van sekere spesies, verwoestyning en uiterste weerstoestande wees. ==Kyk ook== * [[Barometriese formule]] * [[Humiditeit]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == {{vertaaluit| taalafk = en| il = Atmosphere of Earth}} * KENNIS, 1980, {{ISBN|079810824X}}, volume 2, bl. 344, 345 == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Earth's atmosphere}} {{Normdata}} [[Kategorie:Indeling van die Aarde|Atmosfeer]] [[Kategorie:Meteorologie]] kzpfouzv0hswg2yniufcjdl956p15pm 0 16546 2893201 2872067 2026-04-12T13:58:54Z Aliwal2012 39067 /* Ekonomie */ 2893201 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die stad São Paulo. Vir die gelyknamige deelstaat en ander nedersettings, sien [[São Paulo (dubbelsinnig)]].'' {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''São Paulo'''<br /> [[Lêer:Montagem SP.png|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Brazil Sao Paulo Sao Paulo location map.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Brasão da cidade de São Paulo.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Bandeira da cidade de São Paulo.svg|90px|raam|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Brasilië}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Brasilië|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Bandeira do Estado de São Paulo.svg|20px|raam]] [[São Paulo (deelstaat)|São Paulo]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|23|33|S|46|38|W|aansig=inlyn,titel}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Gestig op''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[25 Januarie]] [[1554]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;521,11 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 760 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2020) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 12&nbsp;400&nbsp;232 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 8&nbsp;005,25/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] -3 (BRT) |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Ricardo Nunes (MDB) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.capital.sp.gov.br/ ''capital.sp.gov.br''] |} '''São Paulo''' ([[Portugees]]: [sɐ̃w̃ ˈpawlu], {{Audio|Br-SaoPaulo.ogg|luister}}, letterlik: "[[Paulus van Tarsus|Sint Paulus]]") is die [[hoofstad]] van die [[São Paulo (deelstaat)|gelyknamige deelstaat]] in suidoostelike [[Brasilië]]. Dit is geleë op die koördinate 23°33′S, 46°38′W sowat 400&nbsp;km vanaf [[Rio de Janeiro]] en 1&nbsp; 030&nbsp;km vanaf die federale hoofstad [[Brasília]]. [[Lêer:MASP Brazil.jpg|duimnael|links|''Museu de Arte de São Paulo'', ontwerp deur [[Lina Bo Bardi]]]] Die stad het 'n oppervlakte van 1&nbsp;521 vierkante kilometer met 'n bevolking van ietwat meer as 12 miljoen, wat dit die stad met die grootste bevolking in die [[Suidelike Halfrond]] maak. Negentien miljoen mense woon in die metropolitaanse gebied van Groter São Paulo, soos deur die regering afgebaken, wat dit een van die vyf grootste metropolitaanse gebiede ter wêreld maak. Die deelstaat São Paulo is ook 'n hoogs bevolkte gebied. Die staat as sulks het 'n bevolking van om en by 40 miljoen mense. Die mense van Brasilië verwys na die inwoners van São Paulo as ''paulistanos'' en gebruik die term ''paulista'' vir mense wat in die staat woon. Die stad se leuse is ''Non ducor, duco'', wat [[Latyn]] is vir "Ek word nie gelei nie, ek lei". São Paulo was een van die gasheerstede tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1950]], die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2013]] en die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014]]. Tydens die [[Vrouesokkerwêreldbeker 2027]] sal dit ook een van die Brasiliaanse gasheerstede wees. == Etimologie == Die stadsnaam "São Paulo" is gekies omdat die stigtingsdag, 25 Januarie 1554, in die [[Rooms-Katolieke Kerk]] die feesdag van [[Paulus van Tarsus|Sint Paulus]] (''São Paulo'') se bekering is, soos dit José de Anchieta in 'n brief aan die Genootskap van Jesus verduidelik het: ''A 25 de Janeiro do Ano do Senhor de 1554 celebramos, em paupérrima e estreitíssima casinha, a primeira missa, no dia da conversão do Apóstolo São Paulo e, por isso, a ele dedicamos nossa casa!'' ("25 Januarie van die Jaar van die Here 1554 het ons, in 'n baie arm en baie nou huis, die eerste mis gevier, op die feesdag van Sint Paulus se bekering en daarom het ons ons huis aan hom opgedra!")<ref>{{pt}} {{cite web |url=http://www.portalsaofrancisco.com.br/alfa/sao-paulo/sao-paulo-3.php |title=História da cidade de São Paulo – Fundação |editor=Portal São Francisco |accessdate=7 Julie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120707010600/http://www.portalsaofrancisco.com.br/alfa/sao-paulo/sao-paulo-3.php |archive-date=7 Julie 2012 |url-status=dead}}</ref> == Geografie == === Fisiese ligging === [[Lêer:Skyline from Jardins.jpg|duimnael|links|Die digbeboude [[Avenida Paulista]] en omgewing soos gesien vanuit die meestal laer geboue in die Jardins woonbuurt]] [[Lêer:Torre Paulista Building in Avenida Paulista, Brazil.jpg|duimnael|São Paulo is hemel op aarde vir liefhebbers en studente van [[Brutalisme|brutalistiese boukuns]]: Torre Paulista in Avenida Paulista]] São Paulo is op 'n plato geleë wat deel vorm van die Serra do Mar ([[Portugees]] vir "Seereeks"), wat op sy beurt deel vorm van die uitgestrekte gebied wat as die Brasiliaanse hooglande bekend staan, met 'n gemiddelde hoogte bo seespieël van ongeveer 800&nbsp;m – maar slegs sowat 70&nbsp;km van die [[Atlantiese Oseaan]] af. Die stad word met twee hoofweë met die hawestad Santos en die strandoord Guarujá verbind. Die bewoonde gebiede van São Paulo is hoofsaaklik heuwelagtig, maar na die noorde is die Serra da Cantareira (''Cantareira reeks''), wat heelwat hoër is en nog oorblyfsels van die Atlantiese Reënwoud, die ''Mata Atlântica'', bevat. Die hele gebied is tektonies stabiel en geen betekenisvolle [[aardbewing|seismiese aktiwiteit]] is nog aangeteken nie. Die Tietê-rivier was eens 'n bron van vars water en ontspanning in São Paulo. Die rivier is egter net soos een van sy vertakkinge, die Pinheiros, later in die 20ste eeu ernstig besoedel met riool en nywerheidsafval. 'n Grootskaalse poging om albei riviere skoon te maak het beperkte welslae gehad. Nie een van die twee riviere is bevaarbaar in die dele wat deur die stad vloei nie, maar die Tietê is belangrik vir vervoer verder stroomaf, aangesien die rivier deel vorm van die [[Río de la Plata]]-kom. Daar is geen natuurlike mere in die streek nie, maar die Guarapiranga- en Billings-reservoir word gebruik vir kragopwekking, waterberging en ontspanning. Die oorspronklike flora het hoofsaaklik uit 'n verskeidenheid breëblaar [[immergroen]] plante bestaan. Vandag is uitheemse spesies algemeen aangesien die gematigde klimaat en oorvloedige [[reën]]val die aanplant van 'n groot verskeidenheid tropiese, subtropiese en gematigde plantegroei moontlik maak, met [[bloekom]]bome wat veral wyd verspreid voorkom. === Metropolitaanse streek === [[Lêer:São Paulo satellite image, Landsat-5 2010-04-18 (cropped).jpg|duimnael|'n Kunsmatig gekleurde satellietfoto van die groter São Paulo metropolitaanse gebied (middel) met die kusdorpe [[Santos (São Paulo)|Santos]] en [[São Vicente (Brasilië)|São Vicente]] (onderaan).]] [[Lêer:Paulista at night.jpg|duimnael|'n Nagaansig van die Avenida Paulista]] São Paulo vorm amptelik deel van 'n groter metropolitaanse streek naamlik "Grande São Paulo" ("''Groter São Paulo''"). Die streek bevat 39 munisipaliteite en 'n bevolking van meer as 19 miljoen (met ingang 2005 volgens die IBGE). === Prefekture === Die stad São Paulo word verdeel in 31 subprefekture (''subprefeituras'' in [[Portugees]], waarvan die name as volg is: {| border="0" cellpadding="2" |- valign=top | * [[Aricanduva]] * [[Butantã]] * [[Campo Limpo]] * [[Capela do Socorro]] * [[Casa Verde]] * [[Cidade Ademar]] * [[Cidade Tiradentes]] * [[Ermelino Matarazzo]] * [[Freguesia do Ó]] * [[Guaianases]] * [[Ipiranga]] | * [[Itaim Paulista]] * [[Itaquera]] * [[Jabaquara]] * [[Jaçanã]] * [[Lapa]] * [[M'Boi Mirim]] * [[Mooca]] * [[Parelheiros]] * [[Penha (São Paulo)|Penha]] * [[Perus]] | * [[Pinheiros]] * [[Pirituba]] * [[Santana (São Paulo)|Santana]] * [[Santo Amaro (São Paulo)|Santo Amaro]] * [[São Mateus (São Paulo)|São Mateus]] * [[São Miguel (São Paulo)|São Miguel]] * [[Sé (São Paulo)|Sé]] * [[Vila Maria]] * [[Vila Mariana]] * [[Vila Prudente]] |} Elke subprefektuur word verdeel in verskeie distrikte (meestal twee of drie). Die subprefektuur met die grootste aantal distrikte is die subprefektuur genaamd Sé, in die geskiedkundige middestad, met agt distrikte (Sé, República, Consolação, Santa Cecília, Bom Retiro, Bela Vista, Liberdade en Cambuci). In die tweede plek is daar die subprefektuur van Lapa met ses distrikte (Lapa, Perdizes, Barra Funda, Vila Leopoldina, Jaguara en Jaguaré) en Mooca wat ook ses distrikte het (Mooca, Tatuapé, Belém, Pari, Brás en Água Rasa). Die aangrensende subprefekture van Jabaquara en Cidade Tiradentes het slegs een distrik elk. Die prefekture word in nege streke verdeel naamlik: [[Lêer:SaoPaulo Meso MetropolitanadeSaoPaulo.svg|duimnael|Ligging van die Metropolitaanse Gebied São Paulo]] * '''Sentraal''' – Sluit slegs die prefektuur van Sé in. * '''Noord-oos''' – Middelklas woongebied naby die stad [[Guarulhos]] en 'n paar nywerhede. Die intermunisipale bushalte is ook hier geleë. * '''Noord-wes''' – 'n Armer gebied waardeur die spoorlyn en snelweg na [[Campinas]] en ander stede van die deelstaat loop. * '''Wes''' – Is 'n belangrike universiteits- en kulturele gebied. Paulista-laan en ander luukse woonbuurte kom hier voor. * '''Sentraal-Suid''' – Hierdie gebied spog met die hoogste ''per capita'' inkomste in die stad. Hier kan die Brasiliaanse hoofkwartiere van vele [[multinasionaal|multinasionale]] maatskappye asook ander kantore aangetref word. * '''Suidwes''' – Voormalige nywerheidsgebied, en word nou hoofsaaklik deur welvarende mense bewoon. Sommige belangrike prefekture soos Ipiranga en Mooca kom in die streek voor. * '''Oos 1''' – Is 'n ontwikkelende streek, wat deur laer inkomstegroepe bewoon word, maar waar daar wel nog munisipale dienste gelewer word. * '''Suid''' en '''Oos 2''' – Die armste gebiede van die stad met 'n groot aantal mense wat in ''favelas'' (krotbuurte) woon en 'n baie hoë [[misdaad]]syfer het. == Klimaat == [[Lêer:Nova 017.jpg|duimnael|Pinheiros]] Die meeste Brasiliane beskou die stad se klimaat as nat en koel, maar gemeet aan wêreldstandaarde is São Paulo se klimaat eintlik heel warm en gematig. Dit is egter nie so bedompig soos dié van die kusgebiede. Temperatuurskommelinge is soortgelyk aan stede soos [[Los Angeles]] en [[Meksikostad]], wat bekend is vir hulle aangename klimaat. [[Somer]]temperature oorskry selde 30&nbsp;°C en ryp kom bitter selde voor. Temperature daal in Julie, tydens die suidelike [[winter]], dikwels benede 10&nbsp;°C. Die rekord hoogste en laagste temperature is onderskeidelik 38&nbsp;°C en -2&nbsp;°C. Reënval is oorvloedig veral in die warmer maande; die reënseisoen begin in November en duur tot April. Ligte [[sneeu]] is een keer aangeteken in 1918. São Paulo en die nabye kuslyn is nog nooit deur 'n [[tropiese sikloon]] getref nie en [[tornado]]'s kom bitter selde voor. Teen die einde van die droëseisoen in September word rookmis dikwels 'n ernstige probleem. {{Tabel weergemiddeldes |locatie=São Paulo (1961–1990) |jan_a_max=34.2 |feb_a_max=34.7 |mrt_a_max=33.5 |apr_a_max=31.4 |mei_a_max=29.7 |jun_a_max=28.6 |jul_a_max=29.3 |aug_a_max=33 |sep_a_max=35.2 |okt_a_max=34.5 |nov_a_max=35.3 |dec_a_max=33.5 |jaar_a_max=35.3 |jan_gem_max=27.3 |feb_gem_max=28 |mrt_gem_max=27.2 |apr_gem_max=25.1 |mei_gem_max=23 |jun_gem_max=21.8 |jul_gem_max=21.8 |aug_gem_max=23.3 |sep_gem_max=23.9 |okt_gem_max=24.8 |nov_gem_max=25.9 |dec_gem_max=26.3 |jaar_gem_max=24.9 |jan_gem=22.1 |feb_gem=22.4 |mrt_gem=21.8 |apr_gem=19.7 |mei_gem=17.4 |jun_gem=16.3 |jul_gem=15.8 |aug_gem=17.1 |sep_gem=17.9 |okt_gem=19 |nov_gem=20.2 |dec_gem=21.1 |jaar_gem=19.2 |jan_gem_min=18.7 |feb_gem_min=18.8 |mrt_gem_min=18.2 |apr_gem_min=16.3 |mei_gem_min=13.8 |jun_gem_min=12.4 |jul_gem_min=11.7 |aug_gem_min=12.8 |sep_gem_min=13.9 |okt_gem_min=15.3 |nov_gem_min=16.6 |dec_gem_min=17.7 |jaar_gem_min=15.5 |jan_a_min=11.9 |feb_a_min=12.4 |mrt_a_min=12 |apr_a_min=6.8 |mei_a_min=3.7 |jun_a_min=4.2 |jul_a_min=1.5 |aug_a_min=3.4 |sep_a_min=3.5 |okt_a_min=7 |nov_a_min=7 |dec_a_min=10.3 |jaar_a_min=1.5 |jan_gem_ns=237.4 |feb_gem_ns=221.5 |mrt_gem_ns=160.5 |apr_gem_ns=72.6 |mei_gem_ns=71.4 |jun_gem_ns=50.1 |jul_gem_ns=43.9 |aug_gem_ns=39.6 |sep_gem_ns=70.7 |okt_gem_ns=126.9 |nov_gem_ns=145.8 |dec_gem_ns=200.7 |jaar_gem_ns=1441 |lvjan=80 |lvfeb=79 |lvmrt=80 |lvapr=80 |lvmei=79 |lvjun=78 |lvjul=77 |lvaug=74 |lvsep=77 |lvokt=79 |lvnov=78 |lvdec=80 |lvjaar=78.4 |bron = Brasiliaanse Nasionale Instituut van Meteorologie<ref>{{pt}} {{cite web |url=http://www.inmet.gov.br/portal/index.php?r=clima/normaisClimatologicas |title=Normais Climatológicas do Brasil 1961–1990 |accessdate=22 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190922133747/http://www.inmet.gov.br/portal/index.php?r=clima%2Fnormaisclimatologicas |archive-date=22 September 2019 |url-status=dead}} (Kieslys "Planilhas: (download)"; Kies UF="SP", Código="83669")</ref> }} == Geskiedenis == [[Lêer:Antônio Parreiras - Fundação de São Paulo, 1913.jpg|duimnael|Stigting van São Paulo in 1554]] [[Lêer:Pátio do Colégio in São Paulo.jpg|duimnael|Rekonstruksie van die [[Jesuïet|Jesuïtiese]] skool in Pátio do Colégio in die middestad (nou 'n museum) waar die grondlegging van die stad plaasgevind het in die 16de eeu]] Die stad is op 25 Januarie 1554 gestig deur die Jesuïtiese sendelinge Manoel da Nóbrega en José de Anchieta wat 'n sendelingstasie, ''Colégio de São Paulo de Piratininga,'' gestig het om die [[Tupí-Guaraní-tale|Tupi-Guarani]] inboorlinge tot die [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke geloof]] te bekeer. Die stasie is net anderkant die Serra do Mar kranse geleë wat oor die hawestad Santos uitkyk en ook naby die Tietê-rivier is. Die sendingstasie het uiteindelik 'n natuurlike toegangsroete gevorm tot die wye, vrugbare plato wat later die staat São Paulo sou word. Die stad, wat eers bekend gestaan as ''São Paulo de Piratininga'', het in 1777 stadstatus verkry. Dit het 'n opbloei beleef toe [[koffie]]handel 'n hoogtepunt bereik het aan die begin van die 19de eeu; veral vanweë ook sy ligging naby Santos se hawe, waardeur die meeste van die land se uitvoere geskied. Ná 1881 het 'n vloedgolf immigrante uit Italië, Japan en vele ander lande na São Paulo gestroom, hoofsaaklik om op die koffieplantasies wat in die staat aangelê is te werk. Tydens die 20ste eeu, met toenemende nywerheidsontwikkeling in die land, het baie mense na die stad verhuis en is baie nuwe immigrante ook na die stad gelok. São Paulo was ook die tuiste van die [[Bandeirantes]] wat grootliks verantwoordelik was vir die uitbreiding van Brasilië se grondgebied en die ontdekking van natuurlike hulpbronne in die binneland. Daar is ook verskeie monumente in die stad wat die [[Bandeirantes]] se bydrae tot die geskiedenis van die stad herdenk insluitende die beroemde Monumento às Bandeiras, een van São Paulo se simbole. 'n Ander belangrike geskiedkundige landmerk is die Universidade de São Paulo se skool vir die [[reg]]te wat ook bekend staan as die Largo São Francisco, wat na bewering die eerste akademiese inrigting in Brasilië was. Die skool was eers in 'n klooster op 1 Maart 1828 gestig, pas na die stigting van die Brasiliaanse Ryk. Die skool het in die toenemende behoefte na opgeleide regsgeleerdes en politici voldoen. Omdat die ryk Brasiliane op daardie stadium nog [[Portugal]] toe gegaan het om voorgraadse kursusse te doen het die Brasiliaanse Keiser, [[Dom Pedro I]], besluit dat dit tyd was om 'n nasionale skool vir die regte op die been te bring. Dit het studente van regoor die land gelok en aan São Paulo sy boheemse leefstyl verleen. == Wetgewing en Regering == [[Lêer:MASP 3.jpg|duimnael|MASP – Tuiste van die staat van São Paulo se regering]] [[Lêer:Ricardo Nunes, prefeito de São Paulo.jpg|duimnael|upright|Ricardo Nunes dien sedert 2021 as São Paulo se burgemeester]] São Paulo as die ekonomiese en demografiese swaargewig, het nog altyd 'n sleutelrol gespeel in Brasiliaanse politiek. Met 'n kieserskorps groter as baie Brasiliaanse state, word die amp van burgemeester deur baie politici as 'n tree nader aan 'n pos op staats- en nasionale regeringsvlak beskou. Persone wat tot onlangs toe nog die amp beklee het is as volg: {| class="wikitable" ! Burgemeester ! Begin van ampstermyn ! Einde van ampstermyn ! Party |- | [[Ricardo Nunes]] | 2021 | ''hede'' | [[Movimento Democrático Brasileiro|MDB]] |- | [[Bruno Covas]] | 2018 | 2021 | [[Partido da Social Democracia Brasileira|PSDB]] |- | [[João Doria]] | 2017 | 2018 | [[Partido da Social Democracia Brasileira|PSDB]] |- | [[Fernando Haddad]] | 2013 | 2016 | [[Partido dos Trabalhadores|PT]] |- | [[Gilberto Kassab]] | 2006 | 2012 | [[Partido da Frente Liberal|PFL]] |- | [[José Serra]] | 2005 | 2006 | [[Partido da Social Democracia Brasileira|PSDB]] |- | [[Marta Suplicy]] | 2001 | 2004 | [[Partido dos Trabalhadores|PT]] |- | [[Celso Pitta]] | 1997 | 2000 | [[Partido Progressista Brasileiro|PPB]] en [[Partido Trabalhista Nacional|PTN]] |- | [[Paulo Maluf]] | 1993 | 1996 | [[Partido Democrático Social|PDS]] , [[Partido Progressista Reformador|PPR]] en [[Partido Progressista Brasileiro|PPB]] |- | [[Luiza Erundina]] | 1989 | 1992 | [[Partido dos Trabalhadores|PT]] |- | [[Jânio Quadros]] | 1986 | 1988 | [[Brasiliaanse Arbeidersparty|PTB]] |- | [[Mário Covas]] | 1983 | 1985 | [[Partido do Movimento Democrático Brasileiro|PMDB]] |} == Demografie == === Historiese ontwikkeling === [[Lêer:Street in Liberdade, São Paulo.jpg|duimnael|[[Liberdade]], São Paulo]] [[Lêer:Rua Oscar Freire.jpg|duimnael|Rua Oscar Freire streek van Jardins, die naam van een van die agt mees luukse strate van die planeet.]] Gedurende die eerste drie eeue ná die stigting van die stad in die 16de eeu het oorwegend Portugese immigrante en slawe uit Afrika na São Paulo gekom. As gevolg van die toenemende koffieverbouing en die slawebevryding in 1888 is 'n doelgerigte immigrasiebeleid ingestel, waarvolgens vanaf die middel van die 19de tot by die vroeë 20ste eeu veral Italianers en Portugese, maar ook groot getalle [[Duitsers]], Libanese en [[Japanners]] hulle hier gevestig het. Baie van die immigrante het hul eie etniese woonbuurte gestig, en hulle nasate oorheers nog steeds stadswyke soos Liberdade (Japanners), Bela Vista ([[Italianers]]), Bom Retiro (Libanese) en Brooklin Paulista (Duitsers). Beduidende etniese groepe in die weste van die stad is daarnaas [[Han-Chinese]], [[Jode]], [[Koreane]], [[Armene]], Bolivianers, [[Litauers]], [[Spanjaarde]] en Siriërs. As gevolg van die twee wêreldoorloë en die gepaardgaande politieke en ekonomiese moeilikhede in Europa, Japan en die Midde-Ooste was daar nog twee immigrasiegolwe in die 20ste eeu. Sedert die middel van die 20ste eeu het São Paulo veral 'n belangrike bestemming vir binnelandse migrante uit die noordoostelike en later ook suidoostelike streke van Brasilië geword wat hier werksgeleenthede in die groeiende nywerheidsektor en boubedryf probeer vind het. Sedert die 1980's is die groei van São Paulo oorwegend toe te skryf aan die natuurlike bevolkingsaanwas. Alhoewel geboortesyfers geleidelik afneem, vertoon jonger mense as gevolg van die binnelandse migrasie nog steeds 'n groot aandeel aan die totale bevolking. Die jaarlikse bevolkingsgroei in die metropolitaanse gebied van São Paulo het sedert die 1990's duidelik begin afneem. === Etniese diversiteit === São Paulo het 'n betekenisvolle etniese diversiteit in vergelyking met ander stede: * 3 000 000 mense is direkte of indirekte afstammelinge van [[Portugal|Portugese]]. * 6 000 000 is direk of indirekte afstammeling van [[Italië|Italianers]]. Een van die [[wolkekrabber]]s in die stad is ''Edifício Itália'' (Italiëgebou) gedoop ter ere van die Italianers en was eens op 'n tyd die hoogste gebou in die stad (165&nbsp;m). * 1 500 000 mense het 'n direkte of indirekte [[Afrika|Afrika-afkoms]]. * 850 000 mense is direkte of indirekte afstammelinge van [[Libanon|Libanese]] immigrante—by verre die grootste Libanese bevolking buite Libanon. * Meer as 1 miljoen mense is direkte of indirekte afstammelinge van Japanners. São Paulo huisves die grootste Japannese gemeenskap buite Japan. Die Japannese gemeenskap se historiese middelpunt is in woonbuurt Liberdade geleë. * Daar is 'n noemenswaardige aantal mense uit [[Spaans]]sprekende lande in [[Latyns-Amerika]], veral [[Argentinië]], [[Uruguay]], [[Paraguay]], [[Bolivië]] en [[Chili]]. * Let op baie ''paulistanos'' kom van gemengde etniese afkoms uit enige van die bogenoemde groepe. Ander gemeenskappe wat in betekenisvolle getalle voorkom: * [[Han-Chinese]] * [[Jode]] * [[Koreane]] * [[Armene]] * [[Litauers]] * [[Roemene]] * [[Spanjaarde]] * [[Sirië]]rs * [[Irak]]ese * [[Pole (volk)|Pole]] == Ekonomie == [[Lêer:Correios Building, São Paulo, Brazil.jpg|duimnael|Eklektiese boukuns in São Paulo se ''Centro Histórico'' – die ''Palácio dos Correios'' («Pospaleis»)]] São Paulo was reeds in die 1920's die belangrikste nywerheidsentrum in Brasilië; hierdie leidende posisie is tot by die vroeë sestigerjare danksy die Brasiliaanse beleid van invoervervanging nog versterk. Destyds was 74 persent van die land se nywerheidsproduksie (volgens waarde) en 82 persent van sy motorvervaardiging in São Paulo gekonsentreer. Sedert die sewentigerjare is hierdie konsentrasie danksy 'n beleid van desentralisasie verminder, maar die stad bly nog steeds Brasilië en Latyns-Amerika se belangrikste finansiële en nywerheidsentrum. Daar word gereken dat die stad die hoofkwartier van meer Duitse maatskappye buite Duitsland as enige ander stad ter wêreld huisves. Sowat 1&nbsp;000 Duitse ondernemings met 230&nbsp;000 werknemers maak van São Paulo ten opsigte van die aantal werkgeleenthede die "grootste Duitse nywerheidstad". Volkswagen do Brasil is met 28&nbsp;400 werknemers en 'n jaarlikse omset van 5,7 miljard VSA-$ (2000) die grootste Duitse maatskappy in die stad, en VW do Brasil se markaandeel beloop sowat 60 persent. Soortgelyk word daar beraam dat dit ook die hoofkwartiere van meer Amerikaanse maatskappye as enige ander stad ter wêreld buite die [[Verenigde State]] huisves. São Paulo se BBP is rondom VS$146&nbsp;miljard, wat dit een van die rykste stede ter wêreld maak. São Paulo se [[aandelebeurs]] word die Bovespa genoem en sy termynmark die BM&F. Sy finansiële distrikte is geleë rondom [[Avenida Paulista]] en in die ''Centro Velho'' (Ou sentrum). Ander belangrike besigheidsdistrikte is geleë in die prefekture van Pinheiros en Santo Amaro. Daar is 'n aantal hoogs gespesialiseerde streke soos Bom Retiro en Brás (groothandel klerasie- distrikte), Consolação (beligtingstoerusting), Rua Santa Ifigênia (elektriese en elektroniese onderdele), Rua Teodoro sampaio (meubels en musiektoerusting), die swierige Rua Oscar Freire (ontwerperskledingstukke), Avenida Europa (motors) en die oorvol Rua Vinte e Cinco de Março. São Paulo is ook die tuiste van 'n groot aantal maatskappye wat betrokke is by die advertensiebedryf en die uitsaaiwese. === Lugvervoer === Die [[São Paulo Guarulhos Internasionale Lughawe]] bedien die stad. == Boukuns == === Modernisme === [[Lêer:Edifício Bretagne, João Artacho Jurado (5878346880).jpg|duimnael|''Edifício Bretagne'']] Die ''Edifício Bretagne'', wat in 1958 in die gegoede woonbuurt Higienópolis voltooi is, was een van die eerste woonstelgeboue in São Paulo wat van moderne gemeenskaps- en ontspanningsgeriewe soos 'n swembad, 'n balsaal en 'n tuin op die dakterras voorsien is. 'n Verskeidenheid style en invloede uit oorsee het hul invloed by die ontwerp vir die projek met 18 verdiepings laat geld – die luukse Hollywood-styl van die 1950's, Le Corbusier se ontwerpe vir groot woonstelblokke en Gaudi se kleurvolle kuns wat in die versierings van gemeenskapsgeriewe weerspieël word – en verseker dat die Bretagne-gebou onder die top tien residensiële geboue is wat deur die tydskrif ''Wallpaper'' gelys is.<ref>{{en}} [https://www.yatzer.com/va-apartment-pascalisemerdjian-sao-paulo ''yatzer.com, 16 Desember 2017: Brazilian Modernism Revamped: The VA Apartment in São Paulo. Besoek op 30 Mei 2018'']</ref> == Feeste en parades == === Karnaval === [[Lêer:Gaviões da Fiel.jpg|duimnael|''Gaviões da Fiel'' tydens die karnaval in São Paulo]] Die jaarlikse karnaval, wat amptelik op die Vrydag voor [[Aswoensdag]] begin en deur die ''Escolas de Samba'', die sambaskole, georganiseer word, is een van die belangrikste besienswaardighede in die stad. Die parade van die plaaslike sambaskole met hulle pragtige kostuums is een van die grootstes ter wêreld. Baie van die deelnemers bestee 'n aansienlike deel van hul inkomste aan die kostuums, alhoewel hulle net enkele ure gedra word. Elkeen van die sambaskole dekoreer sy waens volgens 'n jaarliks wisselende hooftema en vervaardig ook bypassende kostuums. Daarnaas word die besonderhede soos ritme, choreografie, presentasie en samespel van die groep vasgelê. Hulle is ook die belangrikste kriteria by die toekenning van pryse. Die parades begin saans en neem sowat twaalf ure. === Gay, lesbiese, bi- en transseksuele parade === [[Lêer:ParadaSP.jpg|duimnael|Die stad van São Paul is die vierde posisie deur die homoseksuele bevolking, net agter die stad van [[Rio de Janeiro]], [[Fortaleza]] en [[Manaus]]]] Die ''Parada do orgulho GLBT'' is die grootste gay, lesbiese, bi- en transseksuele parade en betoging teen [[homofobie]] en [[rassisme]] ter wêreld en vind in die [[herfs]] plaas. Op 10 Junie 2007 het meer as 3,5 miljoen mense aan die XIde parade deelgeneem, waaronder ook die burgemeester van São Paulo, Gilberto Kassab, en ministers van die Brasiliaanse regering.<ref>{{de}} [http://www.welt.de/vermischtes/article936317/35_Millionen_bei_Gay-Pride-Parade_in_Sao_Paulo.html ''welt.de: 3,5 Millionen bei Gay-Pride-Parade in Sao Paulo'']</ref> == Sport == São Paulo se [[Estádio do Pacaembu]] is tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1950]] vir wedstryde gebruik, terwyl tydens beide die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014]] en [[Olimpiese Somerspele 2016]] van die [[Arena Corinthians]] gebruik gemaak is. Dit sal ook een van die Brasiliaanse gasheerstede tydens die [[Vrouesokkerwêreldbeker 2027]] wees. == Susterstede == {{columns-list|3| * {{vlagikoon|Jordanië}} [[Amman]], [[Jordanië]], sedert 2007.<ref name="Susterstede">{{pt}} {{cite web |url=https://legislacao.prefeitura.sp.gov.br/leis/lei-14471-de-10-de-julho-de-2007 |title=LEI Nº 14.471 de 10 de Julho de 2007 |publisher=São Paulo |date=10 Julie 2007 |accessdate=22 Mei 2024}}</ref> * {{vlagikoon|Paraguay}} [[Asunción]], [[Paraguay]], sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Volksrepubliek China}} [[Beijing]], [[Volksrepubliek China]], sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Roemenië}} [[Boekarest]], [[Roemenië]], sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Argentinië}} [[Buenos Aires]], [[Argentinië]], sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Chicago]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Roemenië}} [[Cluj-Napoca]], [[Roemenië]], sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Portugal}} [[Coimbra]], [[Portugal]], sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Spanje}} [[Córdoba, Spanje|Córdoba]], [[Spanje]], sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Sirië}} [[Damaskus]], [[Sirië]], sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Portugal}} [[Funchal]], Portugal, sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Portugal}} [[Góis]], Portugal, sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Duitsland}} [[Hamburg]], [[Duitsland]], sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Kuba}} [[Havana]], [[Kuba]], sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Bolivië}} [[La Paz]], [[Bolivië]], sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Portugal}} [[Leiria]], Portugal, sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Peru}} [[Lima]], [[Peru]], sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Portugal}} [[Lissabon]], Portugal, sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Angola}} [[Luanda]], [[Angola]], sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Italië}} [[Milaan]], [[Italië]], sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Argentinië}} [[Mendoza]], [[Argentinië]], sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Uruguay}} [[Montevideo]], [[Uruguay]], sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Japan}} [[Naha]], [[Japan]], sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Volksrepubliek China}} [[Ningbo]], Volksrepubliek China, sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Japan}} [[Osaka]], [[Japan]], sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Chili}} [[Santiago de Chile]], [[Chili]], sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Spanje}} [[Santiago de Compostela]], Spanje, sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Suid-Korea}} [[Seoel]], [[Suid-Korea]], sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Israel}} [[Tel Aviv]], [[Israel]], sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Kanada}} [[Toronto]], [[Kanada]], sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Portugal}} [[Póvoa de Varzim]], Portugal, sedert 2010.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Turkye}} [[Izmir]], [[Turkye]], sedert 2015.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Armenië}} [[Jerewan]], [[Armenië]], sedert 2015.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Volksrepubliek China}} [[Huaibei]], Volksrepubliek China, sedert 2017.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Portugal}} [[Belmonte, Portugal|Belmonte]], Portugal, sedert 2020.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Volksrepubliek China}} [[Tianjin]], Volksrepubliek China, sedert 2023.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Volksrepubliek China}} [[Wenzhou]], Volksrepubliek China, sedert 2024.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Volksrepubliek China}} [[Jinhua]], Volksrepubliek China, sedert 2025.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Italië}} [[Turyn]], Italië, sedert 2026.<ref name="Susterstede" /> }} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronnelys == * {{de}} Generalkonsulat der Bundesrepublik Deutschland: ''São Paulo und die deutsche Wirtschaft''. [https://brasil.diplo.de/br-de/vertretungen/gksaopaulo] * {{de}} Schacht, Siegfried en Heider, Almute: ''Brasilien. Reiseführer mit Landeskunde (Mai's Weltführer 24).'' Dreieich: Mai Verlag 1998 == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{pt}} [https://www.capital.sp.gov.br/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Sao-Paulo-Brazil|title=São Paulo|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=22 Mei 2024}} {{Hoofstede van Brasilië}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Sao Paulo}} [[Kategorie:São Paulo (stad)| ]] [[Kategorie:Kusstede]] [[Kategorie:Hoofstede in Brasilië]] lcqlg1rjxra4fevz7oeiac9x8ct9krm 0 17156 2893391 2884227 2026-04-12T18:42:38Z Aliwal2012 39067 2893391 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Helen Zille | beeld = Helen Zille - one.jpg | beeldonderskrif = Helen Zille in 2007 | geboortenaam = Otta Helene Zille | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1951|3|9}} | geboortejaar = | geboortemaand = | geboortedag = | geboorteplek = [[Hillbrow]], [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]] | sterftedatum = | sterfteplek = | party = [[Demokratiese Party]]→[[Demokratiese Alliansie]] | orde = Voorsitter van die Federale Raad van die Demokratiese Alliansie | termynaanvang = [[20 Oktober]] [[2019]] | termyneinde = [[12 April]] [[2026]] | vise = [[Natasha Mazzone]]<br />[[Thomas Walters]] | voorganger = [[James Selfe]] | opvolger = [[Ashor Sarupen]] | orde2 = Premier van die [[Wes-Kaap]] | termynaanvang2 = [[6 Mei]] [[2009]] | termyneinde2 = [[22 Mei]] [[2019]] | voorganger2 = [[Lynne Brown]] | opvolger2 = [[Alan Winde]] | orde3 = Leier van die [[Demokratiese Alliansie]] | termynaanvang3 = [[6 Mei]] [[2007]] | termyneinde3 = [[10 Mei]] [[2015]] | voorganger3 = [[Tony Leon]] | opvolger3 = [[Mmusi Maimane]] | orde4 = Burgemeester van [[Kaapstad]] | termynaanvang4 = [[15 Maart]] [[2006]] | termyneinde4 = [[30 April]] [[2009]] | voorganger4 = [[Nomaindia Mfeketo]] | opvolger4 = [[Grant Haskin]] (waarnemend)<br />[[Dan Plato]] | orde5 = Lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]] | termynaanvang5 = [[14 April]] [[2004]] | termyneinde5 = [[15 Maart]] [[2006]] | voorganger5 = | opvolger5 = | orde6 = Lid van die Wes-Kaapse provinsiale parlement | termynaanvang6 = [[6 Mei]] [[2009]] | termyneinde6 = [[7 Mei]] [[2019]] | voorganger6 = | opvolger6 = | orde7 = | termynaanvang7 = [[15 Junie]] [[1999]] | termyneinde7 = [[13 April]] [[2004]] | voorganger7 = | opvolger7 = | eggenoot = Johann Maree (sedert 1982) | kinders = Paul, Thomas | alma_mater = [[Universiteit van die Witwatersrand]] | religie = [[Verenigde Presbiteriaanse Kerk in Suid-Afrika|Verenigde Presbiteriaanse Kerk]] | handtekening = | militer = | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = }} '''Otta Helene "Helen" Zille''' (gebore op [[9 Maart]] [[1951]] in [[Johannesburg]]) is die Voorsitter van die Federale Raad van die [[Demokratiese Alliansie]] sedert [[20 Oktober]] [[2019]]. Sy was voorheen premier van die [[Wes-Kaap]] (2009–2019), [[burgemeester]] van [[Kaapstad]] (2006–2009) en is die voormalige leier van die [[Demokratiese Alliansie]] (2007–2015). Sy praat [[Engels]], [[Afrikaans]], [[Xhosa]] en [[Duits]],<ref>{{cite web |url=http://www.whoswhosa.co.za/Pages/profilefull.aspx?IndID=3528 |title=Helen Zille biografie |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802172056/http://www.whoswhosa.co.za/Pages/profilefull.aspx?IndID=3528 |archive-date= 2 Augustus 2009 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date= 9 Februarie 2017 }}</ref> en is van gedeeltelike [[Jode|Joodse]] afkoms.<ref>[https://www.sajr.co.za/news-and-articles/2016/11/23/zille-s-jewish-roots-strike-a-poignant-note-at-book-launch Zille’s Jewish roots strike a poignant note at book launch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191029150239/https://www.sajr.co.za/news-and-articles/2016/11/23/zille-s-jewish-roots-strike-a-poignant-note-at-book-launch |date=29 Oktober 2019 }}, South African Jewish Report, 23 November 2016</ref> Zille het haar voorneme aangekondig om vir die burgemeesterskap van Johannesburg te staan tydens die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2026 |munisipale verkiesing van 2026]].<ref>{{Cite news |title=Helen Zille wants to save South Africa, starting in Johannesburg |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2025/07/31/helen-zille-wants-to-save-south-africa-starting-in-johannesburg |access-date=2025-09-05 |newspaper=The Economist |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-09-04 |title=Will Helen Zille Win Joburg Mayor Race? - eNCA |url=https://www.enca.com/dancorder/will-helen-zille-win-joburg-mayor-race |access-date=2025-09-05 |website=www.enca.com |language=en}}</ref> == Vroeë lewe en loopbaan == [[Lêer:Helen Zille, 2009 World Economic Forum on Africa-1.jpg|duimnael|links|Helen Zille tydens die [[Wêreld- Ekonomiese Forum]] in 2009.]] Nadat sy 'n [[BA-graad]] by die [[Universiteit van die Witwatersrand]] in [[Johannesburg]] behaal het, het sy haar loopbaan as politieke verslaggewer van die Rand Daily Mail begin. In dié rol het sy bekendheid verwerf met die oopvlek van die omstandighede waaronder [[Steve Biko]] in polisieaanhouding te sterwe gekom het.<ref name="IOL">[[IOL]] [http://www.int.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=13&art_id=vn20050522101210714C676014 Education plan puts quality schools on edge]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, besoek op 18 Maart 2007</ref> Helen Zille was vantevore 'n lid van die anti-[[apartheid]]beweging genaamd ''[[Black Sash]]'', die [[End Conscription Campaign]], en die South Africa Beyond Apartheid Project en die Kaapstad Vredeskomitee. Sy het ook getuienis ingesamel vir die [[Goldstone Kommissie]] wat pogings ondersoek het om die Wes-Kaap voor die verkiesing in [[1994]] te destabiliseer. Sy het die posisie van hoof van openbare betrekkinge van die [[Universiteit van Kaapstad]] beklee. As hoof van die beheerliggaam van die [[Grove Primary School (Suid-Afrika)|Grove Primary School]] het sy in [[1997]] suksesvol 'n regeringsbeleid betwis wat beheerliggame se magte om personeel aan te stel sou inkort.<ref>[http://www.dispatch.co.za/1997/10/16/page%2019n.htm Redeploying teachers set for revival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090111181718/http://www.dispatch.co.za/1997/10/16/page%2019n.htm |date=11 Januarie 2009 }}, besoek op 18 Maart 2007</ref> Sy was Lid van die Uitvoerende Raad vir Onderwys in die [[Wes-Kaap]]se provinsiale regering en het daarna 'n DA-parlementslid geword. In die DA het sy die posisie van onder-federale voorsitter beklee en was sy die nasionale woordvoerder vir onderwys. Sy was 'n finalis in die Suid-Afrikaanse vrou van die jaar toekenning in 2003.<ref>[http://www.southafrica.info/women/womanoftheyear03.htm Woman of the Year 2003 finalists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303184807/http://www.southafrica.info/women/womanoftheyear03.htm |date= 3 Maart 2016 }}, besoek op 18 Maart 2007</ref> == Burgemeesterskap == [[Lêer:Helen Zille verkiesing 2009.jpg|duimnael|links|upright|Helen Zille en 'n onbekende ondersteuner in die [[Weskus-distriksmunisipaliteit|Weskusstreek]] tydens die veldtog vir die verkiesing van 2009.]] Zille het van meet af fel opposisie en konfrontasie van die [[ANC]] moes verduur nadat sy in [[2006]] deur 'n koalisie tot Burgemeester verkies is. In September 2006 het die provinsiale lid van die uitvoerende raad (LUR) Richard Dyanti, aangekondig dat hy beplan om die stad se politieke stelsel te verander. Dyanti wou 'n stelsel van 'n uitvoerende komitee afdwing wat die stelsel van die burgemeesterkomitee sou vervang. Die skuif sou daartoe lei dat Zille van haar burgemeesterlike magte ontneem sou word, en haar rol sou tot 'n seremoniële rol verswak word. Dit sou die ANC en die [[Onafhanklike Demokrate]] (OD) in staat stel om 'n effektiewe meerderheid te vestig aangesien die partye saam 6 van die 10 setels op die komitee sou hê. Zille het gedreig om die saak na die Grondwetlike Hof te neem. Die saak is op die ou end besleg, nadat Zille ooreengekom het om aan die ANC addisionele sub-komitees toe te ken in gebiede wat die party beheer het. 'n Verdere krisis het ontstaan toe die African Muslim Party (AMP) deur Zille gevra is om uit die koalisie te bedank, nadat AMP-lid [[Badih Chaaban]] in die geheim samesprekings met die ANC gevoer het en Zille nie wou toegee tot eise vir 'n onderburgemeesterpos vir die AMP nie. Zille het die krisis egter afgeweer deur 'n ooreenkoms met die OD aan te gaan waarvolgens die party by die koalisie sou aansluit en OD-lid Charlotte Williams onderburgemeester geword het.<ref>[[IOL]] [http://www.iol.co.za/index.php?click_id=13&set_id=1&art_id=vn20070119114848902C948838 First things first for deputy mayor]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, besoek op 18 Maart 2007</ref> == DA-leierskapsverkiesing == [[Lêer:DA 2011 Election Poster.jpg|duimnael|links|upright|DA-verkiesingsplakkaat van 2011 wat [[Patricia de Lille]], Helen Zille en [[Lindiwe Mazibuko]] uitbeeld.]] Op Sondag, [[6 Mei]] [[2007]], word Zille verkies tot die nuwe leier van die [[Demokratiese Alliansie]]. Op [[15 Maart]] het sy aangekondig dat sy nie van plan is om afstand te doen van die burgemeesterspos indien sy suksesvol is nie. In die aankondiging het sy praktiese reëlings voorgestel om beide ampte suksesvol te bedryf en ook daarop gewys dat alle Suid-Afrikaanse staatshoofde in die geskiedenis beide hulle partyleierskapsrol en uitvoerende rol tegelykertyd vervul het en dat die [[Frankryk|Franse]] president [[Jacques Chirac]] tegelykertyd burgemeester van [[Parys]] en partyleier was. Die leier van die [[Onafhanklike Demokrate]] in [[Kaapstad]] het in die openbaar aangekondig dat die party haar in dié onderneming steun. Zille het twee sake aangedui as die grootste uitdagings, naamlik om die party se tradisionele steunbasis te behou asook die uitbou van swart steun.<ref>[[Beeld]] [http://www.news24.com/Beeld/Suid-Afrika/0,,3-975_2084384,00.html Zille wil DA-leierskap hê]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, besoek op 18 Maart 2007</ref> Sy het op [[10 Mei]] [[2015]] uitgetree as leier van die DA en is deur [[Mmusi Maimane]] opgevolg. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bibliografie == * {{en}} Zille, Helen (Oktober 2016). ''Not Without a Fight''. Penguin Books. {{ISBN|978-1-77609-042-6}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} [http://www.helenzille.co.za/ Amptelike webwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071118155732/http://www.helenzille.co.za/ |date=18 November 2007 }} {{beginboks}} {{opvolgboks|titel=Voorsitter van die Federale Raad, [[Demokratiese Alliansie]]|voor=[[James Selfe]]|na=Ampsbekleër|jare=[[20 Oktober]] [[2019]]–}} {{opvolgboks|titel=Premier van die [[Wes-Kaap]]|voor=[[Lynne Brown]]|na=[[Alan Winde]]|jare=[[6 Mei]] [[2009]]–[[22 Mei]] [[2019]]}} {{opvolgboks|titel=Leier van die [[Demokratiese Alliansie]]|voor=[[Tony Leon]]|na=[[Mmusi Maimane]]|jare=[[6 Mei]] [[2007]]–[[10 Mei]] [[2015]]}} {{opvolgboks|titel=[[Burgemeester|Uitvoerende burgemeester]] van [[Kaapstad]]|voor=[[Nomaindia Mfeketo]]|na=[[Dan Plato]]|jare=[[15 Maart]] [[2006]]–[[30 April]] [[2009]]}} {{eindboks}} {{Burgemeesters van Kaapstad}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Zille, Helen}} [[Kategorie:Politici van die Demokratiese Alliansie]] [[Kategorie:Burgemeesters van Kaapstad]] [[Kategorie:Boerejode]] [[Kategorie:Geboortes in 1951]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Akademiese personeel van die Universiteit Kaapstad]] beto5x4y1jpyfg01yf31nv0ogptwnqc 0 20922 2893298 2606236 2026-04-12T15:21:13Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893298 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Adriaen van der Stel | beeld = | beeldonderskrif = | orde = 2de Goewerneur van Nederlands-Mauritius | termynaanvang = [[7 November]] [[1639]] | termyneinde = [[1645]] | voorganger = Cornelis Gooyer | opvolger = [[Jacob van der Meersch]] | geboortedatum = Januarie 1605 | geboortejaar = | geboortemaand = | geboortedag = | geboorteplek = [[Dordrecht (Nederland)|Dordrecht]], [[Nederland]] | sterftedatum = [[25 Mei]] [[1646]] | sterfteplek = [[Sri Lanka|Ceylon]] | party = | eggenoot = Maria Lievens (1639–1646; sy dood) | kinders = [[Simon van der Stel]] | alma_mater = | religie = | handtekening = | militer = | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = }} '''Adriaen van der Stel''' of '''Adriaan van der Stel''', ook '''Ariën''' gespel (Januarie 1605, [[Dordrecht (Nederland)|Dordrecht]], [[Nederland]] – [[Sri Lanka|Ceylon]], 25 Mei 1646), was in diens van die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] en het tussen 1639 en 1645 as kommandeur (of opperhoof) van die eiland [[Mauritius]] gedien. Die vulkaniese eiland in die [[Indiese Oseaan]] was 'n belangrike ankerplek vir skepe van die VOC, waar varswater en voedselvoorrade aangevul kon word. [[Lêer:Mauritius 23.08.2009 11-42-31.jpg|duimnael|links|'n Deel van die eiland Mauritius]] [[Lêer:Mauritius 23.08.2009 10-41-42.jpg|duimnael|links|Mauritius se kus]] [[Lêer:Mauritius 23.08.2009 13-21-20.jpg|duimnael|links|Suikerriet word verbou naby Long Mountain]] [[Lêer:Deer Heard.jpg|duimnael|'n Kudde herte, ''Cervus timorensis'']] In 1623 het Adriaen van der Stel sy diens op die skip ''De Star'' beëindig en "adjunkassistent" in [[Indië]] geword. Ná die uitloop van sy verdrag het hy hom as 'n vryburger en 'n privaathandelaar in [[Batavia]], [[Nederlands-Indië]], gevestig.<ref name='NNBW'>{{nl}} Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek (NNBW): [http://resources.huygens.knaw.nl/retroboeken/nnbw/#source=9&page=542&view=imagePane ''STEL (Adriaen of Ariën van der)'']. Deel 9, Kolom 1070. Aanlynweergawe by ''www.resources.huygens.knaw.nl''</ref> In 1638 het die VOC besluit om die eiland Mauritius te koloniseer en 'n goewerneur vir die eiland te benoem, om te verhoed dat die [[Engelse]] of die [[Franse]] die eiland kon beset.<ref>{{nl}} http://www.vocsite.nl/geschiedenis/handelsposten/mauritius.html</ref> Cornelius Gooyer het binne enkele maande 'n fort met 'n bemanning van 24 soldate laat oprig. Ná 'n jaar het hy homself laat oorplaas en is deur Adriaan van der Stel opgevolg. Van der Stel is op 24 Maart 1639 in Batavia met Maria Lievens, deels van [[Maleiers|Maleise]] afkoms, getroud.<ref>{{nl}} [http://www.elseviermaandschrift.nl/EGM/1905/01/19050101/EGM-19050101-0256/EGM-19050101-0256.pdf Elsevier Maandschrift]</ref> Volgens ander bronne was sy vrou afkomstig uit [[Goa]] en 'n nasaat van 'n bevryde slavin.<ref>{{nl}} http://www.jessehaye.com/angela_van_bengale.htm</ref> Hy het op 8 November 1639 aan boord van die skip ''de Kappel'' die hawe van Warwijck bereik. Op pad is sy seun [[Simon van der Stel]] gebore. Gedurende sy eerste jaar het hy die Fort Frederik Hendrik laat opknap en met 14 kanonne bewapen. Die [[ruïne]] van die fort is nog 'n duidelike teken van die Nederlandse teenwoordigheid op die eiland. Van der Stel het die garnisoen tot 80 soldate uitgebrei, deels met invalle van die [[Soenda-eilande]].<ref>{{nl}} [http://www.vocsite.nl/geschiedenis/handelsposten/mauritius.html Mauritius], De VOCsite (besoek op 8 November)</ref> In 1641 het hy opdrag gekry om [[ebbehout]] uit te voer. In verband daarmee of met die aanplanting van groentes en vrugte het Van der Stel in 'n poging om die tekort aan mannekrag op die eiland op te los in [[1642]] 105 slawe van [[Madagaskar]] laat invoer.<ref>{{en}} Barbara Valentine, [https://web.archive.org/web/20070928140634/http://www.nrf.ac.za/SADA/CodebookPDF/S0102.pdf The Dark Soul of the People. Slaves in Mauritius, 2000], South African Data Archive, 2001 (besoek op 8 November)</ref> Die helfte van die slawe het binne een week na die binneland gevlug. Van der Stel het meer sukses met die invoer van herte, ''Cervus timorensis'', en die aanplanting van suikerriet gehad; laasgenoemde is nog steeds die belangrikste handelsgewas op die eiland.<ref>{{nl}} [http://books.google.nl/books?id=spfmSNAzY38C&pg=PA60&lpg=PA60&dq=%22Adriaan+van+der+Stel%22+Mauritius&source=bl&ots=uOezY8hpDi&sig=GuqVQ7kazMV-qreDCUah1Q3iSig&hl=nl&ei=Mf2wTPzeL4vsOdqaieAF&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=8&ved=0CDsQ6AEwBw#v=onepage&q=%22Adriaan%20van%20der%20Stel%22%20Mauritius&f=false Mauritius Door Martine Maurel] {{dooie skakel|datum=Oktober 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> In Oktober 1643 besoek [[Abel Tasman]] met 'n moeilike versoek vanuit Batavia Mauritius. Aan die bemanning moes goeie kos en drank gegee word (vir 'n maksimum van 16 dae) en die twee skepe moes ook genoeg water, brandhout en voedsel vir 'n baie lang reis aan boord neem. In Mauritius was daar blykbaar verskeie gebreke aan die skepe, sodat die verblyf langer geduur het as beplan. Van die goewerneur het Tasman (Portugese) seekaarte saamgeneem, wat met 'n gunstige wind ooswaarts moes vaar om die geheimsinnige ''[[Terra Australis]]'' te probeer vind.<ref>{{nl}} https://web.archive.org/web/20101111012222/http://www.abeltasman.org/reizen.html</ref> Van der Stel het opdrag gekry om die [[landbou]] op Mauritius te ontwikkel, maar hy het veral met [[rot]]te, droogte ens. te kampe gehad.<ref>{{nl}} http://www.vocsite.nl/geschiedenis/handelsposten/mauritius.html.</ref> Na bewering het die besetting van die eiland die jaar 1644 deur [[visvang]] en jag oorleef.<ref>{{nl}} https://web.archive.org/web/20100909012342/http://www.mauritiushotels.org.uk/history-mauritius</ref> Van der Stel is na Ceylon oorgeplaas, waar hy bevelvoerder van 'n klein leër geword het. Hy is tydens 'n skermutseling met die troepe van die gewraakte Rajasinha II van Kandy onthoof. Sy kop is op 'n paal rondgedra en toe vir die goewerneur van Ceylon gestuur.<ref>{{nl}} Abraham Jacob van der Aa: [http://resources.huygens.knaw.nl/retroboeken/vdaa/#source=aa__001biog21_01.xml&page=352&view=imagePane ''Biographisch woordenboek der Nederlanden'']. 1852–1878, Deel 17/2, bl. 990–991. Aanlyn-weergawe by ''www.resources.huygens.knaw.nl''.</ref><ref name='NNBW'/><ref>{{nl}} Geschiedenis der Nederlanders buiten Europa: Deel 2 Door Nicolaas Godfried Kampen [http://books.google.nl/books?id=lKcBAAAAYAAJ&pg=PA6&lpg=PA6&dq=%22Adriaan+van+der+Stel%22+Ceylon&source=bl&ots=dDXqyodpL_&sig=_Mnj899KBWYxmw00ZDaZph_Nl8Q&hl=nl&ei=qwexTJzhDsbtOer6uYIG&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CCcQ6AEwBA#v=onepage&q=%22Adriaan%20van%20der%20Stel%22%20Ceylon&f=false Geschiedenis der Nederlanders buiten … – Google Boeken]</ref> Sy seun [[Simon van der Stel]] sou bekend word as [[kommandeur]] en tweede goewerneur van die [[Nederlandse Kaapkolonie]] aan die [[Kaap die Goeie Hoop]],<ref>{{en}} W. J. de Kock: ''Dictionary of South African Biography, Vol. 1''. Human Sciences Research Council, 2de Uitgawe., Pretoria 1976 bl. 815. (inskrywing: Van der Stel, Simon).</ref> net soos sy kleinseun [[Willem Adriaan van der Stel]]. Van der Stel is in Nederlands-Mauritius opgevolg deur [[Jacob van der Meersch]], wat hom op die uitvoer van ebbehout toegespits het. == Familie == Adriaen van der Stel se ouers was Simon van der Stelle, 'n landdroslid uit Dordrecht, en Mariken Adriaens. Hy was die jongste seun.<ref name='NNBW' /> Die oudste seun van Adriaan van der Stel en Maria Lievens was [[Simon van der Stel]]. == Notas == * {{nl-vertaal|Adriaan van der Stel}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{beginboks}} {{opvolgboks| voor=Cornelis Gooyer| titel=Goewerneur van Nederlands-Mauritius| jare= 1639–1645| na=[[Jacob van der Meersch]]}} {{eindboks}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Van der Stel, Adriaan}} [[Kategorie:Nederlandse goewerneurs]] [[Kategorie:Nederlandse ontdekkingsreisigers]] [[Kategorie:Mauritius]] [[Kategorie:Geboortes in 1605]] [[Kategorie:Sterftes in 1646]] 2re55vdulxaxef86zcyjvp1zk3ms78j 0 24344 2893345 2835841 2026-04-12T16:43:45Z Jcb 223 2893345 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Pfanne_(Edelstahl).jpg|duimnael|'n Vlekvrye staal braaipan.]] [[Beeld:Koekenpan.jpg|duimnael|regs|250px|'n Braaipan met 'n kleefvrye laag.]] 'n '''Braaipan,''' of '''eierpan,''' is 'n platboom[[pan]] met 'n lang handvatsel, gebruik vir braai, bak, en verbruining van voedsel. In braaipanne word [[pannekoek]] gebak, asook ander voedsel soos sampioene, eiers, varkspek, of [[vleis]], wat daarin [[braai|gebraai]] word. Dit is tipies 200 tot 300 mm (8 tot 12 duim) in deursnee met relatief lae kante wat uitwaarts uitstrek, 'n lang handvatsel en geen deksel. Groter panne kan 'n klein gryphandvatsel hê teenoor die hoofhandvatsel. 'n Pan met soortgelyke afmetings, maar met minder gevlekte vertikale sye en dikwels met 'n deksel, word 'n sautépan genoem. Terwyl 'n sautépan soos 'n braaipan gebruik kan word, is dit ontwerp vir laer hitte-kookmetodes, naamlik sautéring. == Geskiedenis == [[Lêer:Copper_frying_pan,_5th-4th_century_B.C.,_Thessaloniki_-_Greece.jpg|duimnael| Koperbraaipan gedateer 10de tot 3de eeu vC, Argeologiese Museum van Thessaloniki. Die handvatsel is versier met blomgravures en eindig in die vorm van 'n ganskop.]] Koperbraaipanne is in antieke [[Mesopotamië]] gebruik.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lbmXsaTGNKUC&pg=PA126&dq=Copper+frying+pans+were+used+in+ancient+Mesopotamia.&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi_iNqqg4zVAhUU12MKHdsHBWYQ6AEIJDAA#v=onepage&q=Copper%20frying%20pans%20were%20used%20in%20ancient%20Mesopotamia.&f=false|title=Daily Life in Ancient Mesopotamia|last=Nemet-Nejat|first=Karen Rhea|date=1998|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780313294976|language=en}}</ref> Braaipanne was ook bekend in [[antieke Griekeland]] waar hulle ''Tagēnon'' ([[Grieks]] : τάγηνον <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dta%2Fghnon τάγηνον], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref>) genoem word en [[Antieke Rome|Rome]], waar hulle ''patella'' of ''sartago'' genoem word. Die woord ''pan'' kom uit die Ou-Engelse ''panna''. <ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/pan |title=Pan - Definition and More from the Free Merriam-Webster Dictionary |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190914233052/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pan |archive-date=14 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>) Voor die bekendstelling van die kombuisstoof in die middel-19de eeu is 'n sogenaamde "spinnekop" met 'n handvatsel en drie pote gebruik om in die kole en as van die vuur te staan en kook. Kookpotte en panne met beenlose, platbodems is ontwerp toe kookstowe gewild geword het. Hierdie tydperk van die laat 19de eeu het die bekendstelling van die plat gietysterpot beleef. == Braaipanfamilie == 'n Veelsydige pan wat die beste van beide die sautépan en die braaipan kombineer het hoër, skuins kante wat dikwels effens geboë is. Hierdie pan word 'n ''sauseuse'' genoem (letterlik 'n ''sautépan'' in die vroulike geslag), 'n ''evasée'' (wat 'n pan met afwaartse kante aandui) of 'n ''fait-tout'' (letterlik "doen alles"). Die meeste professionele kombuise het verskeie van hierdie kookgereedskap in verskillende groottes. == Konstruksie == [[Lêer:Pan_frying_sausages.jpg|duimnael|[[Wors]] word [[Panbraai|pangebraai]] in 'n braaipan]] Tradisioneel is braaipanne gemaak van gietyster. Alhoewel gietyster vandag nog gewild is, veral vir buite kook, word die meeste braaipanne nou gemaak van metale soos [[aluminium]] of vlekvrye staal. Die materiaal en konstruksiemetode wat gebruik word in moderne braaipanne wissel baie en sommige tipiese materiale sluit in: * [[Aluminium]] of geanodiseerde aluminium * Gietyster * [[Koper]] * Vleklose staal * Bekleed vlekvrye staal met 'n aluminium- of koperkern 'n Laag word soms op die oppervlak van die pan aangewend om dit kleefvry te maak. Braaipanne wat van kaal gietyster of koolstofstaal gemaak is, kan ook nie-kleefeienskappe bekom na verskeie kere se gebruik. == Variante == === Kleefvrye === 'n Proses vir die binding van [[Politetrafluoroëtileen|Teflon]] tot chemies ruwe aluminium is in 1954 in Frankryk deur Marc Gregoire gepatenteer. In 1956 het hy 'n maatskappy gestig om nie-kleef kookware te bemark onder die "Tefal" handelsnaam.<ref>{{cite book|first=Richard L.|last=Myers|title=The 100 Most Important Chemical Compounds: A Reference Guide|publisher=ABC-CLIO|date=2007|isbn=0313337586|page=276}}</ref> Die duursaamheid van die vroeë bedekkings was swak,<ref name="Houlihan">{{cite web |author=Houlihan, Jane |title=Canaries in the Kitchen: Teflon Toxicosis |publisher=Environmental Working Group |url=http://www.ewg.org/reports/toxicteflon |date=Mei 2003 |access-date=21 April 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130210080004/http://ewg.org/reports/toxicteflon |archive-date=10 Februarie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> maar verbeterings in die vervaardiging het hierdie produkte 'n kombuisstandaard gemaak. Die oppervlak is nie so hard soos metaal nie, en die gebruik van metaalgereedskap (bv. spatels) kan die bedekking permanent beskadig en sy nie-kleef eienskappe degradeer. Nie-kleefbraaipanne met Teflon-bedekkings mag giftige dampe afgee, aangesien die laag ontbind wanneer dit verhit word bokant ongeveer 240 °C (464 °F).<ref> "DuPont studies show that the Teflon offgases toxic particulates at 464 °F. At 680 °F Teflon pans release at least six toxic gases, including two carcinogens, two global pollutants, and MFA, a chemical lethal to humans at low doses."</ref><ref>''Good Eats'', Ep. 815 "Myth Smashers"</ref> Sulke temperature kan binne minute bereik word op gas- of elektriese kooktoestelle met hoë hitte.<ref> "Houlihan...a generic non-stick frying pan preheated on a conventional, electric stovetop burner reached 736 °F in three minutes and 20 seconds..."</ref> === Elektries === [[Lêer:Black_electric_frying_pan.png|duimnael|'n Elektriese braaipan]] 'n Elektriese braaipan bevat 'n elektriese verwarmingselement in die braaipan self en kan dus onafhanklik van 'n kookstoof funksioneer. Gevolglik het dit hitte-geïsoleerde pote om op 'n toonbank te staan. (Die pote is gewoonlik aan handvatsels vas.) Elektriese braaipanne is algemeen in vorms wat ongewoon is vir ander braaipanne, veral vierkantig en reghoekig. Die meeste is ontwerp met byna regop sye en sluit 'n deksel in. Op hierdie manier is hulle 'n kruising tussen 'n braaipan en 'n sautépan. 'n Moderne elektriese braaipan het 'n bykomende voordeel bo die stoofweergawe: hitteregulering. Die verwyderbare elektriese koord sluit 'n termostatiese beheer in om die gewenste temperatuur tydens die kookproses te handhaaf. Met die perfeksie van die termostatiese beheer het die elektriese pan 'n gewilde kombuistoestel geword. Alhoewel dit grootliks deur die [[mikrogolfoond]] vervang is, word dit steeds in baie kombuise gebruik. == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Kombuisware]] 6z6wfyvkmanra1vlj5yzpouavwpkpqn 0 24622 2893308 2519253 2026-04-12T15:29:23Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893308 wikitext text/x-wiki {{Infoboks-Vliegtuig |naam= [[Airbus]] A300 |subsjabloon={{Airbus-vliegtuig}} |beeld=Beeld:Airbus A300B4-603 of Lufthansa (D-AIAS).jpg |byskrif=[[Lufthansa]] A300B4-600 |tipe=Passasiersvliegtuig |vervaardiger=EADS (Airbus S.A.S.) |vervaardigers= |ontwerper= |eerste vlug=28 Oktober [[1972]] |bekendstelling=[[30 Mei]] [[1974]] deur [[Air France]] |vrygestel= |onttrek= |status= |hoofgebruiker=[[UPS Airlines|United Parcel Service]] (52) |meer gebruikers=[[FedEx Express|FedEx]] (49) <br /> [[American Airlines]] (34) <br /> [[Japan Airlines]] (22) |aantal gebou=561 |programkoste= |eenheidskoste= |ontwikkel van= |variante met eie artikels=[[Airbus Beluga|A300-600ST Beluga]]<br />[[Airbus A310]] }} [[Lêer:Airbus A300B6 v1.0.png|duimnael|links|450px|Geometriese sketse van die A300-B6]] Die '''Airbus A300''' is 'n kort- tot mediumreikafstand wyerompvliegtuig. Die vliegtuig wat in [[1972]] vrygestel is, was die eerste tweemotorige wyerompvliegtuig ter wêreld en die eerste vliegtuig wat deur die [[Airbus]]-konsortium van [[Europa|Europese]] maatskappye, wat nou ten volle deur [[EADS]] besit word, geskep is. Die A300 (saam met die [[Airbus A310|A310]]) se produksie het in Julie [[2007]] tot 'n einde gekom. In 2020 word daar nog 209 A300s wêreldwyd gebruik, meestal as vragvliegtuie vir maatskappye soos [[United Parcel Service]], [[FedEx Express]] en [[DHL]]<ref>https://www.airfleets.net/exploit/production-a300-20.htm</ref>. Vragvliegtuigverkope sal in die toekoms die nuwe [[Airbus A330|A330-200F]]-afstammeling behels.<ref name=fi_20060314>{{cite web | url = http://www.flightglobal.com/Articles/2006/03/14/Navigation/177/205407/Airbus+aims+to+fill+freighter+void+with+A330+derivative.html | title = Airbus aims to fill freighter void with A330 derivative | publisher = Flight International | date = 14 Maart 2006 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nege Airbus A300- vliegtuie is deur die [[Suid-Afrikaanse Lugdiens]] gebruik tussen 1976 en 2001.<ref>http://www.saamuseum.co.za/saa-aircraft-photographs.html</ref> {{clear}} [[Lêer:Airbus A300-600R (Japan Airlines) JA011D 092.jpg|duimnael|regs|260px|'n [[Japan Airlines]] A300-600R]] == Tydlyn: Airbus A3xx-reeks == {{Tabel tydlyn Airbus A3xx-serie}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Airbus]] [[Kategorie:Passasiersvliegtuie]] cgefsknownvxjyolvo1hdm4m94ag5gy 2893309 2893308 2026-04-12T15:29:58Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893309 wikitext text/x-wiki {{Infoboks-Vliegtuig |naam= [[Airbus]] A300 |subsjabloon={{Airbus-vliegtuig}} |beeld=Beeld:Airbus A300B4-603 of Lufthansa (D-AIAS).jpg |byskrif=[[Lufthansa]] A300B4-600 |tipe=Passasiersvliegtuig |vervaardiger=EADS (Airbus S.A.S.) |vervaardigers= |ontwerper= |eerste vlug=28 Oktober [[1972]] |bekendstelling=[[30 Mei]] [[1974]] deur [[Air France]] |vrygestel= |onttrek= |status= |hoofgebruiker=[[UPS Airlines|United Parcel Service]] (52) |meer gebruikers=[[FedEx Express|FedEx]] (49) <br /> [[American Airlines]] (34) <br /> [[Japan Airlines]] (22) |aantal gebou=561 |programkoste= |eenheidskoste= |ontwikkel van= |variante met eie artikels=[[Airbus Beluga|A300-600ST Beluga]]<br />[[Airbus A310]] }} [[Lêer:Airbus A300B6 v1.0.png|duimnael|links|450px|Geometriese sketse van die A300-B6]] Die '''Airbus A300''' is 'n kort- tot mediumreikafstand wyerompvliegtuig. Die vliegtuig wat in [[1972]] vrygestel is, was die eerste tweemotorige wyerompvliegtuig ter wêreld en die eerste vliegtuig wat deur die [[Airbus]]-konsortium van [[Europa|Europese]] maatskappye, wat nou ten volle deur [[EADS]] besit word, geskep is. Die A300 (saam met die [[Airbus A310|A310]]) se produksie het in Julie [[2007]] tot 'n einde gekom. In 2020 word daar nog 209 A300s wêreldwyd gebruik, meestal as vragvliegtuie vir maatskappye soos [[United Parcel Service]], [[FedEx Express]] en [[DHL]].<ref>https://www.airfleets.net/exploit/production-a300-20.htm</ref> Vragvliegtuigverkope sal in die toekoms die nuwe [[Airbus A330|A330-200F]]-afstammeling behels.<ref name=fi_20060314>{{cite web | url = http://www.flightglobal.com/Articles/2006/03/14/Navigation/177/205407/Airbus+aims+to+fill+freighter+void+with+A330+derivative.html | title = Airbus aims to fill freighter void with A330 derivative | publisher = Flight International | date = 14 Maart 2006 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nege Airbus A300- vliegtuie is deur die [[Suid-Afrikaanse Lugdiens]] gebruik tussen 1976 en 2001.<ref>http://www.saamuseum.co.za/saa-aircraft-photographs.html</ref> {{clear}} [[Lêer:Airbus A300-600R (Japan Airlines) JA011D 092.jpg|duimnael|regs|260px|'n [[Japan Airlines]] A300-600R]] == Tydlyn: Airbus A3xx-reeks == {{Tabel tydlyn Airbus A3xx-serie}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Airbus]] [[Kategorie:Passasiersvliegtuie]] nxk9ehf380jveocnw4mcisvvnr5027n 0 24860 2893402 2120690 2026-04-12T18:55:57Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2893402 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Televisiekanaal | naam = BNN | kenteken = BNN logo.svg | kentekengrootte = | onderskrif = BNN se kenteken | gestig = 1997<br />by Bart de Graaff | gesluit = Op 1 Januarie 2014 saamgesmelt met VARA om BNN-VARA te vorm. | beeldformaat = | netwerk = | eienaar = Nederlands publieke omroepbestel | slagspreuk = | land = {{vlagland|Nederland}} | taal = [[Nederlands]] | uitsaaiarea = {{vlagland|Nederland}} | hoofkantoor = | vorige naam = | vervang = | vervang deur = | susterkanale = | webtuiste = [http://www.bnn.nl/ www.bnn.nl] | bediener1 = | kanaal1 = | bediener2 = | kanaal2 = | bediener3 = | kanaal3 = | bediener4 = | kanaal4 = | bediener5 = | kanaal5 = }} '''BNN''' ('''''B'''art's '''N'''everending '''N'''etwork'') is 'n klein publieke uitsaaier in [[Nederland]], opgerig op [[15 Augustus]] [[1997]] met die jeug as teikenmark. BNN het as 'n televisieprogram by die kommersiële televisie-uitsaaier Veronica begin en is deur [[Bart de Graaff]] aangebied. Die benaming "BNN", destyds 'n afkorting van "Bart News Network", was 'n satire op die [[Amerika]]anse nuusuitsender [[CNN]] (Cable News Network). == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} * [http://www.bnn.nl Tuisblad] {{Saadjie}} [[Kategorie:Media in Nederland]] [[Kategorie:Nederlandse televisiekanale]] eibl1k8jipg7vdy09abviglfurceuxi 2893403 2893402 2026-04-12T18:59:18Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2893403 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Televisiekanaal | naam = BNN | kenteken = BNN logo.svg | kentekengrootte = | onderskrif = BNN se kenteken | gestig = 1997<br />by Bart de Graaff | gesluit = Op 1 Januarie 2014 saamgesmelt met VARA om BNN-VARA te vorm. | beeldformaat = | netwerk = | eienaar = Nederlands publieke omroepbestel | slagspreuk = | land = {{vlagland|Nederland}} | taal = [[Nederlands]] | uitsaaiarea = {{vlagland|Nederland}} | hoofkantoor = | vorige naam = | vervang = | vervang deur = | susterkanale = | webtuiste = [http://www.bnn.nl/ www.bnn.nl] | bediener1 = | kanaal1 = | bediener2 = | kanaal2 = | bediener3 = | kanaal3 = | bediener4 = | kanaal4 = | bediener5 = | kanaal5 = }} '''BNN''' ('''''B'''art's '''N'''everending '''N'''etwork'') was 'n klein publieke uitsaaier in [[Nederland]], opgerig op [[15 Augustus]] [[1997]] met die jeug as teikenmark. BNN het as 'n televisieprogram by die kommersiële televisie-uitsaaier Veronica begin en is deur [[Bart de Graaff]] aangebied. Die benaming "BNN", destyds 'n afkorting van "Bart News Network", was 'n satire op die [[Amerika]]anse nuusuitsender [[CNN]] (Cable News Network). == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} * [http://www.bnn.nl Tuisblad] {{Saadjie}} [[Kategorie:Media in Nederland]] [[Kategorie:Nederlandse televisiekanale]] omk7hsdh033ffhzwde6dl4egqobbbra 0 27359 2893209 2892927 2026-04-12T14:14:33Z Aliwal2012 39067 /* Die mobiele (bewegende) selle */ 2893209 wikitext text/x-wiki {{Databoks}} [[Lêer:Smooth muscle tissue.jpg|duimnael|Gladde spierweefsel]] 'n '''Weefsel''' is 'n versameling min of meer eenders [[seldifferensiasie|gedifferensieerde]] [[sel]]le met hul [[tussenmateriaal]] wat as 'n geheel funksioneer. Weefsel is dus 'n groep selle met 'n bepaalde bou en tussenmateriaal (''matriks'') wat 'n bepaalde funksie verrig. Die hoeveelheid en die aard van die tussenmateriaal verskil van weefsel tot weefsel en speel 'n belangrike rol in die funksionele aktiwiteit van die betrokke weefsel. Gewoonlik word daar tussen vier hoofgroepe weefsels in die [[soogdier]]liggaam onderskei, naamlik [[epiteelweefsel]] (dekweefsel), [[bindweefsel]], [[spierweefsel]] en [[senuweefsel]]. By klein [[organisme]]s soos die [[Amoeba]] en ander [[protosoë]] vind al die biologiese prosesse wat vir voortbestaan nodig is, in 'n onverdeelde massa [[protoplasma]] plaas. 'n Deel van die [[sitoplasma]] tree bv. op as 'n beskermende "vel", 'n ander deel skei die [[ensiem]]e af wat nodig is vir [[Spysverteringstelsel|vertering]] van voedsel, en die sel as geheel kan van vorm verander en op die manier rondbeweeg. By groter, veelsellige dier , is die lewensprosesse baie ingewikkelder. Die biologiese funksies word deur 'n groepering van selle wat saam optree, uitgevoer. So bv. vorm een groep selle die [[vel]] en 'n ander groep vorm die [[spier]]e. In elke groep kom die selle voor saam met 'n sekere hoeveelheid van 'n bindmiddel, of ''matriks'', en saam vorm die selle en die ''matriks'' 'n weefsel. Albei is so gerangskik dat hulle hul besondere funksie behoorlik kan verrig, en dit kan ook maklik van mekaar onderskei word tydens mikroskopiese ondersoek. By organismes wat so groot en kompleks soos die mens is, word 'n groot aantal verskillende soorte weefsel aangetref. Tog kan dit in die vier bogenoemde [[weefseltipe]]s geklassifiseer word. Selle in elke deel van die liggaam behoort nie slegs tot een weefselgroep nie. Op baie plekke van die liggaam word verskillende weefseltipes saam aangetref en gekombineer om [[Orgaan|organe]] te vorm. Alle organe in die dierlike en menslike liggaam is uit 4 tipes weefsels opgebou: epiteel, [[bindweefsel]] (steun- of stutweefsel), spierweefsel en senuweeweefsel. == Epiteel == Epiteel vorm die bedekking van die uitwendige liggaamsoppervlak, van die liggaamsholtes (byvoorbeeld buikholte, borsholte) en van hol organe (bloedvate, lugpyp, spysverteringskanaal). Die epiteelweefsel kan afkomstig wees van 3 embrionale kiemlae: [[ektoderm]], [[Endoderm|entoderm]] en [[Kiemlaag|mesoderm]]. Van ektodermale oorsprong is byvoorbeeld die [[Epiteelweefsel|epiteel]] van die [[vel]], [[mond]], [[neus]] en [[anus]]. Die van die [[spysverteringskanaal]] en lugweë is van entodermale oorsprong. Die epiteel van die [[nier]]e is van mesodermale oorsprong. Epiteelweefsel bestaan uit hoofsaaklik dig teenmekaar geleë selle met min matriks tussenin. Aan die basis van die epiteel vorm die [[glikoproteïene]] 'n min of meer homogene laag (basale membraan) wat ʼn skeiding vorm met die onderliggende bindweefsel. Die meeste stowwe kan gemaklik deur die basale membraan beweeg. Dit is nodig omdat daar geen bloedvate in die epiteel voorkom nie en alle voedingstowwe dus vanuit die onderlaag opgeneem moet word. Afgesien van die verbindingswerking van die glikoproteïene tussen die afsonderlike selle is die epiteelselle ook deur spesiale selkontakte met mekaar verbind. Die belangrikste hiervan is die [[desmosome]], maar ook ander elemente speel 'n rol as verbindingsmeganisme. Die selkontakte maak onderlinge kommunikasie moontlik. Dikwels lê hulle soos 'n gordel aan die bokant rondom die selle. Mikrovilli kan op die vry oppervlakke van die oppervlakkige selle voorkom. Epiteelselle kan differensieer en gespesialiseerde epitele vorm. Wanneer epiteelweefsel beskadig word, kan dit gewoonlik regenereer (herstel). Epiteelweefsels kan geklassifiseer word as dekepitele, klierepitele en gespesialiseerde epitele. == Funksies van epitele == Behalwe ʼn bedekkende en beskermende funksie het epiteelweefsel 'n belangrike taak by die suurstof- en koolsuurgaswisseling (longblasies), die opname ([[Absorpsielyn|absorpsie]]) van voedingstowwe in die derm, uitskeiding (ekskresie) van afvalstowwe (nier) en die afskeiding van sekere produkte (sekresie) soos slym, sweet en speeksel. Daarby is sommige epiteelselle gedifferensieer tot sintuigselle, waardeur hulle betrokke is by die ontvangs van prikkels. Die epiteelselle wat ʼn absorberende funksie het (weefsel van die derm, dele van die nier), vertoon ter vergroting van hul oppervlak baie mikrovilli (baie klein uitsteekseltjies). Meestal is hierdie mikrovilli om ring deur 'n dik laag glikoproteïene, wat selektief sekere stowwe uit hul omringende omgewing opneem Ander epiteelweefsels, soos die van die lugpyp, bevat baie trilhare ([[trilhaarepiteel]]). Dit bring die beskermende slymlaag in beweging om ongewenste en skadelike deeltjies (wat via [[asemhaling]] die lugpyp binnegedring het) na buite uit te werk. Een van die ongewenste effekte van rook is die aantasting van die trilhaarstelsel, waardeur stofdeeltjies ongesteurd in die longe te lande kan kom. Epiteelweefsel is baie onderhewig aan slytasie en die selle het ook ʼn hoë verdelingsfrekwensie. So word die selle van die dermepiteel elke 2 tot 3 dae vervang. == Indeling van epiteelweefsel == === Die dekepitele === Dekepitele vorm 'n bedekkende laag op 'n uitwendige oppervlak en dien as 'n uitvoerende laag op 'n inwendige oppervlak. Die klassifikasie van dekepitele geskied volgens die aantal sellae en die vorm van die selle, met inagneming van die aanwesigheid van keratien en cilia. === Eenvoudige plat epiteel === Hierdie epiteel, wat presies inmekaarpas, word as 'n enkellaag afgeplatte selle aangetref. Kenmerkend vir hierdie epiteel is sy teenwoordigheid in die voering van sereuse ruimtes, byvoorbeeld die perikardiale, peritoneale en pleurale holte. Dit staan as mesoteel bekend. Eenvoudige plat epiteel kom ook voor in die voering van bloedvate en limfvate en staan ook bekend as endoteel. === Eenvoudige kubiese epiteel === Dit bestaan uit 'n enkellaag kubiese selle en die kern lê in die basale derde van die sitoplasma. Die selle rus op 'n basale membraan. Eenvoudige kubiese epiteel kom voor in afvoerbuise van eksokriene kliere en in die follikels van endokriene kliere, soos byvoorbeeld onderskeidelik die [[speekselklier]]e en [[Tiroïed klier|tiroïedklier]]. === Eenvoudige silindriese epiteel === Hierdie epiteel bestaan uit 'n enkellaag hoë, silindriese selle wat een ovaal kern per sel in die basale derde van die sitoplasma bevat. Sommige selle het op hul oppervlak cilia en staan dan bekend as eenvoudige, gesilieerde, silindriese epiteel; hulle kom voor in die uterus, tuba uterina ([[Fallopiusbuis]]) en kleiner brongi van die longe. Eenvoudige nie-gesilieerde silindriese epiteel dien as 'n voering vir die spysverteringskanaal vanaf die maag tot by die anus. Mikrovilli kom op die vry oppervlak van die epiteel voor. === Pseudomeerlagige silindriese epiteel === Dit is gewoonlik 'n enkellaag onreëlmatige, silindriese selle van verskillende hoogtes. Al die selle rus op ʼn basale membraan, maar bereik nie noodwendig die vry oppervlak nie. Die wat wel die vry oppervlak bereik, kan gesilieerd of nie-gesilieerd wees. Kenmerkend vir die selle is dat die kerne van naasliggende selle nie op dieselfde vlak aangetref word nie. Die indruk van 'n meerlagige epiteel word dus gewek. Pseudomeerlagige, nie-gesilieerde silinderepiteel word in die hoofafvoerbuise van die speekselkliere en in die manlike uretra aangetref. Die gesilieerde tipe kom in die tragea voor. === Meerlagige plat epiteel === Dit bestaan uit twee of meer lae selle waarvan die oppervlakkige laag/ lae afgeplatte selle bevat. Die selle rus op 'n basale membraan. Die oppervlakkige selle kan keratinisering ondergaan en word dan as 'n horinglaag afgeskilfer (byvoorbeeld die droë oppervlak soos velepidermis). So 'n epiteel word ʼn meerlagige, plat, verhoringde epiteel genoem. Wanneer die epiteel 'n " nat" oppervlak bedek, byvoorbeeld die esofagus en vagina, keratiniseer die selle nie. Hulle bly lewensvatbaar en vorm 'n meerlagige, plat, onverhoringde epiteel. === Meerlagige kubiese epiteel === Hierdie epiteel rus op 'n basale membraan en kom soms in die hoofafvoerbuise van sweetkliere voor. === Meerlagige silindriese epiteel === Hierdie epiteel, wat op 'n basale membraam rus, kan gesilieerd of nie-gesilieerd wees. Die gesilieerde tipe word gedeeltelik in die asemhalingskanaal aangetref, terwyl die nie-gesilieerde tipe selde voorkom. Dit word soms wel in die farinks of [[epiglottis]], die manlike uretra en in die hoofafvoerbuise van kliere aangetref. === Oorgangsepiteel (uroteel) === Dit kom voor in die blaas en ureter en bestaan uit 'n groot aantal lae wat veral waargeneem kan word wanneer bogenoemde saamgetrek is. In so 'n geval is die vorm van die basale laag selle kubies en dit word gevolg deur lae onreëlmatige selle en 'n bo liggende laag groot selle met konvekse, vry oppervlakke. Wanneer die blaas vol is, word die epiteel tweelagig en is saamgestel uit 'n basale laag kubiese selle en ʼn laag afgeplatte selle. == Die klierepitele == Hierdie epiteelweefsel kom voor as kliere en kan in twee hoofgroepe verdeel word: eksokriene (buisbevattende) kliere en endokriene (buislose) kliere. By 'n indeling van klierepitele moet eienskappe soos die vorm van die klier asook die tipe en wyse van afskeiding in berekening gebring word. === Bindweefsel === 'n Kenmerk van bindweefsel is die groot hoeveelhede matriks (tussenselsubstans) waarin die bindweefselselle ingebed is. Die intersellulêre materiaal, wat deur die bindweefselselle self geproduseer word, bestaan meestal uit 3 tipes vesels met 'n duidelike struktuur, en 'n struktuurlose grondstof of matriks. Globaal gesproke word onderskei tussen: kollageenvesels, elastiese vesels, retikulêre vesels, [[kraakbeen]], been en [[bloed]]. Meestal word slegs die eerste 3 tipes vesels as komponente van algemene bindweefsel beskou, terwyl kraakbeen, been en bloed as spesiale bindweefsel gegroepeer word. Bindweefselstrukture kom op verskeie plekke in die liggaam voor. Alle kapsels rondom organe, pese, ligamente en ook die los vulstof (fassia) tussen afsonderlike organe bestaan uit die een of ander tipe bindweefsel. By werweldiere vorm kraakbeen en been die boumateriaal van die Bindweefsel is van mesodermale oorsprong. === Selle wat in bindweefsel aangetref word === As gevolg van die samestelling en relatiewe hoeveelhede van die drie elemente (naamlik selle, tussensellulêre stof en ekstrasellulêre vesels) kan bindweefsels wissel van 'n vloeibare bindweefsel (bloed) tot 'n soliede bindweefsel (been). Oor die algemeen kan gesê word dat [[bindweefsel]] ander weefsel saambind en dien as steun of stutweefsel. Daar word in bindweefsels verskeie selle aangetref, wat in twee groepe verdeel word, naamlik stabiele en mobiele selle: ==== Die stabiele selle ==== Hierdie selle produseer en hou die ekstrasellulêre vesels in stand, en is ook vir die berging van vet verantwoordelik: ==== Fibroblaste ==== Dit is die algemeenste seltipe wat in losmasige bindweefsels aangetref word en produseer ekstrasellulêre vesels. Die transformasie van fibroblaste tot vet- of beenselle kan onder abnormale toestande geskied. ==== Vetselle ==== Vetselle vervaardig en berg vet en word in groot hoeveelhede langs bloedvate aangetref. Waar baie vetselle saamgegroepeer word, ontstaan vetweefsels. Vet versamel in die sitoplasma van diesel, die kern is afgeplat en na een kant gedruk en slegs 'n dun lagie [[sitoplasma]] kan gesien word. == Die mobiele (bewegende) selle == Die mobiele selle veroorsaak onmiddellike reaksie van die bindweefsels in die geval van beserings of patologiese toestande: === Makrofaagselle (histiosiete) === Makrofaagselle kom algemeen in losmasige bindweefsel voor, veral met betrekking tot die bloedvate. By infektiewe toestande voer die makrofage ameboïede bewegings uit en fagositeer vreemde materiaal. Hierdeur speel makrofage ʼn belangrike rol in die immune reaksie van die liggaam. === Plasmaselle === Hoewel plasmaselle selde in losmasige bindweefsel voorkom, is hulle 'n algemene seltipe van bindweefsel en die spysverteringstelsel. Plasmaselle is belangrik vir die immuunstelsel deurdat hulle teenliggaampies en immunoglobulien in die [[bloed]] produseer. === Limfosiete === Die limfosiete in bindweefsel word waarskynlik uit die bloed verkry. Onder veral infektiewe toestande vind beweging van die [[limfosiete]] deur die bindweefsel plaas. === Eosinofiele === Hierdie selle kom waarskynlik van die bloed en word hoofsaaklik in die bindweefsel van die longe en die [[dunderm]] aangetref. Eosinofiele is belangrik vir die opbou van 'n teenreaksie op allergiese toestande. === Messelle (mastselle) === Messelle word algemeen in bindweefsel aangetref, veral naby bloedvate. Hulle produseer heparien, histamien en serotonien, wat as antikoaguleermiddel die sametrekking en deurlaatbaarheid van haarvate beïnvloed. === Pigmentbevattende selle === Dit is selle wat 'n kenmerkende deel van sekere bindweefsels vorm. Hulle kom voor as melanosiete en chromatofore in die digte bindweefsel van die dermis, die pia mater en die choroïedlaag van die oog. == Ekstrasellulêre vesels in bindweefsels == Die vesels wat in bindweefsel aangetref word, verleen daaraan elastisiteit, duursaamheid en 'n baie goeie herstelvermoë. Drie tipes vesels kom voor, naamlik: ==== Kollageenvesels ==== Kollageenvesels kom in alle bindweefsels voor en is verantwoordelik vir die produksie van kollageen. ==== Elastiese vesels ==== Hulle word hoofsaaklik in ligamente en as membrane aangetref (byvoorbeeld in groot arterieë soos die aorta) en verskaf elastisiteit. ==== Retikulêre vesels ==== Hierdie vesels word deur die [[fibroblaste]] geproduseer wat uit groepe kollageenfibrille saamgestel en in ʼn fyn netwerk gerangskik is. == Die tussensellulêre stof (matriks) in bindweefsels == Die homogene matriks of tussensellulêre grondstof van die bindweefsels is deursigtig en ryk aan mukopolisakkariede, en bevat verskillende hoeveelhede kollageen. == Indeling van bindweefsels == Bindweefsels kan skematies soos volg ingedeel word: === Die algemene bindweefsels === === Sagte (losmasige) bindweefsels === === Mesenchimale of embrionale bindweefsel === Hierdie bindweefsel bestaan uit mesenchimale selle wat tydens die ontwikkeling van die embrio die grondslag lê vir al die bindweefselelemente by die volwassene. Stelselmatige verdwyning van hierdie bindweefsel tree in namate groei plaasvind. === Gelatienagtige bindweefsel === Dit is slegs in die embrio en die fetus teenwoordig. Waar dit in die naelstring voorkom, staan dit as Wharton se jellie bekend. === Areolêre bindweefsel === Dit word in min of meer alle orgaanstelsels aangetref en dien as stutweefsel. Dit kom voor as onderhuidse en as intermuskulêre bindweefsel, asook in die pleura en peritoneum. === Vetweefsel === Die funksie van vetweefsel is die berging van vet in die liggaam. Dit kom voor in veral die subkutane weefsels en mesenterium. === Retikulêre bindweefsel === Hierdie selle word in die limfkliere, milt, lewer, beenmurg en pankreas aangetref. Retikulêre bindweefsels is hoofsaaklik opgebou uit ʼn netwerk van retikulêre vesels met groot, stervormige, retikulêre selle soms daarin aanwesig. Die sel le vorm die belangrike retikuloëndoteliale stelsel, wat vanweë die fagositiese werking daarvan belangrik is vir liggaamsbeskerming. == Digte bindweefsels == Digte bindweefsels bevat veral ekstrasellulêre vesels, terwyl daar min matriks en selle is. Hierdie bindweefsel kan reëlmatig of onreëlmatig gerangskik wees. Reëlmatige, digte bindweefsels is kenmerkend vir ligamente en pese waar spanning lineêr verloop. Onreëlmatige bindweefsel kom voor in die fassiale lae van die liggaam, die dermis, die kapsels van organe en in minder mate ook in die perichondrium en periosteum, waar spanning in die vorm van rekking en drukking nie altyd lineêr verloop nie. == Gespesialiseerde bindweefsels == Hierdie bindweefsel bestaan ook uit selle, tussensellulêre stof en ekstrasellulêre vesels. Behalwe hul ondersteunende rol vervul hulle ook ander gespesialiseerde funksies. == Sien ook == * [[Liggaam]] * [[Orgaan]] == Bronnelys == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409702}}, volume 29, bl. 92 - 95 * ''Senior Biologie'', Du Toit, Van Rensburg, Du Toit, Botha, Van der Merwe, Volschenk, Van der Westhuyzen, De Kock, Niebuhr. Nasionale Opvoedkundige Uitgewery Beperk, 1989. * KENNIS,  vol 12, 1980, bl. 2317, {{ISBN|0 7981 0834 7}} {{Biologiese organisasie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Weefsel| ]] sv8e9ejxmcl8jprtprybz42xwa5d8e0 0 32987 2893406 2892991 2026-04-12T19:00:29Z SpesBona 2720 + Amptelike naam 2893406 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Seoel'''</span><br />서울<br /> [[Lêer:Seoul montage.PNG|280px]]<br /> |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Seël''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Seoul-teukbyeolsi in South Korea.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Seal of Seoul, South Korea.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Seoul.svg|90px|raam|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Suid-Korea}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Streek''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Seoel Hoofstadgebied |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|37|33|N|126|59|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[18 v.C.]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 605,21 [[vierkante kilometer|km²]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 0–100&nbsp;m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2021) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 9&nbsp;765&nbsp;869 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 16&nbsp;000/km² |- | &nbsp;- Metropolitaanse Gebied | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 25&nbsp;600&nbsp;000 |- |&nbsp;'''[[Tydsone]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC+9]] (KST) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''[[Burgemeester]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Oh Se-hoon |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [https://www.seoul.go.kr/ ''seoul.go.kr''] |} '''Seoel''' ([[Koreaans]]: 서울, [sʰʌul], {{Audio|Ko-Seoul.ogg|luister}}, letterlik: "hoofstad"), amptelik die '''Spesiale Metropolitaanse Stad Seoel''' (서울특별시, ''Seoel Teukbyeolsi''), is die [[hoofstad]] en grootste stad van [[Suid-Korea]], geleë in die uiterste noordweste van die land en net 56&nbsp;km suid van die grens met die kommunistiese [[Noord-Korea]]. Seoel is, met 'n bevolking van byna 10 miljoen, een van die grootste stede ter wêreld en het 'n oppervlakte van 605,21&nbsp;km². 'Seoul' kom van die Koreaanse woord vir "hoofstad".<ref>{{en}} [http://uk.holidaysguide.yahoo.com/p-travelguide-221948-seoul_history-i Yahoo – 20 Mei 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107185557/http://uk.holidaysguide.yahoo.com/p-travelguide-221948-seoul_history-i |date= 7 Januarie 2007 }}</ref> Seoel was die gasheerstad vir beide die [[Olimpiese Somerspele 1988]] en [[Paralimpiese Somerspele 1988]], asook een van die vergaderplekke van die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002]] wat [[Japan]] en Suid-Korea saam aangebied het. [[Lêer:Gyeongbokgung at evening 1X7A8077.jpg|duimnael|links|Nagaansig van die Gyeongbokgung-paleis, die grootste van vyf koninklike residensies in Seoel van waar die Joseon-dinastie Korea tussen 1395 en 1910 geregeer het. Die Koreaanse naam van die paleis, wat vir amptelike onthale gebruik is en deel uitmaak van 'n hele kompleks, beteken "Paleis van stralende geluksaligheid".]] Seoel se ongekende groei van 'n rustige residensiestad met 'n halfmiljoen inwoners voor die begin van die [[Korea-oorlog]] in 1950 tot een van die belangrikste wêreldmetropole weerspieël die geskiedenis van Suid-Korea en sy hard werkende bevolking wat in enkele dekades die transformasie van 'n bitterarm land tot een van die voorste nywerheidslande op aarde bewerkstellig het. Met 'n bevolking van meer as tien miljoen (na wie as Seoeliete verwys word) kwalifiseer Seoel as 'n megastad. Sy metropolitaanse gebied Sudogwon, waar met 25 miljoen inwoners die helfte van Suid-Korea se bevolking saamgetrek is, is die tweede grootste op aarde na dié van Tokio-Jokohama in Japan en sluit die miljoenestede [[Incheon]] en [[Suwon]] asook die provinsie Gyeonggi in.<ref>{{de}} Klaus A. Dietsch: ''Seoul. Mit Incheon, Suwon und Ganghwa-Insel''. Tweede hersiene uitgawe. Berlin: Trescher 2017, bl. 51</ref> Ondanks Seoel se nuwe status as tegnologiese megastad hou sy bewoners, net soos ander Suid-Koreane, daarvan om in die veiligheid van oorgelewerde kulturele en religieuse tradisies gewortel te bly wat vrolike feeste insluit. Dit maak van Seoel 'n stad met aantreklike kontraste soos min op aarde – insluitende een van die mees gesofistikeerde kulinêre tradisies. Net soos moderne tegnologie (met elektroniese verbruikersware wat van [[mikrogolfoond]]e tot [[rekenaar]]s en [[Slimfoon|slimfone]] strek) vind Suid-Koreaanse ontwerpkuns, argitektuur, modes en musiekstyle soos [[K-pop]], waarvan Seoel die bakermat is, ingang tot die westerse hoofstroomkultuur. == Geografie en klimaat == === Ligging === [[Lêer:Seoul, nighttime.jpg|duimnael|links|'n NASA-foto van nagtelike Seoel toon die Hanrivier se W-vormige kronkelloop]] [[Lêer:Yeoido, Seoul from across the Han (15601157792).jpg|duimnael|links|Seoel se finansiële distrik is op Yeouido, 'n groot eiland in die Hanrivier, geleë]] Die stad lê in die noorde van Suid-Korea naby die grens met [[Noord-Korea]]. Die stad word in twee verdeel deur die Hanrivier, 'n historiese seeweg en handelsroete na China wat soos 'n groot "W" deur die stadsgebied kronkel en grootliks bygedra het tot Seoel se ontwikkeling. Die onmiddellike omgewing van die hoofstad weerspieël Suid-Korea se bergagtige karakter (bergreekse beslaan sowat 70 persent van die totale oppervlakte). So is die betreklik plat terrein van Seoel se stadsgebied, wat in die Hanriviervlakte geleë is, omring deur berge wat maklike oriëntasiepunte vorm – afgesien van hulle toeristiese gewildheid as bestemming vir staptoere. Die gemiddelde hoogte in Seoel is 86 meter bo [[seevlak]].<ref name=TfaS>{{en}} {{cite web |url=http://geography.about.com/od/southkorea/a/Ten-Facts-About-Seoul-South-Korea.htm |title=Overview of Seoul – The Capital and Largest City in South Korea |accessdate=26 Junie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224023751/http://geography.about.com/od/southkorea/a/Ten-Facts-About-Seoul-South-Korea.htm |archive-date=24 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Metropolitaanse gebied Sudogwon === Sudogwon ('n benaming wat rofweg vertaal as "Hoofstadgebied") as metropolitaanse gebied met Seoel as middelpunt is 'n suiwer geografiese konsep sonder administratiewe funksie. Oorspronlik het dit net uit Seoel en die aangrensende miljoenestede Incheon en Suwon bestaan. As gevolg van die enorme verstedelikingsproses in die gebied is steeds meer satellietstede, wat deel uitgemaak van die openbare vervoerstelsel, hierby ingesluit. Uiteindelik is die hele provinsie Gyeonggi as deel van die metropolitaanse gebied beskou. Administratief vorm die stede net soos die provinsie selfstandige eenhede. So word Seoel as "Besondere stad" bestuur – 'n titel wat aandui dat die stad aan Suid-Korea se nege provinsies gelykgestel is. Incheon word as 'n metropolitaanse stad bestuur, terwyl Suwon as setel van die provinsiale regering fungeer. === Klimaat === Die klimaat van Seoel word beskou as beide 'n vogtige kontinentale klimaat en 'n subtropies-vogtige klimaat, want die stad lê op die grens van hierdie twee klimaatsones. Somers is gewoonlik warm en vogtig en die winters koud en droog. Die stad kry gemiddeld 28 dae sneeu per jaar. Die gemiddelde minimumtemperatuur in Januarie is -6˚C en die gemiddelde maksimumtemperatuur in Augustus is 29,5˚C.<ref name="TfaS" /> == Geskiedenis == [[Lêer:Lotte World Tower (22074455581).jpg|duimnael|Die middestad van Seoel met die ''Lotte World Tower'' word omring deur grootskaalse residensiële komplekse – die simbole van verstedeliking en binnelandse migrasie van landelike bevolkings]] [[Lêer:Map Seoul districts de.png|duimnael|links|Distrikte van Seoel]] Nedersetting in die gebied dateer uit prehistoriese tye, toe klein Neolitiese gemeenskappe ongeveer 20&nbsp;000 jaar gelede langs die Hanrivier gewoon het. Die stad Wiryeseong, gestig as die hoofstad van Paekche (ook gespel Baekje), een van Suid-Korea se ''Drie Koninkryke'', was geleë presies waar Seoel vandag staan. Daar is oorblyfsels van die oorspronklike stadsmure in die suidooste van die sentrale Seoeldistrikte.<ref name=worldguides>{{en}} {{cite web |url=http://www.world-guides.com/asia/south-korea/seoul/seoul_history.html |title=Seoul History Facts and Timeline |accessdate=26 Junie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009111205/http://www.world-guides.com/asia/south-korea/seoul/seoul_history.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die geskiedenis van Seoel as 'n nedersetting het waarskynlik in 18 vC begin, toe dit die hoofstad van die Baekjekoninkryk geword het. Daarna was dit die hoofstad onder verskeie heersers, en het verskeie name onder die verskeie heersers gehad.<ref name=koreaorbit>{{en}} {{cite web |url=http://www.koreaorbit.com/korea-travel/seoul-south-korea/history.html |title=Seoul History |accessdate=26 Junie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191125034744/http://www.koreaorbit.com/korea-travel/seoul-south-korea/history.html |archive-date=25 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Seoel was die suidelike hoofstad van die Koryo-dinastie na die val van Silla in die 10de eeu, en talle paleise, [[Boeddhisme|Boeddhistetempels]] en administratiewe geboue is in daardie tyd opgerig. Seoul het gegroei tot 'n ware stad, met 100 000 inwoners, nadat dit in [[1392]] weer die hoofstad geword het onder die Joseon-dinastie. Seoel is tot [[1910]] regeer deur die feodale stelsel van konings, aristokrate, kleinboere, slawe en uitgeworpenes. In 1910 het die [[Japan]]nese Korea ingeval, en vir 35 jaar was Seoel onder Japannese koloniale bewind. Korea is in [[1948]] vrygestel van Japannese heerskappy, en Seoel het in [[1953]] weer die hoofstad geword.<ref name="koreaorbit" /> Die Suid-Koreaanse regering is besig om die hoofstad te verskuif na [[Sejong]] wat in 2030 klaar gebou sal wees.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3554296.stm |title=S Korea chooses new capital site |publisher=[[BBC]] |date=11 Augustus 2004 |accessdate=13 Junie 2022}}</ref> == Vervoer == [[Lêer:The Closing Hour (133264599).jpeg|duimnael|Spitsuur in Seoel]] [[Lêer:Trolley replica bus in Seoul.jpg|duimnael|Seoel het lankal 'n toeristebestemming uit eie reg geword. Replika-trolliebusse is gewild vir rondritte]] [[Lêer:Bukchon Hanok Village.jpg|duimnael|Die groot bevolkingskonsentrasie laat min keuses toe wat behuising betref – die meeste Seoeliete word in woonsteltorings gehuisves. Maar ook in 'n vertikale stad soos Seoel is die tradisionele leefstyl in sogenaamde ''hanok'' of eenverdieping-houthuise met tuine in 'n binnehof op plekke bewaar, soos in Bukchon Hanok]] [[Lêer:House in Bukchon, Seoul (16143181).jpg|duimnael|Hanok-binnehof met tuin en poel, Bukchon Hanok]] [[Lêer:Books in Byeolmadang Library (254828841).jpg|duimnael|Boeke in die Starfield-biblioteek, COEX-winkelsentrum, Gangnam, Seoel]] [[Lêer:180211 더유닛 유닛G (7).jpg|duimnael|Jongmense dans wêreldwyd op die ritmes van Seoel se K-pop en Korean Wave-musiek]] Seoel het 'n moderne en doeltreffende openbare vervoerstelsel van [[bus]]se en [[moltrein]]e. Die moltrein-netwerk bestaan uit 9 lyne. Inligting by die stasies word in Koreaans en Engels vertoon.<ref name=visitseoul>{{en}} {{cite web |url=http://www.visitseoul.net/en/information/getting-around-seoul/seoul-subway.jhtml |title=Getting around Seoul |accessdate=26 Junie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007095805/http://www.visitseoul.net/en/information/getting-around-seoul/seoul-subway.jhtml |archive-date= 7 Oktober 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> [[Incheon Internasionale Lughawe]] ([[IATA]]: ''ICN'', [[ICAO]]: ''RKSI''), die grootste lughawe in Suid-Korea, is 48&nbsp;km wes van Seoel geleë, en is die primêre lughawe in Seoel. Dié lughawe word sedert 2001 bedryf toe dit die ouer Gimpo Internasionale Lughawe vervang het. Gimpo-lughawe bedien nou meestal binnelandse bestemmings en pendelvlugte na alternatiewe lughawens in [[China]], [[Japan]] en [[Taiwan]].<ref name=seoul-airport>{{en}} {{cite web |url=http://seoul-airport.com/ |title=Seoul International Airport |accessdate=26 Junie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200426210842/https://www.seoul-airport.com/ |archive-date=26 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Seoul|Seoel}} ; Amptelike webtuistes ---- * {{ko}} [https://www.seoul.go.kr/ Amptelike webwerf] ; Ensiklopediese inligting ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Seoul|title=Seoul|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=10 Julie 2025}} ; Toerisme ---- * {{en}} {{Wikivoyage|Seoul|Seoel}} * {{en}} [https://www.nationalgeographic.com/travel/destinations/asia/south-korea/best-trips-2017-seoul-south-korea/ ''National Geographic: Seoul: The Cutting-Edge of Cool in South Korea''] ; Media ---- * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=ALeKNQkGp6Y ''National Geographic/YouTube – Timelapse: South Korea’s Stunning Seoul | Short Film Showcase''] {{Hoofstede in Asië}} {{Normdata}} [[Kategorie:Seoel| ]] j9gbaflmfy6cg3ni5pcfey9juihfwzt 3 36185 2893419 2890698 2026-04-12T19:35:11Z SpesBona 2720 /* Apollo 13 */ nuwe afdeling 2893419 wikitext text/x-wiki {{argiefboks|12 | argief1 = [[/argief2011|2009-11]] | argief2 = [[/argief2012|2012-13]] | argief3 = [[/argief2014|2014]] | argief4 = [[/argief2015|2015]] | argief5 = [[/argief2016|2016]] | argief6 = [[/argief2017|2017]] | argief7 = [[/argief2018-19|2018–19]] | argief8 = [[/argief2020|2020]] | argief9 = [[/argief2021|2021]] | argief10 = [[/argief2022|2022]] | argief11 = [[/argief2023|2023]] | argief12 = [[/argief2024|2024]] }} == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:24, 26 Januarie 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Bot flag removal request for Purbo T == Hi, the account [[Special:CentralAuth/Purbo T|Purbo T]] is globally locked, and the owner is confirmed to be deceased. Since it still has the bot flag on this wiki, I suggest the flag be removed. You can check its rights here: [[Special:ListUsers/bot|List of bots]] / [[Special:UserRights/Purbo T|User rights for Purbo T]]. Thanks. cc, {{Ping|Naudefj|SpesBona}} [[Gebruiker:MdsShakil|MdsShakil]] ([[Gebruikerbespreking:MdsShakil|kontak]]) 16:33, 1 April 2025 (UTC) :{{ping|Rooiratel}} en {{ping|Pynappel}}, kan julle asb. hier help? Ek het nie 'n idee wat om te doen nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:30, 1 April 2025 (UTC) ::Deon, MdsShakil vra ons om Purbo_T van sy botvlag te ontneem, aangesien hy reeds in 2016 oorlede is. Ek het dit nou gedoen. {{Ping|MdsShakil}} {{uitgevoer}}. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:40, 1 April 2025 (UTC) :::Baie dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:44, 1 April 2025 (UTC) == Verwysing vir [[Sandjakkalskoffie]] == Hi Oesjaar, ek het nou jou artikel [[Sandjakkalskoffie]] besoek, en wou die verwysing na "Treetags" naslaan...maar dis onsamehangend op hulle webblad...ellelang deurmekaar lys. Kan jy kyk daarna asb? Dankbaar --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:43, 2 April 2025 (UTC) :Die boom is daar onder ''Tricalysia maputensis'' 'n sinoniem, Probeer control-F met die Tricalysia maputensis of 669.1. Jy sal die spesie kry. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:51, 2 April 2025 (UTC) ::Dankie, FSA 699.1 [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:14, 2 April 2025 (UTC) == [[Mcebisi Jonas]] == Asseblief Deon, ek is nog besig met [[Mcebisi Jonas]], die bronne sal nou volg!--[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:48, 15 April 2025 (UTC) :Dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:57, 15 April 2025 (UTC) :: @[[Gebruiker:Oesjaar]] Ek is klaar met Mcebisi Jonas. Daar is nou 51 verwysings gelys in die artikel. Geniet dit! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:15, 15 April 2025 (UTC) == Sampioenname == [https://journals.satnt.aosis.co.za/index.php/satnt/article/download/900/1874 Hier] is 'n lys van sampioenname. Gedink jy sou belang stel vir die dag wanneer jy met die sampioene begin. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:55, 11 Junie 2025 (UTC) == takson sjabloon == @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] gebruik asb. [[Sjabloon:Taksonomie/Salvadora (plant)]]. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:06, 14 Julie 2025 (UTC) :Sien my verandering op [[Salvadora australis]] vir 'n voorbeeld. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:39, 14 Julie 2025 (UTC) == [[Napels]] == Hey, please acknowledge I have removed hoaxes/spam of [[:w:en:WP:LTA/ALS]], which is a known long term abuser and crosswiki hoaxer. Please revert your revert. Stay safe, [[Gebruiker:A09|A09]] ([[Gebruikerbespreking:A09|kontak]]) 10:03, 19 Julie 2025 (UTC) == Jagster == Ek probeer om jou 2000+ oudiolêers goed te gebruik op Wikiwoordeboek, maar sommige woorde verbaas my, soos die woord jagster. Eers het ek gedink dit was iemand wat jags is, maar ek kan geen voorbeelde daarvan vind nie. Die Engelse wikti sê dit is 'n "hunter". 'n Vroulike een miskien? Maar ek kan ook nie regtig bewys daarvan vind nie. Ek het wel een bewys van iets baie anders gevind. So anders dat ek dit moeilik vind om daarin te glo. Kyk gerus. [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 21:38, 29 Julie 2025 (UTC) == David Woodard == Beste Oesjaar. Dit spyt my maar ek moet jou vermaan as volg: Jy het nie die gemeenskap (altans 3 bydraers) se konsensus om [[David Woodard]] te skrap nie. Daar was kommentaar van Pynappel, Vryheidsfront minus en Aliwal2012 wat versoek het dat die artikel behou moet word. Jy gaan nou teen hierdie versoek deur dit aanhoudend te skrap. Dit is nie wat 'n burokraat behoort te doen nie, asseblief, heroorweeg jou aksies. Groete, Gert --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:58, 20 Augustus 2025 (UTC) :: Die artikel is deur AL die ander taal Wikipedia's (343) geskrap:rede SPAM. Wat jy nie na verwys nie is dat [[Gebruiker:BurgertB]] ook bevestig het dat die artikel geen ensiklopediese waarde het nie. Die kanse dat net jy en Pynappel reg is en die hele wêreld verkeerd is nul. Onthou ook asb toe jy my laas aangeval het oor Prince Dlamini waar ek en die res van wêreld reg was. Gister is 'n Pakistani artikel verwyder sonder dat julle proses gevolg is, geen klagtes van my kant nie. Wonderlik die dubbele standaarde. 'n Week of twee terug is ander artikels verwyder sonder dat julle proses gevolg is nie. Terwyl ons praat, ek het boodskappe in die verlede na jou gestuur om bronne by artikels wat jy geskep het te voeg, sonder suskes. Nou dag het ek jou gevra om te kyk na 'n artikel oor 'n siekte, maagkoors ek dink, jy het nie eers gereageer nie. Die rede: ek dink jy is baie meer kundig op daardie gebied as wat ek ooit sal wees. Dankie dat jy my artikel oor die X-15 se bronne net verwyder terwyl ek besig is daarmee. Ek het gewag vir bevestiging van woorde van VivA en die WAT, dit neem tyg ongelukkig want daar bestaan nie meer vakkundige woordeboeke.. Ek is jammer ek ken nie al die Afrikaanse woorde nie. Ek vra ook omverskoning vir my foute. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:11, 20 Augustus 2025 (UTC) == [[Consolidated B-24 Liberator]] == {{Gebruikervoorblad|Consolidated B-24 Liberator}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 24 Augustus 2025 (UTC) :Geluk harde werker! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 02:58, 25 Augustus 2025 (UTC) == Versper == Hallo. Dink jy nie om iemand 6 maande te versper is te lank nie? Ek weet hulle voeg gemors in artikels, maar meeste is nie kwaadwillig nie. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 17:27, 29 Augustus 2025 (UTC) == Vis == Yes mnr. Ek wil hierdie bladsy [[en:Garfish]] vertaal. Wat sal dit in Afrikaans wees? Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 17:55, 8 September 2025 (UTC) :: Hy het nie 'n Afrikaanse naam nie en ek twyfel of hy ooit een sal kry. Sien [https://fishbase.org/ComNames/47 Name] Ongelukkig is prof Phil Heemstra oorlede, hy het my altyd gehelp. Gebruik net sy taksonomiese naam. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:03, 8 September 2025 (UTC) :::Baie dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:38, 8 September 2025 (UTC) == [[Amaro coffee academy]] == Could you please delete this page as spam and block [[Special:Contribs/Alospd|Alospd]]? Thanks in advance. [[Gebruiker:NguoiDungKhongDinhDanh|NguoiDungKhongDinhDanh]] ([[Gebruikerbespreking:NguoiDungKhongDinhDanh|kontak]]) 17:51, 10 September 2025 (UTC) == Wolfskloue == Er probeer om die woordeskat van die hoërskole 'n plekkie op Wikiwoordeboek te gee, maar ek sukkel met die woord [[wolfsklou]] <ref>[https://www.cambridge.org/ga/files/4415/8459/7309/Ken___Verstaan_Lewenswetenskappe_Graad_10_Onderwysersgids.pdf Cambridge Graad 10 onderwysersgids; 2020]</ref> wat hulle kry omrede dit 'n [[sonefossiel]] is. Wat ek begryp is dat dit 'n groep baie ou vaatplante is wat reeds in de Paleosoïkum bestaan het, steeds vandag bestaan en geen blomme het nie. Kan jy nie jou plantjies-prof daaroor 'n verhaaltjie laat skrywe nie? Ek het op en.wiki gekyk wat die filogenie is maar dis baie ingewikkeld. Geen idee wat onder die Afrikaanse woord wolfsklou presies verstaan word nie. Word hulle in Suid-Afrika aangetref? [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 12:10, 20 September 2025 (UTC) [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 12:10, 20 September 2025 (UTC) ::Lyco + podium = Lycopodium. Der Wolf in mir erwacht. Ook bekend as aardmos, en kolfmos. Met dank aan die [[Woordeboek van die Afrikaanse Taal]]. :::(iii) ''Pteridophyta ... wat uit perdesterte (Equisetum), die kolfmosse (Lycopodium) en varings bestaan ...'' (Goossens–Botha: Plantk.2, '''1954''', 273). :::(Die Afdeling ''Pteridophyta''') sluit onder andere kolfmosse, perdesterte en egte varings in (H.P. v.d. Schijff, e.a.: Alg. Plantk., '''1970''', 224).[[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 12:19, 20 September 2025 (UTC) :::Ja, soos jy kan sien, het ek die definisie beperk tot die genus ''Lycopedium'', maar die woord kan wel gebruik word vir die familie, die orde of wat ook al. Veral soos dit op die hoërskool gebruik word. Ek twyfel of dit so ver as die Pteridofiete sal gaan, maar ek weet nie omrede hulle oor die Devoon praat nie. :::En dit sal lekker wees om 'n paar hiponieme by te voeg, d.w.s. spesies. Veral wat in SA voorkom. Oh, en kolfmos is dalk 'n anglisisme (clubmoss) :::[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 16:45, 20 September 2025 (UTC) ::::[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] se uiteensetting is korrek. Let egter daarop dat "Pteridophyta" vroeër gebruik is as groepsnaam vir beide die varings en die varingagtiges, maar deesdae slegs informeel gebruik word as “pteridofiete” vir beide groepe (wat nie noodwendig naverwant is aan mekaar nie). Die klassifikasie van varings en varingagtiges het aansienlik verander oor tyd en dit is ’n potensiële bron van verwarring. Die klassifikasie wat deesdae aanbeveel word is dié van die '''Pteridophyte Phylogeny Group I system (PPG I)''', wat in 2016 voorgestel is. Dit is ook die klassifikasie wat deur Wikipedia (Engels) gevolg word, asook Wikimedia Commons. In kort, '''PPG I''' erken vier klasse van lewende lycofiete en varings, naamlik (1) '''Lycopodiopsida''' (the lycofiete: kolfmosse (of wolfskloue), selaginellas (aarmosse), biesiesvarings); (2) '''Polypodiopsida''' (ware varings); (3) '''Equisetopsida''' (perdesterte); (4) '''Psilotopsida''' (besemvarings, addertonge). Ek beveel aan dat die Afrikaanse Wikipedia sover moontlik die '''PPG I''' klassifikasie as riglyn gebruik (vermoed dit word reeds gedoen), naamlik '''PPG I, 2016'''. A community‐derived classification for extant lycophytes and ferns. ''Journal of Systematics and Evolution'' 54(6): 563–603. Beste groete, [[Gebruiker:SAplants|SAplants]] ([[Gebruikerbespreking:SAplants|kontak]]) 08:37, 21 September 2025 (UTC) :::::Baie dankie! Ek het die Wikiwoordeboekbladsye [[wikt:kolfmos]], [[wikt:wolfsklou]], [[wikt:biesiesvaring]] geskep en van [[wikt:lycofiet]] hulle hiperoniem gemaak. Is daar 'n Afrikaanse naam vir die uitgestorwe Lepidodendron? In nl is dit ''schubboom'' en in en ''scale tree'', maar ek kan 'skaalboom' nie vind nie. [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 11:23, 23 September 2025 (UTC) ::::::Na die beste van my wete is daar nie 'n oorpronklike Afrikaanse volksnaam vir die fossiele ''Lepidodendon'' nie. Die Nederlandse en Engelse name verwys natuurlik na die diamantvormige littekens wat op die stam gelaat is deur blare wat afgeval het en wat aan skubbe herinner. "Skubboom" sou seker nie onvanpas wees as Afrikaanse naam nie. Beste groete, [[Gebruiker:SAplants|SAplants]] ([[Gebruikerbespreking:SAplants|kontak]]) 10:34, 25 September 2025 (UTC) {{Verwysings}} == [[DR Kongo]] == Hallo mnr. Oesjaar. Kan u asseblief sê waarna “DR Kongo” nog kan verwys, buiten die [[Demokratiese Republiek die Kongo]]? Volgens die Afrikaanse Wikipedia-bladsy is “DR Kongo”, sowel as “DRK”, ’n algemene benaming vir die Demokratiese Republiek van die Kongo. [[Gebruiker:Vryheid vir Suid-Afrika|Vryheid vir Suid-Afrika]] ([[Gebruikerbespreking:Vryheid vir Suid-Afrika|kontak]]) 15:38, 24 Desember 2025 (UTC) : : Wat sê die woordeboeke? [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:21, 24 Desember 2025 (UTC) == [[Lophiidae]] == Waarom het jy dit teruggerol? [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 14:05, 4 Januarie 2026 (UTC) : Jammer, hulle noem dit dik vingers sindroom. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:15, 4 Januarie 2026 (UTC) == Wikistats ding == Hi @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] Sien : https://phabricator.wikimedia.org/T413949 Ek het die fout met die stats daar gerapporteer. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 09:16, 7 Januarie 2026 (UTC) : [[Gebruikerbespreking:Rooiratel]], dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:40, 7 Januarie 2026 (UTC) == Happy First Edit Anniversary Oesjaar 🎉 == Hey @[[User:Oesjaar|Oesjaar]]. Your wiki edit anniversary was 1 day ago, marking 17 years of dedicated contributions to Afrikaans Wikipedia. Your passion for sharing knowledge and your remarkable contributions have not only enriched the project, but also inspired countless others to contribute. Thank you for your amazing contributions. Wishing you many more wonderful years ahead in the Wiki journey and a blessed New Year. :) -[[Gebruiker:Gnoeee|Gnoeee]] ([[Gebruikerbespreking:Gnoeee|kontak]]) 15:29, 7 Januarie 2026 (UTC) == ''Babiana socotrana'' is now ''Cyanixia socotrana'' == Hello Oesjaar, Please be informed that the former ''Babiana socotrana'' has been moved to a separate genus.<ref name=u>Goldblatt, J. C. Manning, J. Davies, [[Vincent Savolainen|V. Savolainen]] and S. Rezai (2003). [http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=214957 ''Cyanixia'', a new genus for the Socotran endemic ''Babiana socotrana'' (Iridaceae–Crocoideae).] Edinburgh Journal of Botany, 60, pp 517-532</ref> There is a stub on the English Wikipedia. Regards, [[Gebruiker:Dwergenpaartje|Dwergenpaartje]] ([[Gebruikerbespreking:Dwergenpaartje|kontak]]) 23:19, 22 Februarie 2026 (UTC) {{reflist}} :: {{ping|Dwergenpaartje}}, I have actually created [[Cyanixia socotrana]] during Nov 2021 already with a note in [[Babiana]]! Thanks for your concern! Regards. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:19, 23 Februarie 2026 (UTC) == Klappenavraag == Saterdagaand, Ongeveer 19:22 Goeie naand, Oesjaar Iets het fout gegaan met die bladsy waar jy jou terme geplaas het, so ek plaas my antwoorde hier. ·        Plain flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. Hy kom ook by van die ander beskrywings van klappe voor. '''VB = gewone klap''' ·        Split flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. Hy kom ook by van die ander beskrywings van klappe voor. '''VB = splitklap''' ·        Slotted flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. Hy kom ook by van die ander beskrywings van klappe voor. '''VB = slotted flap (slot flap) = gleufklap''' ·        Fowler flap - ek dink Fowlerklap kan doen hier. Vernoem na Harlan D Fowler – so ja, Fowlerklap behoort te werk. ·        Junkers flap Uitgevind deur Otto Mader by Junkers, aanvanklik op Junkers-vliegtuie gebruik – oënskynlik na Junkers-maatskappy vernoem. '''So, Junkers-klap''' ·        Gouge flap Uitgevind deur Arthur Gouge vir Short Brothers. '''Dus, Gouge-klap''' ·        Fairey-Youngman flap Oënskynlik oorspronklik deur die vliegtuigmaatskappy Fairey gebruik. '''Stel voor Fairey-Youngman-klap''' ·        Zap flap Uitgevind deur Edward F Zaparka; lyk asof die “Zap” ’n verkorting van sy van is. '''Dus Zap-klap?''' ·        Krueger flap - bestaan reeds as [[Krueger-klap]] ·        Gurney flap '''Na Dan Gurney vernoem – dus die Gurney-klap.''' ·        Leading edge flap (leirandklap)? Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. '''VB = voorrandklap''' ·        Blown flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. '''Nie gekry nie.''' ''blaasklap, luggeblaaste klap?'' Al hierdie terme kom voor in ’n Wikipedia-artikel met die titel “Flap (auronautics)”. Dit bestaan uit beskrywings van verskillende soorte klappe. '''“VB” staan vir Vliegtuigbouterme.''' Hoop dit help! Laat weet asseblief as jy nog hulp verlang. Groete, Gaius [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 17:28, 28 Februarie 2026 (UTC) == Terp == Beste Oesjaar, Sal u asseblief nagaan of die kategorieë in die artikel Terp korrek is soos hulle is, of of meer bygevoeg moet word? Groete. [[Gebruiker:Drewes|Drewes]] ([[Gebruikerbespreking:Drewes|kontak]]) 17:17, 15 Maart 2026 (UTC) :{{ping|Drewes}}, dankie vir hierdie artikel. Ek sien jou moedertaal is [[Wes-Fries]]. My vrou se grootouers is in Groningen gebore, my skoonma kan nog Nederlands praat. Ek het nie 'n probleem met die Kategorieë nie. Waar woon jy? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:38, 15 Maart 2026 (UTC) ::Ek woon in Drachten, maar is in Metslawier gebore. Ongeveer 'n vyfde van my familie kom van die provinsie Groningen. Omstreeks die jaar 1800 het hulle na die gemeente Kollumerland in Friesland verhuis. My oupa aan vaderskant het nog die Groningse dialek gepraat. Nederlands was vir skool en amptelike geleenthede. Dit is heel moontlik dat jou skoonma ook Gronings by die huis gepraat het. Vriendelike groete, [[Gebruiker:Drewes|Drewes]] ([[Gebruikerbespreking:Drewes|kontak]]) 19:24, 15 Maart 2026 (UTC) :::My skoonma is in Gronigen gebore en het Gronings by die huis gepraat. Sy was 6 toe hulle na Suid-Afrika geëmigreer het. Ek hoop ons kommunikeer meermale en dat jy sal help om ons Wikipedia uit te bou. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:28, 15 Maart 2026 (UTC) == Dankie == {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Original Barnstar Hires.svg|100px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''Die Oorspronklike Skur-stêr''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Vir u uitsonderlike bydraes tot die Afrikaanse Wikipedia. Ek erken u toegewydheid, het lesse geleer uit ons onlangse interaksie, en sien uit na vreedsame samewerking in die toekoms. --[[Gebruiker:Kurgenera|Kurgenera]] ([[Gebruikerbespreking:Kurgenera|kontak]]) 15:56, 22 Maart 2026 (UTC) |} == [[Charente-Maritime]] == Daardie skakel werk nie, daarom het ek dit verwyder. Daardie webwerf bestaan ​​nie meer nie, soos dit lyk. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 16:52, 6 April 2026 (UTC) == [[Apollo 13]] == {{Gebruikervoorblad|Apollo 13}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Geïnspireer deur RSG se ''Sterre en Planete'', waar hulle oor die bekende sin gesels het, waarna ek in Duitsland geluister het. Baie dankie vir hierdie voorbladartikel, moet ek maar persoonlik ook sê. Heel gepas op ons voorblad tydens die 56ste herdenking. As ek op "wysig" kliek, is daar 'n fout by die notas, maar nie as ek dié artikel lees nie. Weet nie waar dit vandaan kom nie. Enige idee? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:35, 12 April 2026 (UTC) c2h5n7emhjc5p7ykw1atwne5ssqafhq 2893425 2893419 2026-04-12T19:40:34Z Aliwal2012 39067 /* Apollo 13 */ Antwoord 2893425 wikitext text/x-wiki {{argiefboks|12 | argief1 = [[/argief2011|2009-11]] | argief2 = [[/argief2012|2012-13]] | argief3 = [[/argief2014|2014]] | argief4 = [[/argief2015|2015]] | argief5 = [[/argief2016|2016]] | argief6 = [[/argief2017|2017]] | argief7 = [[/argief2018-19|2018–19]] | argief8 = [[/argief2020|2020]] | argief9 = [[/argief2021|2021]] | argief10 = [[/argief2022|2022]] | argief11 = [[/argief2023|2023]] | argief12 = [[/argief2024|2024]] }} == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:24, 26 Januarie 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Bot flag removal request for Purbo T == Hi, the account [[Special:CentralAuth/Purbo T|Purbo T]] is globally locked, and the owner is confirmed to be deceased. Since it still has the bot flag on this wiki, I suggest the flag be removed. You can check its rights here: [[Special:ListUsers/bot|List of bots]] / [[Special:UserRights/Purbo T|User rights for Purbo T]]. Thanks. cc, {{Ping|Naudefj|SpesBona}} [[Gebruiker:MdsShakil|MdsShakil]] ([[Gebruikerbespreking:MdsShakil|kontak]]) 16:33, 1 April 2025 (UTC) :{{ping|Rooiratel}} en {{ping|Pynappel}}, kan julle asb. hier help? Ek het nie 'n idee wat om te doen nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:30, 1 April 2025 (UTC) ::Deon, MdsShakil vra ons om Purbo_T van sy botvlag te ontneem, aangesien hy reeds in 2016 oorlede is. Ek het dit nou gedoen. {{Ping|MdsShakil}} {{uitgevoer}}. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:40, 1 April 2025 (UTC) :::Baie dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:44, 1 April 2025 (UTC) == Verwysing vir [[Sandjakkalskoffie]] == Hi Oesjaar, ek het nou jou artikel [[Sandjakkalskoffie]] besoek, en wou die verwysing na "Treetags" naslaan...maar dis onsamehangend op hulle webblad...ellelang deurmekaar lys. Kan jy kyk daarna asb? Dankbaar --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:43, 2 April 2025 (UTC) :Die boom is daar onder ''Tricalysia maputensis'' 'n sinoniem, Probeer control-F met die Tricalysia maputensis of 669.1. Jy sal die spesie kry. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:51, 2 April 2025 (UTC) ::Dankie, FSA 699.1 [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:14, 2 April 2025 (UTC) == [[Mcebisi Jonas]] == Asseblief Deon, ek is nog besig met [[Mcebisi Jonas]], die bronne sal nou volg!--[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:48, 15 April 2025 (UTC) :Dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:57, 15 April 2025 (UTC) :: @[[Gebruiker:Oesjaar]] Ek is klaar met Mcebisi Jonas. Daar is nou 51 verwysings gelys in die artikel. Geniet dit! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:15, 15 April 2025 (UTC) == Sampioenname == [https://journals.satnt.aosis.co.za/index.php/satnt/article/download/900/1874 Hier] is 'n lys van sampioenname. Gedink jy sou belang stel vir die dag wanneer jy met die sampioene begin. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:55, 11 Junie 2025 (UTC) == takson sjabloon == @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] gebruik asb. [[Sjabloon:Taksonomie/Salvadora (plant)]]. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:06, 14 Julie 2025 (UTC) :Sien my verandering op [[Salvadora australis]] vir 'n voorbeeld. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:39, 14 Julie 2025 (UTC) == [[Napels]] == Hey, please acknowledge I have removed hoaxes/spam of [[:w:en:WP:LTA/ALS]], which is a known long term abuser and crosswiki hoaxer. Please revert your revert. Stay safe, [[Gebruiker:A09|A09]] ([[Gebruikerbespreking:A09|kontak]]) 10:03, 19 Julie 2025 (UTC) == Jagster == Ek probeer om jou 2000+ oudiolêers goed te gebruik op Wikiwoordeboek, maar sommige woorde verbaas my, soos die woord jagster. Eers het ek gedink dit was iemand wat jags is, maar ek kan geen voorbeelde daarvan vind nie. Die Engelse wikti sê dit is 'n "hunter". 'n Vroulike een miskien? Maar ek kan ook nie regtig bewys daarvan vind nie. Ek het wel een bewys van iets baie anders gevind. So anders dat ek dit moeilik vind om daarin te glo. Kyk gerus. [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 21:38, 29 Julie 2025 (UTC) == David Woodard == Beste Oesjaar. Dit spyt my maar ek moet jou vermaan as volg: Jy het nie die gemeenskap (altans 3 bydraers) se konsensus om [[David Woodard]] te skrap nie. Daar was kommentaar van Pynappel, Vryheidsfront minus en Aliwal2012 wat versoek het dat die artikel behou moet word. Jy gaan nou teen hierdie versoek deur dit aanhoudend te skrap. Dit is nie wat 'n burokraat behoort te doen nie, asseblief, heroorweeg jou aksies. Groete, Gert --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:58, 20 Augustus 2025 (UTC) :: Die artikel is deur AL die ander taal Wikipedia's (343) geskrap:rede SPAM. Wat jy nie na verwys nie is dat [[Gebruiker:BurgertB]] ook bevestig het dat die artikel geen ensiklopediese waarde het nie. Die kanse dat net jy en Pynappel reg is en die hele wêreld verkeerd is nul. Onthou ook asb toe jy my laas aangeval het oor Prince Dlamini waar ek en die res van wêreld reg was. Gister is 'n Pakistani artikel verwyder sonder dat julle proses gevolg is, geen klagtes van my kant nie. Wonderlik die dubbele standaarde. 'n Week of twee terug is ander artikels verwyder sonder dat julle proses gevolg is nie. Terwyl ons praat, ek het boodskappe in die verlede na jou gestuur om bronne by artikels wat jy geskep het te voeg, sonder suskes. Nou dag het ek jou gevra om te kyk na 'n artikel oor 'n siekte, maagkoors ek dink, jy het nie eers gereageer nie. Die rede: ek dink jy is baie meer kundig op daardie gebied as wat ek ooit sal wees. Dankie dat jy my artikel oor die X-15 se bronne net verwyder terwyl ek besig is daarmee. Ek het gewag vir bevestiging van woorde van VivA en die WAT, dit neem tyg ongelukkig want daar bestaan nie meer vakkundige woordeboeke.. Ek is jammer ek ken nie al die Afrikaanse woorde nie. Ek vra ook omverskoning vir my foute. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:11, 20 Augustus 2025 (UTC) == [[Consolidated B-24 Liberator]] == {{Gebruikervoorblad|Consolidated B-24 Liberator}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 24 Augustus 2025 (UTC) :Geluk harde werker! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 02:58, 25 Augustus 2025 (UTC) == Versper == Hallo. Dink jy nie om iemand 6 maande te versper is te lank nie? Ek weet hulle voeg gemors in artikels, maar meeste is nie kwaadwillig nie. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 17:27, 29 Augustus 2025 (UTC) == Vis == Yes mnr. Ek wil hierdie bladsy [[en:Garfish]] vertaal. Wat sal dit in Afrikaans wees? Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 17:55, 8 September 2025 (UTC) :: Hy het nie 'n Afrikaanse naam nie en ek twyfel of hy ooit een sal kry. Sien [https://fishbase.org/ComNames/47 Name] Ongelukkig is prof Phil Heemstra oorlede, hy het my altyd gehelp. Gebruik net sy taksonomiese naam. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:03, 8 September 2025 (UTC) :::Baie dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:38, 8 September 2025 (UTC) == [[Amaro coffee academy]] == Could you please delete this page as spam and block [[Special:Contribs/Alospd|Alospd]]? Thanks in advance. [[Gebruiker:NguoiDungKhongDinhDanh|NguoiDungKhongDinhDanh]] ([[Gebruikerbespreking:NguoiDungKhongDinhDanh|kontak]]) 17:51, 10 September 2025 (UTC) == Wolfskloue == Er probeer om die woordeskat van die hoërskole 'n plekkie op Wikiwoordeboek te gee, maar ek sukkel met die woord [[wolfsklou]] <ref>[https://www.cambridge.org/ga/files/4415/8459/7309/Ken___Verstaan_Lewenswetenskappe_Graad_10_Onderwysersgids.pdf Cambridge Graad 10 onderwysersgids; 2020]</ref> wat hulle kry omrede dit 'n [[sonefossiel]] is. Wat ek begryp is dat dit 'n groep baie ou vaatplante is wat reeds in de Paleosoïkum bestaan het, steeds vandag bestaan en geen blomme het nie. Kan jy nie jou plantjies-prof daaroor 'n verhaaltjie laat skrywe nie? Ek het op en.wiki gekyk wat die filogenie is maar dis baie ingewikkeld. Geen idee wat onder die Afrikaanse woord wolfsklou presies verstaan word nie. Word hulle in Suid-Afrika aangetref? [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 12:10, 20 September 2025 (UTC) [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 12:10, 20 September 2025 (UTC) ::Lyco + podium = Lycopodium. Der Wolf in mir erwacht. Ook bekend as aardmos, en kolfmos. Met dank aan die [[Woordeboek van die Afrikaanse Taal]]. :::(iii) ''Pteridophyta ... wat uit perdesterte (Equisetum), die kolfmosse (Lycopodium) en varings bestaan ...'' (Goossens–Botha: Plantk.2, '''1954''', 273). :::(Die Afdeling ''Pteridophyta''') sluit onder andere kolfmosse, perdesterte en egte varings in (H.P. v.d. Schijff, e.a.: Alg. Plantk., '''1970''', 224).[[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 12:19, 20 September 2025 (UTC) :::Ja, soos jy kan sien, het ek die definisie beperk tot die genus ''Lycopedium'', maar die woord kan wel gebruik word vir die familie, die orde of wat ook al. Veral soos dit op die hoërskool gebruik word. Ek twyfel of dit so ver as die Pteridofiete sal gaan, maar ek weet nie omrede hulle oor die Devoon praat nie. :::En dit sal lekker wees om 'n paar hiponieme by te voeg, d.w.s. spesies. Veral wat in SA voorkom. Oh, en kolfmos is dalk 'n anglisisme (clubmoss) :::[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 16:45, 20 September 2025 (UTC) ::::[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] se uiteensetting is korrek. Let egter daarop dat "Pteridophyta" vroeër gebruik is as groepsnaam vir beide die varings en die varingagtiges, maar deesdae slegs informeel gebruik word as “pteridofiete” vir beide groepe (wat nie noodwendig naverwant is aan mekaar nie). Die klassifikasie van varings en varingagtiges het aansienlik verander oor tyd en dit is ’n potensiële bron van verwarring. Die klassifikasie wat deesdae aanbeveel word is dié van die '''Pteridophyte Phylogeny Group I system (PPG I)''', wat in 2016 voorgestel is. Dit is ook die klassifikasie wat deur Wikipedia (Engels) gevolg word, asook Wikimedia Commons. In kort, '''PPG I''' erken vier klasse van lewende lycofiete en varings, naamlik (1) '''Lycopodiopsida''' (the lycofiete: kolfmosse (of wolfskloue), selaginellas (aarmosse), biesiesvarings); (2) '''Polypodiopsida''' (ware varings); (3) '''Equisetopsida''' (perdesterte); (4) '''Psilotopsida''' (besemvarings, addertonge). Ek beveel aan dat die Afrikaanse Wikipedia sover moontlik die '''PPG I''' klassifikasie as riglyn gebruik (vermoed dit word reeds gedoen), naamlik '''PPG I, 2016'''. A community‐derived classification for extant lycophytes and ferns. ''Journal of Systematics and Evolution'' 54(6): 563–603. Beste groete, [[Gebruiker:SAplants|SAplants]] ([[Gebruikerbespreking:SAplants|kontak]]) 08:37, 21 September 2025 (UTC) :::::Baie dankie! Ek het die Wikiwoordeboekbladsye [[wikt:kolfmos]], [[wikt:wolfsklou]], [[wikt:biesiesvaring]] geskep en van [[wikt:lycofiet]] hulle hiperoniem gemaak. Is daar 'n Afrikaanse naam vir die uitgestorwe Lepidodendron? In nl is dit ''schubboom'' en in en ''scale tree'', maar ek kan 'skaalboom' nie vind nie. [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 11:23, 23 September 2025 (UTC) ::::::Na die beste van my wete is daar nie 'n oorpronklike Afrikaanse volksnaam vir die fossiele ''Lepidodendon'' nie. Die Nederlandse en Engelse name verwys natuurlik na die diamantvormige littekens wat op die stam gelaat is deur blare wat afgeval het en wat aan skubbe herinner. "Skubboom" sou seker nie onvanpas wees as Afrikaanse naam nie. Beste groete, [[Gebruiker:SAplants|SAplants]] ([[Gebruikerbespreking:SAplants|kontak]]) 10:34, 25 September 2025 (UTC) {{Verwysings}} == [[DR Kongo]] == Hallo mnr. Oesjaar. Kan u asseblief sê waarna “DR Kongo” nog kan verwys, buiten die [[Demokratiese Republiek die Kongo]]? Volgens die Afrikaanse Wikipedia-bladsy is “DR Kongo”, sowel as “DRK”, ’n algemene benaming vir die Demokratiese Republiek van die Kongo. [[Gebruiker:Vryheid vir Suid-Afrika|Vryheid vir Suid-Afrika]] ([[Gebruikerbespreking:Vryheid vir Suid-Afrika|kontak]]) 15:38, 24 Desember 2025 (UTC) : : Wat sê die woordeboeke? [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:21, 24 Desember 2025 (UTC) == [[Lophiidae]] == Waarom het jy dit teruggerol? [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 14:05, 4 Januarie 2026 (UTC) : Jammer, hulle noem dit dik vingers sindroom. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:15, 4 Januarie 2026 (UTC) == Wikistats ding == Hi @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] Sien : https://phabricator.wikimedia.org/T413949 Ek het die fout met die stats daar gerapporteer. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 09:16, 7 Januarie 2026 (UTC) : [[Gebruikerbespreking:Rooiratel]], dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:40, 7 Januarie 2026 (UTC) == Happy First Edit Anniversary Oesjaar 🎉 == Hey @[[User:Oesjaar|Oesjaar]]. Your wiki edit anniversary was 1 day ago, marking 17 years of dedicated contributions to Afrikaans Wikipedia. Your passion for sharing knowledge and your remarkable contributions have not only enriched the project, but also inspired countless others to contribute. Thank you for your amazing contributions. Wishing you many more wonderful years ahead in the Wiki journey and a blessed New Year. :) -[[Gebruiker:Gnoeee|Gnoeee]] ([[Gebruikerbespreking:Gnoeee|kontak]]) 15:29, 7 Januarie 2026 (UTC) == ''Babiana socotrana'' is now ''Cyanixia socotrana'' == Hello Oesjaar, Please be informed that the former ''Babiana socotrana'' has been moved to a separate genus.<ref name=u>Goldblatt, J. C. Manning, J. Davies, [[Vincent Savolainen|V. Savolainen]] and S. Rezai (2003). [http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=214957 ''Cyanixia'', a new genus for the Socotran endemic ''Babiana socotrana'' (Iridaceae–Crocoideae).] Edinburgh Journal of Botany, 60, pp 517-532</ref> There is a stub on the English Wikipedia. Regards, [[Gebruiker:Dwergenpaartje|Dwergenpaartje]] ([[Gebruikerbespreking:Dwergenpaartje|kontak]]) 23:19, 22 Februarie 2026 (UTC) {{reflist}} :: {{ping|Dwergenpaartje}}, I have actually created [[Cyanixia socotrana]] during Nov 2021 already with a note in [[Babiana]]! Thanks for your concern! Regards. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:19, 23 Februarie 2026 (UTC) == Klappenavraag == Saterdagaand, Ongeveer 19:22 Goeie naand, Oesjaar Iets het fout gegaan met die bladsy waar jy jou terme geplaas het, so ek plaas my antwoorde hier. ·        Plain flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. Hy kom ook by van die ander beskrywings van klappe voor. '''VB = gewone klap''' ·        Split flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. Hy kom ook by van die ander beskrywings van klappe voor. '''VB = splitklap''' ·        Slotted flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. Hy kom ook by van die ander beskrywings van klappe voor. '''VB = slotted flap (slot flap) = gleufklap''' ·        Fowler flap - ek dink Fowlerklap kan doen hier. Vernoem na Harlan D Fowler – so ja, Fowlerklap behoort te werk. ·        Junkers flap Uitgevind deur Otto Mader by Junkers, aanvanklik op Junkers-vliegtuie gebruik – oënskynlik na Junkers-maatskappy vernoem. '''So, Junkers-klap''' ·        Gouge flap Uitgevind deur Arthur Gouge vir Short Brothers. '''Dus, Gouge-klap''' ·        Fairey-Youngman flap Oënskynlik oorspronklik deur die vliegtuigmaatskappy Fairey gebruik. '''Stel voor Fairey-Youngman-klap''' ·        Zap flap Uitgevind deur Edward F Zaparka; lyk asof die “Zap” ’n verkorting van sy van is. '''Dus Zap-klap?''' ·        Krueger flap - bestaan reeds as [[Krueger-klap]] ·        Gurney flap '''Na Dan Gurney vernoem – dus die Gurney-klap.''' ·        Leading edge flap (leirandklap)? Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. '''VB = voorrandklap''' ·        Blown flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. '''Nie gekry nie.''' ''blaasklap, luggeblaaste klap?'' Al hierdie terme kom voor in ’n Wikipedia-artikel met die titel “Flap (auronautics)”. Dit bestaan uit beskrywings van verskillende soorte klappe. '''“VB” staan vir Vliegtuigbouterme.''' Hoop dit help! Laat weet asseblief as jy nog hulp verlang. Groete, Gaius [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 17:28, 28 Februarie 2026 (UTC) == Terp == Beste Oesjaar, Sal u asseblief nagaan of die kategorieë in die artikel Terp korrek is soos hulle is, of of meer bygevoeg moet word? Groete. [[Gebruiker:Drewes|Drewes]] ([[Gebruikerbespreking:Drewes|kontak]]) 17:17, 15 Maart 2026 (UTC) :{{ping|Drewes}}, dankie vir hierdie artikel. Ek sien jou moedertaal is [[Wes-Fries]]. My vrou se grootouers is in Groningen gebore, my skoonma kan nog Nederlands praat. Ek het nie 'n probleem met die Kategorieë nie. Waar woon jy? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:38, 15 Maart 2026 (UTC) ::Ek woon in Drachten, maar is in Metslawier gebore. Ongeveer 'n vyfde van my familie kom van die provinsie Groningen. Omstreeks die jaar 1800 het hulle na die gemeente Kollumerland in Friesland verhuis. My oupa aan vaderskant het nog die Groningse dialek gepraat. Nederlands was vir skool en amptelike geleenthede. Dit is heel moontlik dat jou skoonma ook Gronings by die huis gepraat het. Vriendelike groete, [[Gebruiker:Drewes|Drewes]] ([[Gebruikerbespreking:Drewes|kontak]]) 19:24, 15 Maart 2026 (UTC) :::My skoonma is in Gronigen gebore en het Gronings by die huis gepraat. Sy was 6 toe hulle na Suid-Afrika geëmigreer het. Ek hoop ons kommunikeer meermale en dat jy sal help om ons Wikipedia uit te bou. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:28, 15 Maart 2026 (UTC) == Dankie == {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Original Barnstar Hires.svg|100px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''Die Oorspronklike Skur-stêr''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Vir u uitsonderlike bydraes tot die Afrikaanse Wikipedia. Ek erken u toegewydheid, het lesse geleer uit ons onlangse interaksie, en sien uit na vreedsame samewerking in die toekoms. --[[Gebruiker:Kurgenera|Kurgenera]] ([[Gebruikerbespreking:Kurgenera|kontak]]) 15:56, 22 Maart 2026 (UTC) |} == [[Charente-Maritime]] == Daardie skakel werk nie, daarom het ek dit verwyder. Daardie webwerf bestaan ​​nie meer nie, soos dit lyk. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 16:52, 6 April 2026 (UTC) == [[Apollo 13]] == {{Gebruikervoorblad|Apollo 13}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Geïnspireer deur RSG se ''Sterre en Planete'', waar hulle oor die bekende sin gesels het, waarna ek in Duitsland geluister het. Baie dankie vir hierdie voorbladartikel, moet ek maar persoonlik ook sê. Heel gepas op ons voorblad tydens die 56ste herdenking. As ek op "wysig" kliek, is daar 'n fout by die notas, maar nie as ek dié artikel lees nie. Weet nie waar dit vandaan kom nie. Enige idee? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:35, 12 April 2026 (UTC) :Geluk Oesjaar, dit was baie harde werk aan jou kant! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:40, 12 April 2026 (UTC) k0arwdd6j7muedzw9ntog9ni8gyrsww 2893468 2893425 2026-04-13T06:39:06Z Aliwal2012 39067 Nuwe argief vir 2025 geskep 2893468 wikitext text/x-wiki {{argiefboks|13 | argief1 = [[/argief2011|2009-11]] | argief2 = [[/argief2012|2012-13]] | argief3 = [[/argief2014|2014]] | argief4 = [[/argief2015|2015]] | argief5 = [[/argief2016|2016]] | argief6 = [[/argief2017|2017]] | argief7 = [[/argief2018-19|2018–19]] | argief8 = [[/argief2020|2020]] | argief9 = [[/argief2021|2021]] | argief10 = [[/argief2022|2022]] | argief11 = [[/argief2023|2023]] | argief12 = [[/argief2024|2024]] | argief13 = [[/argief2025|2025]] }} == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:24, 26 Januarie 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Bot flag removal request for Purbo T == Hi, the account [[Special:CentralAuth/Purbo T|Purbo T]] is globally locked, and the owner is confirmed to be deceased. Since it still has the bot flag on this wiki, I suggest the flag be removed. You can check its rights here: [[Special:ListUsers/bot|List of bots]] / [[Special:UserRights/Purbo T|User rights for Purbo T]]. Thanks. cc, {{Ping|Naudefj|SpesBona}} [[Gebruiker:MdsShakil|MdsShakil]] ([[Gebruikerbespreking:MdsShakil|kontak]]) 16:33, 1 April 2025 (UTC) :{{ping|Rooiratel}} en {{ping|Pynappel}}, kan julle asb. hier help? Ek het nie 'n idee wat om te doen nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:30, 1 April 2025 (UTC) ::Deon, MdsShakil vra ons om Purbo_T van sy botvlag te ontneem, aangesien hy reeds in 2016 oorlede is. Ek het dit nou gedoen. {{Ping|MdsShakil}} {{uitgevoer}}. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:40, 1 April 2025 (UTC) :::Baie dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:44, 1 April 2025 (UTC) == Verwysing vir [[Sandjakkalskoffie]] == Hi Oesjaar, ek het nou jou artikel [[Sandjakkalskoffie]] besoek, en wou die verwysing na "Treetags" naslaan...maar dis onsamehangend op hulle webblad...ellelang deurmekaar lys. Kan jy kyk daarna asb? Dankbaar --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:43, 2 April 2025 (UTC) :Die boom is daar onder ''Tricalysia maputensis'' 'n sinoniem, Probeer control-F met die Tricalysia maputensis of 669.1. Jy sal die spesie kry. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:51, 2 April 2025 (UTC) ::Dankie, FSA 699.1 [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:14, 2 April 2025 (UTC) == [[Mcebisi Jonas]] == Asseblief Deon, ek is nog besig met [[Mcebisi Jonas]], die bronne sal nou volg!--[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:48, 15 April 2025 (UTC) :Dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:57, 15 April 2025 (UTC) :: @[[Gebruiker:Oesjaar]] Ek is klaar met Mcebisi Jonas. Daar is nou 51 verwysings gelys in die artikel. Geniet dit! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:15, 15 April 2025 (UTC) == Sampioenname == [https://journals.satnt.aosis.co.za/index.php/satnt/article/download/900/1874 Hier] is 'n lys van sampioenname. Gedink jy sou belang stel vir die dag wanneer jy met die sampioene begin. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:55, 11 Junie 2025 (UTC) == takson sjabloon == @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] gebruik asb. [[Sjabloon:Taksonomie/Salvadora (plant)]]. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:06, 14 Julie 2025 (UTC) :Sien my verandering op [[Salvadora australis]] vir 'n voorbeeld. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:39, 14 Julie 2025 (UTC) == [[Napels]] == Hey, please acknowledge I have removed hoaxes/spam of [[:w:en:WP:LTA/ALS]], which is a known long term abuser and crosswiki hoaxer. Please revert your revert. Stay safe, [[Gebruiker:A09|A09]] ([[Gebruikerbespreking:A09|kontak]]) 10:03, 19 Julie 2025 (UTC) == Jagster == Ek probeer om jou 2000+ oudiolêers goed te gebruik op Wikiwoordeboek, maar sommige woorde verbaas my, soos die woord jagster. Eers het ek gedink dit was iemand wat jags is, maar ek kan geen voorbeelde daarvan vind nie. Die Engelse wikti sê dit is 'n "hunter". 'n Vroulike een miskien? Maar ek kan ook nie regtig bewys daarvan vind nie. Ek het wel een bewys van iets baie anders gevind. So anders dat ek dit moeilik vind om daarin te glo. Kyk gerus. [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 21:38, 29 Julie 2025 (UTC) == David Woodard == Beste Oesjaar. Dit spyt my maar ek moet jou vermaan as volg: Jy het nie die gemeenskap (altans 3 bydraers) se konsensus om [[David Woodard]] te skrap nie. Daar was kommentaar van Pynappel, Vryheidsfront minus en Aliwal2012 wat versoek het dat die artikel behou moet word. Jy gaan nou teen hierdie versoek deur dit aanhoudend te skrap. Dit is nie wat 'n burokraat behoort te doen nie, asseblief, heroorweeg jou aksies. Groete, Gert --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:58, 20 Augustus 2025 (UTC) :: Die artikel is deur AL die ander taal Wikipedia's (343) geskrap:rede SPAM. Wat jy nie na verwys nie is dat [[Gebruiker:BurgertB]] ook bevestig het dat die artikel geen ensiklopediese waarde het nie. Die kanse dat net jy en Pynappel reg is en die hele wêreld verkeerd is nul. Onthou ook asb toe jy my laas aangeval het oor Prince Dlamini waar ek en die res van wêreld reg was. Gister is 'n Pakistani artikel verwyder sonder dat julle proses gevolg is, geen klagtes van my kant nie. Wonderlik die dubbele standaarde. 'n Week of twee terug is ander artikels verwyder sonder dat julle proses gevolg is nie. Terwyl ons praat, ek het boodskappe in die verlede na jou gestuur om bronne by artikels wat jy geskep het te voeg, sonder suskes. Nou dag het ek jou gevra om te kyk na 'n artikel oor 'n siekte, maagkoors ek dink, jy het nie eers gereageer nie. Die rede: ek dink jy is baie meer kundig op daardie gebied as wat ek ooit sal wees. Dankie dat jy my artikel oor die X-15 se bronne net verwyder terwyl ek besig is daarmee. Ek het gewag vir bevestiging van woorde van VivA en die WAT, dit neem tyg ongelukkig want daar bestaan nie meer vakkundige woordeboeke.. Ek is jammer ek ken nie al die Afrikaanse woorde nie. Ek vra ook omverskoning vir my foute. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:11, 20 Augustus 2025 (UTC) == [[Consolidated B-24 Liberator]] == {{Gebruikervoorblad|Consolidated B-24 Liberator}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 24 Augustus 2025 (UTC) :Geluk harde werker! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 02:58, 25 Augustus 2025 (UTC) == Versper == Hallo. Dink jy nie om iemand 6 maande te versper is te lank nie? Ek weet hulle voeg gemors in artikels, maar meeste is nie kwaadwillig nie. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 17:27, 29 Augustus 2025 (UTC) == Vis == Yes mnr. Ek wil hierdie bladsy [[en:Garfish]] vertaal. Wat sal dit in Afrikaans wees? Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 17:55, 8 September 2025 (UTC) :: Hy het nie 'n Afrikaanse naam nie en ek twyfel of hy ooit een sal kry. Sien [https://fishbase.org/ComNames/47 Name] Ongelukkig is prof Phil Heemstra oorlede, hy het my altyd gehelp. Gebruik net sy taksonomiese naam. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:03, 8 September 2025 (UTC) :::Baie dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:38, 8 September 2025 (UTC) == [[Amaro coffee academy]] == Could you please delete this page as spam and block [[Special:Contribs/Alospd|Alospd]]? Thanks in advance. [[Gebruiker:NguoiDungKhongDinhDanh|NguoiDungKhongDinhDanh]] ([[Gebruikerbespreking:NguoiDungKhongDinhDanh|kontak]]) 17:51, 10 September 2025 (UTC) == Wolfskloue == Er probeer om die woordeskat van die hoërskole 'n plekkie op Wikiwoordeboek te gee, maar ek sukkel met die woord [[wolfsklou]] <ref>[https://www.cambridge.org/ga/files/4415/8459/7309/Ken___Verstaan_Lewenswetenskappe_Graad_10_Onderwysersgids.pdf Cambridge Graad 10 onderwysersgids; 2020]</ref> wat hulle kry omrede dit 'n [[sonefossiel]] is. Wat ek begryp is dat dit 'n groep baie ou vaatplante is wat reeds in de Paleosoïkum bestaan het, steeds vandag bestaan en geen blomme het nie. Kan jy nie jou plantjies-prof daaroor 'n verhaaltjie laat skrywe nie? Ek het op en.wiki gekyk wat die filogenie is maar dis baie ingewikkeld. Geen idee wat onder die Afrikaanse woord wolfsklou presies verstaan word nie. Word hulle in Suid-Afrika aangetref? [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 12:10, 20 September 2025 (UTC) [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 12:10, 20 September 2025 (UTC) ::Lyco + podium = Lycopodium. Der Wolf in mir erwacht. Ook bekend as aardmos, en kolfmos. Met dank aan die [[Woordeboek van die Afrikaanse Taal]]. :::(iii) ''Pteridophyta ... wat uit perdesterte (Equisetum), die kolfmosse (Lycopodium) en varings bestaan ...'' (Goossens–Botha: Plantk.2, '''1954''', 273). :::(Die Afdeling ''Pteridophyta''') sluit onder andere kolfmosse, perdesterte en egte varings in (H.P. v.d. Schijff, e.a.: Alg. Plantk., '''1970''', 224).[[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 12:19, 20 September 2025 (UTC) :::Ja, soos jy kan sien, het ek die definisie beperk tot die genus ''Lycopedium'', maar die woord kan wel gebruik word vir die familie, die orde of wat ook al. Veral soos dit op die hoërskool gebruik word. Ek twyfel of dit so ver as die Pteridofiete sal gaan, maar ek weet nie omrede hulle oor die Devoon praat nie. :::En dit sal lekker wees om 'n paar hiponieme by te voeg, d.w.s. spesies. Veral wat in SA voorkom. Oh, en kolfmos is dalk 'n anglisisme (clubmoss) :::[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 16:45, 20 September 2025 (UTC) ::::[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] se uiteensetting is korrek. Let egter daarop dat "Pteridophyta" vroeër gebruik is as groepsnaam vir beide die varings en die varingagtiges, maar deesdae slegs informeel gebruik word as “pteridofiete” vir beide groepe (wat nie noodwendig naverwant is aan mekaar nie). Die klassifikasie van varings en varingagtiges het aansienlik verander oor tyd en dit is ’n potensiële bron van verwarring. Die klassifikasie wat deesdae aanbeveel word is dié van die '''Pteridophyte Phylogeny Group I system (PPG I)''', wat in 2016 voorgestel is. Dit is ook die klassifikasie wat deur Wikipedia (Engels) gevolg word, asook Wikimedia Commons. In kort, '''PPG I''' erken vier klasse van lewende lycofiete en varings, naamlik (1) '''Lycopodiopsida''' (the lycofiete: kolfmosse (of wolfskloue), selaginellas (aarmosse), biesiesvarings); (2) '''Polypodiopsida''' (ware varings); (3) '''Equisetopsida''' (perdesterte); (4) '''Psilotopsida''' (besemvarings, addertonge). Ek beveel aan dat die Afrikaanse Wikipedia sover moontlik die '''PPG I''' klassifikasie as riglyn gebruik (vermoed dit word reeds gedoen), naamlik '''PPG I, 2016'''. A community‐derived classification for extant lycophytes and ferns. ''Journal of Systematics and Evolution'' 54(6): 563–603. Beste groete, [[Gebruiker:SAplants|SAplants]] ([[Gebruikerbespreking:SAplants|kontak]]) 08:37, 21 September 2025 (UTC) :::::Baie dankie! Ek het die Wikiwoordeboekbladsye [[wikt:kolfmos]], [[wikt:wolfsklou]], [[wikt:biesiesvaring]] geskep en van [[wikt:lycofiet]] hulle hiperoniem gemaak. Is daar 'n Afrikaanse naam vir die uitgestorwe Lepidodendron? In nl is dit ''schubboom'' en in en ''scale tree'', maar ek kan 'skaalboom' nie vind nie. [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 11:23, 23 September 2025 (UTC) ::::::Na die beste van my wete is daar nie 'n oorpronklike Afrikaanse volksnaam vir die fossiele ''Lepidodendon'' nie. Die Nederlandse en Engelse name verwys natuurlik na die diamantvormige littekens wat op die stam gelaat is deur blare wat afgeval het en wat aan skubbe herinner. "Skubboom" sou seker nie onvanpas wees as Afrikaanse naam nie. Beste groete, [[Gebruiker:SAplants|SAplants]] ([[Gebruikerbespreking:SAplants|kontak]]) 10:34, 25 September 2025 (UTC) {{Verwysings}} == [[DR Kongo]] == Hallo mnr. Oesjaar. Kan u asseblief sê waarna “DR Kongo” nog kan verwys, buiten die [[Demokratiese Republiek die Kongo]]? Volgens die Afrikaanse Wikipedia-bladsy is “DR Kongo”, sowel as “DRK”, ’n algemene benaming vir die Demokratiese Republiek van die Kongo. [[Gebruiker:Vryheid vir Suid-Afrika|Vryheid vir Suid-Afrika]] ([[Gebruikerbespreking:Vryheid vir Suid-Afrika|kontak]]) 15:38, 24 Desember 2025 (UTC) : : Wat sê die woordeboeke? [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:21, 24 Desember 2025 (UTC) == [[Lophiidae]] == Waarom het jy dit teruggerol? [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 14:05, 4 Januarie 2026 (UTC) : Jammer, hulle noem dit dik vingers sindroom. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:15, 4 Januarie 2026 (UTC) == Wikistats ding == Hi @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] Sien : https://phabricator.wikimedia.org/T413949 Ek het die fout met die stats daar gerapporteer. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 09:16, 7 Januarie 2026 (UTC) : [[Gebruikerbespreking:Rooiratel]], dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:40, 7 Januarie 2026 (UTC) == Happy First Edit Anniversary Oesjaar 🎉 == Hey @[[User:Oesjaar|Oesjaar]]. Your wiki edit anniversary was 1 day ago, marking 17 years of dedicated contributions to Afrikaans Wikipedia. Your passion for sharing knowledge and your remarkable contributions have not only enriched the project, but also inspired countless others to contribute. Thank you for your amazing contributions. Wishing you many more wonderful years ahead in the Wiki journey and a blessed New Year. :) -[[Gebruiker:Gnoeee|Gnoeee]] ([[Gebruikerbespreking:Gnoeee|kontak]]) 15:29, 7 Januarie 2026 (UTC) == ''Babiana socotrana'' is now ''Cyanixia socotrana'' == Hello Oesjaar, Please be informed that the former ''Babiana socotrana'' has been moved to a separate genus.<ref name=u>Goldblatt, J. C. Manning, J. Davies, [[Vincent Savolainen|V. Savolainen]] and S. Rezai (2003). [http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=214957 ''Cyanixia'', a new genus for the Socotran endemic ''Babiana socotrana'' (Iridaceae–Crocoideae).] Edinburgh Journal of Botany, 60, pp 517-532</ref> There is a stub on the English Wikipedia. Regards, [[Gebruiker:Dwergenpaartje|Dwergenpaartje]] ([[Gebruikerbespreking:Dwergenpaartje|kontak]]) 23:19, 22 Februarie 2026 (UTC) {{reflist}} :: {{ping|Dwergenpaartje}}, I have actually created [[Cyanixia socotrana]] during Nov 2021 already with a note in [[Babiana]]! Thanks for your concern! Regards. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:19, 23 Februarie 2026 (UTC) == Klappenavraag == Saterdagaand, Ongeveer 19:22 Goeie naand, Oesjaar Iets het fout gegaan met die bladsy waar jy jou terme geplaas het, so ek plaas my antwoorde hier. ·        Plain flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. Hy kom ook by van die ander beskrywings van klappe voor. '''VB = gewone klap''' ·        Split flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. Hy kom ook by van die ander beskrywings van klappe voor. '''VB = splitklap''' ·        Slotted flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. Hy kom ook by van die ander beskrywings van klappe voor. '''VB = slotted flap (slot flap) = gleufklap''' ·        Fowler flap - ek dink Fowlerklap kan doen hier. Vernoem na Harlan D Fowler – so ja, Fowlerklap behoort te werk. ·        Junkers flap Uitgevind deur Otto Mader by Junkers, aanvanklik op Junkers-vliegtuie gebruik – oënskynlik na Junkers-maatskappy vernoem. '''So, Junkers-klap''' ·        Gouge flap Uitgevind deur Arthur Gouge vir Short Brothers. '''Dus, Gouge-klap''' ·        Fairey-Youngman flap Oënskynlik oorspronklik deur die vliegtuigmaatskappy Fairey gebruik. '''Stel voor Fairey-Youngman-klap''' ·        Zap flap Uitgevind deur Edward F Zaparka; lyk asof die “Zap” ’n verkorting van sy van is. '''Dus Zap-klap?''' ·        Krueger flap - bestaan reeds as [[Krueger-klap]] ·        Gurney flap '''Na Dan Gurney vernoem – dus die Gurney-klap.''' ·        Leading edge flap (leirandklap)? Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. '''VB = voorrandklap''' ·        Blown flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. '''Nie gekry nie.''' ''blaasklap, luggeblaaste klap?'' Al hierdie terme kom voor in ’n Wikipedia-artikel met die titel “Flap (auronautics)”. Dit bestaan uit beskrywings van verskillende soorte klappe. '''“VB” staan vir Vliegtuigbouterme.''' Hoop dit help! Laat weet asseblief as jy nog hulp verlang. Groete, Gaius [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 17:28, 28 Februarie 2026 (UTC) == Terp == Beste Oesjaar, Sal u asseblief nagaan of die kategorieë in die artikel Terp korrek is soos hulle is, of of meer bygevoeg moet word? Groete. [[Gebruiker:Drewes|Drewes]] ([[Gebruikerbespreking:Drewes|kontak]]) 17:17, 15 Maart 2026 (UTC) :{{ping|Drewes}}, dankie vir hierdie artikel. Ek sien jou moedertaal is [[Wes-Fries]]. My vrou se grootouers is in Groningen gebore, my skoonma kan nog Nederlands praat. Ek het nie 'n probleem met die Kategorieë nie. Waar woon jy? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:38, 15 Maart 2026 (UTC) ::Ek woon in Drachten, maar is in Metslawier gebore. Ongeveer 'n vyfde van my familie kom van die provinsie Groningen. Omstreeks die jaar 1800 het hulle na die gemeente Kollumerland in Friesland verhuis. My oupa aan vaderskant het nog die Groningse dialek gepraat. Nederlands was vir skool en amptelike geleenthede. Dit is heel moontlik dat jou skoonma ook Gronings by die huis gepraat het. Vriendelike groete, [[Gebruiker:Drewes|Drewes]] ([[Gebruikerbespreking:Drewes|kontak]]) 19:24, 15 Maart 2026 (UTC) :::My skoonma is in Gronigen gebore en het Gronings by die huis gepraat. Sy was 6 toe hulle na Suid-Afrika geëmigreer het. Ek hoop ons kommunikeer meermale en dat jy sal help om ons Wikipedia uit te bou. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:28, 15 Maart 2026 (UTC) == Dankie == {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Original Barnstar Hires.svg|100px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''Die Oorspronklike Skur-stêr''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Vir u uitsonderlike bydraes tot die Afrikaanse Wikipedia. Ek erken u toegewydheid, het lesse geleer uit ons onlangse interaksie, en sien uit na vreedsame samewerking in die toekoms. --[[Gebruiker:Kurgenera|Kurgenera]] ([[Gebruikerbespreking:Kurgenera|kontak]]) 15:56, 22 Maart 2026 (UTC) |} == [[Charente-Maritime]] == Daardie skakel werk nie, daarom het ek dit verwyder. Daardie webwerf bestaan ​​nie meer nie, soos dit lyk. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 16:52, 6 April 2026 (UTC) == [[Apollo 13]] == {{Gebruikervoorblad|Apollo 13}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Geïnspireer deur RSG se ''Sterre en Planete'', waar hulle oor die bekende sin gesels het, waarna ek in Duitsland geluister het. Baie dankie vir hierdie voorbladartikel, moet ek maar persoonlik ook sê. Heel gepas op ons voorblad tydens die 56ste herdenking. As ek op "wysig" kliek, is daar 'n fout by die notas, maar nie as ek dié artikel lees nie. Weet nie waar dit vandaan kom nie. Enige idee? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:35, 12 April 2026 (UTC) :Geluk Oesjaar, dit was baie harde werk aan jou kant! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:40, 12 April 2026 (UTC) bswih635avayma3b0wvg57hy2lb2fua 2893471 2893468 2026-04-13T07:02:05Z Aliwal2012 39067 Argiveer 2025 geselse 2893471 wikitext text/x-wiki {{argiefboks|13 | argief1 = [[/argief2011|2009-11]] | argief2 = [[/argief2012|2012-13]] | argief3 = [[/argief2014|2014]] | argief4 = [[/argief2015|2015]] | argief5 = [[/argief2016|2016]] | argief6 = [[/argief2017|2017]] | argief7 = [[/argief2018-19|2018–19]] | argief8 = [[/argief2020|2020]] | argief9 = [[/argief2021|2021]] | argief10 = [[/argief2022|2022]] | argief11 = [[/argief2023|2023]] | argief12 = [[/argief2024|2024]] | argief13 = [[/argief2025|2025]] }} == [[Lophiidae]] == Waarom het jy dit teruggerol? [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 14:05, 4 Januarie 2026 (UTC) : Jammer, hulle noem dit dik vingers sindroom. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:15, 4 Januarie 2026 (UTC) == Wikistats ding == Hi @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] Sien : https://phabricator.wikimedia.org/T413949 Ek het die fout met die stats daar gerapporteer. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 09:16, 7 Januarie 2026 (UTC) : [[Gebruikerbespreking:Rooiratel]], dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:40, 7 Januarie 2026 (UTC) == Happy First Edit Anniversary Oesjaar 🎉 == Hey @[[User:Oesjaar|Oesjaar]]. Your wiki edit anniversary was 1 day ago, marking 17 years of dedicated contributions to Afrikaans Wikipedia. Your passion for sharing knowledge and your remarkable contributions have not only enriched the project, but also inspired countless others to contribute. Thank you for your amazing contributions. Wishing you many more wonderful years ahead in the Wiki journey and a blessed New Year. :) -[[Gebruiker:Gnoeee|Gnoeee]] ([[Gebruikerbespreking:Gnoeee|kontak]]) 15:29, 7 Januarie 2026 (UTC) == ''Babiana socotrana'' is now ''Cyanixia socotrana'' == Hello Oesjaar, Please be informed that the former ''Babiana socotrana'' has been moved to a separate genus.<ref name=u>Goldblatt, J. C. Manning, J. Davies, [[Vincent Savolainen|V. Savolainen]] and S. Rezai (2003). [http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=214957 ''Cyanixia'', a new genus for the Socotran endemic ''Babiana socotrana'' (Iridaceae–Crocoideae).] Edinburgh Journal of Botany, 60, pp 517-532</ref> There is a stub on the English Wikipedia. Regards, [[Gebruiker:Dwergenpaartje|Dwergenpaartje]] ([[Gebruikerbespreking:Dwergenpaartje|kontak]]) 23:19, 22 Februarie 2026 (UTC) {{reflist}} :: {{ping|Dwergenpaartje}}, I have actually created [[Cyanixia socotrana]] during Nov 2021 already with a note in [[Babiana]]! Thanks for your concern! Regards. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:19, 23 Februarie 2026 (UTC) == Klappenavraag == Saterdagaand, Ongeveer 19:22 Goeie naand, Oesjaar Iets het fout gegaan met die bladsy waar jy jou terme geplaas het, so ek plaas my antwoorde hier. ·        Plain flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. Hy kom ook by van die ander beskrywings van klappe voor. '''VB = gewone klap''' ·        Split flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. Hy kom ook by van die ander beskrywings van klappe voor. '''VB = splitklap''' ·        Slotted flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. Hy kom ook by van die ander beskrywings van klappe voor. '''VB = slotted flap (slot flap) = gleufklap''' ·        Fowler flap - ek dink Fowlerklap kan doen hier. Vernoem na Harlan D Fowler – so ja, Fowlerklap behoort te werk. ·        Junkers flap Uitgevind deur Otto Mader by Junkers, aanvanklik op Junkers-vliegtuie gebruik – oënskynlik na Junkers-maatskappy vernoem. '''So, Junkers-klap''' ·        Gouge flap Uitgevind deur Arthur Gouge vir Short Brothers. '''Dus, Gouge-klap''' ·        Fairey-Youngman flap Oënskynlik oorspronklik deur die vliegtuigmaatskappy Fairey gebruik. '''Stel voor Fairey-Youngman-klap''' ·        Zap flap Uitgevind deur Edward F Zaparka; lyk asof die “Zap” ’n verkorting van sy van is. '''Dus Zap-klap?''' ·        Krueger flap - bestaan reeds as [[Krueger-klap]] ·        Gurney flap '''Na Dan Gurney vernoem – dus die Gurney-klap.''' ·        Leading edge flap (leirandklap)? Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. '''VB = voorrandklap''' ·        Blown flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. '''Nie gekry nie.''' ''blaasklap, luggeblaaste klap?'' Al hierdie terme kom voor in ’n Wikipedia-artikel met die titel “Flap (auronautics)”. Dit bestaan uit beskrywings van verskillende soorte klappe. '''“VB” staan vir Vliegtuigbouterme.''' Hoop dit help! Laat weet asseblief as jy nog hulp verlang. Groete, Gaius [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 17:28, 28 Februarie 2026 (UTC) == Terp == Beste Oesjaar, Sal u asseblief nagaan of die kategorieë in die artikel Terp korrek is soos hulle is, of of meer bygevoeg moet word? Groete. [[Gebruiker:Drewes|Drewes]] ([[Gebruikerbespreking:Drewes|kontak]]) 17:17, 15 Maart 2026 (UTC) :{{ping|Drewes}}, dankie vir hierdie artikel. Ek sien jou moedertaal is [[Wes-Fries]]. My vrou se grootouers is in Groningen gebore, my skoonma kan nog Nederlands praat. Ek het nie 'n probleem met die Kategorieë nie. Waar woon jy? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:38, 15 Maart 2026 (UTC) ::Ek woon in Drachten, maar is in Metslawier gebore. Ongeveer 'n vyfde van my familie kom van die provinsie Groningen. Omstreeks die jaar 1800 het hulle na die gemeente Kollumerland in Friesland verhuis. My oupa aan vaderskant het nog die Groningse dialek gepraat. Nederlands was vir skool en amptelike geleenthede. Dit is heel moontlik dat jou skoonma ook Gronings by die huis gepraat het. Vriendelike groete, [[Gebruiker:Drewes|Drewes]] ([[Gebruikerbespreking:Drewes|kontak]]) 19:24, 15 Maart 2026 (UTC) :::My skoonma is in Gronigen gebore en het Gronings by die huis gepraat. Sy was 6 toe hulle na Suid-Afrika geëmigreer het. Ek hoop ons kommunikeer meermale en dat jy sal help om ons Wikipedia uit te bou. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:28, 15 Maart 2026 (UTC) == Dankie == {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Original Barnstar Hires.svg|100px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''Die Oorspronklike Skur-stêr''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Vir u uitsonderlike bydraes tot die Afrikaanse Wikipedia. Ek erken u toegewydheid, het lesse geleer uit ons onlangse interaksie, en sien uit na vreedsame samewerking in die toekoms. --[[Gebruiker:Kurgenera|Kurgenera]] ([[Gebruikerbespreking:Kurgenera|kontak]]) 15:56, 22 Maart 2026 (UTC) |} == [[Charente-Maritime]] == Daardie skakel werk nie, daarom het ek dit verwyder. Daardie webwerf bestaan ​​nie meer nie, soos dit lyk. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 16:52, 6 April 2026 (UTC) == [[Apollo 13]] == {{Gebruikervoorblad|Apollo 13}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Geïnspireer deur RSG se ''Sterre en Planete'', waar hulle oor die bekende sin gesels het, waarna ek in Duitsland geluister het. Baie dankie vir hierdie voorbladartikel, moet ek maar persoonlik ook sê. Heel gepas op ons voorblad tydens die 56ste herdenking. As ek op "wysig" kliek, is daar 'n fout by die notas, maar nie as ek dié artikel lees nie. Weet nie waar dit vandaan kom nie. Enige idee? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:35, 12 April 2026 (UTC) :Geluk Oesjaar, dit was baie harde werk aan jou kant! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:40, 12 April 2026 (UTC) ix1hl8414x7ablh15gamzwwtspmdqsd 2893472 2893471 2026-04-13T07:03:32Z Aliwal2012 39067 /* Wikistats ding */ 2893472 wikitext text/x-wiki {{argiefboks|13 | argief1 = [[/argief2011|2009-11]] | argief2 = [[/argief2012|2012-13]] | argief3 = [[/argief2014|2014]] | argief4 = [[/argief2015|2015]] | argief5 = [[/argief2016|2016]] | argief6 = [[/argief2017|2017]] | argief7 = [[/argief2018-19|2018–19]] | argief8 = [[/argief2020|2020]] | argief9 = [[/argief2021|2021]] | argief10 = [[/argief2022|2022]] | argief11 = [[/argief2023|2023]] | argief12 = [[/argief2024|2024]] | argief13 = [[/argief2025|2025]] }} == [[Lophiidae]] == Waarom het jy dit teruggerol? [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 14:05, 4 Januarie 2026 (UTC) : Jammer, hulle noem dit dik vingers sindroom. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:15, 4 Januarie 2026 (UTC) == Wikistats ding == Hi @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] Sien : https://phabricator.wikimedia.org/T413949 Ek het die fout met die stats daar gerapporteer. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 09:16, 7 Januarie 2026 (UTC) : [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]], dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:40, 7 Januarie 2026 (UTC) == Happy First Edit Anniversary Oesjaar 🎉 == Hey @[[User:Oesjaar|Oesjaar]]. Your wiki edit anniversary was 1 day ago, marking 17 years of dedicated contributions to Afrikaans Wikipedia. Your passion for sharing knowledge and your remarkable contributions have not only enriched the project, but also inspired countless others to contribute. Thank you for your amazing contributions. Wishing you many more wonderful years ahead in the Wiki journey and a blessed New Year. :) -[[Gebruiker:Gnoeee|Gnoeee]] ([[Gebruikerbespreking:Gnoeee|kontak]]) 15:29, 7 Januarie 2026 (UTC) == ''Babiana socotrana'' is now ''Cyanixia socotrana'' == Hello Oesjaar, Please be informed that the former ''Babiana socotrana'' has been moved to a separate genus.<ref name=u>Goldblatt, J. C. Manning, J. Davies, [[Vincent Savolainen|V. Savolainen]] and S. Rezai (2003). [http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=214957 ''Cyanixia'', a new genus for the Socotran endemic ''Babiana socotrana'' (Iridaceae–Crocoideae).] Edinburgh Journal of Botany, 60, pp 517-532</ref> There is a stub on the English Wikipedia. Regards, [[Gebruiker:Dwergenpaartje|Dwergenpaartje]] ([[Gebruikerbespreking:Dwergenpaartje|kontak]]) 23:19, 22 Februarie 2026 (UTC) {{reflist}} :: {{ping|Dwergenpaartje}}, I have actually created [[Cyanixia socotrana]] during Nov 2021 already with a note in [[Babiana]]! Thanks for your concern! Regards. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:19, 23 Februarie 2026 (UTC) == Klappenavraag == Saterdagaand, Ongeveer 19:22 Goeie naand, Oesjaar Iets het fout gegaan met die bladsy waar jy jou terme geplaas het, so ek plaas my antwoorde hier. ·        Plain flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. Hy kom ook by van die ander beskrywings van klappe voor. '''VB = gewone klap''' ·        Split flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. Hy kom ook by van die ander beskrywings van klappe voor. '''VB = splitklap''' ·        Slotted flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. Hy kom ook by van die ander beskrywings van klappe voor. '''VB = slotted flap (slot flap) = gleufklap''' ·        Fowler flap - ek dink Fowlerklap kan doen hier. Vernoem na Harlan D Fowler – so ja, Fowlerklap behoort te werk. ·        Junkers flap Uitgevind deur Otto Mader by Junkers, aanvanklik op Junkers-vliegtuie gebruik – oënskynlik na Junkers-maatskappy vernoem. '''So, Junkers-klap''' ·        Gouge flap Uitgevind deur Arthur Gouge vir Short Brothers. '''Dus, Gouge-klap''' ·        Fairey-Youngman flap Oënskynlik oorspronklik deur die vliegtuigmaatskappy Fairey gebruik. '''Stel voor Fairey-Youngman-klap''' ·        Zap flap Uitgevind deur Edward F Zaparka; lyk asof die “Zap” ’n verkorting van sy van is. '''Dus Zap-klap?''' ·        Krueger flap - bestaan reeds as [[Krueger-klap]] ·        Gurney flap '''Na Dan Gurney vernoem – dus die Gurney-klap.''' ·        Leading edge flap (leirandklap)? Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. '''VB = voorrandklap''' ·        Blown flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. '''Nie gekry nie.''' ''blaasklap, luggeblaaste klap?'' Al hierdie terme kom voor in ’n Wikipedia-artikel met die titel “Flap (auronautics)”. Dit bestaan uit beskrywings van verskillende soorte klappe. '''“VB” staan vir Vliegtuigbouterme.''' Hoop dit help! Laat weet asseblief as jy nog hulp verlang. Groete, Gaius [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 17:28, 28 Februarie 2026 (UTC) == Terp == Beste Oesjaar, Sal u asseblief nagaan of die kategorieë in die artikel Terp korrek is soos hulle is, of of meer bygevoeg moet word? Groete. [[Gebruiker:Drewes|Drewes]] ([[Gebruikerbespreking:Drewes|kontak]]) 17:17, 15 Maart 2026 (UTC) :{{ping|Drewes}}, dankie vir hierdie artikel. Ek sien jou moedertaal is [[Wes-Fries]]. My vrou se grootouers is in Groningen gebore, my skoonma kan nog Nederlands praat. Ek het nie 'n probleem met die Kategorieë nie. Waar woon jy? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:38, 15 Maart 2026 (UTC) ::Ek woon in Drachten, maar is in Metslawier gebore. Ongeveer 'n vyfde van my familie kom van die provinsie Groningen. Omstreeks die jaar 1800 het hulle na die gemeente Kollumerland in Friesland verhuis. My oupa aan vaderskant het nog die Groningse dialek gepraat. Nederlands was vir skool en amptelike geleenthede. Dit is heel moontlik dat jou skoonma ook Gronings by die huis gepraat het. Vriendelike groete, [[Gebruiker:Drewes|Drewes]] ([[Gebruikerbespreking:Drewes|kontak]]) 19:24, 15 Maart 2026 (UTC) :::My skoonma is in Gronigen gebore en het Gronings by die huis gepraat. Sy was 6 toe hulle na Suid-Afrika geëmigreer het. Ek hoop ons kommunikeer meermale en dat jy sal help om ons Wikipedia uit te bou. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:28, 15 Maart 2026 (UTC) == Dankie == {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Original Barnstar Hires.svg|100px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''Die Oorspronklike Skur-stêr''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Vir u uitsonderlike bydraes tot die Afrikaanse Wikipedia. Ek erken u toegewydheid, het lesse geleer uit ons onlangse interaksie, en sien uit na vreedsame samewerking in die toekoms. --[[Gebruiker:Kurgenera|Kurgenera]] ([[Gebruikerbespreking:Kurgenera|kontak]]) 15:56, 22 Maart 2026 (UTC) |} == [[Charente-Maritime]] == Daardie skakel werk nie, daarom het ek dit verwyder. Daardie webwerf bestaan ​​nie meer nie, soos dit lyk. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 16:52, 6 April 2026 (UTC) == [[Apollo 13]] == {{Gebruikervoorblad|Apollo 13}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Geïnspireer deur RSG se ''Sterre en Planete'', waar hulle oor die bekende sin gesels het, waarna ek in Duitsland geluister het. Baie dankie vir hierdie voorbladartikel, moet ek maar persoonlik ook sê. Heel gepas op ons voorblad tydens die 56ste herdenking. As ek op "wysig" kliek, is daar 'n fout by die notas, maar nie as ek dié artikel lees nie. Weet nie waar dit vandaan kom nie. Enige idee? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:35, 12 April 2026 (UTC) :Geluk Oesjaar, dit was baie harde werk aan jou kant! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:40, 12 April 2026 (UTC) 4exm9ac4lph1um9lb17zxmlpmiiwavr 14 43607 2893388 1155589 2026-04-12T18:40:49Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2893388 wikitext text/x-wiki {{brooskrommels}} {{CommonsKategorie|Television networks/stations in the United States}} [[Kategorie:Televisiekanale]] [[Kategorie:Kultuur in die Verenigde State van Amerika|Televisiekanale]] osoclmuuw6louy0knnwiobqg6f1r5pb 2893389 2893388 2026-04-12T18:40:59Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2893389 wikitext text/x-wiki {{broodkrommels}} {{CommonsKategorie|Television networks/stations in the United States}} [[Kategorie:Televisiekanale]] [[Kategorie:Kultuur in die Verenigde State van Amerika|Televisiekanale]] 4vb9ljwdrpfa3uq7kw2cjpxed9vuzry 2893390 2893389 2026-04-12T18:41:14Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2893390 wikitext text/x-wiki {{broodkrummels}} {{CommonsKategorie|Television networks/stations in the United States}} [[Kategorie:Televisiekanale]] [[Kategorie:Kultuur in die Verenigde State van Amerika|Televisiekanale]] s8ohgy2lj5p6hnfsgtztg9x0ae2qvhf 2893399 2893390 2026-04-12T18:52:27Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2893399 wikitext text/x-wiki {{broodkrummels}} {{CommonsKategorie|Television channels from the United States|Televisiekanale van die Verenigde State}} [[Kategorie:Televisiekanale]] [[Kategorie:Kultuur in die Verenigde State van Amerika|Televisiekanale]] 7zl9ohm6m7fspans4ywpugs9puxbgvc 0 44330 2893473 2891560 2026-04-13T07:30:32Z ~2026-22565-41 206155 2893473 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die hoërskool in Bellville, Kaapstad. Vir die hoërskool in Crosby, Johannesburg, sien [[Hoërskool D.F. Malan, Crosby]].'' {{Inligtingskas Skool |naam = Hoërskool D.F. Malan |inheemse naam = |logo = |onderskrif = |leuse = |gestig = 1954 |gesluit = |tipe = Openbare skool |hoof = |adjunkhoof = |stigter = |personeel = |leerlinge = |grade = 8–12 |adres = |stad = [[Bellville]], [[Kaapstad]] |provinsie = [[Wes-Kaap]] |land = [[Suid-Afrika]] |kleure = |koshuise = |jaarboek = |koerant = |webblad = {{URL|http://dfmalan.com}} }} Die '''Hoërskool D.F. Malan''' is 'n [[Afrikaans]]e [[hoërskool]] geleë in [[Bellville]], [[Suid-Afrika]]. Die skool is in 1954 gestig en is na die Afrikanerpolitikus dr. [[Daniël François Malan]], die eerste premier ná die [[Nasionale Party]] se bewindsoorname in 1948, genoem. Hoërskool DF Malan staan sedert 1 Januarie 2026 bekend as [https://en.wikipedia.org/wiki/DF%20Akademie DF Akademie]. == Skoollied == D.F. Malan se skoollied is deur dr. Danie Brink geskryf en Hercules Pieter van der Westhuizen het dit getoonset. Dit is gewysig in 2025 deur Zorada Temming en in gebruik geneem in 2026 saam met die skool se nuwe naam. Die woorde lui as volg: {{cquote|Hier ver aan die suiderland,<br /> aan die sonryke Tafelbaaistrand,<br /> pryk die DF Akademie in sy grootsheid klaar,<br /> die sieraad van elk Suid-Afrikaner voorwaar.<br /> Hier word ontwikkel die gees en verstand.<br /> Seuns en dogters staan hand aan hand,<br /> almal vereen in ons doel en ons strewe<br /> om vir jou, Suid-Afrika, te werk en te lewe. In ons werk en in ons wandel,<br /> hoe ons doen en hoe ons handel,<br /> sal ons handhaaf en bou<br /> aan ons leuse getrou:<br /> om ons Dux Fidelis in ere te hou,<br /> om ons DF Akademie in ere te hou.<br /> In ere te hou!}} == Noemenswaardige alumni == * Neil Basson, musikant * Corné Crous, akteur * Emma de Goede, musikant * Alex Fourie, musikant * [[Pierre Greeff]], musikant * Werner Greeff, Springbokrugbyspeler * Eduard Greyling, balletdanser * John Havemann, musikant * Hunter Kennedy, musikant * [[Laudo Liebenberg]], musikant * [[Jakkie Louw]], musikant * Albert Maritz, akteur * Gerrit Matthee, musikant * Le-Roi Nel, musikant * Loki Rothman, musikant * Nicole Jaekel Strauss, skrywer * [[Marian Tredoux]], geoloog<ref name="doodsberig">{{cite web |url=https://www.gssa.org.za/wp-content/uploads/geobulleting062019.pdf |title=Marian Tredoux (1952-2019) |work=geobulletin |format=Doodsberig |access-date=19 Julie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719091134/https://www.gssa.org.za/wp-content/uploads/geobulleting062019.pdf |archive-date=19 Julie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * Dirkie Uys, musikant * Chris Vorster, akteur * Leigh Wakeford, akteur == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Amptelike webwerf|http://dfakademie.com}} {{Saadjie}} {{DEFAULTSORT:Hoerskool D.F. Malan}} [[Kategorie:Skole in die Wes-Kaap|D.F. Malan]] 4xdfe3asvpq6v4ftykcnaimuht95snc 0 45380 2893483 2879813 2026-04-13T09:34:28Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893483 wikitext text/x-wiki [[Lêer:AnnaAnderson1922.jpg|duimnael|220px|regs|Anna Anderson, wat beweer het sy is [[Anastasia Nikolajewna van Rusland|Anastasia]], dogter van tsaar [[Nikolaas II van Rusland]].]] '''Anna Anderson''' ([[16 Desember]] [[1896]] – [[12 Februarie]] [[1984]]) is die bekendste van die baie mense wat voorgegee het hulle is ’n oorlewende gesinslid van tsaar [[Nikolaas II van Rusland]] ná die [[Moord op die Romanofs|moord op die keiserlike gesin]]. Sy het beweer sy is Nikolaas II se jongste dogter, [[Anastasia Nikolajewna van Rusland|Anastasia]].<ref name=plos>{{citation|author=Coble, Michael D.; Loreille, Odile M.; Wadhams, Mark J.; Edson, Suni M.; Maynard, Kerry; Meyer, Carna E.; Niederstätter, Harald; Berger, Cordula; Berger, Burkhard; Falsetti, Anthony B.; Gill, Peter; Parson, Walther; Finelli, Louis N.|date=11 Maart 2009|title=Mystery Solved: The Identification of the Two Missing Romanov Children Using DNA Analysis|journal=PLoS ONE|volume=4|issue=3|page=e4838|doi=10.1371/journal.pone.0004838|url=http://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0004838|Access=3 Julie 2009}}</ref><ref name=godl>{{citation|last=Godl|first=John|date=Augustus 1998|title=Anastasia: The Unmasking of Anna Anderson|journal=The European Royal History Journal|issue=VI|publisher=Arturo Beeche|location=Oakland|pages=3–8}}</ref> Die regte Anastasia is op 17 Julie 1918 in [[Jekaterinburg]], [[Rusland]], saam met haar ouers, susters en broer deur die [[Bolsjewis]]te tereggestel, maar dit was onbekend wat van hulle lyke geword het. In 1920 is Anderson opgeneem in ’n hospitaal vir geestelik versteurdes nadat sy in [[Berlyn]] probeer [[selfmoord]] pleeg het. Sy het haarself daarna eers ''Fräulein Unbekannt'' ([[Duits]] vir "Mejuffrou Onbekend") genoem en geweier om haar identiteit bekend te maak. Later het sy eers die van Tschaikovsky en toe Anderson gebruik. In Maart 1922 het bewerings dat sy Anastasia is, vir die eerste keer die publiek se aandag getrek. Die meeste oorlewende lede van die Romanof-familie het gesê dat Anderson jok, maar baie mense het haar geglo. In 1927 het ’n privaat speurder, wat deur die tsarina se broer, [[Ernst Ludwig, Groothertog van Hesse|Ernst Ludwig, groothertog van Hesse]], aangestel is, uitgevind Anderson is '''Franziska Schanzkowska''', ’n [[Pole|Poolse]] fabriekwerker met ’n geskiedenis van geestelike versteuring. Ná ’n hofsaak wat baie dekades geduur het, het ’n [[Duitsland|Duitse]] hof beslis Anderson kon nie bewys dat sy Anastasia is nie.<ref>Klier and Mingay, p. 109; Kurth, ''Anastasia'', pp. 10, 53</ref> Tussen 1922 en 1968 het Anderson in [[Amerika]] en [[Duitsland]] gewoon en in sanatoriums en verpleeginrigtings. Sy het in 1968 na Amerika geïmmigreer en kort voordat haar visum verval het, getrou met Jack Manahan, ’n geskiedenisprofessor van [[Virginië]]. Ná haar dood in 1984 is Anderson se lyk veras en in Duitsland begrawe. Ná die verbrokkeling van die [[Sowjetunie]] is bekend gemaak waar die lyke van die [[tsaar]], tsarina en al vyf hulle kinders is en verskeie laboratoriums in verskeie lande het hulle identiteit deur middel van [[DNS]]-toetse vasgestel.<ref name=plos /><ref name=pnas>{{citation|url=http://www.pnas.org/content/106/13/5258.abstract|title=Genomic identification in the historical case of the Nicholas II royal family|author=Rogaev, Evgeny I.; Grigorenko, Anastasia P.; Moliaka, Yuri K.; Faskhutdinova, Gulnaz; Goltsov, Andrey; Lahti, Arlene; Hildebrandt, Curtis; Kittler, Ellen L. W.; Morozova, Irina|date=31 Maart 2009|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=13|pages=5258–5263|Access=8 September 2009|doi=10.1073/pnas.0811190106}}</ref> Toetse op hare en ander weefsel van Anderson het gewys dat haar DNS nie ooreenstem met die Romanof-familie s’n nie,<ref>Van der Kiste and Hall, p. 174</ref><ref name=stoneking>{{citation|author=Stoneking, Mark; Melton, Terry; Nott, Julian; Barritt, Suzanne; Roby, Rhonda; Holland, Mitchell; Weedn, Victor; Gill, Peter; Kimpton, Colin; Aliston-Greiner, Rosemary; Sullivan, Kevin|date=9 Januarie 1995|title=Establishing the identity of Anna Anderson Manahan|journal=Nature Genetics|volume=9|pages=9–10|url=http://www.nature.com/ng/journal/v9/n1/abs/ng0195-9.html|Access=3 Julie 2009|doi=10.1038/ng0195-9}}</ref> maar wel met dié van Karl Maucher, ’n familielid van Franziska Schanzkowska.<ref name=stoneking /> Wetenskaplikes, historici en die groot nuusagentskappe aanvaar dat Anderson wel Schanzkowska was.<ref name=plos /><ref>{{citation|author=Sykes, Bryan|year=2001|title=The Seven Daughters of Eve|publisher=Norton|location=New York|page=75|isbn=0 393 02018 5}}</ref><ref>Massie, p. 249</ref><ref>{{citation|author=Gutterman, Steve|date=23 Augustus 2007|title=Bones turn up in hunt for last czar's son|url=http://www.msnbc.msn.com/id/20417240/|publisher=Associated Press|Access=3 Julie 2009}}</ref><ref>{{citation|author=Sieff, Martin|date=1 Mei 2008|title=Romanov mystery finally solved|url=http://www.upi.com/news/issueoftheday/2008/05/01/Romanov-mystery-finally-solved/UPI-19691209678305/|publisher=United Press International|access=3 Julie 2009}}</ref> ==Dalldorf-inrigting (1920-'22)== Op 27 Februarie 1920<ref>Berlynse polisieverslag, aangehaal deur Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', p. 89</ref> het ’n onbekende jong vrou in Berlyn probeer selfmoord pleeg deur van die Bendlerstrassebrug in die Landwehrkanaal te spring. Sy is deur ’n polisiesersant gered en opgeneem in die Elisabeth-hospitaal aan Lützowstrasse. Omdat sy nie identiteitsdokumente gehad het nie en geweier het om haarself te identifiseer, is sy as ''Fräulein Unbekannt'' ("Mejuffrou Onbekend") opgeneem in ’n geesteshospitaal in Dalldorf (nou Wittenau, in Reinickendorf), waar sy die volgende twee jaar gebly het.<ref name=km93>Klier en Mingay, p. 93; Berlynse polisieverslag, aangehaal deur Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', p. 89</ref> Die onbekende pasiënt het littekens aan haar kop en liggaam gehad<ref>King en Wilson, pp. 82–84; Massie, p. 163</ref> en het Duits gepraat met ’n aksent wat deur mediese personeel as "Russies" beskryf is.<ref>Verpleegster Erna Buchholz en dr. Bonhoeffer aangehaal deur Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', pp. 95–96</ref> [[Beeld:Anna_Anderson_Mugshot_1920.jpg|thumb|Foto’s wat by die Dalldorf-inrigting van Anna Anderson geneem is ná haar selfmoordpoging in 1920.]] Aan die begin van 1922 het Clara Peuthert, ’n medepasiënt in die sielsiekehospitaal, beweer die onbekende vrou is [[Groothertogin Tatjana Nikolajewna van Rusland|groothertogin Tatjana van Rusland]], een van die vier dogters van [[Nikolaas II van Rusland|keiser Nikolaas II]].<ref>''I, Anastasia'', p. 91; Klier en Mingay, p. 94; Kurth, ''Anastasia'', p. 14</ref> Na haar vrylating het Peuthert aan die Russiese emigrantkaptein Nicholas von Schwabe gesê sy het Tatjana in Dalldorf gesien.<ref>King en Wilson, p. 91; Klier en Mingay, p. 94, Kurth, ''Anastasia'', pp. 16–17</ref> Schwabe het die inrigting besoek en die vrou as Tatjana aanvaar.<ref>Kurth, ''Anastasia'', p. 21; Welch, p. 103</ref> Hy het ander emigrante oorreed om die onbekende vrou te besoek, insluitende Zinaida Tolstoi, ’n vriendin van [[Prinses Alix van Hesse-Darmstadt|keiserin Aleksandra]]. Uiteindelik het barones Sophie Buxhoeveden, ’n voormalige hofdame van die tsarina, saam met Tolstoi die inrigting besoek. Toe sy die vrou sien, het Buxhoeveden verklaar: "Sy is te kort vir Tatjana."<ref>Klier en Mingay, p. 95; Kurth, ''Anastasia'', p. 25; Massie, p. 163</ref> Sy het vertrek, oortuig dat die vrou nie ’n Russiese groothertogin was nie.<ref>''I, Anastasia'', p. 93; Hall, p. 340; Kurth, ''Anastasia'', p. 25</ref> ’n Paar dae later het die onbekende vrou opgemerk: "Ek het nie gesê ek is Tatjana nie."<ref>Klier and Mingay, p. 95; Kurth, ''Anastasia'', p. 26</ref> ’n Verpleegster by Dalldorf, Thea Malinovsky, het jare ná die pasiënt se vrylating uit die inrigting beweer die vrou het haar in die herfs van 1921 vertel sy is ’n ander dogter van die tsaar, [[Groothertogin Anastasia Nikolajewna van Rusland|Anastasia]].<ref>Kurth, ''Anastasia'', p. 12</ref> Die pasiënt self kon egter nie die voorval onthou nie.<ref>''I, Anastasia'', p. 91</ref> Haar biograwe ignoreer óf Malinovsky se bewering<ref>Klier en Mingay, pp. 93–94</ref> óf verweef dit in hulle vertelling.<ref>King en Wilson, pp. 88–89; Massie, p. 163</ref> ==Duitsland en Switserland (1922-'27)== Teen Mei 1922 het Peuthert, Schwabe en Tolstoi geglo die vrou was Anastasia, hoewel Buxhoeveden gesê het daar is geen ooreenkoms nie.<ref>''I, Anastasia'', p. 93; Klier en Mingay, p. 95</ref> Nietemin is die vrou uit die inrigting geneem en ’n kamer gegee in die Berlynse huis van baron Arthur von Kleist, ’n Russiese emigrant wat ’n polisiehoof in Russiese Pole was voor die val van die tsaar. Die Berlynse polisieman wat die saak hanteer het, speurinspekteur Franz Grünberg, het gedink Kleist "het dalk bymotiewe gehad, soos in emigrantkringe gesuggereer is: As die ou toestande ooit in Rusland herstel sou word, het hy groot bevordering verwag danksy die feit dat hy na die jong vrou omgesien het."<ref>Brief van Grünberg aan sy hoof, aangehaal deur Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', p. 92</ref> Sy het begin om haarself Anna Tschaikovsky te noem,<ref>Klier en Mingay, p. 96; Kurth, ''Anastasia'', p. 53; Berlynse polisierekords, aangehaal deur Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', p. 112</ref> en het "Anna" gekies as ’n kort vorm van "Anastasia",<ref>''I, Anastasia'', p. 98; Klier en Mingay, p. 96</ref> hoewel Peuthert "haar oral as Anastasia beskryf het".<ref>Grünberg se aantekeninge, aangehaal deur Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', p. 112</ref> Tschaikovsky het in die huise van bekendes gebly, insluitend Kleist, Peuthert, ’n arm werkersklasgesin met die naam Bachmann, en op inspekteur Grünberg se landgoed by Funkenmühle, naby Zossen.<ref>''I, Anastasia'', pp. 100–112; Klier en Mingay, pp. 97–98; Kurth, ''Anastasia'', pp. 29–63</ref> By Funkenmühle het Grünberg gereël dat die tsarina se suster, prinses Irene van Hesse en by Ryn, Tschaikovsky ontmoet, maar Irene het haar nie herken nie.<ref>Klier en Mingay, pp. 97–98; Kurth, ''Anastasia'', pp. 51–52; Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', pp. 103, 106–107; Welch, p. 108</ref> Grünberg het ook ’n besoek van kroonprinses Cecilie van Pruise gereël, maar Tschaikovsky het geweier om met haar te praat, en Cecilie is verward deur die ontmoeting gelaat.<ref>''I, Anastasia'', p. 115; Kurth, ''Anastasia'', p. 64; Klier en Mingay, p. 98; Massie, p. 168</ref> Later, in die 1950’s, het Cecilie ’n verklaring onderteken dat Tschaikovsky Anastasia was,<ref>Kurth, ''Anastasia'', p. 343; Massie, p. 168; Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', p. 116</ref> maar Cecilie se familie het haar verklaring betwis en gesuggereer dat sy [[demensie]] het.<ref>Kurth, ''Anastasia'', p. 343</ref> Teen 1925 het Tschaikovsky ’n tuberkulose-infeksie aan haar arm ontwikkel, en sy is in opeenvolgende hospitale vir behandeling geplaas. Sy was siek en byna sterwend, en het aansienlik gewig verloor.<ref>Kurth, ''Anastasia'', pp. 84–85; Massie, p. 172; Welch, p. 110</ref> Sy is besoek deur die tsarina se kamerbediende Aleksei Wolkof; Anastasia se privaat onderwyser Pierre Gilliard; sy vrou, Aleksandra Teglewa, wat Anastasia se kinderoppasser was; en die tsaar se suster, groothertogin Olga. Hoewel hulle simpatie betoon het, al was dit net vir Tschaikovsky se siekte, en geen onmiddellike openbare verklarings gemaak het nie het hulle uiteindelik almal ontken dat sy Anastasia was.<ref>Klier en Mingay, pp. 99–103; Kurth, ''Anastasia'', pp. 99–124; Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', pp. 135–169</ref> In Maart 1926 het sy herstel op koste van groothertogin Anastasia se grootoom, prins Valdemar van [[Denemarke]]. Valdemar was bereid om Tschaikovsky materiële hulp aan te bied, deur die Deense ambassadeur in Duitsland, terwyl haar identiteit ondersoek is.<ref>Klier en Mingay, p. 91; Kurth, ''Anastasia'', p. 102</ref> Om haar in staat te stel om te reis, het die Berlynse Vreemdelingekantoor vir haar ’n tydelike identiteitsertifikaat uitgereik as "Anastasia Tschaikovsky", met groothertogin Anastasia se persoonlike besonderhede.<ref>Kurth, ''Anastasia'', p. 130</ref> Ná ’n rusie met Rathlef is Tschaikovsky in Junie 1926 verskuif na die Stillachhaussanatorium in Oberstdorf in die Beierse Alpe, en Rathlef het na Berlyn teruggekeer.<ref>Klier en Mingay, p. 104; Kurth, ''Anastasia'', pp. 130–134; Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', pp. 180–187</ref> [[Beeld:Anna_Anderson_Anastasia_Side_Profile.jpg|thumb|240px|’n Vergelyking van die syprofiele van Anastasia Nikolajewna en Anna Anderson, geskep deur Pierre Gilliard.]] By Oberstdorf is Tschaikovsky besoek deur Tatiana Melnik, gebore Botkin. Melnik was die niggie van Serge Botkin, die hoof van die Russiese vlugtelingkantoor in Berlyn, en die dogter van die keiserlike familie se persoonlike geneesheer, Jewgeni Botkin, wat in 1918 saam met die tsaar se gesin deur die kommuniste vermoor is. Tatiana Melnik het groothertogin Anastasia as kind ontmoet en het laas in Februarie 1917 met haar gepraat.<ref>Kurth, ''Anastasia'', p. 138</ref> Vir Melnik het Tschaikovsky soos Anastasia gelyk, selfs al "het die mond verander en merkbaar growwer geword, en omdat die gesig so maer is, lyk haar neus groter as wat dit was."<ref>Tatiana Melnik se verlaring onder eed, 1929, aangehaal deur Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', p. 193; King en Wilson, p. 172 en Kurth, ''Anastasia'', pp. 141–142</ref> In ’n brief het Melnik geskryf: "Haar houding is kinderlik, en oor die algemeen kan sy nie as ’n verantwoordelike volwassene gereken word nie, maar moet soos ’n kind gelei en gedirigeer word. Sy het nie net tale vergeet nie, maar het oor die algemeen die vermoë om akkuraat te vertel verloor … selfs die eenvoudigste stories vertel sy onsamehangend en verkeerd; dit is eintlik net woorde aanmekaargesit in ongrammatikale Duits … Haar gebrek lê duidelik in haar geheue en gesig."<ref>Aangehaal deur Massie in p. 169 en Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', p. 195</ref> Melnik het verklaar Tschaikovsky was Anastasia, en het aanvaar dat enige onvermoë van haar kant om gebeure te onthou en haar weiering om Russies te praat, veroorsaak is deur haar verswakte fisieke en geestelike toestand.<ref>Massie, p. 170; Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', pp. 197–198</ref> Hetsy onbedoeld deur ’n opregte begeerte om "die pasiënt se swak geheue te help"<ref>Gilliard, Pierre (1929) ''La Fausse Anastasie'' aangehaal in Krug von Nidda, p. 198</ref> óf as deel van ’n doelbewuste vertoning,<ref>Godl (1998)</ref> het Melnik vir Tschaikovsky besonderhede van die lewe in die keiserlike familie ingeoefen. ==Kasteel Seeon (1927)== [[Beeld:Franziska Schanzkowska.jpg|thumb|220px|Franziska Schanzkowska, omstreeks 1913.]] In 1927, onder druk van sy familie, het Valdemar besluit om nie verdere finansiële steun aan Tschaikovsky te verskaf nie, en die geld uit Denemarke het opgedroog.<ref>Kurth, ''Anastasia'', pp. 151–153; Massie, p. 181</ref> Hertog George van Leuchtenberg, ’n verlangse familielid van die tsaar, het haar ’n tuiste gegee by Kasteel Seeon.<ref>Klier en Mingay, pp. 105–106; Kurth, ''Anastasia'', pp. 151–153; Massie, p. 181</ref> Die tsarina se broer, [[Ernst Ludwig, Groothertog van Hesse|Ernst Ludwig, groothertog van Hesse]], het ’n privaat speurder, Martin Knopf, aangestel om die bewerings te ondersoek dat Tschaikovsky Anastasia is. Tydens haar verblyf by Kasteel Seeon het Knopf gerapporteer dat Tschaikovsky eintlik ’n Poolse fabriekwerker genaamd Franziska Schanzkowska is.<ref>King en Wilson, pp. 306–314; Klier en Mingay, p. 105; Massie, pp. 178–179</ref> Schanzkowska het tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] in ’n ammunisiefabriek gewerk. Kort nadat haar verloofde aan die front gesneuwel het, het ’n handgranaat uit haar hand geval en ontplof. Sy is aan die kop beseer, en ’n voorman is voor haar dood.<ref>King en Wilson, pp. 282–283; Klier en Mingay, p. 224; Massie, p. 249</ref> Sy het apaties en depressief geword is op 19 September 1916 kranksinnig verklaar,<ref>King en Wilson, p. 283; Kurth, ''Anastasia'', p. 167</ref> en het tyd in twee geestesinrigtings deurgebring.<ref>Kurth, ''Anastasia'', p. 415, nota 93</ref> Vroeg in 1920 is sy as vermis aangemeld van haar woonplek in Berlyn, en sedertdien is sy nie weer deur haar familie gesien nie.<ref>Klier en Mingay, pp. 105, 224; Kurth, ''Anastasia'', p. 166; Massie, pp. 178–179, 250</ref> In Mei 1927 is Franziska se broer Felix Schanzkowski aan Tschaikovsky voorgestel by ’n plaaslike herberg in Wasserburg naby Kasteel Seeon. Leuchtenberg se seun, Dmitri, was heeltemal seker Tschaikovsky is ’n bedrieër en dat Felix haar as sy suster herken het,<ref>Klier en Mingay, p. 106; Kurth, ''Anastasia'', p. 415, nota 80</ref> maar Leuchtenberg se dogter, Natalie, het oortuig gebly van Tschaikovsky se egtheid.<ref>Kurth, ''Anastasia'', p. 180; Massie, p. 181</ref> Leuchtenberg self was dubbelsinnig.<ref>King en Wilson, p. 160; Massie, p. 181</ref> Volgens een verslag het Felix aanvanklik verklaar Tschaikovsky is sy suster Franziska,<ref>Klier en Mingay, p. 106</ref> maar die beëdigde verklaring wat hy onderteken het, het slegs melding gemaak van ’n "sterk ooreenkoms", het fisiese verskille uitgelig en gesê sy het hom nie herken nie.<ref>Klier en Mingay, p. 106; Beëdigde verklaring van Felix Schanzkowski, aangehaal in Kurth, ''Anastasia'', p. 174</ref> Jare later het Felix se familie gesê hy het geweet Tschaikovsky is sy suster, maar het verkies om haar aan haar nuwe lewe oor te laat, wat baie geriefliker was as enige alternatief.<ref>Klier en Mingay, p. 224</ref> Besoekers aan Seeon het ingesluit prins [[Feliks Joesoepof]], man van Anastasia se niggie aan vaderskant prinses Irina Aleksandrowna van Rusland, wat geskryf het: {{Cquote|Ek verklaar kategories dat sy nie Anastasia Nicolajewna is nie, maar net ’n avonturier, ’n siek histerielyer en ’n vreeslike toneelspeelster. Ek kan eenvoudig nie verstaan hoe enigiemand hieroor kan twyfel nie. As jy haar gesien het, is ek oortuig daarvan dat jy sou teruggedeins het van afgryse by die gedagte dat hierdie vreeslike skepsel ’n dogter van ons tsaar kan wees.<ref>Brief van Joesopof aan groothertog Andrei Wladimirowitsj van Rusland, 19 September 1927, aangehaal in Kurth, ''Anastasia'', p. 186</ref>}} Ander besoekers, soos Felix Dassel, ’n offisier wat Anastasia in 1916 in die hospitaal besoek het, en Gleb Botkin, wat Anastasia as kind geken het en Tatiana Melnik se broer was, was egter oortuig daarvan dat Tschaikovsky eg is.<ref>Klier en Mingay, pp. 89, 135; Kurth, ''Anastasia'', pp. 193, 201</ref> ==Verenigde State (1928-'31)== Teen 1928 het Tschaikovsky se aanspraak belangstelling en aandag in die [[Verenigde State]] ontlok, waar Gleb Botkin artikels gepubliseer het ter ondersteuning van haar saak.<ref>Godl (1998); Klier en Mingay, p.108; Massie, p. 182</ref> Botkin se publisiteit het die aandag getrek van ’n veraf niggie van Anastasia, Xenia Leeds, ’n voormalige Russiese prinses wat met ’n ryk Amerikaanse nyweraar getroud was.<ref>Klier en Mingay, p. 108; Kurth, ''Anastasia'', p. 202; Massie, p. 182</ref> Botkin en Leeds het gereël dat Tschaikovsky op Leeds se koste na die Verenigde State vaar.<ref>Kurth, ''Anastasia'', pp. 202–204</ref> Op die reis na die VSA het Tschaikovsky Parys aangedoen, waar sy [[groothertog Andrei Wladimirowitsj van Rusland]], die tsaar se neef, ontmoet het. Hy het geglo sy is Anastasia.<ref>King en Wilson, p. 208; Klier en Mingay, p. 109; Kurth, ''Anastasia'', pp. 204–206</ref> Tschaikovsky het ses maande lank op die landgoed van die Leeds-familie in Oyster Bay, [[New York (deelstaat)|New York]], gewoon.<ref>Klier en Mingay, p. 109; Kurth, ''Anastasia'', pp. 214–219; Massie, pp. 175–176, 181</ref> [[Beeld:Rachmaninoff seated at Steinway grand piano.jpg|thumb|220px|Die pianis en komponis [[Sergei Rachmaninoff]] het betaal dat Anna in Long Island bly, waar sy die naam Anderson vir die eerste keer gebruik het.]] Terwyl die 10de herdenking van die tsaar se teregstelling in Julie 1928 nader gekom het, het Botkin ’n prokureur, Edward Fallows, aangestel om toesig te hou oor regstappe om enige deel van die tsaar se boedel buite die [[Sowjetunie]] te bekom. Omdat die dood van die tsaar nooit bewys is nie, kon die boedel eers 10 jaar ná die veronderstelde datum van sy dood aan familielede beskikbaar gestel word.<ref>Clarke, p. 187; Klier en Mingay, p. 110; Kurth, ''Anastasia'', pp. 220–221; Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', p. 242</ref> Buiten ’n betreklik klein deposito in Duitsland, wat onder die tsaar se erkende familielede versprei is, is geen geld egter ooit gevind nie.<ref>Klier en Mingay, p. 117</ref> Ná ’n rusie, moontlik oor Tschaikovsky se aanspraak op die boedel,<ref>Klier en Mingay, p. 110; Kurth, ''Anastasia'', pp. 221–222; Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', p. 242</ref> het Tschaikovsky uit die Leeds se herehuis getrek, en die pianis [[Sergei Rachmaninoff]] het gereël dat sy in die Garden City Hotel in Hempstead, New York, woon en later in ’n klein kothuis. Om die pers te vermy, is sy geregistreer as mev. Anderson, die naam waaronder sy later bekend gestaan het.<ref>Klier en Mingay, p. 110; Kurth, ''Anastasia'', p. 227; Massie, p. 181; Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', p. 244</ref> In Oktober 1928, ná die dood van die tsaar se moeder, [[Prinses Dagmar van Denemarke|Maria Fjodorowna]], het die 12 naaste familielede van die tsaar by Maria se begrafnis vergader en ’n verklaring onderteken wat Anderson as ’n bedrieër veroordeel het.<ref>Klier en Mingay, p. 111; Kurth, ''Anastasia'', p. 229; Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', pp. 238–239</ref> Die Kopenhagen-verklaring, soos dit bekend sou word, het verduidelik: "Ons pligsbesef dwing ons om te verklaar dat die verhaal slegs ’n sprokie is. Die nagedagtenis van ons dierbare afgestorwene sou geskaad word as ons hierdie fantasieverhaal sou toelaat om te versprei en enige geloofwaardigheid te kry."<ref>Klier en Mingay, p. 111; Kurth, ''Anastasia'', p. 229</ref> Vanaf vroeg in 1929 het Anderson saam met Annie Burr Jennings gewoon. Sy was 'n ryk oujongnooi van Park Avenue wat bly was om iemand te huisves wat sy gedink het die tsaar se dogter is.<ref>Massie, p. 182</ref> 18 maande lank was Anderson die pronkstuk van die New Yorkse samelewing.<ref>Kurth, ''Anastasia'', p. 232; Massie, p. 182</ref> Toe het ’n patroon van selfvernietigende gedrag begin: woede-uitbarstings, die doodmaak van haar troetelparkiet<ref>Klier en Mingay, p. 113; Brief van Wilton Lloyd-Smith, mej. Jennings se prokureur, aan Annie Jennings, 15 Julie 1930, aangehaal in Kurth, ''Anastasia'', p. 250</ref> en sy het een keer selfs kaal op die dak rondgehardloop.<ref>Brief van Wilton Lloyd-Smith, mej. Jennings se prokureur, aan Annie Jennings, 22 Augustus 1930, aangehaal in Kurth, ''Anastasia'', p. 251; Massie, p. 182</ref> Op 24 Julie 1930 het regter Peter Schmuck van die hooggeregshof van New York ’n bevel onderteken om haar na ’n sielsiekehospitaal te stuur.<ref>Kurth, ''Anastasia'', pp. 251–252</ref> Voordat sy daarheen gebring kon word, het Anderson haarself in haar kamer toegesluit, en die deur is met ’n byl oopgebreek. Sy is met geweld na die Four Winds-sanatorium in Westchester, New York, geneem waar sy net meer as ’n jaar gebly het.<ref>Massie, p. 182; Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', pp. 250–251</ref> In Augustus 1931 het Anderson na Duitsland teruggekeer, vergesel van ’n privaat verpleegster in ’n geslote kajuit op die passasierskip Deutschland.<ref>Kurth, ''Anastasia'', pp. 253–255; Massie, p. 186</ref> Jennings het die reis, die verblyf by die Westchester-sanatorium, en nog ses maande se sorg in die psigiatriese vleuel van ’n verpleegtehuis by Ilten naby [[Hannover]] betaal.<ref>Massie, p. 186</ref> Met haar aankoms in Ilten is Anderson as gesond van gees verklaar,<ref>Klier en Mingay, p. 125; Kurth, ''Anastasia'', p. 259</ref> maar aangesien die kamer vooruitbetaal was en sy nêrens anders gehad het om heen te gaan nie, het sy in ’n suite op die sanatoriumterrein aangebly.<ref>Kurth, ''Anastasia'', pp. 258–260</ref> ==Duitsland (1931-'68)== Anderson se terugkeer na Duitsland het persbelangstelling ontlok en sy het die simpatie van nog lede van die Duitse aristokrasie gekry.<ref name="k&m">Klier en Mingay, p. 127</ref> Sy het weer begin rondwoon as gas van haar weldoeners.<ref>Kurth, ''Anastasia'', pp. 271–279</ref> In 1932 het die Britse sensasiekoerant ''News of the World'' ’n opspraakwekkende storie gepubliseer waarin sy daarvan beskuldig is dat sy ’n Roemeense aktrise is wat bedrog pleeg.<ref>Klier en Mingay, p. 127; Kurth, ''Anastasia'', p. 276</ref> Haar prokureur het ’n lastersaak aanhangig gemaak, maar die lang proses het voortgeduur tot die uitbreek van [[Tweede Wêreldoorlog]], toe die saak van die hand gewys is omdat Anderson in Duitsland gewoon het en Duitse inwoners nie mense in vyandelike lande kon dagvaar nie.<ref name="k&m"/> Van 1938 af het prokureurs namens Anderson in Duitsland die verspreiding van die tsaar se boedel onder sy erkende familielede betwis, en hulle het op hulle beurt haar identiteit betwis.<ref>Klier en Mingay, p. 115; Kurth, ''Anastasia'', pp. 289–356</ref> Die geding het afwisselend dekades lank voortgeduur, sonder oplossing. [[Louis Mountbatten, 1ste graaf Mountbatten van Birma|Lord Louis Mountbatten]] het sommige van sy Duitse familielede se regskostes teen Anderson betaal.<ref>Klier en Mingay, p. 128; Massie, p. 189</ref> Die uitgerekte verrigtinge was die langste hofsaak in die Duitse geskiedenis.<ref>King en Wilson, p. 236; Klier en Mingay, p. 115</ref> Anderson het in 1938 ’n laaste ontmoeting met die Schanzkowski-familie gehad. Gertrude Schanzkowska het volgehou dat Anderson haar suster, Franziska, is,<ref>Klier en Mingay, p. 129; Kurth, ''Anastasia'', p. 283; Massie, p. 180</ref> maar die [[Nazi]]regering het die ontmoeting gereël om Anderson se identiteit vas te stel; en as sy as Schanzkowska aanvaar word, sou sy gevange geneem word.<ref>Klier en Mingay, p. 129</ref> Die Schanzkowski-familie het geweier om beëdigde verklarings teen haar te onderteken, en geen verdere stappe is geneem nie.<ref>King en Wilson, p. 316; Klier en Mingay, p. 129</ref> Teen die einde van die Tweede Wêreldoorlog het Anderson in Schloss Winterstein saam met Louise van Sakse-Meiningen gewoon, in wat die Sowjet-besettingsone geword het. In 1946 het prins Frederik van Sakse-Altenburg haar oor die grens na Bad Liebenzell in die Franse besettingsone help kom.<ref>Klier en Mingay, p. 129; Kurth, ''Anastasia'', pp. 285–286</ref> Prins Frederik het Anderson gevestig in ’n voormalige leërkaserne op die dorpie Unterlengenhardt, aan die rand van die [[Swartwoud]], waar sy ’n soort toeristeaantreklikheid geword het.<ref>Klier en Mingay, pp. 130–131; Kurth, ''Anastasia'', pp. 263–266; Massie, p. 186</ref> Lili Dehn, ’n vriendin van keiserin Aleksandra, het haar besoek en as Anastasia erken,<ref>Klier en Mingay, pp. 153–154; Kurth, ''Anastasia'', p. 288; Massie, p. 187</ref> maar toe Charles Sydney Gibbes, die Engelse privaat onderwyser van die keiserlike kinders, Anderson ontmoet, het hy haar as ’n bedrieër veroordeel.<ref>Kurth, ''Anastasia'', p. 304; Massie, p. 187</ref> In ’n beëdigde verklaring het hy gesê: "Sy lyk op geen manier soos die ware groothertogin Anastasia wat ek geken het nie ... Ek is heeltemal seker sy is ’n bedrieër."<ref>Massie, p. 187</ref> Anderson het ’n kluisenaar geword, omring deur katte, en haar huis het vervalle geraak.<ref>Klier en Mingay, p. 140; Kurth, ''Anastasia'', p. 334; Massie, p. 191</ref> In Mei 1968 is Anderson na ’n hospitaal in Neuenbürg geneem nadat sy halfbewusteloos in haar huis ontdek is. In haar afwesigheid het prins Frederik die eiendom op bevel van die plaaslike gesondheidsraad laat skoonmaak.<ref>Klier en Mingay, p. 140; Kurth, ''Anastasia'', pp. 370–371</ref> Haar Ierse wolfhond en 60 katte is doodgemaak.<ref>Klier en Mingay, p. 140; Kurth, ''Anastasia'', pp. 371–372</ref> Anderson was verskrik hieroor en het haar langtermynondersteuner Gleb Botkin se aanbod aanvaar om terug te verhuis na die Verenigde State.<ref>Klier en Mingay, p. 142; Kurth, ''Anastasia'', pp. 371–372; Welch p. 253</ref> ==Finale jare (1968-'84)== [[Beeld:Botkin,Gleb.jpg|thumb|220px|Anderson se langtermyn-ondersteuner Gleb Botkin, omstreeks 1960.]] Botkin het op die universiteitsdorp Charlottesville, [[Virginië]], gewoon en ’n plaaslike vriend van hom, die geskiedenisprofessor en genealoog John Eacott "Jack" Manahan het vir Anderson se reis na die Verenigde State betaal.<ref>Klier en Mingay, p. 142; Kurth, ''Anastasia'', p. 370; Massie, pp. 191–192</ref> Sy het die land binnegekom op ’n besoekersvisum vir ses maande en kort voordat dit sou verval, het sy op 23 Desember 1968 in ’n burgerlike seremonie getrou met Manahan, wat 20 jaar jonger as sy was. Botkin was die strooijonker.<ref>King en Wilson, p. 246; Kurth, ''Anastasia'', p. 375</ref> Jack Manahan het van dié geriefshuwelik gehou<ref>Kurth, ''Anastasia'', p. 375; Massie, p. 192</ref> en homself beskryf as "groothertog-in-afwagting"<ref>Massie, p. 192</ref> of "skoonseun van die tsaar".<ref>Klier en Mingay, p. 145</ref> Die egpaar het in aparte slaapkamers gebly in ’n huis in University Circle in Charlottesville, en het ook ’n plaas naby Scottsville besit.<ref>Kurth, ''Anastasia'', p. 381</ref> Botkin is in Desember 1969 oorlede.<ref>Klier en Mingay, p. 162; Kurth, ''Anastasia'', p. 376</ref> In Februarie van die volgende jaar, 1970, het die hofsake uiteindelik tot ’n einde gekom, sonder dat enige party Anderson se identiteit kon bevestig.<ref>King and Wilson, pp. 236–238; Klier en Mingay, p. 139; Kurth, ''Anastasia'', p. 377</ref> Manahan en Anderson, nou wettig bekend as Anastasia Manahan,<ref>King en Wilson, p. 247; Kurth, ''Anastasia'', p. 375</ref> het goed bekend geword in die Charlottesville-omgewing as eksentrieke figure.<ref>Klier en Mingay, p. 162; Kurth, ''Anastasia'', p. 388; Tucker</ref> Al was Jack Manahan welgesteld, het hulle in vuil en armoedige omstandighede geleef met groot getalle honde en katte, en hope vullis.<ref>Klier en Mingay, p. 162; Kurth, ''Anastasia'', p. 381; Massie, p. 192; Tucker</ref> Op 20 Augustus 1979 is Anderson na die hospitaal in Charlottesville gebring met ’n dermobstruksie. ’n Gangreneagtige gewas en ’n stuk van haar derm is deur dr. Richard Shrum verwyder.<ref>King and Wilson, p. 251; Massie, p. 194</ref> Met beide Manahan en Anderson se gesondheid wat agteruitgegaan het, is Anderson in November 1983 in ’n inrigting opgeneem en ’n prokureur, William Preston, is deur die plaaslike hof as haar voog aangestel.<ref>King en Wilson, p. 252; Klier en Mingay, p. 163</ref> ’n Paar dae later het Manahan Anderson uit die hospitaal "ontvoer"<ref>Klier en Mingay, p. 163; Massie, p. 193</ref> en hulle het drie dae lank deur Virginië rondgery. Nadat hulle in 13 state gesoek is, is hulle opgespoor en Anderson is teruggebring na ’n versorgingsgerief.<ref>Klier en Mingay, p. 164; Massie, p. 193</ref> In Januarie is vermoed sy het ’n beroerte gehad en op 12 Februarie 1984 is sy aan [[longontsteking]] oorlede.<ref>King en Wilson, p. 253; Klier en Mingay, p. 164</ref> Sy is dieselfde dag veras, en haar as is op 18 Junie 1984 in die kerkhof by Klooster Seeon begrawe.<ref>King en Wilson, pp. 253–255; Klier en Mingay, p. 164; Massie, p. 193</ref> Manahan is op 22 Maart 1990 oorlede.<ref name=hook>Tucker</ref> ==DNS-getuienis== In 1991 is die liggame van keiser Nikolaas, keiserin Aleksandra en drie van hulle dogters opgegrawe uit ’n massagraf naby [[Jekaterinburg]]. Hulle is geïdentifiseer op grond van beide skeletontledings en DNS-toetse.<ref name=gill/> [[Mitochondriale DNS]] (mtDNS) is byvoorbeeld gebruik om moederlike verwantskappe te bepaal. mtDNS uit die vroulike bene het ooreengestem met dié van [[Prins Philip, Hertog van Edinburg|prins Philip, hertog van Edinburg]], wie se ouma aan moederskant, [[prinses Victoria van Hesse-Darmstadt]], ’n suster van Aleksandra was.<ref name=gill>Gill et al.</ref> Die liggame van [[Aleksei Nikolajewitsj, tsarewitsj van Rusland|Aleksei]] en die oorblywende dogter is in 2007 ontdek. Herhaalde en onafhanklike DNS-toetse het bevestig dat die oorskot dié van die sewe lede van die [[Huis van Romanof|Romanofgesin]] was, en het bewys dat geen van die tsaar se vier dogters die [[Moord op die Romanofs|skietery van die Romanofs]] oorleef het nie.<ref name="coble&rogaev">Coble et al.; Rogaev et al.</ref><ref name=cnn/><ref name=cnn>{{citation|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/04/30/russia.czar/index.html|title=Discovery solves mystery of last Czar's family|publisher=CNN|date=30 April 2008|access-date=1 Julie 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080521134509/http://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/04/30/russia.czar/index.html|archive-date=21 May 2008}}</ref> DNS van ’n monster van Anderson se weefsel, deel van haar derm wat in 1979 tydens ’n operasie verwyder is, is vergelyk met dié van die Romanofs en hulle familielede. Dit het nie ooreengestem met dié van die hertog van Edinburg of dié van die Romanof-bene nie, wat bevestig het dat Anderson nie aan die Romanofs verwant was nie. Die monster het egter ooreengestem met DNS wat voorsien is deur Karl Maucher, ’n kleinseun van Franziska Schanzkowska se suster, Gertrude (Schanzkowska) Ellerik, wat aangedui het dat Karl Maucher en Anna Anderson moederlik verwant was en dat Anderson Schanzkowska was.<ref>Godl (1998); Stoneking et al.</ref> Net so is verskeie stringe van Anderson se hare, wat in ’n koevert in ’n boek gevind is wat aan Anderson se man, Jack Manahan, behoort het, getoets; mtDNS uit die hare het ooreengestem met Anderson se hospitaalmonster en dié van Schanzkowska se familielid Karl Maucher, maar nie met die Romanof-oorskot of lewende familielede van die Romanofs nie.<ref>King en Wilson, pp. 263–266; Massie, p. 246; Stoneking et al.</ref> ==Beoordeling== Hoewel kommuniste die hele Romanoffamilie in Julie 1918 vermoor het, insluitend die 17-jarige groothertogin Anastasia, het kommunistiese disinformasie jare daarna gerugte gevoed dat lede van die tsaar se familie oorleef het.<ref>King en Wilson, p. 67; Klier en Mingay, pp. 70–71, 82–84; Massie, pp. 144–145</ref> Die teenstrydige gerugte oor die lot van die familie het bedrieërs in staat gestel om vals aansprake te maak dat hulle ’n oorlewende Romanof is.<ref>King en Wilson, p. 71; Klier en Mingay, pp. 84, 91; Massie, pp. 144–145</ref> Die meeste van die bedrieërs se aansprake is verwerp, maar Anna Anderson se aanspraak het bly voortbestaan.<ref>King en Wilson, p. 2; Massie, pp. 144–162</ref> Talle boeke en artikels is voor die bekendmaking van die DNS-getuienis geskryf wat veronderstel dat sy Anastasie was. Onlangse biografieë deur John Klier, Robert Massie en Greg King wat haar as ’n bedrieër beskryf, is geskryf nadat die DNS-toetse bewys het sy was nie Anastasia nie. Beoordelings verskil oor of Anderson ’n doelbewuste bedrieër was, getraumatiseer tot die aanvaarding van ’n nuwe identiteit of iemand wat deur haar ondersteuners vir hulle eie doelwitte gebruik is. Pierre Gilliard het haar ’n “slinkse psigopaat” genoem.<ref>Godl (1998); {{citation|author=Gilliard, Pierre|date=25 June 1927|title=L'Histoire d'une imposture|journal=L'Illustration}} aangehaal in Kurth, ''Anastasia'', p. 179</ref> Die gelykstelling van Anderson met lede van die keiserlike familie het begin by Clara Peuthert in die Dalldorf-inrigting, nie by Anderson self nie. Anderson het daarna blykbaar daarmee saamgegaan.<ref>Klier en Mingay, p. 94</ref> Die skrywer Michael Thornton sê: “Iewers langs die pad het sy Schanzkowska verloor en verwerp. Sy het daardie persoon totaal verloor en volkome aanvaar dat sy hierdie nuwe persoon was. Ek dink dit het per ongeluk gebeur en sy is meegesleur op ’n golf van euforie.”<ref>Aangehaal deur Klier en Mingay, p. 230</ref> Lord Louis Mountbatten, ’n neef van die Romanof-kinders, het gedink haar ondersteuners “raak eenvoudig ryk uit die tantième van verdere boeke, tydskrifartikels, toneelstukke, ensovoorts”.<ref>Brief van Mountbatten aan Ian Jacob, 8 September 1958, aangehaal in {{citation|last=Ziegler|first=Philip|title=Mountbatten|publisher=Collins|location=London|year=1985|isbn=0-00-216543-0|page=[https://archive.org/details/mountbattenoffic00phil/page/679 679]|url=https://archive.org/details/mountbattenoffic00phil/page/679}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Bronne== {{refbegin|3}} * {{citation|year=1958|title=I, Anastasia: 'n Outobiografie met aantekeninge deur Roland Krug von Nidda, uit Duits vertaal deur Oliver Coburn|publisher=Michael Joseph|location=Londen}} * {{citation|last=Clarke|first=William|year=2007|title=Romanoff Gold: The Lost Fortune of the Tsars|publisher=Sutton Publishing|location=Stroud|isbn=978-0-7509-4499-1}} * {{citation | last1 = Coble | first1 = Michael D | last2 = Loreille | first2 = Odile M | last3 = Wadhams | first3 = Mark J | last4 = Edson | first4 = Suni M | last5 = Maynard | first5 = Kerry | last6 = Meyer | first6 = Carna E | last7 = Niederstätter | first7 = Harald | last8 = Berger | first8 = Cordula | last9 = Berger | first9 = Burkhard | last10 = Falsetti | first10 = Anthony B | last11 = Gill | first11 = Peter | last12 = Parson | first12 = Walther | last13 = Finelli | first13 = Louis N. | date = 11 March 2009 | title = Mystery Solved: The Identification of the Two Missing Romanov Children Using DNA Analysis | journal = PLoS ONE | volume = 4 | issue = 3 | page = e4838 | doi = 10.1371/journal.pone.0004838 | pmid = 19277206 | pmc = 2652717 | bibcode = 2009PLoSO...4.4838C| doi-access = free }} * {{Cite journal |last1=Gill |first1=Peter |last2=Ivanov |first2=Pavel L. |last3=Kimpton |first3=Colin |last4=Piercy |first4=Romelle |last5=Benson |first5=Nicola |last6=Tully |first6=Gillian |last7=Evett |first7=Ian |last8=Hagelberg |first8=Erika |last9=Sullivan |first9=Kevin |date=1 February 1994 |title=Identification of the remains of the Romanov family by DNA analysis |journal=Nature Genetics |volume=6 |issue=2 |pages=130–135 |doi=10.1038/ng0294-130 |pmid=8162066 |s2cid=33557869}} * {{citation|last=Godl|first=John|date=Augustus 1998|title=Anastasia: The Unmasking of Anna Anderson|journal=The European Royal History Journal|issue=VI|publisher=Arturo Beeche|location=Oakland|pages=3–8}} * {{citation|author=Godl, John|date=25 March 2000a|title=Remembering Anna Anderson|url=http://www.serfes.org/royal/rememberingannaanderson.htm|publisher=Archimandrite Nektarios Serfes|location=Boise, Idaho|access-date=3 Julie 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325105610/http://www.serfes.org/royal/rememberingAnnaAnderson.htm|archive-date=25 March 2009|archivedate=25 Maart 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090325105610/http://www.serfes.org/royal/rememberingAnnaAnderson.htm}} * {{citation|author=Godl, John|url=http://www.serfes.org/royal/rememberingannaandersonii.htm|title=Remembering Anna Anderson: Part II|publisher=Father Nektarios Serfes|location=Boise, Idaho|date=26 March 2000b|access-date=7 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101113122212/http://www.serfes.org/royal/rememberingAnnaAndersonii.htm|archive-date=13 November 2010|archivedate=13 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101113122212/http://www.serfes.org/royal/rememberingAnnaAndersonii.htm}} * {{citation|author=Gutterman, Steve|date=23 Augustus 2007|title=Bones turn up in hunt for last czar's son|url=http://www.nbcnews.com/id/20417240|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213231924/http://www.nbcnews.com/id/20417240/|url-status=dead|archive-date=13 December 2013|publisher=Associated Press|access-date=3 Julie 2009}} * {{citation|last=Hall|first=Coryne|year=1999|title=Little Mother of Russia: A Biography of Empress Marie Feodorovna|publisher=Shepheard-Walwyn|location=London|isbn=0-85683-177-8}} * {{citation|last1=King|first1=Greg|last2=Wilson|first2=Penny|year=2011|title=The Resurrection of the Romanovs|location=Hoboken|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-44498-6}} * {{citation|last=Klier|first=John|author2=Mingay, Helen|year=1995|title=The Quest for Anastasia|publisher=Smith Gryphon|location=London|isbn=1-85685-085-4}} * {{citation|last=Kurth|first=Peter|year=1983|title=Anastasia: The Life of Anna Anderson|publisher=Jonathan Cape|location=London|isbn=0-224-02951-7}} * {{citation|last=Kurth|first=Peter|year=1995|title=Tsar|publisher=Little, Brown|location=Toronto|isbn=0-316-50787-3}} * {{citation|last=Lovell|first=James Blair|year=1991|title=Anastasia: The Lost Princess|publisher=Robson Books|location=London|isbn=0-86051-807-8}} * {{citation|last=Massie|first=Robert K.|year=1995|title=The Romanovs: The Final Chapter|publisher=Random House|location=London|isbn=0-09-960121-4}} * {{citation | last1 = Rogaev | first1 = Evgeny I | last2 = Grigorenko | first2 = Anastasia P | last3 = Moliaka | first3 = Yuri K | last4 = Faskhutdinova | first4 = Gulnaz | last5 = Goltsov | first5 = Andrey | last6 = Lahti | first6 = Arlene | last7 = Hildebrandt | first7 = Curtis | last8 = Kittler | first8 = Ellen LW | last9 = Morozova | first9 = Irina | date = 31 March 2009 | title = Genomic identification in the historical case of the Nicholas II royal family | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 106 | issue = 13 | pages = 5258–5263 | doi = 10.1073/pnas.0811190106 | pmid = 19251637 | pmc = 2664067 | bibcode = 2009PNAS..106.5258R| doi-access = free }} * {{citation|author=Sieff, Martin|date=1 May 2008|title=Romanov mystery finally solved|url=http://www.upi.com/news/issueoftheday/2008/05/01/Romanov-mystery-finally-solved/UPI-19691209678305/|publisher=United Press International|access-date=3 Julie 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090624134327/http://www.upi.com/news/issueoftheday/2008/05/01/Romanov-mystery-finally-solved/UPI-19691209678305/|archive-date=24 June 2009}} * {{citation | last1 = Stoneking | first1 = Mark | last2 = Melton | first2 = Terry | last3 = Nott | first3 = Julian | last4 = Barritt | first4 = Suzanne | last5 = Roby | first5 = Rhonda | last6 = Holland | first6 = Mitchell | last7 = Weedn | first7 = Victor | last8 = Gill | first8 = Peter | last9 = Kimpton | first9 = Colin | last10 = Aliston-Greiner | first10 = Rosemary | last11 = Sullivan | first11 = Kevin | date = 9 January 1995 | title = Establishing the identity of Anna Anderson Manahan | journal = Nature Genetics | volume = 9 | pages = 9–10 | doi = 10.1038/ng0195-9 | pmid = 7704032 | issue = 1| s2cid = 11286402 }} * {{citation|last=Sykes|first=Bryan|year=2001|title=The Seven Daughters of Eve|publisher=Norton|location=New York|isbn=0-393-02018-5}} * {{citation|author=Tucker, William O. Jr.|date=5 Julie 2007|title=Jack & Anna: Remembering the czar of Charlottesville eccentrics|url=http://www.readthehook.com/stories/2007/07/05/COVER-jackManahan-I.rtf.aspx|journal=The Hook|publisher=Better Publications LLC|location=Charlottesville, Virginia|access-date=3 Julie 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225022054/http://www.readthehook.com/86004/cover-jack-amp-anna-remembering-czar-charlottesville-eccentrics|archive-date=25 February 2014}} * {{citation|last=Van der Kiste|first=John|author2=Hall, Coryne|year=2002|title=Once A Grand Duchess: Xenia, Sister of Nicholas II|publisher=Sutton Publishing|location=Phoenix Mill|isbn=0-7509-2749-6}} * {{citation|last=Welch|first=Frances|year=2007|title=A Romanov Fantasy: Life at the Court of Anna Anderson|publisher=W.W. Norton & Co|location=New York|isbn=978-0-393-06577-0|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780393065770}} {{refend}} ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Anna Anderson}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Anna Anderson}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Anderson, Anna}} [[Kategorie:Geboortes in 1896]] [[Kategorie:Geskiedenis van Rusland]] [[Kategorie:Sterftes in 1984]] [[Kategorie:Swendelaars]] ndbh1ib8on5vo62pb54o97e0299l6di 0 45483 2893140 2789650 2026-04-12T12:21:05Z Jcb 223 2893140 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Amanda Strydom | beeld = Amanda Strydom.jpg | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = solo | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = {{GDEO|1956|7|23}} | geboorteplek = | oorsprong = [[Suid-Afrika]] | sterfdatum = | sterfplek = | genre = Kabaret | beroep = Sangeres | instrument = Stem | jare_aktief = [[1995]] – nou | etiket = | assosiasies = | webwerf = [http://www.amandastrydom.com amandastrydom.com] | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Amanda Strydom''' (gebore [[23 Julie]] [[1956]]) is 'n Afrikaanse kabaretsangeres, liedjieskrywer en aktrise wat ook bekendheid in [[Nederland]] verwerf het. In [[1979]] speel sy die hoofrol in [[Franz Marx]] se rolprent, ''Pasgetroud''. == Vroeë lewe == Strydom is in [[Port Elizabeth]], [[Oos-Kaap]], gebore waar sy haar grootwordjare deurgebring het en gematrikuleer het aan Hoërskool Framesby in 1974. Sy het geen formele musiekopleiding ontvang nie en kan ook nie note lees nie, maar het nogtans deelgeneem aan skoolkore en het drama geleer by die Kinderteater onder leiding van Marik Mocke en Marlene Pieterse. Strydom het in 1978 haar [[Baccalaureus artium]]-graad in [[Kuns]] behaal, waar sy gespesialiseer het in drama, aan die [[Universiteit van Pretoria]]. == Vroeë loopbaan == In 1979 het sy haar eerste lied, ''Ek loop die Pad'', geskryf nadat vriende haar aangemoedig het. Die lied het vinnig gewildheid bereik en is ook al deur onder andere [[Laurika Rauch]] gesing. Die meeste van haar liedjies in haar versameling het Strydom self geskryf, maar het ook al liedjies van [[Koos du Plessis]], [[Stef Bos]], José Feliciano, [[Kris Kristofferson]], Holy Cole en George Gershwin gesing. Strydom skryf haar lirieke op haar eie en werk gewoonlik saam met ander kunstenaars om dit te toonset. Van die kunstenaars wat haar gewoonlik help om die musiek te komponeer is onder andere Janine Neethling, Didi Kriel, [[Lize Beekman]], Peter McLea, Siegfried Pretsch en Angerie van Wyk. Dieselfde jaar van 1979 het Strydom begin werk by die Kaapse Provinsiale Kunsteraad, waar sy in teaterproduksies soos ''Die Wonderwerk'' en ''Kinkels inni Kabel'' opgetree het. In 1979 is sy ook vryskutaktrise, kabaretsangeres, platejoggie, televisieaanbieder en skrywer en kry terselfdertyd ook die hoofrol in ''Pasgetroud''. In 1980 het sy as sangeres opgetree in die televisieprogram ''Musiek en Liriek'' saam met ander bekende Suid-Afrikaanse kunstenaars – hierdie program het 'n blywende impak op die groei van Afrikaanse musiek gehad. Dieselfde jaar het Strydom ook as platejoggie vir Hoëveld Stereo en Radio 5 begin werk en het die vroulike hoofrol in die Engelse televisiedrama, ''Potato Eaters'', gekry. Strydom se eerste opvoering was by die [[Markteater]] in [[Johannesburg]], waar sy in een van [[Hennie Aucamp]] se kabarette, ''Met Permissie Gesê'', opgetree het, in 1981. Sy het ook die karakter van Grace Lipschitz in ''Hell is for Whites Only'' vertolk, wat geskryf is deur [[Pieter-Dirk Uys]]. Strydom het ook in die teaterproduksie, ''[[Siener in die suburbs (1973)|Siener in die Suburbs]]'', opgetree vir die amptelike opening van die [[Suid-Afrikaanse Staatsteater|Staatsteater in Pretoria]]. Die volgende jaar, [[1982]], het sy begin toer saam met die sanger, [[David Kramer]]. Teen [[1983]] was Strydom 'n gebalanseerde kunstenaar van vele genres en het in verskeie toneelopvoerings en televisiereekse opgetree. In 1983 stel sy haar eerste Afrikaanse langspeelplaat vry, getiteld ''Vir my Familie'', en in 1985 stel sy haar eerste Engelse langspeelplaat, ''Jupiter Jones is Amanda'', vry. Vir haar karakter van die Poolse sanger, Elzbieta Karski, vir die Engelse televisiereeks, ''1922'', het aan haar die ''Star Tonight''-toekenning besorg vir Beste Engelse Aktrise in [[1985]]. Strydom tree as solokabaretsanger op by Garbo’s in [[Kaapstad]] en by Klub 58 in [[Hillbrow]], Johannesburg. Die skrywer, Hennie Aucamp, het 'n groot invloed op Strydom se ontwikkeling as kabaretsanger gehad en sy reken hom steeds as haar mentor asook [[Merwede van der Merwe]]. Met die hulp van hierdie mentors kon sy die optrede, ''Die Lewe is 'n Grenshotel'', lewer wat die lewe van soldate aanspreek in die [[Suid-Afrikaanse Grensoorlog]] in [[Angola]]. Strydom se unieke aanslag het haar laat uitstaan tussen die ander kunstenaars van daardie tyd, omdat sy met haar sang en kwinkslae sensitiewe onderwerpe kon aanspreek op 'n tong-in-die-kies manier. ''"Daar was 'n oorlog in Angola, en ons het daaroor gesing, gespot, gepraat; nie net daaroor nie, oor sensuur, oor die liefde. Ons is in ons stockings en sykouse en fishnets en shorts. In Afrikaans het ons oor daai verhoog gespring en oor dit wat dekadent en die lewe is 'n pad begin baan vir wat mense vandag in die land kabaret noem".'' Die ontnugtering het gekom toe televisieregisseurs en vervaardigers Strydom begin nader het om oorgeklankte Amerikaanse liedjies vir musiekblyspele soos ''Cabaret'' te sing. Die geforseerde oorvertaling het nie vir haar eg gevoel nie, en sy het vinnig weer teruggekeer na haar eie moedertaal en styl. === Amandla! === In [[1986]] het Strydom veral bekendheid verwerf toe sy in die Oude Libertas teater in [[Stellenbosch]] haar gehoor met die swart saluut begroet het, die lig van 'n vuis in die lug, versinnebeeld die swaarkry onder die swart gemeenskap tydens die apartheidsera en dit was ook die manier hoe swart politikusse mekaar gegroet het. Die spreker sou dan uitroep “Amandla” en die gehoor sou antwoord “Ngawethu”. Met president [[P.W. Botha]] aan bewind, was dit taboe vir enige wit Afrikaanse vrou om hierdie saluut op 'n verhoog te doen. Gevolglik daarna, is daar na Amanda as Amandla verwys en sy het ook soms self na haar as Amandla verwys. Na hierdie insident het Strydom met haar eie bipolêre depressie gewroeg, 'n eerlike blik op haar toestand syfer na die oppervlak in die toneelstuk ''In Full Light'', wat sy geskryf het asook die lied ''Strydom/Amandla''. Van 1988 tot 1990 kry sy baie min werk omrede die politieke milieu in Suid-Afrika op daardie stadium baie kwesbaar was. In 1991 begin sy weer werk en tree op in die kabaret ''Midnite Ladies'' in Pretoria en in die televisiereekse ''Arende'' en ''Big Time''. Die daaropvolgende jaar (1992) het sy as televisieaanbieder gewerk by die destydse NNTV, wat toe 'n filiaal van die [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie|SABC]] was. == Latere loopbaan == In 1993 het Strydom se loopbaan 'n nuwe rigting ingeslaan toe sy 'n eenmanvertoning geskryf en opgevoer het by die [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees]], genaamd: ''State of the Heart''. Dit het 'n gereelde opvoering geword en ook 'n [[DALRO|Dalro]]- en ''Evening Post''-toekenning gewen. Strydom het ook 'n album vrygestel, ''Songs from State of the Heart'', met die liedjies wat in die kabaret gesing word. Haar volgende vertoning was, ''The Incredible Journey of Tinkerbell van Tonder'' en is opgevoer in die Staatsteater in Pretoria, by die [[Nasionale Kunstefees]] in Grahamstad en by die Operahuis in haar tuisdorp, Port Elizabeth. Met haar derde eenvrouvertoning, was dit in 'n tyd wat teaters, produksiemaatskappye en orkeste hul befondsing van die staat verloor het. Haar vertoning, ''Diva'', het juis hierdie probleem aangespreek waarin sy pleit vir erkenning vir die kuns in Suid-Afrika. In [[1995]] het sy met hierdie produksie getoer en ''Diva'' het vertoon by die Klein Karoo Nasionale Kunstefees, die Staatsteater, die Operahuis in Port Elizabeth en die André Hugenote teater in [[Bloemfontein]]. Dieselfde jaar het die [[SABC2|SABC 2]]-kanaal 'n dokumentêr oor haar lewe en loopbaan gemaak en in die daaropvolgende jaar het dieselfde kanaal die produksie ''Diva'' verfilm en uitgesaai. Haar volgende projek, ''Vrou by die Spieël'', was haar derde album wat sy vrygestel het in samewerking met Didi Kriel en Lize Beekman. Sy het ook 'n suksesvolle konsertprogram van haar eie liedjies saamgestel genaamd, ''Strydom in Concert''. In 1997 het Strydom na [[België]] getoer met die liedjies van ''Vrou by die Spieël'' en ''State of the Heart'', dit plaaslik opgevoer by kunstefeeste en saam met Hennie Aucamp gewerk aan haar nuwe kabaret, ''ʼn Vuur gevang in Glas''. Hierdie produksie is opgevoer by die Klein Karoo Nasionale Kunstefees, asook 'n albumvrystelling van die liedjies. Oor 'n tydperk van drie weke het Strydom ook nog in dieselfde jaar ([[1997]]) al vier haar eenvrouvertonings by die Staatsteater in Pretoria opgevoer. Haar vyfde album, ''Hotel Royale'', was in samewerking met Peter MacLea en Didi Kriel en is in [[1998]] vrygestel. Die album is in ʼn teaterproduksie verwerk vir die Klein Karoo Nasionale Kunstefees vir die daaropvolgende jaar en die produksies ''C’est Moi'' en ''In Full Flight'' is ook geskryf en opgevoer by verskeie kunstefeeste in 1999 en vir die [[Aardklop Kunstefees]] het sy die produksie, ''Hartlied'', geskryf en opgevoer. In [[2000]] het sy saam met [[Elzabé Zietsman]] opgetree in die kabaret, ''Strydom en Zietsman'' ''– in alfabetiese volgorde'' en het ook ʼn Europese reisjoernaal program op [[kykNET]] aangebied. 2001 was 'n baie produktiewe jaar vir Strydom, waar sy vier nuwe teaterproduksies geskryf en opgevoer het en twee nuwe albums opgeneem en vrygestel het. Die teaterproduksies: ''Ligvoets, Die Taal van my Hart, Jazz vir jou en 'n bietjie Blou'' en ''Meisie sings the Blues.'' Die albums: ''Op ʼn Klein Blou Ghoen'' en 'n samewerking van die vertoning, ''Jazz vir jou en 'n bietjie blou''. Vir haar vertoning in ''Op 'n Klein Blou Ghoen'', het sy twee FNB Vita-toekennings gewen. Dieselfde jaar is Strydom aangeval deur drie Rotweillers, maar is getroos deur 'n persoonlike besoek deur Nelson Mandela, nadat hy van die insident te hore gekom het. In [[2002]] is Strydom geïnspireer om Volstoom te skryf, 'n begrafniskabaret wat sy openingsvertoning by die Aardklop Kunstefees in Potchefstroom gehad het. Haar vertoning, ''All by Myself'', het sy by die Pienk Loeriefees opgevoer, asook in Kaapstad. Drie tydskrifte het Strydom genader om by hul funksies op te tree: [[Die Huisgenoot]] het haar genooi om op te tree by die jaarlikse ''[[Huisgenoot-Skouspel]]'' te [[Sun City]], [[Rooi Rose]] het haar genooi om te sing by die ''Al Daai Jazz'' konsert en [[Sarie]] het haar genooi om by hul ''Inspirasie'' konsert op te tree. In 2003 het Strydom, in samewerking met Floors Oosthuizen, Janine Neethling en Vinnie Henrico, die album, ''Verspreide Donderbuie'', vrygestel – 'n projek waarvoor Strydom twee Geraasmusiek-toekennings en 'n [[Suid-Afrikaanse Musiekpryse|SAMA]]-toekenning gewen het. Sy is deur die Universiteit van Pretoria vereer met die Tuks Alumni Laureaat-toekennig en is ook later die jaar genooi na [[Nelson Mandela]] se 85ste verjaardagviering in Sandton, Johannesburg. Strydom het haar vriend, wyle [[Johannes Kerkorrel]], vereer met twee konserte: die eerste ''Hommage a Kerkorrel'', saam met [[Stef Bos]] by die Stadskouburg in [[Brugge]], België en die tweede konsert is wat sy saam met Kerkorrel geskryf het, die lied ''Ek het gedroom'' opgevoer in die Staatsteater in Pretoria by Kerkorrel se huldeblykkonsert, ''Een jaar later''. In 2004 is ''Kaalvoet'' vrygestel, 'n boek met haar liedjies se lirieke en foto’s van haar loopbaan. Sy het ook gehelp om fondse in te samel vir die Elijah Skool deur haar eenvrouvertoning, ''State of the Heart'', in [[Jeffreysbaai]] op te voer. In samewerking met ander kunstenaars het sy die produksie, ''Plakboek'', saamgestel en opgevoer by Caesars in Johannesburg, asook by die [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees]] saam met [[Laurika Rauch]]. Strydom se sang het vertak na Latyns-Amerikaanse musiek, waar sy as solis opgetree het in die produksie ''Missa Criola'' in Potchefstroom. Die werk is oorspronklik vir die tenoorstem van die Argentynse sangeres, Mercedes Sosa, geskryf maar dit het Strydom se stem goed gepas. Strydom was latere jare steeds aktief betrokke by plaaslike kunstefeeste in Suid-Afrika, sy het saam met die Universiteit van Pretoria se Simfonieorkes gesing en het al verskeie optredes in die [[Lae Lande]] gehad, onder ander die Koninklijk Teater Carré in September 2008 en in 2009 het sy weer 'n toer na [[Nederland]] en [[België]] onderneem. Latere albums wat sy vrygestel het is: '' 'n Rugsak vol Robyne'' (2005) en ''Kerse teen die donker'' (2008). == Diskografie == * ''Songs from State of the Heart'' (1995) * ''The Incredible Journey of Tinkerbell van Tonder'' (1995) * ''Vrou by die Spieël'' (1996) * '' 'n Vuur gevang in Glas'' (1997) * ''Hotel Royale'' (1998) * ''Ek Loop Die Pad, 20 Jaar'' (2000) * ''Op 'n Klein Blou Ghoen'' (2001) * ''Jazz vir jou en 'n bietjie Blou'' (2002) * ''Verspreide Donderbuie/Scattered Thunder'' (2003) * '' 'n Rugsak vol Robyne'' (2005) * ''Briewe Uit Die Suide'' (2007) * ''Kerse Teen Die Donker'' (2008) * ''Stroomop'' (2010) == Filmografie == * ''Jock: A true Tale of Friendship'' (1994) * ''Arende III: Dorsland''; televisiereeks; vertolk die rol van Hilde Bauer (1993) * ''Glaskasteel''; televisiereeks; vertolk die rol van Lilian Louw (1992) * ''Brutal Glory''; video; vertolk haarself (1989) * ''Options''; vertolk die rol van ʼn polisievrou (1986) * ''Doffel Babbel en Bekkie''; televisiereeks; vertolk die rol van Babbel (1986) * ''Westgate III''; televisiereeks; vertolk die rol van Jupiter Jones (1985) * ''1922''; televisiereeks; vertolk die rol van Elzabieta Karski (1984) * ''Wolhaarstories''; vertolk die rol van Magda (1983) * ''The Potato Eater''; vertolk die rol van Bettie Marais (1981) * ''Ntunzini-Spa''; televisiereeks (1981) * ''Pas Getroud'' (1980) * ''Pretoria O Pretoria!''; vertolk die rol van Sarie (1979) * ''Oppi Kassie''; dokumentêre reeks (2018) == Sien ook == * [[Afrikaanse musiek]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse musikale kunstenaars]] == Eksterne skakels == * [http://www.amandastrydom.com Amanda Strydom se amptelike webwerf] * http://www.amandastrydom.eu/ * http://www.tussenkontinente.eu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101008152247/http://www.tussenkontinente.eu/ |date= 8 Oktober 2010 }} == Bronnelys == * https://www.jacarandafm.com/moremusicyoulove/amanda-strydom-host-lockdown-concert-her-home-mothers-day/ * https://www.samro.org.za/newsletter/content/music-and-heritage-%E2%80%93-amanda-strydom-0 * https://www.loot.co.za/product/amanda-strydom-verspreide-donderbuie-scattered-thunde/zccr-561-g690 * https://maroelamedia.co.za/tag/amanda-strydom/ * https://www.imdb.com/name/nm2849854/ * https://www.netwerk24.com/huisgenoot/Bekendes/amanda-strydom-ekt-n-chemiese-wanbalans-en-gehoorprobleme-20190322 * https://www.spier.co.za/events/woordfees-amanda-strydom * https://thevillagenews.co.za/tag/amanda-strydom/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200604131006/https://thevillagenews.co.za/tag/amanda-strydom/ |date= 4 Junie 2020 }} * https://mg.co.za/tag/amanda-strydom/ {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Strydom, Amanda}} [[Kategorie:Geboortes in 1956]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Afrikaanse sangers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse dramaturge]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici|Strydom, Amanda]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Pretoria]] c6ssv3d4aqug3chlgvupby294p9iv60 0 50768 2893408 2892989 2026-04-12T19:00:34Z SpesBona 2720 + Amptelike naam 2893408 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Busan'''</span><br />부산<br /> [[Lêer:Busan montage.png|280px]]<br /> |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Busan-gwangyeoksi in South Korea.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Symbol of Busan (2023–).svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Busan.svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Suid-Korea}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Streek''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Yeongnam |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|35|10|N|129|04|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 757 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 770,04 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2020) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 3&nbsp;411&nbsp;829 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 4&nbsp;400/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +9 (KST) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Park Heong-joon |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [https://www.busan.go.kr/ ''busan.go.kr''] |} '''Busan''' ([[Koreaans]]: 부산, [pusan]), amptelik die '''Metropolitaanse Stad Busan''' (부산광역시), is die tweede grootste [[stad]] na die hoofstad [[Seoel]] in die suide van [[Suid-Korea]] en is in die suide van die [[Korea|Koreaanse Skiereiland]] aan die [[See van Japan]] geleë. Busan is die belangrikste hawestad van Suid-Korea en het 'n reuse houerterminaal. Busan is sterk geïndustrialiseer. == Ligging == Busan lê aan die Nakdongrivier, oos van die [[berg]] Kumjung. Dié stad het 'n bevolking van 3,4 miljoen in 2020 gehad en beslaan 'n oppervlakte van 770,04&nbsp;km². Busan lê in die provinsie Suid-Gyeongsang, maar is 'n onafhanklikbestuurde gebied. Die berg Kumjung, wes van Busan, is 'n gewilde daguitstappie vir die stad se inwoners. 'n Drukbesoekte strand is die Haeundae-strand. In die noorde van Busan is die Nasionale Universiteit van Busan. Rondom die universiteit is daar kafees, kroeë en [[restaurant]]e. Die Chalgalchi-mark by die hawe is bekend vir sy vars [[vis (voedsel)|vis]] en ander [[seekos]]. Die mark is in 'n gebied met smal straatjies. == Stadsdele == {{Kolomme3 |Kolom1= * Gijang-gun (기장군; 機張郡) * Buk-gu (북구; 北區) * Busanjin-gu (부산진구; 釜山鎭區) * Dong-gu (동구; 東區) * Dongnae-gu (동래구; 東萊區) * Gangseo-gu (강서구; 江西區) * Geumjeong-gu (금정구; 金井區) * Haeundae-gu (해운대구; 海雲臺區) |Kolom2= * Jung-gu (중구; 中區) * Nam-gu (남구; 南區) * Saha-gu (사하구; 沙下區) * Sasang-gu (사상구; 沙上區) * Seo-gu (서구; 西區) * Suyeong-gu (수영구; 水營區) * Yeongdo-gu (영도구; 影島區) * Yeonje-gu (연제구; 蓮堤區) }} == Sport == Busan was een van die gasheerstede tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002]] wat [[Japan]] en Suid-Korea saam aangebied het. Die stad het sy bod vir die [[Olimpiese Somerspele 2020]] op 14 November 2005 aangekondig, maar het uiteindelik teen [[Tokio]] verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://english.people.com.cn/200511/14/eng20051114_221062.html |title=Pusan to declare bid to host 2020 Olympic Games |author=People's Daily Online |date=14 November 2005 |accessdate=8 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831132818/http://english.people.com.cn/200511/14/eng20051114_221062.html |archive-date=31 Augustus 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <gallery mode="packed" heights="150"> Busan Sajik Stadium 20080706.JPG|Sajik-sagtebalstadion View of the Haeundae Skyline.png|Haeundae (links) en ''Marine City'' (regs) in Busan Cable Car at Geumjeong Mountain.jpg|Uitsig vanuit kabelspoor op die berg Geumjeong Seomyeon, Busan.jpg|Seomyeon Jagalchi Fish Market.jpg|Jagalchi se vismark </gallery> {{wide image|Busan Tower 360 Degree Panorama 001.jpg|1200px|Panorama van Busan vanuit die Busan-toring}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{en}} {{ko}} [https://www.busan.go.kr/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Busan|title=Busan|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=10 Julie 2020}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kusstede]] [[Kategorie:Nedersettings in Suid-Korea]] 5e0dlwblmljbu9gbcvupjkjxw84ay90 0 55902 2893207 2773380 2026-04-12T14:10:08Z Aliwal2012 39067 /* die Tien Stappe soos gedefinieer deur Genocide Watch */ 2893207 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Rwandan Genocide.jpg|regs|duimnael|[[Tutsi]]-volksmoord in [[Rwanda]] (1994)]] '''Volksmoord''' is die [[misdaad]] om 'n nasionale, [[Etniese groep|etniese]], rasse- of godsdienstige groep fisiek, kultureel of linguisties te vernietig, in die geheel of gedeeltelik. Dit word veroorsaak deur die skepping en polarisasie van verskillende groepe in 'n samelewing teen mekaar, wat daartoe lei dat lede van die groepe lede van ander groepe as niemense of diere beskou. Dit word gewoonlik onder die dekmantel van "teenterrorismebeleide" versteek en is byna onmoontlik om te stop as dit eers begin het. In die geskiedenis gaan volksmoorde dikwels gepaard met tye van krisis of geweldige maatskaplike spanning. Die uitwissing van die teikengroep word dikwels in militaristiese terme beskryf, asof die meerderheidsgroep in oorlog met die teikengroep is, wat hulle dikwels glo dat hulle is. Weens die aard van volksmoord se doelwit van angehele uitwissing, is geen suksesvolle volksmoord nog ooit uitgevoer nie. == Definisie == Die definisie van volksmoord verskil aansienlik tussen regerings, organisasies en mense. Die redes vir sulke groot variasie hang dikwels af wat diegene wat volksmoord defineer, daardie misdaad wil en nie wil oorweeg nie, as gevolg van die uiterste daarvan. Die definisie wat deur [[Verenigde Nasies|die Verenigde Nasies]] verskaf word, is dus die nuttigste, want die VN is die enigste transnasionale entiteit met die vermoë om die misdaad te vervolg en te poliseer.<blockquote>'''<big>Artikel II</big>'''<ref>[https://www.un.org/en/genocideprevention/documents/atrocity-crimes/Doc.1_Convention%20on%20the%20Prevention%20and%20Punishment%20of%20the%20Crime%20of%20Genocide.pdf Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide], un.org</ref> In die huidige konvensie beteken volksmoord enige van die volgende handelinge wat gepleeg is met die doel om 'n nasionale, etniese, rasse- of godsdienstige groep in die geheel of gedeeltelik te vernietig: I. Lede van die groep doodmaak; II. Ernstige liggaamlike of geestelike leed aan lede van die groep veroorsaak; III. Opsetlike lewensomstandighede aan die groep toedien wat bereken is om die fisiese vernietiging daarvan in die geheel of gedeeltelik teweeg te bring; IV. Maatreëls instel wat bedoel om geboortes binne die groep te voorkom; V. Kinders van die groep met geweld na 'n ander groep oorplaas.</blockquote>Ander groepe mag ander definisies gebruik, maar dit is die algemeenste. == die ''Tien Stappe'' soos gedefinieer deur Genocide Watch == Genocide Watch<ref>[http://www.genocidewatch.org/aboutgenocide/8stagesofgenocide.html The 8 Stages of Genocide], genocidewatch.org, besoek op 20 Julie 2011.</ref> het 'n lys van tien stappe geskep waardeur 'n samelewing gaan om geklassifiseer te word as in die aanloop tot, in die proses van of in die nasleep van 'n volksmoord. Die stappe is nie lineêr nie, elke stap is op sigself 'n proses. === I. Klassifikasie === Die skepping van 'n "ons en hulle" mentaliteit wat sê dat daar twee of meer verskillende en afsonderlike dele van die samelewing is. In die geskiedenis is die skeiding oor die algemeen langs die grens van godsdiens gemaak, soos die godsdienstig-gemotiveerde konflikte van [[Kruistog|Die Kruistogte]], en nasionaliteit, soos Julius Caesar se verowering van die Galliërs, maar in die hedendaagse tyd het dit gegroei om ook dikwels etnisiteit te omvat. Samelewings wat reeds in verskillende groepe gesegmenteer is weens historiese, linguistiese, etniese of godsdienstige redes met min oorvleueling tussen die groepe, loop dikwels 'n groter risiko van volksmoord as dié wat nie. === II. Simbolisering === Die skepping van name en simbole om die binnegroep en buitegroep te merk, soos die woord "Afrikaner" in Afrikaanse kultuur of die geel sterre van Dawid wat gebruik is om te wys wie 'n Jood in Nazi-Duitsland was. === III. Diskriminasie === Dei skepping van wette en regulasies deur 'n groep met mag met die doel om regte, berskerming en selfs burgerskap van ander groepe te ontsê. Die groepe word dikwels geskei in waar hulle in staat is om te gaan, en mag word van die teikengroepe gestroop. === IV. Verontmensliking === Die menslikheid van 'n groep word ontken. Om die meerderheidsgroep se weersin teen moord te oorkom, word die minderheidsgroep gelykgestel aan vuilheid, ongediertes, insekte en plae. Hulle kultuur word gelykgestel aan ondersedelikheid en boosheid, en haatspraak kan die radio, openbare toesprake, sosiale media en ander kommunikasiemetodes oorskry. === V. Organisering === Die volksmoord word voorberei, gewoonlik deur die regering, maar dikwels ook deur onafhanklike groepe, óf om die regering ontkenbaarheid te gee, óf op plekke waar die regering óf nie die vermoë het om hulle te keer nie óf doelbewus nie het nie. Spesiale groepe word dikwels spesifiek opgelei oor hoe om die volksmoord te pleeg, gewoonlik in die weermag, aangesien krisistye soos oorloë dikwels benut word om die misdaad te pleeg. === VI. Polarisasie === Ekstremiste dryf die groepe verder uitmekaar met gewelddadige dade wat die bevolking verder polariseer, wat enigiemand nog neutraal op die verdeling dwing om 'n groep te kies. Enige verdere gematigde stemme word stilgemaak deur terrorisme en intimidasie. Enige regte en vryhede wat die minderheidsgroep nog het, word weggekalwe met die aanneming van noodwette wat die dominante groep volkome beheer gee. === VII. Voorbereiding === Leiers van die dominante groep begin praat oor "die vraag" van die minderheidsgroep se bestaan, en oor hoe as die minderheidsgroep nie uitgeroei word nie, hulle die meerderheidsgroep sal uitroei. Hulle retoriek word dikwels in eufemismes gedek om hulle ontkenbaarheid te gee en om die blodskap meer toeganklik vir die algemene publiek te maak. === VIII. Vervolging === Slagoffers word weens hulle nasionale, etniese, rasse- of godsdienstige identiteit geïdentifiseer, hulle basiese menseregte word geskend deur misdade soos marteling, buitegeregtelike moord en gedwonge verplasing, en hulle lewens word heeltemal vernietig. Dit word deur [[Internasionale Geregshof|die Internasionale Geregshof]] dade van volksmoord oorweeg, omdat hulle reeds die doel het om 'n groep te vernietig. === IX. Uitwissing === Wanneer die uitwissings begin word dit die daad wat wetlik bekend staan as "volksmoord". Alle volksmoorde het 'n doel, van die algehele vernietiging van 'n etniese groep soos die [[Holocaust|etniese suiwering wat teen Joodse, Roma en in 'n mindere mate Slawiese volke deur Nazi-Duitsland gepleeg is]] tydens [[Tweede Wêreldoorlog|die Tweede Wêreldoorlog]] die uitskakeling van alle opgevoede lede van 'n groep soos wat die [[Khmer Rouge]] gepleeg is, die moord op die hele manlike bevolking soos in die volksmoorde in die nasleep van die Joego-Slawiese Oorloë, of die massaverkragting van vrouens soos dié wat tydens die Darfoer-volksmoord in Soedan uitgevoer is. Massaverkragting het 'n kenmerk van moderne volksmoorde geword, as gevolg van die aard daarvan wat die slagoffergroep geneties verander en vernietig. Soms kan wraakmoorde vir 'n volksmoord tot 'n volksmoord van hulle eie ontwikkel, wat 'n volksmoordsiklus skep, aangesien in die herhaalde siklus van geweld in Barundi. Die vernietiging van eiendom of artifakte van 'n groep word dikwels gebruik, wat as [[kulturele volksmoord]] beskou word, soos tydens [[Armeense volksmoord|die Armeense Volksmoord]]. Totale oorlog is inherent volksmoord weens sy gebrek aan differensiasie tussen soldate en nie-vegtendes. Tapytbomaanvalle, brandbomaanvalle, hospitaalbomaanvalle en die gebruik van biologiese wapens is dus ook dade van volksmoord, sowel as [[terrorisme]], as gevolg van die gebrek aan onderskeid tussen vegters en nie-vegtendes wanneer dit op burgerlikes gerig word. Die gebruik van [[Kernwapen|kernwapens]] is die uiteindelike daad van volksmoord, omdat dit doelbewus bedoel is om 'n wesenlike deel van 'n nasionale groep te vernietig. === X. Ontkenning === Ontkenning duur regdeur en na 'n volksmoord en is van die sekerste aanduidings dat 'n volksmoord plaasvind. Die groep wat die volksmoord pleeg, sal alles in hulle vermoë doen om die misdade te verberg, en die misdade op die slagoffers blameer, hulle teen-insurgensiemaatreëls or voorlopige aanvalle op terroriste-selle noem. Tensy die ontkenningsfase beëindig is, sal slagtings gewaarborg word om voort te gaan. == Suidelike Afrika == ''Genocide Watch'' het [[Suid-Afrika]] in Mei 2011 gelys as in 'n "vlak 5" van volksmoord. Die oortreders word aangedui as swart rassiste teenoor [[Boere]] en vlugtelinge. [[Zimbabwe]] is ook gelys op "vlak 5". Die oortreders is die [[Masjona|Shonas]] teen [[Ndebeles|Matabele]].<ref>[http://www.genocidewatch.org/images/Countries_at_Risk_May_2011.doc Countries at Risk of Genocide, Politicide, or Mass Atrocities in 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610122049/http://www.genocidewatch.org/images/Countries_at_Risk_May_2011.doc |date=10 Junie 2011 }}, genocidewatch.org, besoek op 20 Julie 2011.</ref> == Sien ook == * [[Armeense volksmoord]] * [[Holodomor]] * [[Holocaust]] * [[Namibiese volksmoord 1904–1908]] * [[Ponties-Griekse volksmoord]] * [[San-en-Khoi-volksmoordgedenkteken]] * [[Volksmoordkonvensie]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Genocide|Volksmoord}} * {{en}} [http://www.genocidewatch.com/ ''Genocide Watch''] * {{en}} [http://www.wix.com/ajkraad/genocide-museum Afrikaner Genocide Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110627003524/http://www.wix.com/ajkraad/genocide-museum |date=27 Junie 2011 }} * {{en}} [https://www.un.org/en/genocideprevention/documents/atrocity-crimes/Doc.1_Convention%20on%20the%20Prevention%20and%20Punishment%20of%20the%20Crime%20of%20Genocide.pdf Convention on the Prevention of the Crime of Genocide] {{Normdata}} [[Kategorie:Volksmoorde| ]] aufxld814t178rbc2c9ea3swcz0na2e 0 56344 2893409 2892995 2026-04-12T19:00:36Z SpesBona 2720 + Amptelike naam 2893409 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Incheon'''</span><br />인천<br /> [[Lêer:Incheon montage 2015.PNG|280px]]<br /> |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Incheon-gwangyeoksi in South Korea.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Emblem of Incheon.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Incheon.svg|90px|raam|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Suid-Korea}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Streek''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Sudogwon |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|37|29|N|126|38|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1883 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;062,63 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 15 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2020) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;954&nbsp;955 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;800/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC+9]] (KST) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Park Nam-choon |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [https://www.incheon.go.kr/ ''incheon.go.kr''] |} '''Incheon''' ([[Koreaans]]: 인천, [intɕʰʌ̹n], letterlik: "vriendelike rivier"), amptelik die '''Metropolitaanse Stad Incheon''' (인천광역시), is die derde grootste [[stad]] na die hoofstad [[Seoel]] en [[Busan]] in die noorde van [[Suid-Korea]] en is in die weste van die [[Korea|Koreaanse Skiereiland]] geleë. Die stad het 'n bevolking van 2&nbsp;954&nbsp;955 in 2020 gehad en beslaan 'n oppervlakte van 1&nbsp;062,63&nbsp;km². [[Lêer:Jinsen map circa 1930.PNG|duimnael|links|Kaart van Incheon in 1930]] Die stad is aan die [[Geelsee]] geleë en grens in die noorde aan [[Noord-Korea]]. Dit is die belangrikste lughawestad van Suid-Korea en huisves die reuse [[Incheon Internasionale Lughawe]], wat die hoofstad Seoel bedien. Die lughawe het 'n gholfbaan, 'n spa, private slaapkamers, ysskaatsbaan, 'n kasino, binnenshuise tuine en 'n museum van die Koreaanse kultuur. Dit was een van die gasheerstede tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002]] wat [[Japan]] en Suid-Korea saam aangebied het. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{ko}} [https://www.incheon.go.kr/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Incheon|title=Incheon|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=10 Julie 2025}} {{Korea-saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kusstede]] [[Kategorie:Nedersettings in Suid-Korea]] 9jp6gzqp4e1hmkjyckxulfcwqmxb747 0 56345 2893410 2892994 2026-04-12T19:00:37Z SpesBona 2720 + Amptelike naam 2893410 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Daegu'''</span><br />대구<br /> [[Lêer:Daegu montage.png|280px]]<br /> |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Daegu-gwangyeoksi in South Korea.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Symbol of Daegu.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Daegu.svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Suid-Korea}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Streek''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Yeongnam |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|35|52|N|128|36|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 757 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |1&nbsp;499,51 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 106 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2022) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;366&nbsp;852 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;730/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC+9]] (KST) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Kwon Young-jin |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [https://www.daegu.go.kr/ ''daegu.go.kr''] |} [[Lêer:Daegu dalseongdo.jpg|duimnael|links|Daegu in die 18de eeu]] '''Daegu''' ([[Koreaans]]: 대구, [tɛ̝.ɡu], letterlik: "groot heuwel"), amptelik die '''Metropolitaanse Stad Daegu''' (대구광역시), is die vierde grootste stad na die hoofstad [[Seoel]], [[Busan]] en [[Incheon]] in die suide van [[Suid-Korea]] en is in die suide van die [[Korea|Koreaanse Skiereiland]] geleë. Die stad het 'n bevolking van 2&nbsp;366&nbsp;852 in 2022 gehad en beslaan 'n oppervlakte van 1&nbsp;499,51&nbsp;km². Daegu is die belangrikste administratiewe, politiese en ekonomiese sentrum in die suide. Dit was een van die gasheerstede tydens beide die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2001]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002]] wat [[Japan]] en Suid-Korea saam aangebied het. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{ko}} [https://www.daegu.go.kr/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Daegu|title=Daegu|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=10 Julie 2025}} {{Korea-saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Suid-Korea]] rxsd68se1vxx1x1sqmku9suxcxlb3va 0 59171 2893171 2843375 2026-04-12T13:27:03Z Aliwal2012 39067 /* Filmografie */ 2893171 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Nic de Jager | Beeld = | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = [[28 Oktober]] [[1940]]<ref>"Hanlie Retief gesels met Nic de Jager, ''Rapport'', 26 Augustus 2018 [https://www.netwerk24.com/Stemme/Menings/hanlie-retief-gesels-met-nic-de-jager-20180826]</ref> | Geboorteplek = [[Somerset-Wes]], [[Wes-Kaap]] | Nasionaliteit = | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = 1969 - 1981 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = 0208910 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Nic de Jager''' is 'n [[Suid-Afrika]]anse omroeper en akteur. Hy is gebore in [[Somerset-Wes]] in die [[Kaapprovinsie]], op 28 Oktober 1940, het grootgeword in [[Stellenbosch]] en gestudeer aan die [[Universiteit van Pretoria]]. Hy het van 1966 tot 1974 as omroeper en regisseur vir die Afrikaanse Diens van die [[SAUK]] gewerk voordat hy 'n vryskutvervaardiger, regisseur en akteur geword het.<ref>ESAT, Nic de Jager https://esat.sun.ac.za/index.php/Nic_de_Jager besoek op 17 Junie 2025. </ref> Hy verwerf bekendheid in 1981 vir die rol van ''Jack Hind'' in die komedie ''[[The Gods Must Be Crazy]]''. Hy is ook bekend vir sy optrede in Suid-Afrika se eerste TV-drama, ''Dubbele Alibi'', wat op die eerste aand van TV-uitsendings in Suid-Afrika op 5 Januarie 1976 gebeeldsend is. Hy speel ook in die eerste Afrikaanse TV-reeks, ''Dokter Dokter''. Hy was in [[Paul Roos Gimnasium]] op skool. == Filmografie == === Rolprente === * ''Petticoat Safari'' 1968 * [[Die Geheim van Nantes|''Die Geheim van Nantes'']] as Pierre du Mont, 1969 * ''[[Geluksdal]]'', 1974 * [[Die Square|''Die Square'']], 1975 * [[Olie Kolonie|''Olie Kolonie'']], 1975 * [[The Gods Must Be Crazy|''The Gods Must Be Crazy'']] as Jack Hind, 1980 TV-optredes: * ''Dubbele Alibi'', die heel eerste Afrikaanse TV-drama, 1976 * Nuusleser, 1976 - 1987 * ''Arsenaal'' as Eittel Niemoller, 2002 * ''Dokter Dokter'', die heel eerste Afrikaanse TV-reeks. * [[Egoli: Plek van Goud|''Egoli: Plek van Goud'']] * ''Geraldina die Tweede'': Claudius * ''Vallei van Sluiers'': Con * ''Uit die Wakis'', aanbieder Regie: * ''Luglokval'', 1979 * ''Die Vlakte duskant Hebron'' * ''1945'' == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Youtube|wxoJ8_1Q5t4|Nic de Jager lees 'n gedig van Uys Krige}} {{Saadjie}} {{DEFAULTSORT:De Jager, Nic}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akteurs]] [[Kategorie:Geboortes in 1940]] [[Kategorie:Lewende mense]] 39dyyqxbrhfayttg060i1yts5kxrwjn 0 64706 2893310 2432224 2026-04-12T15:30:46Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893310 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Annake de Villiers | beeld = | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = [[19 Junie]],<ref>https://www.geni.com/people/Annake/6000000069203925850</ref> [[1975]] | geboorteplek = [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]] | oorsprong = | sterfdatum = [[24 April]] [[2012]] | sterfplek = [[Steynsrus]] | genre = Klassieke musiek | beroep = Violis | instrument = | jare_aktief = ? - 2012 | etiket = | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Annake de Villiers''' (19 Junie 1975 - 24 April 2012) was 'n veelsydige [[Suid-Afrika]]anse [[viool|violis]]. Sy het solo-uitvoerings aangebied en saam met verskeie simfonieorkeste opgetree. Sy het ook saam met talle kunstenaars, waaronder [[Lize Beekman]], [[Rocco de Villiers]], [[Coenie de Villiers]] en die pianis Janine Neethling opgetree. De Villiers het in 1993 aan die [[Hoërskool Sentraal, Bloemfontein|Hoërskool Sentraal]] gematrikuleer. In 1996 ontvang sy haar [[Baccalaureus artium|B.A.]]-musiekgraad aan Kovsies, waarna sy haar professionele loopbaan by die destydse TRUK-orkes begin het. Sy is drie keer genooi om vir die prins van Djedda in die [[Seychelle]] op te tree. In 2004 het sy saam met die Amerikaanse popsanger [[Josh Groban]] tydens sy plaaslike toer opgetree.<ref>[http://www.beeld.com/Suid-Afrika/Nuus/Violis-word-so-onthou-20120426 Violis word só onthou] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120428170326/http://www.beeld.com/Suid-Afrika/Nuus/Violis-word-so-onthou-20120426 |date=28 April 2012 }}, [[Beeld]], 26 April 2012</ref> De Villiers was die eks-vrou van die operasanger [[Jannie Moolman]]. Hulle het hul planne om te skei in 2010 aangekondig. De Villiers het haarself op haar pa se plaas Bankpan naby [[Steynsrus]] in die kop geskiet. Sy was alleen saam met Lize Beekman tuis. Die rewolwer, 'n .38-Special, het aan haar pa behoort. == Eksterne skakels == * {{Youtube|N7CunRn7E1k|Annake de Villiers}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{DEFAULTSORT:De Villiers, Annake}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse violiste]] [[Kategorie:Geboortes in 1975]] [[Kategorie:Sterftes in 2012]] [[Kategorie:Afrikaners]] 2ircmnvdj5uxd8ajxeqkuqoxuujurof 2893311 2893310 2026-04-12T15:31:03Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893311 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Annake de Villiers | beeld = | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = [[19 Junie]],<ref>https://www.geni.com/people/Annake/6000000069203925850</ref> [[1975]] | geboorteplek = [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]] | oorsprong = | sterfdatum = [[24 April]] [[2012]] | sterfplek = [[Steynsrus]] | genre = Klassieke musiek | beroep = Violis | instrument = | jare_aktief = ? - 2012 | etiket = | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Annake de Villiers''' (19 Junie 1975 - 24 April 2012) was 'n veelsydige [[Suid-Afrika]]anse [[viool|violis]]. Sy het solo-uitvoerings aangebied en saam met verskeie simfonieorkeste opgetree. Sy het ook saam met talle kunstenaars, waaronder [[Lize Beekman]], [[Rocco de Villiers]], [[Coenie de Villiers]] en die pianis Janine Neethling opgetree. De Villiers het in 1993 aan die [[Hoërskool Sentraal, Bloemfontein|Hoërskool Sentraal]] gematrikuleer. In 1996 ontvang sy haar [[Baccalaureus artium|B.A.]]-musiekgraad aan Kovsies, waarna sy haar professionele loopbaan by die destydse TRUK-orkes begin het. Sy is drie keer genooi om vir die prins van Djedda in die [[Seychelle]] op te tree. In 2004 het sy saam met die Amerikaanse popsanger [[Josh Groban]] tydens sy plaaslike toer opgetree.<ref>[http://www.beeld.com/Suid-Afrika/Nuus/Violis-word-so-onthou-20120426 Violis word só onthou] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120428170326/http://www.beeld.com/Suid-Afrika/Nuus/Violis-word-so-onthou-20120426 |date=28 April 2012 }}, [[Beeld]], 26 April 2012</ref> De Villiers was die eks-vrou van die operasanger [[Jannie Moolman]]. Hulle het hul planne om te skei in 2010 aangekondig. De Villiers het haarself op haar pa se plaas Bankpan naby [[Steynsrus]] in die kop geskiet. Sy was alleen saam met Lize Beekman tuis. Die rewolwer, 'n .38-Special, het aan haar pa behoort. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Youtube|N7CunRn7E1k|Annake de Villiers}} {{Saadjie}} {{DEFAULTSORT:De Villiers, Annake}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse violiste]] [[Kategorie:Geboortes in 1975]] [[Kategorie:Sterftes in 2012]] [[Kategorie:Afrikaners]] 4ob09k427a11x46e7y3ous8i4486rke 0 66384 2893411 2892993 2026-04-12T19:00:39Z SpesBona 2720 + Amptelike naam 2893411 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Daejeon'''</span><br />대전<br /> [[Lêer:Daejeon montage.png|280px]]<br /> |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Daejeon-gwangyeoksi in South Korea.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Emblem of Daejeon.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Daejeon.svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Suid-Korea}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Streek''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Hoseo |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|36|21|N|127|23|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1895 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 539,85 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2022) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;469&nbsp;543 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;700/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC+9]] (KST) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Heo Tae-jeong |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [https://www.daejeon.go.kr/ ''daejeon.go.kr''] |} [[Lêer:Hoedeok 1872.png|duimnael|links|Daejeon (Heodeok) in 1872]] '''Daejeon''' ([[Koreaans]]: 대전, [tɛd͡ʑʌn], {{Audio|Ko-대전.oga|luister}}, letterlik: "groot veld"), amptelik die '''Metropolitaanse Stad Daejeon''' (대전광역시), is die vyfde grootste stad na die hoofstad [[Seoel]], [[Busan]], [[Incheon]] en [[Daegu]] in die weste van [[Suid-Korea]] en is in die suidweste van die [[Korea|Koreaanse Skiereiland]] geleë. Die stad het 'n bevolking van 1&nbsp;469&nbsp;543 in 2022 gehad en beslaan 'n oppervlakte van 539,85&nbsp;km². Daejeon was tydens die [[Korea-oorlog]] tydelik die hoofstad van Suid-Korea en was grootliks vernietig. Ná die oorlog het egter 'n groot herboufase vir die stad begin. Dit was een van die gasheerstede tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002]] wat [[Japan]] en Suid-Korea saam aangebied het. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{ko}} [https://www.daejeon.go.kr/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Daejeon|title=Daejeon|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=10 Julie 2025}} {{Korea-saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Suid-Korea]] kvcdz0cmro686yjdti1x3se3lxf5l8l 0 66390 2893412 2892986 2026-04-12T19:00:41Z SpesBona 2720 + Amptelike naam 2893412 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Gwangju'''</span><br />광주<br /> [[Lêer:Gwangju montage.png|280px]]<br /> |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Gwangju in South Korea 2023.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Emblem of Gwangju.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Gwangju.svg|90px|raam|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Suid-Korea}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Streek''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Honam |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|35|10|N|126|55|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[57 v.C.]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 501,24 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2018) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;490&nbsp;092 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 3&nbsp;000/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +9 (KST) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Lee Yong-seop |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [https://www.gwangju.go.kr/ ''gwangju.go.kr''] |} [[Lêer:Gwangju city - view apts.jpg|duimnael|links|'n Lugbeeld van Gwangju]] '''Gwangju''' ([[Koreaans]]: 광주, [kwaŋ.dzu], {{Audio|Ko-광주.oga|luister}}), amptelik die '''Metropolitaanse Stad Gwangju''' (광주광역시), is die sesde grootste stad na die hoofstad [[Seoel]], [[Busan]], [[Incheon]], [[Daegu]] en [[Daejeon]] in die suidweste van [[Suid-Korea]] en is in die suidweste van die [[Korea|Koreaanse Skiereiland]] geleë. Die stad het 'n bevolking van 1&nbsp;490&nbsp;092 in 2019 gehad en beslaan 'n oppervlakte van 501,24&nbsp;km². Die stad is in [[57 v.C]]. gestig en was tydens die [[Drie koninkryke van Korea]] die administratiewe sentrum van die Baekje-ryk. Dit was een van die gasheerstede tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002]] wat [[Japan]] en Suid-Korea saam aangebied het. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{ko}} [https://www.gwangju.go.kr/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Gwangju|title=Gwangju|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=10 Julie 2025}} {{Korea-saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Suid-Korea]] 0dfbnyjyjjtggkvb8548wa5ocub314g 2893414 2893412 2026-04-12T19:05:07Z ~2026-22644-11 206133 2893414 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Gwangju'''</span><br />광주<br /> [[Lêer:Gwangju montage.png|280px]]<br /> |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Gwangju in South Korea 2023.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Emblem of Gwangju.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Gwangju.svg|90px|raam|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Suid-Korea}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Streek''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Honam |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|35|10|N|126|55|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[57 v.C.]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 501,24 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2018) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;490&nbsp;092 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 3&nbsp;000/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +9 (KST) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Lee Yong-seop |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [https://www.gwangju.go.kr/ ''gwangju.go.kr''] |} [[Lêer:Gwangju city - view apts.jpg|duimnael|links|'n Lugbeeld van Gwangju]] '''Gwangju''' ([[Koreaans]]: 광주, [kwaŋ.dzu], {{Audio|Ko-광주.oga|luister}}), amptelik die '''Metropolitaanse Stad Gwangju''' (광주광역시), is die sesde grootste stad na die hoofstad [[Seoel]], [[Busan]], [[Incheon]], [[Daegu]] en [[Daejeon]] in die suidweste van [[Suid-Korea]] en is in die suidweste van die [[Korea|Koreaanse Skiereiland]] geleë. Die stad het 'n bevolking van 1&nbsp;490&nbsp;092 in 2019 gehad en beslaan 'n oppervlakte van 501,24&nbsp;km². Die stad is in [[57 v.C.]] gestig en was tydens die [[Drie koninkryke van Korea]] die administratiewe sentrum van die Baekje-ryk. Dit was een van die gasheerstede tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002]] wat [[Japan]] en Suid-Korea saam aangebied het. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{ko}} [https://www.gwangju.go.kr/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Gwangju|title=Gwangju|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=10 Julie 2025}} {{Korea-saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Suid-Korea]] 4b4qef6l3mir5dzvx2vdrcwoo9hapjf 0 66398 2893413 2892987 2026-04-12T19:00:43Z SpesBona 2720 + Amptelike naam 2893413 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Ulsan'''</span><br />울산<br /> [[Lêer:Nam-gu Ulsan.JPG|280px]]<br /> |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Ulsan in South Korea 2023.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Emblem of Ulsan.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Ulsan.svg|90px|raam|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Suid-Korea}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Streek''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Yeongnam |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|35|33|N|129|19|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1642 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;057,136 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2015) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;199&nbsp;717 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;000/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +9 (KST) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Song Cheol-ho |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [https://www.ulsan.go.kr/ ''ulsan.go.kr''] |} [[Lêer:Taehwa River from Hotel Riverside Ulsan.jpg|duimnael|links|Ulsan se stadshorison met die Taehwa-rivier in die voorgrond]] '''Ulsan''' ([[Koreaans]]: 울산, [uɭ.s͈an]), amptelik die '''Metropolitaanse Stad Ulsan''' (울산광역시), is die agtste grootste [[stad]] na die hoofstad [[Seoel]], [[Busan]], [[Incheon]], [[Daegu]], [[Daejeon]], [[Gwangju]] en [[Suwon]] in die suidweste van [[Suid-Korea]] en is in die suidweste van die [[Korea|Koreaanse Skiereiland]] geleë. Die stad het 'n bevolking van 1&nbsp;199&nbsp;717 in 2015 gehad en beslaan 'n oppervlakte van 1&nbsp;057,136&nbsp;km². Dit grens in die suide aan [[Busan]] en in die noorde aan Gyeongju. Dit was een van die gasheerstede tydens beide die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2001]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002]] wat [[Japan]] en Suid-Korea saam aangebied het. == Nywerhede == [[Lêer:Ulsan 129.30972E 35.52012N.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Ulsan]] [[Lêer:Ulsan Central market entrance.jpg|duimnael|links|Ingang na die Ulsan Sentrale mark]] Ulsan is die nywerheidsreus van Suid-Korea, wat die hart vorm van Ulsan se industriële distrik. Dit is die tuiste van die wêreld se grootste motorvervaardigingsaanleg wat deur die [[Hyundai Motormaatskappy]] bedryf word,<ref name="yonhapnews.co.kr">{{ko}} [http://www.yonhapnews.co.kr/society/2010/01/11/0706000000AKR20100111098900057.HTML?template=2086 연합뉴스 : 바른언론 빠른뉴스]. Yonhapnews.co.kr (16 Oktober 2009). Besoek op 12 Julie 2013.</ref> die wêreld se grootste skeepswerf wat deur Hyundai Heavy Industries bedryf word,<ref name="ohmynews.com">{{ko}} [http://www.ohmynews.com/NWS_Web/view/at_pg.aspx?CNTN_CD=A0001214440 천혜 절경 바닷가가 세계 최대 조선소로 변모 - 오마이뉴스]. Ohmynews.com (18 Januarie 2013). Besoek op 12 Julie 2013.</ref> en die wêreld se tweede grootste olieraffinadery, wat deur SK Energy besit word.<ref name="pda.ulsan.go.kr">{{en}} http://pda.ulsan.go.kr/Common/Detail.neo?id=U0010711 {{dooie skakel}}</ref> Ulsan is aan die [[See van Japan]] geleë en beskik oor Suid-Korea se tweede belangrikste hawe ná die van Busan. In 2012 het Ulsan 'n BBP per capita van $79&nbsp;623 gehad, die hoogste van enige streek in Suid-Korea. == Administratiewe afdelings == Ulsan word in vier administratiewe distrikte ''(gu)'' en een ''county'' verdeel: * Buk Distrik (북구; 北區) * Dong Distrik (동구; 東區) * Jung Distrik (중구; 中區) * Nam Distrik (남구; 南區) * Ulju County (울주군; 蔚州郡) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{ko}} [https://www.ulsan.go.kr/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ulsan|title=Ulsan|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=10 Julie 2025}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kusstede]] [[Kategorie:Nedersettings in Suid-Korea]] f05y2kk3wjb59nnhhqh555jqzkq6yzv 0 68362 2893213 2866998 2026-04-12T14:29:42Z Aliwal2012 39067 /* Omstredenheid */ 2893213 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Maatskappy |naam = Woolworths |kenteken = |tipe = Korporasie |stigting = 1931 |ligging_stad = [[Kaapstad]], [[Wes-Kaap]] |ligging_land = [[Suid-Afrika]] |ligging = |liggings = |sleutelpersone = Norman Adami (voorsitter en besturende direkteur)<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.sablimited.co.za/sablimited/content/en/sab-management|title=Management|accessdate=20 April 2014|publisher=The South African Breweries Ltd}}</ref> |gebied_bedien = Suid-Afrika, [[Australië]] |industrie = Kleinhandel |produkte = Klere, skoene, bybehore, kruideniersware, skoonheidsprodukte, huisware en finansiële dienste. |dienste = |inkomste = R21,922 miljard (2009) |bedryfsinkomste = R163,7 miljoen (2009) |netto_inkomste = R667,3 miljoen (2009) |getal_werknemers = 18&nbsp;563 (net Suid-Afrika) |ouer = genoem na F. W. Woolworth Company maar onafhanklik |afdelings = Woolworths (Proprietary) Limited, Country Road (Australië), Woolworths Finance |dogtermaatskappye = |slagspreuk = |tuisblad = [http://www.woolworthsholdings.co.za ''woolworthsholdings.co.za'']<br />[http://www.woolworths.co.za ''woolworths.co.za''] |ontbind = |voetnotas = |intl = }} {{JSE-aandeel | effek = Woolworths Holdings | beeld = 2015-01-11 JSE WHL.png | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | simbool = WHL | geldeenheid = ZAR | datum = 2015-01-11 | goedgekeur = 89400000 | uitgereik = 88267306 | sluitingsprys = 7752 | aandeelhouer1 = Staatspensioenfonds | aandeelhouding1 = 17.22% | aandeelhouer2 = Openbare Beleggingskorporasie | aandeelhouding2 = 17.02% | aandeelhouer3 = GIC Private | aandeelhouding3 = 5.27% | aandeelhouer4 = E-Com Investments 16 | aandeelhouding4 = 5.20% | aandeelhouer5 = Lazard Asset Management | aandeelhouding5 = 5.20% | aandeelhouer6 = Coronation Asset Management | aandeelhouding6 = 5.07% | aandeelhouer7 = | aandeelhouding7 = | aandeelhouer8 = | aandeelhouding8 = | aandeelhouer9 = | aandeelhouding9 = | aandeelhouer10 = | aandeelhouding10 = }} '''Woolworths''' is 'n [[Suid-Afrika]]anse winkelgroep wat op die [[Johannesburgse Effektebeurs]] genoteer is. Die winkelgroep is deur [[Max Sonnenberg]] saam met sy seun Richard, en Fred Kossuth gestig. Die eerste Woolworthswinkel is in Oktober 1931 in die Ou Royal Hotel in [[Kaapstad]] geopen. In 2012 het die groep landwyd 20&nbsp;000 permanente werknemers in hul 400 winkels gehad.<ref name = praag1/> Die Suid-Afrikaanse Woolworths het geen assosiasie met die Australiese Woolworths supermarkketting nie. == Geskiedenis == Woolworths, gestig deur [[Max Sonnenberg]], het sy deure op 30 Oktober 1931 in Pleinstraat, [[Kaapstad]], in die eetkamer van die onlangs geslote Royal Hotel geopen. Die aanvanklike sukses het gelei tot die opening van twee bykomende winkels in die Kaapse streek.<ref name="News24History">{{cite news|title=6 great South African businesses older than the rand|url=https://www.news24.com/brandstory/partner-content/6-great-south-african-businesses-older-than-the-rand-20210217|work=News24|date=17 February 2021|access-date=10 January 2026}}</ref> Dit het duidelik geword dat die nuwe besigheid die potensiaal gehad het om landwyd uit te brei, hoewel 'n gebrek aan kapitaal aanvanklik hierdie vooruitsig belemmer het. Sonnenberg se vriend, Elie Susman, het die nodige fondse vir die uitbreiding na [[Transvaal]] verskaf en daarna sy sakevennoot geword.<ref name="BusinessTechSusman">{{cite web|url=https://businesstech.co.za/news/business/791272/from-a-1930s-dining-hall-to-one-of-the-biggest-household-names-in-south-africa/|title=From a 1930s dining hall to one of the biggest household names in South Africa|website=BusinessTech|access-date=10 January 2026}}</ref> [[Lêer:Florist_and_Fresh_Produce_Sections_of_the_Woolworths_Food_Emporium_in_Durbanville,_Cape_Town.jpg|regs|duimnael|280x280px|Bloemiste- en varsprodukte-afdelings van die Durbanville Woolworths Food Emporium]] [[Lêer:Pasta_Section_of_the_Woolworths_Food_Emporium_in_Durbanville,_Cape_Town.jpg|regs|duimnael|280x280px|Italiaanse en Meksikaanse spensafdeling van die Durbanville Woolworths Food Emporium]] [[Lêer:Woolworths_Food_Emporium_in_Durbanville,_Cape_Town.jpg|regs|duimnael|280x280px|Woolworths Food Emporium in [[Durbanville]], [[Wes-Kaap]]]] [[Lêer:Woolworths_Distribution_Center_in_Milnerton,_Cape_Town.jpg|regs|duimnael|280x280px|Woolworths -verspreidingsentrum in [[Milnerton]], Kaapstad]] [[Lêer:Entrance_to_Woolworths_Food_Store_and_Cafe_in_Claremont,_Cape_Town.jpg|duimnael|280x280px|Ingang na 'n Woolworths-voedselmark en losstaande WCafe in die Palmyra Junction-winkelsentrum in [[Claremont, Kaapstad|Claremont]], [[Kaapstad]]]] [[Lêer:Woolworths_Food_Store_Entrance_in_3Arts_Village,_Plumstead,_Cape_Town.jpg|duimnael|280x280px|Die ingang van 'n Woolworths-voedselwinkel in 3Arts Village, [[Plumstead]], [[Kaapstad]]]] [[Lêer:Woolworths_Food,_Main_St._JHB.jpg|regs|duimnael|280x280px|'n Woolworths-voedselwinkel in [[Johannesburg]], [[Gauteng]]]] [[Lêer:Woolworths_Store_in_Kenilworth,_Cape_Town.jpg|duimnael|280x280px|Woolworths Voedselwinkel in [[Kenilworth]], Kaapstad]] Die keuse van die naam het ontstaan uit Sonnenberg se vriendskap met 'n Londense verskeper en finansier, Percy (PR) Lewis. Lewis was 'n direkteur van Australasian Chain Stores (ACS), 'n Londense verskepings- en finansieringshuis wat gestig is om 'n vinnig groeiende Australiese besigheid te bedien, gestig deur WT Christmas.<ref name="SAResearcherNaming">{{cite web|url=https://southafricanresearcher.com/the-woolworths-south-africa-story/|title=The Woolworths South Africa story|website=South African Researcher|access-date=10 January 2026}}</ref> Londense verskepingsmaatskappye het gereeld finansiering en geselekteerde goedere verskaf, ongesiens, wat dan aan hul kliënte gestuur is. Aangesien die (nou ontbinde) Amerikaanse maatskappy [[F. W. Woolworth Maatskappy|FW Woolworth Company]] geen begeerte gehad het om in Australië handel te dryf nie, het "Vader" Kersfees – soos hy bekend gestaan het – die naam vir sy nuwe onderneming aangeneem. Lewis het aan Sonnenberg voorgestel dat ACS by "Vader" Kersfees se bestellys kon voeg en 'n kleiner hoeveelheid van elke opeenvolgende item in Australië na Suid-Afrika kon stuur.<ref name="SAResearcherNaming2">{{cite web|url=https://southafricanresearcher.com/the-woolworths-south-africa-story/|title=The Woolworths South Africa story|website=South African Researcher|access-date=10 January 2026}}</ref> Gevolglik het Sonnenberg die naam vir sy onderneming aangeneem. Twee jaar later het 'n Suid-Afrikaanse hof beslis dat voldoende welwillendheid gevestig is om 'n interdik wat deur die Amerikaanse kleinhandelaar teen die gebruik van die naam ingestel is, van die hand te wys. <ref>{{Cite book|title=An African Shopkeeper|last=Susman|first=David|publisher=Fernwood Press|year=2004|isbn=978-1-874950-78-3|location=Cape Town|pages=27}}</ref> In 1998 het Woolworths 'n beherende belang in die Australiese klerekleinhandelaar Country Road verkry. Die maatskappy kon egter nie Country Road privaat neem nie weens Solomon Lew se weiering om sy 11.67%-belang in die besigheid te verkoop.<ref>{{Cite web|url=https://www.afr.com/companies/80m-debt-load-sinks-sportsgirl-19991126-k92ri|title=$80m debt load sinks Sportsgirl|last=Evans|first=Simon|date=1999-11-26|website=Australian Financial Review|language=en|access-date=2024-02-17}}</ref><ref>{{Cite web |last=Treadgold |first=Tim |date=1999-07-09 |title=Out of South Africa |url=https://www.afr.com/companies/out-of-south-africa-19990709-kb4yn |access-date=2024-02-17 |website=Australian Financial Review |language=en}}</ref> Woolworths het in Julie 2014 volle eienaarskap van Country Road oorgeneem toe hulle Lew se aandeelhouding vir VS$200 miljoen gekoop het. <ref>{{Cite news|last=Verrender|first=Ian|date=2014-06-24|title=Woolworths' offer to buy Lew out of Country Road raises questions|url=https://www.abc.net.au/news/2014-06-24/woolworths-offer-to-buy-lew-out-of-country-road-raises-questions/5547308|access-date=2024-02-17|work=ABC News (Australia){{!}}ABC News|language=en-AU}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.smh.com.au/business/companies/solomon-lew-accepts-country-road-offer-ending-17-year-battle-20140725-zwyys.html|title=Solomon Lew accepts Country Road offer, ending 17 year battle|last=Greenblat|first=Eli|date=2014-07-25|website=Sydney Morning Herald|language=en|access-date=2024-02-17}}</ref> In 2014 het Woolworths die Australiese afdelingswinkelonderneming [[:en:David_Jones_(department_store)|David Jones]] vir A$2.1 miljard gekoop. David Jones is in Desember 2023 aan die private-ekwiteitsfirma [[:en:Anchorage_Capital_Partners|Anchorage Capital Partners]] verkoop <ref>{{Cite web|url=https://www.smh.com.au/business/companies/storied-history-david-jones-gets-new-owners-just-in-time-for-christmas-20221219-p5c7df.html|title='Storied history': David Jones gets new owners just in time for Christmas|last=Koehn|first=Emma|date=2022-12-19|website=Sydney Morning Herald|language=en|access-date=2024-02-17}}</ref> In Maart 2025 het Woolworths sy Woolies After Dark-vennootskap met [[:en:Uber_Eats|Uber Eats]] van stapel gestuur. Die diens, wat by geselekteerde Woolworths Foodstops by Engen -vulstasies beskikbaar is, het aflewerings by die huis tot middernag moontlik gemaak, buite enige van die kleinhandelaar se standaard winkelure.<ref name= "Woolies After Dark is now available through Uber Eats">{{cite web|url= https://www.bizcommunity.com/article/woolies-after-dark-is-now-available-through-uber-eats-258567a |title= Woolies After Dark is now available through Uber Eats |author= |publisher= Bizcommunity.com |date= 11 March 2025 |access-date= 29 October 2025 }}</ref> In Julie 2025 het Woolies 'n nuwe winkelformaat geopen - Woolworths Food Emporium, met die eerste ligging in [[Durbanville]], [[Wes-Kaap]] . Die winkel het die maatskappy se nuwe [[vlagskip]] geword. Die supermark is nie net groter as die gemiddelde Woolworths Food-winkel nie, maar het ook 'n ervaringsgerigte ontwerp. Die nuwe uitleg sluit spesialisareas in, insluitend 'n bloemistestasie, Our Kitchen-wegneemtoonbank met lewendige kookkuns, 'n viswinkel, 'n lekkergoedarea, 'n Italiaanse en Meksikaanse spensafdeling, en 'n WCellar-wynafdeling. <ref name= "Woolworths opens first-of-its-kind Food Emporium in Cape Town">{{cite web|url= https://www.capetownetc.com/things-to-do-cape-town/woolworths-opens-first-of-its-kind-food-emporium-in-cape-town/ |title= Woolworths opens first-of-its-kind Food Emporium in Cape Town |author= capeetc |publisher= Cape Town ETC |date= 7 July 2025 |access-date= 11 September 2025 }}</ref> == Omstredenheid == [[Lêer:Woolies Somerset Mall.jpg|duimnael|links|Woolworths in Somerset Mall]] [[Lêer:Woolworths Johannesburg.jpg|duimnael|links|'n Woolworths in Johannesburg]] === Bemarking === Die winkelgroep het in 2010 opslae gemaak nadat hulle besluit het om Christelike tydskrifte van hulle rakke te verwyder. Na die publieke ophef en 'n dreigende boikot het hulle aangedui dat die besluit op dalende verkope gebaseer is.<ref name="verban">{{Cite news|url=http://www.news24.com/SouthAfrica/News/Woolies-bans-Christian-mags-20101020|title=Woolworths bans Christian mags |work=News24 |access-date=2017-09-03}}</ref> Die vyf tydskrifte is later weer op die rakke geplaas.<ref>[http://www.solidariteit-blog.co.za/woolworths-trap-klei-2/ Woolworths trap klei] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120214223527/http://www.solidariteit-blog.co.za/woolworths-trap-klei-2/ |date=14 Februarie 2012 }}, besoek op 27 Augustus 2012</ref> Hulle weier ook om enige [[Afrikaans]] in hulle winkels te gebruik.<ref name = praag1>[http://www.praag.co.za/nuus-magazine-402/suider-afrika-magazine-400/12222-woolies-kan-honderde-afdank.html Woolies kan honderde afdank] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120919052047/http://praag.co.za/nuus-magazine-402/suider-afrika-magazine-400/12222-woolies-kan-honderde-afdank.html |date=19 September 2012 }}, [[PRAAG]], 27 Augustus 2012</ref> === Rasherrie === In September 2012 het hulle 'n rasherrie ontketen omdat hulle advertensies vir poste wit applikante uitgesluit het.<ref>[http://afrikaans.news24.com/Sake/Nuus/Woolworths-slaan-vure-dood-oor-rassisme-20120904 Woolworths slaan vure dood oor 'rassisme'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120905175729/http://afrikaans.news24.com/Sake/Nuus/Woolworths-slaan-vure-dood-oor-rassisme-20120904 |date= 5 September 2012 }}, [[Nuus24]], 4 September 2012</ref><ref name="sapromo">{{cite web|url=http://www.sapromo.com/features/item/310-racist-woolworths-sa-defiant|title=Racist Woolworths SA defiant|author=Peter Church|date=3 September 2012|publisher=SA Promo|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117102355/http://www.sapromo.com/features/item/310-racist-woolworths-sa-defiant|archive-date=17 Januarie 2013|access-date=14 January 2013|url-status=dead}}</ref> Volgens [[Solidariteit]] maak die Wet op Gelyke Indiensneming nie voorsiening vir die uitsluiting van enige ras tydens die aansoekproses nie, en het geëis dat dit vir alle rasse oopgestel word.<ref>[http://www.praag.co.za/nuus-magazine-402/sake-magazine-398/12271-woolworths-moet-poste-vir-alle-rasgroepe-oopstel--solidariteit.html Woolworths moet poste vir alle rasgroepe oopstel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906064245/http://www.praag.co.za/nuus-magazine-402/sake-magazine-398/12271-woolworths-moet-poste-vir-alle-rasgroepe-oopstel--solidariteit.html |date= 6 September 2012 }}, [[PRAAG]], 4 September 2012</ref> Volgens hul advertensie se herbewoording sou Woolworths "voorkeur gee aan kandidate uit aangewese groepe, in oorleg met ons indiensneming-ekwiteitbenadering".<ref name="sapromo" /> === Bevordering van LGBT onder jeug === In Junie 2023 het Woolworths sowel lof as hewige kritiek van onder meer Christen- en Moslem-groepe ontvang vir bemarking van klerasie met [[LGBTQIA+]]-ontwerpe aan jong klante.<ref name="van">{{cite news |last1=van Zyl |first1=Ané |title=PRIDE-REEKS Woolies 'wil brûe bou' met veldtog: 'Hartseer' oor party mense se reaksie |agency=Beeld |date=7 Junie 2023 |page= 3}}</ref> In reaksie het Woolworths 'n verklaring uitgereik waarvolgens hulle geweier het om hulle van die veldtog as 'n integrale bydrae tot Pride-maand te distansieer.<ref>{{Cite web |last=van den Heever |first=Megan |date=13 June 2023 |title=Woolworths feels heat from religious groups over Pride campaign |url=https://www.thesouthafrican.com/lifestyle/breaking-woolworths-pride-campaign-where-to-buy-backlash-muslim-judiciary-council-fake-letter-latest-13-june-2023/ |access-date=2023-06-14 |website=The South African |language=en-ZA}}</ref> Woolworths het hulself verder aangedui as 'n verskaffer van goedere in plaas van 'n morele of maatskaplike kompas. Deur kritici is Woolworths onder meer verwyt dat hulle 'n "bose generasie in 'n Christenland" sou bevorder, terwyl ander die "Be an Ally"-veldtog en -slagspreuk lof toegeswaai het.<ref name="van"/> === Marks and Spencer === Woolworths Suid-Afrika skoei hul handelsmerk openlik op die Britse [[Marks & Spencer|Marks and Spencer]] kleinhandelkonsep. Marks and Spencer word tipies binne die Woolworths-organisasie aangewend as 'n riglyn wat modernisering van winkeltemas en -handelsmerke betref, benewens die uitleg van winkels. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Woolworths (South Africa)}} * [http://www.woolworths.co.za Woolworths se webtuiste] {{Normdata}} [[Kategorie:JSE-genoteerde maatskappye]] [[Kategorie:Kaapstad]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse sakeondernemings]] [[Kategorie:Winkels]] d4bt51rouyieycexue4f3grcmxoksfy 100 72070 2893421 2885737 2026-04-12T19:38:12Z SpesBona 2720 - [[Ruimtebotsing]]; + [[Apollo 13]] 2893421 wikitext text/x-wiki {{Omraam|Apollo 13 Service Module (lossless crop).jpg|180px|left|''Odyssey'' se beskadigde diensmodule, soos gesien vanaf die Apollo-maanmodule ''Aquarius'', ure voor hulle die atmosfeer binnedring.}} '''[[Apollo 13]]''' (11–17 April 1970) was die sewende bemande sending in die [[Apollo-program|Apollo-ruimteprogram]] en sou die derde maanlanding gewees het. Die ruimtetuig is op 11 April 1970 vanaf die [[Kennedy-ruimtesentrum]] gelanseer, maar die landing is afgelas nadat 'n suurstoftenk in die diensmodule twee dae na die sending ontplof en die elektriese en lewensondersteuningstelsel buite werking gestel het. Die bemanning, ondersteun deur rugsteunstelsels op die [[Apollo-maanmodule]] (LM), het eerder in 'n baan [[Baan om die Maan|om die maan]] gereis en op 17 April veilig na die [[Aarde]] teruggekeer. [[Jim Lovell]] was die bevelvoerder van die sending, met [[Jack Swigert]] as vlieënier van die [[Apollo-beheer-en-diensmodule|beheermodule]] (CM) en [[Fred Haise]] as vlieënier van die maanmodule. 'n Roetine-roer van 'n suurstoftenk het beskadigde draadisolasie daarin aan die brand gesteek, wat 'n ontploffing veroorsaak het wat die inhoud van beide die suurstoftenks van die diensmodule die ruimte ingeblaas het. "Ek het natuurlik af en toe gedink aan die moontlikheid dat die ruimtetuigontploffing ons dalk gestrand kon gelaat het...... Dertien minute na die ontploffing het ek toevallig by die linkervenster uitgekyk en die finale bewyse gesien wat op 'n potensiële ramp dui." Die formele ongeluksverslag vermy egter die gebruik van die term. Destydse NASA ingenieurs het "tenkfaling" verkies, beide omdat dit meer akkuraat is en om die negatiewe konnotasies rondom die woord "ontploffing" te vermy. Sonder [[suurstof]], wat nodig is vir asemhaling en vir die opwekking van [[elektriese krag]], kon die diensmodule se aandrywing- en lewensondersteuningstelsels nie funksioneer nie. Die beheermodule se stelsels moes afgeskakel word om die oorblywende hulpbronne vir hertoetrede tot die atmosfeer te bewaar, wat die bemanning gedwing het om na die maanmodule oor te kruip en dit as 'n reddingsboot te gebruik. Met die maanlanding gekanselleer, het sendingbeheerders voltyds gewerk om die bemanning lewend terug Aarde toe te bring. Alhoewel die maanmodule ontwerp is om twee mans vir twee dae op die maanoppervlak te ondersteun, het sendingbeheer in [[Houston]] nuwe prosedures geïmproviseer sodat dit drie mense vir vier dae kon ondersteun. Die bemanning het 'n groot ontbering ervaar, veroorsaak deur beperkte krag, 'n koue en klam kajuit en 'n tekort aan drinkbare water. Daar was 'n kritieke behoefte om die beheermodule se patrone aan te pas vir die [[koolstofdioksied]]-suiweraar om in die maanmodule te werk; die bemanning en sendingbeheerders was suksesvol in die improvisasie van 'n oplossing. Die gevaar van die ruimtevaarders het die openbare belangstelling in die Apollo-program kortliks hernu; tientalle miljoene het die neerplonsing in die suid-[[Stille Oseaan]] op televisie dopgehou. 'n Ondersoekraad het foute gevind met die voorvlugtoetsing van die suurstoftenk en die [[Politetrafluoroëtileen|Teflon]] wat daarin geplaas is. Die raad het veranderinge aanbeveel, insluitend die minimalisering van die gebruik van potensieel brandbare items binne die tenk; dit is vir [[Apollo 14]] aangepas. Die storie van Apollo 13 is al verskeie kere gedramatiseer, veral in die 1995-film ''Apollo 13'' gebaseer op ''Lost Moon'', die 1994-memoir wat deur Lovell mede-geskryf is en 'n episode van die 1998-minireeks ''From the Earth to the Moon''. : ''[[Apollo 13|...lees verder]]'' 2ga50mj4wckz7dfosryl384hxei4cyb 0 72244 2893442 2864338 2026-04-12T21:00:33Z SpesBona 2720 Hersien 2893442 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Koningpikkewyn | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{en}} {{IUCN|id=106003848 |title=''Aptenodytes patagonicus'' | assessors=''BirdLife International'' |version=2025-2 |year=2026 |accessdate=16 Julie 2012}}</ref> | image = Manchot royal - King Penguin.jpg | image_width = 250px | image_caption = Koningpikkewyne in Suid-Georgië | domain = [[Eukaryota]] | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Sphenisciformes]] | familia = [[Spheniscidae]] | genus = ''[[Aptenodytes]]'' | species = ''A. patagonicus'' | binomial = ''Aptenodytes patagonicus'' | binomial_authority = [[John Frederick Miller|Miller,JF]], 1778 | range_map = Manchot royal carte reparition.png | range_map_width = 250px | range_map_caption = Rooi: ''Aptenodytes patagonicus patagonicus''<br /> Geel: ''Aptenodytes patagonicus halli''<br /> Groen: broeigebiede }} Die '''koningpikkewyn''' (''Aptenodytes patagonicus'') is 'n [[voël]] wat voorkom op die [[Antarktika|Antarktiese]]-eilande en baie seldsaam in [[Suid-Afrika]] is. == Voorkoms == [[Lêer:Manchot royal MHNT.jpg|duimnael|links|upright|Eier van 'n koningpikkewyn.]] Die pikkewyn is 88–95&nbsp;cm groot en weeg tot 15&nbsp;kg. Die pikkewyn is groot met lang swemvlerke en daar is duidelike oranje nekvlekke en 'n pienkoranje plaat aan die kante van die lang, dun, effens krom snawel. == Subspesies == Koningpikkewyne word onderverdeel in twee [[subspesie]]s: * ''A. p. patagonicus'', hul broei op [[Suid-Georgië en die Suidelike Sandwicheilande]] en die [[Falkland-eilande]] in die suidelike [[Atlantiese Oseaan]]. * ''A. p. halli'', hul broei op die [[Kergueleneilande|Kerguelen-]], [[Crozeteilande|Crozet-]], [[Prins Eduard-eilande|Prins Eduard-]], [[Heard- en McDonaldeilande|Heard-]] en [[Macquarie-eiland]]e in die suidelike [[Indiese Oseaan]], suid van [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]]. == Sien ook == * [[Lys van Suid-Afrikaanse voëls (alfabeties)]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse voëls (gegroepeer)]] * [[Lys van Suider-Afrikaanse voëls volgens wetenskaplike name]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * ''[[Sasol Voëls van Suider-Afrika]].'' Struik Nature. Vierde Uitgawe 2011. {{ISBN|978-1-77007-928-1}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Aptenodytes patagonicus}} {{Wikispecies-inlyn|Aptenodytes patagonicus}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/animal/king-penguin|title=King penguin|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=12 April 2026}} {{Normdata}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Pikkewyne]] eh1jnjrpqxdwwv84ef5lne3uqmgn3ew 0 81020 2893290 2846164 2026-04-12T15:15:36Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893290 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = Afrikaharpuisboom | image = |taxon = Ozoroa reticulata |authority = (Baker f.) }} Die '''Afrikaharpuisboom''' (''Ozoroa reticulata'') is 'n [[boom]]. Dit kom in [[Zimbabwe]] en ook in die bosveldplantegroei in die noorde van [[Botswana]] en [[Namibië]] voor. Die boom het smal blare met 'n spitslopende punt en 'n mukro. Die onderkante van die blare en die stingels is dig met hare bedek wat geel tot roeskleurig van kleur is. Die boom se FSA-nommer is 376.<ref>https://www.treetags.co.za/national-list-of-indigenous-trees/</ref> == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bron == * ''Watter Boom is dit?'' Eugene Moll 2013 {{ISBN|978 1 77007 832 1}} {{Gewensde beeld|Plante}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Bome van Afrika]] [[Kategorie:Flora van Botswana]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] tninc71zyiue2n5gsxo5hzl5ljkynhc 0 86031 2893463 2876737 2026-04-13T05:48:51Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893463 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |formule={{chem|N|H|3}} |naam=Ammoniak |MolereMassa=17,031&nbsp;g/mol |CASNo=7664-41-7 |Kookpunt=-33&nbsp;°C |Smeltpunt=-77,7&nbsp;°C |KritiekeT=+132,85&nbsp;°C |Reuk=Stekend |Oplosbaarheid= 540g/L water |Selfontbrandingspunt=651&nbsp;°C |LC50=7338 dpm (rot; 1 uur) |Voorkoms=kleurlose, stinkende gas<ref>{{cite web |url=https://www.airgas.com/msds/001003.pdf |title=AirGas msds |archive-url=https://web.archive.org/web/20180328232107/http://www.airgas.com/msds/001003.pdf |archive-date=28 Maart 2018 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=25 Julie 2017 }}</ref> |pKa= (basiese oplossings in water) |struktuur=Ammonia-dimensions-from-Greenwood&Earnshaw-2D.svg |struktuur2=Ammonia-3D-balls-A.png |beeld1=Ammonia-3D-vdW.png |beeld2=GHS-pictogram-acid.svg |teks1=Resonansie-ruimtegevulde model |teks2=BYTEND - GEVAARLIK - GIFTIG }} '''Ammoniak''' (NH₃) is 'n verbinding van [[waterstof]] en [[stikstof]]. Die verbinding het 'n skerp, irriterende reuk en word in die natuur gevorm wanneer stikstofhoudende plantreste saam met ander verrottende materiaal in grond voorkom of in die grond ingewerk word. ==Etimologie== [[Lêer:Amun (God).png|links|50px]] Die naam is afgelei van ''sal ammoniacum'' wat verwys na die soute wat in die Siwa-oase van die weste van [[Egipte]] gevind is en waar 'n orakel van Zeus-Ammon gevestig was. Dit verwys dus eintlik na die god [[Amoen]].<ref>{{cite web|url=https://etymologiebank.nl/trefwoord/ammoniak|publisher=Etymologiebank|title=Ammoniak}}</ref> == Vervaardiging == Ammoniak was tot voor die [[Eerste Wêreldoorlog]] verkry deur die droë [[distillasie]] van die stikstofhoudende reste en uitskeidings van [[plante]] en [[diere]].<ref name="Rapport">''Ammoniak word só vervaardig''. Artikel in [[Rapport|Rapport (koerant)]]. 30 Maart 2014</ref> Eers na dié oorlog is ammoniak sinteties vervaardig. Dit geskied deur eers waterstof te berei deur byvoorbeeld [[metaan]] of [[aardgas]] teen 'n hoë [[temperatuur]] met stoom te meng. Die mengsel word dan deur 'n [[nikkel]]-katalisator in [[koolstofmonoksied]] en waterstof geskei. In 'n verdere proses reageer die koolstofmonoksied met water om [[koolstofdioksied]] en nog waterstof te vorm. Die koolstofdioksied kan deur absorpsie in oplossings uit die gasmengsels onttrek word en waterstof bly dan oor.<ref name=Rapport /> Die waterstof word met stikstof, afkomstig van lug, gemeng. Die gasmengsel word deur die [[Haber-proses|Haber-Bosch-proses]] onder hoë druk en hoë temperatuur oor 'n katalisator van ysteroksied gestuur sodat ammoniak vorm.<ref name=Rapport /> Hierdie reaksie is 'n ewewig: :<math>N_2(g) + 3H_2(g) \leftrightarrows 2NH_3(g)</math> Hernubare ammoniak kan geproduseer word as die waterstof geproduseer word deur die elektrolise van water met behulp van hernubare elektrisiteit (son- en windenergie). Afrika het 'n goeie potensiaal om hernubare ammoniak te produseer en die afhanklikheid van kunsmisinvoere te verminder.<ref>Conversion of CO₂ from South African coal-fired power plants using green ammonia and hydrogen https://www.igb.fraunhofer.de/en/reference-projects/coalco2x.html; https://bmbf-client.de/en/news/coalco2-x-pioneering-renewable-ammonia-synthesis-south-africas-fertilizer-future{{Dooie skakel|date=Februarie 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }};</ref><ref>Skills development workshop for hydrogen and ammonia https://www.igb.fraunhofer.de/en/reference-projects/ptx-skills-development-in-tunisia.html; </ref><ref>Green Ammonia – Production of green ammonia in Morocco https://www.igb.fraunhofer.de/en/reference-projects/green-ammonia.html; </ref> == Vloeibare ammoniak == Die kookpunt van ammoniak is nie so laag nie en die stof kan maklik as vloeistof en oplosmiddel gebruik word, hetsy by laer temperatuur hetsy onder druk. In hierdie vloeistof bestaan 'n ewewig wat analoog aan die [[water#Die waterewewig|waterewewig]] is: :<math>NH_3 + NH_3 \leftrightarrows NH_2^- + NH_4^+</math> Die [[ammonium]]-ioon is hier die suur en die [[amied]]-ioon die basis. Merk op dat 'n stof soos {{chem|N|H|4|Cl}} in hierdie situasie 'n sterk suur sou wees. == 'Ammoniumhidroksied' == Ammoniak is baie in water oplosbaar. By 20 °C kan water tot 900 gram in een liter oplos. Gekonsentreerde oplossings is 'n huishoudelike produk wat tipies ongeveer 30% {{ch2|NH3}} bevat. <ref>{{cite book|author=Christian Vargel|title= Chapter E.4 - Inorganic Bases, in: Corrosion of Aluminium|publisher=Elsevier|year=2004|pages= 385-393|ISBN= 9780080444956 |doi=10.1016/B978-008044495-6/50029-X}}</ref> By hoër temperature neem die oplosbaarheid af en word gasvormige ammoniak vrygestel. Hierdie oplossings word soms ''ammonia'' of ''ammoniumhidroksied'' genoem omdat 'n ewewigsreaksie plaasvind wat [[ammonium]]- en [[hidroksied]]ione vrystel. 'Ammoniumhidroksied' ({{ch2|NH4OH}}) kan egter nie uit die oplossing geïsoleer word nie. :<math>NH_3(aq) +H_2O(l) \rightleftarrows NH_4^{+}(aq) + OH^{-}(aq)</math> Die oplossing is daardeur 'n [[basis]], soos ander hidroksiede. Maar dit is nie so sterk as [[natriumhidroksied|natrium-]] of [[kaliumhidroksied]] nie. Die pH van ammoniakoplossings is ongeveer 11 of 12. Vir NaOH is hierdie waarde 14. Gekonsentreerde ammoniakoplossings sal met baie organiese en anorganiese sure reageer om ammoniumsoute te vorm. Met sekere metale in oplossing vorm dit komplekse soute. Met halogene kan dit haloamiene vorm, bv. sy reaksie met [[hipochloriet]] (bleikmiddel) stel giftige chloramiene vry. Onder uiterste omstandighede vorm dit met silwer en [[kwik]] plofbare asiede. Ammonia korrodeer [[koper]] (en koperbevattende legerings), [[sink]], [[kadmium]] en [[silwer]].<ref>{{cite web|url=https://airgasspecialtyproducts.com/wp-content/uploads/2016/02/Physical_Properties-1.pdf|publisher=Airgas|title=AQUA AMMONIA}}</ref> == Gebruike == Die verbranding van ammoniak kan gebruik word om [[stikstofmonoksied]] te vervaardig: :<math>4NH_3 + 5O_2 \to 4NO + 6H_2O</math> Dit vereis egter ook 'n [[katalisator]] (Pt) omdat anders stikstof gevorm word. Dit is die eerste stap in die Ostwald-proses wat [[salpetersuur]] {{chem|H|N|O|3}} vervaardig. Uit salpetersuur en ammoniak kan [[ammoniumnitraat]] {{chem|N|H|4|N|O|3}} verky word wat beide 'n [[plofstof]] en 'n belangrike deel van [[kunsmis]] is. Ammoniak dra so aansienlik by tot die voedingsbehoeftes van landorganismes deur te dien as 'n voorloper vir kos en kunsmis. Ammoniak, hetsy direk of indirek, is ook 'n bousteen vir die sintese van heelwat farmaseutiese produkte ([[geneesmiddel]]s) en word gebruik in baie kommersiële skoonmaakprodukte. Ammoniak is 'n belangrike bestanddeel in die vervaardiging van kunsmis. Hoewel dit alledaags gebruik word, is ammoniak beide bytend en gevaarlik. Dit is giftig, veral vir visse. Die wêreldwye industriële produksie van ammoniak vir 2012 was na raming 198 miljoen ton,<ref name="ceresana">{{cite web |author=Ceresana |url=http://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/ammonia/ceresana-market-study-ammonia.html |title=Market Study Ammonia |publisher=Ceresana |access-date=7 November 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009121132/https://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/ammonia/ceresana-market-study-ammonia.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> 'n verhoging van 35% oor die wêreldwye produksie van 146,5 miljoen ton in 2006.<ref name="Ullmann">{{en}} {{cite book|author=Max Appl |title=Ammonia, in Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|year= 2006|publisher= Wiley-VCH|location= Weinheim|doi=10.1002/14356007.a02_143.pub2}}</ref> Ammoniak word beskou as 'n belangrike energiedraer in toekomstige energiestelsels<ref>Round Table discussion - ammonia as energy vector https://bmbf-client.de/en/news/coalco2-x-round-table-discussion-ammonia-energy-vector {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251222231225/https://bmbf-client.de/en/news/coalco2-x-round-table-discussion-ammonia-energy-vector |date=22 Desember 2025 }}</ref><ref>Green Ammonia as a Decentralized, Cross-Sector Energy Vector for the German Energy Transition; https://doi.org/10.1002/cite.202500020</ref>. == Verbindings == [[Alkalimetaal|Alkalimetale]] soos Na kan met ammoniak reageer en 'n natrium[[amied]] {{Chem|Na|N|H|2}} vorm. Hierdie verbindings is uiters sterk basies. Watervrye lewis-sure soos {{chem|Zn|Cl|2}} kan addukte vorm, wat vergelyk kan word met [[hidraat|hidrate]] soos hierdie met water gevorm word. :<math>ZnCl_2(s) + 2NH_3(g) \to ZnCl_2(NH_3)_2(s)</math> Hierdie verbindings word a'''mm'''iene genoem. (Moenie met [[amien]]e verwar nie.) In waterige oplossing kan ammoniak ook as 'n (lewis-basiese) kompleksvormer optree, soos: :<math> Cu^{2+}(aq) + 4NH_3(aq) \to Cu^{2+}(NH_3)_4(H_2O)_2(aq)</math> Wanneer ammonia (wat 'n oplossing van ammoniak in water is) aan 'n kopersulfaatoplossing bygevoeg word, sal daardeur die kleur van blou na donkerblou verander. == Verwysings == {{Verwysings}} {{en-vertaal|pl=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ammonia&oldid=601911587}} {{Nitriede}} {{Hidroksiede}} {{Normdata}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] [[Kategorie:Gasse]] k01p6fux4p2qotqxrflzf8a7ha79zng 0 86157 2893307 2499955 2026-04-12T15:28:45Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893307 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vliegtuig |naam= Airbus A350 |subsjabloon={{Airbus-vliegtuig}} |beeld=Beeld:A350 First Flight - Low pass 02.jpg |byskrif=Die nooiensvlug van die [[Rolls-Royce Trent]]-aangedrewe A350 op 14 Junie 2013 |tipe=Passasiersvliegtuig |vervaardiger=[[Airbus]] |vervaardigers= |ontwerper= |eerste vlug= [[14 Junie]] [[2013]]<ref name=A350_1st_flight_planned>{{cite web |url=http://www.airbus.com/newsevents/news-events-single/detail/airbus-confirms-timing-for-a350-xwb-first-flight/ |title=Airbus confirms timing for A350 XWB First Flight |date=11 Junie 2013 |publisher=[[Airbus]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161109032607/http://www.airbus.com/newsevents/news-events-single/detail/airbus-confirms-timing-for-a350-xwb-first-flight/ |archive-date=9 November 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |bekendstelling= |vrygestel=15 Januarie 2015 (-900),<ref name="Airbus Unveil MSN2">{{cite web |url=http://www.airbus.com/newsevents/news-events-single/detail/a350-msn2-rolls-out-of-paint-hangar-with-special-carbon-livery/ |title=Airbus roll out MSN2 in new livery |date=2 Januarie 2014 |work=[[Airbus]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170401162836/http://www.airbus.com/newsevents/news-events-single/detail/a350-msn2-rolls-out-of-paint-hangar-with-special-carbon-livery/ |archive-date=1 April 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> middel-2016 (-800) tot middel-2017 (-1000)<ref name=FG23Oct2012>{{en}} {{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/airbus-advances-towards-first-flight-of-a350-twinjet-377959/ |title= Airbus advances towards first flight of A350 twinjet |date= 23 Oktober 2012|work= "Flight International"}}</ref> |status = In gebruik<ref name="prodstart">{{en}} {{Cite press release|title=German Airbus A350 XWB Production commences|url=http://www.airbus.com/newsevents/news-events-single/detail/german-airbus-a350-xwb-production-commences/|author=Airbus|publisher=Airbus S.A.S.|date=31 Augustus 2010|accessdate=23 Mei 2011|archivedate= 3 Oktober 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121003004040/http://www.airbus.com/newsevents/news-events-single/detail/german-airbus-a350-xwb-production-commences/}}</ref> |onttrek= |hoofgebruiker=[[Qatar Airways]]<br/>[[Singapore Airlines]] |meer gebruikers=[[Cathay Pacific]]<br/>[[Delta Air Lines]] |vervaardig=2010–tans |aantal gebou=480 teen 30 April 2022<ref name="planespotters"/> |programkoste=€ 120 miljard |eenheidskoste=A350-800: VS$ 260.9&nbsp;miljoen,<ref name="Airbus average list prices 2014">{{cite web |title=Airbus average list prices 2014 |publisher=Airbus.com |date=13 Januarie 2014 |url=http://www.airbus.com/newsevents/news-events-single/detail/new-airbus-aircraft-list-prices-for-2014/ |access-date=14 Januarie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160808092349/http://www.airbus.com/newsevents/news-events-single/detail/new-airbus-aircraft-list-prices-for-2014/ |archive-date= 8 Augustus 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> <br />A350-900: VS$ 295.2 miljoen,<ref name="Airbus average list prices 2014"/> <br />A350-1000: VS$ 340.7 miljoen,<ref name="Airbus average list prices 2014"/> |ontwikkel van= |variante met eie artikels= }} Die '''Airbus A350''' is 'n familie van langreik, tweemotorige wyeromp[[straalvliegtuig|stralervliegtuie]] wat ontwikkel en gebou word deur die Europese vliegtuigvervaardiger [[Airbus]]. Die A350 is die eerste Airbus waarvan beide die romp- en vlerkstrukture hoofsaaklik van koolstofveselversterkte polimeer gemaak word. <ref name="presentation">{{en}} {{cite web |url= http://www.eads.com/xml/content/OF00000000400004/7/19/41508197.pdf |title= Taking the lead: A350XWB presentation |publisher= EADS |date= Desember 2006 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20090327094646/http://www.eads.com/xml/content/OF00000000400004/7/19/41508197.pdf |archivedate= 27 Maart 2009 |access-date= 9 April 2014 |url-status= live }}</ref> Dit kan 250 tot 350 passasiers in 'n tipiese drieklassitplekuitleg vervoer, of met sitplek vir 'n maksimum van 440-550 passasiers, afhangende van die variant. == Ontwerp == Die A350 is oorspronklik bedink in 2004 as 'n grootliks nuwe ontwerp, maar met 'n romp wat op die A330 gebaseer is. Dit is afgekeur deur meeste voornemende kliënte. Airbus het die vliegtuig herontwerp en dit herdoop na die A350 XWB (ekstra wyeromp). Airbus het gesê dat dit meer brandstofdoeltreffend sou wees as die mededingende [[Boeing 787 Dreamliner]] en die bedryfskoste tot 8% laer.<ref name="presentation" /> == Bekendstelling en verkope == Die bekendstellingskliënt vir die A350 was [[Qatar Airways]], wat 80 vliegtuie van al drie variante bestel het. Ontwikkelingskoste word geprojekteer te wees € 120 miljard (VS$ 150 miljard of £ 100 miljard).<ref name=Reuters_video> {{cite news |title=15 bln U.S. dollars for Airbus A350 |url=http://www.youtube.com/watch?v=NdpxatVG_mU&feature=channel |agency=Reuters |access-date=1 Julie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220075710/http://www.youtube.com/watch?v=NdpxatVG_mU |archive-date=20 Desember 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Teen 31 Mei 2015 het Airbus bestellings vir 780 vliegtuie van 40 verskillende kliënte oor die wêreld ontvang. Die prototipe-A350 se nooiensvlug was op 14 Junie 2013 by Toulouse-Blagnac-lughawe, [[Frankryk]].<ref>[http://www.a350xwbfirstflight.com/ Nooiensvlug]</ref> Die A350 verkry tipe sertifisering van die "European Aviation Safety Agency" in September 2014 en sertifisering van die [[FAA]] twee maande later. Die eerste A350 is op 22 Desember 2014 aan [[Qatar Airways]] afgelewer, en op 15 Januarie 2015 in gebruik gestel. Teen Junie 2020 was daar drie operateurs van die A350 in Afrika, [[Ethiopian Airlines]] (14), [[Suid-Afrikaanse Lugdiens]] (4) en [[Air Mauritius]] (2).<ref>https://www.planespotters.net/operators/Airbus/A350?p=8</ref> Teen April 2022 was daar 480 A350 vliegtuie in gebruik by 39 operateurs en 50 kliënte. Die vyf grootstes was [[Singapore Airlines]] (59), [[Qatar Airways]] (53), [[Cathay Pacific]] (43), [[Delta Air Lines]] (26) en [[Lufthansa]] (21).<ref name="planespotters">{{Cite web|url=https://www.planespotters.net/operators/Airbus/A350?p=&amp;refresh=1|title=Airbus A350 XWB Operators|website=www.planespotters.net|access-date=9 Julie 2021|archive-date=16 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916095210/https://www.planespotters.net/operators/Airbus/A350?p=&refresh=1|url-status=live}}</ref> {{clear}} == Tydlyn Airbus A3xx-reeks == {{Tabel tydlyn Airbus A3xx-serie}} == Verwysings == {{CommonsKategorie}} {{Verwysings}} {{en-vertaal|Airbus A350}} [[Kategorie:Airbus]] [[Kategorie:Passasiersvliegtuie]] 2wsp2j9n9yqq6gp30wy1sopbp5pbwgo 2 87254 2893335 2890909 2026-04-12T16:27:46Z Martinvl 12559 /* Test of NC file display */ 2893335 wikitext text/x-wiki ==Test of NC file display== Display of the same image, one taken from an .SVG file and the other from a .JPG file. This test will be used on other Wikipedias to check the transfer of files. [[File:SI logo full.svg|thumb|left|Test download of SI Logo from NC Commons (.SVG)]] [[File:SI logo all udp.jpg|thumb|right|Test Download of SI logo from NC Commons (.JPG)]] <!-- {{NC |File=SI logo full.svg/thumb/left |caption=Test download of SI Logo from NC Commons (.SVG)}} --> <!-- [[File:SI logo full.svg|thumb|Test download from NC Commons]] *Die SI Logo hoort om hier verttoon te word. *The SI logo should be displayed here. Wikicode to display the image from NC Commons shown on the right: :<nowiki>[[File:SI logo full.svg|thumb|Test download from NC Commons]]</nowiki> --> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> == X-straal == ==Generasie== [[File:Bohr atom model.svg|thumb|Bohr se model van die atoom. 'n Elektron wat van die n=3-skil (M-skil) na die n=2-skil (L-skil)val, verloor energie. Hierdie energie word as 'n enkele foton weggevoer..]] Die X-straalspektrum bestaan ​​gewoonlik uit agtergrondstraling wat versprei is volgens die Rayleigh-wet en waarop 'n aantal skerp spektrale lyne geplaas is. Hierdie spektrale lyne word gegenereer wanneer 'n hoë-energie elektron een van die elektrone in 'n interne skil van 'n atoom losmaak. Die losgemaakte elektron is dikwels van die K (of binneste) skil. Daarna vul 'n elektron van een van die hoër skille hierdie leemte en gee sy surplusenergie in die vorm van 'n foton af. Waneer 'n mens die [[SI-stelsel]] gebruik, is die benaderde energie (n joules) van die foton deur die volgende vergelyking gegee: : <math>E_n = h c R_{\infty}( \frac{Z^2}{n^2} - \frac{Z^2}{m^2} )</math> waar :<math>h</math> is die [[konstante van Planck]] :<math>c</math> is die [[ligsnelheid]] :<math> R_{\infty}</math> is die [[Konstante van Rydberg]] :<math>Z</math> is die aantal protone in die kern :<math>n</math> is die getal van die laer energievlak :<math>m</math> is die getal van die hoër energievlak. [[File:Mo and Cu X-Ray spectra.svg|thumb|X-straalspektrum vir molibdeen en koper. The Ka lines are generated by a transition from ]] Alhoewel energieë wat deur hierdie vergelyking gegee in joules aangehaal word, dui X-straalpraktisyns gewoonlik die energie van die X-straalbundel in elektronvolts aan. Dit gee 'n aanduiding van die spanning wat nodig is om die bundel te skep. Die sterkste lyne op die X-straalspektrum word die K_α- en K_β-lyne genoem. Hierdie lyne ontstaan ​​uit leemte in die binneste of K-skil (<math>n=1</math>). Die K_α-lyn stem ooreen met hierdie leemte wat gevul is met 'n elektron van die L-skil (<math>m=2</math>), terwyl die K_β-lyn ooreenstem met die leemte wat gevul word deur 'n elektron van die M-skil (<math>m=3</math>). {|class="wikitable" |+ Characteristic X-ray emission lines for some common anode materials.<ref>{{Cite web |url=http://physics.nist.gov/PhysRefData/XrayTrans/Html/search.html |title=X-ray Transition Energies Database |publisher=NIST Physical Measurement Laboratory |date= 9 December 2011 |access-date=19 February 2016}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://xdb.lbl.gov/Section1/Table_1-3.pdf |title=X-Ray Data Booklet Table 1-3 |publisher=Center for X-ray Optics and Advanced Light Source, Lawrence Berkeley National Laboratory |date= 1 October 2009 |access-date=19 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090423224919/http://xdb.lbl.gov/Section1/Table_1-3.pdf | archive-date=23 April 2009}}</ref> ! rowspan= 2 |Anode<br />material !! rowspan= 2 |Atomic<br />number !! colspan=2 |Photon energy [keV] !! colspan=2 |Wavelength [nm] |- ! [[K-alpha|K_α1]] !! K_β1 !! K_α1 !! K_β1 |- ! [[tungsten|W]] |74 ||59.3 ||67.2 ||0.0209 ||0.0184 |- ! [[molybdenum|Mo]] |42 ||17.5 ||19.6 ||0.0709 ||0.0632 |- ! [[copper|Cu]] |29 ||8.05 ||8.91 ||0.154 ||0.139 |- ! [[silver|Ag]] |47 ||22.2 ||24.9 ||0.0559 ||0.0497 |- ! [[gallium|Ga]] |31 ||9.25 ||10.26 ||0.134 ||0.121 |- ! [[indium|In]] |49 ||24.2 ||27.3 ||0.0512 ||0.0455 |- ! [[aluminium|Al]] |13 ||1.4867 ||1.5574 ||0.8340 ||0.7961 |} === Test template === {{User:Martinvl/Audience}} === Practical example === [[File:Maerklin-Schientypen.jpg|thumb|Selection of model railway tracks]] As 'n modeltreinuitleg gemaak word met behulp van die stukke spoor wat langsaan getoon word, sal die krommingsradius by elke punt óf oneindig wees (op reguit stukke spoor) óf 'n vaste waarde hê (op geboë stukke spoor). Aangesien sentripetale krag 'n funksie van radius is, sal 'n skielike verandering van kromming 'n stapsgewyse verandering in [[Middelpuntsoekende krag|sentripetale krag]] veroorsaak en dus 'n ongemaklike rit. Die oplossing is om die kromme so te ontwerp dat die krommingsradius oneindig is aan die begin van die geboë gedeelte, verminder tot 'n eindige waarde by die middelpunt van die geboë gedeelte en dan in waarde toeneem tot die einde van die gesirkelde gedeelte. === Spoorlys === Die nuwe spoorlyne wat tussen 1 Junie 1902 en 31 Desember 1911 deur CSAR voltooi is:<ref name=SAS1953>{{cite book |language = Engels |title = Jaarverslag |publisher = Suid-Afrikaanse Spoorweë |year = 1953 |chapter = Statement No. 19 – Statement Showing, in Chronological Order, the Date of Opening and the Mileage of Each Section of Railway |id = 200954-13}}</ref> {|class="wikitable" |- !Naam |Gemagtig !Beginpunt !Eindpunt !Openingsdatum<ref group=Nota>Die eerste syfer gee die openingsdatum vir die eerste gedeelte van die spoorlyn en die tweede is die openingsdatum van die hele lyn</ref> !myl:kettings !km |- |Voltooiing van die Johannesburg-Kaapstad-spoorlyn |1904 |[[Klerksdorp]] |Viertien Strome |1904/1907 |142 |228 |- |Voltooiing van die Bloemfontein-Natal-spoorlyn |1901/4 |[[Harrismith]] |[[Sannaspos]] |1902/1907 |231:50 |372.7 |- |Bloemfontein-Kimberly-spoorlyn |1905 |[[Bloemfontein|Hamilton]] |[[Kimberley|Beaconsfield]] |1908 |95:63 |154,1 |} == Stamboom2 == Gebruik stamboom2 {{stamboom2}} *Sophia of Hannover (1630-1714) **{{Stamboom2/einde tak}} [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]]George I (1660-1727) ***{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]]George II (1683-1760) ****Frederick, Prince of Wales *****{{Stamboom2/einde tak}} [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]]George III ******Duke of Kent *******{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Victoria (1819-1901) ********[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Edward VII ********* [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] George V **********{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Charles III (*1948) *********{{Stamboom2/einde tak}}[[Maud van Wallis|Maud]] (1869-1938) **********{{Stamboom2/einde tak}}... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [[Harald V van Noorweë]] (*1937) ******** Prince Arthur, Duke of Connaught and Strathearn (1850-1942) *********{{Stamboom2/einde tak}} ... Princess Ingrid of Sweden **********{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [Denmark] Frederick X ******** Leopold, Duke of Albany (1853-1884) *********{{Stamboom2/einde tak}} ... Princess Sibylla of Saxe-Coburg and Gotha **********{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [Sweden] Carl XVI Gustaf ******** Princess Victoria = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Frederick III of Germany (1831-1888) ********* [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Kaiser Wilhelm II (1859-1941) **********... [[Beeld:Simple silver crown.svg|15px]] [Germany] Georg Friedrich Prince of Prussia (*1976) **********{{Stamboom2/einde tak}} Victoria Louise of Prussia (1892-1980) ***********{{Stamboom2/einde tak}} Frederica (1917-1981) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Paul of Greece (1901-1964) ************{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple silver crown.svg|15px]] [Greece] ... Pavlos (*1967) *********{{Stamboom2/einde tak}}Sophia of Hannover (1870-1932) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Carol II of Romania (1893-1953) **********{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple silver crown.svg|15px]] Margareta of Romania (*1949) ********{{Stamboom2/einde tak}} Beatrice (1857-1944) *********{{Stamboom2/einde tak}} Eugenie (1887-1969) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Alfonso XIII of Spain (1886-1941) **********{{Stamboom2/einde tak}}... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Felipe VI of Spain (*1968) ******{{Stamboom2/einde tak}} [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Ernest Augustus, King of Hanover (1771-1851) *******{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple white crown.svg|15px]] Ernest Augustus of Hannover (*1954) ****{{Stamboom2/einde tak}}Anne (1709-1759) = William IV, Prince of Orange (1711 - 1751) *****William V, Prince of Orange (1748-1806) ******{{Stamboom2/einde tak}}... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [[Willem-Alexander van die Nederlande]] (*1967) *****{{Stamboom2/einde tak}}Carolina of Orange-Nassau (1743-1787) ******{{Stamboom2/einde tak}} ... Astrid of Sweden (1905-1935) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Leopold III of Belgium (1901-1983) *******{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Filip of Belgium (*1960) {{Stamboom2/einde}} ==Byvoegsel== :'''[[:en:Wikipedia:Administrators%27_noticeboard/IncidentArchive816#User:Martinvl_and_long_term_disruption_of_WT:MOSNUM]]''' is a very good example of how not to do things, both from a practical point of view and from a legal point of view. :'''Practical Point of View''' ::As I see it, an ANI case should contain four sections: ::*Complainant's opening statement ::*Comments by others ::*Defendant's Reply ::*Closing Administrator’s Statement ::It is my view that the complainant’s opening statement and the closing administrator's closing statement should contain sufficient detail (including diffs) that anybody who is reviewing the incident need not read the defence or any of the comments made by third parties as anything of relevance should be repeated in the closing statement, unless of course an appeal is centred around the closing administrator mis-representing a third-party comment or a defence offered by the defendant. ::While this will require the complainant to take of an effort when preparing a case, it should reduce the amount of input from others. It will make it more difficult for complainants to "throw mud, hoping that it will stick" and thus simplify the closing administrator's task as there will be less material through which to wade. ::If the defendant is subsequently blocked, then both the defendant and the administrator who is handling the appeal will have a common reference point from which to work, not some vague wall of text that would take forever through which to wade. :'''Legal Point of View''' ::There was a good deal of discussion in the case in question about user’s rights and "natural justice". I have since done some research on the matter and it is my understanding that under the Law of California, '''members of organisations that provide a public service''' are entitled to '''protection under the rules of [[:en: https://en.wikipedia.org/wiki/Due_process|due process]]'''. My research suggest that Wikipedia is one such organisation. At this stage, it might be appropriate to point out that since I was discussing the Law of California rather than English Law, I should have used the term "due process" rather than "natural justice". ::My assertion is based on the judgement given in the case [https://scocal.stanford.edu/opinion/pinsker-v-pacific-coast-society-orthodontists-27828 Pinsker v. Pacific Coast Society of Orthodontists] heard in the Supreme Court of California in 1974. The judgement gives two examples of what constitutes an organisation that “provides a public service” - labor unions and professional organisations and two examples of what organisations do not provide a pubic service - golf clubs and fraternities, the difference being that the former have an impact on the public at large while the latter do not. ::It is my view that since Wikipedia, like professional bodies, has an impact on the population at large that Wikipedia, like professional bodies must be viewed as an organisation that provides a "public service". ::The Wikipedia article [[:en:Due Process#United States|due process]] details how the Supreme Court of the United States interprets "due process". Among the important feature is a protection from vague laws, while the article [[:en:Procedural due process|Procedural due process]] catalogues a list of basic due process procedural rights as drawn up by Judge Henry Friendly (1903-1986). This includes: ::* the requirement of the complainant to give "Notice of the proposed action and the grounds asserted for it" (in the case of Wikipedia, the complainant producing all the pertinent diffs) ::* the right to cross-examine witnesses (in the case of Wikipedia the right of the accussed to present their defence) ::* the "requirement that the tribunal prepare written findings of fact and the reasons for its decision" (in the case of Wikipedia, the closing administrator's statement). :'''Application to the Case in Question''' ::In the case in question, all the diffs are buried in a posting that is approximately 8900 words in length (estimated using the word count facility in Microsoft WORD). Furthermore the details of what I am alleged to have done are so vague that I have no point of reference against which my application for readmission can be measured by an administrator. ::In his closing statement, closing administrator [[User:TParis]] asserted that "I have fully reviewed Martinvl's counter claim of vote stacking and determined that his evidence failed to meet the threshold". ::If my counter claim of vote stacking was not accepted, did he read the rest of the case to see whether or not is was well founded? Since he had 17 minutes from the time that Wee Curry Monster asked for an uninvolved administrator to act and him posting his judgement, did he really read all 8900 words - that would require a reading speed of 525 words per minute without allowing any time for him to prepare his closing statement or to follow up any of the diffs. According to the Wikipedia article [[:en:Speed reading]], the "normal reading [rate] for comprehension" is typically 200 - 300 words per minute. ::As a result, I have been blocked for ten years because he did not do a proper job of explaining why I had been blocked. If the ANI structure that I proposed had been followed, then either he would have rejected the application (which he should have done for lack of evidence) or his closing statement would implicitly have provided a criteria against which, in a worst case scenario, an application for readmission could be measured. == Eksterne skakels == * [http://pdg.lbl.gov/2005/reviews/contents_sports.html#constantsetc Oorsig, 2005] * [http://physics.nist.gov/cuu/Constants/index.html NIST-konstantes] * [http://users.telenet.be/lode.stevens/const.htm Natuurkonstantes] * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:nl:Natuurkundige constante|Nederlandse Wikipedia]] == Verwysings == {{Notas}} {{Verwysings}} ==UTF-8== UTF-8 is a protocol whereby UNICODE characters can be transmitted as variable-length byte strings in a manner that will maximise the communications wandwidth. WHen the text involved can be wrtitten in ASCCI, the UTF-8 rendering of teh text and teh ASCII rendering are identical, making UTF-8 string upward compatible with ASCII strings. == Historical background== The first standard for interchanging text between computers was ISO-xxxx. This standard used 7 bit characters, reserving the eight bit as a parity bit for error chaecking. Of the 128 characters available using 7 bits, 32 values were reserved as control bits and the remaining 96 valeus ont printable characters. ISO-xxxx had 12 variations, one for each of 12 different languages with 12 values reserved for national use. ISO-xxxx-y (the United States variant) and ISOxxxx-z (the British variant) were identical except for teh character "#" which appeared in teh American character set and "£" which appeared in the British character set. The Germans sacrificed the characters ..... to accomodate " ", " " ..... This standard was uperceded b ISO-xxxxx which used 8 bits to represent its characters. It adopted ISO-xxxx-0 (the American variant) for the first 128 characters .... {|class = "wikitext" |- ! Laagste<br>waarde ! Hoogste<br>waarde !Aantal<br>grepe ! greep 1 ! greep 2 ! greep 3 ! greep 4 ! greep5 |- | x00 || xF7 || 7 | style = "background-color: gray" |<code>0gfedcba</code> | || || || |- | x0080 | x07FF || 11 |style = "background-color: gray"|<code>110lkjih</code> |style = "background-color: gray"| <code>0gfedcba</code> || || || |- | x0800 | xFFFF || 16 |style = "background-color: gray"|<code>1110qpon |style = "background-color: gray"|<code>10mlkjih</code> |style = "background-color: gray"| <code>0gfedcba</code> || || |- | x0800 | xFFFF || 21 |style = "background-color: yellow"|11110vut |style = "background-color: yellow"|10srqpon |style = "background-color: yellow"|10mlkjih |style = "background-color: #0F0"| 0gfedcba || |- } {| class="wikitable" |+ Définition du nombre d'octets utilisés dans le codage (attention ce tableau de principe contient des séquences non valides) |- ! scope="col" | Caractères codés ! scope="col" | Représentation binaire UTF-8 ! scope="col" | Premier octet valide (hexadécimal) ! scope="col" | Signification |- ! scope="row" style="text-align: center" | U+0000 à U+007F ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">0</span><var style="background: #0F0">ƀƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | 00 à 7F | 1 octet, codant jusqu’à 7 bits |- ! scope="row" style="text-align: center" | U+0080 à U+07FF ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">11</span>0<var style="background: #0F0">ƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | C2 à DF | 2 octets, codant jusqu’à 11 bits |- ! scope="row" style="text-align: center" | U+0800 à U+FFFF ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">111</span>0·<var style="background: #0F0">ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | E0 à EF | 3 octets, codant jusqu’à 16 bits |- ! scope="row" rowspan="2" style="text-align: center" | U+10000 à U+10FFFF ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">1111</span>·0<span style="background: #0F0">0<var>ƀƀ</var></span> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | F0 à F3 | rowspan="2" | 4 octets, codant jusqu’à 21 bits |- ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">1111</span>·0<span style="background: #0F0">100</span> 10<span style="background: #0F0">00·<var>ƀƀƀƀ</var></span> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | F4 |} ==Verwysings== {{Verwysings}} == Romeinse syfers== {| class="wikitable" |- ! Fraction ! Roman numeral |- | {{frac|1|12}} |style='text-align: center'| '''·''' |- |style='text-align: center'| {{frac|2|12}} = {{frac|1|6}} |style='text-align: center'| '''··''' or ''':''' |- |style='text-align: center'| {{frac|3|12}} = {{frac|1|4}} |style='text-align: center'| '''···''' or '''∴''' |- |style='text-align: center'| {{frac|4|12}} = {{frac|1|3}} |style='text-align: center'| '''····''' or '''∷''' |- | {{frac|5|12}} |style='text-align: center'| '''·····''' or '''⁙''' |- |{{frac|1|2}} |style='text-align: center'|S |} == Boulevard Periphique Toets == {|class = wikitable !Interior !! Compass Point !! Exterior |- |Junction 1 clock |88 degrees |Junction 1 anti-clock |- | || <small>East</small> || |- |Junction 2 clock |94 degrees |Junction 2 anti-clock |} == Toets== [[File:Metre Convention Signatories.svg|thumb|test]] [[File:M F Gervais Monarchs of Spain.pdf|thumb|Monarchs of Spain]] Alles hier is vanuit die Engelse WIkipedia gesny en hier geplak sonder vertaling: # Both fiber and composite remain in the elastic strain regime. In this stage, we also note that the composite Young's {{nowrap| 1&hairsp;234&nbsp;km}}. modulus is a simple weighted sum of the two component moduli. #:<math> \sigma_{c} = V_{f}\epsilon_{c}E_{f} + V_{m}\epsilon_{c}E_{m} </math> <ref name="courtney"/> #:<math> E_{c} = V_{f}E_{f} + V_{m}E_{m} </math> <ref name="courtney"/> # The fiber remains in the elastic regime but the matrix yields and plastically deforms. #:<math> \sigma_{c} = V_{f}\epsilon_{c}E_{f} + V_{m}\sigma_{m}(\epsilon_{c}) </math> <ref name="courtney"/> # Both fiber and composite yield and plastically deform. This stage often features significant Poisson strain which is not captured by model below. #:<math> \sigma_{c} = V_{f}\sigma_{f}(\epsilon_{c}) + V_{m}\sigma_{m}(\epsilon_{c}) </math> <ref name="courtney"/> # The fiber fractures while the matrix continues to plastically deform. While in reality the fractured pieces of fiber still contribute some strength, it is left out of this simple model. #:<math> \sigma_{c} \approx V_{m}\sigma_{m}(\epsilon_{c}) </math><ref name="courtney"/> =Fourier-reeks== {{vertaalvanaf | taalafk = en | pl = https://en.wikipedia.org/wiki/Fourier_series }} [[File:Fourier Series.svg|duimnael|Fourier-reeks]] Die '''Fourier-reeks''' is dear [[Joseph Fourier]] in die begin van die negentiede eeu ontwikkel. Hy publiseer sy ontdeking in 1807.<ref>Fourier ref</ref> Hy ontwikkel die die konsep oorsprontlik om hom te help met die oplossing van die hittediffusievergelyking, maar dit is later ontdek dat reeks nuttig is om enige periodieke golfvorm te ontleed. In sy eenvoudigste vorm (uit 'n ingenieursoogpunt) word die golfvorm ontbind in 'n reeks sinus- en cosinuskrommes met frekwensie gelykstaande aan 'n tussengetalveelvoud van die frekwensie van die oorspronklike golfvorm. In die praktyk word slegs die laagste frekwensiekrommes gebruik.<ref>{{cite book |title = MαTH βOOK |first = Clifford A |last = Pickover |publisher = Sterling |page = 210 |year = 2009 |language = Engels |isbn = 978-1-4027-8829-1}}</ref> In die boonste ry van die diagram aan die regterkant word die vierkantgolf benader deur 'n sinusvormige kromme wat 'n periode <math>T</math> het. Die volgende ry wys die vierkantgolf wanneer dit benader word deur twee sinusvormige krommes met periodes <math>(T, \frac{T}{3})</math> bymekaar te tel, die derde ry toon die resultaat wanneer drie sinusvormige krommes met frekwensies <math>(T, \frac{T}{3}, \frac{T}{5})</math> bymekaar getel is en so voort. ==Vorm== Die Fourier-reeks kan in verskeie vorme uitgedruk word. Die drie mees algemene word hier beskryf. ===Sinus-kosinus vorm=== Die wiskundige uitdrukking vir die Fourier-reeks word gegee deur:<ref>{{cite book |title = Mathematical Handbook of Formulas and Tables |first = Murray S |last = Spiegel |publisher = Schaum's Outline Series |year = 1968 |pages = 131 - 135 |language = Engels}}</ref> :<math> s_{\scriptscriptstyle N}(x) = \frac{a_0}{2} + \sum_{n=1}^N \left(a_n \cos\left(\tfrac{2\pi}{T} nx \right) + b_n \sin\left(\tfrac{2\pi}{T} nx \right) \right) </math> waar :<math>s_{\scriptscriptstyle N}(x)</math> is die funksie wat benader word. :<math>N</math> N is die hoogste orde van sinusvormige kromme wat in die benadering gebruik word. :<math>s_{\scriptscriptstyle N}(x)</math> Is die benadering tot die kromme nadat N sinusvormige krommes gebruik is. :<math>\{a_0 , a_n , b_n | n {{=}} 1 \ldots N \}</math> is 'n stel konstante wat spesifiek is vir <math>s_{\scriptscriptstyle N}(x)</math>. Die konstantes <math>\{a_0 , a_n , b_n | n {{=}} 1 \ldots N \}</math> word geëvalueer deur die formules te gebruik: :<math>\begin{align} a_n & = \frac{1}{\pi}\int_{-\pi}^{\pi}s(x) \cos(nx)\,dx \\[4pt] b_n & = \frac{1}{\pi}\int_{-\pi}^{\pi}s(x) \sin(nx)\, dx\\[4pt] \end{align}</math> ===Amplitude-fase vorm of polêre vorm=== Aangesien dat :<math>A\cos\left(\theta - \phi\right) = A\cos\theta\cos\phi + A\sin\theta\sin\phi</math> is dit maklik om te bewys dat die sinus-kosinusvorm in 'n amplitude-fase of polêre vorm herskryf kan word: :<math>s_{\scriptscriptstyle N}(x) = \frac{A_0}{2} + \sum_{n=1}^N A_n\cdot \cos\left(\tfrac{2\pi }{P}nx - \varphi_n \right)</math> waar :<math>A_n = \sqrt\left(a_n^2 + b_n^2\right)</math> :<math>\tan\phi = \frac{b_n}{a_n}</math>. Wanneer die Fourier-reeks in hierdie vorm geskryf word, is die term <math>A_n</math> die amplitude van die <math>n^{de}</math> komponent van die golf en <math>\phi</math> sy faseverskuiwing. ===Eksponensiële vorm=== Volgens [[Euler se formule]] is :<math>\cos\theta = \tfrac{1}{2} (e^{i\theta} + e^{-i\theta})</math>. Deur hierdie verhouding te gebruik, is dit maklik om dit te wys dat die polêre vorm in 'n eksponensiële vorm herskryf kan word: :<math> s_{_N}(x) = \sum_{n=-N}^N c_n\cdot e^{i 2\pi nx/P} </math> waar :<math>c_n \triangleq \left\{ \begin{array}{lll} A_0/2 &= a_0/2, \quad & n = 0\\ \tfrac{A_n}{2} e^{-i \varphi_n} &= \tfrac{1}{2}(a_n -i b_n), \quad & n > 0\\ c_{|n|}^*, \quad && n < 0 \end{array} \right\} </math> en :<math>c^*</math> is die komplekse vervoeging van <math>c</math>. ==Konvergensie== Oor die algemeen kan aangetoon word dat 'n Fourier-reeks konvergent is as dit aan die {{intertaalskakel|Dirichlet-voorwaardes|en|Dirichlet conditions}} voldoen. In [[ingenieurswese]] toepassings word daar oor die algemeen aanvaar dat die Fourier-reeks byna oral konvergeer (die uitsonderings is by diskrete diskontinuïteite) aangesien die funksies wat in ingenieurswese teëgekom word, beter gedra as die funksies wat wiskundiges as teenvoorbeelde vir hierdie vermoede kan verskaf. In die besonder, as <math>s</math> kontinu is en die afgeleide van <math>s(x)</math> (wat dalk nie oral bestaan ​​nie) vierkantintegreerbaar is, dan is die Fourier-reeks van <math>s</math> konvergeer absoluut en eenvormig na <math>s(x)</math>.<ref>{{cite book |last=Tolstov |first=Georgi P. |url=https://books.google.com/books?id=XqqNDQeLfAkC&q=fourier-series+converges+continuous-function&pg=PA82 |title=Fourier Series |language=Engels |publisher=Courier-Dover |year=1976 |isbn=0-486-63317-9}}</ref> As 'n funksie is {{intertaalskakel|vierkant-integreerbaar|en|Square-integrable function}} op die interval <math>[x_0,x_0+P]</math>, dan konvergeer die Fourier-reeks na die funksie by byna elke punt. Dit is moontlik om Fourier-koëffisiënte vir meer algemene funksies of verdelings te definieer, in sulke gevalle is konvergensie in norm of {{intertaalskakel|swak konvergensie|en|Weak convergence (Hilbert space)}} gewoonlik van belang. == Tabel van algemene Fourier-reekse == Sommige algemene pare periodieke funksies en hul Fourierreeks-koëffisiënte word in die tabel hieronder getoon. *<math>s(x)</math> dui 'n periodieke funksie aan gedefinieer op <math>0 < x \le P </math>. *<math>a_0, a_n, b_n</math> dui die Fourierreeks-koëffisiënte (sinus-kosinusvorm) van die periodieke funksie aan <math>s(x)</math>. {| class="wikitable" |- ! Tyd domein <br /> <math>s(x)</math> ! Grafiek ! Frekwensiedomein (sinus-kosinusvorm)<br /> <math>\begin{align}& a_0 \\ & a_n \quad \text{vir } n \ge 1 \\ & b_n \quad \text{vir } n \ge 1\end{align}</math> ! Opmerking ! Verwysing |- |<math>s(x)=A \left| \sin\left(\frac{2\pi}{P}x\right)\right| \quad \text{vir } 0 \le x < P</math> |[[File:PlotRectifiedSineSignal.svg|250px|center]] |<math>\begin{align} a_0 = & \frac{4A}{\pi}\\ a_n = & \begin{cases} \frac{-4A}{\pi}\frac{1}{n^2-1} & \quad n \text{ ewe} \\ 0 & \quad n \text{ onewe} \end{cases}\\ b_n = & 0\\ \end{align}</math> |Volgolf gelykgerigte sinus |<ref name="Papula">{{cite book|last=Papula|first=Lothar|title=Mathematische Formelsammlung: für Ingenieure und Naturwissenschaftler|publisher=Vieweg+Teubner Verlag|year=2009|isbn=978-3834807571|trans-title=Mathematical Functions for Engineers and Physicists|language=de}}</ref>{{rp|p. 193}} |- |<math>s(x)=\begin{cases} A \sin\left(\frac{2\pi}{P}x\right) & \quad \text{vir } 0 \le x < P/2 \\ 0 & \quad \text{vir } P/2 \le x < P\\ \end{cases} </math> |[[File:PlotHalfRectifiedSineSignal.svg|250px|center]] |<math>\begin{align} a_0 = & \frac{2A}{\pi}\\ a_n = & \begin{cases} \frac{-2A}{\pi}\frac{1}{n^2-1} & \quad n \text{ ewe} \\ 0 & \quad n \text{ onewe} \end{cases}\\ b_n = & \begin{cases} \frac{A}{2} & \quad n=1 \\ 0 & \quad n > 1 \end{cases}\\ \end{align}</math> |Halfgolf gelykgerigte sinus |<ref name=Papula/>{{rp|p. 193}} |- |<math>s(x)=\begin{cases} A & \quad \text{vir } 0 \le x < D \cdot P \\ 0 & \quad \text{vir } D \cdot P \le x < P\\ \end{cases} </math> |[[File:PlotRectangleSignal.svg|250px|center]] |<math>\begin{align} a_0 = & 2AD\\ a_n = & \frac{A}{n \pi} \sin \left( 2 \pi n D \right)\\ b_n = & \frac{2A}{n \pi} \left( \sin \left( \pi n D \right) \right) ^2\\ \end{align}</math> | <math>0 \le D \le 1</math> | |- |<math>s(x)=\frac{Ax}{P} \quad \text{vir } 0 \le x < P</math> |[[File:PlotSawtooth1Signal.svg|250px|center]] |<math>\begin{align} a_0 = & A\\ a_n = & 0\\ b_n = & \frac{-A}{n \pi}\\ \end{align}</math> | |<ref name=Papula/>{{rp|p. 192}} |- |<math>s(x)=A-\frac{Ax}{P} \quad \text{vir } 0 \le x < P</math> |[[File:PlotSawtooth2Signal.svg|250px|center]] |<math>\begin{align} a_0 = & A\\ a_n = & 0\\ b_n = & \frac{A}{n \pi}\\ \end{align}</math> | |<ref name=Papula/>{{rp|p. 192}} |- |<math>s(x)=\frac{4A}{P^2}\left( x-\frac{P}{2} \right)^2 \quad \text{vir } 0 \le x < P</math> |[[File:PlotParabolaSignal.svg|250px|center]] |<math>\begin{align} a_0 = & \frac{2A}{3}\\ a_n = & \frac{4A}{\pi^2 n^2}\\ b_n = & 0\\ \end{align}</math> | |<ref name=Papula/>{{rp|p. 193}} |} ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Referensies== {{ + + + + + + + + + + + + + <!-- Table test --> <table> <tr> <th>English</th> <th>Afrikaans</th> </tr> <tr> <td>One</td> <td>Een</td> </tr> <tr> <td>Two</td> <td>Twee</td> </tr> </table> <!-- End of table test --> *"<code><nowiki>{{Intertaalskakel|Amsterdam|nl}}</nowiki></code>" gee "{{Intertaalskakel|Amsterdam|nl}}". *"<code><nowiki>{{Intertaalskakel|Amsterdam|nl|Amsterdam}}</nowiki></code>" gee "{{Intertaalskakel|Amsterdam|nl}}". *"<code><nowiki>{{Intertaalskakel|sup|Harlingen|nl}}</nowiki></code>" gee "{{Intertaalskakel|Harlingen|nl}}". ("nl" is 'n skakel na [[:nl:Harlingen]]). *"<code><nowiki>{{Intertaalskakel|Merwe|nl|Merwede}}</nowiki></code>" gee "{{Intertaalskakel|Merwe|nl|Merwede}}" ("nl" is 'n skakel na [[:nl:Merwede]]). Sien ook '''[[Gebruiker:Martinvl/New SI]]''' Krag is die resultate van 'n aantal verskillende verskynsels, insluitend [[swaartekrag]] en elektromagnetiesekrag. ==Plaaslike regering in Engeland== Elkeen van die vier lande wat die Vereenigde Koninkryk bestaan het sy eie soort plaaslike regering. Op die hoogste vlak is nege streke (''regions''). Londen is die eenigster streek wat sy eie streeksraad het - Die ander streke word slegs gebruik vir statistiese doeleindes en vir kiesafdelings tydens verkiesings vir die Europese parlement. <center><math>\frac{\Phi_1}{\Phi_2} = \frac{\lambda_1}{\lambda_2}</math></center> <math>arctan(x) = x - \frac{x^3}{3} + \frac{x^5}{5} - \frac{x^7}{7} ....</math> <math>\frac{\pi}{4} = 4 \times arctan(\frac{1}{5}) - arctan(\frac{1}{239})</math> == Verwysings== {{verwysings}} ==Willem van Oranje== {{Inligtingskas2 | beeld = WilliamOfOrange1580.jpg | beeldtitel = Willem van Oranje in 1580 | naam = Willem van Oranje | titel = ''Prins van Oranje'' | gebore = 1533 | oorlede = 1584 | vader = [[Willem I van Nassau-Dillenburg|Willem de Rijke]] | moeder = [[Juliana van Stolberg]] }} <!-- | functie1 = [[Prins van Oranje]] | periode1 = 1544–1584 | voorganger1 = René van Chalon | opvolger1 = [[Filips Willem van Oranje|Filips Willem]] | functie2 = Graaf van Nassau-Oranje | periode2 = 1544–1584 | voorganger2 = | opvolger2 = [[Maurits van Oranje|Maurits]] | functie3 = [[Lijst van stadhouders in de Nederlanden|Stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht]] (Filips II) | periode3 = 1559–1567 | voorganger3 = [[Maximiliaan II van Bourgondië]] | opvolger3 = [[Maximiliaan van Hénin-Liétard]] | functie4 = [[Vrijgraafschap Bourgondië|Stadhouder van Franche-Comté]] (Filips II) | periode4 = 1559<ref>{{aut|Paul Delsalle & Laurence Delobette}}, ''[http://books.google.es/books?id=IYD4_xhf2MAC&lpg=PA376&dq=&pg=PA376 La Franche-Comté à la charnière du Moyen Âge et de la Renaissance, 1450-1550]'' (2003) 376.</ref>/61<ref>{{aut|Herman Kaptein}}, ''[http://books.google.es/books?id=txpRRZe7tlcC&pg=PA19 De Beeldenstorm]'' (2002) 19.</ref> – 1567 | voorganger4 = | opvolger4 = | functie5 = [[Lijst van stadhouders in de Nederlanden|Stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht]] (Staten-Generaal) | periode5 = 1572–1584 | voorganger5 = [[Maximiliaan van Hénin-Liétard]] (Filips II, tot 1573) | opvolger5 = [[Joost de Soete]] (Utrecht)<br />[[Maurits van Oranje|Maurits van Nassau]] (tot 1589 alleen in Holland en Zeeland) | functie6 = [[Lijst van stadhouders in de Nederlanden|Stadhouder van Friesland en Overijssel]] <br /> (Staten-Generaal) | periode6 = 1580–1584 | voorganger6 = [[George van Lalaing]] (Filips II, tot 1581) | opvolger6 = [[Willem Lodewijk van Nassau-Dillenburg]] (Friesland)<br />[[Adolf van Nieuwenaar]] (Overijssel) | functie7 = [[Lijst van graven van Buren en Leerdam|Graaf van Buren en Leerdam]]<br />[[Lijst van heren van IJsselstein|Heer van IJsselstein]] | periode7 = 1551–1584 | voorganger7 = [[Anna van Egmond (1533-1558)|Anna van Egmont]] | opvolger7 = [[Filips Willem van Oranje|Filips Willem]] --> <!-- {{Inligtingskas Monarg |naam = Willem van Oranje |titel = Prins van Oranje |beeld = [[Lêer:WilliamOfOrange1580.jpg|240px]] |byskrif = Willem van Oranje in 1580 |bewind = 1544–1584 |kroning = |inhuldiging = |volle naam = |andertitels = Stadholder (goveneur) van Holland, Zeeland and Utrecht |doop = |geboortedatum = [[24 April]] [[1533]] |geboorteplek = |sterftedatum = [[10 Julie]] [[1584]] |sterfteplek = [[Delft]] |begraweplek = Nieuwe Kerk, [[Delft]], [[Nederland]] |voorganger = [[Filips Willem van Oranje|Filips Willem]] |erfgenaam = <!-- |opvolgertipe = Abdikasie: [[2 Maart]] [[1917]] |opvolger = 1. [[Aleksei Romanof|Tsarewitsj Aleksei]] (eerste abdikasie – die abdikasie is later verander sodat die troon sou gaan na groothertog [[Groothertog Michail Aleksandrowitsj van Rusland|Michail]]) <br />2. Groothertog [[Groothertog Michail Aleksandrowitsj van Rusland|Michail]] (tweede abdikasie – wys die troon van die hand) <br />3. [[Georgi Lwof]], president van die tussentydse regering |koningin = |gade = [[Prinses Alix van Hesse-Darmstadt| Aleksandra Fjodorowna]] |dinastie = [[Huis van Romanof|Holstein-Gottorp-Romanof]] |koninklikelofsang = |koninklikeleuse = |vader = [[Aleksander III van Rusland|Aleksander III]] |moeder = [[Prinses Dagmar van Denemarke|Maria Fjodorowna]] |kinders = [[Groothertogin Olga Nikolajewna van Rusland|Olga]]<br />[[Groothertogin Tatjana Nikolajewna van Rusland|Tatjana]]<br />[[Groothertogin Maria Nikolajewna van Rusland|Maria]]<br />[[Groothertogin Anastasia Nikolajewna van Rusland|Anastasia]]<br />[[Aleksei Nikolajewitsj, tsarewitsj van Rusland|Aleksei]] --> }} '''Willem van Oranje''' ... [[File:PopulationEngland.svg|thumb|300px|test]] ==Subpages== *[[Gebruiker:Martinvl/Sandput/Kaapse maateenhede]] *[[Gebruiker:Martinvl/Sandput/NGR]] *[[Gebruiker:Martinvl/Sandput/Pretoria Pietersburg Spoorweg]] *[[Gebruiker:Martinvl/Lokomotiefinligtingskas]] ==IBAN== {| class="wikitable" |- !Script<br>type !Country<br>Latin Script !Country<br>Local script ! IBAN formatting example |- |Arabic |Saudi Arabia |السعودية |<code>SA03 8000 0000 6080 1016 7519</code> |- |Cyrillic |Ukraine |Україна |<code>UA21 3223 1300 0002 6007 2335 6600 1</code> |- |Greek |Greece||Eλλασ||<code>GR16 0110 1250 0000 0001 2300 695</code> |- |Hebrew |Israel |יִשְׂרָאֵל |<code>IL62 0108 0000 0009 9999 999</code> |- |Latin |United Kingdom |United Kingdom |<code>GB29 NWBK 6016 1331 9268 19</code> |} [[File:Metrication by year map.svg|thumb|300px|test]] {| class="wikitable" |- !Year<br>ex NIST || Year<br>ex Vera ||Year <br> Optional || Code || Country || Comments |- |1795 || 1795 || || fr ||[[ France]] || |- |1816 || 1817 || || be || [[Belgium]] || |- |1816 || 1817 || || lu || [[Luxembourg]] || |- |1816 || 1817 || || nl || [[Netherlands]] || |- |1840 || 1843 || || dz || [[Algeria]] || French Colony |} Oorspronklik tekst bevind in *Tukkies is die '''X'''xxxx van Xxxxx *Die vader van die eerste Vlietstra was '''X'''xxxx *Toe jy wil verder sturieer nadat jy die skool verlaat het, moet jy jou '''X'''xxxxx behaal. *My oudste niggie se voornaam is '''X'''xxxx ==Westminster== {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Parish of Fleet |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Verenigde Koninkryk}} |onderafdelingtipe1=[[Lande van die Verenigde Koninkryk|Land]] |onderafdelingtipe2=[[Graafskap]] |onderafdelingtipe3=[[Distrik]] |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1={{vlag|Engeland}} |onderafdelingnaam2=[[image:Flag of Hampshire.svg|20px]] [[Hampshire]] |onderafdelingnaam3=Hart |onderafdelingnaam4= |coordinates = {{coord|51.2834|-0.8456|display=inline,title}} |bevolking_soos_op=30 Junie 2017 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=41233<ref>{{cite web|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11123487&c=Fleet&d=16&e=62&g=6430254&i=1001x1003x1032x1004&o=362&m=0&r=1&s=1481971039562&enc=1|title=Civil Parish population 2011|accessdate=17 December 2016|publisher=Office for National Statistics |work=Neighbourhood Statistics}}</ref> |oppervlak_totaal_km2=12.0 |bevolkingsdigtheid_km2=3440 |tydsone=MGT |utcafset=+00:00 |tydsone_DST=BST |uctafset_DST=+01:00 |poskodetipe= |poskode= GU51, GU52 |skakelkode=01252 |hoogte_m= |hoogte_voet= | population_ref = (built-up area)<br>21,858 (civil parish) (as at 2011 census)<ref>{{cite web|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11123487&c=Fleet&d=16&e=62&g=6430254&i=1001x1003x1032x1004&o=362&m=0&r=1&s=1481971039562&enc=1|title=Civil Parish population 2011|accessdate=17 December 2016|publisher=Office for National Statistics |work=Neighbourhood Statistics}}</ref> |constituency_westminster= [[North East Hampshire (UK Parliament constituency)|North East Hampshire]] |post_town= FLEET |postcode_district= GU51, GU52 |postcode_area= GU |dial_code= 01252 |os_grid_reference= SU8054 |london_distance= {{convert|40.3|mi}} |ambulance_service= [[South Central Ambulance Service|South Central]] }} {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=City of Westminster |ander_naam= |inheemse_naam= |nedersetting_tipe=Stad |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët=LondonWestminster.svg |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif= |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël=<!--Arms-westminster-lb.jpg--> |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart= |kaartgrootte=250px |kaartbyskrif= |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart= |duimdrukkeretiketposisie= |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Verenigde Koninkryk}} |onderafdelingtipe1=[[Lande van die Verenigde Koninkryk|Land]] |onderafdelingtipe2=[[Graafskap]] |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1={{vlag|Engeland}} |onderafdelingnaam2=[[Greater London]] |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel= |stigtingsdatum=1 April 1965 |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2=21.48 |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinaattipes= |koördinate = {{Koördinate|51|16|30|N|0|50|40|W|display=}} |bevolking_soos_op=2011 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=219600 |bevolkingsdigtheid_km2=10223 |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone=MGT |utcafset=+00:00 |tydsone_DST=BST |uctafset_DST=+01:00 |poskodetipe= |poskode= |skakelkode=020 |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf=http://www.Westminster.gov.UK }} ==Weergegewens== Nadat die Britse magte Pretoria beset het, het die ZAR se regering hul op spoorwegkoetse gevestig. Die [[Warmbad]]-Pietersburg gedeelte van die spoorlyn is tot 30 Maart 1901 deur hierdie koetse gebruik. Op 1 April is Nylstroom deur die Australiese magte beset, Potgietersrus is op 5 April beset en Pietersburg is op 8 April beset. Nadat Pietersburg beset is, kom die spoorlyn onder die beheer van die Imperial Military Railways (IMR). Nadat die spoorlyn onder die IMR se beheer gekom het, is ten minste twee aanvalle op treine van die IMR deur Boerkommandos gemaak. Op 4 Julie 1901 het 'n Boerekommando onder die bevel van [[Christiaan Frederik Beyers|Generaal CF Beyers]] 'n trein by Tobiasspruit, 8 km noord van [[Naboomspruit]] aangeval. Op 10 Augustus 1901 het 'n Boerekommando onder die bevel van Kapitein Jack Hindon en Kapitein Slegkamp by Haartebeeslaagte, 10,7 km suid van Naaboomsruit 'n gepantserde trein aangeval. <ref>{{en}}{{cite journal |url = https://issuu.com/hennieheymans/docs/vol_2_no_2__ul_ |pages = 42-72 |journal = The Ulolwe: South Africa - Suid -Afrika - A monthly railway research/historical publication / 'n Maandelikse spoorweg historie en navorsings publikasie |title = Early Pietersburg |first = Stan |last = Kantor |volume = 2 |number = 2}}</ref> ===Kaapstad=== {{Tabel weergemiddeldes |locatie=Kaapstad |bron = [[World Meteorological Organization]]<ref name="WMO">{{cite web | url = http://worldweather.wmo.int/035/c00138.htm | title = World Weather Information Service - Cape Town | publisher = World Meteorological Organization | accessdate = 8 April 2014}}</ref> [[NOAA]]<ref name="NOAA">{{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/UA/68816.TXT | title = Cape Town/DF Malan Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | accessdate = 8 April 2014}}</ref> |Jan precipitation mm = 15 |Feb precipitation mm = 17 |Mar precipitation mm = 20 |Apr precipitation mm = 41 |May precipitation mm = 69 |Jun precipitation mm = 93 |Jul precipitation mm = 82 |Aug precipitation mm = 77 |Sep precipitation mm = 40 |Oct precipitation mm = 30 |Nov precipitation mm = 14 |Dec precipitation mm = 17 |year precipitation mm = 515 |unit precipitation days = 0.1 mm | jan_gem=20.4 | jan_gem_ns=15 | feb_gem=20.4 | feb_gem_ns=17 | mrt_gem=19.2 | mrt_gem_ns=20 | apr_gem=16.9 | apr_gem_ns=41 | mei_gem=14.4 | mei_gem_ns=69 | jun_gem=12.5 | jun_gem_ns=93 | jul_gem=11.9 | jul_gem_ns=82 | aug_gem=12.4 | aug_gem_ns=77 | sep_gem=13.7 | sep_gem_ns=40 | okt_gem=15.6 | okt_gem_ns=30 | nov_gem=17.9 | nov_gem_ns=14 | dec_gem=19.5 | dec_gem_ns=17 | jaar_gem=16.2 | jaar_gem_ns=515 | jan_gem_min=15.7 | jan_gem_max=26.1 | feb_gem_min=15.6 | feb_gem_max=26.5 | mrt_gem_min=14.2 | mrt_gem_max=25.4 | apr_gem_min=11.9 | apr_gem_max=23.0 | mei_gem_min=9.4 | mei_gem_max=20.3 | jun_gem_min=7.8 | jun_gem_max=18.1 | jul_gem_min=7.0 | jul_gem_max=17.5 | aug_gem_min=7.5 | aug_gem_max=17.8 | sep_gem_min=8.7 | sep_gem_max=19.2 | okt_gem_min=10.6 | okt_gem_max=21.3 | nov_gem_min=13.2 | nov_gem_max=23.5 | dec_gem_min=14.9 | dec_gem_max=24.9 | jaar_gem_min=11.4 | jaar_gem_max=22.0 | jan_a_min=7.4 | jan_a_max=39.3 | feb_a_min=6.4 | feb_a_max=38.3 | mrt_a_min=4.6 | mrt_a_max=40.7 | apr_a_min=2.4 | apr_a_max=38.6 | mei_a_min=0.9 | mei_a_max=33.5 | jun_a_min=-1.2 | jun_a_max=29.8 | jul_a_min=-1.3 | jul_a_max=29.0 | aug_a_min=-0.4 | aug_a_max=32.0 | sep_a_min=0.2 | sep_a_max=33.1 | okt_a_min=1.0 | okt_a_max=37.2 | nov_a_min=3.9 | nov_a_max=39.9 | dec_a_min=6.2 | dec_a_max=35.4 | jaar_a_min=-1.3 | jaar_a_max=40.7 | zujan = 10.9 | zufeb = 10.5 | zumrt = 9.4 | zuapr = 7.8 | zumei = 6.6 | zujun = 5.8 | zujul = 6.2 | zuaug = 6.8 | zusep = 7.5 | zuokt = 9.0 | zunov = 10.3 | zudec = 10.8 | rdjan = 5.5 | rdfeb = 4.6 | rdmrt = 4.8 | rdapr = 8.3 | rdmei = 11.4 | rdjun = 13.3 | rdjul = 11.8 | rdaug = 13.7 | rdsep = 10.4 | rdokt = 8.7 | rdnov = 4.9 | rddec = 6.2 | lvjan = 71 | lvfeb = 72 | lvmrt = 74 | lvapr = 78 | lvmei = 81 | lvjun = 81 | lvjul = 81 | lvaug = 80 | lvsep = 77 | lvokt = 74 | lvnov = 71 | lvdec = 71 }} === Tallinn === {{Tabel weergemiddeldes |locatie=Tallinn (1981-2010) |bron = Estonian Weather Service<ref name=temp>{{cite web | url = http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/ohutemperatuur/?lang=en | title = Climate normals-Temperature | publisher = Estonian Weather Service|accessdate=24 September 2016}}</ref> <ref name=precip>{{cite web |url=http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/sademed/?lang=en |title = Climate normals-Precipitation |publisher = Estonian Weather Service| accessdate = 24 September 2016}}</ref> <ref name=humidity>{{cite web |url=http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/ohuniiskus/?lang=en |title = Climate normals-Humidity |publisher = Estonian Weather Service | accessdate = 24 September 2016}}</ref> <ref name=sun>{{cite web |url = http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/paikesepaiste-kestus/?lang=en | title = Climate normals-Sunshine | publisher = Estonian Weather Service | accessdate = 24 September 2016}}</ref><!--, Pogoda.ru.net (rainy and snowy days)<ref name="pogoda"/>--> and Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/estonia/tallinn-climate |title=Tallinn, Estonia – Detailed climate information and monthly weather forecast |last=d.o.o |first=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en |access-date=2019-07-09}}</ref> ^!-- |Jan precipitation mm = 56 |Feb precipitation mm = 36 |Mar precipitation mm = 37 |Apr precipitation mm = 32 |May precipitation mm = 36 |Jun precipitation mm = 64 |Jul precipitation mm = 84 |Aug precipitation mm = 86 |Sep precipitation mm = 67 |Oct precipitation mm = 78 |Nov precipitation mm = 70 |Dec precipitation mm = 57 |year precipitation mm = 704 --> <!-- min & percipitation done --> | jan_gem= -3.3 | jan_gem_ns=56 | feb_gem= -4.3 | feb_gem_ns=36 | mrt_gem= 1.0 | mrt_gem_ns=37 | apr_gem= 4.5 | apr_gem_ns=32 | mei_gem= 10.1 | mei_gem_ns=36 | jun_gem= 14.1 | jun_gem_ns=64 | jul_gem= 17.2 | jul_gem_ns=84 | aug_gem= 16.0 | aug_gem_ns=86 | sep_gem= 11.3 | sep_gem_ns=67 | okt_gem= 6.5 | okt_gem_ns=78 | nov_gem= 1.3 | nov_gem_ns=70 | dec_gem= -1.9 | dec_gem_ns=57 | jaar_gem= 5.9 | jaar_gem_ns=704 <!-- min & max done --> | jan_gem_min= -5.9 | jan_gem_max= -1.0 | feb_gem_min= -7.1 | feb_gem_max= -1.6 | mrt_gem_min= -4.1 | mrt_gem_max= 2.3 | apr_gem_min= 0.6 | apr_gem_max= 9.2 | mei_gem_min= 5.2 | mei_gem_max= 15.3 | jun_gem_min= 9.5 | jun_gem_max= 18.9 | jul_gem_min= 12.7 | jul_gem_max= 21.9 | aug_gem_min= 12.0 | aug_gem_max= 20.4 | sep_gem_min= 7.6 | sep_gem_max= 15.2 | okt_gem_min= 3.8 | okt_gem_max= 9.5 | nov_gem_min= -0.9 | nov_gem_max= 3.5 | dec_gem_min= -4.3 | dec_gem_max= 0.4 | jaar_gem_min= -2.4 | jaar_gem_max= 9.5 <!-- max & min done --> | jan_a_min= -31.4 | jan_a_max=9.2 | feb_a_min= -28.7 | feb_a_max=10.2 | mrt_a_min= -24.5 | mrt_a_max=15.9 | apr_a_min= -12.0 | apr_a_max=27.2 | mei_a_min= -5.0 | mei_a_max=29.4 | jun_a_min= -0.0 | jun_a_max=30.7 | jul_a_min= 4.0 | jul_a_max=34.3 | aug_a_min= 2.4 | aug_a_max=34.2 | sep_a_min= -4.1 | sep_a_max=28.0 | okt_a_min= -10.5 | okt_a_max=21.8 | nov_a_min= -18.8 | nov_a_max=12.1 | dec_a_min= -24.3 | dec_a_max=10.7 | jaar_a_min=-31.4 | jaar_a_max=34.3 | zujan = 10.9 | zufeb = 10.5 | zumrt = 9.4 | zuapr = 7.8 | zumei = 6.6 | zujun = 5.8 | zujul = 6.2 | zuaug = 6.8 | zusep = 7.5 | zuokt = 9.0 | zunov = 10.3 | zudec = 10.8 <!-- |Jan rain days = 10 |Feb rain days = 8 |Mar rain days = 9 |Apr rain days = 12 |May rain days = 11 |Jun rain days = 13 |Jul rain days = 13 |Aug rain days = 14 |Sep rain days = 17 |Oct rain days = 18 |Nov rain days = 16 |Dec rain days = 12 |year rain days = 153 --> <!-- Rain days done --> | rdjan = 10 | rdfeb = 8 | rdmrt = 9 | rdapr = 12 | rdmei = 11 | rdjun = 13 | rdjul = 13 | rdaug = 14 | rdsep = 17 | rdokt = 18 | rdnov = 16 | rddec = 12 <!-- HumidityDONE --> | lvjan = 88 | lvfeb = 85 | lvmrt = 81 | lvapr = 73 | lvmei = 69 | lvjun = 74 | lvjul = 76 | lvaug = 79 | lvsep = 82 | lvokt = 85 | lvnov = 88 | lvdec = 88 }} ===Perth=== {| class="wikitable" style="width: 75%; margin: 0 auto 0 auto; font-size:80%;" |+ '''Klimaattabel''' |- ! ! Jan ! Feb ! Mar ! Apr ! Mei ! Jun ! Jul ! Aug ! Sep ! Okt ! Nov ! Des ! Jaar |- ! Gemiddelde daaglikse maksimum temperatuur |29,7 [[Celsius|°C]] |30,0&nbsp;°C |28,0&nbsp;°C |24,6&nbsp;°C |20,9&nbsp;°C |18,3&nbsp;°C |17,4&nbsp;°C |18,0&nbsp;°C |19,5&nbsp;°C |21,4&nbsp;°C |24,6&nbsp;°C |27,4&nbsp;°C |23,3 [[Celsius|°C]] |- ! Gemiddelde daaglikse minimum temperatuur |17,9 [[Celsius|°C]] |18,1&nbsp;°C |16,8&nbsp;°C |14,3&nbsp;°C |11,7&nbsp;°C |10,1&nbsp;°C |9,0&nbsp;°C |9,2&nbsp;°C |10,3&nbsp;°C |11,7&nbsp;°C |14,0&nbsp;°C |16,3&nbsp;°C |13,3 [[Celsius|°C]] |- ! Gemiddelde totale reënval |8,6&nbsp;mm |13,3&nbsp;mm |19,3&nbsp;mm |45,5&nbsp;mm |122,7&nbsp;mm |182,4&nbsp;mm |172,9&nbsp;mm |134,6&nbsp;mm |79,9&nbsp;mm |54,5&nbsp;mm |21,7&nbsp;mm |13,9&nbsp;mm |869,4&nbsp;mm |- ! Gemiddelde aantal reëndae |2,9 |2,7 |4,3 |7,6 |13,8 |17,2 |18,2 |17,2 |14,0 |11,1 |6,5 |4,2 |119,6 |- | colspan="15" style="text-align: center;" | <small>'''Bron:''' [http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_009034.shtml Australiese Buro van Meteorologie]</small> |} ===Jaipur=== *[http://amssdelhi.gov.in/news_events/Jaipur_climate.pdf Jaipur statistics] *[ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/IN/42261.TXT Agra Statistics] *[ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/IN/42182.TXT New Delhi statistics] <!--{{Tabel weergemiddeldes |locatie=Kaapstad |bron = [[World Meteorological Organization]]<ref name="WMO">{{cite web | url = http://worldweather.wmo.int/035/c00138.htm | title = World Weather Information Service - Cape Town | publisher = World Meteorological Organization | accessdate = 8 April 2014}}</ref> [[NOAA]]<ref name="NOAA">{{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/UA/68816.TXT | title = Cape Town/DF Malan Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | accessdate = 8 April 2014}}</ref> --> {{Tabel weergemiddeldes |locatie= Jaipur ([[Jaipur Airport]]) |Jan record high C = 31.7 |Feb record high C = 36.7 |Mar record high C = 42.8 |Apr record high C = 44.9 |May record high C = 48.5 |Jun record high C = 47.2 |Jul record high C = 46.7 |Aug record high C = 41.7 |Sep record high C = 41.7 |Oct record high C = 40.0 |Nov record high C = 36.1 |Dec record high C = 31.3 |year record high C = 48.5 |Jan high C = 22.4 |Feb high C = 25.0 |Mar high C = 31.0 |Apr high C = 37.1 |May high C = 40.3 |Jun high C = 39.3 |Jul high C = 34.1 |Aug high C = 32.4 |Sep high C = 33.8 |Oct high C = 33.6 |Nov high C = 29.2 |Dec high C = 24.4 |year high C = 31.9 |Jan low C = 8.4 |Feb low C = 10.8 |Mar low C = 16.0 |Apr low C = 21.8 |May low C = 25.9 |Jun low C = 27.4 |Jul low C = 25.8 |Aug low C = 24.7 |Sep low C = 23.2 |Oct low C = 19.4 |Nov low C = 13.8 |Dec low C = 9.2 |year low C = 18.8 |Jan record low C = -2.2 |Feb record low C = -2.2 |Mar record low C = 3.3 |Apr record low C = 9.4 |May record low C = 15.6 |Jun record low C = 19.1 |Jul record low C = 20.6 |Aug record low C = 18.9 |Sep record low C = 15.0 |Oct record low C = 11.1 |Nov record low C = 3.3 |Dec record low C = 0.0 |year record low C = -2.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 7.0 |Feb precipitation mm = 10.6 |Mar precipitation mm = 3.1 |Apr precipitation mm = 4.9 |May precipitation mm = 17.9 |Jun precipitation mm = 63.4 |Jul precipitation mm = 223.3 |Aug precipitation mm = 205.9 |Sep precipitation mm = 66.3 |Oct precipitation mm = 25.0 |Nov precipitation mm = 3.9 |Dec precipitation mm = 4.2 |year precipitation mm = 635.4 |Jan rain days = 0.6 |Feb rain days = 1.0 |Mar rain days = 0.4 |Apr rain days = 0.7 |May rain days = 1.4 |Jun rain days = 3.9 |Jul rain days = 11.2 |Aug rain days = 10.0 |Sep rain days = 3.8 |Oct rain days = 1.3 |Nov rain days = 0.4 |Dec rain days = 0.4 |year rain days = 35.2 |source 1 = India Meteorological Department (record high and low up to 2010)<ref name= IMD > {{cite web | url = http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/jaipur2.htm | title = Jaipur Climatological Table Period: 1971–2000 | publisher = [[India Meteorological Department]] | accessdate = March 25, 2015}}</ref><ref name = IMD2>{{cite web | url = http://www.webcitation.org/6GmnoaB0m | format = PDF | title = Ever recorded Maximum and minimum temperatures up to 2010 | publisher = India Meteorological Department | accessdate = March 25, 2014}}</ref> |date=October 2011}} ==Galeries== {{Gallery |titel= Besienswaardighede in Hampshire |regels=5 |The round table, Great Hall, Winchester Castle - geograph.org.uk - 1540331.jpg|Ronde tafel van [[Koning Arthur]] wat in die groot saal van Winchester Kasteel ophang |Statue d'Alfred le Grand à Winchester.jpg|Standbeeld van [[Koning Alfred]] in WInchester. Koning Alfred was eerste koning van Engeland. |HMS Victory meets HMS Ark Royal, Portsmouth - geograph.org.uk - 772930.jpg|HMS Victory, die vlagskip van Lord Nelson by die slag van Trafalgar (1805) en HMS Ark Royal, 'n moderne vliegdekskip van die [[Royal Navy]] |Defense.gov photo essay 120714-F-RP755-350.jpg|Die ''Red Arrows'' by the Farnborough Lugskou |The Plume of Feathers, Crondall - geograph.org.uk - 384095.jpg|'n Typiese platelandse ''pub'' in Crondall. Volgens legende, het [[Oliver Cromwell]] in hierdie ''pub'' in 1645 gebly }} {{Gallery |titel= Besienswaardighede in Exeter |regels=5 |Section of the old City Wall - geograph.org.uk - 1287323.jpg|Gedeeltes van die [[stadmuur]] dateer terug tot [[Romeinse Ryk|Romeinse tye]]. |Exeter Cathedral in springtime - geograph.org.uk - 1305085.jpg|Wes-fasade van die [[Katedraal]] en die Katederaalsplein tydens die lente. |Exeter Quay and Colleton Crescent - geograph.org.uk - 376627.jpg|Die Exe rivier en die [[kaai]] met die stadsmuur in die agtergrond. |Exeter Guildhall - Stagecoach 36238 (WA11CGG).jpg|''High Street'' en die ''Guildhall''. Die meeste van die ''Guildhall'' is in die [[middeleeue]] gebou, maar die fasade is in 1593 gebou. |Golden Star, Star Ferry 1.jpg|Golden Star |Shining Star, Star Ferry 1.jpg|Shining Star |Star Ferry. Victoria Harbor. Hong Kong..jpg|Silver Star |World Star, Star Ferry 1.jpg|World Star }} == Die el == 1 el = 26.5 [Amsterdam] duim (check value)<ref>{{cite book |url = https://books.google.co.uk/books?id=mc5eAAAAcAAJ&pg=PA320&lpg=PA320&dq=amsterdam+el+duim&source=bl&ots=xtl5ZrknZG&sig=lPF3CmEZ3XueUNQ-Y2c2lowjg8c&hl=en&sa=X&ei=FOyVVKP7NY33aof4gPgP&ved=0CEMQ6AEwBQ#v=onepage&q=amsterdam%20el%20duim&f=false |title = De koophandel van Amsterdam, naar alle gewesten der waereld |author = Jacques Le Moine de L'Espine, Isaac Le Long |publisher = J. Bosch, J. Burgvliet, A. Arrenberg, H. Beman & A. Lozel <!--|edition = 9th (1st edition 1715)--> <!-- pounds (based on 800 Hamburg lbs - pg 301-316; voet (based on 800 French feet - pg 321 - 328 --> |year = 1780 |location = Rotterdam |language = Nederlands}}</ref> Another book<ref>{{cite book |url = https://books.google.co.uk/books?id=XsxTtYU7JtQC&pg=PA326&lpg=PA326&dq=amsterdam+roeden+13&source=bl&ots=dxlRIE2-ZN&sig=w8_RhCMHj-bS5MA1BKuju3cCcXw&hl=en&sa=X&ei=usWZVOLmMtPkaNiDgcgC&ved=0CEsQ6AEwBDgK#v=onepage&q=amsterdam%20roeden%2013&f=false |title = Council Minutes, 1655-1656 by New Netherlands Council |isbn = 0-8156-2646-0 |publisher = The Holland Society of New York |year = 1995 |translator = Gehring, Charles T}}</ref> Another ref<ref>[http://www.newnetherlandinstitute.org/research/online-publications/guide-to-seventeenth-century-dutch-coins-weights-and-measures/ guide-to-seventeenth-century-dutch-coins-weights-and-measures ]</ref> ANother ref <ref>[http://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/179827/Betalingsverkeer%20ten%20tijde%20van%20de%20geoctrooieerde%20West-Indische%20Compagnie.pdf?sequence=1]</ref> ==Verwysings== {{verwysings}} ==Meter Konvensie == Die meter is oorspronklik tussen 1792 en 1799 ontwikkel as gelykstaande aan 1/10.000.000 van die afstand tussen die [[Noordpool]] en die [[ewenaar]] op die lengtelyn wat deur Parys loop. Die kilogram is oorspronklik in 1795 ontwikkel as gelykstaande aan die massa van een [[liter]] (1000 [[Kubieke meter|kubieke sentimeter]]) by die [[vriespunt]] van [[ys]].<ref>{{cite web |url= http://aviatechno.free.fr/unites/nouveausys.php |title =La loi du 18 Germinal an 3 ''Die wet van 18 Germinal, jaar 3 (7 April 1795)'' |language = Frans| |publisher = Le CIV (Centre d'Instruction de Vilgénis) – Forum des Anciens |accessdate = 3 Januarie 2015}}</ref><ref>{{cite book |title = Balances: Instruments, Manufacturers, History |author = Robens ,Erich; Jayaweera, Shanath Amarasiri A.;Kiefer, Susanne |page = 62 |isbn = 978-3-642-36446-4 |publisher = Springer-Verlag |location = Heidelberg |language = Engels |year = 2014}}</ref> Destyds was dit geglo dat dit die maksimum [[digtheid]] van water was. Teen die einde van die negentiende eeu het die meeste van die Europese lande afgesien van Rusland en die Verenigde Koninkryk die metrieke stelsel aangeneem. Aan die 1902 [[Rykskonferensie]] [Imperial Conference] het die meeste van die Britse kolonies sy steun vir die metrieke stelsel gegee, maar die Britse Parlement het geweier om die nodige wetgewing in te stem.<ref>{{cite journal | title = The International Bureau of Weights and Measures 1875 - 1975: NBS Special Publication 420 | url = http://books.google.co.uk/books?id=nOG0SxxEu64C&pg=PA240 | page = 244 | date = 20 Mei 1975 | language = Engels | editor = Page, Chester H; Vigoureux, Paul | publisher = National Bureau of Standards | location = [[Washington, D.C.]] }}</ref><ref>{{cite journal |url = http://www.jstor.org/stable/1631432 |title = The Discussion in the British Parliament on the Metric Bill |author = Seaman, William H. |journal = Science |volume = New Series 21 |issue = 524 |date = 13 Januarie 1905 |pages = 72-75 |publisher = American Association for the Advancement of Science |langauge = Engels}}</ref> In 1965 het die Brtise ''President of the Board of Trade'' ('n [[Minister|staatsminister]]) aangekondig dat die Vereningde Koninkryk van plan is om die metriese sisteem aan te vaar. Gedeurende die volgende paar jare het die meeste van die [[Britse Statebond]] (en ook Suid Afrika) die Britse voorbeeld gevolg.<ref>{{Cite web |url = http://ukma.org.uk/sites/default/files/met1972.pdf |title = White Paper on Metrication (1972) – Summary and Conclusions |language = Engels |publisher = Department of Trade and Industry - Consumer and Competition Policy Directorate |location = London}}</ref> == Algemene Konferensie vir Mate en Gewigte (CGPM) == {{Anker|CGPM}} Die Algemene Konferensie vir Mate en Gewigte (CGPM) is 'n byeenkoms van al die lede van die BIPM. Dit vind plaas ongeveer elke vier tot ses jare. Die meter konvensie is in 1975 geteken en die eerste CGPM het in 1889 plaasgevind nadat die nuwe kilogram en meter voorwerpe vervaardig is. Die belangrikste byeenkomste is die sesde CGPM (1921) toe die BIPM se mandaat uitgebrei is om ook elektriese metings te dek, die elfde CGPM toe die [[SI-stelsel]] aangeneem is. Die vyf-en-twintigste CGPM het in 2014 plaasgevind en die ses-en-twintigste CGPM vind plaas in 2018. Die byeenkomste vind altyd in [[Sèvres]] (vlakby [[Parys]]) plaas.<ref>{{en}}<cite web |url = http://www.bipm.org/en/worldwide-metrology/cgpm/ |title = General Conference on Weights and Measures |publisher = BIPM |accessdate = 2 Augustus 2016}}</ref> Die CPGM stel lede van die CIPM, ontvang verslae van die CIPM en keur die BIPM se begroting aan. ==BIPM== As 'n land 'n lid van die BIPM wil word, moet hy diplomatieke betrekkinge met [[Frankryk]] hê en moet ook 'n nasionale laboratorium besit.<ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.bipm.org/en/worldwide-metrology/cgpm/join-member.html |title = Procedure for a State to become a Member of the BIPM |publisher = BIPM |accessdate = 2 Augustus 2016}}</ref> Sedert 1999 kon lande wat nie vir volle lidmaatskap kwalifiseer aansoek doen vir geassosieerde lidmaatskap. [[Suid-Afrika]] het die konvensie in 1964 as 'n volle lid ondergeteken en in 2012 het [[Namibië]] die konvensie as 'n assosiaatlid ondergeteken. Op 1 Januarie 2015 bevat die lidmaatskap van die BIPM 55 volle lede en 41 is assosiaatlede.<ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.bipm.org/en/about-us/member-states/ |title = Member States |publisher = BIPM |date = Januarie 2015 |accessdate = 20 Januarie 2015}}</ref><ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.bipm.org/en/about-us/governance/ |title = Governance |publisher = BIPM |accessdate = 2 Augustus 2016}}</ref> ===Verwysings=== {{verwysings}} ==Iets anders== :<math>E = mc^2 + {p^2 \over 2m} + \cdots \approx mc^2 + {(mv)^2 \over 2m} = mc^2 + {1 \over 2}mv^2 </math> Dit is met die Engelse woorde ''[[wikt:en:compute|compute]]'' en ''[[wikt:en:calculate|calculate]]'' geïllustreer. Albei woorde is in Duits met die woord ''[[wikt:de:berechnen|berechnen]]'' vertaal. Al is die Duitse woord ''[[:de:Rechner|Rechner]]'' 'n suiwer Duitse woord, kan dit nie sonder aanpassing gebruik word om albei ''computer'' en ''calculator'' uit Engels te vertaal nie. Die Duitse oplossing is om the woord "''rechner''" as 'n stamwoord in nuwe woorde soos ''[[:de:Taschenrechner|Taschenrechner]]'' (sakrekenaar) te gebruik, maar volgens die [[Europese Unie]] is die wettige Duitse vertaling vir die Engelse woord ''computer'' ook ''computer''.<ref>{{cite web |url = http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex:32013R0617 |title = Commission Regulation (EU) No 617/2013 of 26 June 2013 implementing Directive 2009/125/EC of the European Parliament and of the Council with regard to ecodesign requirements for computers and computer servers Text with EEA relevance. |date = 27 Juni 2013 |accessdate = 12 Juni 2015 |publisher = [[Europese Kommissie]]}}</ref> www.real.de http://www.rhino-computer.de/ "der Computer Experte aus Deutschland", "Mit dem Rhino PC Konfigurator erhalten Sie die Möglichkeit Ihren Computer ganz auf Ihre Bedürfnisse abzustimmen" "Gaming PC", "Der kleine Multimedia Rechner". http://iate.europa.eu/SearchByQueryLoad.do?method=load http://standards.iso.org/ittf/PubliclyAvailableStandards/index.html http://www.cse.msu.edu/~cse435/Handouts/Standards/IEEE24765.pdf Die woord ''calculate'' kom van die Latynse woord ''[[''wikt:en:calculus#Latin|calculus]]'' wat "'n klip" beteken, dus is die Engelse Dus kan 'n mens die woorde ''[https://en.wiktionary.org/wiki/calculator calculator]'' en ''[https://en.wiktionary.org/wiki/computer computer]'' nie direk uit Engels na Duits vertaal sonder om die Duite taal aan te pas. ==Tugela River== {| class="infobox" cellpadding=1 style="padding:0; text-align:left;" ! colspan="4" style="background:#ccf; text-align:center;" | Astronomical Conversions |- style="background:#ccc;" ! style="text-align:center;" | Quantity ! style="text-align:center;" | Value |- |parsec | style="text-align: center;"| |- |light year |style="text-align: center;" |9.43×10¹²&nbsp;km |- |AU | style="text-align: center;" | |- |Sun diam | style="text-align: center;" | |- |Earth diam | style="text-align: center;" | |- |Moon diam | style="text-align: center;" | |- |Earth's orbit | style="text-align: center;" | |- |Moon's orbit | style="text-align: center;" | |- |10³ | style="text-align: center;" |thousand |- |10⁶ | style="text-align: center;" |million |- |10⁹ | style="text-align: center;" |billion |- |10¹² | style="text-align: center;" |trillion |- |mile | | | |- | colspan=4 style="background:#ddd; text-align:center" | {{navbar|Template:Common metric prefixes|mini=1}} |} References<ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.britishempire.co.uk/forces/armycampaigns/africancampaigns/zuluwar/zuluwar.htm |title = Anglo-Zulu War 1879 |first = Charles |last = Griffin |accessdate = 2 Januarie 2016}}</ref><ref>{{en}}{{cite journal |journal = Military History Journal |volume = 6 |number = 5 |url = http://samilitaryhistory.org/vol065sb.html |title = Col A W Durnford |publisher = Die Suid-Afrikaanse Krygshistoriese Vereniging |accessdate = 3 Januarie 2016}}</ref><ref>{{en}}{{cite book |url = http://eremita.di.uminho.pt/gutenberg/2/2/3/2/22323/22323-h/22323-h.htm#Page_180 |title = Impressions of South Africa |first = James |last = Bryce |locatioj = London |publisher = MacMillan |year = 1899}}</ref><ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.britishempire.co.uk/forces/armycampaigns/africancampaigns/zuluwar/zuluwar.htm |title = Anglo-Zulu War 1879 |accessdate = 23 Desember 2015}}</ref> *Bulpin<ref name=Bulpin/>{{rp|263}} <ref>{{en}}{{cite book |url = http://eremita.di.uminho.pt/gutenberg/2/2/3/2/22323/22323-h/22323-h.htm#Page_180 |title = Impressions of South Africa |first = James |last = Bryce |locatioj = London |publisher = MacMillan |year = 1899}}</ref><ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.britishempire.co.uk/forces/armycampaigns/africancampaigns/zuluwar/zuluwar.htm |title = Anglo-Zulu War 1879 |accessdate = 23 Desember 2015}}</ref> Poor roads - [http://eremita.di.uminho.pt/gutenberg/2/2/3/2/22323/22323-h/22323-h.htm#Page_180|Discussion about roads (pg 180)] (1899) Discussion about roads - bridges are rare. Boer commando raid via [http://www.conan-doyle.narod.ru/other/war/conan-doyle-chapter-04.htm Jamesons Drift] to Greytown It took 5 days to ferry across 5,000 men, 384 ox wagons, 3,400 baggage animals and 600 civilian wagoners and drivers. The road ahead was muddy and impeded by steep bank dongas which would have slowed the progress of his column so Pearson split it into two divisions, setting off on the 18th and 19th Jan.<ref>{{cite web |url = http://www.britishempire.co.uk/forces/armycampaigns/africancampaigns/zuluwar/zuluwar.htm |title = Anglo-Zulu War 1879 |accessdate = 23 Desember 2015}}</ref> *Tugelawaterval<ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.worldwaterfalldatabase.com/waterfall/Tugela-Falls-2/ |title = Tugela Falls |publisher = World Waterfall Database |accessdate = 2 Januarie 2016}}</ref> *Sahlumbe<ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.gov.za/mec-mchunu-handed-over-tugela-river-vehicle-bridge-overjoyed-sahlume-community |title = MEC Mchunu handed over the Tugela River vehicle bridge to an overjoyed Sahlume Community |publisher = Suid-afrikaanseregerings nuusafdeling |accessdate = 2 Januarie 2016}}</ref> (Close to Weenen, 61 km downstream from Colens, 44 km upstream from Tugela Ferry) {| class="wikitable sortable" |- !Afstand (km) !Hoogte (m) !Plek |- |0 |3054 |[[Mont-aux-Sources]] |- |1 |2968 |Tugelawaterval (kruin) |- |2 |2020 |[[Tugelawaterval]] (voet) |- |81 |1112 |Bergville (R74 padbrug) |- |111 |1074 |[[Spioenkopdam]] (muur) |- |177 |957 |[[Colenso]] (Bulwerbrug) |- |278 |541 |[[Tugela Ferry]] |- |398 |199 |Jameson's Drift |- |485 |17 |Spoorwegbrug |- |502 |0 |Tugela Mond |} Tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]], toe [[Ladysmith]] beleër is, gee die rivier verdediging aan die Boeremagte. Pogings deur die Britse magte onder [[Redvers Henry Buller|Redvers Buller]] om die rivier oor te steek het by [[Slag van Colenso|Colenso]], [[Slag van Vaalkrans|Vaalkrans]] en [[Slag van Spioenkop|Spioenkop]] misluk. Uiteindelik het die Britse magte by [[Slag van Pietershoogte|PietersHill]] die rivier oorgesteek om Ladysmith te bevry.<ref>{{cite book |title = Buller's Campaign |first = Julian |last = Symons |publisher = The Cresent Press |location = London |year = 1963]]}}</ref> ===Brûe=== [[Lêer:Bulwer Bridge, Colenso.JPG|duimnael|Die Bulwerbrug, geopen in 1879, was die eerste eerste brug oor die Tugelarivier.]] In 1973, is drie ontwikkelingslinte in Natal geïdentifiseer. Die eerste lint volg die oorsponglikke roet tussen Durban en Newcastle. Die tweede lê tussen Newcastle en Richardsbaai edn die derde volg die Noordskusroet tussen Richardsbaai en Durban. Binne hierdie drie ontwikkelinslinte lê 'n streek met min ontwikkeling. Die Tugela se bolope tussen die Drakensberg en Colenso lê die eerste van hierdie ontwikkelingslinte en sy mondgebied lê in die derde van die ontwikkelingslinte.<ref>{{en}}{{cite journal |url = http://www.natalia.org.za/Files/3/Natalia%20v03%20article%20p27-31%20C.pdf |title = Town and Regional Planning in Natal |journal = Natalia |volume = 3 |pages 26-30 |year = 1973 |publisher The Natal Society Foundation |first = RA |last = Pistorius}}</ref> Die middel van die driehoek bevat die heuwelagtige Tugelavalei en sy omgewing. In hiedie stuk van die rivier is daar net twee enkelbaan brûe, 'n brug by [[Tugela Ferry]] en 'n brug by Jamesons Drift. Die pad oor die Jameseons Drift brug is nog steed 'n stofpad. Die direkte afstande tussen verskei stede is:<ref>Google Earth</ref> *44,9 km Mont-aux-Source tot Bergville (1118 m) *45 km Bergville - Colenso (960 m - Bulwer Brug) *61 km Colenso - Tugela Ferry (539 m) *43 km Tugela Ferry - Jameson's Drift (294 m) *72 km Jamesons Drift - Zululand Railway Bridge (16 m) *12 km Zululand Railway Bridge - Indian Oseaan (0 m) ====Boloop gebied==== Die eerste brug oor die Tugela is die Bulwer Brug by Colenso. In vroër jare was daar 'n pont hier en Colenso het die Zoeloe naam ''iSkipeni'' (plek van die boot) gekry.<ref>{{en}}{{cite book |title = Natal and the Zulu Country |edition = 3rd |author = Bulpin, TV |publisher = T.V. Bulpin Publications Ltd |location = Cape Town |language = Engels |page = 248 |year = 1966}}</ref> Hiedie brug is in 1871 voorgestel en is in 1879 geopen om die weg tussen Durban en die diamantvelde in [[Kimberley]] te vermaklik.<ref>{{en}}{{cite journal |url = http://natalia.org.za/Files/44/Natalia%20No%2044.pdf |title = Early proposed roads in the KwaZulu-Natal Drakensberg |journal = Natalia |volume = 44 |pages 1 |year = 2014 |publisher The Natal Society Foundation |first = Val |last = Ward}}</ref> Hierdie enkelrigting brug het die N3 hoofpad tussen Johannesburg en Durban gedra totdat die Colenso bypass in 1962 geopen is. Die brug staan nog steeds en die vormalige tolhuis is deesdae die Robert E. Stevenson Museum.<ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.nightjartravel.com/cultural/r-e-stevenson-museum |title = R E Stevenson Museum |publisher = Nightjar Travel (Pty) Ltd |year = 2015 |accessdate = 17 December 2015}}</ref> Albei brûe is now deur die dubbelbaan N3 tolwegbrug ongeveer 10&nbsp;km wes van Colenso verplaas. Colenso se spoorwegbrug, ook 'n enkelrigting brug, is in 1886 geopen. In xxxx is die spoorlyn aan albei Boererepublieke geopen. In ongeveer 1955 is die spoorlyn verdubbel en 'n nuwe spoorlynbrug langsaan die ou brug is gebou. Ander brûe is in die twintigste eeu gebou om Ladysmtih met Bergville and Winterton to koppel. ====Mond gebied==== Die mond van die Tugelarivier is ongeveer 350&nbsp;m dus is brugbou daar heelwat duurder as in the omgewing van Colenso. Ook dra die paaie en spoorweë minder vervoer. Op 18 Julie 1902 is die eerste brug oor die Tugelarivier in die kusgebied by Bonds Drift geopen. Hiedie brug is oorsprongklik deur die Zululand Railway Company gebou on Zoeloeland met die Natalkolonie te verbind. In 1904 is die ''Zululand Railway Company'' is deur die Natalse regering gekoop. In ongeveer 1930 is 'n enkelrigting padbrug naby die spoorwegbrug gebou.<ref>{{en}}{{cite web |url = https://www.geocaching.com/seek/cache_details.aspx?wp=GC1764H&title=tugela-steel-bridge |title = Tugela Steel Bridge |publisher = Groundspeak |accessdate = 23 Desember 2015}}</ref> In 1959 in 'n nuwe tweerigting padbrug oor die Tugelarivier gebou om die N2 kuspad oor die rivier te dra. Hierdie brug kry die naam "John Ross-brug" te ere van Charles Rawden Maclean (bynaam John Ross). In 1828 het Maclean, toe 'n tienerjarige, vanaf Port Natal (Durban) na Delagoabaai geloop om medisyne vir die settlement te kry.<ref>{{en}}{{cite web |url = http://wiredspace.wits.ac.za/bitstream/handle/10539/8718/ISS-164.pdf |title = South African fiction and a case history revised: An account of research into retellings of the John Ross story of early Natal |first = Stephen |last = Gray |publisher = African Studies Institute, University of the Witwatersrand |date = 25 April 1988 |accessdate = 23 Desember 2015}}</ref> In 1987, is die John Ross Bridge tydens 'n vloed weggespoel. Die noordwaartse verkeer is oor die ou padbrug afgelei terwyl die suidewaartse verkeer oor die brug by Tugela Ferry afgelei is.<ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.nctforest.com/home.php?nav=pubs&pubtypeid=3 |title = Linking independent timber growers to markets |publisher = NCT Forestry Co-operative Limited |accessdate = 23 Desember 2015}}</ref> Die John Ross-brug is in 89 dae herstel.<ref>{{en}}{{cite web |url = http://kznpr.co.za/uncategorized/kzn-north-coast-bridges/ |title = KZN: A Photographic and Historical Record |first = Hugh |last = Bland |date = 18 Desember 2015 |accessdate = 23 desember 2015}}</ref> ====Middelgebied==== Die middel van die driehoek bevat die heuwelagtige Tugelavalei en sy omgewing. In hiedie stuk van die rivier is daar net twee enkelbaan brûe, 'n brug by [[Tugela Ferry]] en 'n brug by Jamesons Drift. Die pad oor die Jameseons Drift brug is nog steed 'n stofpad. Vanaf voor die Zoeloe oorlog van 1879 is daar 'n ferry by Smits Drift. Hierdie plek kry die naam "Tugela Ferry".<ref name=Bulpin/> Tussen 1918 en 1937 is die ferry met 'n enkelrigting 166&nbsp;m lank brug verplaas. In 2014 is dir voorgestel om 'n nuwe dubbelrigting brug lanksaan die huidige brug te bou.<ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.sahra.org.za/sahris/sites/default/files/heritagereports/2015-06-30%20-%20Annexure%20D3%20Heritage%20impact%20assessment%20report%20Rev%201%20RK_0.pdf |title = Desktop Heritage Survey for the proposed Tugel Ferry Bridge |date = 10 April 2014 |first = Gavin |last = Anderson |publisher = Kinvig & Associates |accessdate = 23 Desember 2015}}</ref> ===Algemeen=== Die Tugelarivier vloei deur bergagtige gebied en het drie oorgangstreke. Die grootse oorgangstreek is die streek tussen sy bron en Colenso. Colenso le ongeveer 100&nbsp;km van die rivierbron af en deesdae is daar heelwat bruê in hierdie gebied, meestal te doen met vervoer tussen Durban en die Witwatersrand. Die eerste kruisingsplek was die Kommandodrif. Hy is in 1855 na Colenso hernoem. Hiedie drif is in 1879 deur die eenrigting Bulwerbrug vervang. In 1885 is 'n spoorwegbrug ook in Colenso gebou. Seerdat 1885 is hiedie bruê met groter bruê vervang. Terseldertyd is ander brue stroomop van Clenso gebou. Die tweede kruisingstreek is by Tugela Ferry, ongeveer halfpad tussen die rivier se bron en sy mond.<ref name="BI">{{citation |author=Helmut Kahnt |title=BI-Lexikon Alte Maße, Münzen und Gewichte |publisher=VEB Bibliographisches Institut |location=Leipzig |year=1986 |pages=380}}</ref> *[http://www.safrika.org/Pics/Natal-map-01.gif Map 1954] *[https://pathfinda.com/en/tugela/324 Check thi sout] *[https://www.geocaching.com/seek/cache_details.aspx?wp=GC1764H&title=tugela-steel-bridge (Bonds drift)] *[http://natalia.org.za/Files/44/Natalia%20No%2044.pdf Route to the diamopnd fields] *[https://eprints.soas.ac.uk/12772/1/Whelan_3281.pdf ferries operated by traders] *[https://www.jstor.org/stable/pdf/3819797.pdf?seq=1#page_scan_tab_contents More about John Ross? Tugela river? - JSTOR] *[http://www.alamy.com/stock-photo-the-restoration-of-catewayo-the-military-escort-crossing-the-tug-79309491.html?pv=1&stamp=2&imageid=B1E4CFCD-7740-4F82-ACFE-68EF105CA3E3&p=103351&n=42&orientation=0&pn=1&searchtype=0&IsFromSearch=1&srch=foo%3dbar%26st%3d0%26sortby%3d2%26qt%3dtugela%26qt_raw%3dtugela%26qn%3d%26lic%3d3%26mr%3d0%26pr%3d0%26aoa%3d1%26creative%3d%26videos%3d%26nu%3d%26ccc%3d%26bespoke%3d%26apalib%3d%26ag%3d0%26hc%3d0%26et%3d0x000000000000000000000%26vp%3d0%26loc%3d0%26ot%3d0%26imgt%3d0%26dtfr%3d%26dtto%3d%26size%3d0xFF%26blackwhite%3d%26cutout%3d%26archive%3d1%26name%3d%26groupid%3d%26pseudoid%3d%26userid%3d%26id%3d%26a%3d%26xstx%3d0%26cbstore%3d0%26lightbox%3d%26resultview%3dsortbyPopular%26gname%3d%26gtype%3d%26apalic%3d%26tbar%3d1%26pc%3d%26simid%3d%26cap%3d1%26customgeoip%3d%26vd%3d0%26cid%3d%26saveQry%3d%26editorial%3d1%26t%3d0%26edoptin%3d British army crossing 1883] *[http://www.alamy.com/stock-photo-the-rebellion-in-the-transvaal-south-africa-1881-tugela-ferry-on-77309672.html?pv=1&stamp=2&imageid=22D55E08-3A23-4138-86E7-62A0C2F02543&p=173514&n=83&orientation=0&pn=1&searchtype=0&IsFromSearch=1&srch=foo%3dbar%26st%3d0%26sortby%3d2%26qt%3dtugela%26qt_raw%3dtugela%26qn%3d%26lic%3d3%26mr%3d0%26pr%3d0%26aoa%3d1%26creative%3d%26videos%3d%26nu%3d%26ccc%3d%26bespoke%3d%26apalib%3d%26ag%3d0%26hc%3d0%26et%3d0x000000000000000000000%26vp%3d0%26loc%3d0%26ot%3d0%26imgt%3d0%26dtfr%3d%26dtto%3d%26size%3d0xFF%26blackwhite%3d%26cutout%3d%26archive%3d1%26name%3d%26groupid%3d%26pseudoid%3d%26userid%3d%26id%3d%26a%3d%26xstx%3d0%26cbstore%3d0%26lightbox%3d%26resultview%3dsortbyPopular%26gname%3d%26gtype%3d%26apalic%3d%26tbar%3d1%26pc%3d%26simid%3d%26cap%3d1%26customgeoip%3d%26vd%3d0%26cid%3d%26saveQry%3d%26editorial%3d1%26t%3d0%26edoptin%3d Tugela ferry 1881] *[http://www.natalia.org.za/Files/3/Natalia%20v03%20article%20p27-31%20C.pdf No development along Tugela] *[https://archive.org/stream/natalillustrated00harr#page/172/mode/2up Implies only two good crossing points] == Area of Cap == It is required to demonstrate that if a rectangle is constructed around a segment using the chord length as one side of the rectangle and the height of the segment as the height of the rectangle, then the ratio of the area of the segment to the area of the rectangle (<math>Q</math>) satisfies the equation :<math>\frac{\pi}{4} <= Q <= \frac{2}{3} </math>. Consider the equation of a circle <math>y^2 + x^2 = r^2</math> which has solution <math> y = \sqrt{r^2 - x^2}</math> Choose two points <math>(-a , h)</math> and <math>(a , h)</math> on the curve. The area of the rectangle is clearly <math>2a(r-h)</math> and the area of the cap is <math>\int_{-a}^{a}\sqrt{r^2 - x^2} dx - 2ah</math> Define <math>u</math> such that <math>u = \frac{x}{r}</math> and <math>b = \frac{a}{r}</math>. The area of the rectangle becomes <math>2b(1-h) = 2b - 2bh</math> and the area of the cap is <math>\int_{-b}^{b}\sqrt{1 - u^2} du - 2bh</math>. The Taylor series of <math>\sqrt{1 + p}</math> is <math>1 + \frac{1}{2}p - \frac{1}{2 \cdot 4} p^2 + \frac{1 \cdot 3}{2 \cdot 4 \cdot 6}p^3 - \cdots</math> Expanding the integrand as a Taylor series give the area of the cap as <math>\int_{-b}^{b}1 - \frac{1}{2}u^2 - \frac{1}{2 \cdot 4} u^4 - \frac{1 \cdot 3}{2 \cdot 4 \cdot 6}u^6 - \cdots du - 2bh</math> If we let u become vanishingly small, we can neglect all powers of <math>u^4</math>, <math>u^6</math> etc and the area of the cap becomes <math>\int_{-b}^{b}1 - \frac{1}{2}u^2 du - 2bh</math> [[Lêer:Vertrag_von_Verdun_en.svg||duimnael|250px|Vertrag von Verdun (847)]] ==Verwysings== {{verwysings}} ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Reflist|group=Nota}} En ook *http://www.afrikanergeskiedenis.co.za/presidente/biografiese-profiele/profiel-jan-brand/ *http://www.afrikanergeskiedenis.co.za/presidente/biografiese-profiele/profiel-j-h-de-la-rey/ *http://www.afrikanergeskiedenis.co.za/presidente/biografiese-profiele/profiel-cr-de-wet/ *http://www.afrikanergeskiedenis.co.za/presidente/biografiese-profiele/cp-hoogenhout-1843-1922/ ==Verskeie verwysings== *[https://books.google.co.uk/books?id=2x4bIdTkcEAC&pg=PA225 Mathematicians of the French Revolution] *[https://books.google.co.uk/books?id=gzTcvJSAIvwC&pg=PA211 - Measure of enlightenment] *[http://www.jstor.org/stable/41135030?seq=17#page_scan_tab_contents On the Metric System of Weights and Measures, and its proposed Adoption in this Country (UK) - 1864] *[http://www.2iceshs.cyfronet.pl/2ICESHS_Proceedings/Chapter_16/R-8_Borgato.pdf Metrication in Italy]] *[http://www.2iceshs.cyfronet.pl/2ICESHS_Proceedings/Chapter_16/R-8_Paixao_Jorge.pdf Metrication in Portugal] *[https://repositorio.ipcb.pt/bitstream/10400.11/1440/1/Particularities.pdf More metrication in Portugal] *[http://iupap.org/wp-content/uploads/2014/05/A4.pdf Symbols for quantities] *[https://books.google.co.uk/books?id=qkY4AAAAMAAJ Principals of Commercial science 1831/2] *[http://www.ajol.info/index.php/smsajms/article/viewFile/143746/133458 Railways during the Boer War] [[Category:Contains images from NC Commons]] 9p0bxprx9xgrgytxindjycdfos4kv6h 2893336 2893335 2026-04-12T16:29:38Z Martinvl 12559 /* Test of NC file display */ 2893336 wikitext text/x-wiki ==Test of NC file display== Display of the same image, one taken from an .SVG file and the other from a .JPG file. This test will be used on other Wikipedias to check the transfer of files. [[File:SI logo full.svg|thumb|left|Test download of SI Logo from NC Commons (.SVG)]] [[File:SI logo all udp.jpg|thumb|right|Test Download of SI logo from NC Commons (.JPG)]] {{NC |File=SI logo full.jpg |caption=Test download of SI Logo from NC Commons (.SVG)}} <!-- [[File:SI logo full.svg|thumb|Test download from NC Commons]] *Die SI Logo hoort om hier verttoon te word. *The SI logo should be displayed here. Wikicode to display the image from NC Commons shown on the right: :<nowiki>[[File:SI logo full.svg|thumb|Test download from NC Commons]]</nowiki> --> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> == X-straal == ==Generasie== [[File:Bohr atom model.svg|thumb|Bohr se model van die atoom. 'n Elektron wat van die n=3-skil (M-skil) na die n=2-skil (L-skil)val, verloor energie. Hierdie energie word as 'n enkele foton weggevoer..]] Die X-straalspektrum bestaan ​​gewoonlik uit agtergrondstraling wat versprei is volgens die Rayleigh-wet en waarop 'n aantal skerp spektrale lyne geplaas is. Hierdie spektrale lyne word gegenereer wanneer 'n hoë-energie elektron een van die elektrone in 'n interne skil van 'n atoom losmaak. Die losgemaakte elektron is dikwels van die K (of binneste) skil. Daarna vul 'n elektron van een van die hoër skille hierdie leemte en gee sy surplusenergie in die vorm van 'n foton af. Waneer 'n mens die [[SI-stelsel]] gebruik, is die benaderde energie (n joules) van die foton deur die volgende vergelyking gegee: : <math>E_n = h c R_{\infty}( \frac{Z^2}{n^2} - \frac{Z^2}{m^2} )</math> waar :<math>h</math> is die [[konstante van Planck]] :<math>c</math> is die [[ligsnelheid]] :<math> R_{\infty}</math> is die [[Konstante van Rydberg]] :<math>Z</math> is die aantal protone in die kern :<math>n</math> is die getal van die laer energievlak :<math>m</math> is die getal van die hoër energievlak. [[File:Mo and Cu X-Ray spectra.svg|thumb|X-straalspektrum vir molibdeen en koper. The Ka lines are generated by a transition from ]] Alhoewel energieë wat deur hierdie vergelyking gegee in joules aangehaal word, dui X-straalpraktisyns gewoonlik die energie van die X-straalbundel in elektronvolts aan. Dit gee 'n aanduiding van die spanning wat nodig is om die bundel te skep. Die sterkste lyne op die X-straalspektrum word die K_α- en K_β-lyne genoem. Hierdie lyne ontstaan ​​uit leemte in die binneste of K-skil (<math>n=1</math>). Die K_α-lyn stem ooreen met hierdie leemte wat gevul is met 'n elektron van die L-skil (<math>m=2</math>), terwyl die K_β-lyn ooreenstem met die leemte wat gevul word deur 'n elektron van die M-skil (<math>m=3</math>). {|class="wikitable" |+ Characteristic X-ray emission lines for some common anode materials.<ref>{{Cite web |url=http://physics.nist.gov/PhysRefData/XrayTrans/Html/search.html |title=X-ray Transition Energies Database |publisher=NIST Physical Measurement Laboratory |date= 9 December 2011 |access-date=19 February 2016}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://xdb.lbl.gov/Section1/Table_1-3.pdf |title=X-Ray Data Booklet Table 1-3 |publisher=Center for X-ray Optics and Advanced Light Source, Lawrence Berkeley National Laboratory |date= 1 October 2009 |access-date=19 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090423224919/http://xdb.lbl.gov/Section1/Table_1-3.pdf | archive-date=23 April 2009}}</ref> ! rowspan= 2 |Anode<br />material !! rowspan= 2 |Atomic<br />number !! colspan=2 |Photon energy [keV] !! colspan=2 |Wavelength [nm] |- ! [[K-alpha|K_α1]] !! K_β1 !! K_α1 !! K_β1 |- ! [[tungsten|W]] |74 ||59.3 ||67.2 ||0.0209 ||0.0184 |- ! [[molybdenum|Mo]] |42 ||17.5 ||19.6 ||0.0709 ||0.0632 |- ! [[copper|Cu]] |29 ||8.05 ||8.91 ||0.154 ||0.139 |- ! [[silver|Ag]] |47 ||22.2 ||24.9 ||0.0559 ||0.0497 |- ! [[gallium|Ga]] |31 ||9.25 ||10.26 ||0.134 ||0.121 |- ! [[indium|In]] |49 ||24.2 ||27.3 ||0.0512 ||0.0455 |- ! [[aluminium|Al]] |13 ||1.4867 ||1.5574 ||0.8340 ||0.7961 |} === Test template === {{User:Martinvl/Audience}} === Practical example === [[File:Maerklin-Schientypen.jpg|thumb|Selection of model railway tracks]] As 'n modeltreinuitleg gemaak word met behulp van die stukke spoor wat langsaan getoon word, sal die krommingsradius by elke punt óf oneindig wees (op reguit stukke spoor) óf 'n vaste waarde hê (op geboë stukke spoor). Aangesien sentripetale krag 'n funksie van radius is, sal 'n skielike verandering van kromming 'n stapsgewyse verandering in [[Middelpuntsoekende krag|sentripetale krag]] veroorsaak en dus 'n ongemaklike rit. Die oplossing is om die kromme so te ontwerp dat die krommingsradius oneindig is aan die begin van die geboë gedeelte, verminder tot 'n eindige waarde by die middelpunt van die geboë gedeelte en dan in waarde toeneem tot die einde van die gesirkelde gedeelte. === Spoorlys === Die nuwe spoorlyne wat tussen 1 Junie 1902 en 31 Desember 1911 deur CSAR voltooi is:<ref name=SAS1953>{{cite book |language = Engels |title = Jaarverslag |publisher = Suid-Afrikaanse Spoorweë |year = 1953 |chapter = Statement No. 19 – Statement Showing, in Chronological Order, the Date of Opening and the Mileage of Each Section of Railway |id = 200954-13}}</ref> {|class="wikitable" |- !Naam |Gemagtig !Beginpunt !Eindpunt !Openingsdatum<ref group=Nota>Die eerste syfer gee die openingsdatum vir die eerste gedeelte van die spoorlyn en die tweede is die openingsdatum van die hele lyn</ref> !myl:kettings !km |- |Voltooiing van die Johannesburg-Kaapstad-spoorlyn |1904 |[[Klerksdorp]] |Viertien Strome |1904/1907 |142 |228 |- |Voltooiing van die Bloemfontein-Natal-spoorlyn |1901/4 |[[Harrismith]] |[[Sannaspos]] |1902/1907 |231:50 |372.7 |- |Bloemfontein-Kimberly-spoorlyn |1905 |[[Bloemfontein|Hamilton]] |[[Kimberley|Beaconsfield]] |1908 |95:63 |154,1 |} == Stamboom2 == Gebruik stamboom2 {{stamboom2}} *Sophia of Hannover (1630-1714) **{{Stamboom2/einde tak}} [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]]George I (1660-1727) ***{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]]George II (1683-1760) ****Frederick, Prince of Wales *****{{Stamboom2/einde tak}} [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]]George III ******Duke of Kent *******{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Victoria (1819-1901) ********[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Edward VII ********* [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] George V **********{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Charles III (*1948) *********{{Stamboom2/einde tak}}[[Maud van Wallis|Maud]] (1869-1938) **********{{Stamboom2/einde tak}}... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [[Harald V van Noorweë]] (*1937) ******** Prince Arthur, Duke of Connaught and Strathearn (1850-1942) *********{{Stamboom2/einde tak}} ... Princess Ingrid of Sweden **********{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [Denmark] Frederick X ******** Leopold, Duke of Albany (1853-1884) *********{{Stamboom2/einde tak}} ... Princess Sibylla of Saxe-Coburg and Gotha **********{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [Sweden] Carl XVI Gustaf ******** Princess Victoria = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Frederick III of Germany (1831-1888) ********* [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Kaiser Wilhelm II (1859-1941) **********... [[Beeld:Simple silver crown.svg|15px]] [Germany] Georg Friedrich Prince of Prussia (*1976) **********{{Stamboom2/einde tak}} Victoria Louise of Prussia (1892-1980) ***********{{Stamboom2/einde tak}} Frederica (1917-1981) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Paul of Greece (1901-1964) ************{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple silver crown.svg|15px]] [Greece] ... Pavlos (*1967) *********{{Stamboom2/einde tak}}Sophia of Hannover (1870-1932) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Carol II of Romania (1893-1953) **********{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple silver crown.svg|15px]] Margareta of Romania (*1949) ********{{Stamboom2/einde tak}} Beatrice (1857-1944) *********{{Stamboom2/einde tak}} Eugenie (1887-1969) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Alfonso XIII of Spain (1886-1941) **********{{Stamboom2/einde tak}}... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Felipe VI of Spain (*1968) ******{{Stamboom2/einde tak}} [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Ernest Augustus, King of Hanover (1771-1851) *******{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple white crown.svg|15px]] Ernest Augustus of Hannover (*1954) ****{{Stamboom2/einde tak}}Anne (1709-1759) = William IV, Prince of Orange (1711 - 1751) *****William V, Prince of Orange (1748-1806) ******{{Stamboom2/einde tak}}... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [[Willem-Alexander van die Nederlande]] (*1967) *****{{Stamboom2/einde tak}}Carolina of Orange-Nassau (1743-1787) ******{{Stamboom2/einde tak}} ... Astrid of Sweden (1905-1935) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Leopold III of Belgium (1901-1983) *******{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Filip of Belgium (*1960) {{Stamboom2/einde}} ==Byvoegsel== :'''[[:en:Wikipedia:Administrators%27_noticeboard/IncidentArchive816#User:Martinvl_and_long_term_disruption_of_WT:MOSNUM]]''' is a very good example of how not to do things, both from a practical point of view and from a legal point of view. :'''Practical Point of View''' ::As I see it, an ANI case should contain four sections: ::*Complainant's opening statement ::*Comments by others ::*Defendant's Reply ::*Closing Administrator’s Statement ::It is my view that the complainant’s opening statement and the closing administrator's closing statement should contain sufficient detail (including diffs) that anybody who is reviewing the incident need not read the defence or any of the comments made by third parties as anything of relevance should be repeated in the closing statement, unless of course an appeal is centred around the closing administrator mis-representing a third-party comment or a defence offered by the defendant. ::While this will require the complainant to take of an effort when preparing a case, it should reduce the amount of input from others. It will make it more difficult for complainants to "throw mud, hoping that it will stick" and thus simplify the closing administrator's task as there will be less material through which to wade. ::If the defendant is subsequently blocked, then both the defendant and the administrator who is handling the appeal will have a common reference point from which to work, not some vague wall of text that would take forever through which to wade. :'''Legal Point of View''' ::There was a good deal of discussion in the case in question about user’s rights and "natural justice". I have since done some research on the matter and it is my understanding that under the Law of California, '''members of organisations that provide a public service''' are entitled to '''protection under the rules of [[:en: https://en.wikipedia.org/wiki/Due_process|due process]]'''. My research suggest that Wikipedia is one such organisation. At this stage, it might be appropriate to point out that since I was discussing the Law of California rather than English Law, I should have used the term "due process" rather than "natural justice". ::My assertion is based on the judgement given in the case [https://scocal.stanford.edu/opinion/pinsker-v-pacific-coast-society-orthodontists-27828 Pinsker v. Pacific Coast Society of Orthodontists] heard in the Supreme Court of California in 1974. The judgement gives two examples of what constitutes an organisation that “provides a public service” - labor unions and professional organisations and two examples of what organisations do not provide a pubic service - golf clubs and fraternities, the difference being that the former have an impact on the public at large while the latter do not. ::It is my view that since Wikipedia, like professional bodies, has an impact on the population at large that Wikipedia, like professional bodies must be viewed as an organisation that provides a "public service". ::The Wikipedia article [[:en:Due Process#United States|due process]] details how the Supreme Court of the United States interprets "due process". Among the important feature is a protection from vague laws, while the article [[:en:Procedural due process|Procedural due process]] catalogues a list of basic due process procedural rights as drawn up by Judge Henry Friendly (1903-1986). This includes: ::* the requirement of the complainant to give "Notice of the proposed action and the grounds asserted for it" (in the case of Wikipedia, the complainant producing all the pertinent diffs) ::* the right to cross-examine witnesses (in the case of Wikipedia the right of the accussed to present their defence) ::* the "requirement that the tribunal prepare written findings of fact and the reasons for its decision" (in the case of Wikipedia, the closing administrator's statement). :'''Application to the Case in Question''' ::In the case in question, all the diffs are buried in a posting that is approximately 8900 words in length (estimated using the word count facility in Microsoft WORD). Furthermore the details of what I am alleged to have done are so vague that I have no point of reference against which my application for readmission can be measured by an administrator. ::In his closing statement, closing administrator [[User:TParis]] asserted that "I have fully reviewed Martinvl's counter claim of vote stacking and determined that his evidence failed to meet the threshold". ::If my counter claim of vote stacking was not accepted, did he read the rest of the case to see whether or not is was well founded? Since he had 17 minutes from the time that Wee Curry Monster asked for an uninvolved administrator to act and him posting his judgement, did he really read all 8900 words - that would require a reading speed of 525 words per minute without allowing any time for him to prepare his closing statement or to follow up any of the diffs. According to the Wikipedia article [[:en:Speed reading]], the "normal reading [rate] for comprehension" is typically 200 - 300 words per minute. ::As a result, I have been blocked for ten years because he did not do a proper job of explaining why I had been blocked. If the ANI structure that I proposed had been followed, then either he would have rejected the application (which he should have done for lack of evidence) or his closing statement would implicitly have provided a criteria against which, in a worst case scenario, an application for readmission could be measured. == Eksterne skakels == * [http://pdg.lbl.gov/2005/reviews/contents_sports.html#constantsetc Oorsig, 2005] * [http://physics.nist.gov/cuu/Constants/index.html NIST-konstantes] * [http://users.telenet.be/lode.stevens/const.htm Natuurkonstantes] * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:nl:Natuurkundige constante|Nederlandse Wikipedia]] == Verwysings == {{Notas}} {{Verwysings}} ==UTF-8== UTF-8 is a protocol whereby UNICODE characters can be transmitted as variable-length byte strings in a manner that will maximise the communications wandwidth. WHen the text involved can be wrtitten in ASCCI, the UTF-8 rendering of teh text and teh ASCII rendering are identical, making UTF-8 string upward compatible with ASCII strings. == Historical background== The first standard for interchanging text between computers was ISO-xxxx. This standard used 7 bit characters, reserving the eight bit as a parity bit for error chaecking. Of the 128 characters available using 7 bits, 32 values were reserved as control bits and the remaining 96 valeus ont printable characters. ISO-xxxx had 12 variations, one for each of 12 different languages with 12 values reserved for national use. ISO-xxxx-y (the United States variant) and ISOxxxx-z (the British variant) were identical except for teh character "#" which appeared in teh American character set and "£" which appeared in the British character set. The Germans sacrificed the characters ..... to accomodate " ", " " ..... This standard was uperceded b ISO-xxxxx which used 8 bits to represent its characters. It adopted ISO-xxxx-0 (the American variant) for the first 128 characters .... {|class = "wikitext" |- ! Laagste<br>waarde ! Hoogste<br>waarde !Aantal<br>grepe ! greep 1 ! greep 2 ! greep 3 ! greep 4 ! greep5 |- | x00 || xF7 || 7 | style = "background-color: gray" |<code>0gfedcba</code> | || || || |- | x0080 | x07FF || 11 |style = "background-color: gray"|<code>110lkjih</code> |style = "background-color: gray"| <code>0gfedcba</code> || || || |- | x0800 | xFFFF || 16 |style = "background-color: gray"|<code>1110qpon |style = "background-color: gray"|<code>10mlkjih</code> |style = "background-color: gray"| <code>0gfedcba</code> || || |- | x0800 | xFFFF || 21 |style = "background-color: yellow"|11110vut |style = "background-color: yellow"|10srqpon |style = "background-color: yellow"|10mlkjih |style = "background-color: #0F0"| 0gfedcba || |- } {| class="wikitable" |+ Définition du nombre d'octets utilisés dans le codage (attention ce tableau de principe contient des séquences non valides) |- ! scope="col" | Caractères codés ! scope="col" | Représentation binaire UTF-8 ! scope="col" | Premier octet valide (hexadécimal) ! scope="col" | Signification |- ! scope="row" style="text-align: center" | U+0000 à U+007F ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">0</span><var style="background: #0F0">ƀƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | 00 à 7F | 1 octet, codant jusqu’à 7 bits |- ! scope="row" style="text-align: center" | U+0080 à U+07FF ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">11</span>0<var style="background: #0F0">ƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | C2 à DF | 2 octets, codant jusqu’à 11 bits |- ! scope="row" style="text-align: center" | U+0800 à U+FFFF ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">111</span>0·<var style="background: #0F0">ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | E0 à EF | 3 octets, codant jusqu’à 16 bits |- ! scope="row" rowspan="2" style="text-align: center" | U+10000 à U+10FFFF ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">1111</span>·0<span style="background: #0F0">0<var>ƀƀ</var></span> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | F0 à F3 | rowspan="2" | 4 octets, codant jusqu’à 21 bits |- ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">1111</span>·0<span style="background: #0F0">100</span> 10<span style="background: #0F0">00·<var>ƀƀƀƀ</var></span> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | F4 |} ==Verwysings== {{Verwysings}} == Romeinse syfers== {| class="wikitable" |- ! Fraction ! Roman numeral |- | {{frac|1|12}} |style='text-align: center'| '''·''' |- |style='text-align: center'| {{frac|2|12}} = {{frac|1|6}} |style='text-align: center'| '''··''' or ''':''' |- |style='text-align: center'| {{frac|3|12}} = {{frac|1|4}} |style='text-align: center'| '''···''' or '''∴''' |- |style='text-align: center'| {{frac|4|12}} = {{frac|1|3}} |style='text-align: center'| '''····''' or '''∷''' |- | {{frac|5|12}} |style='text-align: center'| '''·····''' or '''⁙''' |- |{{frac|1|2}} |style='text-align: center'|S |} == Boulevard Periphique Toets == {|class = wikitable !Interior !! Compass Point !! Exterior |- |Junction 1 clock |88 degrees |Junction 1 anti-clock |- | || <small>East</small> || |- |Junction 2 clock |94 degrees |Junction 2 anti-clock |} == Toets== [[File:Metre Convention Signatories.svg|thumb|test]] [[File:M F Gervais Monarchs of Spain.pdf|thumb|Monarchs of Spain]] Alles hier is vanuit die Engelse WIkipedia gesny en hier geplak sonder vertaling: # Both fiber and composite remain in the elastic strain regime. In this stage, we also note that the composite Young's {{nowrap| 1&hairsp;234&nbsp;km}}. modulus is a simple weighted sum of the two component moduli. #:<math> \sigma_{c} = V_{f}\epsilon_{c}E_{f} + V_{m}\epsilon_{c}E_{m} </math> <ref name="courtney"/> #:<math> E_{c} = V_{f}E_{f} + V_{m}E_{m} </math> <ref name="courtney"/> # The fiber remains in the elastic regime but the matrix yields and plastically deforms. #:<math> \sigma_{c} = V_{f}\epsilon_{c}E_{f} + V_{m}\sigma_{m}(\epsilon_{c}) </math> <ref name="courtney"/> # Both fiber and composite yield and plastically deform. This stage often features significant Poisson strain which is not captured by model below. #:<math> \sigma_{c} = V_{f}\sigma_{f}(\epsilon_{c}) + V_{m}\sigma_{m}(\epsilon_{c}) </math> <ref name="courtney"/> # The fiber fractures while the matrix continues to plastically deform. While in reality the fractured pieces of fiber still contribute some strength, it is left out of this simple model. #:<math> \sigma_{c} \approx V_{m}\sigma_{m}(\epsilon_{c}) </math><ref name="courtney"/> =Fourier-reeks== {{vertaalvanaf | taalafk = en | pl = https://en.wikipedia.org/wiki/Fourier_series }} [[File:Fourier Series.svg|duimnael|Fourier-reeks]] Die '''Fourier-reeks''' is dear [[Joseph Fourier]] in die begin van die negentiede eeu ontwikkel. Hy publiseer sy ontdeking in 1807.<ref>Fourier ref</ref> Hy ontwikkel die die konsep oorsprontlik om hom te help met die oplossing van die hittediffusievergelyking, maar dit is later ontdek dat reeks nuttig is om enige periodieke golfvorm te ontleed. In sy eenvoudigste vorm (uit 'n ingenieursoogpunt) word die golfvorm ontbind in 'n reeks sinus- en cosinuskrommes met frekwensie gelykstaande aan 'n tussengetalveelvoud van die frekwensie van die oorspronklike golfvorm. In die praktyk word slegs die laagste frekwensiekrommes gebruik.<ref>{{cite book |title = MαTH βOOK |first = Clifford A |last = Pickover |publisher = Sterling |page = 210 |year = 2009 |language = Engels |isbn = 978-1-4027-8829-1}}</ref> In die boonste ry van die diagram aan die regterkant word die vierkantgolf benader deur 'n sinusvormige kromme wat 'n periode <math>T</math> het. Die volgende ry wys die vierkantgolf wanneer dit benader word deur twee sinusvormige krommes met periodes <math>(T, \frac{T}{3})</math> bymekaar te tel, die derde ry toon die resultaat wanneer drie sinusvormige krommes met frekwensies <math>(T, \frac{T}{3}, \frac{T}{5})</math> bymekaar getel is en so voort. ==Vorm== Die Fourier-reeks kan in verskeie vorme uitgedruk word. Die drie mees algemene word hier beskryf. ===Sinus-kosinus vorm=== Die wiskundige uitdrukking vir die Fourier-reeks word gegee deur:<ref>{{cite book |title = Mathematical Handbook of Formulas and Tables |first = Murray S |last = Spiegel |publisher = Schaum's Outline Series |year = 1968 |pages = 131 - 135 |language = Engels}}</ref> :<math> s_{\scriptscriptstyle N}(x) = \frac{a_0}{2} + \sum_{n=1}^N \left(a_n \cos\left(\tfrac{2\pi}{T} nx \right) + b_n \sin\left(\tfrac{2\pi}{T} nx \right) \right) </math> waar :<math>s_{\scriptscriptstyle N}(x)</math> is die funksie wat benader word. :<math>N</math> N is die hoogste orde van sinusvormige kromme wat in die benadering gebruik word. :<math>s_{\scriptscriptstyle N}(x)</math> Is die benadering tot die kromme nadat N sinusvormige krommes gebruik is. :<math>\{a_0 , a_n , b_n | n {{=}} 1 \ldots N \}</math> is 'n stel konstante wat spesifiek is vir <math>s_{\scriptscriptstyle N}(x)</math>. Die konstantes <math>\{a_0 , a_n , b_n | n {{=}} 1 \ldots N \}</math> word geëvalueer deur die formules te gebruik: :<math>\begin{align} a_n & = \frac{1}{\pi}\int_{-\pi}^{\pi}s(x) \cos(nx)\,dx \\[4pt] b_n & = \frac{1}{\pi}\int_{-\pi}^{\pi}s(x) \sin(nx)\, dx\\[4pt] \end{align}</math> ===Amplitude-fase vorm of polêre vorm=== Aangesien dat :<math>A\cos\left(\theta - \phi\right) = A\cos\theta\cos\phi + A\sin\theta\sin\phi</math> is dit maklik om te bewys dat die sinus-kosinusvorm in 'n amplitude-fase of polêre vorm herskryf kan word: :<math>s_{\scriptscriptstyle N}(x) = \frac{A_0}{2} + \sum_{n=1}^N A_n\cdot \cos\left(\tfrac{2\pi }{P}nx - \varphi_n \right)</math> waar :<math>A_n = \sqrt\left(a_n^2 + b_n^2\right)</math> :<math>\tan\phi = \frac{b_n}{a_n}</math>. Wanneer die Fourier-reeks in hierdie vorm geskryf word, is die term <math>A_n</math> die amplitude van die <math>n^{de}</math> komponent van die golf en <math>\phi</math> sy faseverskuiwing. ===Eksponensiële vorm=== Volgens [[Euler se formule]] is :<math>\cos\theta = \tfrac{1}{2} (e^{i\theta} + e^{-i\theta})</math>. Deur hierdie verhouding te gebruik, is dit maklik om dit te wys dat die polêre vorm in 'n eksponensiële vorm herskryf kan word: :<math> s_{_N}(x) = \sum_{n=-N}^N c_n\cdot e^{i 2\pi nx/P} </math> waar :<math>c_n \triangleq \left\{ \begin{array}{lll} A_0/2 &= a_0/2, \quad & n = 0\\ \tfrac{A_n}{2} e^{-i \varphi_n} &= \tfrac{1}{2}(a_n -i b_n), \quad & n > 0\\ c_{|n|}^*, \quad && n < 0 \end{array} \right\} </math> en :<math>c^*</math> is die komplekse vervoeging van <math>c</math>. ==Konvergensie== Oor die algemeen kan aangetoon word dat 'n Fourier-reeks konvergent is as dit aan die {{intertaalskakel|Dirichlet-voorwaardes|en|Dirichlet conditions}} voldoen. In [[ingenieurswese]] toepassings word daar oor die algemeen aanvaar dat die Fourier-reeks byna oral konvergeer (die uitsonderings is by diskrete diskontinuïteite) aangesien die funksies wat in ingenieurswese teëgekom word, beter gedra as die funksies wat wiskundiges as teenvoorbeelde vir hierdie vermoede kan verskaf. In die besonder, as <math>s</math> kontinu is en die afgeleide van <math>s(x)</math> (wat dalk nie oral bestaan ​​nie) vierkantintegreerbaar is, dan is die Fourier-reeks van <math>s</math> konvergeer absoluut en eenvormig na <math>s(x)</math>.<ref>{{cite book |last=Tolstov |first=Georgi P. |url=https://books.google.com/books?id=XqqNDQeLfAkC&q=fourier-series+converges+continuous-function&pg=PA82 |title=Fourier Series |language=Engels |publisher=Courier-Dover |year=1976 |isbn=0-486-63317-9}}</ref> As 'n funksie is {{intertaalskakel|vierkant-integreerbaar|en|Square-integrable function}} op die interval <math>[x_0,x_0+P]</math>, dan konvergeer die Fourier-reeks na die funksie by byna elke punt. Dit is moontlik om Fourier-koëffisiënte vir meer algemene funksies of verdelings te definieer, in sulke gevalle is konvergensie in norm of {{intertaalskakel|swak konvergensie|en|Weak convergence (Hilbert space)}} gewoonlik van belang. == Tabel van algemene Fourier-reekse == Sommige algemene pare periodieke funksies en hul Fourierreeks-koëffisiënte word in die tabel hieronder getoon. *<math>s(x)</math> dui 'n periodieke funksie aan gedefinieer op <math>0 < x \le P </math>. *<math>a_0, a_n, b_n</math> dui die Fourierreeks-koëffisiënte (sinus-kosinusvorm) van die periodieke funksie aan <math>s(x)</math>. {| class="wikitable" |- ! Tyd domein <br /> <math>s(x)</math> ! Grafiek ! Frekwensiedomein (sinus-kosinusvorm)<br /> <math>\begin{align}& a_0 \\ & a_n \quad \text{vir } n \ge 1 \\ & b_n \quad \text{vir } n \ge 1\end{align}</math> ! Opmerking ! Verwysing |- |<math>s(x)=A \left| \sin\left(\frac{2\pi}{P}x\right)\right| \quad \text{vir } 0 \le x < P</math> |[[File:PlotRectifiedSineSignal.svg|250px|center]] |<math>\begin{align} a_0 = & \frac{4A}{\pi}\\ a_n = & \begin{cases} \frac{-4A}{\pi}\frac{1}{n^2-1} & \quad n \text{ ewe} \\ 0 & \quad n \text{ onewe} \end{cases}\\ b_n = & 0\\ \end{align}</math> |Volgolf gelykgerigte sinus |<ref name="Papula">{{cite book|last=Papula|first=Lothar|title=Mathematische Formelsammlung: für Ingenieure und Naturwissenschaftler|publisher=Vieweg+Teubner Verlag|year=2009|isbn=978-3834807571|trans-title=Mathematical Functions for Engineers and Physicists|language=de}}</ref>{{rp|p. 193}} |- |<math>s(x)=\begin{cases} A \sin\left(\frac{2\pi}{P}x\right) & \quad \text{vir } 0 \le x < P/2 \\ 0 & \quad \text{vir } P/2 \le x < P\\ \end{cases} </math> |[[File:PlotHalfRectifiedSineSignal.svg|250px|center]] |<math>\begin{align} a_0 = & \frac{2A}{\pi}\\ a_n = & \begin{cases} \frac{-2A}{\pi}\frac{1}{n^2-1} & \quad n \text{ ewe} \\ 0 & \quad n \text{ onewe} \end{cases}\\ b_n = & \begin{cases} \frac{A}{2} & \quad n=1 \\ 0 & \quad n > 1 \end{cases}\\ \end{align}</math> |Halfgolf gelykgerigte sinus |<ref name=Papula/>{{rp|p. 193}} |- |<math>s(x)=\begin{cases} A & \quad \text{vir } 0 \le x < D \cdot P \\ 0 & \quad \text{vir } D \cdot P \le x < P\\ \end{cases} </math> |[[File:PlotRectangleSignal.svg|250px|center]] |<math>\begin{align} a_0 = & 2AD\\ a_n = & \frac{A}{n \pi} \sin \left( 2 \pi n D \right)\\ b_n = & \frac{2A}{n \pi} \left( \sin \left( \pi n D \right) \right) ^2\\ \end{align}</math> | <math>0 \le D \le 1</math> | |- |<math>s(x)=\frac{Ax}{P} \quad \text{vir } 0 \le x < P</math> |[[File:PlotSawtooth1Signal.svg|250px|center]] |<math>\begin{align} a_0 = & A\\ a_n = & 0\\ b_n = & \frac{-A}{n \pi}\\ \end{align}</math> | |<ref name=Papula/>{{rp|p. 192}} |- |<math>s(x)=A-\frac{Ax}{P} \quad \text{vir } 0 \le x < P</math> |[[File:PlotSawtooth2Signal.svg|250px|center]] |<math>\begin{align} a_0 = & A\\ a_n = & 0\\ b_n = & \frac{A}{n \pi}\\ \end{align}</math> | |<ref name=Papula/>{{rp|p. 192}} |- |<math>s(x)=\frac{4A}{P^2}\left( x-\frac{P}{2} \right)^2 \quad \text{vir } 0 \le x < P</math> |[[File:PlotParabolaSignal.svg|250px|center]] |<math>\begin{align} a_0 = & \frac{2A}{3}\\ a_n = & \frac{4A}{\pi^2 n^2}\\ b_n = & 0\\ \end{align}</math> | |<ref name=Papula/>{{rp|p. 193}} |} ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Referensies== {{ + + + + + + + + + + + + + <!-- Table test --> <table> <tr> <th>English</th> <th>Afrikaans</th> </tr> <tr> <td>One</td> <td>Een</td> </tr> <tr> <td>Two</td> <td>Twee</td> </tr> </table> <!-- End of table test --> *"<code><nowiki>{{Intertaalskakel|Amsterdam|nl}}</nowiki></code>" gee "{{Intertaalskakel|Amsterdam|nl}}". *"<code><nowiki>{{Intertaalskakel|Amsterdam|nl|Amsterdam}}</nowiki></code>" gee "{{Intertaalskakel|Amsterdam|nl}}". *"<code><nowiki>{{Intertaalskakel|sup|Harlingen|nl}}</nowiki></code>" gee "{{Intertaalskakel|Harlingen|nl}}". ("nl" is 'n skakel na [[:nl:Harlingen]]). *"<code><nowiki>{{Intertaalskakel|Merwe|nl|Merwede}}</nowiki></code>" gee "{{Intertaalskakel|Merwe|nl|Merwede}}" ("nl" is 'n skakel na [[:nl:Merwede]]). Sien ook '''[[Gebruiker:Martinvl/New SI]]''' Krag is die resultate van 'n aantal verskillende verskynsels, insluitend [[swaartekrag]] en elektromagnetiesekrag. ==Plaaslike regering in Engeland== Elkeen van die vier lande wat die Vereenigde Koninkryk bestaan het sy eie soort plaaslike regering. Op die hoogste vlak is nege streke (''regions''). Londen is die eenigster streek wat sy eie streeksraad het - Die ander streke word slegs gebruik vir statistiese doeleindes en vir kiesafdelings tydens verkiesings vir die Europese parlement. <center><math>\frac{\Phi_1}{\Phi_2} = \frac{\lambda_1}{\lambda_2}</math></center> <math>arctan(x) = x - \frac{x^3}{3} + \frac{x^5}{5} - \frac{x^7}{7} ....</math> <math>\frac{\pi}{4} = 4 \times arctan(\frac{1}{5}) - arctan(\frac{1}{239})</math> == Verwysings== {{verwysings}} ==Willem van Oranje== {{Inligtingskas2 | beeld = WilliamOfOrange1580.jpg | beeldtitel = Willem van Oranje in 1580 | naam = Willem van Oranje | titel = ''Prins van Oranje'' | gebore = 1533 | oorlede = 1584 | vader = [[Willem I van Nassau-Dillenburg|Willem de Rijke]] | moeder = [[Juliana van Stolberg]] }} <!-- | functie1 = [[Prins van Oranje]] | periode1 = 1544–1584 | voorganger1 = René van Chalon | opvolger1 = [[Filips Willem van Oranje|Filips Willem]] | functie2 = Graaf van Nassau-Oranje | periode2 = 1544–1584 | voorganger2 = | opvolger2 = [[Maurits van Oranje|Maurits]] | functie3 = [[Lijst van stadhouders in de Nederlanden|Stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht]] (Filips II) | periode3 = 1559–1567 | voorganger3 = [[Maximiliaan II van Bourgondië]] | opvolger3 = [[Maximiliaan van Hénin-Liétard]] | functie4 = [[Vrijgraafschap Bourgondië|Stadhouder van Franche-Comté]] (Filips II) | periode4 = 1559<ref>{{aut|Paul Delsalle & Laurence Delobette}}, ''[http://books.google.es/books?id=IYD4_xhf2MAC&lpg=PA376&dq=&pg=PA376 La Franche-Comté à la charnière du Moyen Âge et de la Renaissance, 1450-1550]'' (2003) 376.</ref>/61<ref>{{aut|Herman Kaptein}}, ''[http://books.google.es/books?id=txpRRZe7tlcC&pg=PA19 De Beeldenstorm]'' (2002) 19.</ref> – 1567 | voorganger4 = | opvolger4 = | functie5 = [[Lijst van stadhouders in de Nederlanden|Stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht]] (Staten-Generaal) | periode5 = 1572–1584 | voorganger5 = [[Maximiliaan van Hénin-Liétard]] (Filips II, tot 1573) | opvolger5 = [[Joost de Soete]] (Utrecht)<br />[[Maurits van Oranje|Maurits van Nassau]] (tot 1589 alleen in Holland en Zeeland) | functie6 = [[Lijst van stadhouders in de Nederlanden|Stadhouder van Friesland en Overijssel]] <br /> (Staten-Generaal) | periode6 = 1580–1584 | voorganger6 = [[George van Lalaing]] (Filips II, tot 1581) | opvolger6 = [[Willem Lodewijk van Nassau-Dillenburg]] (Friesland)<br />[[Adolf van Nieuwenaar]] (Overijssel) | functie7 = [[Lijst van graven van Buren en Leerdam|Graaf van Buren en Leerdam]]<br />[[Lijst van heren van IJsselstein|Heer van IJsselstein]] | periode7 = 1551–1584 | voorganger7 = [[Anna van Egmond (1533-1558)|Anna van Egmont]] | opvolger7 = [[Filips Willem van Oranje|Filips Willem]] --> <!-- {{Inligtingskas Monarg |naam = Willem van Oranje |titel = Prins van Oranje |beeld = [[Lêer:WilliamOfOrange1580.jpg|240px]] |byskrif = Willem van Oranje in 1580 |bewind = 1544–1584 |kroning = |inhuldiging = |volle naam = |andertitels = Stadholder (goveneur) van Holland, Zeeland and Utrecht |doop = |geboortedatum = [[24 April]] [[1533]] |geboorteplek = |sterftedatum = [[10 Julie]] [[1584]] |sterfteplek = [[Delft]] |begraweplek = Nieuwe Kerk, [[Delft]], [[Nederland]] |voorganger = [[Filips Willem van Oranje|Filips Willem]] |erfgenaam = <!-- |opvolgertipe = Abdikasie: [[2 Maart]] [[1917]] |opvolger = 1. [[Aleksei Romanof|Tsarewitsj Aleksei]] (eerste abdikasie – die abdikasie is later verander sodat die troon sou gaan na groothertog [[Groothertog Michail Aleksandrowitsj van Rusland|Michail]]) <br />2. Groothertog [[Groothertog Michail Aleksandrowitsj van Rusland|Michail]] (tweede abdikasie – wys die troon van die hand) <br />3. [[Georgi Lwof]], president van die tussentydse regering |koningin = |gade = [[Prinses Alix van Hesse-Darmstadt| Aleksandra Fjodorowna]] |dinastie = [[Huis van Romanof|Holstein-Gottorp-Romanof]] |koninklikelofsang = |koninklikeleuse = |vader = [[Aleksander III van Rusland|Aleksander III]] |moeder = [[Prinses Dagmar van Denemarke|Maria Fjodorowna]] |kinders = [[Groothertogin Olga Nikolajewna van Rusland|Olga]]<br />[[Groothertogin Tatjana Nikolajewna van Rusland|Tatjana]]<br />[[Groothertogin Maria Nikolajewna van Rusland|Maria]]<br />[[Groothertogin Anastasia Nikolajewna van Rusland|Anastasia]]<br />[[Aleksei Nikolajewitsj, tsarewitsj van Rusland|Aleksei]] --> }} '''Willem van Oranje''' ... [[File:PopulationEngland.svg|thumb|300px|test]] ==Subpages== *[[Gebruiker:Martinvl/Sandput/Kaapse maateenhede]] *[[Gebruiker:Martinvl/Sandput/NGR]] *[[Gebruiker:Martinvl/Sandput/Pretoria Pietersburg Spoorweg]] *[[Gebruiker:Martinvl/Lokomotiefinligtingskas]] ==IBAN== {| class="wikitable" |- !Script<br>type !Country<br>Latin Script !Country<br>Local script ! IBAN formatting example |- |Arabic |Saudi Arabia |السعودية |<code>SA03 8000 0000 6080 1016 7519</code> |- |Cyrillic |Ukraine |Україна |<code>UA21 3223 1300 0002 6007 2335 6600 1</code> |- |Greek |Greece||Eλλασ||<code>GR16 0110 1250 0000 0001 2300 695</code> |- |Hebrew |Israel |יִשְׂרָאֵל |<code>IL62 0108 0000 0009 9999 999</code> |- |Latin |United Kingdom |United Kingdom |<code>GB29 NWBK 6016 1331 9268 19</code> |} [[File:Metrication by year map.svg|thumb|300px|test]] {| class="wikitable" |- !Year<br>ex NIST || Year<br>ex Vera ||Year <br> Optional || Code || Country || Comments |- |1795 || 1795 || || fr ||[[ France]] || |- |1816 || 1817 || || be || [[Belgium]] || |- |1816 || 1817 || || lu || [[Luxembourg]] || |- |1816 || 1817 || || nl || [[Netherlands]] || |- |1840 || 1843 || || dz || [[Algeria]] || French Colony |} Oorspronklik tekst bevind in *Tukkies is die '''X'''xxxx van Xxxxx *Die vader van die eerste Vlietstra was '''X'''xxxx *Toe jy wil verder sturieer nadat jy die skool verlaat het, moet jy jou '''X'''xxxxx behaal. *My oudste niggie se voornaam is '''X'''xxxx ==Westminster== {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Parish of Fleet |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Verenigde Koninkryk}} |onderafdelingtipe1=[[Lande van die Verenigde Koninkryk|Land]] |onderafdelingtipe2=[[Graafskap]] |onderafdelingtipe3=[[Distrik]] |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1={{vlag|Engeland}} |onderafdelingnaam2=[[image:Flag of Hampshire.svg|20px]] [[Hampshire]] |onderafdelingnaam3=Hart |onderafdelingnaam4= |coordinates = {{coord|51.2834|-0.8456|display=inline,title}} |bevolking_soos_op=30 Junie 2017 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=41233<ref>{{cite web|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11123487&c=Fleet&d=16&e=62&g=6430254&i=1001x1003x1032x1004&o=362&m=0&r=1&s=1481971039562&enc=1|title=Civil Parish population 2011|accessdate=17 December 2016|publisher=Office for National Statistics |work=Neighbourhood Statistics}}</ref> |oppervlak_totaal_km2=12.0 |bevolkingsdigtheid_km2=3440 |tydsone=MGT |utcafset=+00:00 |tydsone_DST=BST |uctafset_DST=+01:00 |poskodetipe= |poskode= GU51, GU52 |skakelkode=01252 |hoogte_m= |hoogte_voet= | population_ref = (built-up area)<br>21,858 (civil parish) (as at 2011 census)<ref>{{cite web|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11123487&c=Fleet&d=16&e=62&g=6430254&i=1001x1003x1032x1004&o=362&m=0&r=1&s=1481971039562&enc=1|title=Civil Parish population 2011|accessdate=17 December 2016|publisher=Office for National Statistics |work=Neighbourhood Statistics}}</ref> |constituency_westminster= [[North East Hampshire (UK Parliament constituency)|North East Hampshire]] |post_town= FLEET |postcode_district= GU51, GU52 |postcode_area= GU |dial_code= 01252 |os_grid_reference= SU8054 |london_distance= {{convert|40.3|mi}} |ambulance_service= [[South Central Ambulance Service|South Central]] }} {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=City of Westminster |ander_naam= |inheemse_naam= |nedersetting_tipe=Stad |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët=LondonWestminster.svg |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif= |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël=<!--Arms-westminster-lb.jpg--> |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart= |kaartgrootte=250px |kaartbyskrif= |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart= |duimdrukkeretiketposisie= |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Verenigde Koninkryk}} |onderafdelingtipe1=[[Lande van die Verenigde Koninkryk|Land]] |onderafdelingtipe2=[[Graafskap]] |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1={{vlag|Engeland}} |onderafdelingnaam2=[[Greater London]] |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel= |stigtingsdatum=1 April 1965 |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2=21.48 |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinaattipes= |koördinate = {{Koördinate|51|16|30|N|0|50|40|W|display=}} |bevolking_soos_op=2011 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=219600 |bevolkingsdigtheid_km2=10223 |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone=MGT |utcafset=+00:00 |tydsone_DST=BST |uctafset_DST=+01:00 |poskodetipe= |poskode= |skakelkode=020 |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf=http://www.Westminster.gov.UK }} ==Weergegewens== Nadat die Britse magte Pretoria beset het, het die ZAR se regering hul op spoorwegkoetse gevestig. Die [[Warmbad]]-Pietersburg gedeelte van die spoorlyn is tot 30 Maart 1901 deur hierdie koetse gebruik. Op 1 April is Nylstroom deur die Australiese magte beset, Potgietersrus is op 5 April beset en Pietersburg is op 8 April beset. Nadat Pietersburg beset is, kom die spoorlyn onder die beheer van die Imperial Military Railways (IMR). Nadat die spoorlyn onder die IMR se beheer gekom het, is ten minste twee aanvalle op treine van die IMR deur Boerkommandos gemaak. Op 4 Julie 1901 het 'n Boerekommando onder die bevel van [[Christiaan Frederik Beyers|Generaal CF Beyers]] 'n trein by Tobiasspruit, 8 km noord van [[Naboomspruit]] aangeval. Op 10 Augustus 1901 het 'n Boerekommando onder die bevel van Kapitein Jack Hindon en Kapitein Slegkamp by Haartebeeslaagte, 10,7 km suid van Naaboomsruit 'n gepantserde trein aangeval. <ref>{{en}}{{cite journal |url = https://issuu.com/hennieheymans/docs/vol_2_no_2__ul_ |pages = 42-72 |journal = The Ulolwe: South Africa - Suid -Afrika - A monthly railway research/historical publication / 'n Maandelikse spoorweg historie en navorsings publikasie |title = Early Pietersburg |first = Stan |last = Kantor |volume = 2 |number = 2}}</ref> ===Kaapstad=== {{Tabel weergemiddeldes |locatie=Kaapstad |bron = [[World Meteorological Organization]]<ref name="WMO">{{cite web | url = http://worldweather.wmo.int/035/c00138.htm | title = World Weather Information Service - Cape Town | publisher = World Meteorological Organization | accessdate = 8 April 2014}}</ref> [[NOAA]]<ref name="NOAA">{{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/UA/68816.TXT | title = Cape Town/DF Malan Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | accessdate = 8 April 2014}}</ref> |Jan precipitation mm = 15 |Feb precipitation mm = 17 |Mar precipitation mm = 20 |Apr precipitation mm = 41 |May precipitation mm = 69 |Jun precipitation mm = 93 |Jul precipitation mm = 82 |Aug precipitation mm = 77 |Sep precipitation mm = 40 |Oct precipitation mm = 30 |Nov precipitation mm = 14 |Dec precipitation mm = 17 |year precipitation mm = 515 |unit precipitation days = 0.1 mm | jan_gem=20.4 | jan_gem_ns=15 | feb_gem=20.4 | feb_gem_ns=17 | mrt_gem=19.2 | mrt_gem_ns=20 | apr_gem=16.9 | apr_gem_ns=41 | mei_gem=14.4 | mei_gem_ns=69 | jun_gem=12.5 | jun_gem_ns=93 | jul_gem=11.9 | jul_gem_ns=82 | aug_gem=12.4 | aug_gem_ns=77 | sep_gem=13.7 | sep_gem_ns=40 | okt_gem=15.6 | okt_gem_ns=30 | nov_gem=17.9 | nov_gem_ns=14 | dec_gem=19.5 | dec_gem_ns=17 | jaar_gem=16.2 | jaar_gem_ns=515 | jan_gem_min=15.7 | jan_gem_max=26.1 | feb_gem_min=15.6 | feb_gem_max=26.5 | mrt_gem_min=14.2 | mrt_gem_max=25.4 | apr_gem_min=11.9 | apr_gem_max=23.0 | mei_gem_min=9.4 | mei_gem_max=20.3 | jun_gem_min=7.8 | jun_gem_max=18.1 | jul_gem_min=7.0 | jul_gem_max=17.5 | aug_gem_min=7.5 | aug_gem_max=17.8 | sep_gem_min=8.7 | sep_gem_max=19.2 | okt_gem_min=10.6 | okt_gem_max=21.3 | nov_gem_min=13.2 | nov_gem_max=23.5 | dec_gem_min=14.9 | dec_gem_max=24.9 | jaar_gem_min=11.4 | jaar_gem_max=22.0 | jan_a_min=7.4 | jan_a_max=39.3 | feb_a_min=6.4 | feb_a_max=38.3 | mrt_a_min=4.6 | mrt_a_max=40.7 | apr_a_min=2.4 | apr_a_max=38.6 | mei_a_min=0.9 | mei_a_max=33.5 | jun_a_min=-1.2 | jun_a_max=29.8 | jul_a_min=-1.3 | jul_a_max=29.0 | aug_a_min=-0.4 | aug_a_max=32.0 | sep_a_min=0.2 | sep_a_max=33.1 | okt_a_min=1.0 | okt_a_max=37.2 | nov_a_min=3.9 | nov_a_max=39.9 | dec_a_min=6.2 | dec_a_max=35.4 | jaar_a_min=-1.3 | jaar_a_max=40.7 | zujan = 10.9 | zufeb = 10.5 | zumrt = 9.4 | zuapr = 7.8 | zumei = 6.6 | zujun = 5.8 | zujul = 6.2 | zuaug = 6.8 | zusep = 7.5 | zuokt = 9.0 | zunov = 10.3 | zudec = 10.8 | rdjan = 5.5 | rdfeb = 4.6 | rdmrt = 4.8 | rdapr = 8.3 | rdmei = 11.4 | rdjun = 13.3 | rdjul = 11.8 | rdaug = 13.7 | rdsep = 10.4 | rdokt = 8.7 | rdnov = 4.9 | rddec = 6.2 | lvjan = 71 | lvfeb = 72 | lvmrt = 74 | lvapr = 78 | lvmei = 81 | lvjun = 81 | lvjul = 81 | lvaug = 80 | lvsep = 77 | lvokt = 74 | lvnov = 71 | lvdec = 71 }} === Tallinn === {{Tabel weergemiddeldes |locatie=Tallinn (1981-2010) |bron = Estonian Weather Service<ref name=temp>{{cite web | url = http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/ohutemperatuur/?lang=en | title = Climate normals-Temperature | publisher = Estonian Weather Service|accessdate=24 September 2016}}</ref> <ref name=precip>{{cite web |url=http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/sademed/?lang=en |title = Climate normals-Precipitation |publisher = Estonian Weather Service| accessdate = 24 September 2016}}</ref> <ref name=humidity>{{cite web |url=http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/ohuniiskus/?lang=en |title = Climate normals-Humidity |publisher = Estonian Weather Service | accessdate = 24 September 2016}}</ref> <ref name=sun>{{cite web |url = http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/paikesepaiste-kestus/?lang=en | title = Climate normals-Sunshine | publisher = Estonian Weather Service | accessdate = 24 September 2016}}</ref><!--, Pogoda.ru.net (rainy and snowy days)<ref name="pogoda"/>--> and Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/estonia/tallinn-climate |title=Tallinn, Estonia – Detailed climate information and monthly weather forecast |last=d.o.o |first=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en |access-date=2019-07-09}}</ref> ^!-- |Jan precipitation mm = 56 |Feb precipitation mm = 36 |Mar precipitation mm = 37 |Apr precipitation mm = 32 |May precipitation mm = 36 |Jun precipitation mm = 64 |Jul precipitation mm = 84 |Aug precipitation mm = 86 |Sep precipitation mm = 67 |Oct precipitation mm = 78 |Nov precipitation mm = 70 |Dec precipitation mm = 57 |year precipitation mm = 704 --> <!-- min & percipitation done --> | jan_gem= -3.3 | jan_gem_ns=56 | feb_gem= -4.3 | feb_gem_ns=36 | mrt_gem= 1.0 | mrt_gem_ns=37 | apr_gem= 4.5 | apr_gem_ns=32 | mei_gem= 10.1 | mei_gem_ns=36 | jun_gem= 14.1 | jun_gem_ns=64 | jul_gem= 17.2 | jul_gem_ns=84 | aug_gem= 16.0 | aug_gem_ns=86 | sep_gem= 11.3 | sep_gem_ns=67 | okt_gem= 6.5 | okt_gem_ns=78 | nov_gem= 1.3 | nov_gem_ns=70 | dec_gem= -1.9 | dec_gem_ns=57 | jaar_gem= 5.9 | jaar_gem_ns=704 <!-- min & max done --> | jan_gem_min= -5.9 | jan_gem_max= -1.0 | feb_gem_min= -7.1 | feb_gem_max= -1.6 | mrt_gem_min= -4.1 | mrt_gem_max= 2.3 | apr_gem_min= 0.6 | apr_gem_max= 9.2 | mei_gem_min= 5.2 | mei_gem_max= 15.3 | jun_gem_min= 9.5 | jun_gem_max= 18.9 | jul_gem_min= 12.7 | jul_gem_max= 21.9 | aug_gem_min= 12.0 | aug_gem_max= 20.4 | sep_gem_min= 7.6 | sep_gem_max= 15.2 | okt_gem_min= 3.8 | okt_gem_max= 9.5 | nov_gem_min= -0.9 | nov_gem_max= 3.5 | dec_gem_min= -4.3 | dec_gem_max= 0.4 | jaar_gem_min= -2.4 | jaar_gem_max= 9.5 <!-- max & min done --> | jan_a_min= -31.4 | jan_a_max=9.2 | feb_a_min= -28.7 | feb_a_max=10.2 | mrt_a_min= -24.5 | mrt_a_max=15.9 | apr_a_min= -12.0 | apr_a_max=27.2 | mei_a_min= -5.0 | mei_a_max=29.4 | jun_a_min= -0.0 | jun_a_max=30.7 | jul_a_min= 4.0 | jul_a_max=34.3 | aug_a_min= 2.4 | aug_a_max=34.2 | sep_a_min= -4.1 | sep_a_max=28.0 | okt_a_min= -10.5 | okt_a_max=21.8 | nov_a_min= -18.8 | nov_a_max=12.1 | dec_a_min= -24.3 | dec_a_max=10.7 | jaar_a_min=-31.4 | jaar_a_max=34.3 | zujan = 10.9 | zufeb = 10.5 | zumrt = 9.4 | zuapr = 7.8 | zumei = 6.6 | zujun = 5.8 | zujul = 6.2 | zuaug = 6.8 | zusep = 7.5 | zuokt = 9.0 | zunov = 10.3 | zudec = 10.8 <!-- |Jan rain days = 10 |Feb rain days = 8 |Mar rain days = 9 |Apr rain days = 12 |May rain days = 11 |Jun rain days = 13 |Jul rain days = 13 |Aug rain days = 14 |Sep rain days = 17 |Oct rain days = 18 |Nov rain days = 16 |Dec rain days = 12 |year rain days = 153 --> <!-- Rain days done --> | rdjan = 10 | rdfeb = 8 | rdmrt = 9 | rdapr = 12 | rdmei = 11 | rdjun = 13 | rdjul = 13 | rdaug = 14 | rdsep = 17 | rdokt = 18 | rdnov = 16 | rddec = 12 <!-- HumidityDONE --> | lvjan = 88 | lvfeb = 85 | lvmrt = 81 | lvapr = 73 | lvmei = 69 | lvjun = 74 | lvjul = 76 | lvaug = 79 | lvsep = 82 | lvokt = 85 | lvnov = 88 | lvdec = 88 }} ===Perth=== {| class="wikitable" style="width: 75%; margin: 0 auto 0 auto; font-size:80%;" |+ '''Klimaattabel''' |- ! ! Jan ! Feb ! Mar ! Apr ! Mei ! Jun ! Jul ! Aug ! Sep ! Okt ! Nov ! Des ! Jaar |- ! Gemiddelde daaglikse maksimum temperatuur |29,7 [[Celsius|°C]] |30,0&nbsp;°C |28,0&nbsp;°C |24,6&nbsp;°C |20,9&nbsp;°C |18,3&nbsp;°C |17,4&nbsp;°C |18,0&nbsp;°C |19,5&nbsp;°C |21,4&nbsp;°C |24,6&nbsp;°C |27,4&nbsp;°C |23,3 [[Celsius|°C]] |- ! Gemiddelde daaglikse minimum temperatuur |17,9 [[Celsius|°C]] |18,1&nbsp;°C |16,8&nbsp;°C |14,3&nbsp;°C |11,7&nbsp;°C |10,1&nbsp;°C |9,0&nbsp;°C |9,2&nbsp;°C |10,3&nbsp;°C |11,7&nbsp;°C |14,0&nbsp;°C |16,3&nbsp;°C |13,3 [[Celsius|°C]] |- ! Gemiddelde totale reënval |8,6&nbsp;mm |13,3&nbsp;mm |19,3&nbsp;mm |45,5&nbsp;mm |122,7&nbsp;mm |182,4&nbsp;mm |172,9&nbsp;mm |134,6&nbsp;mm |79,9&nbsp;mm |54,5&nbsp;mm |21,7&nbsp;mm |13,9&nbsp;mm |869,4&nbsp;mm |- ! Gemiddelde aantal reëndae |2,9 |2,7 |4,3 |7,6 |13,8 |17,2 |18,2 |17,2 |14,0 |11,1 |6,5 |4,2 |119,6 |- | colspan="15" style="text-align: center;" | <small>'''Bron:''' [http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_009034.shtml Australiese Buro van Meteorologie]</small> |} ===Jaipur=== *[http://amssdelhi.gov.in/news_events/Jaipur_climate.pdf Jaipur statistics] *[ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/IN/42261.TXT Agra Statistics] *[ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/IN/42182.TXT New Delhi statistics] <!--{{Tabel weergemiddeldes |locatie=Kaapstad |bron = [[World Meteorological Organization]]<ref name="WMO">{{cite web | url = http://worldweather.wmo.int/035/c00138.htm | title = World Weather Information Service - Cape Town | publisher = World Meteorological Organization | accessdate = 8 April 2014}}</ref> [[NOAA]]<ref name="NOAA">{{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/UA/68816.TXT | title = Cape Town/DF Malan Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | accessdate = 8 April 2014}}</ref> --> {{Tabel weergemiddeldes |locatie= Jaipur ([[Jaipur Airport]]) |Jan record high C = 31.7 |Feb record high C = 36.7 |Mar record high C = 42.8 |Apr record high C = 44.9 |May record high C = 48.5 |Jun record high C = 47.2 |Jul record high C = 46.7 |Aug record high C = 41.7 |Sep record high C = 41.7 |Oct record high C = 40.0 |Nov record high C = 36.1 |Dec record high C = 31.3 |year record high C = 48.5 |Jan high C = 22.4 |Feb high C = 25.0 |Mar high C = 31.0 |Apr high C = 37.1 |May high C = 40.3 |Jun high C = 39.3 |Jul high C = 34.1 |Aug high C = 32.4 |Sep high C = 33.8 |Oct high C = 33.6 |Nov high C = 29.2 |Dec high C = 24.4 |year high C = 31.9 |Jan low C = 8.4 |Feb low C = 10.8 |Mar low C = 16.0 |Apr low C = 21.8 |May low C = 25.9 |Jun low C = 27.4 |Jul low C = 25.8 |Aug low C = 24.7 |Sep low C = 23.2 |Oct low C = 19.4 |Nov low C = 13.8 |Dec low C = 9.2 |year low C = 18.8 |Jan record low C = -2.2 |Feb record low C = -2.2 |Mar record low C = 3.3 |Apr record low C = 9.4 |May record low C = 15.6 |Jun record low C = 19.1 |Jul record low C = 20.6 |Aug record low C = 18.9 |Sep record low C = 15.0 |Oct record low C = 11.1 |Nov record low C = 3.3 |Dec record low C = 0.0 |year record low C = -2.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 7.0 |Feb precipitation mm = 10.6 |Mar precipitation mm = 3.1 |Apr precipitation mm = 4.9 |May precipitation mm = 17.9 |Jun precipitation mm = 63.4 |Jul precipitation mm = 223.3 |Aug precipitation mm = 205.9 |Sep precipitation mm = 66.3 |Oct precipitation mm = 25.0 |Nov precipitation mm = 3.9 |Dec precipitation mm = 4.2 |year precipitation mm = 635.4 |Jan rain days = 0.6 |Feb rain days = 1.0 |Mar rain days = 0.4 |Apr rain days = 0.7 |May rain days = 1.4 |Jun rain days = 3.9 |Jul rain days = 11.2 |Aug rain days = 10.0 |Sep rain days = 3.8 |Oct rain days = 1.3 |Nov rain days = 0.4 |Dec rain days = 0.4 |year rain days = 35.2 |source 1 = India Meteorological Department (record high and low up to 2010)<ref name= IMD > {{cite web | url = http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/jaipur2.htm | title = Jaipur Climatological Table Period: 1971–2000 | publisher = [[India Meteorological Department]] | accessdate = March 25, 2015}}</ref><ref name = IMD2>{{cite web | url = http://www.webcitation.org/6GmnoaB0m | format = PDF | title = Ever recorded Maximum and minimum temperatures up to 2010 | publisher = India Meteorological Department | accessdate = March 25, 2014}}</ref> |date=October 2011}} ==Galeries== {{Gallery |titel= Besienswaardighede in Hampshire |regels=5 |The round table, Great Hall, Winchester Castle - geograph.org.uk - 1540331.jpg|Ronde tafel van [[Koning Arthur]] wat in die groot saal van Winchester Kasteel ophang |Statue d'Alfred le Grand à Winchester.jpg|Standbeeld van [[Koning Alfred]] in WInchester. Koning Alfred was eerste koning van Engeland. |HMS Victory meets HMS Ark Royal, Portsmouth - geograph.org.uk - 772930.jpg|HMS Victory, die vlagskip van Lord Nelson by die slag van Trafalgar (1805) en HMS Ark Royal, 'n moderne vliegdekskip van die [[Royal Navy]] |Defense.gov photo essay 120714-F-RP755-350.jpg|Die ''Red Arrows'' by the Farnborough Lugskou |The Plume of Feathers, Crondall - geograph.org.uk - 384095.jpg|'n Typiese platelandse ''pub'' in Crondall. Volgens legende, het [[Oliver Cromwell]] in hierdie ''pub'' in 1645 gebly }} {{Gallery |titel= Besienswaardighede in Exeter |regels=5 |Section of the old City Wall - geograph.org.uk - 1287323.jpg|Gedeeltes van die [[stadmuur]] dateer terug tot [[Romeinse Ryk|Romeinse tye]]. |Exeter Cathedral in springtime - geograph.org.uk - 1305085.jpg|Wes-fasade van die [[Katedraal]] en die Katederaalsplein tydens die lente. |Exeter Quay and Colleton Crescent - geograph.org.uk - 376627.jpg|Die Exe rivier en die [[kaai]] met die stadsmuur in die agtergrond. |Exeter Guildhall - Stagecoach 36238 (WA11CGG).jpg|''High Street'' en die ''Guildhall''. Die meeste van die ''Guildhall'' is in die [[middeleeue]] gebou, maar die fasade is in 1593 gebou. |Golden Star, Star Ferry 1.jpg|Golden Star |Shining Star, Star Ferry 1.jpg|Shining Star |Star Ferry. Victoria Harbor. Hong Kong..jpg|Silver Star |World Star, Star Ferry 1.jpg|World Star }} == Die el == 1 el = 26.5 [Amsterdam] duim (check value)<ref>{{cite book |url = https://books.google.co.uk/books?id=mc5eAAAAcAAJ&pg=PA320&lpg=PA320&dq=amsterdam+el+duim&source=bl&ots=xtl5ZrknZG&sig=lPF3CmEZ3XueUNQ-Y2c2lowjg8c&hl=en&sa=X&ei=FOyVVKP7NY33aof4gPgP&ved=0CEMQ6AEwBQ#v=onepage&q=amsterdam%20el%20duim&f=false |title = De koophandel van Amsterdam, naar alle gewesten der waereld |author = Jacques Le Moine de L'Espine, Isaac Le Long |publisher = J. Bosch, J. Burgvliet, A. Arrenberg, H. Beman & A. Lozel <!--|edition = 9th (1st edition 1715)--> <!-- pounds (based on 800 Hamburg lbs - pg 301-316; voet (based on 800 French feet - pg 321 - 328 --> |year = 1780 |location = Rotterdam |language = Nederlands}}</ref> Another book<ref>{{cite book |url = https://books.google.co.uk/books?id=XsxTtYU7JtQC&pg=PA326&lpg=PA326&dq=amsterdam+roeden+13&source=bl&ots=dxlRIE2-ZN&sig=w8_RhCMHj-bS5MA1BKuju3cCcXw&hl=en&sa=X&ei=usWZVOLmMtPkaNiDgcgC&ved=0CEsQ6AEwBDgK#v=onepage&q=amsterdam%20roeden%2013&f=false |title = Council Minutes, 1655-1656 by New Netherlands Council |isbn = 0-8156-2646-0 |publisher = The Holland Society of New York |year = 1995 |translator = Gehring, Charles T}}</ref> Another ref<ref>[http://www.newnetherlandinstitute.org/research/online-publications/guide-to-seventeenth-century-dutch-coins-weights-and-measures/ guide-to-seventeenth-century-dutch-coins-weights-and-measures ]</ref> ANother ref <ref>[http://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/179827/Betalingsverkeer%20ten%20tijde%20van%20de%20geoctrooieerde%20West-Indische%20Compagnie.pdf?sequence=1]</ref> ==Verwysings== {{verwysings}} ==Meter Konvensie == Die meter is oorspronklik tussen 1792 en 1799 ontwikkel as gelykstaande aan 1/10.000.000 van die afstand tussen die [[Noordpool]] en die [[ewenaar]] op die lengtelyn wat deur Parys loop. Die kilogram is oorspronklik in 1795 ontwikkel as gelykstaande aan die massa van een [[liter]] (1000 [[Kubieke meter|kubieke sentimeter]]) by die [[vriespunt]] van [[ys]].<ref>{{cite web |url= http://aviatechno.free.fr/unites/nouveausys.php |title =La loi du 18 Germinal an 3 ''Die wet van 18 Germinal, jaar 3 (7 April 1795)'' |language = Frans| |publisher = Le CIV (Centre d'Instruction de Vilgénis) – Forum des Anciens |accessdate = 3 Januarie 2015}}</ref><ref>{{cite book |title = Balances: Instruments, Manufacturers, History |author = Robens ,Erich; Jayaweera, Shanath Amarasiri A.;Kiefer, Susanne |page = 62 |isbn = 978-3-642-36446-4 |publisher = Springer-Verlag |location = Heidelberg |language = Engels |year = 2014}}</ref> Destyds was dit geglo dat dit die maksimum [[digtheid]] van water was. Teen die einde van die negentiende eeu het die meeste van die Europese lande afgesien van Rusland en die Verenigde Koninkryk die metrieke stelsel aangeneem. Aan die 1902 [[Rykskonferensie]] [Imperial Conference] het die meeste van die Britse kolonies sy steun vir die metrieke stelsel gegee, maar die Britse Parlement het geweier om die nodige wetgewing in te stem.<ref>{{cite journal | title = The International Bureau of Weights and Measures 1875 - 1975: NBS Special Publication 420 | url = http://books.google.co.uk/books?id=nOG0SxxEu64C&pg=PA240 | page = 244 | date = 20 Mei 1975 | language = Engels | editor = Page, Chester H; Vigoureux, Paul | publisher = National Bureau of Standards | location = [[Washington, D.C.]] }}</ref><ref>{{cite journal |url = http://www.jstor.org/stable/1631432 |title = The Discussion in the British Parliament on the Metric Bill |author = Seaman, William H. |journal = Science |volume = New Series 21 |issue = 524 |date = 13 Januarie 1905 |pages = 72-75 |publisher = American Association for the Advancement of Science |langauge = Engels}}</ref> In 1965 het die Brtise ''President of the Board of Trade'' ('n [[Minister|staatsminister]]) aangekondig dat die Vereningde Koninkryk van plan is om die metriese sisteem aan te vaar. Gedeurende die volgende paar jare het die meeste van die [[Britse Statebond]] (en ook Suid Afrika) die Britse voorbeeld gevolg.<ref>{{Cite web |url = http://ukma.org.uk/sites/default/files/met1972.pdf |title = White Paper on Metrication (1972) – Summary and Conclusions |language = Engels |publisher = Department of Trade and Industry - Consumer and Competition Policy Directorate |location = London}}</ref> == Algemene Konferensie vir Mate en Gewigte (CGPM) == {{Anker|CGPM}} Die Algemene Konferensie vir Mate en Gewigte (CGPM) is 'n byeenkoms van al die lede van die BIPM. Dit vind plaas ongeveer elke vier tot ses jare. Die meter konvensie is in 1975 geteken en die eerste CGPM het in 1889 plaasgevind nadat die nuwe kilogram en meter voorwerpe vervaardig is. Die belangrikste byeenkomste is die sesde CGPM (1921) toe die BIPM se mandaat uitgebrei is om ook elektriese metings te dek, die elfde CGPM toe die [[SI-stelsel]] aangeneem is. Die vyf-en-twintigste CGPM het in 2014 plaasgevind en die ses-en-twintigste CGPM vind plaas in 2018. Die byeenkomste vind altyd in [[Sèvres]] (vlakby [[Parys]]) plaas.<ref>{{en}}<cite web |url = http://www.bipm.org/en/worldwide-metrology/cgpm/ |title = General Conference on Weights and Measures |publisher = BIPM |accessdate = 2 Augustus 2016}}</ref> Die CPGM stel lede van die CIPM, ontvang verslae van die CIPM en keur die BIPM se begroting aan. ==BIPM== As 'n land 'n lid van die BIPM wil word, moet hy diplomatieke betrekkinge met [[Frankryk]] hê en moet ook 'n nasionale laboratorium besit.<ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.bipm.org/en/worldwide-metrology/cgpm/join-member.html |title = Procedure for a State to become a Member of the BIPM |publisher = BIPM |accessdate = 2 Augustus 2016}}</ref> Sedert 1999 kon lande wat nie vir volle lidmaatskap kwalifiseer aansoek doen vir geassosieerde lidmaatskap. [[Suid-Afrika]] het die konvensie in 1964 as 'n volle lid ondergeteken en in 2012 het [[Namibië]] die konvensie as 'n assosiaatlid ondergeteken. Op 1 Januarie 2015 bevat die lidmaatskap van die BIPM 55 volle lede en 41 is assosiaatlede.<ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.bipm.org/en/about-us/member-states/ |title = Member States |publisher = BIPM |date = Januarie 2015 |accessdate = 20 Januarie 2015}}</ref><ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.bipm.org/en/about-us/governance/ |title = Governance |publisher = BIPM |accessdate = 2 Augustus 2016}}</ref> ===Verwysings=== {{verwysings}} ==Iets anders== :<math>E = mc^2 + {p^2 \over 2m} + \cdots \approx mc^2 + {(mv)^2 \over 2m} = mc^2 + {1 \over 2}mv^2 </math> Dit is met die Engelse woorde ''[[wikt:en:compute|compute]]'' en ''[[wikt:en:calculate|calculate]]'' geïllustreer. Albei woorde is in Duits met die woord ''[[wikt:de:berechnen|berechnen]]'' vertaal. Al is die Duitse woord ''[[:de:Rechner|Rechner]]'' 'n suiwer Duitse woord, kan dit nie sonder aanpassing gebruik word om albei ''computer'' en ''calculator'' uit Engels te vertaal nie. Die Duitse oplossing is om the woord "''rechner''" as 'n stamwoord in nuwe woorde soos ''[[:de:Taschenrechner|Taschenrechner]]'' (sakrekenaar) te gebruik, maar volgens die [[Europese Unie]] is die wettige Duitse vertaling vir die Engelse woord ''computer'' ook ''computer''.<ref>{{cite web |url = http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex:32013R0617 |title = Commission Regulation (EU) No 617/2013 of 26 June 2013 implementing Directive 2009/125/EC of the European Parliament and of the Council with regard to ecodesign requirements for computers and computer servers Text with EEA relevance. |date = 27 Juni 2013 |accessdate = 12 Juni 2015 |publisher = [[Europese Kommissie]]}}</ref> www.real.de http://www.rhino-computer.de/ "der Computer Experte aus Deutschland", "Mit dem Rhino PC Konfigurator erhalten Sie die Möglichkeit Ihren Computer ganz auf Ihre Bedürfnisse abzustimmen" "Gaming PC", "Der kleine Multimedia Rechner". http://iate.europa.eu/SearchByQueryLoad.do?method=load http://standards.iso.org/ittf/PubliclyAvailableStandards/index.html http://www.cse.msu.edu/~cse435/Handouts/Standards/IEEE24765.pdf Die woord ''calculate'' kom van die Latynse woord ''[[''wikt:en:calculus#Latin|calculus]]'' wat "'n klip" beteken, dus is die Engelse Dus kan 'n mens die woorde ''[https://en.wiktionary.org/wiki/calculator calculator]'' en ''[https://en.wiktionary.org/wiki/computer computer]'' nie direk uit Engels na Duits vertaal sonder om die Duite taal aan te pas. ==Tugela River== {| class="infobox" cellpadding=1 style="padding:0; text-align:left;" ! colspan="4" style="background:#ccf; text-align:center;" | Astronomical Conversions |- style="background:#ccc;" ! style="text-align:center;" | Quantity ! style="text-align:center;" | Value |- |parsec | style="text-align: center;"| |- |light year |style="text-align: center;" |9.43×10¹²&nbsp;km |- |AU | style="text-align: center;" | |- |Sun diam | style="text-align: center;" | |- |Earth diam | style="text-align: center;" | |- |Moon diam | style="text-align: center;" | |- |Earth's orbit | style="text-align: center;" | |- |Moon's orbit | style="text-align: center;" | |- |10³ | style="text-align: center;" |thousand |- |10⁶ | style="text-align: center;" |million |- |10⁹ | style="text-align: center;" |billion |- |10¹² | style="text-align: center;" |trillion |- |mile | | | |- | colspan=4 style="background:#ddd; text-align:center" | {{navbar|Template:Common metric prefixes|mini=1}} |} References<ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.britishempire.co.uk/forces/armycampaigns/africancampaigns/zuluwar/zuluwar.htm |title = Anglo-Zulu War 1879 |first = Charles |last = Griffin |accessdate = 2 Januarie 2016}}</ref><ref>{{en}}{{cite journal |journal = Military History Journal |volume = 6 |number = 5 |url = http://samilitaryhistory.org/vol065sb.html |title = Col A W Durnford |publisher = Die Suid-Afrikaanse Krygshistoriese Vereniging |accessdate = 3 Januarie 2016}}</ref><ref>{{en}}{{cite book |url = http://eremita.di.uminho.pt/gutenberg/2/2/3/2/22323/22323-h/22323-h.htm#Page_180 |title = Impressions of South Africa |first = James |last = Bryce |locatioj = London |publisher = MacMillan |year = 1899}}</ref><ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.britishempire.co.uk/forces/armycampaigns/africancampaigns/zuluwar/zuluwar.htm |title = Anglo-Zulu War 1879 |accessdate = 23 Desember 2015}}</ref> *Bulpin<ref name=Bulpin/>{{rp|263}} <ref>{{en}}{{cite book |url = http://eremita.di.uminho.pt/gutenberg/2/2/3/2/22323/22323-h/22323-h.htm#Page_180 |title = Impressions of South Africa |first = James |last = Bryce |locatioj = London |publisher = MacMillan |year = 1899}}</ref><ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.britishempire.co.uk/forces/armycampaigns/africancampaigns/zuluwar/zuluwar.htm |title = Anglo-Zulu War 1879 |accessdate = 23 Desember 2015}}</ref> Poor roads - [http://eremita.di.uminho.pt/gutenberg/2/2/3/2/22323/22323-h/22323-h.htm#Page_180|Discussion about roads (pg 180)] (1899) Discussion about roads - bridges are rare. Boer commando raid via [http://www.conan-doyle.narod.ru/other/war/conan-doyle-chapter-04.htm Jamesons Drift] to Greytown It took 5 days to ferry across 5,000 men, 384 ox wagons, 3,400 baggage animals and 600 civilian wagoners and drivers. The road ahead was muddy and impeded by steep bank dongas which would have slowed the progress of his column so Pearson split it into two divisions, setting off on the 18th and 19th Jan.<ref>{{cite web |url = http://www.britishempire.co.uk/forces/armycampaigns/africancampaigns/zuluwar/zuluwar.htm |title = Anglo-Zulu War 1879 |accessdate = 23 Desember 2015}}</ref> *Tugelawaterval<ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.worldwaterfalldatabase.com/waterfall/Tugela-Falls-2/ |title = Tugela Falls |publisher = World Waterfall Database |accessdate = 2 Januarie 2016}}</ref> *Sahlumbe<ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.gov.za/mec-mchunu-handed-over-tugela-river-vehicle-bridge-overjoyed-sahlume-community |title = MEC Mchunu handed over the Tugela River vehicle bridge to an overjoyed Sahlume Community |publisher = Suid-afrikaanseregerings nuusafdeling |accessdate = 2 Januarie 2016}}</ref> (Close to Weenen, 61 km downstream from Colens, 44 km upstream from Tugela Ferry) {| class="wikitable sortable" |- !Afstand (km) !Hoogte (m) !Plek |- |0 |3054 |[[Mont-aux-Sources]] |- |1 |2968 |Tugelawaterval (kruin) |- |2 |2020 |[[Tugelawaterval]] (voet) |- |81 |1112 |Bergville (R74 padbrug) |- |111 |1074 |[[Spioenkopdam]] (muur) |- |177 |957 |[[Colenso]] (Bulwerbrug) |- |278 |541 |[[Tugela Ferry]] |- |398 |199 |Jameson's Drift |- |485 |17 |Spoorwegbrug |- |502 |0 |Tugela Mond |} Tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]], toe [[Ladysmith]] beleër is, gee die rivier verdediging aan die Boeremagte. Pogings deur die Britse magte onder [[Redvers Henry Buller|Redvers Buller]] om die rivier oor te steek het by [[Slag van Colenso|Colenso]], [[Slag van Vaalkrans|Vaalkrans]] en [[Slag van Spioenkop|Spioenkop]] misluk. Uiteindelik het die Britse magte by [[Slag van Pietershoogte|PietersHill]] die rivier oorgesteek om Ladysmith te bevry.<ref>{{cite book |title = Buller's Campaign |first = Julian |last = Symons |publisher = The Cresent Press |location = London |year = 1963]]}}</ref> ===Brûe=== [[Lêer:Bulwer Bridge, Colenso.JPG|duimnael|Die Bulwerbrug, geopen in 1879, was die eerste eerste brug oor die Tugelarivier.]] In 1973, is drie ontwikkelingslinte in Natal geïdentifiseer. Die eerste lint volg die oorsponglikke roet tussen Durban en Newcastle. Die tweede lê tussen Newcastle en Richardsbaai edn die derde volg die Noordskusroet tussen Richardsbaai en Durban. Binne hierdie drie ontwikkelinslinte lê 'n streek met min ontwikkeling. Die Tugela se bolope tussen die Drakensberg en Colenso lê die eerste van hierdie ontwikkelingslinte en sy mondgebied lê in die derde van die ontwikkelingslinte.<ref>{{en}}{{cite journal |url = http://www.natalia.org.za/Files/3/Natalia%20v03%20article%20p27-31%20C.pdf |title = Town and Regional Planning in Natal |journal = Natalia |volume = 3 |pages 26-30 |year = 1973 |publisher The Natal Society Foundation |first = RA |last = Pistorius}}</ref> Die middel van die driehoek bevat die heuwelagtige Tugelavalei en sy omgewing. In hiedie stuk van die rivier is daar net twee enkelbaan brûe, 'n brug by [[Tugela Ferry]] en 'n brug by Jamesons Drift. Die pad oor die Jameseons Drift brug is nog steed 'n stofpad. Die direkte afstande tussen verskei stede is:<ref>Google Earth</ref> *44,9 km Mont-aux-Source tot Bergville (1118 m) *45 km Bergville - Colenso (960 m - Bulwer Brug) *61 km Colenso - Tugela Ferry (539 m) *43 km Tugela Ferry - Jameson's Drift (294 m) *72 km Jamesons Drift - Zululand Railway Bridge (16 m) *12 km Zululand Railway Bridge - Indian Oseaan (0 m) ====Boloop gebied==== Die eerste brug oor die Tugela is die Bulwer Brug by Colenso. In vroër jare was daar 'n pont hier en Colenso het die Zoeloe naam ''iSkipeni'' (plek van die boot) gekry.<ref>{{en}}{{cite book |title = Natal and the Zulu Country |edition = 3rd |author = Bulpin, TV |publisher = T.V. Bulpin Publications Ltd |location = Cape Town |language = Engels |page = 248 |year = 1966}}</ref> Hiedie brug is in 1871 voorgestel en is in 1879 geopen om die weg tussen Durban en die diamantvelde in [[Kimberley]] te vermaklik.<ref>{{en}}{{cite journal |url = http://natalia.org.za/Files/44/Natalia%20No%2044.pdf |title = Early proposed roads in the KwaZulu-Natal Drakensberg |journal = Natalia |volume = 44 |pages 1 |year = 2014 |publisher The Natal Society Foundation |first = Val |last = Ward}}</ref> Hierdie enkelrigting brug het die N3 hoofpad tussen Johannesburg en Durban gedra totdat die Colenso bypass in 1962 geopen is. Die brug staan nog steeds en die vormalige tolhuis is deesdae die Robert E. Stevenson Museum.<ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.nightjartravel.com/cultural/r-e-stevenson-museum |title = R E Stevenson Museum |publisher = Nightjar Travel (Pty) Ltd |year = 2015 |accessdate = 17 December 2015}}</ref> Albei brûe is now deur die dubbelbaan N3 tolwegbrug ongeveer 10&nbsp;km wes van Colenso verplaas. Colenso se spoorwegbrug, ook 'n enkelrigting brug, is in 1886 geopen. In xxxx is die spoorlyn aan albei Boererepublieke geopen. In ongeveer 1955 is die spoorlyn verdubbel en 'n nuwe spoorlynbrug langsaan die ou brug is gebou. Ander brûe is in die twintigste eeu gebou om Ladysmtih met Bergville and Winterton to koppel. ====Mond gebied==== Die mond van die Tugelarivier is ongeveer 350&nbsp;m dus is brugbou daar heelwat duurder as in the omgewing van Colenso. Ook dra die paaie en spoorweë minder vervoer. Op 18 Julie 1902 is die eerste brug oor die Tugelarivier in die kusgebied by Bonds Drift geopen. Hiedie brug is oorsprongklik deur die Zululand Railway Company gebou on Zoeloeland met die Natalkolonie te verbind. In 1904 is die ''Zululand Railway Company'' is deur die Natalse regering gekoop. In ongeveer 1930 is 'n enkelrigting padbrug naby die spoorwegbrug gebou.<ref>{{en}}{{cite web |url = https://www.geocaching.com/seek/cache_details.aspx?wp=GC1764H&title=tugela-steel-bridge |title = Tugela Steel Bridge |publisher = Groundspeak |accessdate = 23 Desember 2015}}</ref> In 1959 in 'n nuwe tweerigting padbrug oor die Tugelarivier gebou om die N2 kuspad oor die rivier te dra. Hierdie brug kry die naam "John Ross-brug" te ere van Charles Rawden Maclean (bynaam John Ross). In 1828 het Maclean, toe 'n tienerjarige, vanaf Port Natal (Durban) na Delagoabaai geloop om medisyne vir die settlement te kry.<ref>{{en}}{{cite web |url = http://wiredspace.wits.ac.za/bitstream/handle/10539/8718/ISS-164.pdf |title = South African fiction and a case history revised: An account of research into retellings of the John Ross story of early Natal |first = Stephen |last = Gray |publisher = African Studies Institute, University of the Witwatersrand |date = 25 April 1988 |accessdate = 23 Desember 2015}}</ref> In 1987, is die John Ross Bridge tydens 'n vloed weggespoel. Die noordwaartse verkeer is oor die ou padbrug afgelei terwyl die suidewaartse verkeer oor die brug by Tugela Ferry afgelei is.<ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.nctforest.com/home.php?nav=pubs&pubtypeid=3 |title = Linking independent timber growers to markets |publisher = NCT Forestry Co-operative Limited |accessdate = 23 Desember 2015}}</ref> Die John Ross-brug is in 89 dae herstel.<ref>{{en}}{{cite web |url = http://kznpr.co.za/uncategorized/kzn-north-coast-bridges/ |title = KZN: A Photographic and Historical Record |first = Hugh |last = Bland |date = 18 Desember 2015 |accessdate = 23 desember 2015}}</ref> ====Middelgebied==== Die middel van die driehoek bevat die heuwelagtige Tugelavalei en sy omgewing. In hiedie stuk van die rivier is daar net twee enkelbaan brûe, 'n brug by [[Tugela Ferry]] en 'n brug by Jamesons Drift. Die pad oor die Jameseons Drift brug is nog steed 'n stofpad. Vanaf voor die Zoeloe oorlog van 1879 is daar 'n ferry by Smits Drift. Hierdie plek kry die naam "Tugela Ferry".<ref name=Bulpin/> Tussen 1918 en 1937 is die ferry met 'n enkelrigting 166&nbsp;m lank brug verplaas. In 2014 is dir voorgestel om 'n nuwe dubbelrigting brug lanksaan die huidige brug te bou.<ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.sahra.org.za/sahris/sites/default/files/heritagereports/2015-06-30%20-%20Annexure%20D3%20Heritage%20impact%20assessment%20report%20Rev%201%20RK_0.pdf |title = Desktop Heritage Survey for the proposed Tugel Ferry Bridge |date = 10 April 2014 |first = Gavin |last = Anderson |publisher = Kinvig & Associates |accessdate = 23 Desember 2015}}</ref> ===Algemeen=== Die Tugelarivier vloei deur bergagtige gebied en het drie oorgangstreke. Die grootse oorgangstreek is die streek tussen sy bron en Colenso. Colenso le ongeveer 100&nbsp;km van die rivierbron af en deesdae is daar heelwat bruê in hierdie gebied, meestal te doen met vervoer tussen Durban en die Witwatersrand. Die eerste kruisingsplek was die Kommandodrif. Hy is in 1855 na Colenso hernoem. Hiedie drif is in 1879 deur die eenrigting Bulwerbrug vervang. In 1885 is 'n spoorwegbrug ook in Colenso gebou. Seerdat 1885 is hiedie bruê met groter bruê vervang. Terseldertyd is ander brue stroomop van Clenso gebou. Die tweede kruisingstreek is by Tugela Ferry, ongeveer halfpad tussen die rivier se bron en sy mond.<ref name="BI">{{citation |author=Helmut Kahnt |title=BI-Lexikon Alte Maße, Münzen und Gewichte |publisher=VEB Bibliographisches Institut |location=Leipzig |year=1986 |pages=380}}</ref> *[http://www.safrika.org/Pics/Natal-map-01.gif Map 1954] *[https://pathfinda.com/en/tugela/324 Check thi sout] *[https://www.geocaching.com/seek/cache_details.aspx?wp=GC1764H&title=tugela-steel-bridge (Bonds drift)] *[http://natalia.org.za/Files/44/Natalia%20No%2044.pdf Route to the diamopnd fields] *[https://eprints.soas.ac.uk/12772/1/Whelan_3281.pdf ferries operated by traders] *[https://www.jstor.org/stable/pdf/3819797.pdf?seq=1#page_scan_tab_contents More about John Ross? Tugela river? - JSTOR] *[http://www.alamy.com/stock-photo-the-restoration-of-catewayo-the-military-escort-crossing-the-tug-79309491.html?pv=1&stamp=2&imageid=B1E4CFCD-7740-4F82-ACFE-68EF105CA3E3&p=103351&n=42&orientation=0&pn=1&searchtype=0&IsFromSearch=1&srch=foo%3dbar%26st%3d0%26sortby%3d2%26qt%3dtugela%26qt_raw%3dtugela%26qn%3d%26lic%3d3%26mr%3d0%26pr%3d0%26aoa%3d1%26creative%3d%26videos%3d%26nu%3d%26ccc%3d%26bespoke%3d%26apalib%3d%26ag%3d0%26hc%3d0%26et%3d0x000000000000000000000%26vp%3d0%26loc%3d0%26ot%3d0%26imgt%3d0%26dtfr%3d%26dtto%3d%26size%3d0xFF%26blackwhite%3d%26cutout%3d%26archive%3d1%26name%3d%26groupid%3d%26pseudoid%3d%26userid%3d%26id%3d%26a%3d%26xstx%3d0%26cbstore%3d0%26lightbox%3d%26resultview%3dsortbyPopular%26gname%3d%26gtype%3d%26apalic%3d%26tbar%3d1%26pc%3d%26simid%3d%26cap%3d1%26customgeoip%3d%26vd%3d0%26cid%3d%26saveQry%3d%26editorial%3d1%26t%3d0%26edoptin%3d British army crossing 1883] *[http://www.alamy.com/stock-photo-the-rebellion-in-the-transvaal-south-africa-1881-tugela-ferry-on-77309672.html?pv=1&stamp=2&imageid=22D55E08-3A23-4138-86E7-62A0C2F02543&p=173514&n=83&orientation=0&pn=1&searchtype=0&IsFromSearch=1&srch=foo%3dbar%26st%3d0%26sortby%3d2%26qt%3dtugela%26qt_raw%3dtugela%26qn%3d%26lic%3d3%26mr%3d0%26pr%3d0%26aoa%3d1%26creative%3d%26videos%3d%26nu%3d%26ccc%3d%26bespoke%3d%26apalib%3d%26ag%3d0%26hc%3d0%26et%3d0x000000000000000000000%26vp%3d0%26loc%3d0%26ot%3d0%26imgt%3d0%26dtfr%3d%26dtto%3d%26size%3d0xFF%26blackwhite%3d%26cutout%3d%26archive%3d1%26name%3d%26groupid%3d%26pseudoid%3d%26userid%3d%26id%3d%26a%3d%26xstx%3d0%26cbstore%3d0%26lightbox%3d%26resultview%3dsortbyPopular%26gname%3d%26gtype%3d%26apalic%3d%26tbar%3d1%26pc%3d%26simid%3d%26cap%3d1%26customgeoip%3d%26vd%3d0%26cid%3d%26saveQry%3d%26editorial%3d1%26t%3d0%26edoptin%3d Tugela ferry 1881] *[http://www.natalia.org.za/Files/3/Natalia%20v03%20article%20p27-31%20C.pdf No development along Tugela] *[https://archive.org/stream/natalillustrated00harr#page/172/mode/2up Implies only two good crossing points] == Area of Cap == It is required to demonstrate that if a rectangle is constructed around a segment using the chord length as one side of the rectangle and the height of the segment as the height of the rectangle, then the ratio of the area of the segment to the area of the rectangle (<math>Q</math>) satisfies the equation :<math>\frac{\pi}{4} <= Q <= \frac{2}{3} </math>. Consider the equation of a circle <math>y^2 + x^2 = r^2</math> which has solution <math> y = \sqrt{r^2 - x^2}</math> Choose two points <math>(-a , h)</math> and <math>(a , h)</math> on the curve. The area of the rectangle is clearly <math>2a(r-h)</math> and the area of the cap is <math>\int_{-a}^{a}\sqrt{r^2 - x^2} dx - 2ah</math> Define <math>u</math> such that <math>u = \frac{x}{r}</math> and <math>b = \frac{a}{r}</math>. The area of the rectangle becomes <math>2b(1-h) = 2b - 2bh</math> and the area of the cap is <math>\int_{-b}^{b}\sqrt{1 - u^2} du - 2bh</math>. The Taylor series of <math>\sqrt{1 + p}</math> is <math>1 + \frac{1}{2}p - \frac{1}{2 \cdot 4} p^2 + \frac{1 \cdot 3}{2 \cdot 4 \cdot 6}p^3 - \cdots</math> Expanding the integrand as a Taylor series give the area of the cap as <math>\int_{-b}^{b}1 - \frac{1}{2}u^2 - \frac{1}{2 \cdot 4} u^4 - \frac{1 \cdot 3}{2 \cdot 4 \cdot 6}u^6 - \cdots du - 2bh</math> If we let u become vanishingly small, we can neglect all powers of <math>u^4</math>, <math>u^6</math> etc and the area of the cap becomes <math>\int_{-b}^{b}1 - \frac{1}{2}u^2 du - 2bh</math> [[Lêer:Vertrag_von_Verdun_en.svg||duimnael|250px|Vertrag von Verdun (847)]] ==Verwysings== {{verwysings}} ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Reflist|group=Nota}} En ook *http://www.afrikanergeskiedenis.co.za/presidente/biografiese-profiele/profiel-jan-brand/ *http://www.afrikanergeskiedenis.co.za/presidente/biografiese-profiele/profiel-j-h-de-la-rey/ *http://www.afrikanergeskiedenis.co.za/presidente/biografiese-profiele/profiel-cr-de-wet/ *http://www.afrikanergeskiedenis.co.za/presidente/biografiese-profiele/cp-hoogenhout-1843-1922/ ==Verskeie verwysings== *[https://books.google.co.uk/books?id=2x4bIdTkcEAC&pg=PA225 Mathematicians of the French Revolution] *[https://books.google.co.uk/books?id=gzTcvJSAIvwC&pg=PA211 - Measure of enlightenment] *[http://www.jstor.org/stable/41135030?seq=17#page_scan_tab_contents On the Metric System of Weights and Measures, and its proposed Adoption in this Country (UK) - 1864] *[http://www.2iceshs.cyfronet.pl/2ICESHS_Proceedings/Chapter_16/R-8_Borgato.pdf Metrication in Italy]] *[http://www.2iceshs.cyfronet.pl/2ICESHS_Proceedings/Chapter_16/R-8_Paixao_Jorge.pdf Metrication in Portugal] *[https://repositorio.ipcb.pt/bitstream/10400.11/1440/1/Particularities.pdf More metrication in Portugal] *[http://iupap.org/wp-content/uploads/2014/05/A4.pdf Symbols for quantities] *[https://books.google.co.uk/books?id=qkY4AAAAMAAJ Principals of Commercial science 1831/2] *[http://www.ajol.info/index.php/smsajms/article/viewFile/143746/133458 Railways during the Boer War] [[Category:Contains images from NC Commons]] qmks9a3uk8dqebqonm97lr8p91j9yme 2893445 2893336 2026-04-12T21:15:17Z Martinvl 12559 /* Test of NC file display */ 2893445 wikitext text/x-wiki ==Test of NC file display== Display of the same image, one taken from an .SVG file and the other from a .JPG file. This test will be used on other Wikipedias to check the transfer of files. [[File:SI logo full.svg|thumb|left|Test download of SI Logo from NC Commons (.SVG)]] [[File:SI logo all udp.jpg|thumb|right|Test Download of SI logo from NC Commons (.JPG)]] {{NC |File=File:SI logo all udp.jpg |caption=Test download of SI Logo from NC Commons (.SVG)}} <!-- [[File:SI logo full.svg|thumb|Test download from NC Commons]] *Die SI Logo hoort om hier verttoon te word. *The SI logo should be displayed here. Wikicode to display the image from NC Commons shown on the right: :<nowiki>[[File:SI logo full.svg|thumb|Test download from NC Commons]]</nowiki> --> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> == X-straal == ==Generasie== [[File:Bohr atom model.svg|thumb|Bohr se model van die atoom. 'n Elektron wat van die n=3-skil (M-skil) na die n=2-skil (L-skil)val, verloor energie. Hierdie energie word as 'n enkele foton weggevoer..]] Die X-straalspektrum bestaan ​​gewoonlik uit agtergrondstraling wat versprei is volgens die Rayleigh-wet en waarop 'n aantal skerp spektrale lyne geplaas is. Hierdie spektrale lyne word gegenereer wanneer 'n hoë-energie elektron een van die elektrone in 'n interne skil van 'n atoom losmaak. Die losgemaakte elektron is dikwels van die K (of binneste) skil. Daarna vul 'n elektron van een van die hoër skille hierdie leemte en gee sy surplusenergie in die vorm van 'n foton af. Waneer 'n mens die [[SI-stelsel]] gebruik, is die benaderde energie (n joules) van die foton deur die volgende vergelyking gegee: : <math>E_n = h c R_{\infty}( \frac{Z^2}{n^2} - \frac{Z^2}{m^2} )</math> waar :<math>h</math> is die [[konstante van Planck]] :<math>c</math> is die [[ligsnelheid]] :<math> R_{\infty}</math> is die [[Konstante van Rydberg]] :<math>Z</math> is die aantal protone in die kern :<math>n</math> is die getal van die laer energievlak :<math>m</math> is die getal van die hoër energievlak. [[File:Mo and Cu X-Ray spectra.svg|thumb|X-straalspektrum vir molibdeen en koper. The Ka lines are generated by a transition from ]] Alhoewel energieë wat deur hierdie vergelyking gegee in joules aangehaal word, dui X-straalpraktisyns gewoonlik die energie van die X-straalbundel in elektronvolts aan. Dit gee 'n aanduiding van die spanning wat nodig is om die bundel te skep. Die sterkste lyne op die X-straalspektrum word die K_α- en K_β-lyne genoem. Hierdie lyne ontstaan ​​uit leemte in die binneste of K-skil (<math>n=1</math>). Die K_α-lyn stem ooreen met hierdie leemte wat gevul is met 'n elektron van die L-skil (<math>m=2</math>), terwyl die K_β-lyn ooreenstem met die leemte wat gevul word deur 'n elektron van die M-skil (<math>m=3</math>). {|class="wikitable" |+ Characteristic X-ray emission lines for some common anode materials.<ref>{{Cite web |url=http://physics.nist.gov/PhysRefData/XrayTrans/Html/search.html |title=X-ray Transition Energies Database |publisher=NIST Physical Measurement Laboratory |date= 9 December 2011 |access-date=19 February 2016}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://xdb.lbl.gov/Section1/Table_1-3.pdf |title=X-Ray Data Booklet Table 1-3 |publisher=Center for X-ray Optics and Advanced Light Source, Lawrence Berkeley National Laboratory |date= 1 October 2009 |access-date=19 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090423224919/http://xdb.lbl.gov/Section1/Table_1-3.pdf | archive-date=23 April 2009}}</ref> ! rowspan= 2 |Anode<br />material !! rowspan= 2 |Atomic<br />number !! colspan=2 |Photon energy [keV] !! colspan=2 |Wavelength [nm] |- ! [[K-alpha|K_α1]] !! K_β1 !! K_α1 !! K_β1 |- ! [[tungsten|W]] |74 ||59.3 ||67.2 ||0.0209 ||0.0184 |- ! [[molybdenum|Mo]] |42 ||17.5 ||19.6 ||0.0709 ||0.0632 |- ! [[copper|Cu]] |29 ||8.05 ||8.91 ||0.154 ||0.139 |- ! [[silver|Ag]] |47 ||22.2 ||24.9 ||0.0559 ||0.0497 |- ! [[gallium|Ga]] |31 ||9.25 ||10.26 ||0.134 ||0.121 |- ! [[indium|In]] |49 ||24.2 ||27.3 ||0.0512 ||0.0455 |- ! [[aluminium|Al]] |13 ||1.4867 ||1.5574 ||0.8340 ||0.7961 |} === Test template === {{User:Martinvl/Audience}} === Practical example === [[File:Maerklin-Schientypen.jpg|thumb|Selection of model railway tracks]] As 'n modeltreinuitleg gemaak word met behulp van die stukke spoor wat langsaan getoon word, sal die krommingsradius by elke punt óf oneindig wees (op reguit stukke spoor) óf 'n vaste waarde hê (op geboë stukke spoor). Aangesien sentripetale krag 'n funksie van radius is, sal 'n skielike verandering van kromming 'n stapsgewyse verandering in [[Middelpuntsoekende krag|sentripetale krag]] veroorsaak en dus 'n ongemaklike rit. Die oplossing is om die kromme so te ontwerp dat die krommingsradius oneindig is aan die begin van die geboë gedeelte, verminder tot 'n eindige waarde by die middelpunt van die geboë gedeelte en dan in waarde toeneem tot die einde van die gesirkelde gedeelte. === Spoorlys === Die nuwe spoorlyne wat tussen 1 Junie 1902 en 31 Desember 1911 deur CSAR voltooi is:<ref name=SAS1953>{{cite book |language = Engels |title = Jaarverslag |publisher = Suid-Afrikaanse Spoorweë |year = 1953 |chapter = Statement No. 19 – Statement Showing, in Chronological Order, the Date of Opening and the Mileage of Each Section of Railway |id = 200954-13}}</ref> {|class="wikitable" |- !Naam |Gemagtig !Beginpunt !Eindpunt !Openingsdatum<ref group=Nota>Die eerste syfer gee die openingsdatum vir die eerste gedeelte van die spoorlyn en die tweede is die openingsdatum van die hele lyn</ref> !myl:kettings !km |- |Voltooiing van die Johannesburg-Kaapstad-spoorlyn |1904 |[[Klerksdorp]] |Viertien Strome |1904/1907 |142 |228 |- |Voltooiing van die Bloemfontein-Natal-spoorlyn |1901/4 |[[Harrismith]] |[[Sannaspos]] |1902/1907 |231:50 |372.7 |- |Bloemfontein-Kimberly-spoorlyn |1905 |[[Bloemfontein|Hamilton]] |[[Kimberley|Beaconsfield]] |1908 |95:63 |154,1 |} == Stamboom2 == Gebruik stamboom2 {{stamboom2}} *Sophia of Hannover (1630-1714) **{{Stamboom2/einde tak}} [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]]George I (1660-1727) ***{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]]George II (1683-1760) ****Frederick, Prince of Wales *****{{Stamboom2/einde tak}} [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]]George III ******Duke of Kent *******{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Victoria (1819-1901) ********[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Edward VII ********* [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] George V **********{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Charles III (*1948) *********{{Stamboom2/einde tak}}[[Maud van Wallis|Maud]] (1869-1938) **********{{Stamboom2/einde tak}}... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [[Harald V van Noorweë]] (*1937) ******** Prince Arthur, Duke of Connaught and Strathearn (1850-1942) *********{{Stamboom2/einde tak}} ... Princess Ingrid of Sweden **********{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [Denmark] Frederick X ******** Leopold, Duke of Albany (1853-1884) *********{{Stamboom2/einde tak}} ... Princess Sibylla of Saxe-Coburg and Gotha **********{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [Sweden] Carl XVI Gustaf ******** Princess Victoria = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Frederick III of Germany (1831-1888) ********* [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Kaiser Wilhelm II (1859-1941) **********... [[Beeld:Simple silver crown.svg|15px]] [Germany] Georg Friedrich Prince of Prussia (*1976) **********{{Stamboom2/einde tak}} Victoria Louise of Prussia (1892-1980) ***********{{Stamboom2/einde tak}} Frederica (1917-1981) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Paul of Greece (1901-1964) ************{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple silver crown.svg|15px]] [Greece] ... Pavlos (*1967) *********{{Stamboom2/einde tak}}Sophia of Hannover (1870-1932) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Carol II of Romania (1893-1953) **********{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple silver crown.svg|15px]] Margareta of Romania (*1949) ********{{Stamboom2/einde tak}} Beatrice (1857-1944) *********{{Stamboom2/einde tak}} Eugenie (1887-1969) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Alfonso XIII of Spain (1886-1941) **********{{Stamboom2/einde tak}}... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Felipe VI of Spain (*1968) ******{{Stamboom2/einde tak}} [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Ernest Augustus, King of Hanover (1771-1851) *******{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple white crown.svg|15px]] Ernest Augustus of Hannover (*1954) ****{{Stamboom2/einde tak}}Anne (1709-1759) = William IV, Prince of Orange (1711 - 1751) *****William V, Prince of Orange (1748-1806) ******{{Stamboom2/einde tak}}... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [[Willem-Alexander van die Nederlande]] (*1967) *****{{Stamboom2/einde tak}}Carolina of Orange-Nassau (1743-1787) ******{{Stamboom2/einde tak}} ... Astrid of Sweden (1905-1935) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Leopold III of Belgium (1901-1983) *******{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Filip of Belgium (*1960) {{Stamboom2/einde}} ==Byvoegsel== :'''[[:en:Wikipedia:Administrators%27_noticeboard/IncidentArchive816#User:Martinvl_and_long_term_disruption_of_WT:MOSNUM]]''' is a very good example of how not to do things, both from a practical point of view and from a legal point of view. :'''Practical Point of View''' ::As I see it, an ANI case should contain four sections: ::*Complainant's opening statement ::*Comments by others ::*Defendant's Reply ::*Closing Administrator’s Statement ::It is my view that the complainant’s opening statement and the closing administrator's closing statement should contain sufficient detail (including diffs) that anybody who is reviewing the incident need not read the defence or any of the comments made by third parties as anything of relevance should be repeated in the closing statement, unless of course an appeal is centred around the closing administrator mis-representing a third-party comment or a defence offered by the defendant. ::While this will require the complainant to take of an effort when preparing a case, it should reduce the amount of input from others. It will make it more difficult for complainants to "throw mud, hoping that it will stick" and thus simplify the closing administrator's task as there will be less material through which to wade. ::If the defendant is subsequently blocked, then both the defendant and the administrator who is handling the appeal will have a common reference point from which to work, not some vague wall of text that would take forever through which to wade. :'''Legal Point of View''' ::There was a good deal of discussion in the case in question about user’s rights and "natural justice". I have since done some research on the matter and it is my understanding that under the Law of California, '''members of organisations that provide a public service''' are entitled to '''protection under the rules of [[:en: https://en.wikipedia.org/wiki/Due_process|due process]]'''. My research suggest that Wikipedia is one such organisation. At this stage, it might be appropriate to point out that since I was discussing the Law of California rather than English Law, I should have used the term "due process" rather than "natural justice". ::My assertion is based on the judgement given in the case [https://scocal.stanford.edu/opinion/pinsker-v-pacific-coast-society-orthodontists-27828 Pinsker v. Pacific Coast Society of Orthodontists] heard in the Supreme Court of California in 1974. The judgement gives two examples of what constitutes an organisation that “provides a public service” - labor unions and professional organisations and two examples of what organisations do not provide a pubic service - golf clubs and fraternities, the difference being that the former have an impact on the public at large while the latter do not. ::It is my view that since Wikipedia, like professional bodies, has an impact on the population at large that Wikipedia, like professional bodies must be viewed as an organisation that provides a "public service". ::The Wikipedia article [[:en:Due Process#United States|due process]] details how the Supreme Court of the United States interprets "due process". Among the important feature is a protection from vague laws, while the article [[:en:Procedural due process|Procedural due process]] catalogues a list of basic due process procedural rights as drawn up by Judge Henry Friendly (1903-1986). This includes: ::* the requirement of the complainant to give "Notice of the proposed action and the grounds asserted for it" (in the case of Wikipedia, the complainant producing all the pertinent diffs) ::* the right to cross-examine witnesses (in the case of Wikipedia the right of the accussed to present their defence) ::* the "requirement that the tribunal prepare written findings of fact and the reasons for its decision" (in the case of Wikipedia, the closing administrator's statement). :'''Application to the Case in Question''' ::In the case in question, all the diffs are buried in a posting that is approximately 8900 words in length (estimated using the word count facility in Microsoft WORD). Furthermore the details of what I am alleged to have done are so vague that I have no point of reference against which my application for readmission can be measured by an administrator. ::In his closing statement, closing administrator [[User:TParis]] asserted that "I have fully reviewed Martinvl's counter claim of vote stacking and determined that his evidence failed to meet the threshold". ::If my counter claim of vote stacking was not accepted, did he read the rest of the case to see whether or not is was well founded? Since he had 17 minutes from the time that Wee Curry Monster asked for an uninvolved administrator to act and him posting his judgement, did he really read all 8900 words - that would require a reading speed of 525 words per minute without allowing any time for him to prepare his closing statement or to follow up any of the diffs. According to the Wikipedia article [[:en:Speed reading]], the "normal reading [rate] for comprehension" is typically 200 - 300 words per minute. ::As a result, I have been blocked for ten years because he did not do a proper job of explaining why I had been blocked. If the ANI structure that I proposed had been followed, then either he would have rejected the application (which he should have done for lack of evidence) or his closing statement would implicitly have provided a criteria against which, in a worst case scenario, an application for readmission could be measured. == Eksterne skakels == * [http://pdg.lbl.gov/2005/reviews/contents_sports.html#constantsetc Oorsig, 2005] * [http://physics.nist.gov/cuu/Constants/index.html NIST-konstantes] * [http://users.telenet.be/lode.stevens/const.htm Natuurkonstantes] * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:nl:Natuurkundige constante|Nederlandse Wikipedia]] == Verwysings == {{Notas}} {{Verwysings}} ==UTF-8== UTF-8 is a protocol whereby UNICODE characters can be transmitted as variable-length byte strings in a manner that will maximise the communications wandwidth. WHen the text involved can be wrtitten in ASCCI, the UTF-8 rendering of teh text and teh ASCII rendering are identical, making UTF-8 string upward compatible with ASCII strings. == Historical background== The first standard for interchanging text between computers was ISO-xxxx. This standard used 7 bit characters, reserving the eight bit as a parity bit for error chaecking. Of the 128 characters available using 7 bits, 32 values were reserved as control bits and the remaining 96 valeus ont printable characters. ISO-xxxx had 12 variations, one for each of 12 different languages with 12 values reserved for national use. ISO-xxxx-y (the United States variant) and ISOxxxx-z (the British variant) were identical except for teh character "#" which appeared in teh American character set and "£" which appeared in the British character set. The Germans sacrificed the characters ..... to accomodate " ", " " ..... This standard was uperceded b ISO-xxxxx which used 8 bits to represent its characters. It adopted ISO-xxxx-0 (the American variant) for the first 128 characters .... {|class = "wikitext" |- ! Laagste<br>waarde ! Hoogste<br>waarde !Aantal<br>grepe ! greep 1 ! greep 2 ! greep 3 ! greep 4 ! greep5 |- | x00 || xF7 || 7 | style = "background-color: gray" |<code>0gfedcba</code> | || || || |- | x0080 | x07FF || 11 |style = "background-color: gray"|<code>110lkjih</code> |style = "background-color: gray"| <code>0gfedcba</code> || || || |- | x0800 | xFFFF || 16 |style = "background-color: gray"|<code>1110qpon |style = "background-color: gray"|<code>10mlkjih</code> |style = "background-color: gray"| <code>0gfedcba</code> || || |- | x0800 | xFFFF || 21 |style = "background-color: yellow"|11110vut |style = "background-color: yellow"|10srqpon |style = "background-color: yellow"|10mlkjih |style = "background-color: #0F0"| 0gfedcba || |- } {| class="wikitable" |+ Définition du nombre d'octets utilisés dans le codage (attention ce tableau de principe contient des séquences non valides) |- ! scope="col" | Caractères codés ! scope="col" | Représentation binaire UTF-8 ! scope="col" | Premier octet valide (hexadécimal) ! scope="col" | Signification |- ! scope="row" style="text-align: center" | U+0000 à U+007F ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">0</span><var style="background: #0F0">ƀƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | 00 à 7F | 1 octet, codant jusqu’à 7 bits |- ! scope="row" style="text-align: center" | U+0080 à U+07FF ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">11</span>0<var style="background: #0F0">ƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | C2 à DF | 2 octets, codant jusqu’à 11 bits |- ! scope="row" style="text-align: center" | U+0800 à U+FFFF ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">111</span>0·<var style="background: #0F0">ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | E0 à EF | 3 octets, codant jusqu’à 16 bits |- ! scope="row" rowspan="2" style="text-align: center" | U+10000 à U+10FFFF ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">1111</span>·0<span style="background: #0F0">0<var>ƀƀ</var></span> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | F0 à F3 | rowspan="2" | 4 octets, codant jusqu’à 21 bits |- ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">1111</span>·0<span style="background: #0F0">100</span> 10<span style="background: #0F0">00·<var>ƀƀƀƀ</var></span> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | F4 |} ==Verwysings== {{Verwysings}} == Romeinse syfers== {| class="wikitable" |- ! Fraction ! Roman numeral |- | {{frac|1|12}} |style='text-align: center'| '''·''' |- |style='text-align: center'| {{frac|2|12}} = {{frac|1|6}} |style='text-align: center'| '''··''' or ''':''' |- |style='text-align: center'| {{frac|3|12}} = {{frac|1|4}} |style='text-align: center'| '''···''' or '''∴''' |- |style='text-align: center'| {{frac|4|12}} = {{frac|1|3}} |style='text-align: center'| '''····''' or '''∷''' |- | {{frac|5|12}} |style='text-align: center'| '''·····''' or '''⁙''' |- |{{frac|1|2}} |style='text-align: center'|S |} == Boulevard Periphique Toets == {|class = wikitable !Interior !! Compass Point !! Exterior |- |Junction 1 clock |88 degrees |Junction 1 anti-clock |- | || <small>East</small> || |- |Junction 2 clock |94 degrees |Junction 2 anti-clock |} == Toets== [[File:Metre Convention Signatories.svg|thumb|test]] [[File:M F Gervais Monarchs of Spain.pdf|thumb|Monarchs of Spain]] Alles hier is vanuit die Engelse WIkipedia gesny en hier geplak sonder vertaling: # Both fiber and composite remain in the elastic strain regime. In this stage, we also note that the composite Young's {{nowrap| 1&hairsp;234&nbsp;km}}. modulus is a simple weighted sum of the two component moduli. #:<math> \sigma_{c} = V_{f}\epsilon_{c}E_{f} + V_{m}\epsilon_{c}E_{m} </math> <ref name="courtney"/> #:<math> E_{c} = V_{f}E_{f} + V_{m}E_{m} </math> <ref name="courtney"/> # The fiber remains in the elastic regime but the matrix yields and plastically deforms. #:<math> \sigma_{c} = V_{f}\epsilon_{c}E_{f} + V_{m}\sigma_{m}(\epsilon_{c}) </math> <ref name="courtney"/> # Both fiber and composite yield and plastically deform. This stage often features significant Poisson strain which is not captured by model below. #:<math> \sigma_{c} = V_{f}\sigma_{f}(\epsilon_{c}) + V_{m}\sigma_{m}(\epsilon_{c}) </math> <ref name="courtney"/> # The fiber fractures while the matrix continues to plastically deform. While in reality the fractured pieces of fiber still contribute some strength, it is left out of this simple model. #:<math> \sigma_{c} \approx V_{m}\sigma_{m}(\epsilon_{c}) </math><ref name="courtney"/> =Fourier-reeks== {{vertaalvanaf | taalafk = en | pl = https://en.wikipedia.org/wiki/Fourier_series }} [[File:Fourier Series.svg|duimnael|Fourier-reeks]] Die '''Fourier-reeks''' is dear [[Joseph Fourier]] in die begin van die negentiede eeu ontwikkel. Hy publiseer sy ontdeking in 1807.<ref>Fourier ref</ref> Hy ontwikkel die die konsep oorsprontlik om hom te help met die oplossing van die hittediffusievergelyking, maar dit is later ontdek dat reeks nuttig is om enige periodieke golfvorm te ontleed. In sy eenvoudigste vorm (uit 'n ingenieursoogpunt) word die golfvorm ontbind in 'n reeks sinus- en cosinuskrommes met frekwensie gelykstaande aan 'n tussengetalveelvoud van die frekwensie van die oorspronklike golfvorm. In die praktyk word slegs die laagste frekwensiekrommes gebruik.<ref>{{cite book |title = MαTH βOOK |first = Clifford A |last = Pickover |publisher = Sterling |page = 210 |year = 2009 |language = Engels |isbn = 978-1-4027-8829-1}}</ref> In die boonste ry van die diagram aan die regterkant word die vierkantgolf benader deur 'n sinusvormige kromme wat 'n periode <math>T</math> het. Die volgende ry wys die vierkantgolf wanneer dit benader word deur twee sinusvormige krommes met periodes <math>(T, \frac{T}{3})</math> bymekaar te tel, die derde ry toon die resultaat wanneer drie sinusvormige krommes met frekwensies <math>(T, \frac{T}{3}, \frac{T}{5})</math> bymekaar getel is en so voort. ==Vorm== Die Fourier-reeks kan in verskeie vorme uitgedruk word. Die drie mees algemene word hier beskryf. ===Sinus-kosinus vorm=== Die wiskundige uitdrukking vir die Fourier-reeks word gegee deur:<ref>{{cite book |title = Mathematical Handbook of Formulas and Tables |first = Murray S |last = Spiegel |publisher = Schaum's Outline Series |year = 1968 |pages = 131 - 135 |language = Engels}}</ref> :<math> s_{\scriptscriptstyle N}(x) = \frac{a_0}{2} + \sum_{n=1}^N \left(a_n \cos\left(\tfrac{2\pi}{T} nx \right) + b_n \sin\left(\tfrac{2\pi}{T} nx \right) \right) </math> waar :<math>s_{\scriptscriptstyle N}(x)</math> is die funksie wat benader word. :<math>N</math> N is die hoogste orde van sinusvormige kromme wat in die benadering gebruik word. :<math>s_{\scriptscriptstyle N}(x)</math> Is die benadering tot die kromme nadat N sinusvormige krommes gebruik is. :<math>\{a_0 , a_n , b_n | n {{=}} 1 \ldots N \}</math> is 'n stel konstante wat spesifiek is vir <math>s_{\scriptscriptstyle N}(x)</math>. Die konstantes <math>\{a_0 , a_n , b_n | n {{=}} 1 \ldots N \}</math> word geëvalueer deur die formules te gebruik: :<math>\begin{align} a_n & = \frac{1}{\pi}\int_{-\pi}^{\pi}s(x) \cos(nx)\,dx \\[4pt] b_n & = \frac{1}{\pi}\int_{-\pi}^{\pi}s(x) \sin(nx)\, dx\\[4pt] \end{align}</math> ===Amplitude-fase vorm of polêre vorm=== Aangesien dat :<math>A\cos\left(\theta - \phi\right) = A\cos\theta\cos\phi + A\sin\theta\sin\phi</math> is dit maklik om te bewys dat die sinus-kosinusvorm in 'n amplitude-fase of polêre vorm herskryf kan word: :<math>s_{\scriptscriptstyle N}(x) = \frac{A_0}{2} + \sum_{n=1}^N A_n\cdot \cos\left(\tfrac{2\pi }{P}nx - \varphi_n \right)</math> waar :<math>A_n = \sqrt\left(a_n^2 + b_n^2\right)</math> :<math>\tan\phi = \frac{b_n}{a_n}</math>. Wanneer die Fourier-reeks in hierdie vorm geskryf word, is die term <math>A_n</math> die amplitude van die <math>n^{de}</math> komponent van die golf en <math>\phi</math> sy faseverskuiwing. ===Eksponensiële vorm=== Volgens [[Euler se formule]] is :<math>\cos\theta = \tfrac{1}{2} (e^{i\theta} + e^{-i\theta})</math>. Deur hierdie verhouding te gebruik, is dit maklik om dit te wys dat die polêre vorm in 'n eksponensiële vorm herskryf kan word: :<math> s_{_N}(x) = \sum_{n=-N}^N c_n\cdot e^{i 2\pi nx/P} </math> waar :<math>c_n \triangleq \left\{ \begin{array}{lll} A_0/2 &= a_0/2, \quad & n = 0\\ \tfrac{A_n}{2} e^{-i \varphi_n} &= \tfrac{1}{2}(a_n -i b_n), \quad & n > 0\\ c_{|n|}^*, \quad && n < 0 \end{array} \right\} </math> en :<math>c^*</math> is die komplekse vervoeging van <math>c</math>. ==Konvergensie== Oor die algemeen kan aangetoon word dat 'n Fourier-reeks konvergent is as dit aan die {{intertaalskakel|Dirichlet-voorwaardes|en|Dirichlet conditions}} voldoen. In [[ingenieurswese]] toepassings word daar oor die algemeen aanvaar dat die Fourier-reeks byna oral konvergeer (die uitsonderings is by diskrete diskontinuïteite) aangesien die funksies wat in ingenieurswese teëgekom word, beter gedra as die funksies wat wiskundiges as teenvoorbeelde vir hierdie vermoede kan verskaf. In die besonder, as <math>s</math> kontinu is en die afgeleide van <math>s(x)</math> (wat dalk nie oral bestaan ​​nie) vierkantintegreerbaar is, dan is die Fourier-reeks van <math>s</math> konvergeer absoluut en eenvormig na <math>s(x)</math>.<ref>{{cite book |last=Tolstov |first=Georgi P. |url=https://books.google.com/books?id=XqqNDQeLfAkC&q=fourier-series+converges+continuous-function&pg=PA82 |title=Fourier Series |language=Engels |publisher=Courier-Dover |year=1976 |isbn=0-486-63317-9}}</ref> As 'n funksie is {{intertaalskakel|vierkant-integreerbaar|en|Square-integrable function}} op die interval <math>[x_0,x_0+P]</math>, dan konvergeer die Fourier-reeks na die funksie by byna elke punt. Dit is moontlik om Fourier-koëffisiënte vir meer algemene funksies of verdelings te definieer, in sulke gevalle is konvergensie in norm of {{intertaalskakel|swak konvergensie|en|Weak convergence (Hilbert space)}} gewoonlik van belang. == Tabel van algemene Fourier-reekse == Sommige algemene pare periodieke funksies en hul Fourierreeks-koëffisiënte word in die tabel hieronder getoon. *<math>s(x)</math> dui 'n periodieke funksie aan gedefinieer op <math>0 < x \le P </math>. *<math>a_0, a_n, b_n</math> dui die Fourierreeks-koëffisiënte (sinus-kosinusvorm) van die periodieke funksie aan <math>s(x)</math>. {| class="wikitable" |- ! Tyd domein <br /> <math>s(x)</math> ! Grafiek ! Frekwensiedomein (sinus-kosinusvorm)<br /> <math>\begin{align}& a_0 \\ & a_n \quad \text{vir } n \ge 1 \\ & b_n \quad \text{vir } n \ge 1\end{align}</math> ! Opmerking ! Verwysing |- |<math>s(x)=A \left| \sin\left(\frac{2\pi}{P}x\right)\right| \quad \text{vir } 0 \le x < P</math> |[[File:PlotRectifiedSineSignal.svg|250px|center]] |<math>\begin{align} a_0 = & \frac{4A}{\pi}\\ a_n = & \begin{cases} \frac{-4A}{\pi}\frac{1}{n^2-1} & \quad n \text{ ewe} \\ 0 & \quad n \text{ onewe} \end{cases}\\ b_n = & 0\\ \end{align}</math> |Volgolf gelykgerigte sinus |<ref name="Papula">{{cite book|last=Papula|first=Lothar|title=Mathematische Formelsammlung: für Ingenieure und Naturwissenschaftler|publisher=Vieweg+Teubner Verlag|year=2009|isbn=978-3834807571|trans-title=Mathematical Functions for Engineers and Physicists|language=de}}</ref>{{rp|p. 193}} |- |<math>s(x)=\begin{cases} A \sin\left(\frac{2\pi}{P}x\right) & \quad \text{vir } 0 \le x < P/2 \\ 0 & \quad \text{vir } P/2 \le x < P\\ \end{cases} </math> |[[File:PlotHalfRectifiedSineSignal.svg|250px|center]] |<math>\begin{align} a_0 = & \frac{2A}{\pi}\\ a_n = & \begin{cases} \frac{-2A}{\pi}\frac{1}{n^2-1} & \quad n \text{ ewe} \\ 0 & \quad n \text{ onewe} \end{cases}\\ b_n = & \begin{cases} \frac{A}{2} & \quad n=1 \\ 0 & \quad n > 1 \end{cases}\\ \end{align}</math> |Halfgolf gelykgerigte sinus |<ref name=Papula/>{{rp|p. 193}} |- |<math>s(x)=\begin{cases} A & \quad \text{vir } 0 \le x < D \cdot P \\ 0 & \quad \text{vir } D \cdot P \le x < P\\ \end{cases} </math> |[[File:PlotRectangleSignal.svg|250px|center]] |<math>\begin{align} a_0 = & 2AD\\ a_n = & \frac{A}{n \pi} \sin \left( 2 \pi n D \right)\\ b_n = & \frac{2A}{n \pi} \left( \sin \left( \pi n D \right) \right) ^2\\ \end{align}</math> | <math>0 \le D \le 1</math> | |- |<math>s(x)=\frac{Ax}{P} \quad \text{vir } 0 \le x < P</math> |[[File:PlotSawtooth1Signal.svg|250px|center]] |<math>\begin{align} a_0 = & A\\ a_n = & 0\\ b_n = & \frac{-A}{n \pi}\\ \end{align}</math> | |<ref name=Papula/>{{rp|p. 192}} |- |<math>s(x)=A-\frac{Ax}{P} \quad \text{vir } 0 \le x < P</math> |[[File:PlotSawtooth2Signal.svg|250px|center]] |<math>\begin{align} a_0 = & A\\ a_n = & 0\\ b_n = & \frac{A}{n \pi}\\ \end{align}</math> | |<ref name=Papula/>{{rp|p. 192}} |- |<math>s(x)=\frac{4A}{P^2}\left( x-\frac{P}{2} \right)^2 \quad \text{vir } 0 \le x < P</math> |[[File:PlotParabolaSignal.svg|250px|center]] |<math>\begin{align} a_0 = & \frac{2A}{3}\\ a_n = & \frac{4A}{\pi^2 n^2}\\ b_n = & 0\\ \end{align}</math> | |<ref name=Papula/>{{rp|p. 193}} |} ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Referensies== {{ + + + + + + + + + + + + + <!-- Table test --> <table> <tr> <th>English</th> <th>Afrikaans</th> </tr> <tr> <td>One</td> <td>Een</td> </tr> <tr> <td>Two</td> <td>Twee</td> </tr> </table> <!-- End of table test --> *"<code><nowiki>{{Intertaalskakel|Amsterdam|nl}}</nowiki></code>" gee "{{Intertaalskakel|Amsterdam|nl}}". *"<code><nowiki>{{Intertaalskakel|Amsterdam|nl|Amsterdam}}</nowiki></code>" gee "{{Intertaalskakel|Amsterdam|nl}}". *"<code><nowiki>{{Intertaalskakel|sup|Harlingen|nl}}</nowiki></code>" gee "{{Intertaalskakel|Harlingen|nl}}". ("nl" is 'n skakel na [[:nl:Harlingen]]). *"<code><nowiki>{{Intertaalskakel|Merwe|nl|Merwede}}</nowiki></code>" gee "{{Intertaalskakel|Merwe|nl|Merwede}}" ("nl" is 'n skakel na [[:nl:Merwede]]). Sien ook '''[[Gebruiker:Martinvl/New SI]]''' Krag is die resultate van 'n aantal verskillende verskynsels, insluitend [[swaartekrag]] en elektromagnetiesekrag. ==Plaaslike regering in Engeland== Elkeen van die vier lande wat die Vereenigde Koninkryk bestaan het sy eie soort plaaslike regering. Op die hoogste vlak is nege streke (''regions''). Londen is die eenigster streek wat sy eie streeksraad het - Die ander streke word slegs gebruik vir statistiese doeleindes en vir kiesafdelings tydens verkiesings vir die Europese parlement. <center><math>\frac{\Phi_1}{\Phi_2} = \frac{\lambda_1}{\lambda_2}</math></center> <math>arctan(x) = x - \frac{x^3}{3} + \frac{x^5}{5} - \frac{x^7}{7} ....</math> <math>\frac{\pi}{4} = 4 \times arctan(\frac{1}{5}) - arctan(\frac{1}{239})</math> == Verwysings== {{verwysings}} ==Willem van Oranje== {{Inligtingskas2 | beeld = WilliamOfOrange1580.jpg | beeldtitel = Willem van Oranje in 1580 | naam = Willem van Oranje | titel = ''Prins van Oranje'' | gebore = 1533 | oorlede = 1584 | vader = [[Willem I van Nassau-Dillenburg|Willem de Rijke]] | moeder = [[Juliana van Stolberg]] }} <!-- | functie1 = [[Prins van Oranje]] | periode1 = 1544–1584 | voorganger1 = René van Chalon | opvolger1 = [[Filips Willem van Oranje|Filips Willem]] | functie2 = Graaf van Nassau-Oranje | periode2 = 1544–1584 | voorganger2 = | opvolger2 = [[Maurits van Oranje|Maurits]] | functie3 = [[Lijst van stadhouders in de Nederlanden|Stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht]] (Filips II) | periode3 = 1559–1567 | voorganger3 = [[Maximiliaan II van Bourgondië]] | opvolger3 = [[Maximiliaan van Hénin-Liétard]] | functie4 = [[Vrijgraafschap Bourgondië|Stadhouder van Franche-Comté]] (Filips II) | periode4 = 1559<ref>{{aut|Paul Delsalle & Laurence Delobette}}, ''[http://books.google.es/books?id=IYD4_xhf2MAC&lpg=PA376&dq=&pg=PA376 La Franche-Comté à la charnière du Moyen Âge et de la Renaissance, 1450-1550]'' (2003) 376.</ref>/61<ref>{{aut|Herman Kaptein}}, ''[http://books.google.es/books?id=txpRRZe7tlcC&pg=PA19 De Beeldenstorm]'' (2002) 19.</ref> – 1567 | voorganger4 = | opvolger4 = | functie5 = [[Lijst van stadhouders in de Nederlanden|Stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht]] (Staten-Generaal) | periode5 = 1572–1584 | voorganger5 = [[Maximiliaan van Hénin-Liétard]] (Filips II, tot 1573) | opvolger5 = [[Joost de Soete]] (Utrecht)<br />[[Maurits van Oranje|Maurits van Nassau]] (tot 1589 alleen in Holland en Zeeland) | functie6 = [[Lijst van stadhouders in de Nederlanden|Stadhouder van Friesland en Overijssel]] <br /> (Staten-Generaal) | periode6 = 1580–1584 | voorganger6 = [[George van Lalaing]] (Filips II, tot 1581) | opvolger6 = [[Willem Lodewijk van Nassau-Dillenburg]] (Friesland)<br />[[Adolf van Nieuwenaar]] (Overijssel) | functie7 = [[Lijst van graven van Buren en Leerdam|Graaf van Buren en Leerdam]]<br />[[Lijst van heren van IJsselstein|Heer van IJsselstein]] | periode7 = 1551–1584 | voorganger7 = [[Anna van Egmond (1533-1558)|Anna van Egmont]] | opvolger7 = [[Filips Willem van Oranje|Filips Willem]] --> <!-- {{Inligtingskas Monarg |naam = Willem van Oranje |titel = Prins van Oranje |beeld = [[Lêer:WilliamOfOrange1580.jpg|240px]] |byskrif = Willem van Oranje in 1580 |bewind = 1544–1584 |kroning = |inhuldiging = |volle naam = |andertitels = Stadholder (goveneur) van Holland, Zeeland and Utrecht |doop = |geboortedatum = [[24 April]] [[1533]] |geboorteplek = |sterftedatum = [[10 Julie]] [[1584]] |sterfteplek = [[Delft]] |begraweplek = Nieuwe Kerk, [[Delft]], [[Nederland]] |voorganger = [[Filips Willem van Oranje|Filips Willem]] |erfgenaam = <!-- |opvolgertipe = Abdikasie: [[2 Maart]] [[1917]] |opvolger = 1. [[Aleksei Romanof|Tsarewitsj Aleksei]] (eerste abdikasie – die abdikasie is later verander sodat die troon sou gaan na groothertog [[Groothertog Michail Aleksandrowitsj van Rusland|Michail]]) <br />2. Groothertog [[Groothertog Michail Aleksandrowitsj van Rusland|Michail]] (tweede abdikasie – wys die troon van die hand) <br />3. [[Georgi Lwof]], president van die tussentydse regering |koningin = |gade = [[Prinses Alix van Hesse-Darmstadt| Aleksandra Fjodorowna]] |dinastie = [[Huis van Romanof|Holstein-Gottorp-Romanof]] |koninklikelofsang = |koninklikeleuse = |vader = [[Aleksander III van Rusland|Aleksander III]] |moeder = [[Prinses Dagmar van Denemarke|Maria Fjodorowna]] |kinders = [[Groothertogin Olga Nikolajewna van Rusland|Olga]]<br />[[Groothertogin Tatjana Nikolajewna van Rusland|Tatjana]]<br />[[Groothertogin Maria Nikolajewna van Rusland|Maria]]<br />[[Groothertogin Anastasia Nikolajewna van Rusland|Anastasia]]<br />[[Aleksei Nikolajewitsj, tsarewitsj van Rusland|Aleksei]] --> }} '''Willem van Oranje''' ... [[File:PopulationEngland.svg|thumb|300px|test]] ==Subpages== *[[Gebruiker:Martinvl/Sandput/Kaapse maateenhede]] *[[Gebruiker:Martinvl/Sandput/NGR]] *[[Gebruiker:Martinvl/Sandput/Pretoria Pietersburg Spoorweg]] *[[Gebruiker:Martinvl/Lokomotiefinligtingskas]] ==IBAN== {| class="wikitable" |- !Script<br>type !Country<br>Latin Script !Country<br>Local script ! IBAN formatting example |- |Arabic |Saudi Arabia |السعودية |<code>SA03 8000 0000 6080 1016 7519</code> |- |Cyrillic |Ukraine |Україна |<code>UA21 3223 1300 0002 6007 2335 6600 1</code> |- |Greek |Greece||Eλλασ||<code>GR16 0110 1250 0000 0001 2300 695</code> |- |Hebrew |Israel |יִשְׂרָאֵל |<code>IL62 0108 0000 0009 9999 999</code> |- |Latin |United Kingdom |United Kingdom |<code>GB29 NWBK 6016 1331 9268 19</code> |} [[File:Metrication by year map.svg|thumb|300px|test]] {| class="wikitable" |- !Year<br>ex NIST || Year<br>ex Vera ||Year <br> Optional || Code || Country || Comments |- |1795 || 1795 || || fr ||[[ France]] || |- |1816 || 1817 || || be || [[Belgium]] || |- |1816 || 1817 || || lu || [[Luxembourg]] || |- |1816 || 1817 || || nl || [[Netherlands]] || |- |1840 || 1843 || || dz || [[Algeria]] || French Colony |} Oorspronklik tekst bevind in *Tukkies is die '''X'''xxxx van Xxxxx *Die vader van die eerste Vlietstra was '''X'''xxxx *Toe jy wil verder sturieer nadat jy die skool verlaat het, moet jy jou '''X'''xxxxx behaal. *My oudste niggie se voornaam is '''X'''xxxx ==Westminster== {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Parish of Fleet |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Verenigde Koninkryk}} |onderafdelingtipe1=[[Lande van die Verenigde Koninkryk|Land]] |onderafdelingtipe2=[[Graafskap]] |onderafdelingtipe3=[[Distrik]] |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1={{vlag|Engeland}} |onderafdelingnaam2=[[image:Flag of Hampshire.svg|20px]] [[Hampshire]] |onderafdelingnaam3=Hart |onderafdelingnaam4= |coordinates = {{coord|51.2834|-0.8456|display=inline,title}} |bevolking_soos_op=30 Junie 2017 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=41233<ref>{{cite web|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11123487&c=Fleet&d=16&e=62&g=6430254&i=1001x1003x1032x1004&o=362&m=0&r=1&s=1481971039562&enc=1|title=Civil Parish population 2011|accessdate=17 December 2016|publisher=Office for National Statistics |work=Neighbourhood Statistics}}</ref> |oppervlak_totaal_km2=12.0 |bevolkingsdigtheid_km2=3440 |tydsone=MGT |utcafset=+00:00 |tydsone_DST=BST |uctafset_DST=+01:00 |poskodetipe= |poskode= GU51, GU52 |skakelkode=01252 |hoogte_m= |hoogte_voet= | population_ref = (built-up area)<br>21,858 (civil parish) (as at 2011 census)<ref>{{cite web|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11123487&c=Fleet&d=16&e=62&g=6430254&i=1001x1003x1032x1004&o=362&m=0&r=1&s=1481971039562&enc=1|title=Civil Parish population 2011|accessdate=17 December 2016|publisher=Office for National Statistics |work=Neighbourhood Statistics}}</ref> |constituency_westminster= [[North East Hampshire (UK Parliament constituency)|North East Hampshire]] |post_town= FLEET |postcode_district= GU51, GU52 |postcode_area= GU |dial_code= 01252 |os_grid_reference= SU8054 |london_distance= {{convert|40.3|mi}} |ambulance_service= [[South Central Ambulance Service|South Central]] }} {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=City of Westminster |ander_naam= |inheemse_naam= |nedersetting_tipe=Stad |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët=LondonWestminster.svg |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif= |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël=<!--Arms-westminster-lb.jpg--> |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart= |kaartgrootte=250px |kaartbyskrif= |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart= |duimdrukkeretiketposisie= |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Verenigde Koninkryk}} |onderafdelingtipe1=[[Lande van die Verenigde Koninkryk|Land]] |onderafdelingtipe2=[[Graafskap]] |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1={{vlag|Engeland}} |onderafdelingnaam2=[[Greater London]] |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel= |stigtingsdatum=1 April 1965 |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2=21.48 |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinaattipes= |koördinate = {{Koördinate|51|16|30|N|0|50|40|W|display=}} |bevolking_soos_op=2011 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=219600 |bevolkingsdigtheid_km2=10223 |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone=MGT |utcafset=+00:00 |tydsone_DST=BST |uctafset_DST=+01:00 |poskodetipe= |poskode= |skakelkode=020 |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf=http://www.Westminster.gov.UK }} ==Weergegewens== Nadat die Britse magte Pretoria beset het, het die ZAR se regering hul op spoorwegkoetse gevestig. Die [[Warmbad]]-Pietersburg gedeelte van die spoorlyn is tot 30 Maart 1901 deur hierdie koetse gebruik. Op 1 April is Nylstroom deur die Australiese magte beset, Potgietersrus is op 5 April beset en Pietersburg is op 8 April beset. Nadat Pietersburg beset is, kom die spoorlyn onder die beheer van die Imperial Military Railways (IMR). Nadat die spoorlyn onder die IMR se beheer gekom het, is ten minste twee aanvalle op treine van die IMR deur Boerkommandos gemaak. Op 4 Julie 1901 het 'n Boerekommando onder die bevel van [[Christiaan Frederik Beyers|Generaal CF Beyers]] 'n trein by Tobiasspruit, 8 km noord van [[Naboomspruit]] aangeval. Op 10 Augustus 1901 het 'n Boerekommando onder die bevel van Kapitein Jack Hindon en Kapitein Slegkamp by Haartebeeslaagte, 10,7 km suid van Naaboomsruit 'n gepantserde trein aangeval. <ref>{{en}}{{cite journal |url = https://issuu.com/hennieheymans/docs/vol_2_no_2__ul_ |pages = 42-72 |journal = The Ulolwe: South Africa - Suid -Afrika - A monthly railway research/historical publication / 'n Maandelikse spoorweg historie en navorsings publikasie |title = Early Pietersburg |first = Stan |last = Kantor |volume = 2 |number = 2}}</ref> ===Kaapstad=== {{Tabel weergemiddeldes |locatie=Kaapstad |bron = [[World Meteorological Organization]]<ref name="WMO">{{cite web | url = http://worldweather.wmo.int/035/c00138.htm | title = World Weather Information Service - Cape Town | publisher = World Meteorological Organization | accessdate = 8 April 2014}}</ref> [[NOAA]]<ref name="NOAA">{{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/UA/68816.TXT | title = Cape Town/DF Malan Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | accessdate = 8 April 2014}}</ref> |Jan precipitation mm = 15 |Feb precipitation mm = 17 |Mar precipitation mm = 20 |Apr precipitation mm = 41 |May precipitation mm = 69 |Jun precipitation mm = 93 |Jul precipitation mm = 82 |Aug precipitation mm = 77 |Sep precipitation mm = 40 |Oct precipitation mm = 30 |Nov precipitation mm = 14 |Dec precipitation mm = 17 |year precipitation mm = 515 |unit precipitation days = 0.1 mm | jan_gem=20.4 | jan_gem_ns=15 | feb_gem=20.4 | feb_gem_ns=17 | mrt_gem=19.2 | mrt_gem_ns=20 | apr_gem=16.9 | apr_gem_ns=41 | mei_gem=14.4 | mei_gem_ns=69 | jun_gem=12.5 | jun_gem_ns=93 | jul_gem=11.9 | jul_gem_ns=82 | aug_gem=12.4 | aug_gem_ns=77 | sep_gem=13.7 | sep_gem_ns=40 | okt_gem=15.6 | okt_gem_ns=30 | nov_gem=17.9 | nov_gem_ns=14 | dec_gem=19.5 | dec_gem_ns=17 | jaar_gem=16.2 | jaar_gem_ns=515 | jan_gem_min=15.7 | jan_gem_max=26.1 | feb_gem_min=15.6 | feb_gem_max=26.5 | mrt_gem_min=14.2 | mrt_gem_max=25.4 | apr_gem_min=11.9 | apr_gem_max=23.0 | mei_gem_min=9.4 | mei_gem_max=20.3 | jun_gem_min=7.8 | jun_gem_max=18.1 | jul_gem_min=7.0 | jul_gem_max=17.5 | aug_gem_min=7.5 | aug_gem_max=17.8 | sep_gem_min=8.7 | sep_gem_max=19.2 | okt_gem_min=10.6 | okt_gem_max=21.3 | nov_gem_min=13.2 | nov_gem_max=23.5 | dec_gem_min=14.9 | dec_gem_max=24.9 | jaar_gem_min=11.4 | jaar_gem_max=22.0 | jan_a_min=7.4 | jan_a_max=39.3 | feb_a_min=6.4 | feb_a_max=38.3 | mrt_a_min=4.6 | mrt_a_max=40.7 | apr_a_min=2.4 | apr_a_max=38.6 | mei_a_min=0.9 | mei_a_max=33.5 | jun_a_min=-1.2 | jun_a_max=29.8 | jul_a_min=-1.3 | jul_a_max=29.0 | aug_a_min=-0.4 | aug_a_max=32.0 | sep_a_min=0.2 | sep_a_max=33.1 | okt_a_min=1.0 | okt_a_max=37.2 | nov_a_min=3.9 | nov_a_max=39.9 | dec_a_min=6.2 | dec_a_max=35.4 | jaar_a_min=-1.3 | jaar_a_max=40.7 | zujan = 10.9 | zufeb = 10.5 | zumrt = 9.4 | zuapr = 7.8 | zumei = 6.6 | zujun = 5.8 | zujul = 6.2 | zuaug = 6.8 | zusep = 7.5 | zuokt = 9.0 | zunov = 10.3 | zudec = 10.8 | rdjan = 5.5 | rdfeb = 4.6 | rdmrt = 4.8 | rdapr = 8.3 | rdmei = 11.4 | rdjun = 13.3 | rdjul = 11.8 | rdaug = 13.7 | rdsep = 10.4 | rdokt = 8.7 | rdnov = 4.9 | rddec = 6.2 | lvjan = 71 | lvfeb = 72 | lvmrt = 74 | lvapr = 78 | lvmei = 81 | lvjun = 81 | lvjul = 81 | lvaug = 80 | lvsep = 77 | lvokt = 74 | lvnov = 71 | lvdec = 71 }} === Tallinn === {{Tabel weergemiddeldes |locatie=Tallinn (1981-2010) |bron = Estonian Weather Service<ref name=temp>{{cite web | url = http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/ohutemperatuur/?lang=en | title = Climate normals-Temperature | publisher = Estonian Weather Service|accessdate=24 September 2016}}</ref> <ref name=precip>{{cite web |url=http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/sademed/?lang=en |title = Climate normals-Precipitation |publisher = Estonian Weather Service| accessdate = 24 September 2016}}</ref> <ref name=humidity>{{cite web |url=http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/ohuniiskus/?lang=en |title = Climate normals-Humidity |publisher = Estonian Weather Service | accessdate = 24 September 2016}}</ref> <ref name=sun>{{cite web |url = http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/paikesepaiste-kestus/?lang=en | title = Climate normals-Sunshine | publisher = Estonian Weather Service | accessdate = 24 September 2016}}</ref><!--, Pogoda.ru.net (rainy and snowy days)<ref name="pogoda"/>--> and Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/estonia/tallinn-climate |title=Tallinn, Estonia – Detailed climate information and monthly weather forecast |last=d.o.o |first=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en |access-date=2019-07-09}}</ref> ^!-- |Jan precipitation mm = 56 |Feb precipitation mm = 36 |Mar precipitation mm = 37 |Apr precipitation mm = 32 |May precipitation mm = 36 |Jun precipitation mm = 64 |Jul precipitation mm = 84 |Aug precipitation mm = 86 |Sep precipitation mm = 67 |Oct precipitation mm = 78 |Nov precipitation mm = 70 |Dec precipitation mm = 57 |year precipitation mm = 704 --> <!-- min & percipitation done --> | jan_gem= -3.3 | jan_gem_ns=56 | feb_gem= -4.3 | feb_gem_ns=36 | mrt_gem= 1.0 | mrt_gem_ns=37 | apr_gem= 4.5 | apr_gem_ns=32 | mei_gem= 10.1 | mei_gem_ns=36 | jun_gem= 14.1 | jun_gem_ns=64 | jul_gem= 17.2 | jul_gem_ns=84 | aug_gem= 16.0 | aug_gem_ns=86 | sep_gem= 11.3 | sep_gem_ns=67 | okt_gem= 6.5 | okt_gem_ns=78 | nov_gem= 1.3 | nov_gem_ns=70 | dec_gem= -1.9 | dec_gem_ns=57 | jaar_gem= 5.9 | jaar_gem_ns=704 <!-- min & max done --> | jan_gem_min= -5.9 | jan_gem_max= -1.0 | feb_gem_min= -7.1 | feb_gem_max= -1.6 | mrt_gem_min= -4.1 | mrt_gem_max= 2.3 | apr_gem_min= 0.6 | apr_gem_max= 9.2 | mei_gem_min= 5.2 | mei_gem_max= 15.3 | jun_gem_min= 9.5 | jun_gem_max= 18.9 | jul_gem_min= 12.7 | jul_gem_max= 21.9 | aug_gem_min= 12.0 | aug_gem_max= 20.4 | sep_gem_min= 7.6 | sep_gem_max= 15.2 | okt_gem_min= 3.8 | okt_gem_max= 9.5 | nov_gem_min= -0.9 | nov_gem_max= 3.5 | dec_gem_min= -4.3 | dec_gem_max= 0.4 | jaar_gem_min= -2.4 | jaar_gem_max= 9.5 <!-- max & min done --> | jan_a_min= -31.4 | jan_a_max=9.2 | feb_a_min= -28.7 | feb_a_max=10.2 | mrt_a_min= -24.5 | mrt_a_max=15.9 | apr_a_min= -12.0 | apr_a_max=27.2 | mei_a_min= -5.0 | mei_a_max=29.4 | jun_a_min= -0.0 | jun_a_max=30.7 | jul_a_min= 4.0 | jul_a_max=34.3 | aug_a_min= 2.4 | aug_a_max=34.2 | sep_a_min= -4.1 | sep_a_max=28.0 | okt_a_min= -10.5 | okt_a_max=21.8 | nov_a_min= -18.8 | nov_a_max=12.1 | dec_a_min= -24.3 | dec_a_max=10.7 | jaar_a_min=-31.4 | jaar_a_max=34.3 | zujan = 10.9 | zufeb = 10.5 | zumrt = 9.4 | zuapr = 7.8 | zumei = 6.6 | zujun = 5.8 | zujul = 6.2 | zuaug = 6.8 | zusep = 7.5 | zuokt = 9.0 | zunov = 10.3 | zudec = 10.8 <!-- |Jan rain days = 10 |Feb rain days = 8 |Mar rain days = 9 |Apr rain days = 12 |May rain days = 11 |Jun rain days = 13 |Jul rain days = 13 |Aug rain days = 14 |Sep rain days = 17 |Oct rain days = 18 |Nov rain days = 16 |Dec rain days = 12 |year rain days = 153 --> <!-- Rain days done --> | rdjan = 10 | rdfeb = 8 | rdmrt = 9 | rdapr = 12 | rdmei = 11 | rdjun = 13 | rdjul = 13 | rdaug = 14 | rdsep = 17 | rdokt = 18 | rdnov = 16 | rddec = 12 <!-- HumidityDONE --> | lvjan = 88 | lvfeb = 85 | lvmrt = 81 | lvapr = 73 | lvmei = 69 | lvjun = 74 | lvjul = 76 | lvaug = 79 | lvsep = 82 | lvokt = 85 | lvnov = 88 | lvdec = 88 }} ===Perth=== {| class="wikitable" style="width: 75%; margin: 0 auto 0 auto; font-size:80%;" |+ '''Klimaattabel''' |- ! ! Jan ! Feb ! Mar ! Apr ! Mei ! Jun ! Jul ! Aug ! Sep ! Okt ! Nov ! Des ! Jaar |- ! Gemiddelde daaglikse maksimum temperatuur |29,7 [[Celsius|°C]] |30,0&nbsp;°C |28,0&nbsp;°C |24,6&nbsp;°C |20,9&nbsp;°C |18,3&nbsp;°C |17,4&nbsp;°C |18,0&nbsp;°C |19,5&nbsp;°C |21,4&nbsp;°C |24,6&nbsp;°C |27,4&nbsp;°C |23,3 [[Celsius|°C]] |- ! Gemiddelde daaglikse minimum temperatuur |17,9 [[Celsius|°C]] |18,1&nbsp;°C |16,8&nbsp;°C |14,3&nbsp;°C |11,7&nbsp;°C |10,1&nbsp;°C |9,0&nbsp;°C |9,2&nbsp;°C |10,3&nbsp;°C |11,7&nbsp;°C |14,0&nbsp;°C |16,3&nbsp;°C |13,3 [[Celsius|°C]] |- ! Gemiddelde totale reënval |8,6&nbsp;mm |13,3&nbsp;mm |19,3&nbsp;mm |45,5&nbsp;mm |122,7&nbsp;mm |182,4&nbsp;mm |172,9&nbsp;mm |134,6&nbsp;mm |79,9&nbsp;mm |54,5&nbsp;mm |21,7&nbsp;mm |13,9&nbsp;mm |869,4&nbsp;mm |- ! Gemiddelde aantal reëndae |2,9 |2,7 |4,3 |7,6 |13,8 |17,2 |18,2 |17,2 |14,0 |11,1 |6,5 |4,2 |119,6 |- | colspan="15" style="text-align: center;" | <small>'''Bron:''' [http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_009034.shtml Australiese Buro van Meteorologie]</small> |} ===Jaipur=== *[http://amssdelhi.gov.in/news_events/Jaipur_climate.pdf Jaipur statistics] *[ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/IN/42261.TXT Agra Statistics] *[ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/IN/42182.TXT New Delhi statistics] <!--{{Tabel weergemiddeldes |locatie=Kaapstad |bron = [[World Meteorological Organization]]<ref name="WMO">{{cite web | url = http://worldweather.wmo.int/035/c00138.htm | title = World Weather Information Service - Cape Town | publisher = World Meteorological Organization | accessdate = 8 April 2014}}</ref> [[NOAA]]<ref name="NOAA">{{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/UA/68816.TXT | title = Cape Town/DF Malan Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | accessdate = 8 April 2014}}</ref> --> {{Tabel weergemiddeldes |locatie= Jaipur ([[Jaipur Airport]]) |Jan record high C = 31.7 |Feb record high C = 36.7 |Mar record high C = 42.8 |Apr record high C = 44.9 |May record high C = 48.5 |Jun record high C = 47.2 |Jul record high C = 46.7 |Aug record high C = 41.7 |Sep record high C = 41.7 |Oct record high C = 40.0 |Nov record high C = 36.1 |Dec record high C = 31.3 |year record high C = 48.5 |Jan high C = 22.4 |Feb high C = 25.0 |Mar high C = 31.0 |Apr high C = 37.1 |May high C = 40.3 |Jun high C = 39.3 |Jul high C = 34.1 |Aug high C = 32.4 |Sep high C = 33.8 |Oct high C = 33.6 |Nov high C = 29.2 |Dec high C = 24.4 |year high C = 31.9 |Jan low C = 8.4 |Feb low C = 10.8 |Mar low C = 16.0 |Apr low C = 21.8 |May low C = 25.9 |Jun low C = 27.4 |Jul low C = 25.8 |Aug low C = 24.7 |Sep low C = 23.2 |Oct low C = 19.4 |Nov low C = 13.8 |Dec low C = 9.2 |year low C = 18.8 |Jan record low C = -2.2 |Feb record low C = -2.2 |Mar record low C = 3.3 |Apr record low C = 9.4 |May record low C = 15.6 |Jun record low C = 19.1 |Jul record low C = 20.6 |Aug record low C = 18.9 |Sep record low C = 15.0 |Oct record low C = 11.1 |Nov record low C = 3.3 |Dec record low C = 0.0 |year record low C = -2.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 7.0 |Feb precipitation mm = 10.6 |Mar precipitation mm = 3.1 |Apr precipitation mm = 4.9 |May precipitation mm = 17.9 |Jun precipitation mm = 63.4 |Jul precipitation mm = 223.3 |Aug precipitation mm = 205.9 |Sep precipitation mm = 66.3 |Oct precipitation mm = 25.0 |Nov precipitation mm = 3.9 |Dec precipitation mm = 4.2 |year precipitation mm = 635.4 |Jan rain days = 0.6 |Feb rain days = 1.0 |Mar rain days = 0.4 |Apr rain days = 0.7 |May rain days = 1.4 |Jun rain days = 3.9 |Jul rain days = 11.2 |Aug rain days = 10.0 |Sep rain days = 3.8 |Oct rain days = 1.3 |Nov rain days = 0.4 |Dec rain days = 0.4 |year rain days = 35.2 |source 1 = India Meteorological Department (record high and low up to 2010)<ref name= IMD > {{cite web | url = http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/jaipur2.htm | title = Jaipur Climatological Table Period: 1971–2000 | publisher = [[India Meteorological Department]] | accessdate = March 25, 2015}}</ref><ref name = IMD2>{{cite web | url = http://www.webcitation.org/6GmnoaB0m | format = PDF | title = Ever recorded Maximum and minimum temperatures up to 2010 | publisher = India Meteorological Department | accessdate = March 25, 2014}}</ref> |date=October 2011}} ==Galeries== {{Gallery |titel= Besienswaardighede in Hampshire |regels=5 |The round table, Great Hall, Winchester Castle - geograph.org.uk - 1540331.jpg|Ronde tafel van [[Koning Arthur]] wat in die groot saal van Winchester Kasteel ophang |Statue d'Alfred le Grand à Winchester.jpg|Standbeeld van [[Koning Alfred]] in WInchester. Koning Alfred was eerste koning van Engeland. |HMS Victory meets HMS Ark Royal, Portsmouth - geograph.org.uk - 772930.jpg|HMS Victory, die vlagskip van Lord Nelson by die slag van Trafalgar (1805) en HMS Ark Royal, 'n moderne vliegdekskip van die [[Royal Navy]] |Defense.gov photo essay 120714-F-RP755-350.jpg|Die ''Red Arrows'' by the Farnborough Lugskou |The Plume of Feathers, Crondall - geograph.org.uk - 384095.jpg|'n Typiese platelandse ''pub'' in Crondall. Volgens legende, het [[Oliver Cromwell]] in hierdie ''pub'' in 1645 gebly }} {{Gallery |titel= Besienswaardighede in Exeter |regels=5 |Section of the old City Wall - geograph.org.uk - 1287323.jpg|Gedeeltes van die [[stadmuur]] dateer terug tot [[Romeinse Ryk|Romeinse tye]]. |Exeter Cathedral in springtime - geograph.org.uk - 1305085.jpg|Wes-fasade van die [[Katedraal]] en die Katederaalsplein tydens die lente. |Exeter Quay and Colleton Crescent - geograph.org.uk - 376627.jpg|Die Exe rivier en die [[kaai]] met die stadsmuur in die agtergrond. |Exeter Guildhall - Stagecoach 36238 (WA11CGG).jpg|''High Street'' en die ''Guildhall''. Die meeste van die ''Guildhall'' is in die [[middeleeue]] gebou, maar die fasade is in 1593 gebou. |Golden Star, Star Ferry 1.jpg|Golden Star |Shining Star, Star Ferry 1.jpg|Shining Star |Star Ferry. Victoria Harbor. Hong Kong..jpg|Silver Star |World Star, Star Ferry 1.jpg|World Star }} == Die el == 1 el = 26.5 [Amsterdam] duim (check value)<ref>{{cite book |url = https://books.google.co.uk/books?id=mc5eAAAAcAAJ&pg=PA320&lpg=PA320&dq=amsterdam+el+duim&source=bl&ots=xtl5ZrknZG&sig=lPF3CmEZ3XueUNQ-Y2c2lowjg8c&hl=en&sa=X&ei=FOyVVKP7NY33aof4gPgP&ved=0CEMQ6AEwBQ#v=onepage&q=amsterdam%20el%20duim&f=false |title = De koophandel van Amsterdam, naar alle gewesten der waereld |author = Jacques Le Moine de L'Espine, Isaac Le Long |publisher = J. Bosch, J. Burgvliet, A. Arrenberg, H. Beman & A. Lozel <!--|edition = 9th (1st edition 1715)--> <!-- pounds (based on 800 Hamburg lbs - pg 301-316; voet (based on 800 French feet - pg 321 - 328 --> |year = 1780 |location = Rotterdam |language = Nederlands}}</ref> Another book<ref>{{cite book |url = https://books.google.co.uk/books?id=XsxTtYU7JtQC&pg=PA326&lpg=PA326&dq=amsterdam+roeden+13&source=bl&ots=dxlRIE2-ZN&sig=w8_RhCMHj-bS5MA1BKuju3cCcXw&hl=en&sa=X&ei=usWZVOLmMtPkaNiDgcgC&ved=0CEsQ6AEwBDgK#v=onepage&q=amsterdam%20roeden%2013&f=false |title = Council Minutes, 1655-1656 by New Netherlands Council |isbn = 0-8156-2646-0 |publisher = The Holland Society of New York |year = 1995 |translator = Gehring, Charles T}}</ref> Another ref<ref>[http://www.newnetherlandinstitute.org/research/online-publications/guide-to-seventeenth-century-dutch-coins-weights-and-measures/ guide-to-seventeenth-century-dutch-coins-weights-and-measures ]</ref> ANother ref <ref>[http://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/179827/Betalingsverkeer%20ten%20tijde%20van%20de%20geoctrooieerde%20West-Indische%20Compagnie.pdf?sequence=1]</ref> ==Verwysings== {{verwysings}} ==Meter Konvensie == Die meter is oorspronklik tussen 1792 en 1799 ontwikkel as gelykstaande aan 1/10.000.000 van die afstand tussen die [[Noordpool]] en die [[ewenaar]] op die lengtelyn wat deur Parys loop. Die kilogram is oorspronklik in 1795 ontwikkel as gelykstaande aan die massa van een [[liter]] (1000 [[Kubieke meter|kubieke sentimeter]]) by die [[vriespunt]] van [[ys]].<ref>{{cite web |url= http://aviatechno.free.fr/unites/nouveausys.php |title =La loi du 18 Germinal an 3 ''Die wet van 18 Germinal, jaar 3 (7 April 1795)'' |language = Frans| |publisher = Le CIV (Centre d'Instruction de Vilgénis) – Forum des Anciens |accessdate = 3 Januarie 2015}}</ref><ref>{{cite book |title = Balances: Instruments, Manufacturers, History |author = Robens ,Erich; Jayaweera, Shanath Amarasiri A.;Kiefer, Susanne |page = 62 |isbn = 978-3-642-36446-4 |publisher = Springer-Verlag |location = Heidelberg |language = Engels |year = 2014}}</ref> Destyds was dit geglo dat dit die maksimum [[digtheid]] van water was. Teen die einde van die negentiende eeu het die meeste van die Europese lande afgesien van Rusland en die Verenigde Koninkryk die metrieke stelsel aangeneem. Aan die 1902 [[Rykskonferensie]] [Imperial Conference] het die meeste van die Britse kolonies sy steun vir die metrieke stelsel gegee, maar die Britse Parlement het geweier om die nodige wetgewing in te stem.<ref>{{cite journal | title = The International Bureau of Weights and Measures 1875 - 1975: NBS Special Publication 420 | url = http://books.google.co.uk/books?id=nOG0SxxEu64C&pg=PA240 | page = 244 | date = 20 Mei 1975 | language = Engels | editor = Page, Chester H; Vigoureux, Paul | publisher = National Bureau of Standards | location = [[Washington, D.C.]] }}</ref><ref>{{cite journal |url = http://www.jstor.org/stable/1631432 |title = The Discussion in the British Parliament on the Metric Bill |author = Seaman, William H. |journal = Science |volume = New Series 21 |issue = 524 |date = 13 Januarie 1905 |pages = 72-75 |publisher = American Association for the Advancement of Science |langauge = Engels}}</ref> In 1965 het die Brtise ''President of the Board of Trade'' ('n [[Minister|staatsminister]]) aangekondig dat die Vereningde Koninkryk van plan is om die metriese sisteem aan te vaar. Gedeurende die volgende paar jare het die meeste van die [[Britse Statebond]] (en ook Suid Afrika) die Britse voorbeeld gevolg.<ref>{{Cite web |url = http://ukma.org.uk/sites/default/files/met1972.pdf |title = White Paper on Metrication (1972) – Summary and Conclusions |language = Engels |publisher = Department of Trade and Industry - Consumer and Competition Policy Directorate |location = London}}</ref> == Algemene Konferensie vir Mate en Gewigte (CGPM) == {{Anker|CGPM}} Die Algemene Konferensie vir Mate en Gewigte (CGPM) is 'n byeenkoms van al die lede van die BIPM. Dit vind plaas ongeveer elke vier tot ses jare. Die meter konvensie is in 1975 geteken en die eerste CGPM het in 1889 plaasgevind nadat die nuwe kilogram en meter voorwerpe vervaardig is. Die belangrikste byeenkomste is die sesde CGPM (1921) toe die BIPM se mandaat uitgebrei is om ook elektriese metings te dek, die elfde CGPM toe die [[SI-stelsel]] aangeneem is. Die vyf-en-twintigste CGPM het in 2014 plaasgevind en die ses-en-twintigste CGPM vind plaas in 2018. Die byeenkomste vind altyd in [[Sèvres]] (vlakby [[Parys]]) plaas.<ref>{{en}}<cite web |url = http://www.bipm.org/en/worldwide-metrology/cgpm/ |title = General Conference on Weights and Measures |publisher = BIPM |accessdate = 2 Augustus 2016}}</ref> Die CPGM stel lede van die CIPM, ontvang verslae van die CIPM en keur die BIPM se begroting aan. ==BIPM== As 'n land 'n lid van die BIPM wil word, moet hy diplomatieke betrekkinge met [[Frankryk]] hê en moet ook 'n nasionale laboratorium besit.<ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.bipm.org/en/worldwide-metrology/cgpm/join-member.html |title = Procedure for a State to become a Member of the BIPM |publisher = BIPM |accessdate = 2 Augustus 2016}}</ref> Sedert 1999 kon lande wat nie vir volle lidmaatskap kwalifiseer aansoek doen vir geassosieerde lidmaatskap. [[Suid-Afrika]] het die konvensie in 1964 as 'n volle lid ondergeteken en in 2012 het [[Namibië]] die konvensie as 'n assosiaatlid ondergeteken. Op 1 Januarie 2015 bevat die lidmaatskap van die BIPM 55 volle lede en 41 is assosiaatlede.<ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.bipm.org/en/about-us/member-states/ |title = Member States |publisher = BIPM |date = Januarie 2015 |accessdate = 20 Januarie 2015}}</ref><ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.bipm.org/en/about-us/governance/ |title = Governance |publisher = BIPM |accessdate = 2 Augustus 2016}}</ref> ===Verwysings=== {{verwysings}} ==Iets anders== :<math>E = mc^2 + {p^2 \over 2m} + \cdots \approx mc^2 + {(mv)^2 \over 2m} = mc^2 + {1 \over 2}mv^2 </math> Dit is met die Engelse woorde ''[[wikt:en:compute|compute]]'' en ''[[wikt:en:calculate|calculate]]'' geïllustreer. Albei woorde is in Duits met die woord ''[[wikt:de:berechnen|berechnen]]'' vertaal. Al is die Duitse woord ''[[:de:Rechner|Rechner]]'' 'n suiwer Duitse woord, kan dit nie sonder aanpassing gebruik word om albei ''computer'' en ''calculator'' uit Engels te vertaal nie. Die Duitse oplossing is om the woord "''rechner''" as 'n stamwoord in nuwe woorde soos ''[[:de:Taschenrechner|Taschenrechner]]'' (sakrekenaar) te gebruik, maar volgens die [[Europese Unie]] is die wettige Duitse vertaling vir die Engelse woord ''computer'' ook ''computer''.<ref>{{cite web |url = http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex:32013R0617 |title = Commission Regulation (EU) No 617/2013 of 26 June 2013 implementing Directive 2009/125/EC of the European Parliament and of the Council with regard to ecodesign requirements for computers and computer servers Text with EEA relevance. |date = 27 Juni 2013 |accessdate = 12 Juni 2015 |publisher = [[Europese Kommissie]]}}</ref> www.real.de http://www.rhino-computer.de/ "der Computer Experte aus Deutschland", "Mit dem Rhino PC Konfigurator erhalten Sie die Möglichkeit Ihren Computer ganz auf Ihre Bedürfnisse abzustimmen" "Gaming PC", "Der kleine Multimedia Rechner". http://iate.europa.eu/SearchByQueryLoad.do?method=load http://standards.iso.org/ittf/PubliclyAvailableStandards/index.html http://www.cse.msu.edu/~cse435/Handouts/Standards/IEEE24765.pdf Die woord ''calculate'' kom van die Latynse woord ''[[''wikt:en:calculus#Latin|calculus]]'' wat "'n klip" beteken, dus is die Engelse Dus kan 'n mens die woorde ''[https://en.wiktionary.org/wiki/calculator calculator]'' en ''[https://en.wiktionary.org/wiki/computer computer]'' nie direk uit Engels na Duits vertaal sonder om die Duite taal aan te pas. ==Tugela River== {| class="infobox" cellpadding=1 style="padding:0; text-align:left;" ! colspan="4" style="background:#ccf; text-align:center;" | Astronomical Conversions |- style="background:#ccc;" ! style="text-align:center;" | Quantity ! style="text-align:center;" | Value |- |parsec | style="text-align: center;"| |- |light year |style="text-align: center;" |9.43×10¹²&nbsp;km |- |AU | style="text-align: center;" | |- |Sun diam | style="text-align: center;" | |- |Earth diam | style="text-align: center;" | |- |Moon diam | style="text-align: center;" | |- |Earth's orbit | style="text-align: center;" | |- |Moon's orbit | style="text-align: center;" | |- |10³ | style="text-align: center;" |thousand |- |10⁶ | style="text-align: center;" |million |- |10⁹ | style="text-align: center;" |billion |- |10¹² | style="text-align: center;" |trillion |- |mile | | | |- | colspan=4 style="background:#ddd; text-align:center" | {{navbar|Template:Common metric prefixes|mini=1}} |} References<ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.britishempire.co.uk/forces/armycampaigns/africancampaigns/zuluwar/zuluwar.htm |title = Anglo-Zulu War 1879 |first = Charles |last = Griffin |accessdate = 2 Januarie 2016}}</ref><ref>{{en}}{{cite journal |journal = Military History Journal |volume = 6 |number = 5 |url = http://samilitaryhistory.org/vol065sb.html |title = Col A W Durnford |publisher = Die Suid-Afrikaanse Krygshistoriese Vereniging |accessdate = 3 Januarie 2016}}</ref><ref>{{en}}{{cite book |url = http://eremita.di.uminho.pt/gutenberg/2/2/3/2/22323/22323-h/22323-h.htm#Page_180 |title = Impressions of South Africa |first = James |last = Bryce |locatioj = London |publisher = MacMillan |year = 1899}}</ref><ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.britishempire.co.uk/forces/armycampaigns/africancampaigns/zuluwar/zuluwar.htm |title = Anglo-Zulu War 1879 |accessdate = 23 Desember 2015}}</ref> *Bulpin<ref name=Bulpin/>{{rp|263}} <ref>{{en}}{{cite book |url = http://eremita.di.uminho.pt/gutenberg/2/2/3/2/22323/22323-h/22323-h.htm#Page_180 |title = Impressions of South Africa |first = James |last = Bryce |locatioj = London |publisher = MacMillan |year = 1899}}</ref><ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.britishempire.co.uk/forces/armycampaigns/africancampaigns/zuluwar/zuluwar.htm |title = Anglo-Zulu War 1879 |accessdate = 23 Desember 2015}}</ref> Poor roads - [http://eremita.di.uminho.pt/gutenberg/2/2/3/2/22323/22323-h/22323-h.htm#Page_180|Discussion about roads (pg 180)] (1899) Discussion about roads - bridges are rare. Boer commando raid via [http://www.conan-doyle.narod.ru/other/war/conan-doyle-chapter-04.htm Jamesons Drift] to Greytown It took 5 days to ferry across 5,000 men, 384 ox wagons, 3,400 baggage animals and 600 civilian wagoners and drivers. The road ahead was muddy and impeded by steep bank dongas which would have slowed the progress of his column so Pearson split it into two divisions, setting off on the 18th and 19th Jan.<ref>{{cite web |url = http://www.britishempire.co.uk/forces/armycampaigns/africancampaigns/zuluwar/zuluwar.htm |title = Anglo-Zulu War 1879 |accessdate = 23 Desember 2015}}</ref> *Tugelawaterval<ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.worldwaterfalldatabase.com/waterfall/Tugela-Falls-2/ |title = Tugela Falls |publisher = World Waterfall Database |accessdate = 2 Januarie 2016}}</ref> *Sahlumbe<ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.gov.za/mec-mchunu-handed-over-tugela-river-vehicle-bridge-overjoyed-sahlume-community |title = MEC Mchunu handed over the Tugela River vehicle bridge to an overjoyed Sahlume Community |publisher = Suid-afrikaanseregerings nuusafdeling |accessdate = 2 Januarie 2016}}</ref> (Close to Weenen, 61 km downstream from Colens, 44 km upstream from Tugela Ferry) {| class="wikitable sortable" |- !Afstand (km) !Hoogte (m) !Plek |- |0 |3054 |[[Mont-aux-Sources]] |- |1 |2968 |Tugelawaterval (kruin) |- |2 |2020 |[[Tugelawaterval]] (voet) |- |81 |1112 |Bergville (R74 padbrug) |- |111 |1074 |[[Spioenkopdam]] (muur) |- |177 |957 |[[Colenso]] (Bulwerbrug) |- |278 |541 |[[Tugela Ferry]] |- |398 |199 |Jameson's Drift |- |485 |17 |Spoorwegbrug |- |502 |0 |Tugela Mond |} Tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]], toe [[Ladysmith]] beleër is, gee die rivier verdediging aan die Boeremagte. Pogings deur die Britse magte onder [[Redvers Henry Buller|Redvers Buller]] om die rivier oor te steek het by [[Slag van Colenso|Colenso]], [[Slag van Vaalkrans|Vaalkrans]] en [[Slag van Spioenkop|Spioenkop]] misluk. Uiteindelik het die Britse magte by [[Slag van Pietershoogte|PietersHill]] die rivier oorgesteek om Ladysmith te bevry.<ref>{{cite book |title = Buller's Campaign |first = Julian |last = Symons |publisher = The Cresent Press |location = London |year = 1963]]}}</ref> ===Brûe=== [[Lêer:Bulwer Bridge, Colenso.JPG|duimnael|Die Bulwerbrug, geopen in 1879, was die eerste eerste brug oor die Tugelarivier.]] In 1973, is drie ontwikkelingslinte in Natal geïdentifiseer. Die eerste lint volg die oorsponglikke roet tussen Durban en Newcastle. Die tweede lê tussen Newcastle en Richardsbaai edn die derde volg die Noordskusroet tussen Richardsbaai en Durban. Binne hierdie drie ontwikkelinslinte lê 'n streek met min ontwikkeling. Die Tugela se bolope tussen die Drakensberg en Colenso lê die eerste van hierdie ontwikkelingslinte en sy mondgebied lê in die derde van die ontwikkelingslinte.<ref>{{en}}{{cite journal |url = http://www.natalia.org.za/Files/3/Natalia%20v03%20article%20p27-31%20C.pdf |title = Town and Regional Planning in Natal |journal = Natalia |volume = 3 |pages 26-30 |year = 1973 |publisher The Natal Society Foundation |first = RA |last = Pistorius}}</ref> Die middel van die driehoek bevat die heuwelagtige Tugelavalei en sy omgewing. In hiedie stuk van die rivier is daar net twee enkelbaan brûe, 'n brug by [[Tugela Ferry]] en 'n brug by Jamesons Drift. Die pad oor die Jameseons Drift brug is nog steed 'n stofpad. Die direkte afstande tussen verskei stede is:<ref>Google Earth</ref> *44,9 km Mont-aux-Source tot Bergville (1118 m) *45 km Bergville - Colenso (960 m - Bulwer Brug) *61 km Colenso - Tugela Ferry (539 m) *43 km Tugela Ferry - Jameson's Drift (294 m) *72 km Jamesons Drift - Zululand Railway Bridge (16 m) *12 km Zululand Railway Bridge - Indian Oseaan (0 m) ====Boloop gebied==== Die eerste brug oor die Tugela is die Bulwer Brug by Colenso. In vroër jare was daar 'n pont hier en Colenso het die Zoeloe naam ''iSkipeni'' (plek van die boot) gekry.<ref>{{en}}{{cite book |title = Natal and the Zulu Country |edition = 3rd |author = Bulpin, TV |publisher = T.V. Bulpin Publications Ltd |location = Cape Town |language = Engels |page = 248 |year = 1966}}</ref> Hiedie brug is in 1871 voorgestel en is in 1879 geopen om die weg tussen Durban en die diamantvelde in [[Kimberley]] te vermaklik.<ref>{{en}}{{cite journal |url = http://natalia.org.za/Files/44/Natalia%20No%2044.pdf |title = Early proposed roads in the KwaZulu-Natal Drakensberg |journal = Natalia |volume = 44 |pages 1 |year = 2014 |publisher The Natal Society Foundation |first = Val |last = Ward}}</ref> Hierdie enkelrigting brug het die N3 hoofpad tussen Johannesburg en Durban gedra totdat die Colenso bypass in 1962 geopen is. Die brug staan nog steeds en die vormalige tolhuis is deesdae die Robert E. Stevenson Museum.<ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.nightjartravel.com/cultural/r-e-stevenson-museum |title = R E Stevenson Museum |publisher = Nightjar Travel (Pty) Ltd |year = 2015 |accessdate = 17 December 2015}}</ref> Albei brûe is now deur die dubbelbaan N3 tolwegbrug ongeveer 10&nbsp;km wes van Colenso verplaas. Colenso se spoorwegbrug, ook 'n enkelrigting brug, is in 1886 geopen. In xxxx is die spoorlyn aan albei Boererepublieke geopen. In ongeveer 1955 is die spoorlyn verdubbel en 'n nuwe spoorlynbrug langsaan die ou brug is gebou. Ander brûe is in die twintigste eeu gebou om Ladysmtih met Bergville and Winterton to koppel. ====Mond gebied==== Die mond van die Tugelarivier is ongeveer 350&nbsp;m dus is brugbou daar heelwat duurder as in the omgewing van Colenso. Ook dra die paaie en spoorweë minder vervoer. Op 18 Julie 1902 is die eerste brug oor die Tugelarivier in die kusgebied by Bonds Drift geopen. Hiedie brug is oorsprongklik deur die Zululand Railway Company gebou on Zoeloeland met die Natalkolonie te verbind. In 1904 is die ''Zululand Railway Company'' is deur die Natalse regering gekoop. In ongeveer 1930 is 'n enkelrigting padbrug naby die spoorwegbrug gebou.<ref>{{en}}{{cite web |url = https://www.geocaching.com/seek/cache_details.aspx?wp=GC1764H&title=tugela-steel-bridge |title = Tugela Steel Bridge |publisher = Groundspeak |accessdate = 23 Desember 2015}}</ref> In 1959 in 'n nuwe tweerigting padbrug oor die Tugelarivier gebou om die N2 kuspad oor die rivier te dra. Hierdie brug kry die naam "John Ross-brug" te ere van Charles Rawden Maclean (bynaam John Ross). In 1828 het Maclean, toe 'n tienerjarige, vanaf Port Natal (Durban) na Delagoabaai geloop om medisyne vir die settlement te kry.<ref>{{en}}{{cite web |url = http://wiredspace.wits.ac.za/bitstream/handle/10539/8718/ISS-164.pdf |title = South African fiction and a case history revised: An account of research into retellings of the John Ross story of early Natal |first = Stephen |last = Gray |publisher = African Studies Institute, University of the Witwatersrand |date = 25 April 1988 |accessdate = 23 Desember 2015}}</ref> In 1987, is die John Ross Bridge tydens 'n vloed weggespoel. Die noordwaartse verkeer is oor die ou padbrug afgelei terwyl die suidewaartse verkeer oor die brug by Tugela Ferry afgelei is.<ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.nctforest.com/home.php?nav=pubs&pubtypeid=3 |title = Linking independent timber growers to markets |publisher = NCT Forestry Co-operative Limited |accessdate = 23 Desember 2015}}</ref> Die John Ross-brug is in 89 dae herstel.<ref>{{en}}{{cite web |url = http://kznpr.co.za/uncategorized/kzn-north-coast-bridges/ |title = KZN: A Photographic and Historical Record |first = Hugh |last = Bland |date = 18 Desember 2015 |accessdate = 23 desember 2015}}</ref> ====Middelgebied==== Die middel van die driehoek bevat die heuwelagtige Tugelavalei en sy omgewing. In hiedie stuk van die rivier is daar net twee enkelbaan brûe, 'n brug by [[Tugela Ferry]] en 'n brug by Jamesons Drift. Die pad oor die Jameseons Drift brug is nog steed 'n stofpad. Vanaf voor die Zoeloe oorlog van 1879 is daar 'n ferry by Smits Drift. Hierdie plek kry die naam "Tugela Ferry".<ref name=Bulpin/> Tussen 1918 en 1937 is die ferry met 'n enkelrigting 166&nbsp;m lank brug verplaas. In 2014 is dir voorgestel om 'n nuwe dubbelrigting brug lanksaan die huidige brug te bou.<ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.sahra.org.za/sahris/sites/default/files/heritagereports/2015-06-30%20-%20Annexure%20D3%20Heritage%20impact%20assessment%20report%20Rev%201%20RK_0.pdf |title = Desktop Heritage Survey for the proposed Tugel Ferry Bridge |date = 10 April 2014 |first = Gavin |last = Anderson |publisher = Kinvig & Associates |accessdate = 23 Desember 2015}}</ref> ===Algemeen=== Die Tugelarivier vloei deur bergagtige gebied en het drie oorgangstreke. Die grootse oorgangstreek is die streek tussen sy bron en Colenso. Colenso le ongeveer 100&nbsp;km van die rivierbron af en deesdae is daar heelwat bruê in hierdie gebied, meestal te doen met vervoer tussen Durban en die Witwatersrand. Die eerste kruisingsplek was die Kommandodrif. Hy is in 1855 na Colenso hernoem. Hiedie drif is in 1879 deur die eenrigting Bulwerbrug vervang. In 1885 is 'n spoorwegbrug ook in Colenso gebou. Seerdat 1885 is hiedie bruê met groter bruê vervang. Terseldertyd is ander brue stroomop van Clenso gebou. Die tweede kruisingstreek is by Tugela Ferry, ongeveer halfpad tussen die rivier se bron en sy mond.<ref name="BI">{{citation |author=Helmut Kahnt |title=BI-Lexikon Alte Maße, Münzen und Gewichte |publisher=VEB Bibliographisches Institut |location=Leipzig |year=1986 |pages=380}}</ref> *[http://www.safrika.org/Pics/Natal-map-01.gif Map 1954] *[https://pathfinda.com/en/tugela/324 Check thi sout] *[https://www.geocaching.com/seek/cache_details.aspx?wp=GC1764H&title=tugela-steel-bridge (Bonds drift)] *[http://natalia.org.za/Files/44/Natalia%20No%2044.pdf Route to the diamopnd fields] *[https://eprints.soas.ac.uk/12772/1/Whelan_3281.pdf ferries operated by traders] *[https://www.jstor.org/stable/pdf/3819797.pdf?seq=1#page_scan_tab_contents More about John Ross? Tugela river? - JSTOR] *[http://www.alamy.com/stock-photo-the-restoration-of-catewayo-the-military-escort-crossing-the-tug-79309491.html?pv=1&stamp=2&imageid=B1E4CFCD-7740-4F82-ACFE-68EF105CA3E3&p=103351&n=42&orientation=0&pn=1&searchtype=0&IsFromSearch=1&srch=foo%3dbar%26st%3d0%26sortby%3d2%26qt%3dtugela%26qt_raw%3dtugela%26qn%3d%26lic%3d3%26mr%3d0%26pr%3d0%26aoa%3d1%26creative%3d%26videos%3d%26nu%3d%26ccc%3d%26bespoke%3d%26apalib%3d%26ag%3d0%26hc%3d0%26et%3d0x000000000000000000000%26vp%3d0%26loc%3d0%26ot%3d0%26imgt%3d0%26dtfr%3d%26dtto%3d%26size%3d0xFF%26blackwhite%3d%26cutout%3d%26archive%3d1%26name%3d%26groupid%3d%26pseudoid%3d%26userid%3d%26id%3d%26a%3d%26xstx%3d0%26cbstore%3d0%26lightbox%3d%26resultview%3dsortbyPopular%26gname%3d%26gtype%3d%26apalic%3d%26tbar%3d1%26pc%3d%26simid%3d%26cap%3d1%26customgeoip%3d%26vd%3d0%26cid%3d%26saveQry%3d%26editorial%3d1%26t%3d0%26edoptin%3d British army crossing 1883] *[http://www.alamy.com/stock-photo-the-rebellion-in-the-transvaal-south-africa-1881-tugela-ferry-on-77309672.html?pv=1&stamp=2&imageid=22D55E08-3A23-4138-86E7-62A0C2F02543&p=173514&n=83&orientation=0&pn=1&searchtype=0&IsFromSearch=1&srch=foo%3dbar%26st%3d0%26sortby%3d2%26qt%3dtugela%26qt_raw%3dtugela%26qn%3d%26lic%3d3%26mr%3d0%26pr%3d0%26aoa%3d1%26creative%3d%26videos%3d%26nu%3d%26ccc%3d%26bespoke%3d%26apalib%3d%26ag%3d0%26hc%3d0%26et%3d0x000000000000000000000%26vp%3d0%26loc%3d0%26ot%3d0%26imgt%3d0%26dtfr%3d%26dtto%3d%26size%3d0xFF%26blackwhite%3d%26cutout%3d%26archive%3d1%26name%3d%26groupid%3d%26pseudoid%3d%26userid%3d%26id%3d%26a%3d%26xstx%3d0%26cbstore%3d0%26lightbox%3d%26resultview%3dsortbyPopular%26gname%3d%26gtype%3d%26apalic%3d%26tbar%3d1%26pc%3d%26simid%3d%26cap%3d1%26customgeoip%3d%26vd%3d0%26cid%3d%26saveQry%3d%26editorial%3d1%26t%3d0%26edoptin%3d Tugela ferry 1881] *[http://www.natalia.org.za/Files/3/Natalia%20v03%20article%20p27-31%20C.pdf No development along Tugela] *[https://archive.org/stream/natalillustrated00harr#page/172/mode/2up Implies only two good crossing points] == Area of Cap == It is required to demonstrate that if a rectangle is constructed around a segment using the chord length as one side of the rectangle and the height of the segment as the height of the rectangle, then the ratio of the area of the segment to the area of the rectangle (<math>Q</math>) satisfies the equation :<math>\frac{\pi}{4} <= Q <= \frac{2}{3} </math>. Consider the equation of a circle <math>y^2 + x^2 = r^2</math> which has solution <math> y = \sqrt{r^2 - x^2}</math> Choose two points <math>(-a , h)</math> and <math>(a , h)</math> on the curve. The area of the rectangle is clearly <math>2a(r-h)</math> and the area of the cap is <math>\int_{-a}^{a}\sqrt{r^2 - x^2} dx - 2ah</math> Define <math>u</math> such that <math>u = \frac{x}{r}</math> and <math>b = \frac{a}{r}</math>. The area of the rectangle becomes <math>2b(1-h) = 2b - 2bh</math> and the area of the cap is <math>\int_{-b}^{b}\sqrt{1 - u^2} du - 2bh</math>. The Taylor series of <math>\sqrt{1 + p}</math> is <math>1 + \frac{1}{2}p - \frac{1}{2 \cdot 4} p^2 + \frac{1 \cdot 3}{2 \cdot 4 \cdot 6}p^3 - \cdots</math> Expanding the integrand as a Taylor series give the area of the cap as <math>\int_{-b}^{b}1 - \frac{1}{2}u^2 - \frac{1}{2 \cdot 4} u^4 - \frac{1 \cdot 3}{2 \cdot 4 \cdot 6}u^6 - \cdots du - 2bh</math> If we let u become vanishingly small, we can neglect all powers of <math>u^4</math>, <math>u^6</math> etc and the area of the cap becomes <math>\int_{-b}^{b}1 - \frac{1}{2}u^2 du - 2bh</math> [[Lêer:Vertrag_von_Verdun_en.svg||duimnael|250px|Vertrag von Verdun (847)]] ==Verwysings== {{verwysings}} ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Reflist|group=Nota}} En ook *http://www.afrikanergeskiedenis.co.za/presidente/biografiese-profiele/profiel-jan-brand/ *http://www.afrikanergeskiedenis.co.za/presidente/biografiese-profiele/profiel-j-h-de-la-rey/ *http://www.afrikanergeskiedenis.co.za/presidente/biografiese-profiele/profiel-cr-de-wet/ *http://www.afrikanergeskiedenis.co.za/presidente/biografiese-profiele/cp-hoogenhout-1843-1922/ ==Verskeie verwysings== *[https://books.google.co.uk/books?id=2x4bIdTkcEAC&pg=PA225 Mathematicians of the French Revolution] *[https://books.google.co.uk/books?id=gzTcvJSAIvwC&pg=PA211 - Measure of enlightenment] *[http://www.jstor.org/stable/41135030?seq=17#page_scan_tab_contents On the Metric System of Weights and Measures, and its proposed Adoption in this Country (UK) - 1864] *[http://www.2iceshs.cyfronet.pl/2ICESHS_Proceedings/Chapter_16/R-8_Borgato.pdf Metrication in Italy]] *[http://www.2iceshs.cyfronet.pl/2ICESHS_Proceedings/Chapter_16/R-8_Paixao_Jorge.pdf Metrication in Portugal] *[https://repositorio.ipcb.pt/bitstream/10400.11/1440/1/Particularities.pdf More metrication in Portugal] *[http://iupap.org/wp-content/uploads/2014/05/A4.pdf Symbols for quantities] *[https://books.google.co.uk/books?id=qkY4AAAAMAAJ Principals of Commercial science 1831/2] *[http://www.ajol.info/index.php/smsajms/article/viewFile/143746/133458 Railways during the Boer War] [[Category:Contains images from NC Commons]] p1zj7hfovwerlwr8oodbwxz84xqb8p6 0 88488 2893231 2664601 2026-04-12T14:51:39Z Aliwal2012 39067 /* Verdere berekeninge */ 2893231 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Unicode 0x0025.svg|upright|duimnael|Die persentteken dui aan dat die voorafgaande getal 'n persentasie is]] Die woord "persent" beteken "uit 100" of "per 100". In [[wiskunde]] is 'n '''persentasie''' enige [[reële getal]] uitgedruk as 'n breukdeel van 100. Dit word tipies as sodanig aangedui deur toevoeging van die persentteken, "%". Persentasies is byvoorbeeld nuttig om die verskil of verhouding tussen twee meetbare hoeveelhede, of die verandering in een meetbare hoeveelheid aan te dui. 'n Verskil tussen twee persentasies word dikwels in persentasie- of basispunte aangedui, en dié is weereens nuttig waar verandering ter sprake is. == Persentasiepunt (pp)== Wanneer 'n persentasie (byvoorbeeld 'n rentekoers) toeneem van 10% tot 15% kom dit neer op 'n verhoging van (15-10)/10 = 50%. Soms is dit egter makliker om van die verskil in persentasie te praat, en dan word die term "persentasiepunt" (afgekort as "pp", "p.p." of "ppt"<!-- in Engels, vir wiskundenotasie is onderskeid seker nie nodig nie-->) gebruik. Indien die rentekoers dus sou toeneem van 10% tot 15%, kan ons of sê dat dit met 50% toegeneem het, maar ons kan ewenwel sê dat dit met 5 persentasiepunte toegeneem het. Gevolglik is die begrippe persent (%) en persentasiepunt (pp) verwant, maar glad nie verwisselbaar nie, en dit is baie belangrik om die regte term te gebruik om verwarring te vermy. 'n Basispunt (bp) is weer een honderdste van 'n persentasiepunt (pp), en word dus vir heelwat kleiner toenames of afnames gebruik. === Die betekenis van 'n persentasie === Die woord persent is afgelei van die [[Latyn]]se woord ''per centum'', wat '''per honderd''' beteken. Die begrip persentasie verwys na 'n getalverhouding, en in breukvorm verwys dit na 'n baie spesifieke [[Breuk (wiskunde)|breuk]], nl. 'n breuk waarvan die noemer 100 is. Wat hier met 'n verhouding bedoel word, kan aan die hand van die volgende sin verduidelik word: "Volgens studies beskik sowat 75% van leerlinge wat goed vaar in wiskunde, ook oor musiektalent." Die volgende opmerkings is nou relevant: Die persentteken "%" agter die getal dui aan dat die noemer 100 moet wees, en 75% word dan soos volg as 'n breuk uitgedruk: 75⁄100. Met hierdie kennis kan mens dan sê dat 75 uit elke 100 leerlinge wat goed vaar in wiskunde, ook oor musiektalent beskik. Die verhouding is dus 75 uit 100, of 75 per honderd. Hier volg voorbeelde van vier verskillende breuke wat as persentasies geskryf word: # 75⁄100 = 75% # 22⁄100 = 22% # 5⁄100 = 5% # 6⁄10 = 60% (en wel nié 6% nie) By die laaste vergelyking is die breuk se noemer aanvanklik nie 100 nie. Om die breuk dan na 'n persentasie te herlei, moet die noemer na 100 verander word, en die teller moet ooreenkomstig aangepas word, d.w.s. met 'n faktor van 10 vergroot word. 'n Verdere voorbeeld kan oorweeg word: '''Skakel die breuk 3⁄10 om as 'n persentasie: ''' Eerstens word 3⁄10 herlei na 'n gelykwaardige breukgetal met 'n noemer van 100:  3⁄10 = 30⁄100 Tweedens kan hierdie breukgetal dan geskryf word as 'n persentasie van 30%. Die vasstelling van die persentasie in twee stappe, het hier verhoed dat die antwoord foutiewelik as 3% geskryf word.) Die volgende vier voorbeelde kan as 'n oefening weer in persentasies omgeskakel word: # 9⁄10 # 12⁄20 # 15⁄25 # 3⁄4 Die uitvoering in twee stappe is hier telkens nutting, omdat geeneen van die noemers reeds 100 is nie. ===Herleiding na desimale breuke=== 25% =  25⁄100  = 0.25<br> 25% is dieselfde as die breuk 25⁄100, en albei is weer dieselfde as die desimale breuk 0,25. Al drie beteken 25 uit 'n 100, of 25 per honderd. '''Voorbeeld:'''<br> '''Bepaal 25% van 200''' Eerstens word 25% as 'n desimale breuk uitgedruk:  25% = 0,25<br> Dan word die desimale breuk met 200 vermenigvuldig: 0,25 X 200 = 50<br> Daarom: 25% van 200 = 50 óf 10% van 200 = 200 gedeel deur 10, d.i. 0,1 X 200 = 20<br> 25% van 200 = (10% van 200) + (10% van 200) + (5% van 200) = 20 + 20 + 10 = 50 Daarom: 25% van 200 = 50 == Verdere berekeninge== Hoeveel is ''n''% van ''a''? : <math>n\%\text{ van }a=\frac{n}{100} \times a.</math> ===Voorbeeld 1=== : <math>36\%\text{ van }38 =\frac{36}{100} \times 38 = 13{,}68</math>. Hoeveel persent is ''a'' van ''b''? Antwoord: : <math>\frac ab\times 100 </math> ===Voorbeeld 2=== Hoeveel persent is 15 van 572? Antwoord: : <math>\frac{15}{572}\times 100 = 0{,}0262\times 100= 2{,}62</math> Dus: 15 is 2,62% van 572. ===Vermenigvuldiging van persentasies=== Wat is 70% van 60% ? : <math>70\%=\tfrac{70}{100}, 60\%=\tfrac{60}{100}</math>, dus : <math>70\%\text{ van } 60\% =\tfrac{70}{100} \times\tfrac{60}{100}=0{,}42=42\%</math> 70% van 'n 60%-gedeelte is dus 42% van die oorspronklike hoeveelheid. ===Voorbeelde in alledaagse lewe=== # Tans is die damme in die Wes-Kaap 75% vol. # Die prys van brandstof styg volgende week met 11%. # Boere het laasjaar 18% van hulle oeste verloor a.g.v. haelskade. # Statistiek het bewys dat 65% van alle mense wat ernstig beseer word in ongelukke, nie hulle veiligheidsgordels dra nie. ==Oefeninge== Die volgende oefeninge kan die begrip van 'n persentasie tuisbring. '''1. Skryf as persentasie:''' * 0,01 * 0,78 * 0,13 * 2,5 * 1,63 * 0,07 * 0,005 '''2. Skryf as 'n persentasie:''' * 30/100 * 350/100 * 24/100 * 4/100 * 1/10 * 1/5 * 12/25 '''3. Uit 'n opname het 14 uit 20 leerlinge van die nuwe koeldrankgeur gehou.''' * Watter breuk van leerlinge hou van die nuwe geur. * Hoeveel leerlinge verwag jy sou hou van die geur as jy 100 leerling gaan vra? * Watter persentasie van die leerlinge hou van die nuwe geur? '''4. 'n Boer het 'n plaas van 150&nbsp;ha. Op 30&nbsp;ha is mielies geplant en 50&nbsp;ha gebruik hy vir weiding.''' * Watter persentasie van die plaas is met mielies beplant? * Watter persentasie van die plaas gebruik hy vir weiding? '''5. Skryf net die antwoorde neer:''' * 50% van: 12; 44; 68; 204 * 25% van: 20; 60; 68; 132 * 5% van: 40; 80; 160; 300 * 1% van: 20; 100; 1 000; 150 '''6. Bereken:''' * 25% van 80 * 30% van R150 * 100% van 80ml * 12,5% van 200 * 1% van R2 '''7. Van watter getal is:''' * 15 gelyk aan 25% van die getal? * 20% van die getal gelyk aan 40? * 5 gelyk aan 1% van die getal? * 10 gelyk aan 5% van die getal? == Bronnelys == {{Wikt|persent}} * http://wiskunde-graad-7.blogspot.co.za/search/label/persentasie {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Getalle]] [[Kategorie:Simbole]] [[Kategorie:Wiskunde]] 2auf2mw36py7t3msydpy9u9a4qa2qi5 3 93218 2893477 2844876 2026-04-13T08:34:07Z Aliwal2012 39067 Argiveer 2025 geselse 2893477 wikitext text/x-wiki {{argiefboks|4 | argief1 = [[/argief2018/19|2018/19]] | argief2 = [[/argief2020/21|2020/21]] | argief3 = [[/argief2022/23|2022/23]] | argief4 = [[/argief2024/25|2024/25]] }} == King Parrot == {{ping|Dumbassman}}, die enigste bron wat jy verskaf het bespreek net hulle video. Daar is geen bronne vir die ander inligting nie. Die Engelse Wiki het 14 bronne. Help asb! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:00, 27 Augustus 2025 (UTC) :Ja baas [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 06:32, 28 Augustus 2025 (UTC) == Weesblaaie == Jy is welkom om artikels soos [[Marilyn Knowlden]], wat wees is, se geboortedatums en sterftedatums by te werk sodat hulle nie meer wees is nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:52, 21 September 2025 (UTC) :Yes mnr, maak sin, dankie. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 17:53, 21 September 2025 (UTC) == Vertaler == {{ping|Dumbassman}}, watse vertaler/KI gebruik jy tans? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:50, 20 Oktober 2025 (UTC) :@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] Google translate [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:55, 20 Oktober 2025 (UTC) ryb8ew8i6h1lqu5ydxm7ycaqduwdx7t 0 101134 2893203 2870019 2026-04-12T13:59:58Z Aliwal2012 39067 /* Reistyd en snelheid */ 2893203 wikitext text/x-wiki [[Lêer:NZASM line map.svg|duimnael|400px|Die spoorwegnetwerk van die Zuid-Afrikaansche Republiek in 1899 (aan die begin van die [[Tweede Vryheidsoorlog]]).]] Die '''Nederlands-Suid-Afrikaanse Spoorwegmaatskappy''' ([[Nederlands]]: ''Nederlandsch-Zuid-Afrikaansche Spoorwegmaatschappij''; afgekort NZASM) was 'n [[maatskappy]] wat in Junie 1887 in [[Amsterdam]] gestig is en 'n lisensie verkry het om die spoorweë van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] te bou en te bedryf. Dit is deur [[Nederland]]se, [[Duitsland|Duitse]] en Transvaalse sakelui gefinansier.<ref name="Davis-Wilburn">{{en}}{{Cite book | last = Davis | first = Clarence | authorlink = | author2=Wilburn Kenneth | title = Railway Imperialism | publisher = Greenwood Press | year = 1991 | location = New York | pages = 30–33 | url = | doi = | id = | isbn = 0-313-25966-6}}</ref> Die lisensie is toegestaan op voorwaarde dat die roete van [[Delagoabaai]] na [[Pretoria]] voor einde 1894 voltooi word. Dié spoorlyn is deur die Britse ingenieur Thomas Hall opgemeet en op [[2 November]] [[1894]] geopen. Die doel van die lyn was om die Zuid-Afrikaansche Republiek se afhanklikheid van die Britse kolonies in die suide te verminder. Deur 'n spoorlyn na die ooste tot in die Portugese kolonie [[Mosambiek]] te bou, kon die ZAR 'n handelsroete na die see gebruik wat nie deur Britse gebied loop nie. Die NZASM het vyf spoorlyne gebou – die [[#Oosterlijn|Oosterlijn]] van Pretoria tot by die Portugese grens wat verbind is met die Portugese spoorlyn vanaf Delagoabaai; die [[#Zuid-Oosterlijn|Zuid-Oosterlijn]] van [[Germiston|Elandsfontein]] tot by die Natalse grens wat verbind is met die [[Natalse Regeringspoorweë|Natalse spoorweë]] na [[Durban]]; die [[#Zuiderlijn|Zuiderlijn]] vanaf Pretoria tot by the Vrystaatse grens wat verbind is met die Kaapse/Vrystaatse spoorweë na [[Kaapstad]], [[Port Elizabeth]] en [[Oos-Londen]]; die [[#Zuid-Westerlijn|Zuid-Westerlijn]] tussen [[Krugersdorp]] en [[Klerksdorp]] en die [[#Randtrem|Randtrem]] tussen [[Krugersdorp]] en [[Springs]]. Nadat Pretoria tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] deur die Britse magte beset is, is die spoorweë deur die ''Imperial Military Railways'' bedryf en ná die oorlog deur die [[Sentraal-Suid-Afrikaanse Spoorweë]] oorgeneem. Die maatskappy is in 1908 [[Likwidasie|gelikwideer]]. Dit het dieselfde [[Kaapspoor|3 voet 6 duim]] (1067&nbsp;mm) breë spoor van albei die naburige [[Kaapse Regeringspoorweë]] en [[Natalse Regeringspoorweë]] gebruik. Behalwe die Randtrem, is al die spoorlyne enkelspoorlyne. == Vestiging en finansieël == === Stigting === [[Lêer:Overzicht voorgevel beursgebouw - Amsterdam - 20319250 - RCE.jpg|duimnael|[[Amsterdam]] se beurs (1845–1903)]] In 1884 het Kruger 'n toegewing aan die Nederlandse firma Maarschalk gegee om 'n spoorlyn van die Portugese grens tot in Pretoria te bou. Die ondersteuners van die maatskapy het gesukkel om die nodige kapitaal te bekom. Met die ontdekking van [[goud]] aan die [[Witwatersrand]] in 1886 trek baie mense na die goudvelde. In teenstelling met die inwonerbevolking wie hoofsaaklik boere was, het hulle nie hul eie voedsel geproduseer nie, maar dit van voedselhandelaars gekoop. As 'n gevolg, het die prys van voedsel gestyg, veral omdat dit duur was om transportryers te gebruik om voedsel van êrens anders te vervoer. Tussen 1885 en 1889 het die prys van mielies aan die Witwatersrand van 9s&nbsp;6d tot 60 sjielings gestyg.<ref name="Cripps" /> Dit geld ook vir ander ware en vir mynboumasjinerie. Die volume van goedere wat sodanig vervoer is, was groot genoeg om die vervoerkoste met meer as 60% te verminder indien spoorvervoer gebruik sou word.<ref name="Cripps" />{{rp|43}} Nadat goud ontdek is, is die voorgestelde maatskappy deur beide Nederlandse en Duitse beleggers, veral die ''Berliner Handelgesellschaft'' (BHG), ondersteun.<ref name="Wilburn" />{{rp|25-40}} Die ''Nederlandsch-Zuid-Afrikaansche Spoorwegmaatschappij'' is in Amsterdam in Junie 1887 gestig met 'n [[Kapitaal (ekonomie)|kapitaal]] van fl&nbsp;14,7 miljoen (£1,16 miljoen). BHG was die grootse aandeelhouer in die maatskapy.<ref>{{en}}{{cite book |url = https://books.google.co.uk/books?id=MRDpAAAAIAAJ&pg=PA21&lpg=PA21&dq=NZASM+capital&source=bl&ots=U3eeTMS5W9&sig=TIfH1UY4IDcq-Ta_uqLpvCUBNvM&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjK5tz34PTRAhXBAsAKHW0ODXA4ChDoAQgZMAA#v=onepage&q=NZASM%20capital&f=false |title = South Africa and Southern Mozambique: Labour, Railways, and Trade in the making of a Relationship |first = Simon E |last = Katzenellenbogen |publisher = Manchester University Press |year = 1982 |isbn = 0-7190-0853-0 |page = 21}}</ref> Duitse firmas kry die meeste van die kontrakte om die nuwe spoorstelsel te bou: ingenieurswerke is deur ''Lenz & Co'', 'n filiaal van BHG, terwyl materiaal grotendeels van ''Köln-Deutzer Waggonfarik'' en ''Bochumer Verein für Bergbau und Gußstahlfabrikation'' verkry is.<ref name="Seligmann">{{en}}{{cite book |title = Rivalry in Southern Africa 1893–99: The Transformation of German Colonial Policy |first = Mathew S |last = Seligmann |publisher = Macmillan |location = London |isbn = 978-1-349-40191-8 |doi = 10.1057/9780230379886 |url = https://books.google.co.uk/books?id=l5Z_DAAAQBAJ&pg=PA38&lpg=PA38&dq=NZASM+capital&source=bl&ots=Zul_em5q5D&sig=W6ankfv3Y1C3qq3T-8eym2W6s0I&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiPvozO3vTRAhXjAcAKHUCpBk0Q6AEIRTAH#v=onepage&q=NZASM%20capital&f=false |year = 1998}}</ref>{{rp|38}} Teen die begin van 1892 het NZASM meer geld benodig om die bou van die Oosterlijn te voltooi. Europa het onder 'n finansiële depressie gebuk gegaan, en die ZAR-regering het amper bankrot gespeel. [[Cecil John Rhodes|Rhodes]] het namens die Kaapkolonie 'n lening van £2 miljoen teen 'n rente van 4,5% vir die bou van die oosterlijn aan die ZAR aangebied, maar Kruger wou dit nie aanvaar en daarmee van die Kaapse regering afhanklik wees nie. Hierna het Rothschild, 'n Londense finansier, 'n lening, ook van £2 miljoen, teen 'n rente van 5% aangebied. Kruger het hierdie aanbod toe aanvaar, en die lening is later tot £2,5 miljoen teen 'n rente van 5,8% verhoog.<ref name="Wilburn" /> Rothschild se rede was egter nie om 'n inkomste uit die spoorlyn te verkry nie, maar om te sorg dat die spoorlyn vir sy myne in Johannesburg bruikbaar was.<ref>{{en}}{{cite book |url = http://personal.lse.ac.uk/kerby/images/FTF.pdf |first = Edward MK |last = Kirby |date = 19 Junie 2012 |title = Financing the Foe: A case study on the financing of an independent railway to the Zuid-Afrikaansche Republiek between 1882 and 1902 |publisher = London School of Economics and Political Science (PhD thesis) |archive-date = 9 Augustus 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170809050141/http://personal.lse.ac.uk/kerby/images/ftf.pdf |url-status = dead }}</ref> Teen die einde van 1896 was die totaal van NZASM se lenings £6,05&nbsp;milljoen waarvan 59,5% in Britse pond gedenomineerd was en 40,5% in Nederlandse gulders. Die geweegde gemiddelde rente was 4,77% p.j.<ref name="Inquiry">{{en}}{{cite book |title = The mining industry. Evidence and report of the Industrial commission of enquiry |url = https://archive.org/details/miningindustrye00minegoog |publisher = Transvaal and Orange Free State Chamber of Mines |date = 20 September 1897 }}</ref>{{rp|686-687}} === Winste en misbruik van monopolie === Aangesien die NZASM 'n monopolie op spoorbedrywighede binne die ZAR gehad het, was hul tariewe hoog en aandeelhouers het 'n goeie opbrengs op hul beleggings verdien. Die Kamer van Mynwese beweer egter dat in vergelyking met die [[Natalse Regeringspoorweë]] (NGR) en [[Kaapse Regeringspoorweë]] (CGR), die NZASM se tariewe te hoog was en dat 'n bedryfswins van ongeveer £3291 per spoorweg-myl oordrewe was. In vergelyking, was die bedryfswins van die Kaapse Regeringspoorweë £1504 per spoorweg-myl terwyl die bedryfswins van die Natalse Regeringspoorweë £1504 per spoorweg-myl was. Die bedryfswins van NZASM was 14s&nbsp;7d (£0,73) per treinmyl terwyl die ooreenstemmende syfers vir die CGR en NGR 8s&nbsp;4d (£0,42) en 7s&nbsp;11{{frac|1|2}}d (£0,397) was.<ref name="Inquiry" />{{rp|491}} {| class="infobox bordered" style="font-size: 95%;" |- style="text-align:center;" |'''Geldsoorte van die ZAR''' |- |Die ZAR se geldstelsel<br />was dieselfde as die 19de eeuse<br />Britse geldstelsel. {| class="wikitable" |- style="text-align:center;" |12 pennies (d) = 1 sjieling |- style="text-align:center;" |20 sjielings (s) = 1 pond (£) |} |} Nadat al drie spoorlyne na Johannesburg voltooi is, ontstaan daar 'n handelstryd tussen die ZAR en sy buurstate. Om politieke redes, verkies die ZAR die Oosterlijn bo die Zuiderlyn of die Zuidoosterlijn, want daarmee kry die ZAR toegang tot die see sonder om deur Britse gebiede te ry. Die nadeel van die Oosterlijn was die swak fasiliteite by Lourenço Marques se hawe – dit kon geen seevarende skepe ontvang nie en sy twee kaaie kon slegs 60 ton ware per dag hanteer.<ref name=Seligman>{{en}}{{cite book |url = https://books.google.co.uk/books?id=l5Z_DAAAQBAJ&pg=PA37&lpg=PA37&dq=seligman+nzasm&source=bl&ots=Zul-mk7leL&sig=36JAXaefmsdtbf-Wjxc25wI0DNE&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiKltDKy6jSAhWEF8AKHTKVBigQ6AEIHDAA#v=onepage&q=seligman%20nzasm&f=false |title = Rivalry in Southern Africa 1893–99: The Transformation of German Colonial Policy |page = 37 |first = Mathew S |last = Seligman |publisher = Macmillan Press |year = 1998 |location = Basingstoke |isbn = 978-1-349-40191-8 |doi = 10.10576/9870230379886}}</ref> Om handelsredes ondersteun die Vrystaat en die Kaapkolonie die Zuiderlijn terwyl Natal die Zuidoosterlijn ondersteun.<ref name="Walker" />{{rp|406}} In 1895 diskrimineer NZASM se tariewe op die 84&nbsp;km Zuiderlijn (Vaalrivier-Johannesburg) teen die CGR. Dit was goedkoper vir die CGR se kliënte om hul ware op die suidelike oewer van die Vaalrivier af te laai en per ossewa na Johannesburg te vervoer as om die NZASM se Zuiderlijn tariewe te betaal. Op 28 Augustus 1895 het Kruger kennis gegee dat die Vaalrivierdrifte, naamlik Viljoensdrift en Zanddrift, vanaf 1 Oktober gesluit sou wees vir goedere wat van oorsee afkomstig was, maar oop sou bly vir plaaslik vervaardigde goedere. Die Kaapse regering het teen die sluitings beswaar gemaak en 'n spoorweg konferensie is vir November 1895 gereël. Al misluk die konferensie, is die drifte op 7 November heropen. Die driftkrisis (soos dit bekend geword het), was een van die onderliggende redes vir die [[Jameson-inval]] van 29 Desember 1895. <ref>{{cite book |url = https://books.google.co.uk/books?id=L-X-XYB_ZkIC&pg=PA382&lpg=PA382&dq=drift+crisis+jameson+raid&source=bl&ots=iOvcA9mrW-&sig=UuPUaGqizeyNIdPkhzF1DaaaSfA&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjszY3Yo6fSAhWHLsAKHTRGA3Q4ChDoAQgZMAA#v=onepage&q=drift%20crisis%20jameson%20raid&f=false |title = Historical Dictionary of the British Empire |volume = 1 |pages = 382-383 |first = Kenneth |last = Wilbburn |editor-last1 = Olson |editor-first1 = James Stuart |editor-last2 = Shadle| editor-first2 = Robert |chapter = Drift Crisis of 1895 |isbn = 0-313-29366-X |year = 1996}}</ref><ref name=Memorium>{{cite book |url = https://repository.up.ac.za/items/090d3917-cefd-4f06-bca8-945f1a36171c/full |title = In memorium N.Z.A.S.M |language = Nederlands |location = Amsterdam |year = 1908}}</ref>{{rp|50}} In 1896 rig die Kamer van Mynwese 'n klagte aan die ZAR-regering, oor onder andere, die misbruik deur NZASM van sy spoor[[monopolie]]. Op 14 April 1897 is 'n Commissie van Ondersoek deur die ZAR-regering gestig. In hul bewyse gee die Kamer van Mynwese se Spoorwegkomitee die volgende syfers:<ref name="Inquiry" />{{rp|503}} {|class="wikitable" |style='text-align: center' colspan="5" |'''Tarieve vir Roggeware en Gewoneware in pennies per myl-ton''' |- !Spoormaatskapy !Roete !Afstand (km) !Tarief<br />Roggeware !Tarief<br />Gewoneware |- |rowspan="2" |Kaapse/Vrystaatse spoor |Port-Elizabeth – Vaalrivier |style='text-align: center'|1065 |style='text-align: center'|1,30 |style='text-align: center'|2,33 |- |Oos-Londen – Vaalrivier |style='text-align: center'|988 |style='text-align: center'|1,27 |style='text-align: center'|2,35 |- |Natalse spoor |Durban – Volksrust |style='text-align: center'|497 |style='text-align: center'|1,94 |style='text-align: center'|3,04 |- |Portugese spoor |Lourenço Marques – Komatipoort |style='text-align: center'|88 |style='text-align: center'|2,44 |style='text-align: center'|4,07 |- |rowspan="3" |NZASM |Oosterlijn |style='text-align: center'|472 |style='text-align: center'|2,54 |style='text-align: center'|4,27 |- |Zuidoosterlijn |style='text-align: center'|286 |style='text-align: center'|3,26 |style='text-align: center'|5,06 |- |Zuiderlijn |style='text-align: center'|84 |style='text-align: center'|7,70 |style='text-align: center'|7,70 |} === Argitektuur === [[Lêer:Station Middelburg MP.JPG|duimnael|Middelburgstasie (150&nbsp;km vanaf Pretoria)]] Gedurende die negentiende eeu is die Nederlandse spoorweë deur die ''Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen'' (MESS) namens die [[Nederland|Nederlandse staat]] bedryf. Destyds, in Nederland, is die argitektoniese standaarde vir alle amptelike geboue deur die ''Bureau voor den Waterstaat'' voorgeskryf en die MESS het hierdie beginsel ook op spoorweggeboue toegepas. NZASM het Nederlandse ervaring in beide Nederland en Java gebruik om hul standaarde te stel.<ref name=Baker>{{en}}{{cite book |url = https://www.researchgate.net/publication/299387479_The_genesis_and_development_of_type_NZASM_buildings_and_structures_1890-1900 |chapter = Chapter 6: The genesis and development of type. NZASM buildings and structures (1890–1900) |title = A shared Dutch built heritage in South Africa |pages = 111-113 |first = Arthur |last = Baker |publisher = Visual Books |editor-last1 = Bakker |editor-first1 = KA |editor-last2 = Clarke |editor-first2 = NJ |editor-last3 = Fisher |editor-first3 = RC |isbn = 978-0-620-61972-1 |location = Pretoria |access-date = 2 Desember 2016 |archive-date = 1 Julie 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180701112554/https://www.researchgate.net/publication/299387479_The_genesis_and_development_of_type_NZASM_buildings_and_structures_1890-1900 |url-status = live }}</ref> Alhoewel NZASM hul konstruksiewerk uitgekontrakteer het, het hulle 'n kantoor in Pretoria gestig om daardie werk te verseker. Hul tekenkantoor is ook daar gevestig onder die beheer van VAHV van Lissa. Die tekenstandaarde is in die dokument ''Instructie voor het doen van voorbereidende werzaamheden voor spoorweg aanleg in de Zuid-Afrikaanse Republiek'' neergelê. Onder andere, is dit voorgeskryf dat alle tekeninge moet 210 x 340&nbsp;mm papier gebruik.<ref name="Baker" /> Voorafvervaardiging is dikwels gebruik. Alle ysterwerk is uit Europa ingevoer. Die modules vir brûe was nie groter as vyf meter nie dus kon hulle op spoorwaens vervoer word. Alle modules is deur die Duitse firma ''Gutehoffnungshiitte'' of die Nederlandse firma ''Pletterij Den Haag'' vervaardig. Spoorstawe is in stukke van nie langer as ses meter vervaardig. Waar dit moontlik was, is steenwerk plaaslik verkry, maar geklee tot NZASM-standaarde. As 'n gevolg het baie van die NZASM-stasies en brûe 'n Nederlandse gevoel wat tot vandag nog steeds op plekke soos Klerksdorp, Krugersdorp en Middelburg te sien is.<ref name="Baker" /><ref>{{cite web |url=http://www.dutchfootsteps.co.za/aboutnzasm.html |title=About NZASM |publisher=Netherlands Embassy, Pretoria |access-date=20 April 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412074926/http://www.dutchfootsteps.co.za/aboutnzasm.html |archive-date=12 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> === Personeel === Die snelle ontwikkeling van die spoorweë het beteken dat die ZAR nie in staat was om genoeg personeel te verskaf om die spoorweë te bedryf nie. Dus het tussen 1887 en 1899, meer as 3&nbsp;000 Nederlandse personeel (met hul families) na die ZAR geëmigreer.<ref>{{cite web |url=http://www.zuidafrikahuis.nl/af/content/biblioteek |title=Biblioteek – Genealogie |publisher=Zuid-Afrikahuis |location=Amsterdam |access-date=8 Januarie 2017 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20160623011943/http://www.zuidafrikahuis.nl/af/content/biblioteek |archive-date=23 Junie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Volgens Martinus Middelberg, 'n ingenieur van NZASM, was die personeelsterkte van NZASM ongeveer 3&nbsp;000 van wie die helfde Nederlanders was, 600 uit die Kaap en slegs 75 Transvalers.<ref>{{cite web |url=http://www.dbnl.org/tekst/_ned017198501_01/_ned017198501_01_0019.php |title=Een spoorwegingenieur onder vuur – Brieven van ir. M. Middelberg uit de Boerenoorlog 1899–1900 |editor-last=Veenendaal |editor-first=AJ |page=250 |publisher=Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren |access-date=3 Februarie 2017 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009122923/https://www.dbnl.org/tekst/_ned017198501_01/_ned017198501_01_0019.php |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Spoorlyne == [[Lêer:Carte du Witwatersrand, Transvaal.jpg|duimnael|300px|Drie kaarte van die NZASM-spoorweë in die Witwatersrandse gebied. (Franstalig)]] Voor [[goud]] in 1886 in die ZAR ontdek is, was dit 'n arm land. Die naaste hawens was by [[Delagoabaai]] (562&nbsp;km vanaf Pretoria), [[Durban]] (812&nbsp;km), [[Port Elizabeth]] (1188&nbsp;km) en [[Kaapstad]] (1674&nbsp;km). Behalwe Delgoabaai, was al die hawens onder Britse beheer. Op 1 Januarie 1870, kort voor [[diamant]]e in [[Griekwaland-Wes]] ontdek is, het spoorweë van oor die hele Suid-Afrika net sowat 100&nbsp;km beslaan. Sestien jaar later, kort voor goud op die [[Witwatersrand]] ontdek is, is Kimberley reeds met Kaapstad per spoorlyn verbind en was die [[Natalse Regeringspoorweë]] (NGR) besig om 'n spoorlyn van Durban na die diamantveld te bou. Die Natalse spoorlyn het [[Estcourt]] toe reeds bereik. Hierdie twee stasies was die naaste spoorwegstasies aan die ZAR. Die NGR het al toestemming gekry van die Natalse regering om die spoor oor die [[Drakensberg]] tot by Kimberley te verleng. Daar was nog geen toestemming om die spoorlyn vanaf Kimberley na die noorde te verleng nie.<ref name="SAS1953" /> Nadat goud ontdek is, was daar 'n wedywering tussen die [[Kaapkolonie|Kaap]], [[Natal (kolonie)|Natal]] en die [[Mosambiek]]se Portugese om spoorlyne na die Witwatersrand te bou. Die ZAR het voorkeur gegee aan die Delagoabaaispoorlyn omdat dit die ZAR se onafhanklikheid bevorder het. Die reëls was nie eenvoudig nie – hulle was afhanklik van die politieke situasie in Suider-Afrika en in besonder op die grille van [[Paul Kruger|President Kruger]], veral omdat hy die stemme van die transportryers wou bewaar.<ref name=Cripps>{{en}} {{cite book |url = http://uir.unisa.ac.za/bitstream/handle/10500/5966/thesis_cripps_e.pdf?sequence=1 |title = Provisioning Johannesburg, 1886–1906 (MSc thesis) |first = Elizabeth Ann |last = Cripps |type = MSc |date = 2012 |publisher = [[Universiteit van Suid-Afrika]] |access-date = 26 Januarie 2017 |archive-date = 16 Augustus 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170816214708/http://uir.unisa.ac.za/bitstream/handle/10500/5966/thesis_cripps_e.pdf?sequence=1 |url-status = live }}</ref>{{rp|47}}<ref name=Walker>{{cite book |title = A History of Southern Africa |first = Eric A |last = Walker |publisher = Longmans |year = 1967 |edition = 3de |orig-year = 1928 |location = London}}</ref>{{rp|409}}<ref name=deJongPret>{{en}}{{cite journal |url = http://repository.up.ac.za/dspace/bitstream/handle/2263/16082/001_FrontCover-p020.pdf?sequence=5&isAllowed=y |title = "The Iron Road to the Sea": The Pretoria – Mapuro Railway, 1895–1995 |first = Robert C |last = de Jong |journal = Pretoriana |publisher = Genootskap Oud-Pretoria |number = 108 |date = Augustus 1996 |access-date = 20 November 2016 |archive-date = 23 Mei 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200523035420/https://repository.up.ac.za/dspace/bitstream/handle/2263/16082/001_FrontCover-p020.pdf?sequence=5&isAllowed=y |url-status = live }}</ref>{{rp|4}} Van die begin af is al NZASM se spoorlyne met 'n spoorbreedte van 1067&nbsp;mm ([[Kaapspoor]]breedte) gebou. === Randtrem === [[Lêer:North-eastern view of the covered platform of Park Station 1897 - NZASM 100.jpg|duimnael|Die Randtrem by Johannesburg se Parkstasie, 1897.]] [[Steenkool]] is in 1887 in Boksburg ontdek en word vanaf 1888 as brandstof vir die Witwatersrand gelewer. Dit is ook in Springs in 1888 ontdek en gedurende die 1890s is die [[Witbank]] steenkoolvelde ontdek en ontwikkel. Dus word die ZAR met betrekking tot brandstof selfstandig.<ref>{{en}}{{cite journal |journal = The Journal of The South African Institute of Mining and Metalurgy |date = Julie 2003 |page = 372 |title = Coal and coal preparation in South Africa – A 2002 review |first = D |last = Peatfield |ISSN = 2225-6253 |issue = 6 |volume = 106 |url = https://www.saimm.co.za/Journal/v103n06p355.pdf}}</ref> [[Lêer:DieGatVeroorsaakDeurDieDinamietOntploffingWestelikeRigtingTeMaraisburg19Februarie1896.jpg|duimnael|links|Gat veroorsaak deur die dinamietontploffing te [[Maraisburg]] op 19 Februarie 1896]] Die Randtrem was die eerste spoorwegstelsel in die ZAR en ook die eerste onderneming van NZASM. Die bou van die eerste gedeelte van die tremstelsel is begin nadat die ontwikkelaars verlof van die [[Volksraad van die Zuid-Afrikaansche Republiek|ZAR se Volksraad]] gekry het in 1888. Hierdie gedeelte tussen [[Braamfontein]] en [[Boksburg]], 'n afstand van 26&nbsp;km, is op 17 Maart 1890 geopen. Voordat die eerste gedeelte geopen is, het die ontwikkelaars in 1889 verlof gekry om die spoorlyn met nog 53&nbsp;km tot [[Springs]] en [[Krugersdorp]] te verleng. Die laaste gedeelte van die tremsisteem is op 10 Februarie 1891 geopen.<ref name=SAS1953>{{en}}{{cite book |title = Jaarverslag |publisher = Suid-Afrikaanse Spoorweë |year = 1953 |chapter = Statement No. 19 – Statement Showing, in Chronological Order, the Date of Opening and the Mileage of Each Section of Railway |id = 200954-13}}</ref> [[Lêer:NZASM 14 Tonner 0-4-0T of 1889 (12557648623).jpg|duimnael|[[NZASM 14 Tonner 0-4-0T|NZASM 14 tonner lokomotief]] by die Outeniqua Transportmuseum te [[George]]. Hierdie lokomotief het op die Randtrem bedryf.]] Al moes die spoorlyne en spoorvoertuie per ossewa van óf [[Kimberley]] óf [[Ladysmith]] vervoer word kom die trem se brandstof vanaf die steenkoolmyne te Boksburg en Springs. Die spoorlyn was 'n reuse sukses: verkeer het drie keer die verwagte vlak behaal. Die Randtrem is met 25 lokomotiewe ([[NZASM 10 Tonner 0-4-0T|10 tonner]] en [[NZASM 14 Tonner 0-4-0T|14 tonner]]), 32 passasierswaens en 225 vragwaens bedryf. Die lokomotiewe is in Elandsfontein (naby Germiston) aanmekaar gesit.<ref name=Barker>{{cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/299387479_The_genesis_and_development_of_type_NZASM_buildings_and_structures_1890-1900 |work=Eclectic ZA Wilhelmiens : A shared Dutch built heritage in South Africa |title=Chapter 6 : The genesis and development of type. NZASM buildings and structures (1890–1900) |first=Arthur |last=Barker |editor-last1=Bakker |editor-first1=KA |editor-last2=Clarke |editor-first2=NJ |editor-last3=Fisher |editor-first3=RC |publisher=Visual Books |year=2014 |pages=111-133 |isbn=978-0-620-61972-1 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701112554/https://www.researchgate.net/publication/299387479_The_genesis_and_development_of_type_NZASM_buildings_and_structures_1890-1900 |archive-date=1 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die spoorlyn het beide vrag en passassiers gedra. Die vrag sluit, onder andere, steenkool vanaf Boksburg in. Die spoorlyn het ook [[dinamiet]] vir die goudmyne vervoer en op 19 Februarie 1896 het 'n vrag dinamiet ontplof met die verlies van ongeveer 75 lewens. Die Randtrem is met die Zuiderlijn op 15 September 1892 verbind en daarna is daar 'n spoorlyn tussen die Witwatersrand en die kus (Kaapstad en Port Elizabeth) gebou.<ref>{{cite web |url=http://artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes.php?bldgid=10232 |title=NZASM Rand Tram |publisher=Artefacts.co.za |access-date=26 September 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722024718/http://artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes.php?bldgid=10232 |archive-date=22 Julie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://theheritageportal.co.za/article/nzasm-structures-rand-tram |publisher=The Heritage Portal |first=Robert |last=de Jong |title=NZASM Structures of the Rand Tram |date=2 Desember 2015 |access-date=2 November 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118090255/http://www.theheritageportal.co.za/article/nzasm-structures-rand-tram |archive-date=18 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> === Oosterlijn === Die oosterlijn loop vanaf Petoria tot by die Mosambiekse grens te [[Komatirivier]], 'n afstand van 472&nbsp;km. Daar sluit dit aan by die Portugese spoorlyn vanaf [[Delagoabaai]]. Om politikeke redes was die Oosterlijn die belangrikste spoorlyn van NZASM want hierdie spoorlyn gee die ZAR 'n pad na die kus sonder om deur Britse gebied te gaan. Die spoorlyn is eers deur [[Thomas François Burgers|President Burgers]] in 1875 voorgestel.<ref name="deJongPret" /> Omdat dit makliker was om spoorlynware vanuit Delagoabaai op die Portugese spoorlyn te bring as met ossewa vanuit of die [[Kaapkolonie]] of die [[Natalkolonie]] na Pretoria te vervoer is die bou van die spoorlyn in 1891 vanaf die Mosambiekse grens in plaas van Pretoria begin. Die bouwerk vanaf Pretoria het gewag totdat die Zuiderlijn op 1 Januarie 1893 voltooi is.<ref name="deJongPret" />{{rp|7}} [[Lêer:NZASM Oosterlijn Profile.svg|duimnael|senter|400px|Profiel van die Oosterlijn]] ==== Portugese streek ==== [[Lêer:GAA Middelburg, direkteur van die Nederlands Zuid-Arikaanse Spoowegmaatschappij.jpg|duimnael|regs|190px|G.A.A. Middelberg was direkteur van die NZASM toe die spoorlyn van Pretoria na Delagoabaai aangelê is.]] Ná afloop van die [[Eerste Vryheidsoorlog]], het die Zuid-Afrikaansche Republiek hul belangstelling hernu in 'n spoorlyn van Delagoabaai na Pretoria. Tussen 1882 en 1884 is die spoorlynroete, wat die Brits-beheerde grondgebied van [[Swaziland]] vermy het, deur [[Joachim Machado]] opgemeet. In 1884 gee die Portugese regering 'n toegewing aan 'n Amerikaner, kolonel Edward McMurdo, om die Portugese sektor van die spoorlyn te bou. Een van die voorwaardes van die toegewing is dat die spoorlyn voor Junie 1888 die grens van die ZAR moet haal. Die spoorlyn het die [[Komatirivier]] op 14 Desember 1887 bereik, maar die grens was nie vasgestel nie. Dit lei tot regsprobleme. Op 8 Mei 1889 sterf McMurdo en op 25 Junie herroep die Portugese regering die toegewing en gee dit aan 'n Portugese maatskappy, Caminho de Ferro de Lourenco Marques (CFLM).<ref name=Newitt>{{en}}{{cite book |url = https://books.google.co.uk/books?id=e_xQYWYiqU8C&pg=PA486&dq=mcmurdo+railway&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi4n56Jn5PTAhUFIcAKHUUYC0w4FBDoAQgdMAE#v=onepage&q=mcmurdo%20railway&f=false |title = A History of Mozambique |first = Malyn |last = Newitt |page = 485-488 |publisher = Hurst |location = London |year = 1995 |isbn = 978-0-253-34006-1}}</ref><ref>{{en}}{{cite book |url = https://books.google.co.uk/books?id=NZeaAAAAIAAJ&pg=PA225&dq=McMurdo+delagoa+bay+1884&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj_v6K3xpXTAhWrJcAKHeruCCoQ6AEIHzAB#v=onepage&q=McMurdo%20delagoa%20bay%201884&f=false |title = Portugal and Africa, 1815–1910: A Study in Uneconomic Imperialism |first = Richard James |last = Hammond |pages = 224 – 244 |publisher = Stanford University Press |location = Stanford |year = 1966}}</ref><ref>{{en}}{{cite conference |url= https://projectofct.files.wordpress.com/2013/08/acroque-borders.pdf |title= A History of Mocambique's Southern Border:The Archives of the Portuguese Commission of Cartography |last= Roque |first= Ama Cristina |date= 2012 |publisher= Centro de Estudos Geográficos |book-title= Proceedings of the Association for Borderlands Studies Lisbon Conference |pages= 476-491 |location= Lisbon |isbn= 978-972-636-230-2 |id= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180701110355/https://projectofct.files.wordpress.com/2013/08/acroque-borders.pdf |date= 1 Julie 2018 }}</ref> ==== ZAR streek ==== Die Komatirivierbrug lê binne die ZAR se gebied. Tussen die Mosambiekse grens en Elandshoek (152&nbsp;km) volg die spoorlyn die koers van die [[Krokodilrivier (Mpumalanga)|Krokodilrivier]] en vandaar af tot by Machadodorp (75&nbsp;km), volg dit die loop van die [[Elandsrivier (Krokodil, Mpumalanga)|Elandsrivier]]. Dertig kilometer ná Machadodorp, bereik die spoorlyn sy spitspunt van 1&nbsp;927&nbsp;m waar dit die hoëveld bereik. Die Nederlandse firma van Hattum & Kie bou die spoorlyn deur die [[laeveld]]. Werk op die Komatirivierbrug, {{nowrap|2,8 km}} vanaf die grens, begin in Mei 1890. Op die 14 Mei 1891 kom die brug in gebruik en daarmee is dit moontlik om spoorstawe ensovoorts na die bouterrein te vervoer.<ref>{{cite web |url=http://www.dutchfootsteps.co.za/komatiriverbridge.html |title=Bridge over the Komati River |publisher=Nederlande Ambassade te Pretoria |access-date=9 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412090727/http://www.dutchfootsteps.co.za/komatiriverbridge.html |archive-date=12 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In vergelyking met spoorlynbou op die Hoëveld, vorder die bou van die Oosterlijn baie stadig. Dit duur 'n jaar om Nelspruit (116&nbsp;km van die grens af) te bereik. Tussen die grens en Nelspruit moet die spoorlyn 530&nbsp;m styg en werknemers doen [[malaria]] op. Omdat die spoorlyn 'n riviervallei volg, moet baie stegies gesny word en walle en brûe gebou word. Die trajek tussen Nelspruit en [[Waterval-Onder]] is slegs 87&nbsp;km lank, maar die spoorlyn styg tog met 551&nbsp;m.<ref>{{cite journal |journal = Pretoriana |url = http://repository.up.ac.za/bitstream/handle/2263/14929/001_Voorblad-p009.pdf?sequence=9&isAllowed=y, |number = 92 |date = November 1987 |first = Robert C. |last = de Jong |title = Beknopte geskiedenis van die Nederlandsche Zuid-Afrikaansche Spoorweg-Maatschappij NZASM (1) |location = Pretoria |access-date = 18 April 2017 |archive-date = 1 Julie 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180701112638/https://repository.up.ac.za/bitstream/handle/2263/14929/001_Voorblad-p009.pdf?sequence=9&isAllowed=y, |url-status = live }}</ref> [[Lêer:NZASMTunel82.jpg|duimnael|links|Oosterlike ingang tot die NZASM tonnel. LW die tandstang tussen die spoorlyne]] Albei die dorpe Waterval-Onder (1222&nbsp;m bo seevlak) en [[Waterval-Boven]] (1430&nbsp;m bo seevlak) lê langs die Elandsrivier, die een stroomop van die 95&nbsp;m [[Elandsrivierwaterval]] en die ander stroomaf van die waterval. Die spoorlyn tussen die dorpe is net 7&nbsp;km lank, maar die spoorlyn styg met 210&nbsp;m. Hierdie stuk spoorlyn bevat 'n drie kilometer tandstang en ook die 210&nbsp;m lange NZASM tonnel. Die NZASM het vier tandstang-en-kleinrat [[NZASM 32 Tonner 0-4-2RT|32 ton lokomotiewe]] bestel om met hierdie stuk van die oosterlijn te help. Werk aan die tonnel begin op 18 Oktober 1892 vanaf albei kante en op 9 September 1893 ontmoet die twee werkspanne. Die spoorlyn het Waterval-Onder op 20 Januarie 1894 bereik en op 20 Junie 1894 word die spoorlyn tussen die twee dorpe in diens gestel.<ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.sahra.org.za/sahris/sites/922820002 |title = NZASM Tunnel, Doornhoek, Waterval Boven District |publisher = South African Heritage Resources Agency (SAHRA) |id = 9/2/282/0002 |date = 22 Junie 2012 |location = Kaapstad }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Op 1 Januarie 1893 kom die Zuiderlijn vanaf Pretoria na die Kaapkolonie in diens en dit is moontlik om die bou van die westerlike einde van die Oosterlijn te begin. Dit duur sewentien maande voordat die 20&nbsp;km stuk tussen Pretoria en Eerste Fabrieke in diens kom. Op 15 Oktober 1894 word die spoor tussen [[Bronkhorstspruit]] en Pretoria in diens gestel. Terselfdetyd vorder die spoorlyn nog 43&nbsp;km vanaf Waterval-Boven verby die oog van die Elandsrivier te Machadodorp voordat hy die rand van die Drakensberg by [[Belfast, Mpumalanga|Belfast]] (1929&nbsp;m bo seevlak) bereik. Die spoorlyn bereik Machadodrop on 10 Julie 1894. Nadat die spoorlyn die rand bereik het, is die spoorbou vinniger as tevore. Op 20 Oktober 1894 ontmoet die twee bouspanne te [[Balmoral]], 52&nbsp;km vanaf Bronkhortspruit en 158&nbsp;km vanaf Machadodorp en President Kruger stel die laaste bout in plek.<ref name=RailwayAfrica>{{cite journal |journal = Railways Africa |date = Junie-Augustus 2010 |pages = 2-6 |title = South Africa's only rack-assisted railway: Waterval Onder to Waterval Boven |url = https://issuu.com/presslinkza/docs/gm492_ra_july___aug_2010_lr |access-date = 22 April 2017 |archive-date = 1 Julie 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180701110244/https://issuu.com/presslinkza/docs/gm492_ra_july___aug_2010_lr |url-status = dead }}</ref> Die spoorlyn tree in diens op 18 November 1894. ==== Baberton-taklyn ==== [[Lêer:Avoca bridge, South Africa.jpg|duimnael|Avocabrug oor die Kaaprivier ongeveer halfpad tussen [[Barberton]] en [[Kaapmuiden]].]] In 1882 het George Moodie, Landmeter-generaal van die Suid-Afrikaanse Republiek, voorgestel dat die Oosterlijn deur die Kaapriviergebied tot by [[Ermelo]] moes gaan eerder as deur Nelspruit.<ref>{{cite web |url=http://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=1950 |title=Moodie, Mr George Pigot (surveying) |first=C |last=Plug |publisher=S2A3 Biographical Database of Southern African Science |access-date=19 Maart 2017 |date=25 Desember 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228175006/http://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=1950 |archive-date=28 Desember 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Al is dit later uitgeput, is goud in 1884 in die Kaapvallei naby [[Barberton]] gevind en die goudmyngemeenskap het vir 'n taklyn gestreef. Omdat dit so duur was om die spoorlyn te bou (die terrein is bergagtig) was die ZAR-regering daarteen. Plaaslike sakemane Lewis, Marks en Watkins het 'n sindikaat gevorm om die lyn te bou en die werk is aan Pettegrew & Co. gekontrakteer. Na swaar reën brûe beskadig het, speel die kontrakteur bankrot en die sindikaat ontbind. NZASM het toe die konstruksie van die 55,6&nbsp;km-lyn oorgeneem en die spoorlyn is in 1896 voltooi.<ref>{{cite web |url=http://www.artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes.php?bldgid=12996 |title=NZASM Barberton Branch Line |publisher=Artefacts.co.za |access-date=19 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190121200656/http://www.artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes.php?bldgid=12996 |archive-date=21 Januarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Zuiderlijn === [[Lêer:Bridge Vaalrivier (permanent).jpg|duimnael|links|Brug oor die [[Vaalrivier]] (1893).]] Die Zuiderlijn was NZASM se kortste spoorlyn na die buiteland (117&nbsp;km) maar dit was ook die grootste afstand na 'n hawe (1674&nbsp;km vanaf Pretoria tot Kaapstad). In 1888 is daar 'n ooreenkoms tussen die [[Kaapkolonie|Kaapse]] en die [[Oranje-Vrystaat|Vrystaatse]] regerings aangegaan om 'n spoorlyn tussen Port Elizabeth en Bloemfontein te bou. Die Kaapkolonieregering het die koste van hierdie spoorlyn betaal en dit is deur die CGR bedryf. Die gedeelte tussen Port Elizabeth en Colesberg was alreeds klaar en die spoorlyn vanaf Colesberg (in die Kaapkolonie) na Bloemfontein is op 17 Desember 1890 geopen.<ref name="SAS1953" /> Die bou van die Oosterlijn het stadig gevorder. Teen Mei 1890 maak die groeiende bevolking van Johannesburg en die behoefte vir die lewering van swaar mynboumasjinerie dit dringend nodig om 'n spoorlyn tot by Johannesburg te bou. In Junie 1890 gee die ZAR toestemming vir die bou van die spoorlyn tussen Pretoria en die [[Vaalrivier]]brug. Konstruksie van die spoorlyn begin twee maande later maar NZASM het geldprobleme ondervind en konstruksie het tot 'n stilstand gekom. Ingevolge 'n ooreenkoms wat deur James Silverwright, 'n lid van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]] en ook van die Rhodes-kabinet onderhandel is, sou die Kaapkolonie hul eie spoorlyn (CGR) tot in Pretoria bou. Die CGR sou die ZAR se gedeelte van die lyn vir twee jaar bedryf voordat dit aan die NZASM oorhandiging word.<ref name="Wilburn">{{en}}{{cite book |url = http://core.ecu.edu/hist/wilburnk/Imperialism/Wilburn.pdf |title = Railway Imperialism |editor-last1 = Davis |editor-first1 = Clarence B. |editor-last2 = Wilburn |editor-first2 = Kenneth |editor-last3 = Robinson |editor-first3 = Ronald E. |first = Kenneth E. |last = Wilburn |chapter = Chapter 2 Engines of Empire and Independence: Railways in South Africa, 1863–1916 |publisher = Greenwood Press |location = New York |pages = 25-40 |date = April 1991 |access-date = 8 Februarie 2017 |archive-date = 1 Julie 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180701110038/http://core.ecu.edu/hist/wilburnk/Imperialism/Wilburn.pdf |url-status = dead }}</ref> Op 7 Mei 1892, is die spoorlyn vanaf Bloemfontein tot by die Vaalrivierbrug (die grens van die ZAR) voltooi; op 15 September 1892 is die spoorlyn vanaf Vaalrivierbrug tot by Germiston (65&nbsp;km) geopen en op 1 Januarie 1893 is Pretoria met Kaapstad sowel as Port Elizabeth verbind.<ref name="SAS1953" /><ref>{{cite web |url=http://theheritageportal.co.za/article/nzasm-structures-southern-line |title=NZASM Structures of the Southern Line |access-date=7 Desember 2016 |first=Robert |last=de Jong |publisher=The Heritage Portal |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020203605/http://www.theheritageportal.co.za/article/nzasm-structures-southern-line |archive-date=20 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Met die voltooiing van hierdie spoorlyn word dit moontlik om swaar masjinerie in te voer, sowel vir goudmynbou as vir die bou van die westelike gedeelte van die Oosterlijn. === Zuid-Oosterlijn === [[Lêer:9 2 242 0015-NZASM Station-Heidelberg-s.jpg|duimnael|Heidelbergstasie, tans 'n vervoermuseum.]] Die Zuid-Oosterlijn was die laaste van die drie NZASM spoorweë wat met buitelandse spoorweë en die kus verbind is. Ná die ontdekking van goud was daar 'n wedloop tussen die [[Kaapkolonie]] en Natal om die [[Witwatersrand]] met die kus te verbind. Voordat die spoorlyn van Ladysmith af Newcastle bereik het, is daar 'n ooreenkoms bereik tussen die regerings van Natal en die Zuid-Afrikaansche Republiek om die spoor van Newcastle tot aan die Witwatersrand te verleng. Die spoor het Newcastle op [[15 Mei]] [[1890]] bereik en is onmiddellik verleng tot by [[Charlestown, KwaZulu-Natal|Charlestown]], die laaste dorp in Natal voor die ZAR se grens bereik is. Die spoorlyn, wat 452&nbsp;m binne 57&nbsp;km tussen Newcastle en Charlestown moes klim, is deur President Kruger van die ZAR en die Goewerneur van Natal geopen op 7 April 1891. Om [[Laingsnekpas]] deur te kom, was dit nodig om 'n 674&nbsp;m tonnel te bou.<ref>{{en}}{{cite journal |url = http://www.natalia.org.za/Files/21/Natalia%20v21%20notes%20-%20queries%20C.pdf |title = Notes and Queries: Rail route centenary |journal = Natalia |publisher = The Natal Society |volume = 19 |pages = 80-81 |date = Desember 1991 |access-date = 7 Januarie 2017 |archive-date = 5 November 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20151105200735/http://www.natalia.org.za/Files/21/Natalia%20v21%20notes%20-%20queries%20C.pdf |url-status = live }}</ref> Al het die [[Natalse Regeringspoorweë|NGR]] se spoorlyn [[Charlestown]] op 7 April 1891 bereik, kom daar geen toestemming van President Kruger om die spoorlyn binne die ZAR te verleng voordat die Oosterlijn vanaf Delagoabaai voltooi is nie. [[Lêer:Volksrust1895.jpg|duimnael|links|[[Volksrust]]<nowiki/>stasie c 1895. Volksrust is die eindpunt van die NZASM Zuid-Oosterlijn. Die spoorlyn van hier af tot by Durban is deur die [[Natalse Regeringspoorweë|NGR]] bedryf.]] Om staatkundige redes is die spoorlyn nie met die spoornetwerk van [[NZASM]] verbind voordat die NZASM se spoorlyn na [[Delagoabaai]] klaar was nie. Die Delagoabaailyn is op 1 Januarie 1895 in diens gestel.<ref>{{en}}{{cite journal |journal = Pretoriana – Tydskrif van die Pretoriase Historiese Vereniging (Genootskap Ou-Pretoria) |url = http://repository.up.ac.za/bitstream/handle/2263/14787/003_p020-029.pdf?sequence=6 |title = The Story of "Roos" |first = R |last = Seale |page = 25 |issue = 91 (NZASM-Herdenkingsuitgawe) |date = April 1987 |access-date = 7 Januarie 2017 |archive-date = 8 November 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20151108062202/http://repository.up.ac.za/bitstream/handle/2263/14787/003_p020-029.pdf?sequence=6 |url-status = live }}</ref> Ingevolge 'n ooreenkoms op 3 Februarie 1894 tussen die ZAR-regering en die NGR, het die NGR die 250&nbsp;km skakel tussen die Natal/ZAR grens en die bestaande NZASM spoornetwerk gebou. Die eerste helfte van 210&nbsp;km spoorlyn tussen die grens en [[Heidelberg, Gauteng|Heidelberg]] is op 27 April 1895 geopen en die tweede helfde op 15 November 1895. Op 1 Desember 1895 is die 4&nbsp;km skakel tussen die grens en Charlestown geopen en op 15 Desember is die 41&nbsp;km skakel tussen Heidelberg en Union Junction (9&nbsp;km van Germiston) geopen.<ref name="SAS1953" /><ref name=Bulpin>{{en}}{{cite book |title = Natal and the Zulu Country |author = [[T.V. Bulpin|Bulpin, TV]] |publisher = T.V. Bulpin Publications (Pty) Ltd |location = Kaapstad |year = 1966}}</ref>{{Rp|314}} In November 1894 is 'n ooreenkoms tussen die ZAR en Groot-Brittanje in verband met Swaziland deur President Kruger en die Britse Hoëkommissaris Sir Henry Loch onderteken. Nóg Kruiger nóg Lock was gewillig om die ooreenkoms op buitelandse bodem te onderteken, dus is 'n passasierswa op die brug getrek en die onderhandelaars kon in hul eie land bly.<ref>{{cite web |url=http://www.artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes.php?bldgid=10147&archid=1184 |title=NZASM South-Eastern Line Border Bridge (Convention Bridge) |publisher=Artefactc.co.za |access-date=7 Januarie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722044925/http://artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes.php?bldgid=10147 |archive-date=22 Julie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Aangesien die ooreenkoms 'n jaar voor die spoorlyn se opening onderteken is, blyk dit dat hierdie kort spoorlyn reeds voltooi was voordat die Volksrust-Standerton spoorlyn gebou is, en dat dit gebruik is om spoorwegbouware na die spoorlyn se konstruksiegebied te vervoer. Die Natalse Regering het die boukoste van die spoorlyn betaal. Hulle was gewilig om hierdie koste te betaal want die Natalse gedeelte van die spoorlyn het groot winste aan die kolonie gelewer. === Zuid-Westerlijn === [[Lêer:9 2 233 0010-Old NZASM Station-Krugersdorp-s.jpg|duimnael|Krugersdorpstasie]] In 1885 het die Kaapse spoorlyn Kimberley bereik en die volgende jaar, toe die ZAR gesukkel het om 'n lening van £5.000 te kry en McMurdo gesukkel het om die Delagoabaaispoorlyn deur die moeras naby Delagoabaai te bou, het President Kruger aan die Kaapse regering voorgestel dat hulle die Kimberley spoorlyn tot by die Witwatersrand sou verleng. Daar was geen ooreenkoms nie, dus was die Zuid-Westerlijn oorspronklik 'n binnelandse spoorlyn en nie 'n internationale spoorlyn nie.<ref name="Walker" />{{rp|406}} [[Lêer:Klerksdorp Station cropped.jpg|duimnael|links|Toe die Klerksdorpstasie in 1897 voltooi was, was dit die eindpunt van die Zuid-Westerlijn.]] Goud is in Augustus 1886 op die plaas Rietvlei vlakby [[Klerksdorp]] ontdek en die Randse tremlyn is tussen Krugersdorp en Springs gebou. Op 18 Augustus 1884 besluit die Volksraad om 'n spoorlyn tussen Krugersdorp en Klerkdorp te bou. Hierdie spoorlyn, die Zuid-Westerlijn, was 'n verlenging van die Randse tremlyn met dieselfde spoorbreedte as die tremlyn. NZASM was nie gretig om die spoorlyn te bou nie want hulle het besef dat hulle nie 'n wins daar kon maak nie. Uiteindelik is 'n ooreenkoms tussen die ZAR-regering en NZASM bereik - die ZAR-regering sou 50% van die boukoste betaal en sou ook NZASM se rente waarborg. Die roete is in die eerste helfte van 1894 opgemeet en op 18 September 1894 het die Volksraad verlof gegee om die spoorlyn te bou. Bouwerk begin op 18 Julie 1895 en nadat die werk deur die [[Jameson-inval]] vertraag is, is die spoorlyn tot by Potchefstroom op 11 Julie 1897 en tot by Klerksdorp op 3 Augustus geopen.<ref name=Zietsman>{{cite journal |url = https://dspace.nwu.ac.za/handle/10394/5223 |title = Die bou van die Suidwestelyn, 1895–1897, en die NZASM-stasiegeboue op Krugersdorp en Klerksdorp. |first = CF van R |last = Zietsman |publisher = Afdeling Streekgeskiedenis van die lnstituut vir Geskiedenisnavorsing, RGN / Section for Regional History, Institute for Historical Research, HSRC |journal = Contree: Tydskrif vir Suid-Afrikaanse stedelike en streeksgeskiedenis/ Journal for South African urban and regional history. |number = 12 |pages = 5-9 |date = Julie 1982 |access-date = 5 Januarie 2017 |archive-date = 12 April 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180412020024/http://dspace.nwu.ac.za/handle/10394/5223 |url-status = live }}</ref> In 1897 gebruik 3&nbsp;975 passasiers die Klersdorpstasie, meer as 270 ton goedere en ook 1&nbsp;848 perde, vee en voertuie is hanteer. Die inkomste van die spoorlyn was £5&nbsp;976 met 'n verlies van £6&nbsp;779. Aan die begin van 1898, om die goudmynbedryf te help, is die spoorwegtariewe verlaag, ten spyte daarvan dat hierdie verlies teen die einde van 1898 tot £13&nbsp;047 gegroei het.<ref name="Zietsman" /> In 1905, nadat NZAM deur die CSAR oorgeneem is, is die Zuidwesterlijn tot by Fourteen Streams (vlakby [[Warrenton, Noord-Kaap|Warrenton]]) verleng<ref name="SAS1953" /> en deesdae gebruik die Bloutrein hierdie spoorlyn.<ref>{{cite web |url = https://www.bluetrain.co.za/sites/default/files/downloads/the_blue_train_itinerary_detailed_ct_pry_2016_2017.pdf |title = Cape Town to Pretoria Route |accessdate = 4 Januarie 2017 <!-- |year = 2015 Estimate - schedule is for 2016/7 --> |publisher = The Blue Train |archive-date = 6 Februarie 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170206204406/https://www.bluetrain.co.za/sites/default/files/downloads/the_blue_train_itinerary_detailed_ct_pry_2016_2017.pdf |url-status = dead }}</ref> == Reistyd en snelheid == Aan die einde van die negentiende eeu is die groot stede in Suider-Afrika per spoor verbind, met die NZASM-netwerk die fokuspunt van die spoornetwerk. Die gemiddelde snelheid van passasierstreine was 25&nbsp;km/h. Met hierdie snelheid is die reistyd tussen die oostelikekus en die goudvelde tot omtrent 'n dag verminder. {|class="wikitable" |style='text-align: center' colspan="5" |'''Afstand en reistye vanaf Pretoria (Junie 1899)'''<ref name=Memorium/> |- !Lyn||Bestemming||Afstand<br/>(km)||Duur<br/>(hh:mm)||Snelheid<br/>(km/h) |- |rowspan=2|Oosterlijn |Komatipoort||472||20:45||22.7 |- |Lourenco Marques||562||22:58||24.5 |- |rowspan=2|Zuid-Oosterlijn |Volksrust||256||11:46||21.8 |- |Durban||812||33:10||24.5 |- |rowspan=3|Zuiderlijn |Vereeninging||125||4:30||27.8 |- |Port Elizabeth||1188||45:50||25.9 |- |Kaapstad||1674||58:35||28.6 |- |Zuid-Westerlijn||Klerksdorp||256||9:30||26.9 |- |[[Pretoria-Pietersburgspoorlyn|Pretoria-Pietersburg]]<ref group=Nota>Aan die begin van die Tweede Vryheidsoorlog is die bestuur van die Pretoria-Pietersburg-spoorlyn aan NZASM oorgedra.</ref> |Pietersbug||284||11:45||4.2 |} === Notas === {{Verwysings|group = Nota}} === Opsoming === {|class="wikitable" |- !Naam !Beginpunt !Eindpunt !Openingsdatum<ref group=Nota>Die eerste syfer gee die openingsdatum vir die eerste gedeelte van die spoorlyn en die tweede is die openingsdatum van die hele lyn</ref> !km<ref name="SAS1953"/> !Buitelandse eindpunt |- |Randtram |[[Springs]] |[[Krugersdorp]] |1890/1891 |79,7 | - |- |Oosterlijn |[[Pretoria]] |[[Komatipoort]] |1891/1894 |470,1 |[[Delagoabaai]] |- |Oosterlijn taklyn |[[Kaapmuiden]] |[[Barberton]] |1896 |55,6 | - |- |Zuiderlijn |[[Pretoria]] |[[Viljoensdrif]] |1892/1893 |117,9 |[[Kaapstad]], [[Port Elizabeth]] |- |Zuid-Oosterlijn |[[Johannesburg|Elandsfontein (Germiston)]] |[[Volksrust]] |1895 |251,5 |[[Durban]] |- |Zuid-Westerlijn |[[Krugersdorp]] |[[Klerksdorp]] |1896/1897 |151,7 | - |- |colspan="4" |'''Totaal''' |'''1126,5''' | |} ==== Notas ==== {{Verwysings|group = Nota}} == Lokomotiewe == [[Lêer:NZASM 46 Tonner 230 (0-6-4T) F.jpg|300px|duimnael|NZASM 46 Tonner nr. 230 ''Jan Wintervogel'' te Witbank, Transvaal, April 1993]] NZASM het nie hul [[Stoomlokomotief|lokomotiewe]] met spesifieke klasse geklassifiseer nie – die agt verskillende tipe lokomotiewe van NZASM se vloot is volgens hul massa bekend. Aan die einde van die negentiende eeu het die [[Duitsland|Duitse]] nywerheid teen 'n vinnige tempo gegroei en het die Verenigde Koninkryk se produksie van [[yster|ru-yster]] verbygesteek. Sedert NZASM 'n Nederlandse maatskappy is wat deur Nederlandse (50%) en Duitse (47%) [[Kapitaal (ekonomie)|kapitaal]] gefinansier is, is die meederheid van NZASM se lokomotiewe in Duitsland ontwikkel. Vanuit 258 lokomotiewe is 249 deur die Duitse firma Maschienefrabrik Esslingen ontwikkel, ses deur die Britse firma Manning Wardle ontwikkel en drie deur die Nederlandse firma Louis Smulders & Co ontwikkel. Al is die meerderheid van die lokomotiewe deur hul ontwikkelaars gebou, is 26 van die lokomotiewe wat deur Maschienefrabrik Esslingen ontwikkel is deur die Nederlandse firma gebou.<ref>{{en}}{{cite journal |journal = The Journal of African History |publisher = Cambridge University Press |volume = 19 |issue = 3 |pages = 369-390 |title = German Capital, the Netherlands Railway Company and the Political Economy of the Transvaal 1886–1900 |first = JJ |last = van Helten |year = 1978 |location = Cambridge |accessdate = 23 September 2016 |url = http://www.jstor.org/stable/181949 |archive-date = 1 Januarie 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170101153507/http://www.jstor.org/stable/181949 |url-status = live }}</ref><ref>{{en}}{{cite journal |url = http://repository.up.ac.za/bitstream/handle/2263/14787/005_p040-049.pdf?sequence=4&isAllowed=y |title = Cecil Rhodes, James Sivewright, and Paul Kruger: The Nature of Railway Diplomacy in South Africa, 1890–1892 |first = Kenneth E. |last = Wilburn |date = April 1987 |publisher = Pretoriana |location = Pretoria |page = 48 |issue = 91 |access-date = 23 September 2016 |archive-date = 1 Junie 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190601041512/https://repository.up.ac.za/bitstream/handle/2263/14787/005_p040-049.pdf?sequence=4&isAllowed=y |url-status = live }}</ref> Toe die [[Tweede Vryheidsoorlog]] uitgebreek het, is die [[Pretoria-Pietersburg spoorlyn]] van sy Britse eienaars deur die ZAR-regering ontein en onder die beheer van NZASM geplaas. Die PPS lokomotiewe is almal in die [[Verenigde Koninkryk]] vervaardig. {|class="wikitable" |rowspan="2"|'''Jaar''' |rowspan="2"|'''Aantal''' |rowspan="2"|'''NZASM Nommer''' |rowspan="2"|'''Konfigurasie''' |rowspan="2"|'''NZASM Tipe''' |rowspan="2"|'''SAS Tipe''' |colspan="2"|'''Trekkrag''' |rowspan="2"|'''Vervaardiger''' |- |'''kN''' |'''lbf''' |- |1890 |3 |6-8 |[[NZASM 10 Tonner 0-4-0T|0-4-0T]] |10 Tonner | - | | | Louis Smulders & Co |- |1889 |1 | - |[[NZASM 13 Tonner 0-4-0T|0-4-0T]] |13 Tonner | - |22,9 |5&nbsp;150 |Maschinenfabrik Esslingen |- |1889 |5 |1-5 |[[NZASM 14 Tonner 0-4-0T|0-4-0T]] |14 Tonner | |33,9 |7&nbsp;623 |Maschinenfabrik Esslingen |- |1890 |6 |9-14 |[[NZASM 18 Tonner 0-6-0ST|0-6-0ST]] |18 Tonner | - |31,8 |7&nbsp;140 |Manning Wardle |- |1890-2 |24 |15-38 |[[NZASM 19 Tonner 0-4-2T|0-4-2T]] |19 Tonner | - |34,5 |7&nbsp;744 |Maschinenfabrik Esslingen, Maschinenfabriek Breda |- |1896-7 |3 |ex-PPS |[[PPS 26 Tonner 0-6-0ST|0-6-0ST]] |26 Tonner | - |44 |9&nbsp;800 |Hawthorn, Leslie and Co. |- |1892-7 |4 |991-994 |[[NZASM 32 Tonner 0-4-2RT|0-4-2RT]] |32 Tonner | - |120,8 |27&nbsp;154 |Maschinenfabrik Esslingen |- |1887 |1 |ex-PPS |[[PPS 35 Tonner 4-6-0T|4-6-0T]] |35 Tonner | - |41,6 |9&nbsp;354 |Nasmyth, Wilson & Company |- |1891-2 |20 |41-60 |[[NZASM 40 Tonner 0-6-2T|0-6-2T]] |40 Tonner | - |74,3 |16&nbsp;707 |Maschinenfabrik Esslingen |- |1893-9 |195 |61-237 |[[Klas B-tenklokomotief|0-6-4T]] |46 Tonner |Klas B |73,8 |16&nbsp;580 |Maschinenfabrik Esslingen, Werkspoor NV |- |1897,1900 |6 |ex-PPS |[[Klas D-tenklokomotief|2-6-4T]] |55 Tonner |Klas D |69,4 |15&nbsp;610 |Beyer, Peacock and Company |} == Tweede Vryheidsoorlog == [[Lêer:Laing's Nek Tunnel N Portal May 1900.jpg|duimnael|180px|Laingsnek Tonnel, noordekant verniel deur dinamiet, Mei 1900.]] Met die uitbreek van die [[Tweede Vryheidsoorlog]] is die NZASM spoornetwerk tot die beskikking van die ZAR-regering geplaas. Terselfdetyd is die [[Pretoria-Pietersburg spoorlyn|Pretoria-Pietersburg spoorlyn (PPS)]] van sy Britse eienaars onteien en onder die beheer van die NZASM bestuur geplaas.<ref name=Greig>{{en}}{{cite journal |url = http://www.2fpt.com/css/SA%20Steam%20News/2014/R%20H%20G%20Bulletin/R%20H%20G%20Bulletin%20No%20121.pdf |first = Wally |last = Greig |title = The Pretoria-Pietersburg Railway |journal = Buletin of the Railway History Group of Southern Africa |issue = Bulletin No. 121 Januarie 2014 |pages = 7-10 |accessdate = 30 Augustus 2015 |archive-date = 5 Julie 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160705095245/http://www.2fpt.com/css/SA%20Steam%20News/2014/R%20H%20G%20Bulletin/R%20H%20G%20Bulletin%20No%20121.pdf |url-status = live }}</ref> Nadat die Boere Natal ingeval het, het hulle die [[Natalse Regeringspoorweë|NGR]] se spoorlyn vanaf die ZAR se grens tot by die [[Tugelarivier]] besit en 'n operasionele eindpunt by [[Elandslaagte]], 25&nbsp;km noord van [[Ladysmith]] gestig.<ref name=Churchill>{{en}}{{cite book |title = My Early Life |first = Winston |last = Churchill |year = 2000 |orig-year = 1930 |publisher = Eland |location = London |isbn = 978-0-907871-62-0}}</ref> Toe die Boere na die vrylating van Ladysmith teruggekeer het na die Vrystaat en die ZAR, het hulle verskeie grondwerke en ook die Laingsnektonnel vernietig. Op 27 Mei 1900 het die Britse magte onder [[Frederick Sleigh Roberts|lord Roberts]] die [[Vaalrivier]] oorgesteek, die ZAR binnegeval en die spoorwegstasie by Vereeninging beset. Twee dae later beset hulle die hele spoorlyn tot by Germiston. President Kruger en die ZAR regering het vanuit Pretoria na [[Machadodorp]] per trein onttrek. Roberts het Pretoria op 5 Junie beset en al die Nederlandse werknemers van NZASM is gedeporteer. Die NZASM se spoornet is aan die ''Imperial Military Railways'' oorgeplaas. Die spoornet is bewerk deur Britse soldate met spoorwegondervinding onder die bestuur van Maj. [[Percy Girouard]].<ref name=Aitken>{{en}}{{cite journal |journal = Military History Journal |volume = 11 |number = 3/4 |date = Oktober 1999 |url = http://samilitaryhistory.org/vol113da.html |title = The British defence of the Pretoria – Delagoa Bay railway |first = DW |last = Aitken |publisher = The South African Military History Society/Die Suid-Afrikaanse Krygshistoriese Vereniging |access-date = 30 Januarie 2017 |archive-date = 26 April 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170426082019/http://samilitaryhistory.org/vol113da.html |url-status = live }}</ref> Voordat hy na Suid-Afrika gekom het, is Girouard President van die Egiptiese Staatsspoorwee.<ref>{{en}}{{cite book |title = History of the Railways during the War in South Africa 1899-1902 |url=https://www.google.co.uk/books/edition/History_of_the_Railways_During_the_War_i/JcM2AQAAMAAJ?hl=en |first = EPC |last = Girouard |publisher = His Majesty's Stationery Office |page = 7 |year = 1903}}</ref> Na die oorlog word Girouard direkteur van die [[Sentraal-Suid-Afrikaanse Spoorweë]] (die opvolger van NZASM).<ref>{{en}}{{cite book |url = http://www.artefacts.co.za/main/Buildings/archframes.php?archid=5716 |title = Central South African Railways |publisher = Artefacts.co.za |accessdate = 19 Maart 2017 |archive-date = 2 Oktober 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171002183747/http://artefacts.co.za/main/Buildings/archframes.php?archid=5716 |url-status = live }}</ref> [[Lêer:Anglo-Boer War Blockhouse. Witkop. Vereeniging District. 08.JPG|links|duimnael|Blokhuis halfpad tussen [[Vereeniging]] en [[Germiston]].]]Toe Roberts Pretoria bereik het, het hy geglo dat die oorlog klaar was, maar die Boere was van plan on guerillataktieke te volg. Die ZAR regering het hulle by Machadodorop gevestig. Spoorwegwaens is als kantore deur die regering gebruik. Tussen 21 Augustus en 27 Augustus, 15&nbsp;km oos van Machadodorp, vind die [[Slag van Bergendal]] plaas end die volgende dag het die Britse magte Machadodorp beset.<ref>{{en}}{{cite journal |journal = Military History Journal |volume = 12 |number = 4 |date = Desember 2002 |url = http://samilitaryhistory.org/vol124cj.html |title = The Battle of Bergendal: The Last Pitched Battle of the Anglo-Boer War |first = Cecilia P |last = Jooste |publisher = The South African Military History Society/Die Suid-Afrikaanse Krygshistoriese Vereniging |access-date = 30 Januarie 2017 |archive-date = 20 Julie 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170720062706/http://samilitaryhistory.org/vol124cj.html |url-status = live }}</ref><ref>{{en}}{{cite book |title = On Commando |first = Deneys |last = [[Deneys Reitz|Reitz]] |year = 1929 |at = The British Invade the Transvaal |publisher = Faber and Faber}}</ref> Toe die Britse deurgebreek het, vertrek President Kruger na [[Mosambiek]] terwyl die ZAR regering eers by Nelspruit en daarna by Pietersburg gevestig is. Die brug oor die [[Komatirivier]] vlakby die Mosambiek se grens is vernietig. Op 25 September 1900 is die brug oor die [[Komatirivier]] deur die Britse ingenieurs herstel, die stasie by Komatipoort kom onder die beheer van die Britse magte en dit is weer moontlik om treine vanaf Delagoabaai tot by Pretoria te loop.<ref name="Aitken" /><ref name=Aitken2>{{en}}{{cite journal |journal = Military History Journal |volume = 11 |number = 6 |date = Desember 2000 |url = http://samilitaryhistory.org/vol116da.html |title = Guerrilla Warfare, October 1900 – May 1902: Boer attacks on the Pretoria-Delagoa Bay Railway Line |first = DW |last = Aitken |publisher = The South African Military History Society/Die Suid-Afrikaanse Krygshistoriese Vereniging |access-date = 30 Januarie 2017 |archive-date = 27 April 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170427033027/http://samilitaryhistory.org/vol116da.html |url-status = live }}</ref> Vanaf Oktober 1900 het die Boere aanvalle op die Britse Oosterlijn treine gemaak. Om die treine te verdedig, gebruik die Britse 'n [[verskroeideaardebeleid]] teen die ondersteuners van die Boere se kommandos en blockhuise is elke 1000 jaart (900&nbsp;m) is om die spoorlyn selfs te beskerm en om 'n versperring deur die land te bou.<ref>{{en}}{{cite |url = http://www.sahra.org.za/sahris/node/44015 |publisher = South African Heritage Resources Information System (SAHRIS) |author = Anoniem |date = 7 Augustus 2012 |title = Archaeological Site Report, Anglo-Boer War blockhouse, Wellington District , Site reference 9/2/106/0003}}</ref> Vanaf Januarie 1901 begin die Britse gepantserde treine te gebruik en die aantal aanvalle is verminder.<ref name="Aitken" /> 'n Groot antal sodate van beide kante het tydens klopjagte op die blokhuise gesneuwel en vanaf Januarie 1902 is die blokhuis sisteem so sterk dat amper onmoontlik vir Boer kommandoes is om die spoorlyn te kruis.<ref name="Aitken2" /> Totdat 31 Maart 1901 is die regeringskantore in koetse van die [[Warmbad]]-Pietersburggedeelte van die PPS gestig.<ref>{{cite web |url=http://harties.net/articles/315/suid-afrika-posse-ls-en-posgeskiedenis-deel-1.php |title=Suid-Afrika: Posseëls En Posgeskiedenis – Deel 1 |access-date=28 September 2016 |publisher=HartiesNet (Pty) Ltd |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701112719/http://harties.net/articles/315/suid-afrika-posse-ls-en-posgeskiedenis-deel-1.php |archive-date=1 Julie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Op 1 April 1901 is [[Nylstroom]] deur die Australiese magte beset, Potgietersrus is op 5 April beset en Pietersburg is op 8 April beset. Toe kom die PPS onder die beheer van die ''Imperial Military Railways''. Teen die middel van 1901 het die Boere kommando hul aandag van die Oosterlijn tot die PPS gedraai. Ten minste twee aanvalle is teen die PPS gemaak – een deur [[Christiaan Frederik Beyers|Generaal CF Beyers]] en 'n ander deur Kaptein [[Jack Hindon]] en Kaptein [[Henri Slegtkamp]].<ref>{{en}}{{cite journal |url = https://issuu.com/hennieheymans/docs/vol_2_no_2__ul_ |pages = 42-72 |journal = The Ulolwe: South Africa – Suid -Afrika – A monthly railway research/historical publication / 'n Maandelikse spoorweg historie en navorsings publikasie |title = Early Pietersburg |first = Stan |last = Kantor |volume = 2 |number = 2 |access-date = 30 Januarie 2017 |archive-date = 6 Februarie 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170206204241/https://issuu.com/hennieheymans/docs/vol_2_no_2__ul_ |url-status = dead }}</ref>'' Met die [[Vrede van Vereeniging]] (31 Mei 1902) is die NZASM en die PPS spoorlyne deur die Sentraal-Suid-Afrikaanse Spoorweë oorgeneem.<ref name=Greig />'' == Likwidasie == Gedurende die Tweede Vryheidsoorlog toe die Britse magte die ZAR ingeval het, het hulle beheer verkry oor die NZASM spoornetwerk. Soos hulle beheer geneem het van enige gedeelte is daardie gedeelte aan die ''Imperial Military Railways'' (IMR) oorhandig. Indien dit nodig was, het die IMR die spoorlyn herstel, en daarna self bestuur. Die IMR het ook die bou van twee nuwe spoorlyne begin – tussen India Junction en Driehoek, 'n kort spoorlyn van 55 kettings (1,1&nbsp;km) in die Germistongebied en 'n spoorlyn vanaf India Junction tot by New Canada, 'n afstand van 14 myl en 31 kettings (23,2&nbsp;km).<ref name="SAS1953" /> Na die oorlog is NZASM deur die Britse Regering onteien en £13 milljoen vergoeding is aan NZASM se aandeelhouers betaal. NZASM is uiteindelik op 13 Oktober 1908 gelikwideer. By die likwidasie van NZASM is verdere skadevergoeding weens die onteiening van die maatskappy betaal. 'n Gedeelte van die bedrag is nooit opgeëis nie, en die likwidateurs het hierdie geld in 'n trustfonds inbetaal. In 1909 is die [[Zuid-Afrikaansche Stichting Moederland]] (ZASM) vanuit die trustfonds gestig. Die doel van die ZASM was destyds om verhoudings tussen Suid-Afrika en Nederland te verbeter.<ref>{{nl}}{{cite journal |journal = Pretoriana |url = http://repository.up.ac.za/bitstream/handle/2263/14787/001_Voorblad-p009.pdf |title = 1887 – 21 Junie 1987;Die NZASM 100 Jaar |first = C |last = de Jong |publisher = Genootskap Oud-Pretoria/Old Pretoria Society |number = 91 |year = 1987 |pages = 4-7 |access-date = 28 Februarie 2017 |archive-date = 23 Mei 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200523064047/https://repository.up.ac.za/bitstream/handle/2263/14787/001_Voorblad-p009.pdf |url-status = live }}</ref><ref>{{en}}''The NZASM and its heritage. Nederlandsche Zuid-Afrikaansche Spoorweg-Maatschappij.'' Cullinan Conservancy / Cullinan Bewarea</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} ==Bibliografie== *Ploeger, Jan: Die pad na Delagoabaai (1895-1975). In: Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 26, nr. 3, Maart 1975 *Ploeger, Jan: Die NZASM (1887-1908) en die opening van die Delagoabaai-sproorlyn. In: Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 34, nr. 2, April 1985 *{{en}} [https://sites.google.com/site/soulorailway/soul-of-a-railway Soul of A Railway] deur Les Pivnic, Charlie Lewis, Bruno Martin en Andrew Deacon. *{{cite book |url = https://archive.org/details/gedenkboekuitgeg00berl/mode/2up |title = Gedenkboek uitgegeven ter gelegenheid der feestelijke opening van den Delagoabaaispoorweg 1895 |year = 1895 |publisher = Nederlandsche Zuid-Afrikaansche spoorwegmaatschappy |language = Nederlands |location = Amsterdam}} {{ZAR stoomlokomotiewe}} [[Kategorie:Spoorvervoer in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse sakeondernemings]] [[Kategorie:Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Zuid-Afrikaansche Republiek]] ii9tbh3wx0bpi3wptafxphjp2y922tr 0 103637 2893291 2845984 2026-04-12T15:16:39Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893291 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = IUCN2.3 | name = Aartappelbos | image = கருநெல்லி9.jpg | taxon = Phyllanthus reticulatus | authority = [[Jean Louis Marie Poiret|Poir.]], (1804) | synonyms =* ''Kirganelia reticulata'' <small>(Poir.) Baill.</small> * ''Diasperus reticulatus'' <small>(Poir.) [[Carl Ernst Otto Kuntze|Kuntze]]</small> * ''Cicca reticulata'' <small>(Poir.) [[Wilhelm Sulpiz Kurz|Kurz]]</small> * ''Anisonema reticulatum'' <small>(Poir.) [[Adrien Henri Laurent de Jussieu|A.Juss.]]</small> }} Die '''aartappelbos''' (''Phyllanthus reticulatus'') is 'n skraal, meerstammige [[struik]], klimplant of klein [[boom]]pie wat in die [[Laeveld]] en ooskus van [[KwaZulu-Natal]] voorkom en dikwels ruigtes vorm. Dit kan tot 4 [[meter|m]] hoog word. Die [[bas]] is [[rooibruin]] of [[grys]] en word met tyd veselrig en gegroef. Die [[blare]] is enkelvoudig, klein en afwisselend en [[dennegroen|midgroen]]. Hulle is ewe ver uitmekaar aan neerhangende takke gespasieer. Die geel [[blom]]metjies is onopvallend wat in trosse voorkom. Die boom het 'n sterk gaaraartappelgeur. Die boom se FSA-nommer is 311.<ref>https://www.treetags.co.za/national-list-of-indigenous-trees/</ref> [[Lêer:கருநெல்லி1.jpg|duimnael|links|Vrugte]] [[Lêer:கருநெல்லி12.jpg|duimnael|links|Loof]] == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bron == * Butchart, Duncan: ''Natuurlewe van Suid-Afrika''. Struik Nature. 2012 {{ISBN|978-1-4317-0248-0}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Phyllanthus reticulatus}} * {{Wikispecies-inlyn|Phyllanthus reticulatus}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Phyllanthus]] [[Kategorie:Bome van Afrika]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] 6aklzt4juifmkb1svszqfclfvtozlct 0 105732 2893441 2893003 2026-04-12T21:00:30Z SpesBona 2720 Hersien 2893441 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Keiserpikkewyn | status = EN | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN>{{en}} {{IUCN|id=22697752 |title=''Aptenodytes forsteri'' |assessors=''BirdLife International'' |version=2025.2 |year=2025 |accessdate=12 April 2026}}</ref> | image = Aptenodytes forsteri -Snow Hill Island, Antarctica -adults and juvenile-8.jpg | image_width = 250px | image_caption = Volwasse keiserpikkewyne met 'n kuiken | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Sphenisciformes]] | familia = [[Spheniscidae]] | genus = ''[[Aptenodytes]]'' | species = '''''A. forsteri''''' | binomial = ''Aptenodytes forsteri'' | binomial_authority = [[George Robert Gray|Gray]], 1844 | range_map = Manchot empereur carte reparition.png | range_map_caption = Verspreiding (broeikolonies in groen) }} Die '''keiserpikkewyn''' (''Aptenodytes forsteri'') is 'n [[voël]] wat aan die [[familie (biologie)|familie]] van [[pikkewyn]]e (''Spheniscidae'') en die [[genus]] van [[groot-pikkewyne]] (''Aptenodytes'') behoort. Dit is die grootste en swaarste pikkewynspesie ter wêreld en is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Antarktika]]. Dit is die enigste voëls wat hul [[Eier (biologie)|eiers]] op [[ys]] kan lê.<ref name="imp">{{en}} {{cite book|title=Discovering wildlife – the ultimate fact file|publisher=International Masters Publishers BV MMV|date=2002|pages=5}}</ref> == Leefwyse == [[Lêer:PENGUIN LIFECYCLE H.JPG|duimnael|links|Die keiserpikkewyn se lewensiklus]] Keiserpikkewyne leef in die koudste [[klimaat]] op aarde. Temperature op die Antarktiese [[ys]] kan tot so laag as -95.6&nbsp;°C daal. Hulle broei aan die begin van die Antarktiese [[winter]] (in Maart en April) rondom die Antarktiese vasteland. Die pikkewyne kom in groot kolonies van tot 20&nbsp;000 voëls voor, waar hulle dig teen mekaar saamdrom om warm te bly.<ref name="aad">{{en}} {{cite web |url=http://www.aad.gov.au/default.asp?casid=1931 |title=Emperor penguins |date=3 Junie 2009 |work=Australian Antarctic Division |accessdate=10 Desember 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091030145614/http://www.aad.gov.au/default.asp?casid=1931 |archive-date=30 Oktober 2009 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Keiserpikkewyne word gemiddeld 20 jaar oud, hoewel sommige tot 40 jaar oud kan word.<ref name="epc">{{en}} {{cite web |url=http://www.emperor-penguin.com/emperor.html |title=The Emperor Penguin: Aptenodytes forsteri |last=Wienecke |first=Barbara |publisher=Emperor Penguin |accessdate=10 Desember 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427185502/https://www.emperor-penguin.com/emperor.html |archive-date=27 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die pikkewyne vreet meestal [[vis]]se en [[skaaldier]]e, soos [[Planktonkrefie|kril]], maar sal ook [[Koppotige|inkvis]] vreet. Hulle liggaamsvorm help hulle om te oorleef. Hulle het kort vlerke wat hulle help om te swem en tot 274 meter diep te duik. Die diepste duik wat aangeteken is, is 525 meter.<ref name=aad /> Hulle kan vir kort rukkies tot 15&nbsp;km/h swem, wat hulle help om van hul grootste vyand, die [[seeluiperd]], te ontsnap. Hulle het ook 'n dik laag spek, wat hulle help om warm te bly. 'n Laag donserige vere vang lug teen die lyf vas, wat die liggaamshitte binne hou en die koue lug en water uithou. Hulle velle skei ook olie af wat hulle droog hou in die water. Terwyl hulle rats en vinnig in die water is, kan hulle net stadig op die grond waggel. Op ys kan hulle op hul mae lê en hul vlerke gebruik om oor die ys te gly. == Voortplanting == [[Lêer:Aptenodytes forsteri MHNT.jpg|duimnael|links|upright|Eier van 'n keiserpikkewyn]] Keiserpikkewyne spandeer die meeste van hul tyd in die water en gaan net aan wal om te broei.<ref name=imp /> Daar is niks op die ys waarmee hulle [[nes]]te kan bou nie. Die wyfie lê een eier in die winter, waarna die mannetjie die eier op sy voete plaas om dit warm te hou.<ref name="imp" /> Die mannetjie het 'n spesiale vou op sy maag wat oor die eier pas.<ref name="ws">{{en}} {{cite web |url=http://www.aad.gov.au/default.asp?casid=3524 |title=Emperor Penguins: winter survivors |publisher=Australian Antarctic Division |accessdate=12 Desember 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100612014640/http://www.aad.gov.au/default.asp?casid=3524 |archive-date=12 Junie 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hulle vreet nie gedurende hierdie tyd nie en kan tot die helfte van hul massa verloor.<ref name="imp" /> Hulle bondel dig teen mekaar saam terwyl hulle konstant bly beweeg. Die pikkewyne aan die buitekant van die groep sal stadig na die middel waggel. Die groep kan tot 200 meter in 24 uur aflê.<ref name="ws" /> Die wyfie keer in die [[lente]] terug wanneer die eier uitbroei, waarna die mannetjie na die see gaan om te vreet, maar kom terug om die kuiken te help grootmaak.<ref name="imp" /> Die kuiken leef vir ongeveer 50 dae op sy ouers se pote, totdat dit sterk genoeg is om die koue self te trotseer.<ref name="aad" /> == Sien ook == * [[Lys van Suid-Afrikaanse voëls (alfabeties)]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse voëls (gegroepeer)]] * [[Lys van Suider-Afrikaanse voëls volgens wetenskaplike name]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * ''[[Sasol Voëls van Suider-Afrika]].'' Struik Nature. Vierde Uitgawe 2011. {{ISBN|978-1-77007-928-1}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Aptenodytes forsteri}} {{Wikispecies-inlyn|Aptenodytes forsteri}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/animal/emperor-penguin|title=Emperor penguin|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=12 April 2026}} {{Normdata}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Pikkewyne]] jbj9f7mhjsqc670rncejp2ylhczg9l3 0 116371 2893349 2714684 2026-04-12T16:45:02Z Jcb 223 2893349 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Carel van der Merwe | bynaam = | beeld = Carel_van_der_Merwe2.jpeg | beeldbeskrywing = | geboortenaam = Willem Carel van der Merwe | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1963|9|7|df=y}} | geboorteplek = [[Johannesburg]] | ouers = | titel = | beroep = Skrywer, historikus, sakeman | alma_mater = Universiteit Stellenbosch, Universiteit van Kaapstad, Middlesex Universiteit | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | toekennings = {{plainlist | * 2010: [[Eugène Maraisprys]] * 2016: KykNET-Rapport boekprys (Nie-fiksie) * 2016: SA Akademie vir Wetenskap en Kuns (Protea Boekhuisprys) * 2017: SA Akademie vir Wetenskap en Kuns (LW Hiemstra-prys) * 2020: KykNET-Rapport boekprys (Nie-fiksie) * 2020: ATKV Woordveertjie (Nie-fiksie) * 2022: SA Akademie vir Wetenskap en Kuns (Protea Boekhuisprys) }} | handtekening = }} '''Carel van der Merwe''' is ’n [[skrywer]], historikus en sakeman wat in [[Afrikaans]] en [[Engels]] skryf. Hy het al talle literêre pryse vir sy fiksie- en nie-fiksieboeke verwerf. == Lewe en werk == Willem Carel van der Merwe is op 7 September 1963 in [[Johannesburg]] gebore. Sy pa, Carel van der Merwe, was die besturende direkteur van die Nywerheidsontwikkelingskorporasie van Suid-Afrika Beperk. Van der Merwe gaan skool in Johannesburg, [[Witbank]] en [[Keulen]] in Duitsland, en matrikuleer in 1981 aan [[Hoërskool Linden]]. Na sy twee jaar militêre diensplig studeer hy aan die [[Universiteit van Stellenbosch]], waar hy in 1986 die B.Rek.-graad behaal. Aan die [[Universiteit van Kaapstad]] verwerf hy in 1987 ’n nagraadse kwalifikasie. Op Stellenbosch speel hy slot vir die Akker XV, die eerste blanke rugbyspan van die universiteit wat aan die liga van die swart ''South African Rugby Association'' (SARA) deelneem. Hy bekwaam hom in 1988 as ’n [[geoktrooieerde rekenmeester]] en werk in Johannesburg en [[Londen]] vir die internasionale ouditfirma Arthur Andersen & Co<ref>[http://stellenboschwriters.com/vdmcarel “Carel van der Merwe”]. ''Stellenbosch Writers database''</ref>. In 1991 sluit hy aan by Rand Aksepbank se korporatiewe finansieringsafdeling. In hierdie kapasiteit help hy om ''New Africa Investments Limited'' (NAIL) te stig, een van die eerste maatskappye op Johannesburgse Effektebeurs ([[JSE]]) wat deur swart sakelui beheer is. In 1995 word hy deur dr. Nthatho Motlana, die voorsitter van NAIL, versoek om ’n mede-stigterslid te word van ’n nuwe aksepbank, ''African Merchant Bank Ltd'' (AMB). Van der Merwe dien as uitvoerende direkteur en hoof van korporatiewe finansiering van AMB. In 1997 noteer AMB op die Johannesburgse Effektebeurs. [[Cyril Ramaphosa]], die huidige president van Suid-Afrika, sowel as Dikgang Moseneke, voormalige adjunk-hoofregter van Suid-Afrika, dien ook op direksie van AMB<ref>[http://amb.co.za “AMB Capital: What we have achieved – Historical highlights”]</ref>. In 2000 word Van der Merwe aangestel as ’n uitvoerende direkteur van Comparex Ltd, ’n internasionale IT maatskappy gebaseer in Brittanje<ref>Scott, Iain (15 Jun 2001). [https://itweb.co.za/content/o1Jr5MxEQN6qKdWL “Comparex director resigns”]. ''Itweb''</ref>. Hy woon vir ses jaar in Londen, en verwerf in hierdie tydperk deeltyds ’n meestersgraad (met lof) in kreatiewe skryfkuns aan die Universiteit van Middlesex. Met sy terugkeer na Suid-Afrika in 2006 vestig hy hom op [[Stellenbosch]], waar hy ’n sakeman is en sy eie beleggingsmaatskappy, Grapetown Capital, besit<ref>[http://stellenboschwriters.com/vdmcarel “Carel van der Merwe”]. ''Stellenbosch Writers database''</ref>. In 2018 verwerf hy ’n PhD in Geskiedenis aan Universiteit Stellenbosch<ref>[https://matiemedia.org/stellenbosch-author-awarded-book-prize-again “Stellenbosch author awarded book prize…again”]. ''Matiemedia''</ref>. Hy is tans die voorsitter van die Stellenbosch Erfenistrust<ref>[http://stellenboscherfenistrust.co.za/die_trustees.html “Stellenbosch Heritage Trust – Die trustees”]</ref>, asook ’n direkteur van AMB Capital, die opvolger van AMB<ref>[https://amb.co.za “AMB Capital: Who we are”]</ref>. Hy het twee dogters, Mieke en Emma. == Skryfwerk == Van der Merwe het eers in sy vroeë veertigs begin skryf. Sy eerste kortverhaal, ''The water mountains'', word in 2004 in ’n versamelbundel in die Verenigde Koninkryk gepubliseer<ref>[http://stellenboschwriters.com/vdmcarel “Carel van der Merwe”]. ''Stellenbosch Writers database''</ref>. In 2006 word sy debuutromans, ''Nasleep'' en ''No man’s land'' uitgegee, die verhaal van die voormalige verkenningsoldaat Paul du Toit wat gedurende sy studentejare spioeneer vir Militêre Intelligensie op die [[End Conscription Campaign]] en is betrokke by ’n bomaanval op een van hul vergaderplekke. Hy doen daarvoor aansoek om amnestie by die Waarheid-en-Versoeningskommitee (WVK), waardeur hy die gebeure herleef. In die proses moet hy die sielkundige skade verwerk wat hy opgedoen het, asook die verbrokkeling van sy huwelik as gevolg daarvan en die besef dat hy in ’n land woon waarin hy nou nie meer welkom is nie. Die skrywer slaag daarin om die impak van die oorlog op persoonlike vlak maar ook soos dit in verhoudings met familie en vriende kristalliseer, uit te beeld. Andries Visagie se resensie in Rapport maak die kommentaar dat: “''Nasleep is ’n besonder sterk debuutroman wat goeie dinge voorspel vir Carel van der Merwe se toekoms as skrywer. Die oorwoënheid en sorgvuldigheid waarmee hy sy materiaal hanteer, getuig van ’n vlymskerp intelligensie. Van der Merwe is verder onverskrokke in sy ondersoek na gevoelige kwessies in die samelewing. Hy is reeds ’n skrywer met durf en dit skep die verwagting dat hy kan ontwikkel tot ’n woordkunstenaar wat nuwe rigtings in die Suid-Afrikaanse literatuur sal kan oopskryf.''“<ref>Visagie, Andries (26 Augustus 2007), “Dapper debuutskrywer kan nuwe rigtings oopskryf.” ''Rapport''</ref> ''Nasleep'' is in 2008 op die kortlys vir die Universiteit van Johannesburg-prys vir debuutwerk en ''No man’s land'' is op die kortlyste van die Statebondprys en die M- Net-prys.<ref>[http://stellenboschwriters.com/vdmcarel “Carel van der Merwe”]. ''Stellenbosch Writers database''</ref> Die roman word oorspronklik deur Van der Merwe in Engels geskryf, en gelyktydig met sy eie Afrikaanse vertaling gepubliseer. Die roman word ook in Nederlands as ''Nasleep'' uitgegee. In 2010 verower ''Geldwolf'' (wat gelyktydig in Engels as ''Shark'' verskyn) die [[Eugène Marais-prys]] en is hierdie roman ook op die kortlys vir die toekenning van die M-Net-prys in die fliekkategorie.<ref>Du Toit, Liesl (28 June 2010). [https://netwerk24.com/sarie/argief/kortlys-vir-vanjaar-se-m-net-literere-toekennings-20170914 “Kortlys vir vanjaar se M-Net Literêre Toekennings”]. ''Sarie''</ref> Die hoofkarakter en geniale syferman Stephen Winter se dryfkrag is om sy reeds magtige SiriusCorp uit te bou deur ’n R30 miljard-tender te wen vir ’n ICard, ’n elektroniese identiteitskaart wat toegang tot verskeie dienste van die staat bied. In die tenderproses word hy ingesleep in die nepotisme en korrupsie van swart ekonomiese bemagtiging en die bewese skurk Godfrey Mtambo word sy gedwonge vennoot. Godfrey is verwant aan die minister wat die tender moet toeken. Die roman beweeg teen ’n vinnige pas soos die seks, verraad, gierigheid en selfs moord wat hierdie omgewing vergesel, blootgestel word. In die proses verwaarloos Stephen sy verhoudings met sy gesin en kollegas, sy gesondheid en liefdeslewe en alles lei eindelik tot ’n skokkende einde. Abraham de Vries skryf in sy resensie vir Die Burger ”''Laat my dus aan die begin erken: ek kon Geldwolf nie neersit nie…die leser word gelei deur ’n slim verteller.''”<ref>De Vries, Abraham (7 Junie 2009),”Belê leestyd in pakkende verhaal oor gierigheid.” ''Die Burger''</ref> Soos met ''No man’s land'' en ''Shark'', skryf Van der Merwe aanvanklik dié roman in Engels, en vertaal dit self in Afrikaans. ''Skaduwee'' en ''Shadow'', wat in 2012 uitgee word, is die opvolgers van ''Nasleep'' en ''No man’s land''. Tien jaar later pas Paul du Toit die dogter van ’n Britse geldskieter in haar reis deur Suid- Afrika op, maar sy word ontvoer. Paul bevind hom dan midde-in ’n geld- en politieke web waarbinne korrupsie hoogty vier. Sy lewensmaat, Monica, kondig aan dat sy swanger is en vir vaderskap sien Paul ook nie kans nie. Die titel verwys na Paul se taak om die dogter van ’n afstand te bewaak, maar verwys ook na die skaduwee wat oor sy lewe hang. [[Malene Breytenbach]] skryf in haar resensie vir Rapport dat “''Carel van der Merwe se jongste roman, Skaduwee, is meesleurend, verbeeldingryk en keurige taal.''“<ref>Breytenbach Malene (4 November 2012). “Kragdadige vernuf”. ''Rapport''</ref> Van Der Merwe skryf ook dié roman aanvanklik in Engels, en vertaal dit self in Afrikaans. ''Donker stroom: Eugène Marais en die Anglo-Boereoorlog'', wat in 2015 uitgegee word, is ’n indringende studie deur Van der Merwe oor die beroemde Afrikaanse digter, skrywer en diere-en insekkenner [[Eugène Marais]] (1871-1936) se gesindhede en aksies voor, tydens en direk na die Anglo-Boereoorlog, veral die ses jaar wat hy in Londen deurbring. Marais het van 1897 tot 1902 in Brittanje en Europa gewoon en voor en gedurende hierdie tyd ’n groot rol gespeel aan die politieke en joernalistieke front. Tydens Marais se loopbaan as joernalis in Zuid-Afrikaansche Republiek was hy voortdurend haaks met die regering van president Paul Kruger, veral oor die korrupte konsessiebeleid wat dit toegepas het. In hierdie tyd was hy goed bevriend met die politikus en later skrywer Percy Fitzpatrick, wat saam met Cecil John Rhodes en lord Alfred Milner een van die grootste aanstigters van die Anglo-Boereoorlog was. In Londen ontmoet hy vir Joseph Chamberlain, die Britse minister van kolonies, waarna hy in ’n lang memorandum voorstelle maak oor hoe die Engelse die Boerekrygsgevangenes op Ceylon en St. Helena behoort te behandel, asook hoe om Transvaal na die oorlog te regeer. Ná sy terugkeer na Suid-Afrika raak Marais bevriend met lord Alfred Milner en skryf ’n aantal artikels in Land en Volk waarin hy Milner se verengelsingsbeleid vir die skole ondersteun. Hierdie boek werp lig op ’n tyd in Marais se lewe waaroor daar voorheen min bekend was. Jean Oosthuizen skryf in sy resensie van die boek vir Rapport dat Van der Merwe ''“bykans die onmoontlike reggekry het: hy lewer ’n bydrae tot die Marais-oeuvre wat self Leon Rousseau nie kon regkry in die “Die groot verlange” nie.”''<ref>Oosthuizen, Jean (25 Oktober 2015). “Die siel van Eugène”. ''Rapport''</ref> In ’n resensie vir [[LitNet]] skryf [https://www.litnet.co.za/author/frederik-de-jager/ Frederik de Jager] dat ''“die orde wat die skrywer uit ’n chaos van feite, leidrade, geheime, misleidings en gewoon leuens geskep het, is om die minste te sê indrukwekkend.”''<ref>De Jager, Frederik (3 Desember 2015) [https://litnet.co.za/donker-stroom-veelsydig-dubbelsinnig “Donker stroom: Eugène Marais veelsydig, dubbelsinnig.”] ''Litnet''</ref> Op sy beurt beskryf [[Daniel Hugo]] die boek as ''“asemrowend”'', en dat ''“Carel van der Merwe het hom met hierdie boek bewys as ’n meesterlike spoorsnyer”.''<ref>Hugo, Daniel (10 Oktober 2015), “Op die spoor van die mitiese Marais.” ''Die Burger''</ref> In 2016 word die kykNet-Rapport prys vir nie-fiksie aan ''Donker stroom'' toegeken.<ref>[https://litnet.co.za/wenners-van-die-kyknet-rapport-boekpryse-vir-2016-bekend “Wenners van die KykNET-Rapport-boekpryse vir 2016 bekend”] ''Litnet''</ref> Dit word ook in 2016 en 2017 deur die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] met onderskeidelik die [[Protea Boekhuisprys]] en die LW Hiemstra-prys bekroon.<ref>[https://litnet.co.za/akademiepryse-2017-lw-hiemastraprys-vir-niefiksie-aan-carel-van-der-merwe. “Akademiepryse 2017: LW Hiemstraprys vir niefiksie aan Carel van der Merwe.”] (23 Junie 2017). ''Litnet''</ref> Die Protea Boekhuisprys word toegeken vir die beste gepubliseerde Afrikaanse werk in geskiedenis of kultuurgeskiedenis in die voorafgaande drie jaar. ''Donker stroom'' word ook in 2016 gekortlys vir die South African Literature Awards se kreatiewe nie-fiksieprys.<ref>[https://sala.org.za/news/the-2016-south-african-literary-awards-nominees “The 2016 South African Literary Awards Nominees”] (7 Oktober 2016)</ref> In 2019 verskyn ''Kansvatter: Die rustelose lewe van Ben Viljoen'', ’n biografie van genl. [[Ben Viljoen]], ’n enigmatiese Boereoorloggeneraal. Ben Viljoen (1868-1917) was 'n prominente jonger generaal in die Anglo-Boereoorlog, maar ná die oorlog is hy nie opgeneem in die nuwe politieke elite van die Afrikaners nie. Nadat hy die eed van getrouheid op St. Helena onderteken het, het hy nooit weer permanent na Suid-Afrika teruggekeer nie.Van der Merwe het Viljoen se spore gevolg na Brittanje, Nederland, Mexiko en Amerika om te gaan vasstel hoe dit gebeur het dat dié Boereoorloggeneraal burgerskap van vier verskillende lande gehad het, die ster was van 'n Boereoorlogskouspel, aan 'n Mexikaanse revolusie deelgeneem het, as vredeskommissaris tussen die Yaqui-Indiane opgetree het en voor sy dood op die punt was om 'n film in Hollywood te vervaardig. 'n Prentjie van 'n komplekse persoonlikheid kom na vore wat herinner aan 'n deel van die huidige generasie Afrikaners - minder godvresend, gemaklik in verskillende kulture, en bereid om te emigreer wanneer hulle dink dit tot hul voordeel is. ''Kansvatter'' word in 2020 bekroon met die KykNET-Rapport boekprys vir nie-fiksie.<ref>[https://litnet.co.za/kyknet-rapport-boekpryse-2020-wenners-aangekondig “kykNET-Rapport-boekpryse 2020: wenners aangekondig.”] (19 September 2019). ''Litnet''</ref> Die beoordelaars vir hierdie prys se huldingswoord lui: “''Kansvatter is ’n biografie wat geskiedskrywing benader op ’n wyse wat nie dikwels voorkom nie…[Van der Merwe] se vermoë om telkens die verskuiwende sosiaal-politieke ruimte vas te vang vereis selfvertroue, fyn voetwerk en ’n besonder breë agtergrondkennis.''“<ref>“Verdieping in net mooi elke liewe leidraad” (20 September 2020). ''Rapport Weekliks''</ref> ''Kansvatter'' word ook in 2020 bekroon met die ATKV se Woordveertjie (nie-fiksie),<ref>[https://www.litnet.co.za/atkv-woordveertjies-vir-prosa-niefiksie-en-spanningslektuur/ “ATKV-Woordveertjie vir prosa, niefiksie en spanningslektuur“.] (23 Oktober 2020). ''Litnet''</ref> asook in 2022 met die Protea Boekhuisprys deur die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns.<ref>[https://www.netwerk24.com/netwerk24/kunste/boeke/hulle-wen-akademiepryse-vir-uitnemendheid-20220422 “Hulle wen Akademiepryse vir uitnemendheid”.] (22 April 2022). ''netwerk24.com''</ref> ''Kansvatter'' word ook in 2020 gekortlys vir die South African Literary Awards (SALA) se kreatiewe nie-fiksieprys.<ref>[https://www.netwerk24.com/netwerk24/kunste/boeke/hier-is-die-sala-benoemings-20201007 “Hier is die SALA benoemings”]. (7 Oktober 2020). ''netwerk24.com''</ref> == Publikasies == {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |2007 |Nasleep No Man's Land |- |2009 |Geldwolf Shark |- |2012 |Skaduwee Shadow |- |2015 |Donker stroom: Eugène Marais en die Anglo-Boereoorlog |- |2019 |Kansvatter – Die rustelose lewe van Ben Viljoen |} == Bronnelys == === Tydskrifte en koerante === * Malan, Mariana “Waarheid is moeilik om vas te pen” “Beeld” 29 Augustus 2007 * Smith, Francois “Ek wou skryf oor die ‘slegte ou’” “Boeke-Insig” no.2 Somer 2008 * Booyens, Hannelie “Sakeman storieman” “Huisgenoot” 11 Junie 2009 * Coetzee, Corné “Die skrywer in die sakeman” “Beeld” 18 Junie 2009 * Rautenbach, Elmari “Was dié volksheld dalk ’n Britse handlanger?” “Die Burger” 29 September 2015 * La Vita, Murray “In Marais se Donker stroom” “Beeld” 20 November 2015 * Smith, Charles “Lojale verset, nié verraad” “Beeld” 27 Februarie 2016 * Van der Spuy, Michelle “Donker stroom werp nog lig op Marais” “Eikestadnuus” 1 Oktober 2015 * Anoniem “Verrassende nuwe insigte oor Marais” “Rapport” 25 September 2016 * Van der Merwe, Carel “Kopskote” “Beeld” 5 Oktober 2015 * Anoniem “Stellenbosser wen groot prys” “Eikestadnuus” 6 Oktober 2016 * Kuitenbrouwer, Vincent “Onthullingen over Eugène Marais’ oorlogsjaren” “Maandblad Zuid-Afrika” Oktober 2016 * La Vita, Murray “Boeregeneraal Ben ‘was soos Trump’” “Burger” 6 Desember 2019 === Internet === * Aanlynboekeblad: https://aanlynboekeblad.wordpress.com/2016/03/12/donker-stroom-carel-van-der-merwe/ * Jansen, Esté Meyer. Maroela Media: http://maroelamedia.co.za/afrikaans/boeke/luister-boek-werp-lig-op-eugene-marais-se-verlore-jare/ * La Vita, Murray Netwerk24: http://www.netwerk24.com/Stemme/Profiele/murray-la-vita-gesels-met-carel-van-der-merwe-in-marais-se-donker-stroom-20151113{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * LitNet: http://www.litnet.co.za/author/carel-van-der-merwe/ * Randomstruik: http://randomstruik.co.za/about-the-author.php?authorID=4836 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160508110227/http://randomstruik.co.za/about-the-author.php?authorID=4836 |date= 8 Mei 2016 }} * Stellenbosch Writers: http://www.stellenboschwriters.com/vdmcarel.html * Tafelberg-Uitgewers: http://www.tafelberg.com/authors/8587 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414010823/http://tafelberg.com/Authors/8587 |date=14 April 2016 }} == Resensies == '''Nasleep''' * Nel, Ronel “Beeld” 28 Mei 2007 * Esterhuizen, Louis ‘Boeke” Lente 2007 * Booysens, Hannelie “Die Huisgenoot” 19 Julie 2007 * Visagie, Andries “Rapport” 26 Augustus 2007 * Fouchè, Jaco “Die Volksblad” 17 September 2007 * Coetzee, Cari “Die Burger” 24 September 2007 * Burger, Willie “Beeld” 8 Februarie 2008 '''No Man's Land''' * Schlebusch, Helen “The Citizen” 19 July 2007 * Calder, Ryan “The Witness” 15 August 2007 * Heyns, Michiel “Sunday Independent” 26 Augustus 2007 * Crocker, Jen “Fair Lady” Aug 2007 * Barfield, Gavin “Cape Times” 7 September 2007 * De Boer, Heinz “Daily News” 12 September 2007 * Abrahams, Cecil “African Book Publishing Record“ (ABPR XXXIV, no 3, 2008) '''Geldwolf''' * De Vries, Abraham “Die Burger” 7 Junie 2009 * Retief Meiring, Martie “Rapport” 14 Junie 2009 * Cilliers, Stoffel “Volksblad” 22 Junie 2009 * Postma, Mariette “Sarie” 1 Oktober 2009 '''Shark''' * Oettle, Mike “Herald” 30 April 2009 * Hogg, Alec “Moneyweb” 25 Mei 2009 * Bayne, Annette “Citizen” 28 Mei 2009 * De Beer, Lauren “The Weekender” 27 Junie 2009 * Mitchell, James “Cape Times” 9 Julie 2009 * Rosenthal, Jane “Mail & Guardian” 12 Julie 2009 * Zerbst, Fiona “Cape Times” 7 Augustus 2009 * Stidolph, Anthony “Witness” 2 September 2009 * Heyns, Michiel “Sunday Independent” 27 September 2009 '''Skaduwee''' * Breytenbach, Malene “Rapport” 4 November 2012 * Burger, Willie “Vrouekeur” 18 Januarie 2013 * Hambidge, Joan “Woorde wat weeg” 21 Januarie 2013 '''Shadow''' * Rosenthal, Jane “Mail & Guardian” 16 November 2012 * Phillips, John “You” 18 Januarie 2013 '''Donker stroom: Eugène Marais en die Anglo-Boereoorlog''' * Hugo, Daniel “Die Burger” 10 Oktober 2015 * Oosthuizen, Jean “Rapport” 25 Oktober 2015 * Anoniem “Sarie” 13 November 2015 * Burger, Willie “Vrouekeur” 23 November 2015 * De Jager, Frederik “Litnet” 3 Desember 2015 * Boje, John “Pretoria News” 10 Mei 2016 * De Wet, Wouter “Historia” November 2016 '''Kansvatter: Die rustelose lewe van Ben Viljoen''' * Oosthuizen, Jean “Litnet” 2 Julie 2020 * Wasserman, Johan “Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Kultuurgeskiedenis” Desember 2020 * Coetzee, Emile “South African Journal of Military Studies” Vol 49, No 2021 * Zollner, Linda “Sonder seëls” Januarie 2022 == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Van der Merwe, Carel}} [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1963]] [[Kategorie:Lewende mense]] lwvelinvp6rbgpwk9ibo3f3pikjzerh 0 119786 2893382 1679256 2026-04-12T18:00:57Z SpesBona 2720 Bygewerk 2893382 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Riodelaplatabasinmap.png|duimnael|Kaart van die rivierbekken van die Río de la Plata]] '''Platynse Oorloë''' is 'n term in die [[Brasilië|Brasiliaanse]] geskiedskrywing wat na 'n reeks diplomatieke en militêre konflikte in die 19de eeu tussen die [[Brasilië|Keiserryk Brasilië]] en sy buurlande aan die oewers van die [[Río de la Plata]] verwys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/war/platine.htm |title=La Plata / Platine War – 1851–1852 |publisher=GlobalSecurity.org |accessdate=12 April 2026}}</ref> Hierdie konflikte het in 1816 begin toe die Prins-Regent [[Johannes VI van Portugal]] beoog het om Banda Oriental (nou [[Uruguay]]) te annekseer. Die belangrikste oorloë in hierdie tydperk sluit in: * [[Portugese verowering van die Banda Oriental|Luso-Brasiliaanse verowering van die Banda Oriental]] – 1816–1820 * [[Cisplatynse Oorlog]] – 1825–1828 * [[Uruguaanse Burgeroorlog]] – 1839–1851 * [[Platynse Oorlog]] – 1851–1852 * [[Uruguaanse Oorlog]] – 1864–1865 * [[Paraguaanse Oorlog]] – 1864–1870 == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Argentinië]] [[Kategorie:Geskiedenis van Brasilië]] [[Kategorie:Geskiedenis van Paraguay]] [[Kategorie:Geskiedenis van Uruguay]] d29hf71ycygbxj193zqiezv8xwzyugx 0 124470 2893222 2492827 2026-04-12T14:46:21Z Aliwal2012 39067 2893222 wikitext text/x-wiki In [[organiese chemie]] is die '''organiese nomenklatuur''' 'n metode om [[Organiese verbinding|organiese chemiese verbindings]] name te gee soos aanbeveel deur die [[IUSTC|Internasionale Unie van Suiwer en Toegepaste Chemie]] (IUSTC).{{R|Butterworths}} Ideaal gesproke moet elke moontlike organiese verbinding 'n naam hê waarvan 'n ondubbelsinnige struktuurformule geskep kan word. Daar is ook 'n lys IUSTC-benoemingsaanbevelings vir [[anorganiese chemie]]. Om lang en vervelige name in normale kommunikasie te vermy, word die amptelike IUSTC-benoemingsaanbevelings nie altyd in die praktyk gevolg nie, behalwe as dit nodig is om 'n eenduidige en absolute definisie aan 'n verbinding te gee. IUSTC-name kan soms eenvoudiger wees as ouer name, soos met ''[[etanol]]'', in plaas van ''etielalkohol'' of ''cholesterol'' wat makliker is as die sistematiese naam ''(3S,8S,9S,10R,13R,14S,17R)-10,13-dimetiel-17-[(2R)-6-metielheptaan-2-iel]-2,3,4,7,8,9,11,12,14,15,16,17-dodekahidro-1H-siklopenta[a]fenantren-3-ol''.{{R|PubChem}} Vir relatief eenvoudige molekules is dit makliker om die nie-sistematiese name te verstaan, wat geleer of na gekyk moet word. Die algemene of triviale naam is egter dikwels aansienlik korter en duideliker, en dit word dus verkies. Hierdie nie-sistematiese name is dikwels afgelei van die oorspronklike bron van die verbinding. Daarbenewens kan baie lang name minder duidelik wees as die struktuurformule. Die sistematiese naam maak dit nogtans moontlik om die hele molekuulstruktuur af te lei. Die bekendste organiese stowwe het name in die omgangstaal, of daar word ouer name uit die geskiedenis van die chemie gebruik, maar dersuisende verbindings het geen naam in die omgangstaal nie. == Beginsels vir koolwaterstofkettings == === Alkane === :Hoofartikel: [[Alkaan]] Reguit-ketting alkane neem die agtervoegsel "-aan" en kry die voorvoorvoegsel afhangende van die aantal koolstofatome in die ketting, volgens standaardreëls. Die eerste paar voorvoegsels is: {| class="wikitable" ! Antal koolstofatome |1||2||3||4||5||6||7||8||9||10||11||12||13||14||15||16||17||18||19||20 |- ! Voorvoegsel |Met||Et||Prop||But||Pent||Heks||Hept||Okt||Non||Dec||Undek||Dodek||Tridek||Tetradek||Pentadek||Heksadek||Heptadek||Oktadek||Nonadek||Ikos |- |} As voorbeeld, is die eenvoudigste alkaan CH₄ ([[metaan]]) en die negekoolstof-alkaan CH₃(CH₂)₇CH₃ word [[nonaan]] genoem. Die name van die eerste vier alkane is onderskeidelik afgelei van [[metanol]], [[Eter (chemie)|eter]], propionsuur en "[[bottersuur]]" (butanoësuur). Die res word met 'n Griekse numeriese voorvoegsel benoem, met die uitsondering van nonane met 'n Latynse voorvoegsel, en undekaan en tridekaan met voorvoegsels uit gemengde tale. Sikliese alkane kry eenvoudig die voorvoegsel "siklo-", bv. C₄H₈ is siklobutaan (nie te verwar met buteen nie) en C₆H₁₂ is sikloheksaan (wat nie met hekseen verwar moet word nie). ::::[[Lêer:Vergelyking siklobutaan buteen 01.png|links|250px|Vergelyking tussen siklobutaan en buteen]] [[Lêer:Vergelyking sikloheksaan hekseen.png|senter|450px|Vergelyking tussen tee konformasies van sikloheksaan en hekseen]] {{clear}} [[Lêer:2-metielpropaan verduidelik.png|regs|150px|2-metielpropaan (isobutaan)]] Vertakte alkane word die naam van 'n reguit ketting-alkaan gegee met aangehegde [[alkiel]]groepe. 'n Nommer voor die naam word gebruik on die koolstofatoom aan te dui waaraan die groep geheg is, en word getel vanaf die einde van die alkaanketting. Byvoorbeeld, (CH₃)₂CHCH₃, algemeen bekend as [[Butaan|isobutaan]], word beskryf as 'n [[propaan]]ketting met 'n metielgroep wat aan die middelste (nommer 2) koolstof gebind is, en die sistematiese naam 2-metielpropaan kry. Alhoewel die naam 2-metielpropaan gebruik kan word, is dit makliker en logieser om dit bloot metielpropaan te noem - die metielgroep kan onmoontlik op enige van die ander koolstofatome voorkom (wat die ketting sal verleng en butaan vorm, en nie [[propaan]] nie) en daarom is die gebruik van die nommer "2" onnodig. {{clear}} [[Lêer:2-metielbutaan 3-metielbutaan vergelyk.png|duimnael|regs|350px|2-metielbutaan is die korekte naam. 3-metielbutaan is verkeerd genommer]] As daar 'n onduidelikheid in die posisie van die syketting is, afhangend van die punt van die alkaanketting begin getel word, word die nommering gekies sodat die kleiner getal gebruik word. Byvoorbeeld (CH₃)₂CHCH₂CH₃ (isopentaan) word 2-metielbutaan genoem, nie {{nowrap|3-metielbutaan}} nie. {{clear}} [[Lêer:2,2-dimetielpropaan.png|regs|150px|2,2-dimetielpropaan]] As daar meervoudige sytakke van dieselfde groote alkielgroep is, word hulle posisies deur komma's geskei en die groep word voorafgegaan deur di-, tri-, tetra-, ens. afhangende van die aantal takke. Byvoorbeeld, C(CH₃)₄ (neopentaan) word 2,2-dimetielpropaan genoem. {{clear}} [[Lêer:3-etiel-4-metielheksaan en 2,3-dietielpentaan.png|500px|regs|3-etiel-4-metielheksaan en 2,3-dietielpentaan]] As daar verskillende groepe is, word hulle in alfabetiese volgorde bygevoeg, geskei deur komma's of koppeltekens. Die langste moontlike hoof-alkaanketting word gebruik; dus 3-etiel-4-metielheksaan in plaas van 2,3-diëtielpentaan, al beskryf dit ekwivalente strukture. Die voorvoegsels di-, tri- ens. word geïgnoreer vir die doel van alfabetiese ordening van sykettings (bv. {{nowrap|3-'''e'''tiel-2,4-di'''m'''etielpentaan}}, nie {{nowrap|2,4-'''d'''imetiel-3-'''e'''tielpentaan}} nie). {{clear}} === Alkene === :Hoofartikel: [[Alkeen]] Alkenes is vernoem na hul ouer-alkaanketting met die agtervoegsel "-een" en 'n vaste nommer wat die posisie van die koolstof aandui met die laagste getal vir elke dubbelbinding in die ketting: CH₂=CHCH₂CH₃ is but-1-een. :::[[Lêer:Vorms van buteen.png|links|450px|Strukturele formules van butene]] {{clear}} Meervoudige dubbele bindings het die vorm-diëen, -triëen, ens. en die voorvoegsel van die ketting wat die groote aandui neem 'n ekstra "a": CH₂=CHCH=CH₂ is but'''a'''-1,3-dieen. Eenvoudige cis- en trans-[[Isomeer|isomere]] kan aangedui word met 'n voorvoegsel cis- of trans-: cis-but-2-een, trans-but-2-een. Cis- en trans- is egter relatiewe beskrywers. Dit is die IUSTC-konvensie om alle alkene te beskryf met behulp van absolute beskrywers van Z-(dieselfde kant) en E-(teenoorgestelde) met behulp van die [[Cahn–Ingold–Prelog-prioriteitsreëls]].{{R|March|IUSTC}} === Alkyne === :Hoofartikel: [[Alkyn]] [[Lêer:IUPAC-alkyne-af.svg|regs|350px|Strukturele formules van etyn en propyn]] Alkyne gebruik die selfde reëls maar eindig met die agtervoegsel "yn", bv. [[etyn]] (asetileen) en [[propyn]] (metielasetileen). {{clear}} == Beginsels vir funksionele groepe == :Hoofartikel: [[Funksionele groep]] === Halogenoalkane en Halogenoarene === :Hoofartikels: [[Halogenoalkaan]] en [[Halogenoareen]] [[Lêer:Chloroform en halotaan.png|regs|250px|Strukturele formules van chloroform en halotaan met UISTC-name]] In [[Halogenoalkaan|halogenoalkane]] en [[Halogenoareen|halogenoarene]] word die funksionele halogeengroepe voorafgegaan met die bindingsposisie en neem die vorm aan van fluor-, chloor-, broom-, jood-, ens., afhangende van die halogeen. Veelvuldige groepe is dichloro-, trichloro-, ens., en verskillende groepe word soos voorheen alfabeties georde. CHCl₃ ([[chloroform]]) is byvoorbeeld trichloormetaan. Die verdowingsmiddel Halotaan (CF₃CHBrCl) is 2-broom-2-chloor-1,1,1-trifluoroetaan. {{clear}} === Alkohol === :Hoofartikel: [[Alkohol]] Alkohols (R-OH) neem die agtervoegsel "-ol" met 'n invoegsel van die numeriese bindingsposisie: bv. CH₃CH₂CH₂OH is propaan-1-ol. Die agtervoegsels -diol, -triol, -tetraol, ens., word gebruik vir veelvuldige -OH-groepe: Etileenglikol CH₂OHCH₂OH is etaan-1,2-diol. ::[[Lêer:Etanol propaan-1-ol etaan-1,2-diol.png|links|450px|Strukturele formules van etanol, propaan-1-ol en etaan-1,2-diol]] {{clear}} As 'n funksionele groep met 'n hoër voorrang in die molekule voorkom, word die voorvoegsel "hidroksi" met die bindingsposisie gebruik. bv. CH₃CHOHCOOH is 2-hidroksipropanoësuur. ::[[Lêer:2-hidroksipropanoesuur.png|links|150px|2-hidroksipropanoesuur]] {{clear}} === Eters === :Hoofartikel: [[Eter (chemie)|Eter]] Eters (R-O-R) bestaan uit 'n suurstofatoom tussen die twee aangehegte koolstofkettings. Die korter van die twee kettings word die eerste deel van die naam met die "-aan" agtervoegsel verander na "-oksi", en die langer alkaanketting word die agtervoegsel van die naam van die eter. Dus is CH₃OCH₃ metoksimetaan, en CH₃OCH₂CH₃ is metoksi-etaan, en nie etoksimetaan nie. As die suurstof nie aan die einde van die hoof-alkaanketting geheg word nie, word die hele korter alkiel-plus-etergroep as 'n sy-ketting behandel en voorafgegaan met sy bindingsposisie op die hoofketting. Dus is CH₃OCH(CH₃)₂ 2-metoksipropaan. ::[[Lêer:Metoksiemetaan metoksi-etaan 2-metoksipropaan.png|links|450px|Metoksiemetaan, metoksi-etaan en 2-metoksipropaan]] {{clear}} Alternatiewelik kan 'n eterketting genoem word as 'n alkaan waarin een koolstof deur 'n suurstof vervang word, 'n vervanging aangedui deur die voorvoegsel 'oksa'. CH₃OCH₂CH₃ kan byvoorbeeld ook 2-oksabutaan genoem word, en 'n epoksied ('n sikliese eter met 'n drie-atoomring) kan oksasiklopropaan genoem word. Hierdie metode is veral handig wanneer beide groepe wat aan die suurstofatoom geheg is, kompleks is.{{R|Hunt}} === Amiene === :Hoofartikel: [[Amien]] Amiene (R-NH2) is vernoem na die aangehegte alkaanketting met die agtervoegsel "-amien" (bv. CH₃NH2 metaanamien). Indien nodig, word die bindingsposisie ingevoeg: CH₃CH₂CH₂NH₂ propaan-1-amien, CH₃CHNH₂CH₃ propaan-2-amien. Die voorvoegselvorm is "amieno-". Vir sekondêre amiene (met die vorm R-NH-R) is die primêre naam van die amien die langste koolstofketting wat aan die stikstofatoom geheg is. Die ander ketting is voorgevoeg as 'n alkielgroep met die posisievoorvoegsel 'n skuinskrif ''N'': CH₃NHCH₂CH₃ is ''N''-metieletaanamien. Tersiêre amiene (R-NR-R) word soortgelyk behandel: CH₃CH₂N(CH₃)CH₂CH₂CH₃ is ''N''-etiel-''N''-metielpropaanamien. Weereens word die substituentgroepe alfabeties gerangskik. === Amiede === :Hoofartikel: [[Amied]] Amiede (R-CO-NH2) neem die agtervoegsel "-amied" of "-karboksamied" wanneer die koolstof in die amiedgroep nie in die hoofketting opgeneem kan word nie. Die voorvoegselvorm is beide "karbomiel-" en "amiedo-". Byvoorbeeld HCONH₂ Metaanamied, CH₃CONH₂ Etaanamied. Amiede wat addisionele substituente op die [[stikstof]] bevat, word soortgelyk aan die geval van amiene behandel: hulle word alfabeties gerangskik met die voorvoegsel ''N'': HCON(CH3)₂ is ''N'',''N''-dimetielmetaanamied. == Opsomming van basiese beginsels en voorbeeld == In die chemie word 'n aantal voorvoegsels, agtervoegsels en invoegsels gebruik om die tipe en posisie van die [[funksionele groep]]e in die verbinding te beskryf. Die stappe vir die benaming van 'n organiese verbinding is: # Identifisering van die moederkoolwaterstofketting. Hierdie ketting moet die volgende reëls in volgorder nakom: ## Dit moet die maksimum aantal substituente of takke hê wat as voorvoegsels aangehaal word ## Dit moet die maksimum aantal substituente van die agtervoegsel funksionele groep bevat. (Met agtervoegsel word bedoel dat die ouerfunksionele groep 'n agtervoegsel moet hê, anders as [[halogeen]]-substituente). As meer as een funksionele groep teenwoordig is, moet die groep met die hoogste voorrang gebruik word. ## Dit moet die maksimum lengte hê. ## Dit moet die maksimum aantal veelvuldige verbindings hê. ## Dit moet die maksimum aantal enkelverbindings hê. # Identifikasie van die ouerfunksionele groep, indien enige, met die hoogste prioriteit. # Identifisering van die sykettings. Kantkettings is die koolstofkettings wat nie in die moederketting is nie, maar daarvan vertak. # Identifisering van die oorblywende funksionele groepe en benoem dit aan die hand van hul ioniese voorvoegsels (soos hidroksie vir -OH, oksie vir = O, oksie-alkaan vir O-R, ens.).<br/>Verskillende sykettings en funksionele groepe sal in alfabetiese volgorde saamgevoeg word. (Die voorvoegsels di-, tri-, ens. word nie in ag geneem vir alfabetiese groepering nie. Byvoorbeeld, etiel kom voor dihiedroksie of dimetiel, aangesien die "di" word in geen geval oorweeg word nie). Wanneer beide sykettings en sekondêre funksionele groepe teenwoordig is, moet dit in een groep gemeng word, eerder as in twee afsonderlike groepe. # Identifisering van dubbel- en drievoudige bindings. # Nommer van die ketting. Dit word gedoen deur eers die ketting in beide rigtings te nommer (links na regs en regs na links), en dan die nommerorder wat volgens die reëls wat volg te kies, in die voorrangorde: ## Dit het die laagste nommer (of lokant) vir die agtervoegsel funksionele groep. Lokante is die nommers op die koolstowwe waaraan die substituente direk geheg is. ## Dit het die lokante vir veelvoudige bindings met die laagste nommer (Die lokant van 'n veelvoudige binding is die nommer van die aangrensende koolstof met 'n laer getal). ## Dit het die laagste nommer vir die voorvoegsels. ## Nommer van die verskillende substituente en verbindings met hul lokante. As daar meer as een van dieselfde tipe substituent / dubbelbinding is, word 'n voorvoegsel bygevoeg wat wys hoeveel daar is (di - 2, tri - 3, tetra - 4, net soos vir die aantal koolstowwe hieronder met 'a' bygevoeg) Die getalle vir dié tipe syketting word in stygende volgorde gegroepeer en voor die naam van die syketting geskryf. As daar twee sykettings met dieselfde alfakoolstof is, sal die getal twee keer geskryf word. Voorbeeld: 2,2,3-trimetiel-. As daar beide dubbel- en drievoudige bindings is, word "een" (dubbelband) voor "yn" (drievoudige binding) geskryf. Wanneer die hooffunksionele groep 'n terminale funksionele groep is ('n groep wat slegs aan die einde van 'n ketting kan bestaan, soos formiel- en karboksielgroepe), hoef dit nie 'n nommer te kry nie. # Rangskikking in hierdie vorm: Samegroeping van die sykettings en sekondêre funksionele groepe met getalle vanaf stap 3 + voorvoegsel van ouer koolwaterstofketting (et-, met-) + dubbel / drievoudige bindings met getalle (of "aan") + primêre funksionele groepvoorvoegsel met getalle.<br/>Waar daar ook "met getalle" staan, word verstaan ​​dat tussen die woord en die getalle die voorvoegsel (di-, tri-) gebruik word. # Byvoeging van leestekens: ## Kommas word tussen getalle geplaas (2 5 5 word 2,5,5) ## Koppeltekens word tussen 'n nommer en 'n letter geplaas (2,5,5 trimetylheptaan word 2,5,5-trimetielheptaan) ## Opeenvolgende woorde word in een woord saamgevoeg (trimetiel heptaan word trimetielheptaan)<br/>Opmerking: IUSTC gebruik deurgaans eenwoordname. Dit is die rede waarom alle onderdele verbind is. Voorbeeld van 'n molekule met die moederkoolstowwe genommer 1 tot 23, en die ander atoome (behalwe waterstof) ook genommer: [[Lêer:Numbered organic molecule.png|1000px|senter]] Volg nou die bogenoemde stappe: # Die moederkoolwaterstofketting het 23 koolstowwe. Dit word '''trikosa'''- genoem. # Die funksionele groepe met die hoogste voorrang is die twee [[ketoon]]groepe (nommers {{font color|red|24 en 25}}). ## Die groepe is op koolstofatome 3 en 9. Aangesien daar twee is, skryf ons {{font color|red|3,9-dioon}}. ## Die nommering van die molekule is gebaseer op die ketoongroepe. As ons van links na regs nommer is die ketoongroepe nommers 3 en 9. Wanneer ons van regs na links nommer, is die ketoongroepe nommers 15 en 21. 3 is minder as 15, daarom is die ketone 3 en 9. Die kleiner nommers word altyd gebruik. # Die sykettings is: 'n {{font color|blue|etiel-}} aan koolstof 4, {{font color|blue|etiel-}} aan koolstof 8 en 'n {{font color|blue|butiel-}} aan koolstof 12.<br/> Opmerking: Die -O-CH₃ aan koolstofatoom 15 is nie 'n syketting nie, maar wel 'n metoksie funksionele groep. #* Daar is twee {{font color|blue|etielgroepe}}. Hulle word gekombineer om {{font color|blue|4,8-diëtiel}} te skep. #* Die sykettings is so gegroepeer: {{font color|blue|12-butiel}}-{{font color|blue|4,8-diëtiel}}. (Maar dit is nie noodwendig die finale groepering nie, want daar kan tussentyd funksionele groepe bygevoeg word om te verseker dat alle groepe alfabeties gelys word.) # Die sekondêre funksionele groepe is: 'n hidroksie- aan koolstof 5, 'n {{font color|green|chloor-}} aan koolstof 11, 'n {{font color|purple|metoksie-}} aan koolstof 15 en 'n {{font color|green|broom-}} aan koolstof 18. Gegroepeer met die sykettings gee dit {{font color|green|18-broom}}-{{font color|blue|12-butiel}}-{{font color|green|11-chloor}}-{{font color|blue|4,8-diëtiel}}-5-hidroksie-{{font color|purple|15-metoksie}}. # Daar is twee dubbele verbindings: een tussen koolstof 6 en 7, en een tussen koolstof 13 en 14 en dit sal {{font color|brown|6,13-dieen}} genoem word. Daar is een drievoudige verbinding tussen koolstofatome 19 en 20. Dit word 19-yn genoem. # Die rangskikking (met leestekens) is: {{font color|green|18-broom}}-{{font color|blue|12-butiel}}-{{font color|green|11-chloor}}-{{font color|blue|4,8-diëtiel}}-5-hidroksie-{{font color|purple|15-metoksie}}'''trikosa'''-{{font color|brown|6,13-dieen}}-19-yn-{{font color|red|3,9-dioon}} # Ten slotte, as gevolg van die moontlike cis-trans-[[Isomeer|isomere]], moet ons die relatiewe oriëntasie van funksionele groepe rondom elke dubbelbinding spesifiseer. Vir hierdie voorbeeld het ons (6''E'',13''E'') Die finale naam is dus: (6''E'',13''E'')-{{font color|green|18-broom}}-{{font color|blue|12-butiel}}-{{font color|green|11-chloor}}-{{font color|blue|4,8-diëtiel}}-5-hidroksie-{{font color|purple|15-metoksie}}'''trikosa'''-{{font color|brown|6,13-dieen}}-19-yn-{{font color|red|3,9-dioon}}. == Kyk ook == * [[Areensubstitusiepatrone]] * [[Geminaal]] * [[Ligand]] == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="Butterworths">{{cite book |author= The Commission on the Nomenclature of Organic Chemistry |title= Nomenclature of Organic Chemistry |origyear= 1958 (A: Hydrocarbons, and B: Fundamental Heterocyclic Systems), 1965 (C: Characteristic Groups) |year= 1971 |edition= 3de |publisher= Butterworths |location= London |isbn= 0-408-70144-7|language=Engels}}</ref> <ref name="Hunt">{{cite web | last=Hunt | first=Ian R | title=Ethers | website=Chemistry | url=http://www.chem.ucalgary.ca/courses/351/orgnom/ethers/ethers-01.html | access-date=8 Oktober 2020| language=Engels}}</ref> <ref name="IUSTC">{{cite book|first1 = L.C| last1 = Cross| last2=Klyne| first2=W.| title = Rules for the Nomenclature of Organic Chemistry: Section E: Stereochemistry (Recommendations 1974)| date =1974|url= http://www.iupac.org/publications/pac/1976/pdf/4501x0011.pdf|isbn = 978-0-08-021019-3| archive-url=https://web.archive.org/web/20160407110019/http://www.iupac.org/publications/pac/1976/pdf/4501x0011.pdf|archive-date = 7 April 2016| language=Engels}}</ref> <ref name="March">{{cite book|last1=March|first1=Jerry|first2=Michael B.|last2=Smith|title=March's advanced organic chemistry : reactions, mechanisms, and structure|date=2007|publisher=Wiley-Interscience|location=Hoboken, NJ|isbn=978-0-471-72091-1| oclc=69020965|edition=6|language=Engels}}</ref> <ref name="PubChem">{{cite web | author=PubChem | title=Cholesterol | website=PubChem | url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/substance/340508396 | access-date=6 Oktober 2020|language=Engels}}</ref> }} {{Normdata}} [[Kategorie:Organiese chemie]] tr2nbl7tsma68386zdu1p3ubgkiaoqz 0 126046 2893224 2881846 2026-04-12T14:48:51Z Aliwal2012 39067 /* Teks */ 2893224 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vlag | Naam = Suid-Korea | Artikel = | Beeld = Flag of South Korea.svg | Beeldgrootte = 210px | Geen_grens = | Bynaam = {{ko}} ''Taegukgi''/''Taegeukgi'' | Ander_byname = | Gebruik = 111111 | Simbool = | Verhouding = 2:3 | Goedgekeur_op = [[27 Januarie]] [[1883]] (oorspronklike weergawe gebruik deur die [[Joseon]]dinastie)<br />[[29 Junie]] [[1942]] (tydens die Japannese besetting deur die Republiek Korea se voorlopige regering-in-ballingskap)<br />[[12 Julie]] [[1948]] (vir Suid-Korea deur die Grondwetgewende Nasionale Vergadering)<br />[[15 Oktober]] [[1949]] (huidige geometrie)<br />[[30 Mei]] [[2011]] (huidige kleure)<ref name="FOTW-Suid-Korea">{{en}} {{cite web |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/kr.html |title=Suid-Korea |publisher=Flags of the World |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> | Ontwerp = ’n Enkele reghoekige wit baan met ’n rooi-en-blou ''taeguk'' in die middel en ’n trigram in elke hoek. | Ontwerper = Lee Eung-jun (ontwerper)<br />Pak Yeong-hyo (gekies)<br />[[Gojong van Korea|Gojong]] (goedgekeur) | Beeld2 = Flag of the Republic of Korea Navy.svg | Beeldgrootte2 = 210px | Geen_grens2 = | Bynaam2 = | Ander_byname2 = | Gebruik2 = 000001 | Simbool2 = | Verhouding2 = 2:3 | Goedgekeur_op2= | Ontwerp2 = In die skildhoek ’n wit reghoek met die ''taeguk'' waaragter twee ankers gekruis is op ’n blou vaandel. | Ontwerper2 = | Beeld3 = Flag of the Government of the Republic of Korea.svg | Beeldgrootte3 = 210px | Geen_grens3 = | Bynaam3 = Regeringsembleem | Ander_byname3 = | Gebruik3 = | Simbool3 = | Verhouding3 = 2:3 | Goedgekeur_op3= | Ontwerp3 = ’n Wit veld met die regering se embleem in die middel. | Ontwerper3 = }} Die '''nasionale vlag van [[Suid-Korea]]''' ([[Koreaans]]: 대한민국의 국기; letterlik: “vlag van die Republiek Korea”), ook bekend as die '''Taegeukgi''' (of ''Taegukgi''; [[Koreaans]]: 태극기; [[Hanja]]: 太極旗; letterlik: “taegeuk-vlag”), is op [[12 Julie]] [[1948]] amptelik in gebruik geneem. Die vlag vertoon ’n enkele reghoekige wit baan met ’n rooi-en-blou ''[[taeguk]]'' (’n simbool wat balans voorstel) in die middel en ’n [[Bagua|trigram]] in elke hoek van die vlag. Vlae soortgelyk aan die huidige ''Taegeukgi'' is as die nasionale vlag van Korea deur die [[Joseon]]dinastie, die [[Koreaanse Keiserryk]], asook die Koreaanse regering-in-ballingskap tydens die Japannese heerskap gebruik. Toe Suid-Korea op 15 Augustus 1945 sy onafhanklikheid van Japan verkry het, het dit die Taegeukgi as nasionale vlag in hergebruik geneem. Die vlag se wit veld is ’n tradisionele kleur in die Koreaanse kultuur. Wit was in die 19de eeu ’n algemene verskynsel in die kleredrag van [[Koreane]]; dit kom steeds voor in kontemporêre weergawes van tradisionele Koreaanse kledingstukke soos die [[hanbok]]. Die kleur stel vrede en reinheid voor. Die skyf op die middel van die vlag stel harmonie in die wêreld voor. Dit is afgelei van die ''[[Yijing]]'' en ''[[Taiji]]'', in die [[Weste]] bekend as [[jin en jang]]. Die blou helfte verteenwoordig negatiewe kosmiese kragte (jin), terwyl die rooi helfte die teenoorstaande positiewe kosmiese kragte (jang) voorstel. Die trigramme stel saam beweging en harmonie voor as grondbeginsels. Elke trigram (Hangul: 괘; Hanja: 卦 ''gwae'') stel een van die vier [[klassieke element]]e voor. == Geskiedenis == [[Lêer:Flag of Korea 1882.svg|duimnael|links|{{FIAV|historical}} Die vroegste bestaande afbeelding van die vlag is in ’n Amerikaanse vlootboek van 1882 (''Flags of Maritime Nations'') gepubliseer.<ref>{{en}} {{cite book |url=https://archive.org/stream/ofmaritimeflagsn00unitrich#page/n5/mode/2up |title=Flags of maritime nations: from the most authentic sources |author=Verenigde State. Vlootdept. Navigasieburo |publisher=Navigasieburo |year=1882 |page=16}}</ref>]] [[Lêer:Foundation ceremony of the Korean People's Army.jpg|duimnael|links|’n Portret van [[Kim Il-sung]] en die ''Taegukgi'' in 1948. Die vlag is ook in die Noorde gebruik voor die skeiding.]] [[Lêer:Ceremony inaugurating the government of the Republic of Korea (colored).jpg|duimnael|links|Inhuldiging van die Suid-Koreaanse regering op 15 Augustus 1948.]] Die afwesigheid van ’n [[nasionale vlag]] het eers in 1876 ’n gesprekspunt in Korea geword in die tyd van die [[Joseon]]dinastie. Voor 1876 het Korea geen behoefte aan ’n nasionale vlag gehad nie, terwyl die koning sy eie standaard gehad het. Die kwessie het ontstaan gedurende die onderhandelinge vir die Japannees-Koreaanse Verdrag van 1876 waar die afgevaardigde van die [[Japannese Keiserryk]] die [[Vlag van Japan|Japannese nasionale vlag]] vertoon het, terwyl die Joseondinastie geen nasionale simbool gehad het om uit te beeld nie. In daardie tyd het sommige mense voorgestel dat ’n nasionale vlag geskep word, maar die Joseonregering het dit as onbelangrik en onnodig geag. Teen 1880 het die vinnige toename in buitelandse onderhandelinge gelei tot die dringende behoefte aan ’n nasionale vlag.<ref name="Doopedia Taegukgi">{{ko}} {{cite web |url=https://www.doopedia.co.kr/doopedia/master/master.do?_method=view&MAS_IDX=101013000722400#MGROUP_101220000156376 |title=대한민국[Republic of Korea,大韓民國] |publisher=Doosan Corporation |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> Die gewildste voorstel is in die “Koreastrategie”-dokumente vervat en is deur Huang Zunxian, die Chinese afgevaardigde, geskryf. Dit het voorgestel dat die vlag van die [[Chinese Keiserryk]] se [[Qing-dinastie]] by dié van die Koreaanse Joseondinastie geïnkorporeer word. In reaksie op die Chinese voorstel het die Koreaanse regering Lee Young-Sook gestuur om die skema met Li Hongzhang, die Chinese staatsman en diplomaat, te bespreek. Li het met sommige elemente van Huang se voorstel saamgestem met die aanvaarding dat Korea veranderinge sou aanbring. Die Qing-regering het Li se gevolgtrekking bekragtig, maar dit is onbekend hoe entoesiasties die Joseonregering oor hierdie voorstel was.<ref name="EncyKorea Taegukgi">{{ko}} {{cite web |url=https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0058892 |title=태극기 (Taegukgi) |publisher=Akademie van Koreaanse Studies |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> Die kwessie is vir ’n tydperk nie nagevolg nie, maar het weer ter sprake gekom tydens die onderhandeling van die Verenigde State–Koreaverdrag van 1882, ook bekend as die Shufeldtverdrag. Die Amerikaanse gesant Robert Wilson Shufeldt het voorgestel dat Korea ’n nasionale vlag in gebruik neem om sy soewereiniteit te verteenwoordig. Die koning van Joseon, [[Gojong van Korea|Gojong]], het die regeringsbeamptes Sin Heon en Kim Hong-jip opdrag gegee vir die ontwerp van ’n nuwe vlag. Kim Hong-jip het op sy beurt die afgevaardigde Lee Eung-jun gevra om die eerste ontwerp te doen, wat Lee Eung-jun aan die Chinese beampte Ma Jianzhong gewys het. Ma Jianzhong was gekant teen Huang Zunxian se voorstel, dat Korea die vlag van die Qing-dinastie in gebruik neem en het ’n veranderde draak-vlag voorgestel.<ref name="EncyKorea Taegukgi" /> Gojong het dié voorstel verwerp.<ref name="Doosan">{{ko}} {{cite web |url=https://terms.naver.com/entry.naver?docId=1220844&cid=40942&categoryId=31645 |title=대한민국의 국기 |publisher=terms.naver.com |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> Ma het Lee Eung-jun se ''Taegeuk'' en die Agt-trigramme-vlag voorgestel.<ref>{{en}} {{cite book |author=Yuanchong Wang |title=Remaking the Chinese Empire: Manchu-Korean Relations, 1616–1911 |date=15 Desember 2018 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-3051-1 |page=154 |url=https://books.google.de/books?id=48d1DwAAQBAJ&pg=PA154&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> Kim en Ma het veranderinge daaraan voorgestel: Kim het voorgestel om die rooi in blou en wit te verander; Ma het ’n wit veld voorgestel, ’n rooi en swart ''taegeuk'', trigramme in swart en ’n rooi fraiing.<ref name="EncyKorea Taegukgi" /> Daar word soms beweer dat Kim en Ma veranderinge daaraan voorgestel het op 27 Mei 1882 (volgens Maandatum 11 April): Kim het voorgestel om die rooi na blou en wit te verander; Ma het ’n wit veld, ’n rooi en swart ''taegeuk'', trigramme in swart en ’n rooi fraiing voorgestel. Maar aangesien die ''Taguk''-vlag tydens die ondertekening van die Joseon–Verenigde State Verdrag van 1882 op 22 Mei 1882 reeds gebruik is, was die ''Taeguk''-vlagontwerp reeds gevestig en gebruik voor Ma se voorstel.<ref name="EncyKorea Taegukgi" /> In September 1882 het Park Yeong-hyo ’n skaalmodel van Lee Eung-jun se ''taegukgi'' aan die Joseonregering voorgestel, wat geskep is in samewerking met Kim Man-sik, Soh Kwang-pom en ander met advies deur die Britse konsul [[William George Aston]] en die Britse kaptein James, en Gojong het dié ontwerp later goedgekeur. In 1882 het Park Yeong-hyo die eerste persoon geword om die ''taegukgi'' te gebruik.<ref name="Naver Taegukgi">{{ko}} {{cite web |url=https://ko.dict.naver.com/#/entry/koko/ea6594a46b5f4f1ea8ba3ce74fb6e641 |title=태극-기 太極旗 |publisher=NAVER Corp. |accessdate=18 Mei 2025}}</ref><ref>{{ko}} {{cite web |url=https://db.history.go.kr/diachronic/level.do?levelId=sa_010_0070_0010_0020 |title=高宗 19年 壬午 八月 |publisher=Nasionale Instituut vir Koreaanse Geskiedenis |accessdate=18 Mei 2025}}</ref><ref>{{ko}} {{cite book |author=Tu-bong Kim |title=新國旗의 製定과 太極旗의 廢止에 對하여 |publisher=Rodong News Agency |date=20 August 1948 |location=Pjongjang |page=56 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%EC%8B%A0%EA%B5%AD%EA%B8%B0%EC%9D%98_%EC%A0%9C%EC%A0%95%EA%B3%BC_%ED%83%9C%EA%B7%B9%EA%B8%B0%EC%9D%98_%ED%8F%90%EC%A7%80%EC%97%90_%EB%8C%80%ED%95%98%EC%97%AC.pdf |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> Die uitgawe op 2 Oktober 1882 van die Japannese koerant ''Jiji shimpō'' het na Gojong as die ontwerper van die ''taegukgi'' verwys (d.w.s. ’n vlag met ’n rooi en blou ''taegeuk'' en vier trigramme).<ref>{{ko}} {{cite web |url=https://www.ohmynews.com/NWS_Web/View/at_pg.aspx?CNTN_CD=A0000405515 |title="태극기는 천손민족의 표시..중국보다 앞서" |publisher=OhmyNews |date=20 April 2007 |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> Op 27 Januarie 1883 het die Joseonregering die ''taegukgi'' amptelik as die nasionale vlag goedgekeur.<ref name="EncyKorea Taegukgi" /> In 1919 is ’n vlag soortgelyk aan die huidige Suid-Koreaanse vlag deur die voorlopige Koreaanse regering-in-ballingskap wat in China gebaseer was, gebruik. Die ''[[taeguk]]'' en ''taegukgi'' het kragtige onafhanklikheidssimbole geword tydens die sowat 1&nbsp;500 betogings in die koloniale tydperk. Ná die herstel van Koreaanse onafhanklikheid in 1945 is die ''Taegukgi''-ontwerp weer algemeen gebruik. Dit het in gebruik gebly nadat die suidelike deel van Korea onder invloed van die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] ’n demokratiese republiek geword het; dit is tewens in die Volksrepubliek Korea gebruik. Die [[Amerikaanse Leër]] se Militêre Regering het op 14 Januarie 1946 die ''Taegukgi'' saam met die [[vlag van die Verenigde State]] begin gebruik. Op 12 Julie 1948 het die Grondwetgewende Nasionale Vergadering die ''Taegukgi'' amptelik as nasionale vlag goedgekeur.<ref>{{ko}} {{cite book |author=이상희 |title=꽃으로 보는 한국문화 |chapter=태극기 |publisher=넥서스BOOKS |year=2004 |pages=75–97}}</ref> Ná die stigting van die Suid-Koreaanse staat in Augustus 1948 het die eerste Republiek Suid-Korea in Januarie 1949 die Nasionale Vlagregstellingskomitee gestig om die moderne standardisasie van die ''Taegukgi'' te bepaal. Op 15 Oktober 1949 het die Ministerie van Onderwys en Kultuur die Nasionale Vlagproduksiewet afgekondig.<ref name="EncyKorea Taegukgi" /><ref name="The National Flag" /><ref name="Gazette" /> Die noordelike deel van Korea het ook die ''Taegukgi'' gebruik, selfs ná die Koreaanse verdeling in 1945. Dit is gebruik tot die goedkeuring van die nuwe ontwerp in September 1948.<ref>{{en}} {{cite book |author=Fjodor Tertitskij |title=Soviet-North Korean Relations During the Cold War: Unruly Offspring |date=2024 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-03-253730-6 |edition=1st |page=39–41 |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9781003413332/soviet-north-korean-relations-cold-war-fyodor-tertitskiy |doi=10.4324/9781003413332 |accessdate=13 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240813003046/https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9781003413332/soviet-north-korean-relations-cold-war-fyodor-tertitskiy |archive-date=13 August 2024 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Yong Thae Choe |title=A Grand Birth |publisher=Foreign Languages Publishing House |location=Pjongjang |page=64 |date=2018 |isbn=978-9946-0-1724-2 |url=https://archive.org/details/a-grand-birth |accessdate=18 Mei 2025}}</ref><ref>{{ko}} {{cite journal |author=Chongko Choi |url=https://s-space.snu.ac.kr/bitstream/10371/8796/1/law_v40n3_088.pdf |title=남북한(南北韓)의 국가상징(國家象徵)과 법(法) |journal=Korea Society of Unification and North Korean Law Studies |date=1999 |volume=40 |issue=3 |pages=100 |accessdate=26 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240826012800/https://s-space.snu.ac.kr/bitstream/10371/8796/1/law_v40n3_088.pdf |archive-date=26 Augustus 2024 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In Februarie 1984 is die presiese dimensionele spesifikasies van die vlag op skrif gestel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/kr.html |title=Geskiedenis van die Suid-Koreaanse vlag |publisher=Flags of the World |accessdate=18 Mei 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-South-Korea|title=flag of Korea, South|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=18 Mei 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.christusrex.org/www3/fotw/flags/kr_hist.html |title=Geskiedenis van die Suid-Koreaanse vlag |publisher=www.christusrex.org |accessdate=26 Maart 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170326052449/http://www.christusrex.org/www3/fotw/flags/kr_hist.html |archive-date=26 Maart 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://destinationsouthkorea.weebly.com/flag-history.html |title=Vlaggeskiedenis |publisher=Destination South Korea |accessdate=18 Mei 2025}}</ref><ref>{{ko}} {{cite web |url=https://theme.archives.go.kr/viewer/common/archWebViewer.do?singleData=Y&archiveEventId=0049286539 |title=관보 법령편 |publisher=Suid-Koreaanse Staatskoerant |date=21 Februarie 1984 |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> Op 15 Oktober 1997 is die presiese kleure van die vlag deur middel van ’n presidensiële dekreet gespesifiseer.<ref name="The National Flag" /><ref>{{ko}} {{cite web |url=http://www.mois.go.kr/cmm/fms/FileDown.do?atchFileId=FILE_000000000008139&fileSn=0 |title=National Symbols of the Republic of Korea |publisher=Departement van Binnelandse Sake |date=November 2016 |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> == Simboliek == {{Koreaanse name |titel = Vlag van Suid-Korea |beeld = |onderskrif = |beeldbreedte = |Hangul = 태극기 |Hanja = 太極旗 |Hersiende Romanisering = ''Taegeukgi'' |McCune-Reischauer = ''T’aegŭkki'' |ander = |betekenis = }} [[Lêer:Flag of South Korea (cropped).jpg|duimnael|Wapperende vlag van Suid-Korea]] Die vlag se wit veld is ’n tradisionele kleur in die Koreaanse kultuur. Wit was in die 19de eeu ’n algemene verskynsel in die kleredrag van [[Koreane]]; dit kom steeds voor in kontemporêre weergawes van tradisionele Koreaanse kledingstukke soos die [[hanbok]]. Die kleur stel vrede en reinheid voor.<ref name="The National Flag">{{en}} {{cite web |url=https://www.mois.go.kr/eng/sub/a03/nationalSymbol/screen.do |title=National Administration : National Symbols of the Republic of Korea : The National Flag – Taegeukgi |publisher=Ministerie van Binnelandse Sake en Veiligheid |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> Die skyf in die middel van die vlag stel harmonie in die wêreld voor. Dit is afgelei van die ''[[Yijing]]'' en ''[[Taiji]]'', in die [[Weste]] bekend as [[jin en jang]]. Die blou helfte verteenwoordig negatiewe kosmiese kragte (jin), terwyl die rooi helfte die teenoorstaande positiewe kosmiese kragte (jang) voorstel. Die [[Bagua|trigramme]] stel saam beweging en harmonie voor as grondbeginsels. Elke trigram ([[Hangul]]: 괘; [[Hanja]]: 卦 ''gwae'') stel een van die vier [[klassieke element]]e voor,<ref name="CIA Taegukgi">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/korea-south/|title=Korea, South|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=18 Mei 2025}}{{Dooie skakel|date=Maart 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> soos hieronder uiteengesit: {| class="wikitable" ! scope="col" | Trigram ! scope="col" | [[Koreaans]]e naam ! scope="col" | Hemelliggaam ! scope="col" | Seisoen ! scope="col" | Rigting ! scope="col" | Deug ! scope="col" | Familie ! scope="col" | Natuurlike element ! scope="col" | Betekenis ! scope="col" | Sosiale struktuur |- style="text-align:center;" ! scope="row" | [[Lêer:Palgwae Geon.svg|56px]] |''geon''<br />(건; 乾) |hemel<br />(천; 天) |lente<br />(하; 夏) |suide<br />(남; 南) |wysheid<br />(인; 仁) |vader<br />(부; 父) |lug<br />(천; 天) |geregtigheid<br />(정의; 正義) |Die sterkes bly saam. |- style="text-align:center;" ! scope="row" | [[Lêer:Palgwae Gon.svg|56px]] |''gon''<br />(곤; 坤) |aarde<br />(지; 地) |winter<br />(동; 冬) |noorde<br />(북; 北) |geregtigheid<br />(의; 義) |moeder<br />(모; 母) |grond<br />(토; 土) |lewenskragtigheid<br />(생명력; 生命力) |Die swakkes bly saam. |- style="text-align:center;" ! scope="row" | [[Lêer:Palgwae Ri.svg|56px]] |''ri''<br />(리; 離) |son<br />(일; 日) |lente<br />(춘; 春) |ooste<br />(동; 東) |hoflikheid<br />(례; 禮) |dogter<br />(녀; 女) |vuur<br />(화; 火) |vervulling<br />(결실; 結實) |Die sterkes beskerm die swakkes. |- style="text-align:center;" ! scope="row" | [[Lêer:Palgwae Gam.svg|56px]] |''gam''<br />(감; 坎) |maan<br />(월; 月) |herfs<br />(추; 秋) |weste<br />(서; 西) |intelligensie<br />(지; 智) |seun<br />(자; 子) |water<br />(수; 水) |wysheid<br />(지혜; 智慧) |Die swakkes beskerm die sterkes. |} {| class="wikitable centre" |S |[[Lêer:Palgwae Geon.svg|56px]] |[[Lêer:Palgwae Gam.svg|56px]] |W |- |O |[[Lêer:Palgwae Ri.svg|56px]] |[[Lêer:Palgwae Gon.svg|56px]] |N |} === Rol in kontemporêre Suid-Koreaanse samelewing === [[Lêer:2013.09.06 Korea Rep. vs Haiti (22).jpg|duimnael|’n Reuse Suid-Koreaanse vlag tydens ’n [[sokker]]wedstryd teen [[Haïti]]]] [[Lêer:Korea Liberation Day 07 (7779858078).jpg|duimnael|’n Straat versier met ’n reeks Suid-Koreaanse vlae op Koreaanse bevrydingsdag]] Die naam van die Suid-Koreaanse vlag is ook gebruik as die naam van ’n Suid-Koreaanse rolprent oor die [[Korea-oorlog]], ''Tae Guk Gi'', in 2004.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://variety.com/2004/film/markets-festivals/taegukgi-1200532728/ |title=Taegukgi |publisher=Variety |author=Derek Elley |date=18 Junie 2004 |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> ’n ''Taegukgi'' met die bewoording 不遠復 (letterlik: “[Ons sal] binnekort herstel”) het in die 2011-rolprent ''My Way'' verskyn.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt1606384/fullcredits/?ref_=ttmi_sa_2 |title=My Way (2011) – Full Cast & Crew |publisher=[[Internet-rolprentdatabasis]] |accessdate=18 Mei 2025}}</ref><ref>{{ko}} {{cite web |url=https://www.bilibili.com/video/BV19i4y1H7Gw |title=【张东健/小田切让/范冰冰】登陆之日2011 |publisher=Bilibili |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> ’n ''Taegukgi'' met die bewoording 大韓獨立 (letterlik: “Die onafhanklikheid van Groter Korea”) het in die verhoogmusiekblyspel ''Hero'' verskyn.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.korea.net/Events/Performances/view?articleId=12846 |title=Musical 'Hero' |publisher=Korea.net |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> Volgens waarnemers soos ''The Times Literary Supplement'' se Colin Marshall en die Korea-student Brian Reynolds Myers word die Suid-Koreaanse vlag gebruik om, in die konteks van die land se samelewing, as ’n etniese vlag gebruik wat ’n groter nasionalistiese idee van ’n “Koreaanse ras” voor te stel, eerder as om bloot ’n simbool van die Suid-Koreaanse nasiestaat self te wees, soos dit nasionale vlae in die buiteland doen.<ref>{{en}} Geargiveer by [https://ghostarchive.org/varchive/obWvR92I-lw Ghostarchive] en die [https://web.archive.org/web/20140607064112/http://www.youtube.com/watch?v=obWvR92I-lw Wayback Machine]</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=obWvR92I-lw&t=1171s |title=BR Myers – Current Issues |author=Chad O’Carroll |date=2014 |via=YouTube |quote=Die Suid-Koreaanse vlag funksioneer steeds, ten minste in Suid-Korea, nie as ’n simbool van die staat nie, maar as ’n simbool van die ras. |accessdate=7 Junie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140607064112/http://www.youtube.com/watch?v=obWvR92I-lw |archive-date=7 Junie 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.the-tls.co.uk/politics-society/social-cultural-studies/how-korea-got-cool-hanguk |title=How Korea got cool: The continued rise of a country named Hanguk |publisher=The Times Literary Supplement |author=Colin Marshall |date=2017 |accessdate=24 Mei 2024 |quote=Wanneer mense met ander woorde die Suid-Koreaanse vlag hys, hys hulle nie die vlag van ’n land nie, maar dié van ’n [etniese] volk.}}</ref> Myers voer aan dat: “Wanneer die gewone [Suid-Koreaanse] man die [Suid-Koreaanse] vlag sien, voel hy broederskap met [etniese] Koreane regoor die wêreld.”<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sthelepress.com/index.php/2017/12/21/north-koreas-unification-drive/ |title=North Korea's Unification Drive |publisher=Sthele Press |author=Brian Reynolds Myers |date=20 Desember 2017 |accessdate=18 Mei 2025 |archive-date=28 Januarie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250128061908/https://sthelepress.com/index.php/2017/12/21/north-koreas-unification-drive/ |url-status=dead }}</ref> Myers het ook in ’n 2011-proefskrif verklaar dat: “Te oordeel aan die jin-yang-vlag se universele gewildheid in Suid-Korea, selfs onder diegene wat die legitimiteit van die Republiek Korea ontken, roep dit klaarblyklik die [Koreaanse] ras eerste op en die [Suid-Koreaanse] staat tweede.”<ref name="thefreelibrary.com">{{en}} {{cite web |url=https://www.thefreelibrary.com/North+Korea's+state-loyalty+advantage.-a0274114570 |title=North Korea's state-loyalty advantage. |publisher=Free Online Library |author=Brian Reynolds Myers |date=2011 |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> ==== Ontheiliging ==== Die Suid-Koreaanse vlag verteenwoordig volgens ’n groot deel van die landsburgers die “Koreaanse ras” eerder as slegs die Suid-Koreaanse staat; gevolglik is vlagontheiliging deur die land se burgers seldsaam in vergelyking met ander lande, waar burgers hul eie landsvlae mag ontheilig vir politieke uitsprake. Dus sal daardie Suid-Koreaanse burgers wat teen die staat se optrede of selfs sy bestaan gekant is, steeds hul nasionale vlag met eerbied en respek behandel: “Daar is dus niks van ’n parodiërende of doelbewuste ontheiliging van die staatsvlag te vinde wat mens in die teenkulture van ander lande teëkom nie.”<ref name="thefreelibrary.com" /> Ongeag die voorkoms (al dan nie), straf die Suid-Koreaanse Strafwet ontheiliging van die Suid-Koreaanse nasionale vlag op verskillende maniere:<ref name=":0">{{en}} {{cite web |url=https://law.go.kr/lsInfoP.do?lsiSeq=153923&chrClsCd=010203&urlMode=engLsInfoR&viewCls=engLsInfoR#0000 |title=Criminal Act |publisher=Suid-Koreaanse Strafwet |date=14 Mei 2014 |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> * Artikel 105 lê tot vyf jaar tronkstraf, regontneming van tot tien jaar, of ’n boete van tot sewe miljoen [[Suid-Koreaanse won]] op vir die beskadiging, verwydering of besoedeling van ’n Suid-Koreaanse vlag of embleem met die doel om die Suid-Koreaanse staat te beledig. Artikel 5 maak hierdie misdaad strafbaar, al is dit deur buitelanders buite Suid-Korea gepleeg.<ref name=":0" /> * Artikel 106 lê tot een jaar tronkstraf, regontneming van tot vyf jaar, of ’n boete van tot twee miljoen Suid-Koreaanse won op vir die lasterlike gebruik van ’n Suid-Koreaanse vlag of embleem met die doel om die Suid-Koreaanse staat te beledig. Artikel 5 maak hierdie misdaad strafbaar, al is dit deur buitelanders buite Suid-Korea gepleeg.<ref name=":0" /> Suid-Korea straf nie net die ontheiliging van die Suid-Koreaanse vlag nie, maar ook dié van ander lande se vlae: * Artikel 109 lê tot twee jaar tronkstraf of ’n boete van tot drie miljoen Suid-Koreaanse won op vir die beskadiging, verwydering of besoedeling van ’n buitelandse vlag of embleem met die doel om ’n ander land te beledig. Artikel 110 verbied vervolging sonder ’n klag van ’n buitelandse regering.<ref name=":0" /> == Ontwerp == === Afmetings === [[Lêer:Flag of South Korea (vertical).svg|duimnael|Korrekte vertikale gebruik van die vlag van Suid-Korea [[Lêer:IFIS Vertical exclusive.svg]]]] Die wydte-hoogteverhouding van die vlag is 3:2. Daar is vyf afdelings van die vlag: die [[taeguk]] en die vier staafgroeperings (tigramme). Die deursneë van die skyf is die helfte van die hoogte van die vlag. Die boonste gedeelte van die taeguk is rooi en die onderste gedeelte is blou. Die staafgroeperings kom in die vier hoeke van die vlag voor. Die wydte van elke trigram is die radius van die ''taegeuk''. Die afstand tussen die ''taegeuk'' en die vier trigramme is die helfte van die ''taegeuk'' se radius. Die ontwerp van die ''taegeuk'' en die vier trigramme in elkeen van die vier hoeke is geometries bepaal.<ref name="Gazette">{{ko}} {{cite web |url=https://theme.archives.go.kr/next/symbolKorea/makeNationalFlag.do |title=국가상징 > 태극기 > 태극기 더보기 > 국기의 제작 |publisher=Suid-Koreaanse Staatskoerant |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> <center>[[Lêer:Flag of South Korea (construction sheet).svg|350px|senter|Konstruksietekening]]</center> === Kleure === [[Lêer:Flag of South Korea (1997–2011).svg|duimnael|’n Donkerder weergawe van die vlag deur RGB-skattings van halfamptelike Pantone-skattings te gebruik<ref name="Pantone">{{ru}} {{cite web |url=http://infokorea.ru/flag |title=Nasionale Vlag |publisher=Die Ambassade van die Republiek Korea in Moskou |accessdate=22 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122073502/http://www.infokorea.ru/flag/ |archive-date=22 Januarie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en ook die amptelike kleurskema van 1997 tot 2011]] Die kleure van die ''Taegukgi'' word in die “Ordonnansiewet op die die Wet rakende die Nasionale Vlag van die Republiek Korea” (Koreaans: 대한민국 국기법 시행령) gespesifiseer.<ref name="Taegukgi Law">{{ko}} {{cite web |url=https://www.law.go.kr/lsInfoP.do?lsiSeq=163282#0000 |title=대한민국국기법 시행령 (Die wet rakende praktyk vir die vlag van die Republiek Korea) |publisher=Regering van die Republiek Korea |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> Tot in 1997, toe die Suid-Koreaanse regering besluit het om standaardspesifikasies vir die vlag te verskaf, was daar geen presiese spesifikasies rakende die kleure nie. Op 25 Oktober 1997 is ’n presidensiële ordonnansie oor die standaardspesifikasies van die Suid-Koreaanse vlag gepromulgeer,<ref name=StandardNaver>{{ko}} {{cite web |url=http://kin.naver.com/open100/db_detail.php?d1id=11&dir_id=110112&eid=g7FRjCoPkfGpLv1reSjxrIlerymyDwS7&qb=xcKx2LHiILv2tbU= |title=Standaardspesifikasie van Taegukgi |publisher=Naver |author=Stray_Cat421 |location=Suid-Korea |date=18 Junie 2003 |accessdate=19 Desember 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221219184050/https://kin.naver.com/open100/db_detail.php?d1id=11&dir_id=110112&eid=g7FRjCoPkfGpLv1reSjxrIlerymyDwS7&qb=xcKx2LHiILv2tbU= |archive-date=19 Desember 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> wat in Julie 2007 opgevolg is deur die ''Nasionale Vlagwet''. Die kleure word in wetgewing gedefinieer deur die Munsell- en CIE-kleurstelsels: {| class="wikitable" |- style="text-align: center; background: #eee" ! [[Lêer:Flag of South Korea.svg|30px|raam]] ! [[Munsell-kleurstelsel|Munsell]]<ref name='flagcon'>{{ko}} {{cite web |url=https://www.mois.go.kr/frt/sub/a06/b08/nationalIcon_2_2/screen.do |title=국기의 제작 (Geometrie van die Nasionale Vlag) |publisher=Ministerie van Binnelandse Sake en Veiligheid |year=2017 |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> ! CIE (x, y, Y)<ref name="flagcon" /> | Pantone<ref name='Pantone' /> | [[Heksadesimale stelsel|Heksadesimaal]]<ref name='flagcon' /> |- ! style="background:#fff;"| Wit | N 9.5 | n.v.t. | n.v.t. | #FFFFFF |- !style="background:#CD2E3A;color:white"| Rooi | 6.0R 4.5/14 | 0.5640, 0.3194, 15.3 | 186 Bedek | #CD2E3A |- !style="background:#0047A0;color:white"| Blou | 5.0PB 3.0/12 | 0.1556, 0.1354, 6.5 | 294 Bedek | #0047A0 |- ! style="background:#000; color:white;"| Swart | N 0.5 | n.v.t. | n.v.t. | #000000 |} == Eed van getrouheid == [[Lêer:In 6.13 Local Election ceremony, the Party for Democracy and Peace leadership and local election candidates are making an Pledge of allegiance to the flag of South Korea.jpg|duimnael|Lede van die Party vir Demokrasie en Vrede en plaaslike verkiesingskandidate lê die eed van getrouheid af teenoor die Suid-Koreaanse vlag tydens die Suid-Koreaanse munisipale verkiesing 2018]] Die Eed van getrouheid teenoor die vlag (Koreaans: 국기에 대한 맹세|國旗에 對한 盟誓, “Eed teenoor die nasionale vlag”) is die eed aan die nasionale vlag van Suid-Korea. Die eed word tydens vlagseremonies afgelê voor die nasionale volkslied van Suid-Korea. === Geskiedenis === Op 27 Julie 2007 is die huidige eed ingevoer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2877789 |title=Pledge of allegiance is revised yet still resisted |publisher=Joong-ang Daily |author=Gwang-lip Moon |date=9 Julie 2007 |accessdate=24 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324193814/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2877789 |archive-date=24 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Van 1972 tot 2007 is ’n ander weergawe gebruik wat deur die destydse [[Park Chung-hee]] ingevoer is.<ref name="REKelly2015">{{en}} {{cite web |url=http://www.realcleardefense.com/articles/2015/06/04/why_south_korea_is_so_obsessed_with_japan_108014.html |title=Why South Korea is So Obsessed with Japan |publisher=Real Clear Defense |author=Robert E. Kelly |date=4 Junie 2015 |accessdate=24 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324194031/http://www.realcleardefense.com/articles/2015/06/04/why_south_korea_is_so_obsessed_with_japan_108014.html |archive-date=24 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="BRMyersSKTULR">{{en}} {{cite web |url=http://asiasociety.org/korea/south-korea-unloved-republic |title=South Korea: The Unloved Republic? |publisher=Asia Society |author=Brian Reynolds Myers |date=14 September 2010 |accessdate=19 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130519065927/http://asiasociety.org/korea/south-korea-unloved-republic |archive-date=19 Mei 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Teks === {| | '''1972-weergawe''' | '''2007-weergawe''' |- | style="padding-right:50px" | === Koreaanse weergawe === 나는 자랑스런 태극기 앞에 조국과 민족의 무궁한 영광을 위하여 몸과 마음을 바쳐 충성을 다할 것을 굳게 다짐합니다.<ref>{{ko}} {{cite web |url=https://web.archive.org/web/1/http://theme.archives.go.kr/viewer/common/archWebViewer.do?singleData=Y&archiveEventId=0049319880 |title=국가기록원 기록물뷰어}}</ref> === Koreaanse transliterasie === ''Naneun jalangseuleon taegeuggi ap-e joguggwa minjog-ui mugunghan yeong-gwang-eul wihayeo momgwa ma-eum-eul bachyeo chungseong-eul dahal geos-eul gudge dajimhabnida.'' === Afrikaanse vertaling === Ek belowe ten sterkste, voor die trotse Koreaanse vlag, trou aan my vaderland, om my liggaam en siel aan die ewige glorie van die ras te wy.<ref name="REKelly2015" /><ref name="OathChosunIlbo" /><ref name="BRMyersSKTULR" /> === Alternatiewe Afrikaanse vertaling (met aantekeninge) === Ek belowe stewig, trots voor die Koreaanse vlag [''Taegukgi''], om ons liggaam en siel lojaal te wy aan die ewige heerlikheid van die vaderland [''joguk''] en die ras [''minjok''].<ref name="REKelly2015" /><ref name="OathChosunIlbo" /> === Letterlike Afrikaanse vertaling === Ek is stewig daartoe verbind om my getrouheid te vervul deur my liggaam en gees te bied vir die eindelose glorie van my vaderland en ras voor die trotse Koreaanse vlag. | === Koreaanse weergawe (amptelike weergawe) === 나는 자랑스러운 태극기 앞에 자유롭고 정의로운 대한민국의 무궁한 영광을 위하여 충성을 다할 것을 굳게 다짐합니다. === Koreaanse transliterasie === ''Naneun jarangseureoun Taegeukgi ape jayuropgo jeoneuiroun Daehanmingug ae mugunghan yeonggwangeul wihayeo chungseongeul dahal geoseul gutge dajimhamnida.'' === Afrikaanse vertaling === Ek beloof, voor die trotse Taegeuk-vlag, getrouheid aan die Republiek Korea vir die ewige glorie van die land, vryheid aan die Republiek Korea. === Alternatiewe Afrikaanse vertaling === Ek, wat voor die edele Taegeuk-vlag staan, belowe plegtig getrouheid aan die Republiek Korea, tot sy glorie, vryheid en geregtigheid. === Letterlike Afrikaanse vertaling === Ek is vas verbind tot my lojaliteit teenoor die eindelose glorie van die groot Koreaanse staat wat vry en slegs voor 'n trotse Taegeuk-vlag is. |} === Omstredenheid === Anders as die huidige belofte van getrouheid aan die staat Suid-Korea het die 1972-belofte eerder trou belowe aan die “Koreaanse ras”, ook bekend as ''minjok''.<ref name="REKelly2015" /><ref name="BRMyersSKTULR" /><ref name="OathChosunIlbo">{{en}} {{cite web |url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2011/04/18/2011041801112.html |title=New Pledge of Allegiance to Reflect Growing Multiculturalism |publisher=The Chosun Ilbo |date=18 April 2011 |accessdate=20 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110420171019/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2011/04/18/2011041801112.html |archive-date=20 April 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://conversationswithbillkristol.org/transcript/nicholas-eberstadt-transcript/ |title=Nicholas Eberstadt Transcript |publisher=Conversations with Bill Kristol |author=Bill Kristol; Nicholas Eberstadt}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://conversationswithbillkristol.org/video/nicholas-eberstadt/ |title=Nicholas Eberstadt on Understanding North Korea |publisher=Conversations with Bill Kristol |author=Bill Kristol; Nicholas Eberstadt}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.asiasociety.org/south-korea-unloved-republic |title=South Korea: The Unloved Republic? |publisher=Asia Society |accessdate=9 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609101401/http://www.asiasociety.org/south-korea-unloved-republic |archive-date=9 Junie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In die middel 2000’s is die belofte van getrouheid teenoor ’n “Koreaanse ras” (of “Koreaanse etnisiteit”) gekritiseer deur sommige mense,<ref>{{ko}} {{cite web |url=http://www.chosun.com/politics/news/200305/200305200391.html |title=유시민 의원 '국기에 대한 맹세는 파시즘 잔재' |publisher=The Chosun Ilbo |date=2 Mei 2003 |accessdate=8 Januarie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060108135735/http://www.chosun.com/politics/news/200305/200305200391.html |archive-date=8 Januarie 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> spesifiek omdat dit rassisties en “nie gepas is in ’n tyd wanneer Suid-Korea ’n veelrassige en multikulturele samelewing word nie.”<ref name="JHJeong2006">{{en}} {{citation |author=Jeong-hun Jeong |title=A pledge to a nation, or a gang oath? |date=2006 |publisher=The Hankyoreh |location=Suid-Korea}}</ref> Hierdie weergawe van die belofte is in Julie 2007, tydens die presidentskap van [[Roh Moo-hyun]], geskrap<ref>{{en}} {{cite web |url=http://sthelepress.com/index.php/2016/12/28/still-the-unloved-republic/ |title=Still the Unloved Republic |publisher=Sthele Press |author=Brian Reynolds Myers |date=28 Desember 2016 |accessdate=13 Maart 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180313210134/http://sthelepress.com/index.php/2016/12/28/still-the-unloved-republic/ |archive-date=13 Maart 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en vervang deur ’n ander, nierassistiese bewoording. Sommige linksgesinde Suid-Koreane het dié herformulering van getrouheid veroordeel, aangesien dit in stryd is met hul rassiese ideologie.<ref name="thefreelibrary.com" /> Net so het tot April 2011, toe dit om soortgelyke redes geskrap is, Suid-Koreaanse soldate in hul eed trou teenoor die “Koreaanse ras” belowe.<ref name="OathChosunIlbo" /> == Vlagdae == [[Lêer:Centennial March 1st Movement Hyoja Studio 17.jpg|duimnael|Eeufeesviering van die 1 Maartbeweging, met president [[Moon Jae-in]] in die middel (2019)]] Die dae waarop die ''Taegeukgi'' gehys moet word, word deur die “Nasionale Vlagwet van die Republiek Korea" (대한민국국기법) soos volg bepaal:<ref>{{ko}} {{cite web |url=https://www.law.go.kr/법령/대한민국국기법 |title=대한민국국기법 |publisher=Regering van die Republiek Korea |date=28 Januarie 2014 |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> * 1 Maart — Samiljeol (1 Maartdag) * 6 Junie — Herinneringsdag (halfstok vereis) * 17 Julie — Grondwetdag * 15 Augustus — Bevrydingsdag * 1 Oktober — Weermagdag * 3 Oktober — Nasionale Stigtingsdag * 9 Oktober — [[Hangul]]dag * Enige dag tydens [[staatsbegrafnis]] (halfstok vereis) Benewens hierdie dae mag die Suid-Koreaanse regering en plaaslike owerhede in Suid-Korea ook vra vir die vertoning van die ''Taegeukgi'' op ander dae onder spesiale voorwaardes. == Vorige vlae == <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Royal flag of Goryeo (Bong-gi).svg| {{FIAV|historical}} Koninklike vlag van die [[Goryeo]]dinastie, voor 1392 Lêer:Royal Flag of Goryeo magi.svg| {{FIAV|historical}} Koninklike vaandel van die Goryeodinastie, voor 1392 Lêer:Royal Flag of Goryeo sanggi.svg| {{FIAV|historical}} Koninklike vaandel van die Goryeodinastie, voor 1392 Lêer:Flag of the King of Joseon (1876).png| {{FIAV|historical}} Koninklike vaandel van die Goryeodinastie, voor 1876 Lêer:Ensign of the Joseon Navy.svg| {{FIAV|historical}} Vlootvaandel van die [[Joseon]]dinastie, gebaseer op ’n [[Taoïsme|Taoïste]]-vlag genoem ''jwadogi'' (坐纛旗) met elemente van die Luoshu Lêer:Flag of the king of Joseon.svg| {{FIAV|historical}} Standaard van die Joseondinastie, 1882 tot 1907<ref>{{en}} {{cite web |url=http://internationalcongressesofvexillology-proceedingsandreports.yolasite.com/resources/23rd/Kariyasu-TheHistoryofTaegeukFlags.pdf |title=The History of Taegeuk Flags |publisher=International Congresses of Vexillology |author=Nozomi Kariyasu |accessdate=13 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191213143753/http://internationalcongressesofvexillology-proceedingsandreports.yolasite.com/resources/23rd/Kariyasu-TheHistoryofTaegeukFlags.pdf |archive-date=13 Desember 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Lêer:Flag of Korea (1882–1910).svg| {{FIAV|historical}} Taegukgi uit die Amerikaanse Vlootboek ''Flags of Maritime Nations'' in Julie 1882, 1882 tot 1910 Lêer:朴泳孝作 朝鮮國旗.jpg| {{FIAV|historical}} Taegukgi deur Park Yeong-hyo, September 1882 Lêer:Flag of Korea (November 1882).svg| {{FIAV|historical}} Taegukgi, November 1882 Lêer:大淸國屬 高麗國旗.jpg| {{FIAV|historical}} Taegukgi uit die Diplomatieke Qing-boek ''Tōngshāng Zhāngchéng Chéng'àn Huìbiān'' (通商章程成案彙編), bewerk deur [[Li Hongzhang]], Maart 1883. Geannoteerde “Die vlag van [[Goryeo]] behoort aan die Groot Qing”. In China is Joseon dikwels ''Goryeo'' genoem. Lêer:Flag of Korea (1888–1893).svg| {{FIAV|historical}} Taegukgi, 1888 tot 1893 Lêer:Flag of Korea (1888, Denny Taegukgi).svg| {{FIAV|historical}} Taegukgi deur O. N. Denny, 1888 tot 1893 Lêer:Flag of Korea (1893).svg| {{FIAV|historical}} Taegukgi, 1893 Lêer:Flag of Korea (1899).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die [[Koreaanse Keiserryk]], 1897 tot 1910 Lêer:Imperial banner of Korea.svg| {{FIAV|historical}} Keiserlike standaard van die Koreaanse Keiserryk, 1897 tot 1907 Lêer:Imperial Standard of Korean Empire (1908 ~ 1910).png| {{FIAV|historical}} Keiserlike standaard van die Koreaanse Keiserryk, 1908 tot 1910 Lêer:Ahn's Taegukgi.png| {{FIAV|historical}} Vlag deur An Jung-geun, ’n Koreaanse onafhanklikheidsaktivis wat in 1910 oorlede is. 大韓獨立 beteken “Die onafhanklikheid van Groter Korea”. Lêer:Flag by Pyongyang Soongsil School (1919).svg| {{FIAV|historical}} Vlag gebruik deur Koreaanse betogers tydens die Eerste Maart-beweging, 1919 Lêer:Flag of the Provisional Government of the Republic of Korea.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Voorlopige Regering van die Republiek Korea, 1919 in ballingskap in die [[Republiek China]], 1919 tot 1948 Lêer:Korean flag 1944 United States stamp detail.jpg| {{FIAV|historical}} Taegukgi op ’n Amerikaanse [[posseël]], 1944 Lêer:한국광복군 서명문 태극기.jpg| Taegukgi met handtekeninge deur die Koreaanse Bevrydingsleër, 1945 Lêer:Korea Independence Army Marching Flag.svg| {{FIAV|historical}} ’n Marsvlag van ’n bevelvoerder by die Onafhanklikheidsleër Lêer:Flag of the People's Committee of Korea.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Volksrepubliek Korea tussen Augustus 1945 en Desember 1945 nadat die USAMGIK die PRK verban het. Lêer:Flag of the United States (1912-1959).svg| {{FIAV|historical}} [[Vlag van die Verenigde State]], gebruik in Suid-Korea tydens die Amerikaanse besetting, September 1945 tot September 1948 Lêer:Flag of South Korea (1945–1948).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van Suid-Korea, gebruik tydens die Amerikaanse besetting, September 1945 tot September 1948 Lêer:Flag of South Korea (1948–1949).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van Suid-Korea, gebruik ná onafhanklikheidswording, 1948 tot Oktober 1949 Lêer:경주 학도병 서명문 태극기.jpg|Taegukgi met anti-Noord-Koreaanse leuses en handtekeninge deur studentesoldate van Gyeongju, 1950 Lêer:Flag of South Korea (1949–1984).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van Suid-Korea, 1949 tot 1984 Lêer:Flag of South Korea (1984–1997).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van Suid-Korea, 1984 tot 1997 Lêer:Flag of South Korea (1997–2011).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van Suid-Korea, 1997 tot 2011 Lêer:Flag of the government of South Korea (1988–2016).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die regering van die Republiek Korea, 1949 tot 2016 </gallery></center> == Subnasionale vlae == === Munisipale vlae === Sommige van die Suid-Koreaanse munisipaliteite beskik oor hul eie vlae. <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Ansan.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Ansan]] Lêer:Flag of Busan.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Busan]] Lêer:Flag of Changwon.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Changwon]] Lêer:Flag of Daegu.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Daegu]] Lêer:Flag of Daejeon.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Daejeon]] Lêer:Flag of Gimcheon.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Gimcheon]] Lêer:Flag of Gimje.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Gimje]] Lêer:Flag of Goyang.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Goyang]] Lêer:Flag of Gwangju.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Gwangju]] Lêer:Flag of Incheon.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Incheon]] Lêer:Flag of Sejong City.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Sejong]] Lêer:Flag of Seongnam.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Seongnam]] Lêer:Flag of Seoul.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Seoel]] Lêer:Flag of Suwon (2022).svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Suwon]] Lêer:Flag of Ulsan.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Ulsan]] </gallery></center> == Ander vlae == <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of the President of South Korea.svg| Presidensiële Standaard van die Republiek Korea Lêer:Standard of the Prime Minister of the Republic of Korea.svg| Standaard van die Eerste Minister van die Republiek Korea Lêer:Flag of the Government of the Republic of Korea.svg| Vlag van die regering van die Republiek Korea, sedert 2016 Lêer:Flag of the Republic of Korea Reserve Forces.svg| Vlag van die Republiek Korea se Reserwemag Lêer:Flag of the Republic of Korea Marine Corps.svg| Vlag van die Republiek Korea se Marinekorps Lêer:Flag of the Republic of Korea Armed Forces.svg| Vlag van die Republiek Korea se Gewapende Magte Lêer:Flag of the Republic of Korea Air Force.svg| Vlag van die Republiek Korea se Lugmag Lêer:Flag of the Republic of Korea Army.svg| Vlag van die Republiek Korea se Weermag Lêer:Unification flag of Korea.svg| {{FIAV|proposal}} Koreaanse verenigingsvlag, soos gebruik tydens die [[Olimpiese Winterspele 2018]] in [[Pyeongchang]], [[Suid-Korea]] </gallery></center> == Sien ook == {{Portaal|Vlae en wapens|En-wikipedia arms 8-full.svg}} == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Flags of South Korea|Vlae van Suid-Korea}} * {{en}} [https://www.crwflags.com/fotw/flags/kr.html Suid-Korea] by ''Flags of the World'' * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-South-Korea|title=flag of Korea, South|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=18 Mei 2025}} {{Asiëvlae}} {{Normdata}} {{en-vertaal|Flag of South Korea}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Nasionale vlae|Suid-Korea]] [[Kategorie:Suid-Korea]] 6sxolig9hiwcuuqk68fuv7n57xw7zn6 2893405 2893224 2026-04-12T19:00:14Z SpesBona 2720 Opruim 2893405 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vlag | Naam = Suid-Korea | Artikel = | Beeld = Flag of South Korea.svg | Beeldgrootte = 210px | Geen_grens = | Bynaam = {{ko}} ''Taegukgi''/''Taegeukgi'' | Ander_byname = | Gebruik = 111111 | Simbool = | Verhouding = 2:3 | Goedgekeur_op = [[27 Januarie]] [[1883]] (oorspronklike weergawe gebruik deur die [[Joseon]]dinastie)<br />[[29 Junie]] [[1942]] (tydens die Japannese besetting deur die Republiek Korea se voorlopige regering-in-ballingskap)<br />[[12 Julie]] [[1948]] (vir Suid-Korea deur die Grondwetgewende Nasionale Vergadering)<br />[[15 Oktober]] [[1949]] (huidige geometrie)<br />[[30 Mei]] [[2011]] (huidige kleure)<ref name="FOTW-Suid-Korea">{{en}} {{cite web |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/kr.html |title=Suid-Korea |publisher=Flags of the World |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> | Ontwerp = ’n Enkele reghoekige wit baan met ’n rooi-en-blou ''taeguk'' in die middel en ’n trigram in elke hoek. | Ontwerper = Lee Eung-jun (ontwerper)<br />Pak Yeong-hyo (gekies)<br />[[Gojong van Korea|Gojong]] (goedgekeur) | Beeld2 = Flag of the Republic of Korea Navy.svg | Beeldgrootte2 = 210px | Geen_grens2 = | Bynaam2 = | Ander_byname2 = | Gebruik2 = 000001 | Simbool2 = | Verhouding2 = 2:3 | Goedgekeur_op2= | Ontwerp2 = In die skildhoek ’n wit reghoek met die ''taeguk'' waaragter twee ankers gekruis is op ’n blou vaandel. | Ontwerper2 = | Beeld3 = Flag of the Government of the Republic of Korea.svg | Beeldgrootte3 = 210px | Geen_grens3 = | Bynaam3 = Regeringsembleem | Ander_byname3 = | Gebruik3 = | Simbool3 = | Verhouding3 = 2:3 | Goedgekeur_op3= | Ontwerp3 = ’n Wit veld met die regering se embleem in die middel. | Ontwerper3 = }} Die '''nasionale vlag van [[Suid-Korea]]''' ([[Koreaans]]: 대한민국의 국기; letterlik: “vlag van die Republiek Korea”), ook bekend as die '''Taegeukgi''' (of ''Taegukgi''; [[Koreaans]]: 태극기; [[Hanja]]: 太極旗; letterlik: “taegeuk-vlag”), is op [[12 Julie]] [[1948]] amptelik in gebruik geneem. Die vlag vertoon ’n enkele reghoekige wit baan met ’n rooi-en-blou ''[[taeguk]]'' (’n simbool wat balans voorstel) in die middel en ’n [[Bagua|trigram]] in elke hoek van die vlag. Vlae soortgelyk aan die huidige ''Taegeukgi'' is as die nasionale vlag van Korea deur die [[Joseon]]dinastie, die [[Koreaanse Keiserryk]], asook die Koreaanse regering-in-ballingskap tydens die Japannese heerskap gebruik. Toe Suid-Korea op 15 Augustus 1945 sy onafhanklikheid van Japan verkry het, het dit die Taegeukgi as nasionale vlag in hergebruik geneem. Die vlag se wit veld is ’n tradisionele kleur in die Koreaanse kultuur. Wit was in die 19de eeu ’n algemene verskynsel in die kleredrag van [[Koreane]]; dit kom steeds voor in kontemporêre weergawes van tradisionele Koreaanse kledingstukke soos die [[hanbok]]. Die kleur stel vrede en reinheid voor. Die skyf op die middel van die vlag stel harmonie in die wêreld voor. Dit is afgelei van die ''[[Yijing]]'' en ''[[Taiji]]'', in die [[Weste]] bekend as [[jin en jang]]. Die blou helfte verteenwoordig negatiewe kosmiese kragte (jin), terwyl die rooi helfte die teenoorstaande positiewe kosmiese kragte (jang) voorstel. Die trigramme stel saam beweging en harmonie voor as grondbeginsels. Elke trigram (Hangul: 괘; Hanja: 卦 ''gwae'') stel een van die vier [[klassieke element]]e voor. == Geskiedenis == [[Lêer:Flag of Korea 1882.svg|duimnael|links|{{FIAV|historical}} Die vroegste bestaande afbeelding van die vlag is in ’n Amerikaanse vlootboek van 1882 (''Flags of Maritime Nations'') gepubliseer.<ref>{{en}} {{cite book |url=https://archive.org/stream/ofmaritimeflagsn00unitrich#page/n5/mode/2up |title=Flags of maritime nations: from the most authentic sources |publisher=Verenigde State. Vlootdept. Navigasieburo |year=1882 |page=16}}</ref>]] [[Lêer:Foundation ceremony of the Korean People's Army.jpg|duimnael|links|’n Portret van [[Kim Il-sung]] en die ''Taegukgi'' in 1948. Die vlag is ook in die Noorde gebruik voor die skeiding.]] [[Lêer:Ceremony inaugurating the government of the Republic of Korea (colored).jpg|duimnael|links|Inhuldiging van die Suid-Koreaanse regering op 15 Augustus 1948.]] Die afwesigheid van ’n [[nasionale vlag]] het eers in 1876 ’n gesprekspunt in Korea geword in die tyd van die [[Joseon]]dinastie. Voor 1876 het Korea geen behoefte aan ’n nasionale vlag gehad nie, terwyl die koning sy eie standaard gehad het. Die kwessie het ontstaan gedurende die onderhandelinge vir die Japannees-Koreaanse Verdrag van 1876 waar die afgevaardigde van die [[Japannese Keiserryk]] die [[Vlag van Japan|Japannese nasionale vlag]] vertoon het, terwyl die Joseondinastie geen nasionale simbool gehad het om uit te beeld nie. In daardie tyd het sommige mense voorgestel dat ’n nasionale vlag geskep word, maar die Joseonregering het dit as onbelangrik en onnodig geag. Teen 1880 het die vinnige toename in buitelandse onderhandelinge gelei tot die dringende behoefte aan ’n nasionale vlag.<ref name="Doopedia Taegukgi">{{ko}} {{cite web |url=https://www.doopedia.co.kr/doopedia/master/master.do?_method=view&MAS_IDX=101013000722400#MGROUP_101220000156376 |title=대한민국[Republic of Korea,大韓民國] |publisher=Doosan Corporation |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> Die gewildste voorstel is in die “Koreastrategie”-dokumente vervat en is deur Huang Zunxian, die Chinese afgevaardigde, geskryf. Dit het voorgestel dat die vlag van die [[Chinese Keiserryk]] se [[Qing-dinastie]] by dié van die Koreaanse Joseondinastie geïnkorporeer word. In reaksie op die Chinese voorstel het die Koreaanse regering Lee Young-Sook gestuur om die skema met Li Hongzhang, die Chinese staatsman en diplomaat, te bespreek. Li het met sommige elemente van Huang se voorstel saamgestem met die aanvaarding dat Korea veranderinge sou aanbring. Die Qing-regering het Li se gevolgtrekking bekragtig, maar dit is onbekend hoe entoesiasties die Joseonregering oor hierdie voorstel was.<ref name="EncyKorea Taegukgi">{{ko}} {{cite web |url=https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0058892 |title=태극기 (Taegukgi) |publisher=Akademie van Koreaanse Studies |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> Die kwessie is vir ’n tydperk nie nagevolg nie, maar het weer ter sprake gekom tydens die onderhandeling van die Verenigde State–Koreaverdrag van 1882, ook bekend as die Shufeldtverdrag. Die Amerikaanse gesant Robert Wilson Shufeldt het voorgestel dat Korea ’n nasionale vlag in gebruik neem om sy soewereiniteit te verteenwoordig. Die koning van Joseon, [[Gojong van Korea|Gojong]], het die regeringsbeamptes Sin Heon en Kim Hong-jip opdrag gegee vir die ontwerp van ’n nuwe vlag. Kim Hong-jip het op sy beurt die afgevaardigde Lee Eung-jun gevra om die eerste ontwerp te doen, wat Lee Eung-jun aan die Chinese beampte Ma Jianzhong gewys het. Ma Jianzhong was gekant teen Huang Zunxian se voorstel, dat Korea die vlag van die Qing-dinastie in gebruik neem en het ’n veranderde draak-vlag voorgestel.<ref name="EncyKorea Taegukgi" /> Gojong het dié voorstel verwerp.<ref name="Doosan">{{ko}} {{cite web |url=https://terms.naver.com/entry.naver?docId=1220844&cid=40942&categoryId=31645 |title=대한민국의 국기 |publisher=terms.naver.com |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> Ma het Lee Eung-jun se ''Taegeuk'' en die Agt-trigramme-vlag voorgestel.<ref>{{en}} {{cite book |author=Yuanchong Wang |title=Remaking the Chinese Empire: Manchu-Korean Relations, 1616–1911 |date=15 Desember 2018 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-3051-1 |page=154 |url=https://books.google.de/books?id=48d1DwAAQBAJ&pg=PA154&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> Kim en Ma het veranderinge daaraan voorgestel: Kim het voorgestel om die rooi in blou en wit te verander; Ma het ’n wit veld voorgestel, ’n rooi en swart ''taegeuk'', trigramme in swart en ’n rooi fraiing.<ref name="EncyKorea Taegukgi" /> Daar word soms beweer dat Kim en Ma veranderinge daaraan voorgestel het op 27 Mei 1882 (volgens Maandatum 11 April): Kim het voorgestel om die rooi na blou en wit te verander; Ma het ’n wit veld, ’n rooi en swart ''taegeuk'', trigramme in swart en ’n rooi fraiing voorgestel. Maar aangesien die ''Taguk''-vlag tydens die ondertekening van die Joseon–Verenigde State Verdrag van 1882 op 22 Mei 1882 reeds gebruik is, was die ''Taeguk''-vlagontwerp reeds gevestig en gebruik voor Ma se voorstel.<ref name="EncyKorea Taegukgi" /> In September 1882 het Park Yeong-hyo ’n skaalmodel van Lee Eung-jun se ''taegukgi'' aan die Joseonregering voorgestel, wat geskep is in samewerking met Kim Man-sik, Soh Kwang-pom en ander met advies deur die Britse konsul [[William George Aston]] en die Britse kaptein James, en Gojong het dié ontwerp later goedgekeur. In 1882 het Park Yeong-hyo die eerste persoon geword om die ''taegukgi'' te gebruik.<ref name="Naver Taegukgi">{{ko}} {{cite web |url=https://ko.dict.naver.com/#/entry/koko/ea6594a46b5f4f1ea8ba3ce74fb6e641 |title=태극-기 太極旗 |publisher=NAVER Corp. |accessdate=18 Mei 2025}}</ref><ref>{{ko}} {{cite web |url=https://db.history.go.kr/diachronic/level.do?levelId=sa_010_0070_0010_0020 |title=高宗 19年 壬午 八月 |publisher=Nasionale Instituut vir Koreaanse Geskiedenis |accessdate=18 Mei 2025}}</ref><ref>{{ko}} {{cite book |author=Tu-bong Kim |title=新國旗의 製定과 太極旗의 廢止에 對하여 |publisher=Rodong News Agency |date=20 August 1948 |location=Pjongjang |page=56 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%EC%8B%A0%EA%B5%AD%EA%B8%B0%EC%9D%98_%EC%A0%9C%EC%A0%95%EA%B3%BC_%ED%83%9C%EA%B7%B9%EA%B8%B0%EC%9D%98_%ED%8F%90%EC%A7%80%EC%97%90_%EB%8C%80%ED%95%98%EC%97%AC.pdf |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> Die uitgawe op 2 Oktober 1882 van die Japannese koerant ''Jiji shimpō'' het na Gojong as die ontwerper van die ''taegukgi'' verwys (d.w.s. ’n vlag met ’n rooi en blou ''taegeuk'' en vier trigramme).<ref>{{ko}} {{cite web |url=https://www.ohmynews.com/NWS_Web/View/at_pg.aspx?CNTN_CD=A0000405515 |title="태극기는 천손민족의 표시..중국보다 앞서" |publisher=OhmyNews |date=20 April 2007 |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> Op 27 Januarie 1883 het die Joseonregering die ''taegukgi'' amptelik as die nasionale vlag goedgekeur.<ref name="EncyKorea Taegukgi" /> In 1919 is ’n vlag soortgelyk aan die huidige Suid-Koreaanse vlag deur die voorlopige Koreaanse regering-in-ballingskap wat in China gebaseer was, gebruik. Die ''[[taeguk]]'' en ''taegukgi'' het kragtige onafhanklikheidssimbole geword tydens die sowat 1&nbsp;500 betogings in die koloniale tydperk. Ná die herstel van Koreaanse onafhanklikheid in 1945 is die ''Taegukgi''-ontwerp weer algemeen gebruik. Dit het in gebruik gebly nadat die suidelike deel van Korea onder invloed van die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] ’n demokratiese republiek geword het; dit is tewens in die Volksrepubliek Korea gebruik. Die [[Amerikaanse Leër]] se Militêre Regering het op 14 Januarie 1946 die ''Taegukgi'' saam met die [[vlag van die Verenigde State]] begin gebruik. Op 12 Julie 1948 het die Grondwetgewende Nasionale Vergadering die ''Taegukgi'' amptelik as nasionale vlag goedgekeur.<ref>{{ko}} {{cite book |author=이상희 |title=꽃으로 보는 한국문화 |chapter=태극기 |publisher=넥서스BOOKS |year=2004 |pages=75–97}}</ref> Ná die stigting van die Suid-Koreaanse staat in Augustus 1948 het die eerste Republiek Suid-Korea in Januarie 1949 die Nasionale Vlagregstellingskomitee gestig om die moderne standardisasie van die ''Taegukgi'' te bepaal. Op 15 Oktober 1949 het die Ministerie van Onderwys en Kultuur die Nasionale Vlagproduksiewet afgekondig.<ref name="EncyKorea Taegukgi" /><ref name="The National Flag" /><ref name="Gazette" /> Die noordelike deel van Korea het ook die ''Taegukgi'' gebruik, selfs ná die Koreaanse verdeling in 1945. Dit is gebruik tot die goedkeuring van die nuwe ontwerp in September 1948.<ref>{{en}} {{cite book |author=Fjodor Tertitskij |title=Soviet-North Korean Relations During the Cold War: Unruly Offspring |date=2024 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-03-253730-6 |edition=1st |page=39–41 |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9781003413332/soviet-north-korean-relations-cold-war-fyodor-tertitskiy |doi=10.4324/9781003413332 |accessdate=13 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240813003046/https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9781003413332/soviet-north-korean-relations-cold-war-fyodor-tertitskiy |archive-date=13 August 2024 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Yong Thae Choe |title=A Grand Birth |publisher=Foreign Languages Publishing House |location=Pjongjang |page=64 |date=2018 |isbn=978-9946-0-1724-2 |url=https://archive.org/details/a-grand-birth |accessdate=18 Mei 2025}}</ref><ref>{{ko}} {{cite journal |author=Chongko Choi |url=https://s-space.snu.ac.kr/bitstream/10371/8796/1/law_v40n3_088.pdf |title=남북한(南北韓)의 국가상징(國家象徵)과 법(法) |journal=Korea Society of Unification and North Korean Law Studies |date=1999 |volume=40 |issue=3 |pages=100 |accessdate=26 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240826012800/https://s-space.snu.ac.kr/bitstream/10371/8796/1/law_v40n3_088.pdf |archive-date=26 Augustus 2024 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In Februarie 1984 is die presiese dimensionele spesifikasies van die vlag op skrif gestel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/kr.html |title=Geskiedenis van die Suid-Koreaanse vlag |publisher=Flags of the World |accessdate=18 Mei 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-South-Korea|title=flag of Korea, South|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=18 Mei 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.christusrex.org/www3/fotw/flags/kr_hist.html |title=Geskiedenis van die Suid-Koreaanse vlag |publisher=www.christusrex.org |accessdate=26 Maart 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170326052449/http://www.christusrex.org/www3/fotw/flags/kr_hist.html |archive-date=26 Maart 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://destinationsouthkorea.weebly.com/flag-history.html |title=Vlaggeskiedenis |publisher=Destination South Korea |accessdate=18 Mei 2025}}</ref><ref>{{ko}} {{cite web |url=https://theme.archives.go.kr/viewer/common/archWebViewer.do?singleData=Y&archiveEventId=0049286539 |title=관보 법령편 |publisher=Suid-Koreaanse Staatskoerant |date=21 Februarie 1984 |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> Op 15 Oktober 1997 is die presiese kleure van die vlag deur middel van ’n presidensiële dekreet gespesifiseer.<ref name="The National Flag" /><ref>{{ko}} {{cite web |url=http://www.mois.go.kr/cmm/fms/FileDown.do?atchFileId=FILE_000000000008139&fileSn=0 |title=National Symbols of the Republic of Korea |publisher=Departement van Binnelandse Sake |date=November 2016 |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> == Simboliek == {{Koreaanse name |titel = Vlag van Suid-Korea |beeld = |onderskrif = |beeldbreedte = |Hangul = 태극기 |Hanja = 太極旗 |Hersiende Romanisering = ''Taegeukgi'' |McCune-Reischauer = ''T’aegŭkki'' |ander = |betekenis = }} [[Lêer:Flag of South Korea (cropped).jpg|duimnael|Wapperende vlag van Suid-Korea]] Die vlag se wit veld is ’n tradisionele kleur in die Koreaanse kultuur. Wit was in die 19de eeu ’n algemene verskynsel in die kleredrag van [[Koreane]]; dit kom steeds voor in kontemporêre weergawes van tradisionele Koreaanse kledingstukke soos die [[hanbok]]. Die kleur stel vrede en reinheid voor.<ref name="The National Flag">{{en}} {{cite web |url=https://www.mois.go.kr/eng/sub/a03/nationalSymbol/screen.do |title=National Administration : National Symbols of the Republic of Korea : The National Flag – Taegeukgi |publisher=Ministerie van Binnelandse Sake en Veiligheid |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> Die skyf in die middel van die vlag stel harmonie in die wêreld voor. Dit is afgelei van die ''[[Yijing]]'' en ''[[Taiji]]'', in die [[Weste]] bekend as [[jin en jang]]. Die blou helfte verteenwoordig negatiewe kosmiese kragte (jin), terwyl die rooi helfte die teenoorstaande positiewe kosmiese kragte (jang) voorstel. Die [[Bagua|trigramme]] stel saam beweging en harmonie voor as grondbeginsels. Elke trigram ([[Hangul]]: 괘; [[Hanja]]: 卦 ''gwae'') stel een van die vier [[klassieke element]]e voor,<ref name="CIA Taegukgi">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/korea-south/|title=Korea, South|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2 Februarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260202173845/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/korea-south/|archive-date=2 Februarie 2026|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> soos hieronder uiteengesit: {| class="wikitable" ! scope="col" | Trigram ! scope="col" | [[Koreaans]]e naam ! scope="col" | Hemelliggaam ! scope="col" | Seisoen ! scope="col" | Rigting ! scope="col" | Deug ! scope="col" | Familie ! scope="col" | Natuurlike element ! scope="col" | Betekenis ! scope="col" | Sosiale struktuur |- style="text-align:center;" ! scope="row" | [[Lêer:Palgwae Geon.svg|56px]] |''geon''<br />(건; 乾) |hemel<br />(천; 天) |lente<br />(하; 夏) |suide<br />(남; 南) |wysheid<br />(인; 仁) |vader<br />(부; 父) |lug<br />(천; 天) |geregtigheid<br />(정의; 正義) |Die sterkes bly saam. |- style="text-align:center;" ! scope="row" | [[Lêer:Palgwae Gon.svg|56px]] |''gon''<br />(곤; 坤) |aarde<br />(지; 地) |winter<br />(동; 冬) |noorde<br />(북; 北) |geregtigheid<br />(의; 義) |moeder<br />(모; 母) |grond<br />(토; 土) |lewenskragtigheid<br />(생명력; 生命力) |Die swakkes bly saam. |- style="text-align:center;" ! scope="row" | [[Lêer:Palgwae Ri.svg|56px]] |''ri''<br />(리; 離) |son<br />(일; 日) |lente<br />(춘; 春) |ooste<br />(동; 東) |hoflikheid<br />(례; 禮) |dogter<br />(녀; 女) |vuur<br />(화; 火) |vervulling<br />(결실; 結實) |Die sterkes beskerm die swakkes. |- style="text-align:center;" ! scope="row" | [[Lêer:Palgwae Gam.svg|56px]] |''gam''<br />(감; 坎) |maan<br />(월; 月) |herfs<br />(추; 秋) |weste<br />(서; 西) |intelligensie<br />(지; 智) |seun<br />(자; 子) |water<br />(수; 水) |wysheid<br />(지혜; 智慧) |Die swakkes beskerm die sterkes. |} {| class="wikitable centre" |S |[[Lêer:Palgwae Geon.svg|56px]] |[[Lêer:Palgwae Gam.svg|56px]] |W |- |O |[[Lêer:Palgwae Ri.svg|56px]] |[[Lêer:Palgwae Gon.svg|56px]] |N |} === Rol in kontemporêre Suid-Koreaanse samelewing === [[Lêer:2013.09.06 Korea Rep. vs Haiti (22).jpg|duimnael|’n Reuse Suid-Koreaanse vlag tydens ’n [[sokker]]wedstryd teen [[Haïti]]]] [[Lêer:Korea Liberation Day 07 (7779858078).jpg|duimnael|’n Straat versier met ’n reeks Suid-Koreaanse vlae op Koreaanse bevrydingsdag]] Die naam van die Suid-Koreaanse vlag is ook gebruik as die naam van ’n Suid-Koreaanse rolprent oor die [[Korea-oorlog]], ''Tae Guk Gi'', in 2004.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://variety.com/2004/film/markets-festivals/taegukgi-1200532728/ |title=Taegukgi |publisher=Variety |author=Derek Elley |date=18 Junie 2004 |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> ’n ''Taegukgi'' met die bewoording 不遠復 (letterlik: “[Ons sal] binnekort herstel”) het in die 2011-rolprent ''My Way'' verskyn.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt1606384/fullcredits/?ref_=ttmi_sa_2 |title=My Way (2011) – Full Cast & Crew |publisher=[[Internet-rolprentdatabasis]] |accessdate=18 Mei 2025}}</ref><ref>{{ko}} {{cite web |url=https://www.bilibili.com/video/BV19i4y1H7Gw |title=【张东健/小田切让/范冰冰】登陆之日2011 |publisher=Bilibili |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> ’n ''Taegukgi'' met die bewoording 大韓獨立 (letterlik: “Die onafhanklikheid van Groter Korea”) het in die verhoogmusiekblyspel ''Hero'' verskyn.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.korea.net/Events/Performances/view?articleId=12846 |title=Musical 'Hero' |publisher=Korea.net |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> Volgens waarnemers soos ''The Times Literary Supplement'' se Colin Marshall en die Korea-student Brian Reynolds Myers word die Suid-Koreaanse vlag gebruik om, in die konteks van die land se samelewing, as ’n etniese vlag gebruik wat ’n groter nasionalistiese idee van ’n “Koreaanse ras” voor te stel, eerder as om bloot ’n simbool van die Suid-Koreaanse nasiestaat self te wees, soos dit nasionale vlae in die buiteland doen.<ref>{{en}} Geargiveer by [https://ghostarchive.org/varchive/obWvR92I-lw Ghostarchive] en die [https://web.archive.org/web/20140607064112/http://www.youtube.com/watch?v=obWvR92I-lw Wayback Machine]</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=obWvR92I-lw&t=1171s |title=BR Myers – Current Issues |author=Chad O’Carroll |date=2014 |via=YouTube |quote=Die Suid-Koreaanse vlag funksioneer steeds, ten minste in Suid-Korea, nie as ’n simbool van die staat nie, maar as ’n simbool van die ras. |accessdate=7 Junie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140607064112/http://www.youtube.com/watch?v=obWvR92I-lw |archive-date=7 Junie 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.the-tls.co.uk/politics-society/social-cultural-studies/how-korea-got-cool-hanguk |title=How Korea got cool: The continued rise of a country named Hanguk |publisher=The Times Literary Supplement |author=Colin Marshall |date=2017 |accessdate=24 Mei 2024 |quote=Wanneer mense met ander woorde die Suid-Koreaanse vlag hys, hys hulle nie die vlag van ’n land nie, maar dié van ’n [etniese] volk.}}</ref> Myers voer aan dat: “Wanneer die gewone [Suid-Koreaanse] man die [Suid-Koreaanse] vlag sien, voel hy broederskap met [etniese] Koreane regoor die wêreld.”<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sthelepress.com/index.php/2017/12/21/north-koreas-unification-drive/ |title=North Korea's Unification Drive |publisher=Sthele Press |author=Brian Reynolds Myers |date=20 Desember 2017 |accessdate=28 Januarie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250128061908/https://sthelepress.com/index.php/2017/12/21/north-koreas-unification-drive/ |archive-date=28 Januarie 2025 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Myers het ook in ’n 2011-proefskrif verklaar dat: “Te oordeel aan die jin-yang-vlag se universele gewildheid in Suid-Korea, selfs onder diegene wat die legitimiteit van die Republiek Korea ontken, roep dit klaarblyklik die [Koreaanse] ras eerste op en die [Suid-Koreaanse] staat tweede.”<ref name="thefreelibrary.com">{{en}} {{cite web |url=https://www.thefreelibrary.com/North+Korea's+state-loyalty+advantage.-a0274114570 |title=North Korea's state-loyalty advantage. |publisher=Free Online Library |author=Brian Reynolds Myers |date=2011 |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> ==== Ontheiliging ==== Die Suid-Koreaanse vlag verteenwoordig volgens ’n groot deel van die landsburgers die “Koreaanse ras” eerder as slegs die Suid-Koreaanse staat; gevolglik is vlagontheiliging deur die land se burgers seldsaam in vergelyking met ander lande, waar burgers hul eie landsvlae mag ontheilig vir politieke uitsprake. Dus sal daardie Suid-Koreaanse burgers wat teen die staat se optrede of selfs sy bestaan gekant is, steeds hul nasionale vlag met eerbied en respek behandel: “Daar is dus niks van ’n parodiërende of doelbewuste ontheiliging van die staatsvlag te vinde wat mens in die teenkulture van ander lande teëkom nie.”<ref name="thefreelibrary.com" /> Ongeag die voorkoms (al dan nie), straf die Suid-Koreaanse Strafwet ontheiliging van die Suid-Koreaanse nasionale vlag op verskillende maniere:<ref name=":0">{{en}} {{cite web |url=https://law.go.kr/lsInfoP.do?lsiSeq=153923&chrClsCd=010203&urlMode=engLsInfoR&viewCls=engLsInfoR#0000 |title=Criminal Act |publisher=Suid-Koreaanse Strafwet |date=14 Mei 2014 |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> * Artikel 105 lê tot vyf jaar tronkstraf, regontneming van tot tien jaar, of ’n boete van tot sewe miljoen [[Suid-Koreaanse won]] op vir die beskadiging, verwydering of besoedeling van ’n Suid-Koreaanse vlag of embleem met die doel om die Suid-Koreaanse staat te beledig. Artikel 5 maak hierdie misdaad strafbaar, al is dit deur buitelanders buite Suid-Korea gepleeg.<ref name=":0" /> * Artikel 106 lê tot een jaar tronkstraf, regontneming van tot vyf jaar, of ’n boete van tot twee miljoen Suid-Koreaanse won op vir die lasterlike gebruik van ’n Suid-Koreaanse vlag of embleem met die doel om die Suid-Koreaanse staat te beledig. Artikel 5 maak hierdie misdaad strafbaar, al is dit deur buitelanders buite Suid-Korea gepleeg.<ref name=":0" /> Suid-Korea straf nie net die ontheiliging van die Suid-Koreaanse vlag nie, maar ook dié van ander lande se vlae: * Artikel 109 lê tot twee jaar tronkstraf of ’n boete van tot drie miljoen Suid-Koreaanse won op vir die beskadiging, verwydering of besoedeling van ’n buitelandse vlag of embleem met die doel om ’n ander land te beledig. Artikel 110 verbied vervolging sonder ’n klag van ’n buitelandse regering.<ref name=":0" /> == Ontwerp == === Afmetings === [[Lêer:Flag of South Korea (vertical).svg|duimnael|Korrekte vertikale gebruik van die vlag van Suid-Korea [[Lêer:IFIS Vertical exclusive.svg]]]] Die wydte-hoogteverhouding van die vlag is 3:2. Daar is vyf afdelings van die vlag: die [[taeguk]] en die vier staafgroeperings (tigramme). Die deursneë van die skyf is die helfte van die hoogte van die vlag. Die boonste gedeelte van die taeguk is rooi en die onderste gedeelte is blou. Die staafgroeperings kom in die vier hoeke van die vlag voor. Die wydte van elke trigram is die radius van die ''taegeuk''. Die afstand tussen die ''taegeuk'' en die vier trigramme is die helfte van die ''taegeuk'' se radius. Die ontwerp van die ''taegeuk'' en die vier trigramme in elkeen van die vier hoeke is geometries bepaal.<ref name="Gazette">{{ko}} {{cite web |url=https://theme.archives.go.kr/next/symbolKorea/makeNationalFlag.do |title=국가상징 > 태극기 > 태극기 더보기 > 국기의 제작 |publisher=Suid-Koreaanse Staatskoerant |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> <center>[[Lêer:Flag of South Korea (construction sheet).svg|350px|senter|Konstruksietekening]]</center> === Kleure === [[Lêer:Flag of South Korea (1997–2011).svg|duimnael|’n Donkerder weergawe van die vlag deur RGB-skattings van halfamptelike Pantone-skattings te gebruik<ref name="Pantone">{{ru}} {{cite web |url=http://infokorea.ru/flag |title=Nasionale Vlag |publisher=Die Ambassade van die Republiek Korea in Moskou |accessdate=22 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122073502/http://www.infokorea.ru/flag/ |archive-date=22 Januarie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en ook die amptelike kleurskema van 1997 tot 2011]] Die kleure van die ''Taegukgi'' word in die “Ordonnansiewet op die die Wet rakende die Nasionale Vlag van die Republiek Korea” (Koreaans: 대한민국 국기법 시행령) gespesifiseer.<ref name="Taegukgi Law">{{ko}} {{cite web |url=https://www.law.go.kr/lsInfoP.do?lsiSeq=163282#0000 |title=대한민국국기법 시행령 (Die wet rakende praktyk vir die vlag van die Republiek Korea) |publisher=Regering van die Republiek Korea |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> Tot in 1997, toe die Suid-Koreaanse regering besluit het om standaardspesifikasies vir die vlag te verskaf, was daar geen presiese spesifikasies rakende die kleure nie. Op 25 Oktober 1997 is ’n presidensiële ordonnansie oor die standaardspesifikasies van die Suid-Koreaanse vlag gepromulgeer,<ref name=StandardNaver>{{ko}} {{cite web |url=http://kin.naver.com/open100/db_detail.php?d1id=11&dir_id=110112&eid=g7FRjCoPkfGpLv1reSjxrIlerymyDwS7&qb=xcKx2LHiILv2tbU= |title=Standaardspesifikasie van Taegukgi |publisher=Naver |author=Stray Cat |location=Suid-Korea |date=18 Junie 2003 |accessdate=19 Desember 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221219184050/https://kin.naver.com/open100/db_detail.php?d1id=11&dir_id=110112&eid=g7FRjCoPkfGpLv1reSjxrIlerymyDwS7&qb=xcKx2LHiILv2tbU= |archive-date=19 Desember 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> wat in Julie 2007 opgevolg is deur die ''Nasionale Vlagwet''. Die kleure word in wetgewing gedefinieer deur die Munsell- en CIE-kleurstelsels: {| class="wikitable" |- style="text-align: center; background: #eee" ! [[Lêer:Flag of South Korea.svg|30px|raam]] ! [[Munsell-kleurstelsel|Munsell]]<ref name='flagcon'>{{ko}} {{cite web |url=https://www.mois.go.kr/frt/sub/a06/b08/nationalIcon_2_2/screen.do |title=국기의 제작 (Geometrie van die Nasionale Vlag) |publisher=Ministerie van Binnelandse Sake en Veiligheid |year=2017 |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> ! CIE (x, y, Y)<ref name="flagcon" /> | Pantone<ref name='Pantone' /> | [[Heksadesimale stelsel|Heksadesimaal]]<ref name='flagcon' /> |- ! style="background:#fff;"| Wit | N 9.5 | n.v.t. | n.v.t. | #FFFFFF |- !style="background:#CD2E3A;color:white"| Rooi | 6.0R 4.5/14 | 0.5640, 0.3194, 15.3 | 186 Bedek | #CD2E3A |- !style="background:#0047A0;color:white"| Blou | 5.0PB 3.0/12 | 0.1556, 0.1354, 6.5 | 294 Bedek | #0047A0 |- ! style="background:#000; color:white;"| Swart | N 0.5 | n.v.t. | n.v.t. | #000000 |} == Eed van getrouheid == [[Lêer:In 6.13 Local Election ceremony, the Party for Democracy and Peace leadership and local election candidates are making an Pledge of allegiance to the flag of South Korea.jpg|duimnael|Lede van die Party vir Demokrasie en Vrede en plaaslike verkiesingskandidate lê die eed van getrouheid af teenoor die Suid-Koreaanse vlag tydens die Suid-Koreaanse munisipale verkiesing 2018]] Die Eed van getrouheid teenoor die vlag (Koreaans: 국기에 대한 맹세|國旗에 對한 盟誓, “Eed teenoor die nasionale vlag”) is die eed aan die nasionale vlag van Suid-Korea. Die eed word tydens vlagseremonies afgelê voor die nasionale volkslied van Suid-Korea. === Geskiedenis === Op 27 Julie 2007 is die huidige eed ingevoer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2877789 |title=Pledge of allegiance is revised yet still resisted |publisher=Joong-ang Daily |author=Gwang-lip Moon |date=9 Julie 2007 |accessdate=24 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324193814/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2877789 |archive-date=24 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Van 1972 tot 2007 is ’n ander weergawe gebruik wat deur die destydse [[Park Chung-hee]] ingevoer is.<ref name="REKelly2015">{{en}} {{cite web |url=http://www.realcleardefense.com/articles/2015/06/04/why_south_korea_is_so_obsessed_with_japan_108014.html |title=Why South Korea is So Obsessed with Japan |publisher=Real Clear Defense |author=Robert E. Kelly |date=4 Junie 2015 |accessdate=24 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324194031/http://www.realcleardefense.com/articles/2015/06/04/why_south_korea_is_so_obsessed_with_japan_108014.html |archive-date=24 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="BRMyersSKTULR">{{en}} {{cite web |url=http://asiasociety.org/korea/south-korea-unloved-republic |title=South Korea: The Unloved Republic? |publisher=Asia Society |author=Brian Reynolds Myers |date=14 September 2010 |accessdate=19 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130519065927/http://asiasociety.org/korea/south-korea-unloved-republic |archive-date=19 Mei 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Teks === {| | '''1972-weergawe''' | '''2007-weergawe''' |- | style="padding-right:50px" | ==== Koreaanse weergawe ==== 나는 자랑스런 태극기 앞에 조국과 민족의 무궁한 영광을 위하여 몸과 마음을 바쳐 충성을 다할 것을 굳게 다짐합니다.<ref>{{ko}} {{cite web |url=https://web.archive.org/web/1/http://theme.archives.go.kr/viewer/common/archWebViewer.do?singleData=Y&archiveEventId=0049319880 |title=국가기록원 기록물뷰어}}</ref> ==== Koreaanse transliterasie ==== ''Naneun jalangseuleon taegeuggi ap-e joguggwa minjog-ui mugunghan yeong-gwang-eul wihayeo momgwa ma-eum-eul bachyeo chungseong-eul dahal geos-eul gudge dajimhabnida.'' ==== Afrikaanse vertaling ==== Ek belowe ten sterkste, voor die trotse Koreaanse vlag, trou aan my vaderland, om my liggaam en siel aan die ewige glorie van die ras te wy.<ref name="REKelly2015" /><ref name="OathChosunIlbo" /><ref name="BRMyersSKTULR" /> ==== Alternatiewe Afrikaanse vertaling (met aantekeninge) ==== Ek belowe stewig, trots voor die Koreaanse vlag [''Taegukgi''], om ons liggaam en siel lojaal te wy aan die ewige heerlikheid van die vaderland [''joguk''] en die ras [''minjok''].<ref name="REKelly2015" /><ref name="OathChosunIlbo" /> ==== Letterlike Afrikaanse vertaling ==== Ek is stewig daartoe verbind om my getrouheid te vervul deur my liggaam en gees te bied vir die eindelose glorie van my vaderland en ras voor die trotse Koreaanse vlag. | ==== Koreaanse weergawe (amptelike weergawe) ==== 나는 자랑스러운 태극기 앞에 자유롭고 정의로운 대한민국의 무궁한 영광을 위하여 충성을 다할 것을 굳게 다짐합니다. ==== Koreaanse transliterasie ==== ''Naneun jarangseureoun Taegeukgi ape jayuropgo jeoneuiroun Daehanmingug ae mugunghan yeonggwangeul wihayeo chungseongeul dahal geoseul gutge dajimhamnida.'' ==== Afrikaanse vertaling ==== Ek beloof, voor die trotse Taegeuk-vlag, getrouheid aan die Republiek Korea vir die ewige glorie van die land, vryheid aan die Republiek Korea. ==== Alternatiewe Afrikaanse vertaling ==== Ek, wat voor die edele Taegeuk-vlag staan, belowe plegtig getrouheid aan die Republiek Korea, tot sy glorie, vryheid en geregtigheid. ==== Letterlike Afrikaanse vertaling ==== Ek is vas verbind tot my lojaliteit teenoor die eindelose glorie van die groot Koreaanse staat wat vry en slegs voor 'n trotse Taegeuk-vlag is. |} === Omstredenheid === Anders as die huidige belofte van getrouheid aan die staat Suid-Korea het die 1972-belofte eerder trou belowe aan die “Koreaanse ras”, ook bekend as ''minjok''.<ref name="REKelly2015" /><ref name="BRMyersSKTULR" /><ref name="OathChosunIlbo">{{en}} {{cite web |url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2011/04/18/2011041801112.html |title=New Pledge of Allegiance to Reflect Growing Multiculturalism |publisher=The Chosun Ilbo |date=18 April 2011 |accessdate=20 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110420171019/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2011/04/18/2011041801112.html |archive-date=20 April 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://conversationswithbillkristol.org/transcript/nicholas-eberstadt-transcript/ |title=Nicholas Eberstadt Transcript |publisher=Conversations with Bill Kristol |authors=Bill Kristol, Nicholas Eberstadt}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://conversationswithbillkristol.org/video/nicholas-eberstadt/ |title=Nicholas Eberstadt on Understanding North Korea |publisher=Conversations with Bill Kristol |authors=Bill Kristol, Nicholas Eberstadt}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.asiasociety.org/south-korea-unloved-republic |title=South Korea: The Unloved Republic? |publisher=Asia Society |accessdate=9 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609101401/http://www.asiasociety.org/south-korea-unloved-republic |archive-date=9 Junie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In die middel 2000’s is die belofte van getrouheid teenoor ’n “Koreaanse ras” (of “Koreaanse etnisiteit”) gekritiseer deur sommige mense,<ref>{{ko}} {{cite web |url=http://www.chosun.com/politics/news/200305/200305200391.html |title=유시민 의원 '국기에 대한 맹세는 파시즘 잔재' |publisher=The Chosun Ilbo |date=2 Mei 2003 |accessdate=8 Januarie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060108135735/http://www.chosun.com/politics/news/200305/200305200391.html |archive-date=8 Januarie 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> spesifiek omdat dit rassisties en “nie gepas is in ’n tyd wanneer Suid-Korea ’n veelrassige en multikulturele samelewing word nie.”<ref name="JHJeong2006">{{en}} {{citation |author=Jeong-hun Jeong |title=A pledge to a nation, or a gang oath? |date=2006 |publisher=The Hankyoreh |location=Suid-Korea}}</ref> Hierdie weergawe van die belofte is in Julie 2007, tydens die presidentskap van [[Roh Moo-hyun]], geskrap<ref>{{en}} {{cite web |url=http://sthelepress.com/index.php/2016/12/28/still-the-unloved-republic/ |title=Still the Unloved Republic |publisher=Sthele Press |author=Brian Reynolds Myers |date=28 Desember 2016 |accessdate=13 Maart 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180313210134/http://sthelepress.com/index.php/2016/12/28/still-the-unloved-republic/ |archive-date=13 Maart 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en vervang deur ’n ander, nierassistiese bewoording. Sommige linksgesinde Suid-Koreane het dié herformulering van getrouheid veroordeel, aangesien dit in stryd is met hul rassiese ideologie.<ref name="thefreelibrary.com" /> Net so het tot April 2011, toe dit om soortgelyke redes geskrap is, Suid-Koreaanse soldate in hul eed trou teenoor die “Koreaanse ras” belowe.<ref name="OathChosunIlbo" /> == Vlagdae == [[Lêer:Centennial March 1st Movement Hyoja Studio 17.jpg|duimnael|Eeufeesviering van die 1 Maartbeweging, met president [[Moon Jae-in]] in die middel (2019)]] Die dae waarop die ''Taegeukgi'' gehys moet word, word deur die “Nasionale Vlagwet van die Republiek Korea" (대한민국국기법) soos volg bepaal:<ref>{{ko}} {{cite web |url=https://www.law.go.kr/법령/대한민국국기법 |title=대한민국국기법 |publisher=Regering van die Republiek Korea |date=28 Januarie 2014 |accessdate=18 Mei 2025}}</ref> * 1 Maart — Samiljeol (1 Maartdag) * 6 Junie — Herinneringsdag (halfstok vereis) * 17 Julie — Grondwetdag * 15 Augustus — Bevrydingsdag * 1 Oktober — Weermagdag * 3 Oktober — Nasionale Stigtingsdag * 9 Oktober — [[Hangul]]dag * Enige dag tydens [[staatsbegrafnis]] (halfstok vereis) Benewens hierdie dae mag die Suid-Koreaanse regering en plaaslike owerhede in Suid-Korea ook vra vir die vertoning van die ''Taegeukgi'' op ander dae onder spesiale voorwaardes. == Vorige vlae == <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Royal flag of Goryeo (Bong-gi).svg| {{FIAV|historical}} Koninklike vlag van die [[Goryeo]]dinastie, voor 1392 Lêer:Royal Flag of Goryeo magi.svg| {{FIAV|historical}} Koninklike vaandel van die Goryeodinastie, voor 1392 Lêer:Royal Flag of Goryeo sanggi.svg| {{FIAV|historical}} Koninklike vaandel van die Goryeodinastie, voor 1392 Lêer:Flag of the King of Joseon (1876).png| {{FIAV|historical}} Koninklike vaandel van die Goryeodinastie, voor 1876 Lêer:Ensign of the Joseon Navy.svg| {{FIAV|historical}} Vlootvaandel van die [[Joseon]]dinastie, gebaseer op ’n [[Taoïsme|Taoïste]]-vlag genoem ''jwadogi'' (坐纛旗) met elemente van die Luoshu Lêer:Flag of the king of Joseon.svg| {{FIAV|historical}} Standaard van die Joseondinastie, 1882 tot 1907<ref>{{en}} {{cite web |url=http://internationalcongressesofvexillology-proceedingsandreports.yolasite.com/resources/23rd/Kariyasu-TheHistoryofTaegeukFlags.pdf |title=The History of Taegeuk Flags |publisher=International Congresses of Vexillology |author=Nozomi Kariyasu |accessdate=13 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191213143753/http://internationalcongressesofvexillology-proceedingsandreports.yolasite.com/resources/23rd/Kariyasu-TheHistoryofTaegeukFlags.pdf |archive-date=13 Desember 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Lêer:Flag of Korea (1882–1910).svg| {{FIAV|historical}} Taegukgi uit die Amerikaanse Vlootboek ''Flags of Maritime Nations'' in Julie 1882, 1882 tot 1910 Lêer:朴泳孝作 朝鮮國旗.jpg| {{FIAV|historical}} Taegukgi deur Park Yeong-hyo, September 1882 Lêer:Flag of Korea (November 1882).svg| {{FIAV|historical}} Taegukgi, November 1882 Lêer:大淸國屬 高麗國旗.jpg| {{FIAV|historical}} Taegukgi uit die Diplomatieke Qing-boek ''Tōngshāng Zhāngchéng Chéng'àn Huìbiān'' (通商章程成案彙編), bewerk deur [[Li Hongzhang]], Maart 1883. Geannoteerde “Die vlag van [[Goryeo]] behoort aan die Groot Qing”. In China is Joseon dikwels ''Goryeo'' genoem. Lêer:Flag of Korea (1888–1893).svg| {{FIAV|historical}} Taegukgi, 1888 tot 1893 Lêer:Flag of Korea (1888, Denny Taegukgi).svg| {{FIAV|historical}} Taegukgi deur O. N. Denny, 1888 tot 1893 Lêer:Flag of Korea (1893).svg| {{FIAV|historical}} Taegukgi, 1893 Lêer:Flag of Korea (1899).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die [[Koreaanse Keiserryk]], 1897 tot 1910 Lêer:Imperial banner of Korea.svg| {{FIAV|historical}} Keiserlike standaard van die Koreaanse Keiserryk, 1897 tot 1907 Lêer:Imperial Standard of Korean Empire (1908 ~ 1910).png| {{FIAV|historical}} Keiserlike standaard van die Koreaanse Keiserryk, 1908 tot 1910 Lêer:Ahn's Taegukgi.png| {{FIAV|historical}} Vlag deur An Jung-geun, ’n Koreaanse onafhanklikheidsaktivis wat in 1910 oorlede is. 大韓獨立 beteken “Die onafhanklikheid van Groter Korea”. Lêer:Flag by Pyongyang Soongsil School (1919).svg| {{FIAV|historical}} Vlag gebruik deur Koreaanse betogers tydens die Eerste Maart-beweging, 1919 Lêer:Flag of the Provisional Government of the Republic of Korea.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Voorlopige Regering van die Republiek Korea, 1919 in ballingskap in die [[Republiek China]], 1919 tot 1948 Lêer:Korean flag 1944 United States stamp detail.jpg| {{FIAV|historical}} Taegukgi op ’n Amerikaanse [[posseël]], 1944 Lêer:한국광복군 서명문 태극기.jpg| Taegukgi met handtekeninge deur die Koreaanse Bevrydingsleër, 1945 Lêer:Korea Independence Army Marching Flag.svg| {{FIAV|historical}} ’n Marsvlag van ’n bevelvoerder by die Onafhanklikheidsleër Lêer:Flag of the People's Committee of Korea.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Volksrepubliek Korea tussen Augustus 1945 en Desember 1945 nadat die USAMGIK die PRK verban het. Lêer:Flag of the United States (1912-1959).svg| {{FIAV|historical}} [[Vlag van die Verenigde State]], gebruik in Suid-Korea tydens die Amerikaanse besetting, September 1945 tot September 1948 Lêer:Flag of South Korea (1945–1948).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van Suid-Korea, gebruik tydens die Amerikaanse besetting, September 1945 tot September 1948 Lêer:Flag of South Korea (1948–1949).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van Suid-Korea, gebruik ná onafhanklikheidswording, 1948 tot Oktober 1949 Lêer:경주 학도병 서명문 태극기.jpg|Taegukgi met anti-Noord-Koreaanse leuses en handtekeninge deur studentesoldate van Gyeongju, 1950 Lêer:Flag of South Korea (1949–1984).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van Suid-Korea, 1949 tot 1984 Lêer:Flag of South Korea (1984–1997).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van Suid-Korea, 1984 tot 1997 Lêer:Flag of South Korea (1997–2011).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van Suid-Korea, 1997 tot 2011 Lêer:Flag of the government of South Korea (1988–2016).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die regering van die Republiek Korea, 1949 tot 2016 </gallery></center> == Subnasionale vlae == === Munisipale vlae === Sommige van die Suid-Koreaanse munisipaliteite beskik oor hul eie vlae. <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Ansan.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Ansan]] Lêer:Flag of Busan.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Busan]] Lêer:Flag of Changwon.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Changwon]] Lêer:Flag of Daegu.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Daegu]] Lêer:Flag of Daejeon.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Daejeon]] Lêer:Flag of Gimcheon.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Gimcheon]] Lêer:Flag of Gimje.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Gimje]] Lêer:Flag of Goyang.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Goyang]] Lêer:Flag of Gwangju.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Gwangju]] Lêer:Flag of Incheon.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Incheon]] Lêer:Flag of Sejong City.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Sejong]] Lêer:Flag of Seongnam.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Seongnam]] Lêer:Flag of Seoul.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Seoel]] Lêer:Flag of Suwon (2022).svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Suwon]] Lêer:Flag of Ulsan.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Ulsan]] </gallery></center> == Ander vlae == <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of the President of South Korea.svg| Presidensiële Standaard van die Republiek Korea Lêer:Standard of the Prime Minister of the Republic of Korea.svg| Standaard van die Eerste Minister van die Republiek Korea Lêer:Flag of the Government of the Republic of Korea.svg| Vlag van die regering van die Republiek Korea, sedert 2016 Lêer:Flag of the Republic of Korea Reserve Forces.svg| Vlag van die Republiek Korea se Reserwemag Lêer:Flag of the Republic of Korea Marine Corps.svg| Vlag van die Republiek Korea se Marinekorps Lêer:Flag of the Republic of Korea Armed Forces.svg| Vlag van die Republiek Korea se Gewapende Magte Lêer:Flag of the Republic of Korea Air Force.svg| Vlag van die Republiek Korea se Lugmag Lêer:Flag of the Republic of Korea Army.svg| Vlag van die Republiek Korea se Weermag Lêer:Unification flag of Korea.svg| {{FIAV|proposal}} Koreaanse verenigingsvlag, soos gebruik tydens die [[Olimpiese Winterspele 2018]] in [[Pyeongchang]], [[Suid-Korea]] </gallery></center> == Sien ook == {{Portaal|Vlae en wapens|En-wikipedia arms 8-full.svg}} == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Flags of South Korea|Vlae van Suid-Korea}} * {{en}} [https://www.crwflags.com/fotw/flags/kr.html Suid-Korea] by ''Flags of the World'' * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-South-Korea|title=flag of Korea, South|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=18 Mei 2025}} {{Asiëvlae}} {{Normdata}} {{en-vertaal|Flag of South Korea}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Nasionale vlae|Suid-Korea]] [[Kategorie:Suid-Korea]] szep7jtlh5csch4gs7xmls5v3o98kpt 0 132340 2893319 2815698 2026-04-12T15:38:28Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893319 wikitext text/x-wiki '''Akademie Reformatoriese Opleiding en Studies''' '''(Aros)''' is ʼn Christelike private hoër onderwysinstelling wat onderwysers oplei in Afrikaans.<ref>https://aros.ac.za/ Besoek op 17 Junie 2025.</ref> Sedert 1 Junie 2023 is prof. Kobus Mentz die rektor van Aros.<ref>https://maroelamedia.co.za/leefstyl/ouerskap/nuwe-rektor-neem-leisels-oor-by-aros/ Besoek op 17 Junie 2025</ref> ==Programme== Aros bied ʼn verskeidenheid van programme aan, insluitend<ref>https://aros.blob.core.windows.net/document/767510/Prospektus%202025%20vir%202026%20Nuut.pdf Besoek op 17 Junie 2025.</ref>: *Hoër Sertifikaat Onderwys *Baccalaureus Educationis (B.Ed) in Grondslagfase *B.Ed in Intermediêre Fase *B.Ed in Senior Fase en Verdere Onderwys en Opleiding *Nagraadse Onderwyssertifikaat *Honneurs B.Ed in Leerondersteuning *Honneurs B.Ed in Onderwysbestuur en -leierskap Die meeste programme word aangebied deur middel van ʼn gekombineerde model van afstandsonderrig en kontaksessies, met ʼn fokus op Afrikaans as onderrigtaal. Ongeveer 43% van die studente is onderwysassistente wat werk terwyl hulle studeer. ==Kampus== Die hoofkampus van Aros is geleë in Besembiesieweg 1037, Montanapark, Pretoria.<ref>https://www.google.com/search?q=aros+adres&rlz=1C1CHBF_enZA1091ZA1091&oq=aros+adres&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUqBggAEEUYOzIGCAAQRRg70gEIMTUwMWowajeoAgiwAgHxBY0FAFRRNwEw&sourceid=chrome&ie=UTF-8 Gesoek op 17 Junie 2025.</ref> In 2025 is ʼn tweede kantoor in George, Suid-Kaap, geopen.<ref>https://www.georgeherald.com/News/Article/Business/aros-open-streekkantoor-in-george-202503060935 Besoek op 17 Junie 2025</ref> ==Filosofie en Missie== Aros is ʼn private, Christelike hoëronderwysinstelling wat roepingsgedrewe studente oplei om die onderwysberoep met kundigheid en integriteit te betree. Die instelling is sterk gegrond in die reformatoriese tradisie, wat die vyf sola’s van die Reformasie – sola Scriptura, sola Gratia, sola Fide, sola Christus, en soli Deo Gloria – beklemtoon.<ref>https://aros.ac.za/WebItem/Detail/314 Besoek op 17 Junie 2025.</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Amptelike webwerf|https://www.aros.ac.za}} {{Normdata}} [[Kategorie:Akademie]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse universiteite]] [[Kategorie:Afrikaans]] ftp8ypu4xyu5286g15tlmcf3gzg1gnf 0 133649 2893191 2865291 2026-04-12T13:53:35Z Jcb 223 2893191 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas militêre persoon |naam = Basil Liddell Hart |gebore = 31 Oktober 1895 |oorlede = 29 Januarie 1970 (op 74) |beeld = Basil Liddell Hart.jpg |byskrif = B. H. Liddell Hart |bynaam = |geboorteplek = [[Parys]], [[Frankryk]] |sterfteplek = Marlow, [[Buckinghamshire]], [[Engeland]] |lojaliteit = {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} |tak = [[Lêer:Flag of the British Army.svg|23px]] [[Britse Leër]] |diensjare = 1914–1927 |rang = Kaptein |eenheid = |poste = |oorloë = [[Eerste Wêreldoorlog]] * [[Slag van die Somme]] |toekennings = |familie = Jessie Stone (eggenote)<br />Adrian Liddell Hart (seun) |anderwerk = Soldaat, skrywer, militêre historikus, militêre teoretikus, joernalis }} '''Sir Basil Henry Liddell Hart''' ([[31 Oktober]] [[1895]] – [[29 Januarie]] [[1970]]), algemeen bekend in die grootste deel van sy loopbaan as '''Kaptein B. H. Liddell Hart''', was 'n [[Engelse]] soldaat, militêre historikus en [[Militêre strategie | militêre strateeg]]. Ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] was hy 'n voorstander van die [[Wes-Duitsland|Wes-Duitse]] heropbou en die morele rehabilitasie van die Duitse ''[[Wehrmacht]]''. As deel van hierdie twee onderling verwante inisiatiewe het Liddell Hart aansienlik bygedra tot die skepping van die Rommelmite. == Lewe en loopbaan == Liddell Hart, gebore in [[Parys]], die seun van 'n Engelse Metodiste-predikant, het sy formele akademiese onderwys ontvang by St Paul's Skool in [[Londen]] en by Corpus Christi Kollege, [[Cambridge]] (waar hy 'n student van Geoffrey Butler was). Sy ma se kant van die familie, die Liddells, het van Liddesdale, aan die Skotse kant van die grens met [[Engeland]], gekom en is geassosieer met die London and South Western Railway. Die Harts was boere van [[Gloucestershire]] en [[Herefordshire]]. As kind was Hart gefassineer deur die lugvaart. === Eerste Wêreldoorlog === By die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]] het Liddell Hart in [[Augustus]] [[1914]] 'n vrywilliger geword vir die Britse weermag, waar hy 'n beampte in die King's Own Yorkshire Light Infantry geword het en gedien het in die regiment op die Westelike Front. Liddell Hart se voorste linie ondervinding was relatief kort, beperk tot twee kort diensperiodes in die [[herfs]] en [[winter]] van [[1915]], waarna hy van die frontlinie na die huis gestuur is nadat hy harsingskudding van 'n ontploffing opgedoen het. Hy is bevorder tot die rang van [[kaptein]]. Hy het in [[1916]] vir die derde keer teruggekeer, betyds om deel te neem aan die [[Slag van die Somme]]. Hy is drie keer lig beseer voordat hy op [[19 Julie]] 1916 in 'n gasaanval sodanig beseer is dat hy van die frontlinie ontrek is. Sy bataljon is op [[1 Julie]] byna op die eerste dag van die offensief uitgewis. 'n Deel van die 60 000 ongevalle wat die swaarste gely het die grootste enkele dag se verlies in die Britse militêre geskiedenis. Die ervarings wat hy op die Westelike Front gely het, het hom vir die res van sy lewe ernstig geraak. Oorgeplaas om adjudant te wees vir vrywilligers in Stroud en Cambridge, was hy in beheer van die opleiding van nuwe eenhede. Gedurende hierdie tyd het hy verskeie traktate oor [[infanterie]] taktieke en opleiding geskryf, wat onder die aandag van generaal sir Ivor Maxse, bevelvoerder van die 18de (Oosterse) Divisie gekom het. Na die oorlog is hy oorgeplaas na die Royal Army Educational Corps, waar hy 'n nuwe uitgawe van die Infantrie Opleidingshandboek voorberei het. In hierdie handleiding het Liddell Hart gestreef om die lesse van 1918 uit te spel en voer 'n korrespondensie met Maxse, 'n bevelvoerder in die Slag van Hamel en die Slag van Amiens. In April 1918 is Liddell Hart getroud met Jessie Stone, die dogter van J.J Stone - wat sy assistent-adjudant by Stroud was - en hul seun Adrian is in [[1922]] gebore. === Joernalis en militêre historikus === Liddell Hart is vanaf [[1924]] op halfbetaling geplaas. Hy het later in [[1927]] uit die weermag afgetree. Twee ligte [[hartaanval]]le in 1921 en 1922, waarskynlik die langtermyn-effekte van sy vergassing, het sy verdere vooruitgang in die verkleinde na-oorlogse weermag onmoontlik gemaak. Hy het die res van sy loopbaan as 'n teoretikus en [[skrywer]] deurgebring. In 1924 het hy 'n tenniskorrespondent en assistent-militêre korrespondent geword vir die ''Morning Post'' wat Wimbledon dek en in 1926 'n versameling van sy tennisgeskrifte gepubliseer as ''The Lawn Tennis Masters Unveiled''. Hy het gewerk as die militêre [[joernalis]] van [[The Daily Telegraph]] van [[1925]] tot [[1935]], en van [[The Times]] van 1935 tot [[1939]]. In die middel tot laat twintigerjare het Liddell Hart 'n reeks [[geskiedenis]] werke van groot militêre figure geskryf, waardeur hy sy idees ontwikkel het dat die frontale aanval 'n [[strategie]] was wat gebonde was om te misluk met 'n groot koste in lewens. Hy het geargumenteer dat die groot verliese wat Brittanje in die Eerste Wêreldoorlog gely het, te wyte was aan die bevelvoerders wat nie hierdie feit van die geskiedenis nie waardeer het nie. Hy het geglo dat die Britse besluit in 1914 om direk op die vasteland integryp met 'n groot leër, 'n fout was.Hy het beweer dat histories "die Britse manier van oorlogvoering" was om kontinentale landgevegte aan haar bondgenote oor te laat, maar slegs deur middel van die vlootmag, met die weermag wat die vyand van sy hooffront in 'n "beperkte aanspreeklikheid" weggedryf het. Liddell Hart het in sy vroeë geskrifte oor gemeganiseerde oorlogvoering voorgestel dat die infanterie saam met die vinnig bewegende gepantserde formasies moet beweeg. Hy beskryf hulle as "[[tenk]] seesoldate" soos die soldate wat die Royal Navy met hul skepe vervoer het. Hy het voorgestel hulle word in hul eie rusperbande voertuie saamvervoer en uitklim om te help om beter verdedigende posisies te neem wat andersins die gepantserde eenhede sou kon ophou. Dit was in teenstelling met Fuller se idees van 'n tenkformasie, wat baie klem geplaas het op gekonsentreerde gepantserde formasies. Liddell Hart het die behoefte aan 'n gesamentlike wapenmag met mobiele infanterie en [[artillerie]] voorgestel, wat soortgelyk was maar nie identies is aan die samestelling van die pantserafdelings wat [[Heinz Guderian]] in [[Duitsland]] ontwikkel het nie. Volgens Liddell Hart se ''memoirs'', in 'n reeks artikels vir The Times van November 1935 tot November 1936, het hy geargumenteer dat Brittanje se rol in die volgende Europese oorlog aan die [[lugmag]] toevertrou kon word. Hy het verder geteoretiseer dat Brittanje kan streef om haar vyande te verslaan, terwyl die groot ongevalle en beperkte invloed wat Brittanje kan oordra, deur 'n groot konskripsie weermag op die vasteland te plaas, vermy word. Hierdie idees het [[Neville Chamberlain]] toe Kanselier van die Skatkis , beïnvloed, wat in die besprekings van die Verdedigingsbeleid en Vereistesskomitee betoog het vir 'n sterk lugmag eerder as 'n groot weermag wat op die vasteland van Europa sou veg. Chamberlain het as [[Eerste Minister]] in 1937 Liddell Hart in die posisie van invloed geplaas ten opsigte van die Britse oorhoofse strategie van die laat dertigerjare. In Mei het hy planne voorberei vir die herorganisasie van die Britse weermag vir die verdediging van die [[Britse Ryk]] en dit aan sir Thomas Inskip, die Minister vir die Koördinasie van Verdediging, oorhandig. In Junie is hy aan die Sekretaris van Staat vir Oorlog, Leslie Hore-Belisha voorgestel. Teen Julie 1938 het die twee 'n nie-amptelike, noue raadgewende verhouding gehad. Liddell Hart het Hore-Belisha voorsien van idees waarvoor hy in die kabinet of komitees sou argumenteer. Op [[20 Oktober]] [[1937]] het Chamberlain aan Hore-Belisha geskryf: "Ek het Liddell Hart se ''Europe in Arms'' gelees. As jy dit nog nie gedoen het nie, sal jy dit moontlik interessant vind om hierna te kyk, veral die hoofstuk oor die rol van die Britse leër "". Hore-Belisha het in antwoord geskryf: "Ek lees dadelik die rol van die Britse leër in Liddell Hart se boek. Ek is beïndruk met sy algemene teorieë." Met die Duitse [[inval van Pole]] in [[September]] [[1939]] het die Oorlogkabinet die Chamberlain-beleid wat deur Liddell Hart bevorder is, omgekeer. Met Europa op die rand van die oorlog en Duitsland se inval in [[Pole]], het die kabinet eerder verkies om 'n Britse en Imperiale-leër van 55 Divisies te pleit, vir ingryping op die vasteland ter onderesteuning van Pole, [[Noorweë]] en [[Frankryk]]. === Na-oorlog === Ná die oorlog was Liddell Hart verantwoordelik vir uitgebreide onderhoude van verskeie hooggeplaaste Duitse generaals, wat deur die Geallieerdes gevangene gehou is. Liddell Hart het kommentaar gelewer oor hul uitkyk. Die werk is gepubliseer as ''The Other Side of the Hill'' (VK Uitgawe, [[1948]]) en ''The German Generals Talk'' (verkorte [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] uitgawe, 1948). 'n Paar jaar later het Liddell Hart die geleentheid gehad om die notas te hersien wat [[Erwin Rommel]] tydens die oorlog gehou het. Rommel het hierdie aantekeninge gehou met die bedoeling om na die oorlog sy ervarings te skryf. Die Rommel-familie het voorheen hierdie notas in Duits as "'''n Oorlog sonder haat''" in [[1950]] gepubliseer. Sommige van die notas is deur Rommel vernietig en die res (insluitend Rommel se briewe aan sy vrou) is deur die Amerikaanse owerhede op beslag gelê. Met Liddell Hart se hulp is dit later na Rommel se weduwee teruggegee. Liddell Hart het daarna die boek hersien en gekondenseer en gehelp om die nuwe materiaal te integreer. Die geskrifte, saam met notas en kommentaar deur voormalige generaal Fritz Bayerlein en Liddell Hart, is in [[1953]] gepubliseer as ''The Rommel Papers''. (Kyk hieronder vir Liddell Hart se rol in die Rommelmite.) Die koningin het Liddell Hart 'n ''Knight-baccalaureus'' in die Nuwe jaar eerbewyse van [[1966]] gemaak. Vanaf [[2009]] vorm Liddell Hart se persoonlike skrywes en biblioteek die sentrale versameling in die Liddell Hart Sentrum vir Militêre Argiewe by King's College London. == Polemieke == === Invloed op Duitse Pansterstrategie === Na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Liddell Hart daarop gewys dat die Duitse Weergmag teorieë ontwikkel het wat van J.F.C. Fuller en van sy eie, en dat dit hulle dit teen die Verenigde Koninkryk en sy bondgenote (1939-1945) gebruik het met die praktyk wat later bekend geword het as [[Blitzkrieg]] oorlogvoering. Sommige geleerdes, soos die politieke wetenskaplike John Mearsheimer, het die omvang van die invloed wat die Britse offisiere, en veral Liddell Hart, in die ontwikkeling van dié oorlogsmetode soos in 1939-1941 deur die Duitse Pantserstrategie beoefen is, bevraagteken. Tydens die naoorlogse onderhoude met van die voormalige [[Wehrmacht]]-generaals het Liddell Hart probeer om sy invloed op hul oorlogspraktyke uit te trek. Na aanleiding van hierdie onderhoude het baie van die generaals beweer dat Liddell Hart 'n invloed gehad het op hul strategieë, iets wat nog nie voorheen beweer was nie, of waarvan daar nog kontemporêre, vooroorlogse dokumentasie gevind was om die bewerings te ondersteun. Liddell Hart sit dus "woorde in die mond" van die Duitse generaals "met die doel, volgens Mearsheimer, om 'n verlore reputasie op te wek". Shimon Naveh, die stigter en voormalige hoof van die Israel-weermag se operasionele teorie-navorsingsinstituut, het verklaar dat Liddell Hart die idee van Blitzkrieg as 'n militêre doktrine na die Tweede Wêreldoorlog geskep het: "Dit was die teenoorgestelde van 'n doktrine. Blitzkrieg het bestaan van 'n stortvloed van aksies wat minder deur ontwerp en meer deur sukses uitgesorteer is. " Naveh het gesê datː "Deur manipulasie en onderdrukking het Liddell Hart die werklike omstandighede van die Blitzkrieg-vorming verduister en sy oorsprong verduister. Deur sy geïndoktrineerde idealisering van 'n oordrewe konsep het hy die mite van Blitzkrieg versterk. Deur sy eie persepsies van mobiele oorlogvoering op die vlak konsep van Blitzkrieg te plaas , het hy 'n teoretiese deurmekaarspul geskep wat 40 jaar geneem het om te ontrafel. " Naveh het verklaar dat Liddell Hart in sy briewe aan die Duitse generaals Erich von Manstein en Guderian, asook familielede en medewerkers van Rommel, "sy eie vervaardigde weergawe van Blitzkrieg op laasgenoemde opgelê het en hom gedwing het om dit as oorspronklike formule te verkondig". Naveh het daarop gewys dat die uitgawe van Guderian se ''[[memoires]]'' wat in Duitsland gepubliseer het, verskil van die wat in die Verenigde Koninkryk gepubliseer is. Guderian versuim om die invloed van die Engelse teoretici soos Fuller en Liddell Hart in die Duitstalige weergawes te noem. Een voorbeeld van die invloed van hierdie manne op Guderian was die verslag oor die [[Slag van Cambrai]] wat in [[1920]] deur Fuller gepubliseer is, wat destyds as stafoffisier by die Royal Tank Corps gedien het. Liddell Hart beweer dat sy bevindings en teorieë oor gepantserde oorlogvoering gelees en later deur Guderian ingevoer is, wat sodoende gehelp het om die basis van operasies te formuleer wat later bekend sal staan as Blitzkrieg-oorlogvoering. Hierdie taktiek het die diep penetrasie van die gepantserde formasies wat ondersteun word agter die vyandige lyne deur [[bomwerper]]s. Duikbomwerpers was die hoofagente van die lewering van hoë plofstowwe ter ondersteuning van die frontlinie eenhede. Alhoewel die Duitse weergawe van die Guderiaan se ''memoires'' Liddell Hart noem, het dit nie aan hom 'n rol toegeskryf in die ontwikkeling van die teorieë agter gepantserde oorlogvoering nie. 'n Verduideliking vir die verskil tussen die twee vertalings kan gevind word in die korrespondensie tussen die twee mans. In een brief aan Guderian het Liddell Hart die Duitse generaal daaraan herinner dat hy hom die krediet moet gee wat hom toekom. "Jy mag dalk 'n opmerking maak dat ek die gebruik van gepantserde kragte beklemtoon het vir langafstandbedrywighede teen die opponerende leër se kommunikasie , en ook die voorgestelde soort pantserdivisie wat pantser- en pantser-infanterie-eenhede kombineer - en dat hierdie punte jou veral beïndruk het." === Rol in Rommelmite === Liddell Hart was instrumenteel in die skepping van die Rommelmite, 'n siening dat die Duitse Veldmaarskalk Erwin Rommel 'n apolitieke, briljante bevelvoerder en 'n slagoffer van die [[Derde Ryk]] was as gevolg van sy (nou betwiste) deelname aan die [[20 Julie]]-komplot teen [[Adolf Hitler]]. Die mite is geskep met Rommel se deelname as 'n komponent van Nazi-propaganda om die Wehrmacht te loof en optimisme in die Duitse publiek te gee. Vanaf [[1941]] is dit deur die Britse pers geidentifiseer en versprei in die Weste omdat hulle probeer het om sy voortgesette onvermoë om die Spilmoonthede in [[Noord-Afrika]] te verslaan, te verduidelik. Na die oorlog het die Westerse Bondgenote, en veral die Britte, Rommel uitgebeeld as die "goeie Duitse" en "ons vriend Rommel". Sy reputasie om 'n skoon oorlog te voer is gebruik in die belang van die Wes-Duitse herbewapening en versoening tussen die voormalige vyande - Brittanje en die Verenigde State aan die een kant en die nuwe Federale Republiek aan die ander kant. Ná die uitbreek van die [[Koreaanse Oorlog]] in [[1950]] het dit vir die Amerikaners en die Britte duidelik geword dat 'n Duitse weermag herbou moet word om te help om die [[Sowjetunie]] teen te staan. Baie voormalige Duitse offisiere was egter daarvan oortuig dat geen toekomstige Duitse weermag moontlik sou wees sonder die rehabilitasie van die Wehrmacht nie. Dus, in die atmosfeer van die [[Koue Oorlog]], het Rommel se voormalige vyande, veral die Britte, 'n sleutelrol gespeel in die vervaardiging en voortplanting van die mite. Die Duitse herbewapening was baie afhanklik van 'n beeldpoetsing wat die Wehrmacht nodig gehad het. Liddell Hart, 'n vroeë voorstander van hierdie twee onderling verwante inisiatiewe, verskaf die eerste wydverspreide bron oor Rommel in sy boek van 1948 oor Hitler se generaals. Hy het 'n hoofstuk aan Rommel toegewy, wat hom as 'n buitestaander van die Nazi-regime uitbeeld. Byvoegings tot die hoofstuk wat in 1951 gepubliseer is, is afgesluit met luidende kommentaar oor Rommel se "vermoëns en vertoning" wat "hom gekwalifiseer het vir 'n plek in die rol van die Groot Kapteins van die geskiedenis". In [[1953]] het die publikasie van Rommel se geskrifte van die oorlogstydperk as ''The Rommel Papers'' verskyn, uitgegee deur Liddell Hart, die voormalige Wehrmacht-beampte, Fritz Bayerlein, en Rommel se weduwee en seun, met 'n inleiding deur Liddell Hart. Die historikus Mark Connelly beweer dat The Rommel-dokumente een van die twee fundamentele werke was wat tot 'n Rommel-renaissance gelei het, en die ander was Desmond Young se biografie Rommel: ''The Desert Fox.'' Die boek het tot die persepsie bygedra van Rommel as 'n briljante bevelvoerder; In 'n inleiding het Liddell Hart vergelykings tussen Rommel en [[T. E. Lawrence|Lawrence van Arabië]] gemaak; "twee meesters van woestynoorlogvoering", volgens Liddell Hart. Liddell Hart het 'n persoonlike belangstelling in die werk gehad: hy het Rommel se weduwee aangemoedig om materiaal by te voeg wat daarop dui dat Liddell Hart se teorieë oor gemeganiseerde oorlogvoering Rommel beïnvloed het. Rommel het dus as sy "leerling" verskyn, wat Liddell Hart vir Rommel se dramatiese suksesse in 1940 erken het. (Die polemiek is beskryf deur die politieke wetenskaplike John Mearsheimer in sy werk. ''The Weight of History. A review of Mearsheimer's work'', gepubliseer deur die Strategiese Studies Instituut, wys daarop dat Mearsheimer "korrek was om die kaptein" [Liddell Hart] aan te vat omdat hy [...] die geskiedenis manipuleer.") Volgens die historikus Mark Connelly, het Young en Liddell Hart die grondslag gelê vir die Anglo-Amerikaanse mite, wat bestaan uit drie temas: Rommel se ambivalensie teenoor Nazisme; sy militêre genie; en die klem van die ridderlike aard van die gevegte in Noord-Afrika. Hul werke het steun verleen aan die beeld van die "skoon Wehrmacht" en is oor die algemeen nie bevraagteken nie, aangesien hulle van Britse outeurs gekom het, eerder as Duitse revisioniste. === MI5 kontroversie === Op [[4 September]] [[2006]] is MI5-lêers vrygestel wat getoon het dat MI5 (Militêre Intelligensie, Seksie 5) vroeg in [[1944]] vermoed het dat planne vir die D-dag-inval uitgelek het. Liddell Hart het 'n verhandeling opgestel met die titel ''Some Reflections on the Problems of Invading the Continent'', wat hy onder politieke en militêre figure versprei het. Dit is moontlik dat Liddell Hart in sy verhandeling 'n aantal aspekte van die komende Gealieerde-inval korrek aflei, insluitende die ligging van die landings. MI5 het vermoed dat Liddell Hart planne ontvang het van die inval van generaal Sir Alfred "Tim" Pile wat in beheer was van Brittanje se lugafweer-verdediging. MI5 het hom onder waarneming geplaas en sy telefoonoproepe en briewe gemonitor. Die ondersoek het geen bewyse opgelewer dat Liddell Hart betrokke was by enige subversiewe aktiwiteit nie. Geen saak is ooit teen Pile geopen nie. Liddell Hart het gesê sy werk was bloot spekulasie. Dit blyk dat Liddell Hart eenvoudig dieselfde probleme geidentifiseer het en tot soortgelyke gevolgtrekkings gekom het as die geallieerde generale staf. == Werke == * ''Scipio Africanus: Greater Than Napoleon'' (oorspronklikː ''A Greater than Napoleon: Scipio Africanus''; W Blackwood and Sons, London, 1926; Biblio and Tannen, New York, 1976) * ''Lawn Tennis Masters Unveiled'' (Arrowsmith, London, 1926) * ''Great Captains Unveiled'' (W. Blackwood and Sons, London, 1927; Greenhill, London, 1989) * ''Reputations 10 Years After'' (Little, Brown, Boston, 1928) * ''Sherman: Soldier, Realist, American'' (Dodd, Mead and Co, New York, 1929; Frederick A. Praeger, New York, 1960) * ''The decisive wars of history'' (1929) (This is the first part of the later: Strategy: the indirect approach) * ''The Real War (1914–1918)'' (1930), later republished as A History of the World War (1914–1918). * ''Foch, the man of Orleans In two Volumes'' (1931), Penguin Books, Harmondsworth, England. * ''The Ghost of Napoleon'' (Yale University, New Haven, 1934) * ''T.E. Lawrence in Arabia and After'' (Jonathan Cape, London, 1934 - online) * ''World War I in Outline'' (1936) * ''The Defence of Britain'' (Faber and Faber, London, 1939; Greenwood, Westport, 1980) * ''The Current of War'', London: Hutchinson, 1941 * ''The strategy of indirect approach'' (1941, herdruk in 1942 met as titel: ''The way to win wars'') * ''The way to win wars'' (1942) * ''The Revolution in Warfare'', London: Faber and Faber, 1946 * ''The Other Side of the Hill. Germany's Generals. Their Rise and Fall, with their own Account of Military Events 1939–1945,'' London: Cassel, 1948; vergrote en aangepaste uitgawe, Delhi: Army Publishers, 1965 * "''Foreword''" in Heinz Guderian ''Panzer Leader'' (New York: Da Capo., 1952) * ''Strategy: the indirect approach, third revised edition and further enlarged'' London: Faber and Faber, 1954 * ''The Rommel Papers,'' (Redakteur), 1953 * ''The Tanks – A History of the Royal Tank Regiment and its Predecessors: Volumes I and II'' (Praeger, New York, 1959) * "''Foreword''" in Samuel B. Griffith ''Sun Tzu: the Art of War'' (Oxford University Press, London, 1963) * ''The Memoirs of Captain Liddell Hart: Volumes I and II'' (Cassell, London, 1965) * ''History of the Second World War'' (London, Weidenfeld Nicolson, 1970) * ''Why Don't We Learn from History?''. New York: Hawthorn Books. 1971.[41] * ''The German Generals Talk: Startling Revelations from Hitler's High Command'' (1971 ed.). William Morrow. 1948. {{ISBN|9780688060121}}. {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Liddell Hart, B. H.}} [[Kategorie:Britte in die Eerste Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Britse geskiedkundiges]] [[Kategorie:Britse joernaliste]] [[Kategorie:Britse militariste]] [[Kategorie:Kapteins]] [[Kategorie:Geboortes in 1895]] [[Kategorie:Sterftes in 1970]] 0lydq9p9n8y5lgav4dj0x3tp4zmmu9i 0 135743 2893428 2677670 2026-04-12T19:51:37Z Sobaka 328 opdateer 2893428 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Viktor Mihály Orbán | beeld = Viktor Orbán 2018.jpg | beeldonderskrif = Viktor Orbán in 2018 | orde = [[Eerste Minister]] van [[Hongarye]] | termynaanvang = 29 Mei 2010 | termyneinde = | president = László Sólyom<br />Pál Schmitt<br />László Kövér (waarnemend)<br />János Áder<br>[[Katalin Novák]] | vise = Tibor Navracsics<br />Zsolt Semjén | voorganger = Gordon Bajnai | opvolger = | geboortedatum = {{GDEO|1963|5|31|df=y}} | geboorteplek = Székesfehérvár, [[Hongarye]] | sterftedatum = | sterfteplek = | party = [[Fidesz]] | orde2 = Lid van die Nasionale Vergadering | termynaanvang2 = 2 Mei 1990 | termyneinde2 = | vise2 = | voorganger2 = | opvolger2 = | orde3 = | termynaanvang3 = | termyneinde3 = | vise3 = | voorganger3 = | opvolger3 = | eggenoot = {{marriage|Anikó Lévai|1986}} | kinders = {{hlist|Ráhel|Gáspár|Sára|Róza|Flóra}} | alma_mater = Universiteit Eötvös Loránd<br/>Pembroke College, Oxford | religie = | handtekening = Accession Treaty 2011 Viktor Orbán signature.svg }} '''Viktor Mihály Orbán''' ([[Hongaars]]: [ˈviktor ˈorbaːn]; gebore [[31 Mei]] [[1963]]) is 'n [[Hongarye|Hongaarse]] politikus en juris. Hy dien van [[2010]] tot 2026 as die eerste minister van Hongarye. Hy het hierdie amp ook van [[1998]] tot [[2002]] bekleë. Hy was van [[1993]] tot [[2000]] en is sedert [[2003]] die leier van die nasionaalkonserwatiewe [[Fidesz]]-party. Op [[19 November]] [[2016]] het hy István Bethlen as die langsdienende eerste minister in Hongaarse geskiedenis verbygesteek. Op 12 April 2026 het hy sy nederlaag erken nadat hy die 2026 Hongaarse parlementêre verkiesing verloor het.<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |title=Viktor Orbán concedes with Hungarian opposition on course for landslide election win |date=12 April 2026 |work=[[BBC]]}}</ref> Op 3 April 2022 is Orbán vir 'n verdere termyn verkies in Hongarye se algemene verkiesing. Dit sal sy vierde agtereenvolgende termyn as Eerste Minister van Hongarye wees.<ref>https://www.zerohedge.com/geopolitical/will-viktor-orban-bring-down-house-davos-built</ref> Orbán se party, Fidesz, sal danksy die oorwinning 'n tweederde meerderheid in die parlement hê, met 135 setels vergeleke met die opposisie alliansie se 56 setels. Dit is ook Fidesz se vierde agtereenvolgende oorwinning sedert 2010.<ref>https://www.bbc.com/news/world-europe-60981648</ref> == Vroeë lewe == Orbán is op 31 Mei 1963 in Székesfehérvár in 'n landelike middelklas gesin gebore as die oudste seun van die landboukundige en sakeman Győző Orbán (gebore 1940)<ref>[http://hvg.hu/kkv/20120708_orbanpapa_kobanyaceg ''A Közgép is hizlalhatja Orbán Győző cégét''], Heti Világgazdaság, 11 Julie 2012.</ref> en die spesiale opvoeder en spraakterapeut, Erzsébet Sípos (gebore 1944).<ref>{{cite web |url=https://www.geni.com/people/Erzsébet-S%C3%ADpos/6000000023233361295 |title=Erzsébet Sípos |website=Geni.com |access-date=19 Maart 2019}}</ref> Hy het twee jonger broers, albei sakemanne, Győző jr. (gebore 1965) en Áron (gebore 1977). Sy oupa aan vaderskant, Mihály Orbán, het [[Landbou|boerdery]] en veeteelt beoefen. Orbán het sy kinderjare in twee nabygeleë dorpe, Alcsútdoboz en Felcsút in die Fejér-distrik, deurgebring;{{sfn|Lendvai|2017|pp=11–12}} hy het skool daar en in Vértesacsa bygewoon.<ref>{{cite news |first=Árpád |last=Pünkösti |title=Szeplőtelen fogantatás 7. |url=http://nol.hu/archivum/archiv-6407-2436 |website=Népszabadság |date=13 Mei 2000 |access-date=19 Maart 2019 |language=hu}}</ref><ref name="biography">{{citation |language=hu |url= http://www.parlament.hu/kepviselo/elet/o320.htm |title=Orbán Viktor |year=1996 |type=biography |trans-title=Viktor Orbán |publisher=arlament |place=Hongarye}}</ref> In 1977 het sy gesin permanent na Székesfehérvár verhuis.{{sfn|Lendvai|2017|pp=14, 265}} Op die ouderdom van 14 en 15, terwyl hy by sy sekondêre skool was, was hy sekretaris van die kommunistiese jeugorganisasie, KISZ, waarvan die lidmaatskap verpligtend was om aan 'n universiteit te kan inskryf.<ref>Pünkösti Árpád: Szeplőtelen fogantatás. Népszabadság Könyvek, Boedapest, 2005, pp. 138–139.</ref><ref>{{citation |last=Debreczeni |first=József |title=Orbán Viktor |publisher=Osiris |place=Boedapest |year=2002 |language=hu}}</ref> Orbán het in 1981 van die Blanka Teleki Hoërskool in Székesfehérvár, waar hy [[Engels]] gestudeer het, gematrikuleer. Hy het toe twee jaar militêre diens voltooi.<ref name=PK/> Hy het later in 'n onderhoud gesê dat hy homself voor hierdie tyd as 'n "naïewe en toegewyde ondersteuner" van die kommunistiese bewind beskou het, maar tydens sy militêre diens het sy politieke sieninge radikaal verander.<ref>Debreczeni, József: ''Orbán Viktor'', Osiris Kiadó, Boedapest, 2002.</ref> Daarna, in 1983, het Orbán regte aan die Universiteit Eötvös Loránd in Boedapest gaan studeer. Hy het sy tesis oor die [[Solidarność|Poolse Solidariteitbeweging]] geskryf.<ref name=PK>{{cite book |last1=Kenney |first1=Padraic |title=A Carnival of Revolution: Central Europe 1989 |date=2002 |publisher=Drukpers van Princeton-universiteit |location=Princeton |isbn=0-691-05028-7 |page=138}}</ref> Na die verkryging van sy doktorsgraad in die regte<ref>[https://www.elte.hu/en/faculties/law Regsfakulteit] - webwerf van die Universiteit Eötvös Loránd</ref> in 1987,<ref>[https://2010-2014.kormany.hu/en/prime-minister-s-office/the-prime-minister Curriculum vitae of Viktor Orbán] - website of the Hungarian government</ref><ref>[https://www.parlament.hu/kepviselo/elet/o320.htm Dr. Orbán Viktor] - website of the Hungarian parliament</ref> het hy twee jaar lank in Szolnok gewoon, terwyl hy na sy werk in Boedapest as sosioloog by die Bestuursopleidingsinstituut van die Departement van Landbou en Voedsel gependel het.<ref>{{citation |language=hu |url=http://www.parlament.hu/kepv/eletrajz/hu/o320.pdf |title=Orbán Viktor |trans-title=Viktor Orban |type=biography |publisher=National Assembly |place=Hongarye}}</ref> In 1989 het Orbán 'n beurs van die [[George Soros|Soros]]-stigting ontvang om politieke wetenskap aan Pembroke College, [[Universiteit van Oxford|Oxford]], te studeer.<ref name="biography"/> Sy persoonlike tutor was die [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegeliaanse]] politieke filosoof Zbigniew Pełczyński.<ref>{{citation |title=Fulbright report |url=http://www.rhodeshouse.ox.ac.uk/files/Fulbright_report.pdf |place=Oxford, Verenigde Koninkryk |website=[[Rhodes House]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215035740/http://files.www.rhodesscholarshiptrust.com/Fulbright_report.pdf |archive-date=15 Desember 2014 |access-date=18 Desember 2023 |archivedate=15 Desember 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141215035740/http://files.www.rhodesscholarshiptrust.com/Fulbright_report.pdf }}</ref> In Januarie 1990 het hy Oxford verlaat en na Hongarye teruggekeer om vir 'n setel in Hongarye se eerste post-kommunistiese parlement te staan.{{sfn|Lendvai|2017|p=23}} == Bibliografie == * {{cite book |title= Central and South-Eastern Europe 2004 |last= Bell |first= Imogen |publisher= Routledge | year = 2003 |isbn=978-1857431865}} * Fabry, Adam. "Neoliberalism, crisis and authoritarian–ethnicist reaction: The ascendancy of the Orbán regime." ''Competition & Change'' 23.2 (2019): 165–191. [https://www.academia.edu/download/63149994/Authoritarian_neoliberalism_in_Hungary_AF_FINAL.pdf online]{{dead link|date=November 2023|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * {{cite book |title= Orbán: Hungary's Strongman |last= Lendvai |first= Paul | publisher =Drukpers van die Universiteit van Oxford |year=2017 |isbn=978-0190874865 }} * {{cite book |title= Europe: I Struggle, I Overcome |last= Martens |first= Wilfried | publisher =Springer |year=2009 |isbn=978-3540892885}} * Metz, Rudolf, and Daniel Oross. "Strong Personalities’ Impact on Hungarian Party Politics: Viktor Orbán and Gábor Vona." in ''Party Leaders in Eastern Europe'' (Palgrave Macmillan, Cham, 2020) pp. 145–170. {{doi|10.1007/978-3-030-32025-6_7}} * Rydliński, Bartosz. "Viktor Orbán–First among Illiberals? Hungarian and Polish Steps towards Populist Democracy." ''Online Journal Modelling the New Europe'' 26 (2018): 95–107. [https://www.academia.edu/download/62293191/On-line-Journal-Modelling-the-New-Europe-2620200306-79541-sg92nj.pdf#page=96 online]{{dead link|date=November 2023|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * Szikra D. "Democracy and welfare in hard times: the social policy of the Orban Government in Hungary between 2010 and 2014" ''Journal of European Social Policy'' (2014) 24(5): 486–500. * Szilágyi, Anna, and András Bozóki. "Playing it again in post-communism: the revolutionary rhetoric of Viktor Orbán in Hungary." ''Advances in the History of Rhetoric'' 18.sup1 (2015): S153–S166. [https://www.researchgate.net/profile/Andras_Bozoki/publication/280531140_Playing_It_Again_in_Post-Communism/links/55b7b0b808aec0e5f4383590.pdf online] * Toomey, Michael. "History, nationalism and democracy: myth and narrative in Viktor Orbán's ‘illiberal Hungary’." ''New Perspectives. Interdisciplinary Journal of Central & East European Politics and International Relations'' 26.1 (2018): 87–108 [https://scholar.google.com/scholar?output=instlink&q=info:46ZyZbqVF4MJ:scholar.google.com/&hl=en&as_sdt=1,27&as_ylo=2000&scillfp=789365484778735468&oi=lleonline online]{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. == Verwysings == {{Verwysings}} {{commons category|Viktor Orbán}} {{s-start}} {{s-ppo}} {{s-new|rows=2|office}} {{s-ttl|title=Leier van Fidesz in die Nasionale Vergadering|years=1990–1993}} {{s-aft|rows=2|after=László Kövér}} |- {{s-ttl|title=President van [[Fidesz]]|years=1993–2000}} |- {{s-bef|before=János Áder}} {{s-ttl|title=President van [[Fidesz]]|years=2003–hede}} {{s-inc}} |- {{s-off}} {{s-bef|before=[[Gyula Horn]]}} {{s-ttl|title=[[Eerste minister]] van [[Hongarye]]|years=1998–2002}} {{s-aft|after=Péter Medgyessy}} |- {{s-bef|before=Gordon Bajnai}} {{s-ttl|title=Eerste minister van Hongarye|years=2010–hede}} {{s-inc}} {{s-end}} {{Europese Raad}} {{Leiers van NAVO-lidlande}} {{Huidige regeringshoofde}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Orban, Viktor}} [[Kategorie:Eerste Ministers van Hongarye]] [[Kategorie:Geboortes in 1963]] [[Kategorie:Lewende mense]] 7ygvisk5iyjp8d7xs0yjk5t982jr7tq 2893429 2893428 2026-04-12T20:06:25Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2893429 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Viktor Orbán | beeld = Viktor Orbán, 2025.12.18 (cropped).jpg | beeldonderskrif = Orbán in 2025 | geboortenaam = Viktor Mihály Orbán | geboortedatum = 1963-05-31 | geboorteplek = Székesfehérvár, Hongarye | nasionaliteit = Hongaarse | orde = [[Eerste Minister]] van [[Hongarye]] | termynaanvang = 29 Mei 2010 | termyneinde = | voorganger = [[Gordon Bajnai]] | opvolger = <!-- [[Péter Magyar]] (elect) per consensus, only remove this comment when Magyar enters office! --> | leier = {{plainlist| * [[László Sólyom]] * [[Pál Schmitt]] * [[János Áder]] * [[Katalin Novák]] * [[Tamás Sulyok]] }} | vise = {{plainlist| * [[Tibor Navracsics]] * [[Sándor Pintér]] * [[Zsolt Semjén]] * [[Mihály Varga]] }} | orde1 = Eerste Minister van Hongarye | termynaanvang1 = 6 Julie 1998 | termyneinde1 = 27 Mei 2002 | vise1 = [[István Stumpf]] | voorganger1 = [[Gyula Horn]] | opvolger1 = [[Péter Medgyessy]] | orde2 = President van [[Fidesz]] | termynaanvang2 = 17 Mei 2003 | termyneinde2 = | voorganger2 = János Áder | orde3 = President van [[Fidesz]] | termynaanvang3 = 18 April 1993 | termyneinde3 = 29 Januarie 2000 | voorganger3 = ''Office established'' | opvolger3 = [[László Kövér]] | orde4 = Leier van die Fidesz-groep in die [[Nasionale Vergadering (Hongarye)|Nasionale Vergadering]] | termynaanvang4 = 23 Mei 1990 | termyneinde4 = 18 April 1993 | voorganger4 = ''Posisie gestig'' | opvolger4 = [[József Szájer]] | orde5 = Lid van die [[Nasionale Vergadering (Hongarye)|Nasionale Vergadering]] | termynaanvang5 = 2 Mei 1990 | termyneinde5 = | party = [[Fidesz]] (sedert 1988) | eggenoot = {{marriage|Anikó Lévai|1986}} | kinders = 5, insluitend [[Gáspár Orbán|Gáspár]] | alma_mater = Eötvös Loránd Universiteit (Juris Doctor) | beroep = {{hlist|Politikus|prokureur}} }} '''Viktor Mihály Orbán''' ([[Hongaars]]: [ˈviktor ˈorbaːn]; gebore [[31 Mei]] [[1963]]) is 'n [[Hongarye|Hongaarse]] politikus en juris. Hy dien van [[2010]] tot 2026 as die eerste minister van Hongarye. Hy het hierdie amp ook van [[1998]] tot [[2002]] bekleë. Hy was van [[1993]] tot [[2000]] en is sedert [[2003]] die leier van die nasionaalkonserwatiewe [[Fidesz]]-party. Op [[19 November]] [[2016]] het hy István Bethlen as die langsdienende eerste minister in Hongaarse geskiedenis verbygesteek. Op 12 April 2026 het hy sy nederlaag erken nadat hy die 2026 Hongaarse parlementêre verkiesing verloor het.<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |title=Viktor Orbán concedes with Hungarian opposition on course for landslide election win |date=12 April 2026 |work=[[BBC]]}}</ref> Op 3 April 2022 is Orbán vir 'n verdere termyn verkies in Hongarye se algemene verkiesing. Dit sal sy vierde agtereenvolgende termyn as Eerste Minister van Hongarye wees.<ref>https://www.zerohedge.com/geopolitical/will-viktor-orban-bring-down-house-davos-built</ref> Orbán se party, Fidesz, sal danksy die oorwinning 'n tweederde meerderheid in die parlement hê, met 135 setels vergeleke met die opposisie alliansie se 56 setels. Dit is ook Fidesz se vierde agtereenvolgende oorwinning sedert 2010.<ref>https://www.bbc.com/news/world-europe-60981648</ref> == Vroeë lewe == Orbán is op 31 Mei 1963 in Székesfehérvár in 'n landelike middelklas gesin gebore as die oudste seun van die landboukundige en sakeman Győző Orbán (gebore 1940)<ref>[http://hvg.hu/kkv/20120708_orbanpapa_kobanyaceg ''A Közgép is hizlalhatja Orbán Győző cégét''], Heti Világgazdaság, 11 Julie 2012.</ref> en die spesiale opvoeder en spraakterapeut, Erzsébet Sípos (gebore 1944).<ref>{{cite web |url=https://www.geni.com/people/Erzsébet-S%C3%ADpos/6000000023233361295 |title=Erzsébet Sípos |website=Geni.com |access-date=19 Maart 2019}}</ref> Hy het twee jonger broers, albei sakemanne, Győző jr. (gebore 1965) en Áron (gebore 1977). Sy oupa aan vaderskant, Mihály Orbán, het [[Landbou|boerdery]] en veeteelt beoefen. Orbán het sy kinderjare in twee nabygeleë dorpe, Alcsútdoboz en Felcsút in die Fejér-distrik, deurgebring;{{sfn|Lendvai|2017|pp=11–12}} hy het skool daar en in Vértesacsa bygewoon.<ref>{{cite news |first=Árpád |last=Pünkösti |title=Szeplőtelen fogantatás 7. |url=http://nol.hu/archivum/archiv-6407-2436 |website=Népszabadság |date=13 Mei 2000 |access-date=19 Maart 2019 |language=hu}}</ref><ref name="biography">{{citation |language=hu |url= http://www.parlament.hu/kepviselo/elet/o320.htm |title=Orbán Viktor |year=1996 |type=biography |trans-title=Viktor Orbán |publisher=arlament |place=Hongarye}}</ref> In 1977 het sy gesin permanent na Székesfehérvár verhuis.{{sfn|Lendvai|2017|pp=14, 265}} Op die ouderdom van 14 en 15, terwyl hy by sy sekondêre skool was, was hy sekretaris van die kommunistiese jeugorganisasie, KISZ, waarvan die lidmaatskap verpligtend was om aan 'n universiteit te kan inskryf.<ref>Pünkösti Árpád: Szeplőtelen fogantatás. Népszabadság Könyvek, Boedapest, 2005, pp. 138–139.</ref><ref>{{citation |last=Debreczeni |first=József |title=Orbán Viktor |publisher=Osiris |place=Boedapest |year=2002 |language=hu}}</ref> Orbán het in 1981 van die Blanka Teleki Hoërskool in Székesfehérvár, waar hy [[Engels]] gestudeer het, gematrikuleer. Hy het toe twee jaar militêre diens voltooi.<ref name=PK/> Hy het later in 'n onderhoud gesê dat hy homself voor hierdie tyd as 'n "naïewe en toegewyde ondersteuner" van die kommunistiese bewind beskou het, maar tydens sy militêre diens het sy politieke sieninge radikaal verander.<ref>Debreczeni, József: ''Orbán Viktor'', Osiris Kiadó, Boedapest, 2002.</ref> Daarna, in 1983, het Orbán regte aan die Universiteit Eötvös Loránd in Boedapest gaan studeer. Hy het sy tesis oor die [[Solidarność|Poolse Solidariteitbeweging]] geskryf.<ref name=PK>{{cite book |last1=Kenney |first1=Padraic |title=A Carnival of Revolution: Central Europe 1989 |date=2002 |publisher=Drukpers van Princeton-universiteit |location=Princeton |isbn=0-691-05028-7 |page=138}}</ref> Na die verkryging van sy doktorsgraad in die regte<ref>[https://www.elte.hu/en/faculties/law Regsfakulteit] - webwerf van die Universiteit Eötvös Loránd</ref> in 1987,<ref>[https://2010-2014.kormany.hu/en/prime-minister-s-office/the-prime-minister Curriculum vitae of Viktor Orbán] - website of the Hungarian government</ref><ref>[https://www.parlament.hu/kepviselo/elet/o320.htm Dr. Orbán Viktor] - website of the Hungarian parliament</ref> het hy twee jaar lank in Szolnok gewoon, terwyl hy na sy werk in Boedapest as sosioloog by die Bestuursopleidingsinstituut van die Departement van Landbou en Voedsel gependel het.<ref>{{citation |language=hu |url=http://www.parlament.hu/kepv/eletrajz/hu/o320.pdf |title=Orbán Viktor |trans-title=Viktor Orban |type=biography |publisher=National Assembly |place=Hongarye}}</ref> In 1989 het Orbán 'n beurs van die [[George Soros|Soros]]-stigting ontvang om politieke wetenskap aan Pembroke College, [[Universiteit van Oxford|Oxford]], te studeer.<ref name="biography"/> Sy persoonlike tutor was die [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegeliaanse]] politieke filosoof Zbigniew Pełczyński.<ref>{{citation |title=Fulbright report |url=http://www.rhodeshouse.ox.ac.uk/files/Fulbright_report.pdf |place=Oxford, Verenigde Koninkryk |website=[[Rhodes House]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215035740/http://files.www.rhodesscholarshiptrust.com/Fulbright_report.pdf |archive-date=15 Desember 2014 |access-date=18 Desember 2023 |archivedate=15 Desember 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141215035740/http://files.www.rhodesscholarshiptrust.com/Fulbright_report.pdf }}</ref> In Januarie 1990 het hy Oxford verlaat en na Hongarye teruggekeer om vir 'n setel in Hongarye se eerste post-kommunistiese parlement te staan.{{sfn|Lendvai|2017|p=23}} == Bibliografie == * {{cite book |title= Central and South-Eastern Europe 2004 |last= Bell |first= Imogen |publisher= Routledge | year = 2003 |isbn=978-1857431865}} * Fabry, Adam. "Neoliberalism, crisis and authoritarian–ethnicist reaction: The ascendancy of the Orbán regime." ''Competition & Change'' 23.2 (2019): 165–191. [https://www.academia.edu/download/63149994/Authoritarian_neoliberalism_in_Hungary_AF_FINAL.pdf online]{{dead link|date=November 2023|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * {{cite book |title= Orbán: Hungary's Strongman |last= Lendvai |first= Paul | publisher =Drukpers van die Universiteit van Oxford |year=2017 |isbn=978-0190874865 }} * {{cite book |title= Europe: I Struggle, I Overcome |last= Martens |first= Wilfried | publisher =Springer |year=2009 |isbn=978-3540892885}} * Metz, Rudolf, and Daniel Oross. "Strong Personalities’ Impact on Hungarian Party Politics: Viktor Orbán and Gábor Vona." in ''Party Leaders in Eastern Europe'' (Palgrave Macmillan, Cham, 2020) pp. 145–170. {{doi|10.1007/978-3-030-32025-6_7}} * Rydliński, Bartosz. "Viktor Orbán–First among Illiberals? Hungarian and Polish Steps towards Populist Democracy." ''Online Journal Modelling the New Europe'' 26 (2018): 95–107. [https://www.academia.edu/download/62293191/On-line-Journal-Modelling-the-New-Europe-2620200306-79541-sg92nj.pdf#page=96 online]{{dead link|date=November 2023|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * Szikra D. "Democracy and welfare in hard times: the social policy of the Orban Government in Hungary between 2010 and 2014" ''Journal of European Social Policy'' (2014) 24(5): 486–500. * Szilágyi, Anna, and András Bozóki. "Playing it again in post-communism: the revolutionary rhetoric of Viktor Orbán in Hungary." ''Advances in the History of Rhetoric'' 18.sup1 (2015): S153–S166. [https://www.researchgate.net/profile/Andras_Bozoki/publication/280531140_Playing_It_Again_in_Post-Communism/links/55b7b0b808aec0e5f4383590.pdf online] * Toomey, Michael. "History, nationalism and democracy: myth and narrative in Viktor Orbán's ‘illiberal Hungary’." ''New Perspectives. Interdisciplinary Journal of Central & East European Politics and International Relations'' 26.1 (2018): 87–108 [https://scholar.google.com/scholar?output=instlink&q=info:46ZyZbqVF4MJ:scholar.google.com/&hl=en&as_sdt=1,27&as_ylo=2000&scillfp=789365484778735468&oi=lleonline online]{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. == Verwysings == {{Verwysings}} {{commons category|Viktor Orbán}} {{s-start}} {{s-ppo}} {{s-new|rows=2|office}} {{s-ttl|title=Leier van Fidesz in die Nasionale Vergadering|years=1990–1993}} {{s-aft|rows=2|after=László Kövér}} |- {{s-ttl|title=President van [[Fidesz]]|years=1993–2000}} |- {{s-bef|before=János Áder}} {{s-ttl|title=President van [[Fidesz]]|years=2003–hede}} {{s-inc}} |- {{s-off}} {{s-bef|before=[[Gyula Horn]]}} {{s-ttl|title=[[Eerste minister]] van [[Hongarye]]|years=1998–2002}} {{s-aft|after=Péter Medgyessy}} |- {{s-bef|before=Gordon Bajnai}} {{s-ttl|title=Eerste minister van Hongarye|years=2010–hede}} {{s-inc}} {{s-end}} {{Europese Raad}} {{Leiers van NAVO-lidlande}} {{Huidige regeringshoofde}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Orban, Viktor}} [[Kategorie:Eerste Ministers van Hongarye]] [[Kategorie:Geboortes in 1963]] [[Kategorie:Lewende mense]] 3ykyrk695pqjv1qewrcvmoaunajik76 2893430 2893429 2026-04-12T20:07:45Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2893430 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Viktor Orbán | beeld = Viktor Orbán, 2025.12.18 (cropped).jpg | beeldonderskrif = Orbán in 2025 | geboortenaam = Viktor Mihály Orbán | geboortedatum = 1963-05-31 | geboorteplek = Székesfehérvár, Hongarye | nasionaliteit = Hongaarse | orde = [[Eerste Minister]] van [[Hongarye]] | termynaanvang = 29 Mei 2010 | termyneinde = | voorganger = [[Gordon Bajnai]] | opvolger = <!-- [[Péter Magyar]] (elect) per consensus, only remove this comment when Magyar enters office! --> | leier = {{plainlist| * [[László Sólyom]] * [[Pál Schmitt]] * [[János Áder]] * [[Katalin Novák]] * [[Tamás Sulyok]] }} | vise = {{plainlist| * [[Tibor Navracsics]] * [[Sándor Pintér]] * [[Zsolt Semjén]] * [[Mihály Varga]] }} | orde1 = Eerste Minister van Hongarye | termynaanvang1 = 6 Julie 1998 | termyneinde1 = 27 Mei 2002 | vise1 = [[István Stumpf]] | voorganger1 = [[Gyula Horn]] | opvolger1 = [[Péter Medgyessy]] | orde2 = President van [[Fidesz]] | termynaanvang2 = 17 Mei 2003 | termyneinde2 = | voorganger2 = János Áder | orde3 = President van [[Fidesz]] | termynaanvang3 = 18 April 1993 | termyneinde3 = 29 Januarie 2000 | voorganger3 = ''Amp gestig'' | opvolger3 = [[László Kövér]] | orde4 = Leier van die Fidesz-groep in die [[Nasionale Vergadering (Hongarye)|Nasionale Vergadering]] | termynaanvang4 = 23 Mei 1990 | termyneinde4 = 18 April 1993 | voorganger4 = ''Posisie gestig'' | opvolger4 = [[József Szájer]] | orde5 = Lid van die [[Nasionale Vergadering (Hongarye)|Nasionale Vergadering]] | termynaanvang5 = 2 Mei 1990 | termyneinde5 = | party = [[Fidesz]] (sedert 1988) | eggenoot = {{marriage|Anikó Lévai|1986}} | kinders = 5, insluitend [[Gáspár Orbán|Gáspár]] | alma_mater = Eötvös Loránd Universiteit (Juris Doctor) | beroep = {{hlist|Politikus|prokureur}} }} '''Viktor Mihály Orbán''' ([[Hongaars]]: [ˈviktor ˈorbaːn]; gebore [[31 Mei]] [[1963]]) is 'n [[Hongarye|Hongaarse]] politikus en juris. Hy dien van [[2010]] tot 2026 as die eerste minister van Hongarye. Hy het hierdie amp ook van [[1998]] tot [[2002]] bekleë. Hy was van [[1993]] tot [[2000]] en is sedert [[2003]] die leier van die nasionaalkonserwatiewe [[Fidesz]]-party. Op [[19 November]] [[2016]] het hy István Bethlen as die langsdienende eerste minister in Hongaarse geskiedenis verbygesteek. Op 12 April 2026 het hy sy nederlaag erken nadat hy die 2026 Hongaarse parlementêre verkiesing verloor het.<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |title=Viktor Orbán concedes with Hungarian opposition on course for landslide election win |date=12 April 2026 |work=[[BBC]]}}</ref> Op 3 April 2022 is Orbán vir 'n verdere termyn verkies in Hongarye se algemene verkiesing. Dit sal sy vierde agtereenvolgende termyn as Eerste Minister van Hongarye wees.<ref>https://www.zerohedge.com/geopolitical/will-viktor-orban-bring-down-house-davos-built</ref> Orbán se party, Fidesz, sal danksy die oorwinning 'n tweederde meerderheid in die parlement hê, met 135 setels vergeleke met die opposisie alliansie se 56 setels. Dit is ook Fidesz se vierde agtereenvolgende oorwinning sedert 2010.<ref>https://www.bbc.com/news/world-europe-60981648</ref> == Vroeë lewe == Orbán is op 31 Mei 1963 in Székesfehérvár in 'n landelike middelklas gesin gebore as die oudste seun van die landboukundige en sakeman Győző Orbán (gebore 1940)<ref>[http://hvg.hu/kkv/20120708_orbanpapa_kobanyaceg ''A Közgép is hizlalhatja Orbán Győző cégét''], Heti Világgazdaság, 11 Julie 2012.</ref> en die spesiale opvoeder en spraakterapeut, Erzsébet Sípos (gebore 1944).<ref>{{cite web |url=https://www.geni.com/people/Erzsébet-S%C3%ADpos/6000000023233361295 |title=Erzsébet Sípos |website=Geni.com |access-date=19 Maart 2019}}</ref> Hy het twee jonger broers, albei sakemanne, Győző jr. (gebore 1965) en Áron (gebore 1977). Sy oupa aan vaderskant, Mihály Orbán, het [[Landbou|boerdery]] en veeteelt beoefen. Orbán het sy kinderjare in twee nabygeleë dorpe, Alcsútdoboz en Felcsút in die Fejér-distrik, deurgebring;{{sfn|Lendvai|2017|pp=11–12}} hy het skool daar en in Vértesacsa bygewoon.<ref>{{cite news |first=Árpád |last=Pünkösti |title=Szeplőtelen fogantatás 7. |url=http://nol.hu/archivum/archiv-6407-2436 |website=Népszabadság |date=13 Mei 2000 |access-date=19 Maart 2019 |language=hu}}</ref><ref name="biography">{{citation |language=hu |url= http://www.parlament.hu/kepviselo/elet/o320.htm |title=Orbán Viktor |year=1996 |type=biography |trans-title=Viktor Orbán |publisher=arlament |place=Hongarye}}</ref> In 1977 het sy gesin permanent na Székesfehérvár verhuis.{{sfn|Lendvai|2017|pp=14, 265}} Op die ouderdom van 14 en 15, terwyl hy by sy sekondêre skool was, was hy sekretaris van die kommunistiese jeugorganisasie, KISZ, waarvan die lidmaatskap verpligtend was om aan 'n universiteit te kan inskryf.<ref>Pünkösti Árpád: Szeplőtelen fogantatás. Népszabadság Könyvek, Boedapest, 2005, pp. 138–139.</ref><ref>{{citation |last=Debreczeni |first=József |title=Orbán Viktor |publisher=Osiris |place=Boedapest |year=2002 |language=hu}}</ref> Orbán het in 1981 van die Blanka Teleki Hoërskool in Székesfehérvár, waar hy [[Engels]] gestudeer het, gematrikuleer. Hy het toe twee jaar militêre diens voltooi.<ref name=PK/> Hy het later in 'n onderhoud gesê dat hy homself voor hierdie tyd as 'n "naïewe en toegewyde ondersteuner" van die kommunistiese bewind beskou het, maar tydens sy militêre diens het sy politieke sieninge radikaal verander.<ref>Debreczeni, József: ''Orbán Viktor'', Osiris Kiadó, Boedapest, 2002.</ref> Daarna, in 1983, het Orbán regte aan die Universiteit Eötvös Loránd in Boedapest gaan studeer. Hy het sy tesis oor die [[Solidarność|Poolse Solidariteitbeweging]] geskryf.<ref name=PK>{{cite book |last1=Kenney |first1=Padraic |title=A Carnival of Revolution: Central Europe 1989 |date=2002 |publisher=Drukpers van Princeton-universiteit |location=Princeton |isbn=0-691-05028-7 |page=138}}</ref> Na die verkryging van sy doktorsgraad in die regte<ref>[https://www.elte.hu/en/faculties/law Regsfakulteit] - webwerf van die Universiteit Eötvös Loránd</ref> in 1987,<ref>[https://2010-2014.kormany.hu/en/prime-minister-s-office/the-prime-minister Curriculum vitae of Viktor Orbán] - website of the Hungarian government</ref><ref>[https://www.parlament.hu/kepviselo/elet/o320.htm Dr. Orbán Viktor] - website of the Hungarian parliament</ref> het hy twee jaar lank in Szolnok gewoon, terwyl hy na sy werk in Boedapest as sosioloog by die Bestuursopleidingsinstituut van die Departement van Landbou en Voedsel gependel het.<ref>{{citation |language=hu |url=http://www.parlament.hu/kepv/eletrajz/hu/o320.pdf |title=Orbán Viktor |trans-title=Viktor Orban |type=biography |publisher=National Assembly |place=Hongarye}}</ref> In 1989 het Orbán 'n beurs van die [[George Soros|Soros]]-stigting ontvang om politieke wetenskap aan Pembroke College, [[Universiteit van Oxford|Oxford]], te studeer.<ref name="biography"/> Sy persoonlike tutor was die [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegeliaanse]] politieke filosoof Zbigniew Pełczyński.<ref>{{citation |title=Fulbright report |url=http://www.rhodeshouse.ox.ac.uk/files/Fulbright_report.pdf |place=Oxford, Verenigde Koninkryk |website=[[Rhodes House]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215035740/http://files.www.rhodesscholarshiptrust.com/Fulbright_report.pdf |archive-date=15 Desember 2014 |access-date=18 Desember 2023 |archivedate=15 Desember 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141215035740/http://files.www.rhodesscholarshiptrust.com/Fulbright_report.pdf }}</ref> In Januarie 1990 het hy Oxford verlaat en na Hongarye teruggekeer om vir 'n setel in Hongarye se eerste post-kommunistiese parlement te staan.{{sfn|Lendvai|2017|p=23}} == Bibliografie == * {{cite book |title= Central and South-Eastern Europe 2004 |last= Bell |first= Imogen |publisher= Routledge | year = 2003 |isbn=978-1857431865}} * Fabry, Adam. "Neoliberalism, crisis and authoritarian–ethnicist reaction: The ascendancy of the Orbán regime." ''Competition & Change'' 23.2 (2019): 165–191. [https://www.academia.edu/download/63149994/Authoritarian_neoliberalism_in_Hungary_AF_FINAL.pdf online]{{dead link|date=November 2023|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * {{cite book |title= Orbán: Hungary's Strongman |last= Lendvai |first= Paul | publisher =Drukpers van die Universiteit van Oxford |year=2017 |isbn=978-0190874865 }} * {{cite book |title= Europe: I Struggle, I Overcome |last= Martens |first= Wilfried | publisher =Springer |year=2009 |isbn=978-3540892885}} * Metz, Rudolf, and Daniel Oross. "Strong Personalities’ Impact on Hungarian Party Politics: Viktor Orbán and Gábor Vona." in ''Party Leaders in Eastern Europe'' (Palgrave Macmillan, Cham, 2020) pp. 145–170. {{doi|10.1007/978-3-030-32025-6_7}} * Rydliński, Bartosz. "Viktor Orbán–First among Illiberals? Hungarian and Polish Steps towards Populist Democracy." ''Online Journal Modelling the New Europe'' 26 (2018): 95–107. [https://www.academia.edu/download/62293191/On-line-Journal-Modelling-the-New-Europe-2620200306-79541-sg92nj.pdf#page=96 online]{{dead link|date=November 2023|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * Szikra D. "Democracy and welfare in hard times: the social policy of the Orban Government in Hungary between 2010 and 2014" ''Journal of European Social Policy'' (2014) 24(5): 486–500. * Szilágyi, Anna, and András Bozóki. "Playing it again in post-communism: the revolutionary rhetoric of Viktor Orbán in Hungary." ''Advances in the History of Rhetoric'' 18.sup1 (2015): S153–S166. [https://www.researchgate.net/profile/Andras_Bozoki/publication/280531140_Playing_It_Again_in_Post-Communism/links/55b7b0b808aec0e5f4383590.pdf online] * Toomey, Michael. "History, nationalism and democracy: myth and narrative in Viktor Orbán's ‘illiberal Hungary’." ''New Perspectives. Interdisciplinary Journal of Central & East European Politics and International Relations'' 26.1 (2018): 87–108 [https://scholar.google.com/scholar?output=instlink&q=info:46ZyZbqVF4MJ:scholar.google.com/&hl=en&as_sdt=1,27&as_ylo=2000&scillfp=789365484778735468&oi=lleonline online]{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. == Verwysings == {{Verwysings}} {{commons category|Viktor Orbán}} {{s-start}} {{s-ppo}} {{s-new|rows=2|office}} {{s-ttl|title=Leier van Fidesz in die Nasionale Vergadering|years=1990–1993}} {{s-aft|rows=2|after=László Kövér}} |- {{s-ttl|title=President van [[Fidesz]]|years=1993–2000}} |- {{s-bef|before=János Áder}} {{s-ttl|title=President van [[Fidesz]]|years=2003–hede}} {{s-inc}} |- {{s-off}} {{s-bef|before=[[Gyula Horn]]}} {{s-ttl|title=[[Eerste minister]] van [[Hongarye]]|years=1998–2002}} {{s-aft|after=Péter Medgyessy}} |- {{s-bef|before=Gordon Bajnai}} {{s-ttl|title=Eerste minister van Hongarye|years=2010–hede}} {{s-inc}} {{s-end}} {{Europese Raad}} {{Leiers van NAVO-lidlande}} {{Huidige regeringshoofde}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Orban, Viktor}} [[Kategorie:Eerste Ministers van Hongarye]] [[Kategorie:Geboortes in 1963]] [[Kategorie:Lewende mense]] 4f0r54gbmt5do38l8l9xhkizoe195jd 2893431 2893430 2026-04-12T20:37:28Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2893431 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Viktor Mihály Orbán | beeld = Viktor Orbán 2018.jpg | beeldonderskrif = Viktor Orbán in 2018 | orde = [[Eerste Minister]] van [[Hongarye]] | termynaanvang = 29 Mei 2010 | termyneinde = | president = László Sólyom<br />Pál Schmitt<br />László Kövér (waarnemend)<br />János Áder<br>[[Katalin Novák]] | vise = Tibor Navracsics<br />Zsolt Semjén | voorganger = Gordon Bajnai | opvolger = | geboortedatum = {{GDEO|1963|5|31|df=y}} | geboorteplek = Székesfehérvár, [[Hongarye]] | sterftedatum = | sterfteplek = | party = [[Fidesz]] | orde2 = Lid van die Nasionale Vergadering | termynaanvang2 = 2 Mei 1990 | termyneinde2 = | vise2 = | voorganger2 = | opvolger2 = | orde3 = | termynaanvang3 = | termyneinde3 = | vise3 = | voorganger3 = | opvolger3 = | eggenoot = {{marriage|Anikó Lévai|1986}} | kinders = {{hlist|Ráhel|Gáspár|Sára|Róza|Flóra}} | alma_mater = Universiteit Eötvös Loránd<br/>Pembroke College, Oxford | religie = | handtekening = Accession Treaty 2011 Viktor Orbán signature.svg }} '''Viktor Mihály Orbán''' ([[Hongaars]]: [ˈviktor ˈorbaːn]; gebore [[31 Mei]] [[1963]]) is 'n [[Hongarye|Hongaarse]] politikus en juris. Hy dien van [[2010]] tot 2026 as die eerste minister van Hongarye. Hy het hierdie amp ook van [[1998]] tot [[2002]] bekleë. Hy was van [[1993]] tot [[2000]] en is sedert [[2003]] die leier van die nasionaalkonserwatiewe [[Fidesz]]-party. Op [[19 November]] [[2016]] het hy István Bethlen as die langsdienende eerste minister in Hongaarse geskiedenis verbygesteek. Op 12 April 2026 het hy sy nederlaag erken nadat hy die 2026 Hongaarse parlementêre verkiesing verloor het.<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |title=Viktor Orbán concedes with Hungarian opposition on course for landslide election win |date=12 April 2026 |work=[[BBC]]}}</ref> Op 3 April 2022 is Orbán vir 'n verdere termyn verkies in Hongarye se algemene verkiesing. Dit sal sy vierde agtereenvolgende termyn as Eerste Minister van Hongarye wees.<ref>https://www.zerohedge.com/geopolitical/will-viktor-orban-bring-down-house-davos-built</ref> Orbán se party, Fidesz, sal danksy die oorwinning 'n tweederde meerderheid in die parlement hê, met 135 setels vergeleke met die opposisie alliansie se 56 setels. Dit is ook Fidesz se vierde agtereenvolgende oorwinning sedert 2010.<ref>https://www.bbc.com/news/world-europe-60981648</ref> == Vroeë lewe == Orbán is op 31 Mei 1963 in Székesfehérvár in 'n landelike middelklas gesin gebore as die oudste seun van die landboukundige en sakeman Győző Orbán (gebore 1940)<ref>[http://hvg.hu/kkv/20120708_orbanpapa_kobanyaceg ''A Közgép is hizlalhatja Orbán Győző cégét''], Heti Világgazdaság, 11 Julie 2012.</ref> en die spesiale opvoeder en spraakterapeut, Erzsébet Sípos (gebore 1944).<ref>{{cite web |url=https://www.geni.com/people/Erzsébet-S%C3%ADpos/6000000023233361295 |title=Erzsébet Sípos |website=Geni.com |access-date=19 Maart 2019}}</ref> Hy het twee jonger broers, albei sakemanne, Győző jr. (gebore 1965) en Áron (gebore 1977). Sy oupa aan vaderskant, Mihály Orbán, het [[Landbou|boerdery]] en veeteelt beoefen. Orbán het sy kinderjare in twee nabygeleë dorpe, Alcsútdoboz en Felcsút in die Fejér-distrik, deurgebring;{{sfn|Lendvai|2017|pp=11–12}} hy het skool daar en in Vértesacsa bygewoon.<ref>{{cite news |first=Árpád |last=Pünkösti |title=Szeplőtelen fogantatás 7. |url=http://nol.hu/archivum/archiv-6407-2436 |website=Népszabadság |date=13 Mei 2000 |access-date=19 Maart 2019 |language=hu}}</ref><ref name="biography">{{citation |language=hu |url= http://www.parlament.hu/kepviselo/elet/o320.htm |title=Orbán Viktor |year=1996 |type=biography |trans-title=Viktor Orbán |publisher=arlament |place=Hongarye}}</ref> In 1977 het sy gesin permanent na Székesfehérvár verhuis.{{sfn|Lendvai|2017|pp=14, 265}} Op die ouderdom van 14 en 15, terwyl hy by sy sekondêre skool was, was hy sekretaris van die kommunistiese jeugorganisasie, KISZ, waarvan die lidmaatskap verpligtend was om aan 'n universiteit te kan inskryf.<ref>Pünkösti Árpád: Szeplőtelen fogantatás. Népszabadság Könyvek, Boedapest, 2005, pp. 138–139.</ref><ref>{{citation |last=Debreczeni |first=József |title=Orbán Viktor |publisher=Osiris |place=Boedapest |year=2002 |language=hu}}</ref> Orbán het in 1981 van die Blanka Teleki Hoërskool in Székesfehérvár, waar hy [[Engels]] gestudeer het, gematrikuleer. Hy het toe twee jaar militêre diens voltooi.<ref name=PK/> Hy het later in 'n onderhoud gesê dat hy homself voor hierdie tyd as 'n "naïewe en toegewyde ondersteuner" van die kommunistiese bewind beskou het, maar tydens sy militêre diens het sy politieke sieninge radikaal verander.<ref>Debreczeni, József: ''Orbán Viktor'', Osiris Kiadó, Boedapest, 2002.</ref> Daarna, in 1983, het Orbán regte aan die Universiteit Eötvös Loránd in Boedapest gaan studeer. Hy het sy tesis oor die [[Solidarność|Poolse Solidariteitbeweging]] geskryf.<ref name=PK>{{cite book |last1=Kenney |first1=Padraic |title=A Carnival of Revolution: Central Europe 1989 |date=2002 |publisher=Drukpers van Princeton-universiteit |location=Princeton |isbn=0-691-05028-7 |page=138}}</ref> Na die verkryging van sy doktorsgraad in die regte<ref>[https://www.elte.hu/en/faculties/law Regsfakulteit] - webwerf van die Universiteit Eötvös Loránd</ref> in 1987,<ref>[https://2010-2014.kormany.hu/en/prime-minister-s-office/the-prime-minister Curriculum vitae of Viktor Orbán] - website of the Hungarian government</ref><ref>[https://www.parlament.hu/kepviselo/elet/o320.htm Dr. Orbán Viktor] - website of the Hungarian parliament</ref> het hy twee jaar lank in Szolnok gewoon, terwyl hy na sy werk in Boedapest as sosioloog by die Bestuursopleidingsinstituut van die Departement van Landbou en Voedsel gependel het.<ref>{{citation |language=hu |url=http://www.parlament.hu/kepv/eletrajz/hu/o320.pdf |title=Orbán Viktor |trans-title=Viktor Orban |type=biography |publisher=National Assembly |place=Hongarye}}</ref> In 1989 het Orbán 'n beurs van die [[George Soros|Soros]]-stigting ontvang om politieke wetenskap aan Pembroke College, [[Universiteit van Oxford|Oxford]], te studeer.<ref name="biography"/> Sy persoonlike tutor was die [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegeliaanse]] politieke filosoof Zbigniew Pełczyński.<ref>{{citation |title=Fulbright report |url=http://www.rhodeshouse.ox.ac.uk/files/Fulbright_report.pdf |place=Oxford, Verenigde Koninkryk |website=[[Rhodes House]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215035740/http://files.www.rhodesscholarshiptrust.com/Fulbright_report.pdf |archive-date=15 Desember 2014 |access-date=18 Desember 2023 |archivedate=15 Desember 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141215035740/http://files.www.rhodesscholarshiptrust.com/Fulbright_report.pdf }}</ref> In Januarie 1990 het hy Oxford verlaat en na Hongarye teruggekeer om vir 'n setel in Hongarye se eerste post-kommunistiese parlement te staan.{{sfn|Lendvai|2017|p=23}} ==Eerste premierskap (1998–2002)== [[File:Orban Prodi 1999.jpg|thumb|right|Orbán saam met [[Romano Prodi]] in 1999]] In 1998 het Orbán ’n koalisie gevorm met die Hongaarse Demokratiese Forum (MDF) en die Onafhanklike Kleinboereparty (FKGP). Die koalisie het die 1998 Hongaarse parlementêre verkiesing met 42% van die stemme gewen. Orbán het op 35-jarige ouderdom die tweede jongste eerste minister van Hongarye geword. In Februarie het die regering besluit dat plenêre sittings van die Hongaarse parlement slegs elke derde week gehou sou word. Opposisiepartye het die verandering sterk teengestaan en aangevoer dat dit wetgewende doeltreffendheid en parlementêre toesig sou verswak. In Maart het die regering ook probeer om die vereiste van ’n tweederdemeerderheid in sekere stemprosesse met ’n gewone meerderheid te vervang, maar die Konstitusionele Hof het dit ongrondwetlik verklaar. Twee van Orbán se staatssekretarisse het in Mei bedank weens hul betrokkenheid in ’n omkoopskandaal wat met die Amerikaanse maatskappy Lockheed Martin verband gehou het. Die regering was ook betrokke by ’n langdurige dispuut met die stadsraad van Boedapest oor die kansellasie van groot stedelike projekte, insluitend die bou van ’n nuwe Nasionale Teater. Die verhouding tussen die regeringskoalisie en die opposisie het verder versleg. Die regering het probeer om hoofde van belangrike instellings te vervang, terwyl die opposisie weerstand gebied het. Orbán het soms vir lang tydperke nie aan parlementêre vraagtyd deelgeneem nie, wat kritiek op sy leierskap versterk het. ’n Verslag deur die Internasionale Federasie van Joernaliste het later die Hongaarse regering gekritiseer vir politieke invloed op die media. Verskeie skandale in 2001 het bygedra tot die uiteindelike verbrokkeling van die koalisie. ’n Omkoopskandaal het die FKGP ernstig verswak en gelei tot die bedanking van József Torgyán uit sleutelposisies. ===Ekonomie=== Die regering se ekonomiese beleid het belastingverlagings, vermindering van inflasie en werkloosheid, en stabilisering van die begroting ingesluit. Inflasie het gedaal van 15% in 1998 tot 7.8% in 2001, terwyl BBP-groei bestendig gebly het en die begrotingstekort en staatskuld afgeneem het. ===Buitelandse beleid=== [[Lêer:Orbán_and_Bush.jpg|regs|duimnael|Orbán saam met [[George W. Bush]] by die [[Withuis]] in 2001]] Op 12 Maart 1999 het Hongarye by [[NAVO]] aangesluit saam met [[Pole]] en [[Tsjeggië]]. Dit het Hongarye in die [[Kosovo-oorlog|Kosovo-krisis]] betrek en militêre modernisering vereis. In 1999 is die sogenaamde “statuswet” aanvaar om etniese Hongare in buurlande te ondersteun, wat spanning met sommige buurlande veroorsaak het. Na onderhandelinge met [[Roemenië]] en verdere toegewings is die wet aangepas, en [[Slowakye]] het dit later ook aanvaar. ==Leier van die Opposisie (2002–2010)== Fidesz en die [[Hongaarse Sosialistiese Party]] (MSZP) was in die aanloop tot die 2002-verkiesing kop-aan-kop in meningspeilings. In die April-verkiesing het MSZP gewen en ’n koalisie met die Alliansie van Vrye Demokrate gevorm. Die 2002 Hongaarse parlementêre verkiesing het ’n rekordopkoms van 70.5% gehad en die aantal partye in die parlement is van ses tot vier verminder. Die opposisie het die uitslag betwis en onreëlmatighede beweer, maar internasionale waarnemers van die [[Organisasie vir Veiligheid en Samewerking in Europa]] het die verkiesing oor die algemeen geldig geag, met kritiek hoofsaaklik op staatsmedia-bias. In die 2004 Europese Parlement-verkiesing in Hongarye het Fidesz ’n groot oorwinning behaal met 47.4% van die stemme. [[File:Flickr - europeanpeoplesparty - EPP Political Bureau 9 November 2006 (97).jpg|thumb|left|Orbán en [[Hans-Gert Pöttering]] in 2006]]In die 2006 parlementêre verkiesing het Fidesz weer nie ’n meerderheid behaal nie, wat Orbán se leierskap tydelik bevraagteken het, maar hy is in 2007 herverkies as president van Fidesz. In 2006 het Fidesz ook groot oorwinnings in munisipale verkiesings behaal, insluitend 15 van die 23 groot stadsposte. In 2008 het ’n nasionale referendum, geïnisieer deur Fidesz, gelei tot die afskaffing van gesondheids- en onderwysfooie, en is as ’n belangrike oorwinning vir die party beskou. In die 2009 Europese Parlement-verkiesing in Hongarye het Fidesz ’n groot oorwinning behaal met 56.36% van die stemme en 14 setels. ==Tweede premierskap (2010–hede)== [[File:Necasmeeting.jpg|thumb|Orbán (2de van links) by ’n beraad van die [[Visegrád-groep]], [[Duitsland]] en [[Frankryk]] in 2013]] ===Tweede regering (2010–2014)=== In die 2010 Hongaarse parlementêre verkiesing het Fidesz 52.7% van die stemme gewen en ’n tweederdemeerderheid in die parlement behaal. Hierdie meerderheid het grondwetlike veranderinge moontlik gemaak, insluitend die opstel van ’n nuwe grondwet in 2011, wat die vorige 1949-grondwet vervang het. Die nuwe kiesstelsel het die aantal parlementsetels van 386 tot 199 verminder. Die nuwe grondwet het op 1 Januarie 2012 in werking getree. In 2012 is ’n plat inkomste-belasting van 16% ingestel, saam met hervormings in pensioene, maatskaplike stelsels en die sentrale bankwetgewing. In 2014 het Hongarye ’n ooreenkoms met [[Rusland]] onderteken vir die uitbreiding van die Paks-kernkragsentrale, gefinansier deur ’n Russiese lening, sonder ’n openbare tenderproses. ===Derde regering (2014–2018)=== In die 2014 Hongaarse parlementêre verkiesing het Fidesz 133 van 199 setels gewen. In dieselfde jaar het Orbán die konsep van “onliberale demokrasie” bekendgestel. In 2014 het Orbán ook ’n voorgestelde internetbelasting en daaropvolgende protesoptogte in Hongarye in die gesig gestaar. Tydens die 2015 Europese migrasiekrisis het sy regering ’n grensheining met Serwië gebou en streng migrasiebeleid ingestel. Die EU se migrasie-kwotabeleid is deur Hongarye verwerp. In die 2015–2020 Europese migrasiekrisis-periode het Hongarye verskeie EU-regsgedinge oor asiel- en migrasiebeleid in die gesig gestaar. === Vierde regering (2018–2022) === In die 2018 Hongaarse parlementsverkiesing het die Fidesz–KDNP-alliansie weer ’n tweederdemeerderheid behaal en Orbán het eerste minister gebly. Die veldtog het gefokus op immigrasie en buitelandse invloed en is wyd beskou as ’n versterking van regse populisme in Europa. In 2018 het Orbán verklaar dat Hongarye nie “diverse” of “gemeng” moet word nie, met klem op nasionale en kulturele homogeniteit. In Maart 2020 het die parlement noodwetgewing aanvaar wat Orbán toegelaat het om per dekreet te regeer en verkiesings op te skort.<ref>{{Cite news |url=https://www.dw.com/en/hungary-passes-law-allowing-viktor-orban-to-rule-by-decree/a-52956243 |title=Hungary passes law allowing Viktor Orban to rule by decree|work=Deutsche Welle |date=30 Maart 2020}}</ref><ref>{{Cite news|last=Bayer|first=Lili|url=https://www.politico.eu/article/hungary-viktor-orban-rule-by-decree/|title=Hungary's Viktor Orbán wins vote to rule by decree|work=Politico|date=30 Maart 2020}}</ref> In 2021 is beheer van 11 staatsuniversiteite oorgedra na stigtings wat met Orbán-bondgenote verbind is.<ref>{{Cite news|last=Novak|first=Benjamin|date=28 April 2021|title=Hungary Transfers 11 Universities to Foundations Led by Orban Allies|work=The New York Times}}</ref> Die Mathias Corvinus Collegium het ook groot staatsbefondsing ontvang.<ref>{{Cite news|last=Hopkins|first=Valerie|date=28 Junie 2021|title=Campus in Hungary is Flagship of Orban's Bid to Create a Conservative Elite|work=The New York Times}}</ref> In 2021 het Orbán die EU se klimaatbeleid blameer vir stygende energiepryse tydens die Europese energiekrisis.<ref>{{cite news |title=The Green Brief: East-West EU split again over climate |work=[[Euractiv]] |date=20 Oktober 2021}}</ref> === Vyfde regering (2022–2026) === In die 2022 Hongaarse parlementsverkiesing het Fidesz weer ’n meerderheid gewen. Orbán het die oorwinning as beslissend beskryf te midde van die oorlog in Oekraïne.<ref name=":2"/> In 2022 het Orbán die “Great Replacement”-teorie bevorder en omstrede uitsprake oor “rasvermenging” gemaak, wat hy later as verwysend na kultuur verduidelik het.<ref>{{cite news |date=18 Mei 2022 |title=Orbán en US right to bond at CPAC in Hungary over 'great replacement' ideology |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jul/24/viktor-orban-against-race-mixing-europe-hungary|title=Orbán sparks outrage over 'race mixing' remarks|work=The Guardian}}</ref> Hy het EU-migrasiebeleid herhaaldelik gekritiseer en gepleit vir strenger grense en vinniger terugkeer van migrante.<ref>{{cite news |title='We never let them in': Hungary's PM Viktor Orbán demands new laws tackling migration |work=Euronews |date=6 September 2024}}</ref> Tydens die oorlog in Oekraïne het Orbán Rusland se inval veroordeel, maar EU-sanksies op Russiese energie gekritiseer weens Hongarye se afhanklikheid.<ref>{{cite news |date=3 Maart 2022 |title=Hungary will not veto EU sanctions on Russia – Orban |work=Reuters}}</ref> Hy het ook EU-militêre steun aan Oekraïne bevraagteken.<ref>{{Cite news |date=15 Desember 2023 |title=Hungary blocks €50bn of EU funding for Ukraine |work=BBC News}}</ref> Orbán het nouer bande met [[Volksrepubliek China|China]] ontwikkel deur die Belt and Road Initiative en samewerking met Xi Jinping se regering te ondersteun. Verhoudings met Oekraïne het versleg oor minderheidstaalregte, hoewel sekere regte later herstel is.<ref>{{cite news |date=11 Desember 2023 |title=Law restoring Hungarian minority's language rights adopted by Ukrainian Parliament |website=Telex.hu}}</ref> In 2024–2025 het spanning ontstaan oor Russiese olieverskaffing via Oekraïne, en Hongarye het alternatiewe roetes deur Kroasië verwerp. In buitelandse beleid het Orbán nouer bande met Turkye en die Organisasie van Turkse State bevorder en waarnemerstatus verkry.<ref>{{cite web |date=3 September 2018 |title=Hungary is ready for the opening of a new chapter in Hungarian-Turkic cooperation |website=miniszterelnok.hu}}</ref> In 2023–2025 het hy sterk steun vir Israel uitgespreek tydens die [[Israel-Hamas-oorlog|Gasa-oorlog]] en later aangekondig dat Hongarye uit die Internasionale Strafhof onttrek ná Benjamin Netanyahu se besoek.<ref>{{Cite web |date=3 April 2025 |title=Hungary withdraws from International Criminal Court during Netanyahu visit |website=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/articles/c807lm2003zo}}</ref> == Parlementêre verkiesing van 2026 == In die aand van 12 April 2026 het Viktor Orbán sy nederlaag in die parlementêre verkiesing erken en die oorwinning aan [[Péter Magyar]] toegegee.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election|title=Viktor Orbán concedes defeat as opposition wins Hungarian election|date=2026-04-12|website=[[The Guardian]]|language=en|access-date=2026-04-12}}</ref> Dit het die einde van Fidesz se lang bewind sedert 2010 aangedui en die begin van ’n nuwe politieke era in Hongarye ingelui. == Bibliografie == * {{cite book |title= Central and South-Eastern Europe 2004 |last= Bell |first= Imogen |publisher= Routledge | year = 2003 |isbn=978-1857431865}} * Fabry, Adam. "Neoliberalism, crisis and authoritarian–ethnicist reaction: The ascendancy of the Orbán regime." ''Competition & Change'' 23.2 (2019): 165–191. [https://www.academia.edu/download/63149994/Authoritarian_neoliberalism_in_Hungary_AF_FINAL.pdf online]{{dead link|date=November 2023|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * {{cite book |title= Orbán: Hungary's Strongman |last= Lendvai |first= Paul | publisher =Drukpers van die Universiteit van Oxford |year=2017 |isbn=978-0190874865 }} * {{cite book |title= Europe: I Struggle, I Overcome |last= Martens |first= Wilfried | publisher =Springer |year=2009 |isbn=978-3540892885}} * Metz, Rudolf, and Daniel Oross. "Strong Personalities’ Impact on Hungarian Party Politics: Viktor Orbán and Gábor Vona." in ''Party Leaders in Eastern Europe'' (Palgrave Macmillan, Cham, 2020) pp. 145–170. {{doi|10.1007/978-3-030-32025-6_7}} * Rydliński, Bartosz. "Viktor Orbán–First among Illiberals? Hungarian and Polish Steps towards Populist Democracy." ''Online Journal Modelling the New Europe'' 26 (2018): 95–107. [https://www.academia.edu/download/62293191/On-line-Journal-Modelling-the-New-Europe-2620200306-79541-sg92nj.pdf#page=96 online]{{dead link|date=November 2023|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * Szikra D. "Democracy and welfare in hard times: the social policy of the Orban Government in Hungary between 2010 and 2014" ''Journal of European Social Policy'' (2014) 24(5): 486–500. * Szilágyi, Anna, and András Bozóki. "Playing it again in post-communism: the revolutionary rhetoric of Viktor Orbán in Hungary." ''Advances in the History of Rhetoric'' 18.sup1 (2015): S153–S166. [https://www.researchgate.net/profile/Andras_Bozoki/publication/280531140_Playing_It_Again_in_Post-Communism/links/55b7b0b808aec0e5f4383590.pdf online] * Toomey, Michael. "History, nationalism and democracy: myth and narrative in Viktor Orbán's ‘illiberal Hungary’." ''New Perspectives. Interdisciplinary Journal of Central & East European Politics and International Relations'' 26.1 (2018): 87–108 [https://scholar.google.com/scholar?output=instlink&q=info:46ZyZbqVF4MJ:scholar.google.com/&hl=en&as_sdt=1,27&as_ylo=2000&scillfp=789365484778735468&oi=lleonline online]{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. == Verwysings == {{Verwysings}} {{commons category|Viktor Orbán}} {{s-start}} {{s-ppo}} {{s-new|rows=2|office}} {{s-ttl|title=Leier van Fidesz in die Nasionale Vergadering|years=1990–1993}} {{s-aft|rows=2|after=László Kövér}} |- {{s-ttl|title=President van [[Fidesz]]|years=1993–2000}} |- {{s-bef|before=János Áder}} {{s-ttl|title=President van [[Fidesz]]|years=2003–hede}} {{s-inc}} |- {{s-off}} {{s-bef|before=[[Gyula Horn]]}} {{s-ttl|title=[[Eerste minister]] van [[Hongarye]]|years=1998–2002}} {{s-aft|after=Péter Medgyessy}} |- {{s-bef|before=Gordon Bajnai}} {{s-ttl|title=Eerste minister van Hongarye|years=2010–hede}} {{s-inc}} {{s-end}} {{Europese Raad}} {{Leiers van NAVO-lidlande}} {{Huidige regeringshoofde}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Orban, Viktor}} [[Kategorie:Eerste Ministers van Hongarye]] [[Kategorie:Geboortes in 1963]] [[Kategorie:Lewende mense]] ep6k1r2cag4wvwsepx612yvw8oetxkr 2893433 2893431 2026-04-12T20:39:29Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2893433 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Viktor Orbán | beeld = Viktor Orbán, 2025.12.18 (cropped).jpg | beeldonderskrif = Orbán in 2025 | geboortenaam = Viktor Mihály Orbán | geboortedatum = 1963-05-31 | geboorteplek = Székesfehérvár, Hongarye | nasionaliteit = Hongaarse | orde = [[Eerste Minister]] van [[Hongarye]] | termynaanvang = 29 Mei 2010 | termyneinde = | voorganger = [[Gordon Bajnai]] | opvolger = <!-- [[Péter Magyar]] (elect) per consensus, only remove this comment when Magyar enters office! --> | leier = {{plainlist| * [[László Sólyom]] * [[Pál Schmitt]] * [[János Áder]] * [[Katalin Novák]] * [[Tamás Sulyok]] }} | vise = {{plainlist| * [[Tibor Navracsics]] * [[Sándor Pintér]] * [[Zsolt Semjén]] * [[Mihály Varga]] }} | orde1 = Eerste Minister van Hongarye | termynaanvang1 = 6 Julie 1998 | termyneinde1 = 27 Mei 2002 | vise1 = [[István Stumpf]] | voorganger1 = [[Gyula Horn]] | opvolger1 = [[Péter Medgyessy]] | orde2 = President van [[Fidesz]] | termynaanvang2 = 17 Mei 2003 | termyneinde2 = | voorganger2 = János Áder | orde3 = President van [[Fidesz]] | termynaanvang3 = 18 April 1993 | termyneinde3 = 29 Januarie 2000 | voorganger3 = ''Amp gestig'' | opvolger3 = [[László Kövér]] | orde4 = Leier van die Fidesz-groep in die [[Nasionale Vergadering (Hongarye)|Nasionale Vergadering]] | termynaanvang4 = 23 Mei 1990 | termyneinde4 = 18 April 1993 | voorganger4 = ''Posisie gestig'' | opvolger4 = [[József Szájer]] | orde5 = Lid van die [[Nasionale Vergadering (Hongarye)|Nasionale Vergadering]] | termynaanvang5 = 2 Mei 1990 | termyneinde5 = | party = [[Fidesz]] (sedert 1988) | eggenoot = {{marriage|Anikó Lévai|1986}} | kinders = 5, insluitend [[Gáspár Orbán|Gáspár]] | alma_mater = Eötvös Loránd Universiteit (Juris Doctor) | beroep = {{hlist|Politikus|prokureur}} }} '''Viktor Mihály Orbán''' ([[Hongaars]]: [ˈviktor ˈorbaːn]; gebore [[31 Mei]] [[1963]]) is 'n [[Hongarye|Hongaarse]] politikus en juris. Hy dien van [[2010]] tot 2026 as die eerste minister van Hongarye. Hy het hierdie amp ook van [[1998]] tot [[2002]] bekleë. Hy was van [[1993]] tot [[2000]] en is sedert [[2003]] die leier van die nasionaalkonserwatiewe [[Fidesz]]-party. Op [[19 November]] [[2016]] het hy István Bethlen as die langsdienende eerste minister in Hongaarse geskiedenis verbygesteek. Op 12 April 2026 het hy sy nederlaag erken nadat hy die 2026 Hongaarse parlementêre verkiesing verloor het.<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |title=Viktor Orbán concedes with Hungarian opposition on course for landslide election win |date=12 April 2026 |work=[[BBC]]}}</ref> Op 3 April 2022 is Orbán vir 'n verdere termyn verkies in Hongarye se algemene verkiesing. Dit sal sy vierde agtereenvolgende termyn as Eerste Minister van Hongarye wees.<ref>https://www.zerohedge.com/geopolitical/will-viktor-orban-bring-down-house-davos-built</ref> Orbán se party, Fidesz, sal danksy die oorwinning 'n tweederde meerderheid in die parlement hê, met 135 setels vergeleke met die opposisie alliansie se 56 setels. Dit is ook Fidesz se vierde agtereenvolgende oorwinning sedert 2010.<ref>https://www.bbc.com/news/world-europe-60981648</ref> == Vroeë lewe == Orbán is op 31 Mei 1963 in Székesfehérvár in 'n landelike middelklas gesin gebore as die oudste seun van die landboukundige en sakeman Győző Orbán (gebore 1940)<ref>[http://hvg.hu/kkv/20120708_orbanpapa_kobanyaceg ''A Közgép is hizlalhatja Orbán Győző cégét''], Heti Világgazdaság, 11 Julie 2012.</ref> en die spesiale opvoeder en spraakterapeut, Erzsébet Sípos (gebore 1944).<ref>{{cite web |url=https://www.geni.com/people/Erzsébet-S%C3%ADpos/6000000023233361295 |title=Erzsébet Sípos |website=Geni.com |access-date=19 Maart 2019}}</ref> Hy het twee jonger broers, albei sakemanne, Győző jr. (gebore 1965) en Áron (gebore 1977). Sy oupa aan vaderskant, Mihály Orbán, het [[Landbou|boerdery]] en veeteelt beoefen. Orbán het sy kinderjare in twee nabygeleë dorpe, Alcsútdoboz en Felcsút in die Fejér-distrik, deurgebring;{{sfn|Lendvai|2017|pp=11–12}} hy het skool daar en in Vértesacsa bygewoon.<ref>{{cite news |first=Árpád |last=Pünkösti |title=Szeplőtelen fogantatás 7. |url=http://nol.hu/archivum/archiv-6407-2436 |website=Népszabadság |date=13 Mei 2000 |access-date=19 Maart 2019 |language=hu}}</ref><ref name="biography">{{citation |language=hu |url= http://www.parlament.hu/kepviselo/elet/o320.htm |title=Orbán Viktor |year=1996 |type=biography |trans-title=Viktor Orbán |publisher=arlament |place=Hongarye}}</ref> In 1977 het sy gesin permanent na Székesfehérvár verhuis.{{sfn|Lendvai|2017|pp=14, 265}} Op die ouderdom van 14 en 15, terwyl hy by sy sekondêre skool was, was hy sekretaris van die kommunistiese jeugorganisasie, KISZ, waarvan die lidmaatskap verpligtend was om aan 'n universiteit te kan inskryf.<ref>Pünkösti Árpád: Szeplőtelen fogantatás. Népszabadság Könyvek, Boedapest, 2005, pp. 138–139.</ref><ref>{{citation |last=Debreczeni |first=József |title=Orbán Viktor |publisher=Osiris |place=Boedapest |year=2002 |language=hu}}</ref> Orbán het in 1981 van die Blanka Teleki Hoërskool in Székesfehérvár, waar hy [[Engels]] gestudeer het, gematrikuleer. Hy het toe twee jaar militêre diens voltooi.<ref name=PK/> Hy het later in 'n onderhoud gesê dat hy homself voor hierdie tyd as 'n "naïewe en toegewyde ondersteuner" van die kommunistiese bewind beskou het, maar tydens sy militêre diens het sy politieke sieninge radikaal verander.<ref>Debreczeni, József: ''Orbán Viktor'', Osiris Kiadó, Boedapest, 2002.</ref> Daarna, in 1983, het Orbán regte aan die Universiteit Eötvös Loránd in Boedapest gaan studeer. Hy het sy tesis oor die [[Solidarność|Poolse Solidariteitbeweging]] geskryf.<ref name=PK>{{cite book |last1=Kenney |first1=Padraic |title=A Carnival of Revolution: Central Europe 1989 |date=2002 |publisher=Drukpers van Princeton-universiteit |location=Princeton |isbn=0-691-05028-7 |page=138}}</ref> Na die verkryging van sy doktorsgraad in die regte<ref>[https://www.elte.hu/en/faculties/law Regsfakulteit] - webwerf van die Universiteit Eötvös Loránd</ref> in 1987,<ref>[https://2010-2014.kormany.hu/en/prime-minister-s-office/the-prime-minister Curriculum vitae of Viktor Orbán] - website of the Hungarian government</ref><ref>[https://www.parlament.hu/kepviselo/elet/o320.htm Dr. Orbán Viktor] - website of the Hungarian parliament</ref> het hy twee jaar lank in Szolnok gewoon, terwyl hy na sy werk in Boedapest as sosioloog by die Bestuursopleidingsinstituut van die Departement van Landbou en Voedsel gependel het.<ref>{{citation |language=hu |url=http://www.parlament.hu/kepv/eletrajz/hu/o320.pdf |title=Orbán Viktor |trans-title=Viktor Orban |type=biography |publisher=National Assembly |place=Hongarye}}</ref> In 1989 het Orbán 'n beurs van die [[George Soros|Soros]]-stigting ontvang om politieke wetenskap aan Pembroke College, [[Universiteit van Oxford|Oxford]], te studeer.<ref name="biography"/> Sy persoonlike tutor was die [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegeliaanse]] politieke filosoof Zbigniew Pełczyński.<ref>{{citation |title=Fulbright report |url=http://www.rhodeshouse.ox.ac.uk/files/Fulbright_report.pdf |place=Oxford, Verenigde Koninkryk |website=[[Rhodes House]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215035740/http://files.www.rhodesscholarshiptrust.com/Fulbright_report.pdf |archive-date=15 Desember 2014 |access-date=18 Desember 2023 |archivedate=15 Desember 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141215035740/http://files.www.rhodesscholarshiptrust.com/Fulbright_report.pdf }}</ref> In Januarie 1990 het hy Oxford verlaat en na Hongarye teruggekeer om vir 'n setel in Hongarye se eerste post-kommunistiese parlement te staan.{{sfn|Lendvai|2017|p=23}} ==Eerste premierskap (1998–2002)== [[File:Orban Prodi 1999.jpg|thumb|right|Orbán saam met [[Romano Prodi]] in 1999]] In 1998 het Orbán ’n koalisie gevorm met die Hongaarse Demokratiese Forum (MDF) en die Onafhanklike Kleinboereparty (FKGP). Die koalisie het die 1998 Hongaarse parlementêre verkiesing met 42% van die stemme gewen. Orbán het op 35-jarige ouderdom die tweede jongste eerste minister van Hongarye geword. In Februarie het die regering besluit dat plenêre sittings van die Hongaarse parlement slegs elke derde week gehou sou word. Opposisiepartye het die verandering sterk teengestaan en aangevoer dat dit wetgewende doeltreffendheid en parlementêre toesig sou verswak. In Maart het die regering ook probeer om die vereiste van ’n tweederdemeerderheid in sekere stemprosesse met ’n gewone meerderheid te vervang, maar die Konstitusionele Hof het dit ongrondwetlik verklaar. Twee van Orbán se staatssekretarisse het in Mei bedank weens hul betrokkenheid in ’n omkoopskandaal wat met die Amerikaanse maatskappy Lockheed Martin verband gehou het. Die regering was ook betrokke by ’n langdurige dispuut met die stadsraad van Boedapest oor die kansellasie van groot stedelike projekte, insluitend die bou van ’n nuwe Nasionale Teater. Die verhouding tussen die regeringskoalisie en die opposisie het verder versleg. Die regering het probeer om hoofde van belangrike instellings te vervang, terwyl die opposisie weerstand gebied het. Orbán het soms vir lang tydperke nie aan parlementêre vraagtyd deelgeneem nie, wat kritiek op sy leierskap versterk het. ’n Verslag deur die Internasionale Federasie van Joernaliste het later die Hongaarse regering gekritiseer vir politieke invloed op die media. Verskeie skandale in 2001 het bygedra tot die uiteindelike verbrokkeling van die koalisie. ’n Omkoopskandaal het die FKGP ernstig verswak en gelei tot die bedanking van József Torgyán uit sleutelposisies. ===Ekonomie=== Die regering se ekonomiese beleid het belastingverlagings, vermindering van inflasie en werkloosheid, en stabilisering van die begroting ingesluit. Inflasie het gedaal van 15% in 1998 tot 7.8% in 2001, terwyl BBP-groei bestendig gebly het en die begrotingstekort en staatskuld afgeneem het. ===Buitelandse beleid=== [[Lêer:Orbán_and_Bush.jpg|regs|duimnael|Orbán saam met [[George W. Bush]] by die [[Withuis]] in 2001]] Op 12 Maart 1999 het Hongarye by [[NAVO]] aangesluit saam met [[Pole]] en [[Tsjeggië]]. Dit het Hongarye in die [[Kosovo-oorlog|Kosovo-krisis]] betrek en militêre modernisering vereis. In 1999 is die sogenaamde “statuswet” aanvaar om etniese Hongare in buurlande te ondersteun, wat spanning met sommige buurlande veroorsaak het. Na onderhandelinge met [[Roemenië]] en verdere toegewings is die wet aangepas, en [[Slowakye]] het dit later ook aanvaar. ==Leier van die Opposisie (2002–2010)== Fidesz en die [[Hongaarse Sosialistiese Party]] (MSZP) was in die aanloop tot die 2002-verkiesing kop-aan-kop in meningspeilings. In die April-verkiesing het MSZP gewen en ’n koalisie met die Alliansie van Vrye Demokrate gevorm. Die 2002 Hongaarse parlementêre verkiesing het ’n rekordopkoms van 70.5% gehad en die aantal partye in die parlement is van ses tot vier verminder. Die opposisie het die uitslag betwis en onreëlmatighede beweer, maar internasionale waarnemers van die [[Organisasie vir Veiligheid en Samewerking in Europa]] het die verkiesing oor die algemeen geldig geag, met kritiek hoofsaaklik op staatsmedia-bias. In die 2004 Europese Parlement-verkiesing in Hongarye het Fidesz ’n groot oorwinning behaal met 47.4% van die stemme. [[File:Flickr - europeanpeoplesparty - EPP Political Bureau 9 November 2006 (97).jpg|thumb|left|Orbán en [[Hans-Gert Pöttering]] in 2006]]In die 2006 parlementêre verkiesing het Fidesz weer nie ’n meerderheid behaal nie, wat Orbán se leierskap tydelik bevraagteken het, maar hy is in 2007 herverkies as president van Fidesz. In 2006 het Fidesz ook groot oorwinnings in munisipale verkiesings behaal, insluitend 15 van die 23 groot stadsposte. In 2008 het ’n nasionale referendum, geïnisieer deur Fidesz, gelei tot die afskaffing van gesondheids- en onderwysfooie, en is as ’n belangrike oorwinning vir die party beskou. In die 2009 Europese Parlement-verkiesing in Hongarye het Fidesz ’n groot oorwinning behaal met 56.36% van die stemme en 14 setels. ==Tweede premierskap (2010–hede)== [[File:Necasmeeting.jpg|thumb|Orbán (2de van links) by ’n beraad van die [[Visegrád-groep]], [[Duitsland]] en [[Frankryk]] in 2013]] ===Tweede regering (2010–2014)=== In die 2010 Hongaarse parlementêre verkiesing het Fidesz 52.7% van die stemme gewen en ’n tweederdemeerderheid in die parlement behaal. Hierdie meerderheid het grondwetlike veranderinge moontlik gemaak, insluitend die opstel van ’n nuwe grondwet in 2011, wat die vorige 1949-grondwet vervang het. Die nuwe kiesstelsel het die aantal parlementsetels van 386 tot 199 verminder. Die nuwe grondwet het op 1 Januarie 2012 in werking getree. In 2012 is ’n plat inkomste-belasting van 16% ingestel, saam met hervormings in pensioene, maatskaplike stelsels en die sentrale bankwetgewing. In 2014 het Hongarye ’n ooreenkoms met [[Rusland]] onderteken vir die uitbreiding van die Paks-kernkragsentrale, gefinansier deur ’n Russiese lening, sonder ’n openbare tenderproses. ===Derde regering (2014–2018)=== In die 2014 Hongaarse parlementêre verkiesing het Fidesz 133 van 199 setels gewen. In dieselfde jaar het Orbán die konsep van “onliberale demokrasie” bekendgestel. In 2014 het Orbán ook ’n voorgestelde internetbelasting en daaropvolgende protesoptogte in Hongarye in die gesig gestaar. Tydens die 2015 Europese migrasiekrisis het sy regering ’n grensheining met Serwië gebou en streng migrasiebeleid ingestel. Die EU se migrasie-kwotabeleid is deur Hongarye verwerp. In die 2015–2020 Europese migrasiekrisis-periode het Hongarye verskeie EU-regsgedinge oor asiel- en migrasiebeleid in die gesig gestaar. === Vierde regering (2018–2022) === In die 2018 Hongaarse parlementsverkiesing het die Fidesz–KDNP-alliansie weer ’n tweederdemeerderheid behaal en Orbán het eerste minister gebly. Die veldtog het gefokus op immigrasie en buitelandse invloed en is wyd beskou as ’n versterking van regse populisme in Europa. In 2018 het Orbán verklaar dat Hongarye nie “diverse” of “gemeng” moet word nie, met klem op nasionale en kulturele homogeniteit. In Maart 2020 het die parlement noodwetgewing aanvaar wat Orbán toegelaat het om per dekreet te regeer en verkiesings op te skort.<ref>{{Cite news |url=https://www.dw.com/en/hungary-passes-law-allowing-viktor-orban-to-rule-by-decree/a-52956243 |title=Hungary passes law allowing Viktor Orban to rule by decree|work=Deutsche Welle |date=30 Maart 2020}}</ref><ref>{{Cite news|last=Bayer|first=Lili|url=https://www.politico.eu/article/hungary-viktor-orban-rule-by-decree/|title=Hungary's Viktor Orbán wins vote to rule by decree|work=Politico|date=30 Maart 2020}}</ref> In 2021 is beheer van 11 staatsuniversiteite oorgedra na stigtings wat met Orbán-bondgenote verbind is.<ref>{{Cite news|last=Novak|first=Benjamin|date=28 April 2021|title=Hungary Transfers 11 Universities to Foundations Led by Orban Allies|work=The New York Times}}</ref> Die Mathias Corvinus Collegium het ook groot staatsbefondsing ontvang.<ref>{{Cite news|last=Hopkins|first=Valerie|date=28 Junie 2021|title=Campus in Hungary is Flagship of Orban's Bid to Create a Conservative Elite|work=The New York Times}}</ref> In 2021 het Orbán die EU se klimaatbeleid blameer vir stygende energiepryse tydens die Europese energiekrisis.<ref>{{cite news |title=The Green Brief: East-West EU split again over climate |work=[[Euractiv]] |date=20 Oktober 2021}}</ref> === Vyfde regering (2022–2026) === In die 2022 Hongaarse parlementsverkiesing het Fidesz weer ’n meerderheid gewen. Orbán het die oorwinning as beslissend beskryf te midde van die oorlog in Oekraïne.<ref name=":2"/> In 2022 het Orbán die “Great Replacement”-teorie bevorder en omstrede uitsprake oor “rasvermenging” gemaak, wat hy later as verwysend na kultuur verduidelik het.<ref>{{cite news |date=18 Mei 2022 |title=Orbán en US right to bond at CPAC in Hungary over 'great replacement' ideology |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jul/24/viktor-orban-against-race-mixing-europe-hungary|title=Orbán sparks outrage over 'race mixing' remarks|work=The Guardian}}</ref> Hy het EU-migrasiebeleid herhaaldelik gekritiseer en gepleit vir strenger grense en vinniger terugkeer van migrante.<ref>{{cite news |title='We never let them in': Hungary's PM Viktor Orbán demands new laws tackling migration |work=Euronews |date=6 September 2024}}</ref> Tydens die oorlog in Oekraïne het Orbán Rusland se inval veroordeel, maar EU-sanksies op Russiese energie gekritiseer weens Hongarye se afhanklikheid.<ref>{{cite news |date=3 Maart 2022 |title=Hungary will not veto EU sanctions on Russia – Orban |work=Reuters}}</ref> Hy het ook EU-militêre steun aan Oekraïne bevraagteken.<ref>{{Cite news |date=15 Desember 2023 |title=Hungary blocks €50bn of EU funding for Ukraine |work=BBC News}}</ref> Orbán het nouer bande met [[Volksrepubliek China|China]] ontwikkel deur die Belt and Road Initiative en samewerking met Xi Jinping se regering te ondersteun. Verhoudings met Oekraïne het versleg oor minderheidstaalregte, hoewel sekere regte later herstel is.<ref>{{cite news |date=11 Desember 2023 |title=Law restoring Hungarian minority's language rights adopted by Ukrainian Parliament |website=Telex.hu}}</ref> In 2024–2025 het spanning ontstaan oor Russiese olieverskaffing via Oekraïne, en Hongarye het alternatiewe roetes deur Kroasië verwerp. In buitelandse beleid het Orbán nouer bande met Turkye en die Organisasie van Turkse State bevorder en waarnemerstatus verkry.<ref>{{cite web |date=3 September 2018 |title=Hungary is ready for the opening of a new chapter in Hungarian-Turkic cooperation |website=miniszterelnok.hu}}</ref> In 2023–2025 het hy sterk steun vir Israel uitgespreek tydens die [[Israel-Hamas-oorlog|Gasa-oorlog]] en later aangekondig dat Hongarye uit die Internasionale Strafhof onttrek ná Benjamin Netanyahu se besoek.<ref>{{Cite web |date=3 April 2025 |title=Hungary withdraws from International Criminal Court during Netanyahu visit |website=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/articles/c807lm2003zo}}</ref> == Parlementêre verkiesing van 2026 == In die aand van 12 April 2026 het Viktor Orbán sy nederlaag in die parlementêre verkiesing erken en die oorwinning aan [[Péter Magyar]] toegegee.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election|title=Viktor Orbán concedes defeat as opposition wins Hungarian election|date=2026-04-12|website=[[The Guardian]]|language=en|access-date=2026-04-12}}</ref> Dit het die einde van Fidesz se lang bewind sedert 2010 aangedui en die begin van ’n nuwe politieke era in Hongarye ingelui. == Bibliografie == * {{cite book |title= Central and South-Eastern Europe 2004 |last= Bell |first= Imogen |publisher= Routledge | year = 2003 |isbn=978-1857431865}} * Fabry, Adam. "Neoliberalism, crisis and authoritarian–ethnicist reaction: The ascendancy of the Orbán regime." ''Competition & Change'' 23.2 (2019): 165–191. [https://www.academia.edu/download/63149994/Authoritarian_neoliberalism_in_Hungary_AF_FINAL.pdf online]{{dead link|date=November 2023|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * {{cite book |title= Orbán: Hungary's Strongman |last= Lendvai |first= Paul | publisher =Drukpers van die Universiteit van Oxford |year=2017 |isbn=978-0190874865 }} * {{cite book |title= Europe: I Struggle, I Overcome |last= Martens |first= Wilfried | publisher =Springer |year=2009 |isbn=978-3540892885}} * Metz, Rudolf, and Daniel Oross. "Strong Personalities’ Impact on Hungarian Party Politics: Viktor Orbán and Gábor Vona." in ''Party Leaders in Eastern Europe'' (Palgrave Macmillan, Cham, 2020) pp. 145–170. {{doi|10.1007/978-3-030-32025-6_7}} * Rydliński, Bartosz. "Viktor Orbán–First among Illiberals? Hungarian and Polish Steps towards Populist Democracy." ''Online Journal Modelling the New Europe'' 26 (2018): 95–107. [https://www.academia.edu/download/62293191/On-line-Journal-Modelling-the-New-Europe-2620200306-79541-sg92nj.pdf#page=96 online]{{dead link|date=November 2023|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * Szikra D. "Democracy and welfare in hard times: the social policy of the Orban Government in Hungary between 2010 and 2014" ''Journal of European Social Policy'' (2014) 24(5): 486–500. * Szilágyi, Anna, and András Bozóki. "Playing it again in post-communism: the revolutionary rhetoric of Viktor Orbán in Hungary." ''Advances in the History of Rhetoric'' 18.sup1 (2015): S153–S166. [https://www.researchgate.net/profile/Andras_Bozoki/publication/280531140_Playing_It_Again_in_Post-Communism/links/55b7b0b808aec0e5f4383590.pdf online] * Toomey, Michael. "History, nationalism and democracy: myth and narrative in Viktor Orbán's ‘illiberal Hungary’." ''New Perspectives. Interdisciplinary Journal of Central & East European Politics and International Relations'' 26.1 (2018): 87–108 [https://scholar.google.com/scholar?output=instlink&q=info:46ZyZbqVF4MJ:scholar.google.com/&hl=en&as_sdt=1,27&as_ylo=2000&scillfp=789365484778735468&oi=lleonline online]{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. == Verwysings == {{Verwysings}} {{commons category|Viktor Orbán}} {{s-start}} {{s-ppo}} {{s-new|rows=2|office}} {{s-ttl|title=Leier van Fidesz in die Nasionale Vergadering|years=1990–1993}} {{s-aft|rows=2|after=László Kövér}} |- {{s-ttl|title=President van [[Fidesz]]|years=1993–2000}} |- {{s-bef|before=János Áder}} {{s-ttl|title=President van [[Fidesz]]|years=2003–hede}} {{s-inc}} |- {{s-off}} {{s-bef|before=[[Gyula Horn]]}} {{s-ttl|title=[[Eerste minister]] van [[Hongarye]]|years=1998–2002}} {{s-aft|after=Péter Medgyessy}} |- {{s-bef|before=Gordon Bajnai}} {{s-ttl|title=Eerste minister van Hongarye|years=2010–hede}} {{s-inc}} {{s-end}} {{Europese Raad}} {{Leiers van NAVO-lidlande}} {{Huidige regeringshoofde}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Orban, Viktor}} [[Kategorie:Eerste Ministers van Hongarye]] [[Kategorie:Geboortes in 1963]] [[Kategorie:Lewende mense]] 74y8y9y5hqhgjl9d0mc5fjr0tngcn1r 2893435 2893433 2026-04-12T20:42:25Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 /* Vyfde regering (2022–2026) */ 2893435 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Viktor Orbán | beeld = Viktor Orbán, 2025.12.18 (cropped).jpg | beeldonderskrif = Orbán in 2025 | geboortenaam = Viktor Mihály Orbán | geboortedatum = 1963-05-31 | geboorteplek = Székesfehérvár, Hongarye | nasionaliteit = Hongaarse | orde = [[Eerste Minister]] van [[Hongarye]] | termynaanvang = 29 Mei 2010 | termyneinde = | voorganger = [[Gordon Bajnai]] | opvolger = <!-- [[Péter Magyar]] (elect) per consensus, only remove this comment when Magyar enters office! --> | leier = {{plainlist| * [[László Sólyom]] * [[Pál Schmitt]] * [[János Áder]] * [[Katalin Novák]] * [[Tamás Sulyok]] }} | vise = {{plainlist| * [[Tibor Navracsics]] * [[Sándor Pintér]] * [[Zsolt Semjén]] * [[Mihály Varga]] }} | orde1 = Eerste Minister van Hongarye | termynaanvang1 = 6 Julie 1998 | termyneinde1 = 27 Mei 2002 | vise1 = [[István Stumpf]] | voorganger1 = [[Gyula Horn]] | opvolger1 = [[Péter Medgyessy]] | orde2 = President van [[Fidesz]] | termynaanvang2 = 17 Mei 2003 | termyneinde2 = | voorganger2 = János Áder | orde3 = President van [[Fidesz]] | termynaanvang3 = 18 April 1993 | termyneinde3 = 29 Januarie 2000 | voorganger3 = ''Amp gestig'' | opvolger3 = [[László Kövér]] | orde4 = Leier van die Fidesz-groep in die [[Nasionale Vergadering (Hongarye)|Nasionale Vergadering]] | termynaanvang4 = 23 Mei 1990 | termyneinde4 = 18 April 1993 | voorganger4 = ''Posisie gestig'' | opvolger4 = [[József Szájer]] | orde5 = Lid van die [[Nasionale Vergadering (Hongarye)|Nasionale Vergadering]] | termynaanvang5 = 2 Mei 1990 | termyneinde5 = | party = [[Fidesz]] (sedert 1988) | eggenoot = {{marriage|Anikó Lévai|1986}} | kinders = 5, insluitend [[Gáspár Orbán|Gáspár]] | alma_mater = Eötvös Loránd Universiteit (Juris Doctor) | beroep = {{hlist|Politikus|prokureur}} }} '''Viktor Mihály Orbán''' ([[Hongaars]]: [ˈviktor ˈorbaːn]; gebore [[31 Mei]] [[1963]]) is 'n [[Hongarye|Hongaarse]] politikus en juris. Hy dien van [[2010]] tot 2026 as die eerste minister van Hongarye. Hy het hierdie amp ook van [[1998]] tot [[2002]] bekleë. Hy was van [[1993]] tot [[2000]] en is sedert [[2003]] die leier van die nasionaalkonserwatiewe [[Fidesz]]-party. Op [[19 November]] [[2016]] het hy István Bethlen as die langsdienende eerste minister in Hongaarse geskiedenis verbygesteek. Op 12 April 2026 het hy sy nederlaag erken nadat hy die 2026 Hongaarse parlementêre verkiesing verloor het.<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |title=Viktor Orbán concedes with Hungarian opposition on course for landslide election win |date=12 April 2026 |work=[[BBC]]}}</ref> Op 3 April 2022 is Orbán vir 'n verdere termyn verkies in Hongarye se algemene verkiesing. Dit sal sy vierde agtereenvolgende termyn as Eerste Minister van Hongarye wees.<ref>https://www.zerohedge.com/geopolitical/will-viktor-orban-bring-down-house-davos-built</ref> Orbán se party, Fidesz, sal danksy die oorwinning 'n tweederde meerderheid in die parlement hê, met 135 setels vergeleke met die opposisie alliansie se 56 setels. Dit is ook Fidesz se vierde agtereenvolgende oorwinning sedert 2010.<ref>https://www.bbc.com/news/world-europe-60981648</ref> == Vroeë lewe == Orbán is op 31 Mei 1963 in Székesfehérvár in 'n landelike middelklas gesin gebore as die oudste seun van die landboukundige en sakeman Győző Orbán (gebore 1940)<ref>[http://hvg.hu/kkv/20120708_orbanpapa_kobanyaceg ''A Közgép is hizlalhatja Orbán Győző cégét''], Heti Világgazdaság, 11 Julie 2012.</ref> en die spesiale opvoeder en spraakterapeut, Erzsébet Sípos (gebore 1944).<ref>{{cite web |url=https://www.geni.com/people/Erzsébet-S%C3%ADpos/6000000023233361295 |title=Erzsébet Sípos |website=Geni.com |access-date=19 Maart 2019}}</ref> Hy het twee jonger broers, albei sakemanne, Győző jr. (gebore 1965) en Áron (gebore 1977). Sy oupa aan vaderskant, Mihály Orbán, het [[Landbou|boerdery]] en veeteelt beoefen. Orbán het sy kinderjare in twee nabygeleë dorpe, Alcsútdoboz en Felcsút in die Fejér-distrik, deurgebring;{{sfn|Lendvai|2017|pp=11–12}} hy het skool daar en in Vértesacsa bygewoon.<ref>{{cite news |first=Árpád |last=Pünkösti |title=Szeplőtelen fogantatás 7. |url=http://nol.hu/archivum/archiv-6407-2436 |website=Népszabadság |date=13 Mei 2000 |access-date=19 Maart 2019 |language=hu}}</ref><ref name="biography">{{citation |language=hu |url= http://www.parlament.hu/kepviselo/elet/o320.htm |title=Orbán Viktor |year=1996 |type=biography |trans-title=Viktor Orbán |publisher=arlament |place=Hongarye}}</ref> In 1977 het sy gesin permanent na Székesfehérvár verhuis.{{sfn|Lendvai|2017|pp=14, 265}} Op die ouderdom van 14 en 15, terwyl hy by sy sekondêre skool was, was hy sekretaris van die kommunistiese jeugorganisasie, KISZ, waarvan die lidmaatskap verpligtend was om aan 'n universiteit te kan inskryf.<ref>Pünkösti Árpád: Szeplőtelen fogantatás. Népszabadság Könyvek, Boedapest, 2005, pp. 138–139.</ref><ref>{{citation |last=Debreczeni |first=József |title=Orbán Viktor |publisher=Osiris |place=Boedapest |year=2002 |language=hu}}</ref> Orbán het in 1981 van die Blanka Teleki Hoërskool in Székesfehérvár, waar hy [[Engels]] gestudeer het, gematrikuleer. Hy het toe twee jaar militêre diens voltooi.<ref name=PK/> Hy het later in 'n onderhoud gesê dat hy homself voor hierdie tyd as 'n "naïewe en toegewyde ondersteuner" van die kommunistiese bewind beskou het, maar tydens sy militêre diens het sy politieke sieninge radikaal verander.<ref>Debreczeni, József: ''Orbán Viktor'', Osiris Kiadó, Boedapest, 2002.</ref> Daarna, in 1983, het Orbán regte aan die Universiteit Eötvös Loránd in Boedapest gaan studeer. Hy het sy tesis oor die [[Solidarność|Poolse Solidariteitbeweging]] geskryf.<ref name=PK>{{cite book |last1=Kenney |first1=Padraic |title=A Carnival of Revolution: Central Europe 1989 |date=2002 |publisher=Drukpers van Princeton-universiteit |location=Princeton |isbn=0-691-05028-7 |page=138}}</ref> Na die verkryging van sy doktorsgraad in die regte<ref>[https://www.elte.hu/en/faculties/law Regsfakulteit] - webwerf van die Universiteit Eötvös Loránd</ref> in 1987,<ref>[https://2010-2014.kormany.hu/en/prime-minister-s-office/the-prime-minister Curriculum vitae of Viktor Orbán] - website of the Hungarian government</ref><ref>[https://www.parlament.hu/kepviselo/elet/o320.htm Dr. Orbán Viktor] - website of the Hungarian parliament</ref> het hy twee jaar lank in Szolnok gewoon, terwyl hy na sy werk in Boedapest as sosioloog by die Bestuursopleidingsinstituut van die Departement van Landbou en Voedsel gependel het.<ref>{{citation |language=hu |url=http://www.parlament.hu/kepv/eletrajz/hu/o320.pdf |title=Orbán Viktor |trans-title=Viktor Orban |type=biography |publisher=National Assembly |place=Hongarye}}</ref> In 1989 het Orbán 'n beurs van die [[George Soros|Soros]]-stigting ontvang om politieke wetenskap aan Pembroke College, [[Universiteit van Oxford|Oxford]], te studeer.<ref name="biography"/> Sy persoonlike tutor was die [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegeliaanse]] politieke filosoof Zbigniew Pełczyński.<ref>{{citation |title=Fulbright report |url=http://www.rhodeshouse.ox.ac.uk/files/Fulbright_report.pdf |place=Oxford, Verenigde Koninkryk |website=[[Rhodes House]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215035740/http://files.www.rhodesscholarshiptrust.com/Fulbright_report.pdf |archive-date=15 Desember 2014 |access-date=18 Desember 2023 |archivedate=15 Desember 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141215035740/http://files.www.rhodesscholarshiptrust.com/Fulbright_report.pdf }}</ref> In Januarie 1990 het hy Oxford verlaat en na Hongarye teruggekeer om vir 'n setel in Hongarye se eerste post-kommunistiese parlement te staan.{{sfn|Lendvai|2017|p=23}} ==Eerste premierskap (1998–2002)== [[File:Orban Prodi 1999.jpg|thumb|right|Orbán saam met [[Romano Prodi]] in 1999]] In 1998 het Orbán ’n koalisie gevorm met die Hongaarse Demokratiese Forum (MDF) en die Onafhanklike Kleinboereparty (FKGP). Die koalisie het die 1998 Hongaarse parlementêre verkiesing met 42% van die stemme gewen. Orbán het op 35-jarige ouderdom die tweede jongste eerste minister van Hongarye geword. In Februarie het die regering besluit dat plenêre sittings van die Hongaarse parlement slegs elke derde week gehou sou word. Opposisiepartye het die verandering sterk teengestaan en aangevoer dat dit wetgewende doeltreffendheid en parlementêre toesig sou verswak. In Maart het die regering ook probeer om die vereiste van ’n tweederdemeerderheid in sekere stemprosesse met ’n gewone meerderheid te vervang, maar die Konstitusionele Hof het dit ongrondwetlik verklaar. Twee van Orbán se staatssekretarisse het in Mei bedank weens hul betrokkenheid in ’n omkoopskandaal wat met die Amerikaanse maatskappy Lockheed Martin verband gehou het. Die regering was ook betrokke by ’n langdurige dispuut met die stadsraad van Boedapest oor die kansellasie van groot stedelike projekte, insluitend die bou van ’n nuwe Nasionale Teater. Die verhouding tussen die regeringskoalisie en die opposisie het verder versleg. Die regering het probeer om hoofde van belangrike instellings te vervang, terwyl die opposisie weerstand gebied het. Orbán het soms vir lang tydperke nie aan parlementêre vraagtyd deelgeneem nie, wat kritiek op sy leierskap versterk het. ’n Verslag deur die Internasionale Federasie van Joernaliste het later die Hongaarse regering gekritiseer vir politieke invloed op die media. Verskeie skandale in 2001 het bygedra tot die uiteindelike verbrokkeling van die koalisie. ’n Omkoopskandaal het die FKGP ernstig verswak en gelei tot die bedanking van József Torgyán uit sleutelposisies. ===Ekonomie=== Die regering se ekonomiese beleid het belastingverlagings, vermindering van inflasie en werkloosheid, en stabilisering van die begroting ingesluit. Inflasie het gedaal van 15% in 1998 tot 7.8% in 2001, terwyl BBP-groei bestendig gebly het en die begrotingstekort en staatskuld afgeneem het. ===Buitelandse beleid=== [[Lêer:Orbán_and_Bush.jpg|regs|duimnael|Orbán saam met [[George W. Bush]] by die [[Withuis]] in 2001]] Op 12 Maart 1999 het Hongarye by [[NAVO]] aangesluit saam met [[Pole]] en [[Tsjeggië]]. Dit het Hongarye in die [[Kosovo-oorlog|Kosovo-krisis]] betrek en militêre modernisering vereis. In 1999 is die sogenaamde “statuswet” aanvaar om etniese Hongare in buurlande te ondersteun, wat spanning met sommige buurlande veroorsaak het. Na onderhandelinge met [[Roemenië]] en verdere toegewings is die wet aangepas, en [[Slowakye]] het dit later ook aanvaar. ==Leier van die Opposisie (2002–2010)== Fidesz en die [[Hongaarse Sosialistiese Party]] (MSZP) was in die aanloop tot die 2002-verkiesing kop-aan-kop in meningspeilings. In die April-verkiesing het MSZP gewen en ’n koalisie met die Alliansie van Vrye Demokrate gevorm. Die 2002 Hongaarse parlementêre verkiesing het ’n rekordopkoms van 70.5% gehad en die aantal partye in die parlement is van ses tot vier verminder. Die opposisie het die uitslag betwis en onreëlmatighede beweer, maar internasionale waarnemers van die [[Organisasie vir Veiligheid en Samewerking in Europa]] het die verkiesing oor die algemeen geldig geag, met kritiek hoofsaaklik op staatsmedia-bias. In die 2004 Europese Parlement-verkiesing in Hongarye het Fidesz ’n groot oorwinning behaal met 47.4% van die stemme. [[File:Flickr - europeanpeoplesparty - EPP Political Bureau 9 November 2006 (97).jpg|thumb|left|Orbán en [[Hans-Gert Pöttering]] in 2006]]In die 2006 parlementêre verkiesing het Fidesz weer nie ’n meerderheid behaal nie, wat Orbán se leierskap tydelik bevraagteken het, maar hy is in 2007 herverkies as president van Fidesz. In 2006 het Fidesz ook groot oorwinnings in munisipale verkiesings behaal, insluitend 15 van die 23 groot stadsposte. In 2008 het ’n nasionale referendum, geïnisieer deur Fidesz, gelei tot die afskaffing van gesondheids- en onderwysfooie, en is as ’n belangrike oorwinning vir die party beskou. In die 2009 Europese Parlement-verkiesing in Hongarye het Fidesz ’n groot oorwinning behaal met 56.36% van die stemme en 14 setels. ==Tweede premierskap (2010–hede)== [[File:Necasmeeting.jpg|thumb|Orbán (2de van links) by ’n beraad van die [[Visegrád-groep]], [[Duitsland]] en [[Frankryk]] in 2013]] ===Tweede regering (2010–2014)=== In die 2010 Hongaarse parlementêre verkiesing het Fidesz 52.7% van die stemme gewen en ’n tweederdemeerderheid in die parlement behaal. Hierdie meerderheid het grondwetlike veranderinge moontlik gemaak, insluitend die opstel van ’n nuwe grondwet in 2011, wat die vorige 1949-grondwet vervang het. Die nuwe kiesstelsel het die aantal parlementsetels van 386 tot 199 verminder. Die nuwe grondwet het op 1 Januarie 2012 in werking getree. In 2012 is ’n plat inkomste-belasting van 16% ingestel, saam met hervormings in pensioene, maatskaplike stelsels en die sentrale bankwetgewing. In 2014 het Hongarye ’n ooreenkoms met [[Rusland]] onderteken vir die uitbreiding van die Paks-kernkragsentrale, gefinansier deur ’n Russiese lening, sonder ’n openbare tenderproses. ===Derde regering (2014–2018)=== In die 2014 Hongaarse parlementêre verkiesing het Fidesz 133 van 199 setels gewen. In dieselfde jaar het Orbán die konsep van “onliberale demokrasie” bekendgestel. In 2014 het Orbán ook ’n voorgestelde internetbelasting en daaropvolgende protesoptogte in Hongarye in die gesig gestaar. Tydens die 2015 Europese migrasiekrisis het sy regering ’n grensheining met Serwië gebou en streng migrasiebeleid ingestel. Die EU se migrasie-kwotabeleid is deur Hongarye verwerp. In die 2015–2020 Europese migrasiekrisis-periode het Hongarye verskeie EU-regsgedinge oor asiel- en migrasiebeleid in die gesig gestaar. === Vierde regering (2018–2022) === In die 2018 Hongaarse parlementsverkiesing het die Fidesz–KDNP-alliansie weer ’n tweederdemeerderheid behaal en Orbán het eerste minister gebly. Die veldtog het gefokus op immigrasie en buitelandse invloed en is wyd beskou as ’n versterking van regse populisme in Europa. In 2018 het Orbán verklaar dat Hongarye nie “diverse” of “gemeng” moet word nie, met klem op nasionale en kulturele homogeniteit. In Maart 2020 het die parlement noodwetgewing aanvaar wat Orbán toegelaat het om per dekreet te regeer en verkiesings op te skort.<ref>{{Cite news |url=https://www.dw.com/en/hungary-passes-law-allowing-viktor-orban-to-rule-by-decree/a-52956243 |title=Hungary passes law allowing Viktor Orban to rule by decree|work=Deutsche Welle |date=30 Maart 2020}}</ref><ref>{{Cite news|last=Bayer|first=Lili|url=https://www.politico.eu/article/hungary-viktor-orban-rule-by-decree/|title=Hungary's Viktor Orbán wins vote to rule by decree|work=Politico|date=30 Maart 2020}}</ref> In 2021 is beheer van 11 staatsuniversiteite oorgedra na stigtings wat met Orbán-bondgenote verbind is.<ref>{{Cite news|last=Novak|first=Benjamin|date=28 April 2021|title=Hungary Transfers 11 Universities to Foundations Led by Orban Allies|work=The New York Times}}</ref> Die Mathias Corvinus Collegium het ook groot staatsbefondsing ontvang.<ref>{{Cite news|last=Hopkins|first=Valerie|date=28 Junie 2021|title=Campus in Hungary is Flagship of Orban's Bid to Create a Conservative Elite|work=The New York Times}}</ref> In 2021 het Orbán die EU se klimaatbeleid blameer vir stygende energiepryse tydens die Europese energiekrisis.<ref>{{cite news |title=The Green Brief: East-West EU split again over climate |work=Euractiv |date=20 Oktober 2021}}</ref> === Vyfde regering (2022–2026) === In die 2022 Hongaarse parlementsverkiesing het Fidesz weer ’n meerderheid gewen. Orbán het die oorwinning as beslissend beskryf te midde van die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|oorlog in Oekraïne]]. In 2022 het Orbán die “Great Replacement”-teorie bevorder en omstrede uitsprake oor “rasvermenging” gemaak, wat hy later as verwysend na kultuur verduidelik het.<ref>{{cite news |date=18 Mei 2022 |title=Orbán en US right to bond at CPAC in Hungary over 'great replacement' ideology |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jul/24/viktor-orban-against-race-mixing-europe-hungary|title=Orbán sparks outrage over 'race mixing' remarks|work=[[The Guardian]]|date=2022-07-24|access-date=2026-04-12|language=en}}</ref> Hy het EU-migrasiebeleid herhaaldelik gekritiseer en gepleit vir strenger grense en vinniger terugkeer van migrante.<ref>{{cite news |title='We never let them in': Hungary's PM Viktor Orbán demands new laws tackling migration |work=Euronews |date=6 September 2024}}</ref> Tydens die oorlog in Oekraïne het Orbán Rusland se inval veroordeel, maar EU-sanksies op Russiese energie gekritiseer weens Hongarye se afhanklikheid.<ref>{{cite news |date=3 Maart 2022 |title=Hungary will not veto EU sanctions on Russia – Orban |work=Reuters}}</ref> Hy het ook EU-militêre steun aan Oekraïne bevraagteken.<ref>{{Cite news |date=15 Desember 2023 |title=Hungary blocks €50bn of EU funding for Ukraine |work=BBC News}}</ref> Orbán het nouer bande met [[Volksrepubliek China|China]] ontwikkel deur die Belt and Road Initiative en samewerking met Xi Jinping se regering te ondersteun. Verhoudings met Oekraïne het versleg oor minderheidstaalregte, hoewel sekere regte later herstel is.<ref>{{cite news |date=11 Desember 2023 |title=Law restoring Hungarian minority's language rights adopted by Ukrainian Parliament |website=Telex.hu}}</ref> In 2024–2025 het spanning ontstaan oor Russiese olieverskaffing via Oekraïne, en Hongarye het alternatiewe roetes deur Kroasië verwerp. In buitelandse beleid het Orbán nouer bande met Turkye en die Organisasie van Turkse State bevorder en waarnemerstatus verkry.<ref>{{cite web |date=3 September 2018 |title=Hungary is ready for the opening of a new chapter in Hungarian-Turkic cooperation |website=miniszterelnok.hu}}</ref> In 2023–2025 het hy sterk steun vir Israel uitgespreek tydens die [[Israel-Hamas-oorlog|Gasa-oorlog]] en later aangekondig dat Hongarye uit die Internasionale Strafhof onttrek ná Benjamin Netanyahu se besoek.<ref>{{Cite web |date=3 April 2025 |title=Hungary withdraws from International Criminal Court during Netanyahu visit |website=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/articles/c807lm2003zo}}</ref> == Parlementêre verkiesing van 2026 == In die aand van 12 April 2026 het Viktor Orbán sy nederlaag in die parlementêre verkiesing erken en die oorwinning aan [[Péter Magyar]] toegegee.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election|title=Viktor Orbán concedes defeat as opposition wins Hungarian election|date=2026-04-12|website=[[The Guardian]]|language=en|access-date=2026-04-12}}</ref> Dit het die einde van Fidesz se lang bewind sedert 2010 aangedui en die begin van ’n nuwe politieke era in Hongarye ingelui. == Bibliografie == * {{cite book |title= Central and South-Eastern Europe 2004 |last= Bell |first= Imogen |publisher= Routledge | year = 2003 |isbn=978-1857431865}} * Fabry, Adam. "Neoliberalism, crisis and authoritarian–ethnicist reaction: The ascendancy of the Orbán regime." ''Competition & Change'' 23.2 (2019): 165–191. [https://www.academia.edu/download/63149994/Authoritarian_neoliberalism_in_Hungary_AF_FINAL.pdf online]{{dead link|date=November 2023|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * {{cite book |title= Orbán: Hungary's Strongman |last= Lendvai |first= Paul | publisher =Drukpers van die Universiteit van Oxford |year=2017 |isbn=978-0190874865 }} * {{cite book |title= Europe: I Struggle, I Overcome |last= Martens |first= Wilfried | publisher =Springer |year=2009 |isbn=978-3540892885}} * Metz, Rudolf, and Daniel Oross. "Strong Personalities’ Impact on Hungarian Party Politics: Viktor Orbán and Gábor Vona." in ''Party Leaders in Eastern Europe'' (Palgrave Macmillan, Cham, 2020) pp. 145–170. {{doi|10.1007/978-3-030-32025-6_7}} * Rydliński, Bartosz. "Viktor Orbán–First among Illiberals? Hungarian and Polish Steps towards Populist Democracy." ''Online Journal Modelling the New Europe'' 26 (2018): 95–107. [https://www.academia.edu/download/62293191/On-line-Journal-Modelling-the-New-Europe-2620200306-79541-sg92nj.pdf#page=96 online]{{dead link|date=November 2023|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * Szikra D. "Democracy and welfare in hard times: the social policy of the Orban Government in Hungary between 2010 and 2014" ''Journal of European Social Policy'' (2014) 24(5): 486–500. * Szilágyi, Anna, and András Bozóki. "Playing it again in post-communism: the revolutionary rhetoric of Viktor Orbán in Hungary." ''Advances in the History of Rhetoric'' 18.sup1 (2015): S153–S166. [https://www.researchgate.net/profile/Andras_Bozoki/publication/280531140_Playing_It_Again_in_Post-Communism/links/55b7b0b808aec0e5f4383590.pdf online] * Toomey, Michael. "History, nationalism and democracy: myth and narrative in Viktor Orbán's ‘illiberal Hungary’." ''New Perspectives. Interdisciplinary Journal of Central & East European Politics and International Relations'' 26.1 (2018): 87–108 [https://scholar.google.com/scholar?output=instlink&q=info:46ZyZbqVF4MJ:scholar.google.com/&hl=en&as_sdt=1,27&as_ylo=2000&scillfp=789365484778735468&oi=lleonline online]{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. == Verwysings == {{Verwysings}} {{commons category|Viktor Orbán}} {{s-start}} {{s-ppo}} {{s-new|rows=2|office}} {{s-ttl|title=Leier van Fidesz in die Nasionale Vergadering|years=1990–1993}} {{s-aft|rows=2|after=László Kövér}} |- {{s-ttl|title=President van [[Fidesz]]|years=1993–2000}} |- {{s-bef|before=János Áder}} {{s-ttl|title=President van [[Fidesz]]|years=2003–hede}} {{s-inc}} |- {{s-off}} {{s-bef|before=[[Gyula Horn]]}} {{s-ttl|title=[[Eerste minister]] van [[Hongarye]]|years=1998–2002}} {{s-aft|after=Péter Medgyessy}} |- {{s-bef|before=Gordon Bajnai}} {{s-ttl|title=Eerste minister van Hongarye|years=2010–hede}} {{s-inc}} {{s-end}} {{Europese Raad}} {{Leiers van NAVO-lidlande}} {{Huidige regeringshoofde}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Orban, Viktor}} [[Kategorie:Eerste Ministers van Hongarye]] [[Kategorie:Geboortes in 1963]] [[Kategorie:Lewende mense]] 588a20kyep4gemz7l196qlt8dau7e1o 2893438 2893435 2026-04-12T20:45:49Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 /* Vyfde regering (2022–2026) */ 2893438 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Viktor Orbán | beeld = Viktor Orbán, 2025.12.18 (cropped).jpg | beeldonderskrif = Orbán in 2025 | geboortenaam = Viktor Mihály Orbán | geboortedatum = 1963-05-31 | geboorteplek = Székesfehérvár, Hongarye | nasionaliteit = Hongaarse | orde = [[Eerste Minister]] van [[Hongarye]] | termynaanvang = 29 Mei 2010 | termyneinde = | voorganger = [[Gordon Bajnai]] | opvolger = <!-- [[Péter Magyar]] (elect) per consensus, only remove this comment when Magyar enters office! --> | leier = {{plainlist| * [[László Sólyom]] * [[Pál Schmitt]] * [[János Áder]] * [[Katalin Novák]] * [[Tamás Sulyok]] }} | vise = {{plainlist| * [[Tibor Navracsics]] * [[Sándor Pintér]] * [[Zsolt Semjén]] * [[Mihály Varga]] }} | orde1 = Eerste Minister van Hongarye | termynaanvang1 = 6 Julie 1998 | termyneinde1 = 27 Mei 2002 | vise1 = [[István Stumpf]] | voorganger1 = [[Gyula Horn]] | opvolger1 = [[Péter Medgyessy]] | orde2 = President van [[Fidesz]] | termynaanvang2 = 17 Mei 2003 | termyneinde2 = | voorganger2 = János Áder | orde3 = President van [[Fidesz]] | termynaanvang3 = 18 April 1993 | termyneinde3 = 29 Januarie 2000 | voorganger3 = ''Amp gestig'' | opvolger3 = [[László Kövér]] | orde4 = Leier van die Fidesz-groep in die [[Nasionale Vergadering (Hongarye)|Nasionale Vergadering]] | termynaanvang4 = 23 Mei 1990 | termyneinde4 = 18 April 1993 | voorganger4 = ''Posisie gestig'' | opvolger4 = [[József Szájer]] | orde5 = Lid van die [[Nasionale Vergadering (Hongarye)|Nasionale Vergadering]] | termynaanvang5 = 2 Mei 1990 | termyneinde5 = | party = [[Fidesz]] (sedert 1988) | eggenoot = {{marriage|Anikó Lévai|1986}} | kinders = 5, insluitend [[Gáspár Orbán|Gáspár]] | alma_mater = Eötvös Loránd Universiteit (Juris Doctor) | beroep = {{hlist|Politikus|prokureur}} }} '''Viktor Mihály Orbán''' ([[Hongaars]]: [ˈviktor ˈorbaːn]; gebore [[31 Mei]] [[1963]]) is 'n [[Hongarye|Hongaarse]] politikus en juris. Hy dien van [[2010]] tot 2026 as die eerste minister van Hongarye. Hy het hierdie amp ook van [[1998]] tot [[2002]] bekleë. Hy was van [[1993]] tot [[2000]] en is sedert [[2003]] die leier van die nasionaalkonserwatiewe [[Fidesz]]-party. Op [[19 November]] [[2016]] het hy István Bethlen as die langsdienende eerste minister in Hongaarse geskiedenis verbygesteek. Op 12 April 2026 het hy sy nederlaag erken nadat hy die 2026 Hongaarse parlementêre verkiesing verloor het.<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |title=Viktor Orbán concedes with Hungarian opposition on course for landslide election win |date=12 April 2026 |work=[[BBC]]}}</ref> Op 3 April 2022 is Orbán vir 'n verdere termyn verkies in Hongarye se algemene verkiesing. Dit sal sy vierde agtereenvolgende termyn as Eerste Minister van Hongarye wees.<ref>https://www.zerohedge.com/geopolitical/will-viktor-orban-bring-down-house-davos-built</ref> Orbán se party, Fidesz, sal danksy die oorwinning 'n tweederde meerderheid in die parlement hê, met 135 setels vergeleke met die opposisie alliansie se 56 setels. Dit is ook Fidesz se vierde agtereenvolgende oorwinning sedert 2010.<ref>https://www.bbc.com/news/world-europe-60981648</ref> == Vroeë lewe == Orbán is op 31 Mei 1963 in Székesfehérvár in 'n landelike middelklas gesin gebore as die oudste seun van die landboukundige en sakeman Győző Orbán (gebore 1940)<ref>[http://hvg.hu/kkv/20120708_orbanpapa_kobanyaceg ''A Közgép is hizlalhatja Orbán Győző cégét''], Heti Világgazdaság, 11 Julie 2012.</ref> en die spesiale opvoeder en spraakterapeut, Erzsébet Sípos (gebore 1944).<ref>{{cite web |url=https://www.geni.com/people/Erzsébet-S%C3%ADpos/6000000023233361295 |title=Erzsébet Sípos |website=Geni.com |access-date=19 Maart 2019}}</ref> Hy het twee jonger broers, albei sakemanne, Győző jr. (gebore 1965) en Áron (gebore 1977). Sy oupa aan vaderskant, Mihály Orbán, het [[Landbou|boerdery]] en veeteelt beoefen. Orbán het sy kinderjare in twee nabygeleë dorpe, Alcsútdoboz en Felcsút in die Fejér-distrik, deurgebring;{{sfn|Lendvai|2017|pp=11–12}} hy het skool daar en in Vértesacsa bygewoon.<ref>{{cite news |first=Árpád |last=Pünkösti |title=Szeplőtelen fogantatás 7. |url=http://nol.hu/archivum/archiv-6407-2436 |website=Népszabadság |date=13 Mei 2000 |access-date=19 Maart 2019 |language=hu}}</ref><ref name="biography">{{citation |language=hu |url= http://www.parlament.hu/kepviselo/elet/o320.htm |title=Orbán Viktor |year=1996 |type=biography |trans-title=Viktor Orbán |publisher=arlament |place=Hongarye}}</ref> In 1977 het sy gesin permanent na Székesfehérvár verhuis.{{sfn|Lendvai|2017|pp=14, 265}} Op die ouderdom van 14 en 15, terwyl hy by sy sekondêre skool was, was hy sekretaris van die kommunistiese jeugorganisasie, KISZ, waarvan die lidmaatskap verpligtend was om aan 'n universiteit te kan inskryf.<ref>Pünkösti Árpád: Szeplőtelen fogantatás. Népszabadság Könyvek, Boedapest, 2005, pp. 138–139.</ref><ref>{{citation |last=Debreczeni |first=József |title=Orbán Viktor |publisher=Osiris |place=Boedapest |year=2002 |language=hu}}</ref> Orbán het in 1981 van die Blanka Teleki Hoërskool in Székesfehérvár, waar hy [[Engels]] gestudeer het, gematrikuleer. Hy het toe twee jaar militêre diens voltooi.<ref name=PK/> Hy het later in 'n onderhoud gesê dat hy homself voor hierdie tyd as 'n "naïewe en toegewyde ondersteuner" van die kommunistiese bewind beskou het, maar tydens sy militêre diens het sy politieke sieninge radikaal verander.<ref>Debreczeni, József: ''Orbán Viktor'', Osiris Kiadó, Boedapest, 2002.</ref> Daarna, in 1983, het Orbán regte aan die Universiteit Eötvös Loránd in Boedapest gaan studeer. Hy het sy tesis oor die [[Solidarność|Poolse Solidariteitbeweging]] geskryf.<ref name=PK>{{cite book |last1=Kenney |first1=Padraic |title=A Carnival of Revolution: Central Europe 1989 |date=2002 |publisher=Drukpers van Princeton-universiteit |location=Princeton |isbn=0-691-05028-7 |page=138}}</ref> Na die verkryging van sy doktorsgraad in die regte<ref>[https://www.elte.hu/en/faculties/law Regsfakulteit] - webwerf van die Universiteit Eötvös Loránd</ref> in 1987,<ref>[https://2010-2014.kormany.hu/en/prime-minister-s-office/the-prime-minister Curriculum vitae of Viktor Orbán] - website of the Hungarian government</ref><ref>[https://www.parlament.hu/kepviselo/elet/o320.htm Dr. Orbán Viktor] - website of the Hungarian parliament</ref> het hy twee jaar lank in Szolnok gewoon, terwyl hy na sy werk in Boedapest as sosioloog by die Bestuursopleidingsinstituut van die Departement van Landbou en Voedsel gependel het.<ref>{{citation |language=hu |url=http://www.parlament.hu/kepv/eletrajz/hu/o320.pdf |title=Orbán Viktor |trans-title=Viktor Orban |type=biography |publisher=National Assembly |place=Hongarye}}</ref> In 1989 het Orbán 'n beurs van die [[George Soros|Soros]]-stigting ontvang om politieke wetenskap aan Pembroke College, [[Universiteit van Oxford|Oxford]], te studeer.<ref name="biography"/> Sy persoonlike tutor was die [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegeliaanse]] politieke filosoof Zbigniew Pełczyński.<ref>{{citation |title=Fulbright report |url=http://www.rhodeshouse.ox.ac.uk/files/Fulbright_report.pdf |place=Oxford, Verenigde Koninkryk |website=[[Rhodes House]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215035740/http://files.www.rhodesscholarshiptrust.com/Fulbright_report.pdf |archive-date=15 Desember 2014 |access-date=18 Desember 2023 |archivedate=15 Desember 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141215035740/http://files.www.rhodesscholarshiptrust.com/Fulbright_report.pdf }}</ref> In Januarie 1990 het hy Oxford verlaat en na Hongarye teruggekeer om vir 'n setel in Hongarye se eerste post-kommunistiese parlement te staan.{{sfn|Lendvai|2017|p=23}} ==Eerste premierskap (1998–2002)== [[File:Orban Prodi 1999.jpg|thumb|right|Orbán saam met [[Romano Prodi]] in 1999]] In 1998 het Orbán ’n koalisie gevorm met die Hongaarse Demokratiese Forum (MDF) en die Onafhanklike Kleinboereparty (FKGP). Die koalisie het die 1998 Hongaarse parlementêre verkiesing met 42% van die stemme gewen. Orbán het op 35-jarige ouderdom die tweede jongste eerste minister van Hongarye geword. In Februarie het die regering besluit dat plenêre sittings van die Hongaarse parlement slegs elke derde week gehou sou word. Opposisiepartye het die verandering sterk teengestaan en aangevoer dat dit wetgewende doeltreffendheid en parlementêre toesig sou verswak. In Maart het die regering ook probeer om die vereiste van ’n tweederdemeerderheid in sekere stemprosesse met ’n gewone meerderheid te vervang, maar die Konstitusionele Hof het dit ongrondwetlik verklaar. Twee van Orbán se staatssekretarisse het in Mei bedank weens hul betrokkenheid in ’n omkoopskandaal wat met die Amerikaanse maatskappy Lockheed Martin verband gehou het. Die regering was ook betrokke by ’n langdurige dispuut met die stadsraad van Boedapest oor die kansellasie van groot stedelike projekte, insluitend die bou van ’n nuwe Nasionale Teater. Die verhouding tussen die regeringskoalisie en die opposisie het verder versleg. Die regering het probeer om hoofde van belangrike instellings te vervang, terwyl die opposisie weerstand gebied het. Orbán het soms vir lang tydperke nie aan parlementêre vraagtyd deelgeneem nie, wat kritiek op sy leierskap versterk het. ’n Verslag deur die Internasionale Federasie van Joernaliste het later die Hongaarse regering gekritiseer vir politieke invloed op die media. Verskeie skandale in 2001 het bygedra tot die uiteindelike verbrokkeling van die koalisie. ’n Omkoopskandaal het die FKGP ernstig verswak en gelei tot die bedanking van József Torgyán uit sleutelposisies. ===Ekonomie=== Die regering se ekonomiese beleid het belastingverlagings, vermindering van inflasie en werkloosheid, en stabilisering van die begroting ingesluit. Inflasie het gedaal van 15% in 1998 tot 7.8% in 2001, terwyl BBP-groei bestendig gebly het en die begrotingstekort en staatskuld afgeneem het. ===Buitelandse beleid=== [[Lêer:Orbán_and_Bush.jpg|regs|duimnael|Orbán saam met [[George W. Bush]] by die [[Withuis]] in 2001]] Op 12 Maart 1999 het Hongarye by [[NAVO]] aangesluit saam met [[Pole]] en [[Tsjeggië]]. Dit het Hongarye in die [[Kosovo-oorlog|Kosovo-krisis]] betrek en militêre modernisering vereis. In 1999 is die sogenaamde “statuswet” aanvaar om etniese Hongare in buurlande te ondersteun, wat spanning met sommige buurlande veroorsaak het. Na onderhandelinge met [[Roemenië]] en verdere toegewings is die wet aangepas, en [[Slowakye]] het dit later ook aanvaar. ==Leier van die Opposisie (2002–2010)== Fidesz en die [[Hongaarse Sosialistiese Party]] (MSZP) was in die aanloop tot die 2002-verkiesing kop-aan-kop in meningspeilings. In die April-verkiesing het MSZP gewen en ’n koalisie met die Alliansie van Vrye Demokrate gevorm. Die 2002 Hongaarse parlementêre verkiesing het ’n rekordopkoms van 70.5% gehad en die aantal partye in die parlement is van ses tot vier verminder. Die opposisie het die uitslag betwis en onreëlmatighede beweer, maar internasionale waarnemers van die [[Organisasie vir Veiligheid en Samewerking in Europa]] het die verkiesing oor die algemeen geldig geag, met kritiek hoofsaaklik op staatsmedia-bias. In die 2004 Europese Parlement-verkiesing in Hongarye het Fidesz ’n groot oorwinning behaal met 47.4% van die stemme. [[File:Flickr - europeanpeoplesparty - EPP Political Bureau 9 November 2006 (97).jpg|thumb|left|Orbán en [[Hans-Gert Pöttering]] in 2006]]In die 2006 parlementêre verkiesing het Fidesz weer nie ’n meerderheid behaal nie, wat Orbán se leierskap tydelik bevraagteken het, maar hy is in 2007 herverkies as president van Fidesz. In 2006 het Fidesz ook groot oorwinnings in munisipale verkiesings behaal, insluitend 15 van die 23 groot stadsposte. In 2008 het ’n nasionale referendum, geïnisieer deur Fidesz, gelei tot die afskaffing van gesondheids- en onderwysfooie, en is as ’n belangrike oorwinning vir die party beskou. In die 2009 Europese Parlement-verkiesing in Hongarye het Fidesz ’n groot oorwinning behaal met 56.36% van die stemme en 14 setels. ==Tweede premierskap (2010–hede)== [[File:Necasmeeting.jpg|thumb|Orbán (2de van links) by ’n beraad van die [[Visegrád-groep]], [[Duitsland]] en [[Frankryk]] in 2013]] ===Tweede regering (2010–2014)=== In die 2010 Hongaarse parlementêre verkiesing het Fidesz 52.7% van die stemme gewen en ’n tweederdemeerderheid in die parlement behaal. Hierdie meerderheid het grondwetlike veranderinge moontlik gemaak, insluitend die opstel van ’n nuwe grondwet in 2011, wat die vorige 1949-grondwet vervang het. Die nuwe kiesstelsel het die aantal parlementsetels van 386 tot 199 verminder. Die nuwe grondwet het op 1 Januarie 2012 in werking getree. In 2012 is ’n plat inkomste-belasting van 16% ingestel, saam met hervormings in pensioene, maatskaplike stelsels en die sentrale bankwetgewing. In 2014 het Hongarye ’n ooreenkoms met [[Rusland]] onderteken vir die uitbreiding van die Paks-kernkragsentrale, gefinansier deur ’n Russiese lening, sonder ’n openbare tenderproses. ===Derde regering (2014–2018)=== In die 2014 Hongaarse parlementêre verkiesing het Fidesz 133 van 199 setels gewen. In dieselfde jaar het Orbán die konsep van “onliberale demokrasie” bekendgestel. In 2014 het Orbán ook ’n voorgestelde internetbelasting en daaropvolgende protesoptogte in Hongarye in die gesig gestaar. Tydens die 2015 Europese migrasiekrisis het sy regering ’n grensheining met Serwië gebou en streng migrasiebeleid ingestel. Die EU se migrasie-kwotabeleid is deur Hongarye verwerp. In die 2015–2020 Europese migrasiekrisis-periode het Hongarye verskeie EU-regsgedinge oor asiel- en migrasiebeleid in die gesig gestaar. === Vierde regering (2018–2022) === In die 2018 Hongaarse parlementsverkiesing het die Fidesz–KDNP-alliansie weer ’n tweederdemeerderheid behaal en Orbán het eerste minister gebly. Die veldtog het gefokus op immigrasie en buitelandse invloed en is wyd beskou as ’n versterking van regse populisme in Europa. In 2018 het Orbán verklaar dat Hongarye nie “diverse” of “gemeng” moet word nie, met klem op nasionale en kulturele homogeniteit. In Maart 2020 het die parlement noodwetgewing aanvaar wat Orbán toegelaat het om per dekreet te regeer en verkiesings op te skort.<ref>{{Cite news |url=https://www.dw.com/en/hungary-passes-law-allowing-viktor-orban-to-rule-by-decree/a-52956243 |title=Hungary passes law allowing Viktor Orban to rule by decree|work=Deutsche Welle |date=30 Maart 2020}}</ref><ref>{{Cite news|last=Bayer|first=Lili|url=https://www.politico.eu/article/hungary-viktor-orban-rule-by-decree/|title=Hungary's Viktor Orbán wins vote to rule by decree|work=Politico|date=30 Maart 2020}}</ref> In 2021 is beheer van 11 staatsuniversiteite oorgedra na stigtings wat met Orbán-bondgenote verbind is.<ref>{{Cite news|last=Novak|first=Benjamin|date=28 April 2021|title=Hungary Transfers 11 Universities to Foundations Led by Orban Allies|work=The New York Times}}</ref> Die Mathias Corvinus Collegium het ook groot staatsbefondsing ontvang.<ref>{{Cite news|last=Hopkins|first=Valerie|date=28 Junie 2021|title=Campus in Hungary is Flagship of Orban's Bid to Create a Conservative Elite|work=The New York Times}}</ref> In 2021 het Orbán die EU se klimaatbeleid blameer vir stygende energiepryse tydens die Europese energiekrisis.<ref>{{cite news |title=The Green Brief: East-West EU split again over climate |work=Euractiv |date=20 Oktober 2021}}</ref> === Vyfde regering (2022–2026) === In die 2022 Hongaarse parlementsverkiesing het Fidesz weer ’n meerderheid gewen. Orbán het die oorwinning as beslissend beskryf te midde van die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|oorlog in Oekraïne]]. In 2022 het Orbán die “Great Replacement”-teorie bevorder en omstrede uitsprake oor “rasvermenging” gemaak, wat hy later as verwysend na kultuur verduidelik het.<ref>{{cite news |date=18 Mei 2022 |title=Orbán en US right to bond at CPAC in Hungary over 'great replacement' ideology |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jul/24/viktor-orban-against-race-mixing-europe-hungary|title=Orbán sparks outrage over 'race mixing' remarks|work=[[The Guardian]]|date=2022-07-24|access-date=2026-04-12|language=en}}</ref> Hy het EU-migrasiebeleid herhaaldelik gekritiseer en gepleit vir strenger grense en vinniger terugkeer van migrante.<ref>{{cite news |title='We never let them in': Hungary's PM Viktor Orbán demands new laws tackling migration |work=Euronews |date=6 September 2024}}</ref> Tydens die oorlog in Oekraïne het Orbán Rusland se inval veroordeel, maar EU-sanksies op Russiese energie gekritiseer weens Hongarye se afhanklikheid.<ref>{{cite news |date=3 Maart 2022 |title=Hungary will not veto EU sanctions on Russia – Orban |work=Reuters}}</ref> Hy het ook EU-militêre steun aan Oekraïne bevraagteken.<ref>{{Cite news |date=15 Desember 2023 |title=Hungary blocks €50bn of EU funding for Ukraine |work=BBC News}}</ref> Orbán het nouer bande met [[Volksrepubliek China|China]] ontwikkel deur die Belt and Road Initiative en samewerking met Xi Jinping se regering te ondersteun. Verhoudings met Oekraïne het versleg oor minderheidstaalregte, hoewel sekere regte later herstel is.<ref>{{cite news |date=11 Desember 2023 |title=Law restoring Hungarian minority's language rights adopted by Ukrainian Parliament |website=Telex.hu}}</ref> In 2024–2025 het spanning ontstaan oor Russiese olieverskaffing via Oekraïne, en Hongarye het alternatiewe roetes deur Kroasië verwerp. In buitelandse beleid het Orbán nouer bande met Turkye en die Organisasie van Turkse State bevorder en waarnemerstatus verkry.<ref>{{cite web |date=3 September 2018 |title=Hungary is ready for the opening of a new chapter in Hungarian-Turkic cooperation |website=miniszterelnok.hu|url=https://2015-2019.kormany.hu/en/the-prime-minister/news/hungary-is-ready-for-the-opening-of-a-new-chapter-in-hungarian-turkic-cooperation|access-date=2026-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20260412204429/https://2015-2019.kormany.hu/en/the-prime-minister/news/hungary-is-ready-for-the-opening-of-a-new-chapter-in-hungarian-turkic-cooperation|archive-date=2026-04-12|language=en}}</ref> In 2023–2025 het hy sterk steun vir Israel uitgespreek tydens die [[Israel-Hamas-oorlog|Gasa-oorlog]] en later aangekondig dat Hongarye uit die Internasionale Strafhof onttrek ná Benjamin Netanyahu se besoek.<ref>{{Cite web |date=3 April 2025 |title=Hungary withdraws from International Criminal Court during Netanyahu visit |website=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/articles/c807lm2003zo}}</ref> == Parlementêre verkiesing van 2026 == In die aand van 12 April 2026 het Viktor Orbán sy nederlaag in die parlementêre verkiesing erken en die oorwinning aan [[Péter Magyar]] toegegee.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election|title=Viktor Orbán concedes defeat as opposition wins Hungarian election|date=2026-04-12|website=[[The Guardian]]|language=en|access-date=2026-04-12}}</ref> Dit het die einde van Fidesz se lang bewind sedert 2010 aangedui en die begin van ’n nuwe politieke era in Hongarye ingelui. == Bibliografie == * {{cite book |title= Central and South-Eastern Europe 2004 |last= Bell |first= Imogen |publisher= Routledge | year = 2003 |isbn=978-1857431865}} * Fabry, Adam. "Neoliberalism, crisis and authoritarian–ethnicist reaction: The ascendancy of the Orbán regime." ''Competition & Change'' 23.2 (2019): 165–191. [https://www.academia.edu/download/63149994/Authoritarian_neoliberalism_in_Hungary_AF_FINAL.pdf online]{{dead link|date=November 2023|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * {{cite book |title= Orbán: Hungary's Strongman |last= Lendvai |first= Paul | publisher =Drukpers van die Universiteit van Oxford |year=2017 |isbn=978-0190874865 }} * {{cite book |title= Europe: I Struggle, I Overcome |last= Martens |first= Wilfried | publisher =Springer |year=2009 |isbn=978-3540892885}} * Metz, Rudolf, and Daniel Oross. "Strong Personalities’ Impact on Hungarian Party Politics: Viktor Orbán and Gábor Vona." in ''Party Leaders in Eastern Europe'' (Palgrave Macmillan, Cham, 2020) pp. 145–170. {{doi|10.1007/978-3-030-32025-6_7}} * Rydliński, Bartosz. "Viktor Orbán–First among Illiberals? Hungarian and Polish Steps towards Populist Democracy." ''Online Journal Modelling the New Europe'' 26 (2018): 95–107. [https://www.academia.edu/download/62293191/On-line-Journal-Modelling-the-New-Europe-2620200306-79541-sg92nj.pdf#page=96 online]{{dead link|date=November 2023|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * Szikra D. "Democracy and welfare in hard times: the social policy of the Orban Government in Hungary between 2010 and 2014" ''Journal of European Social Policy'' (2014) 24(5): 486–500. * Szilágyi, Anna, and András Bozóki. "Playing it again in post-communism: the revolutionary rhetoric of Viktor Orbán in Hungary." ''Advances in the History of Rhetoric'' 18.sup1 (2015): S153–S166. [https://www.researchgate.net/profile/Andras_Bozoki/publication/280531140_Playing_It_Again_in_Post-Communism/links/55b7b0b808aec0e5f4383590.pdf online] * Toomey, Michael. "History, nationalism and democracy: myth and narrative in Viktor Orbán's ‘illiberal Hungary’." ''New Perspectives. Interdisciplinary Journal of Central & East European Politics and International Relations'' 26.1 (2018): 87–108 [https://scholar.google.com/scholar?output=instlink&q=info:46ZyZbqVF4MJ:scholar.google.com/&hl=en&as_sdt=1,27&as_ylo=2000&scillfp=789365484778735468&oi=lleonline online]{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. == Verwysings == {{Verwysings}} {{commons category|Viktor Orbán}} {{s-start}} {{s-ppo}} {{s-new|rows=2|office}} {{s-ttl|title=Leier van Fidesz in die Nasionale Vergadering|years=1990–1993}} {{s-aft|rows=2|after=László Kövér}} |- {{s-ttl|title=President van [[Fidesz]]|years=1993–2000}} |- {{s-bef|before=János Áder}} {{s-ttl|title=President van [[Fidesz]]|years=2003–hede}} {{s-inc}} |- {{s-off}} {{s-bef|before=[[Gyula Horn]]}} {{s-ttl|title=[[Eerste minister]] van [[Hongarye]]|years=1998–2002}} {{s-aft|after=Péter Medgyessy}} |- {{s-bef|before=Gordon Bajnai}} {{s-ttl|title=Eerste minister van Hongarye|years=2010–hede}} {{s-inc}} {{s-end}} {{Europese Raad}} {{Leiers van NAVO-lidlande}} {{Huidige regeringshoofde}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Orban, Viktor}} [[Kategorie:Eerste Ministers van Hongarye]] [[Kategorie:Geboortes in 1963]] [[Kategorie:Lewende mense]] e73xu4ptxjchmvdxloktscoe0q2oj92 2893448 2893438 2026-04-13T01:01:26Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2893448 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Viktor Orbán | beeld = Viktor Orbán, 2025.12.18 (cropped).jpg | beeldonderskrif = Orbán in 2025 | geboortenaam = Viktor Mihály Orbán | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1963|5|31}} | geboorteplek = Székesfehérvár, Hongarye | nasionaliteit = Hongaarse | orde = [[Eerste Minister]] van [[Hongarye]] | termynaanvang = 29 Mei 2010 | termyneinde = | voorganger = [[Gordon Bajnai]] | opvolger = <!-- [[Péter Magyar]] (elect) per consensus, only remove this comment when Magyar enters office! --> | leier = {{plainlist| * [[László Sólyom]] * [[Pál Schmitt]] * [[János Áder]] * [[Katalin Novák]] * [[Tamás Sulyok]] }} | vise = {{plainlist| * [[Tibor Navracsics]] * [[Sándor Pintér]] * [[Zsolt Semjén]] * [[Mihály Varga]] }} | orde1 = Eerste Minister van Hongarye | termynaanvang1 = 6 Julie 1998 | termyneinde1 = 27 Mei 2002 | vise1 = [[István Stumpf]] | voorganger1 = [[Gyula Horn]] | opvolger1 = [[Péter Medgyessy]] | orde2 = President van [[Fidesz]] | termynaanvang2 = 17 Mei 2003 | termyneinde2 = | voorganger2 = János Áder | orde3 = President van [[Fidesz]] | termynaanvang3 = 18 April 1993 | termyneinde3 = 29 Januarie 2000 | voorganger3 = ''Amp gestig'' | opvolger3 = [[László Kövér]] | orde4 = Leier van die Fidesz-groep in die [[Nasionale Vergadering (Hongarye)|Nasionale Vergadering]] | termynaanvang4 = 23 Mei 1990 | termyneinde4 = 18 April 1993 | voorganger4 = ''Posisie gestig'' | opvolger4 = [[József Szájer]] | orde5 = Lid van die [[Nasionale Vergadering (Hongarye)|Nasionale Vergadering]] | termynaanvang5 = 2 Mei 1990 | termyneinde5 = | party = [[Fidesz]] (sedert 1988) | eggenoot = {{marriage|Anikó Lévai|1986}} | kinders = 5, insluitend [[Gáspár Orbán|Gáspár]] | alma_mater = Eötvös Loránd Universiteit (Juris Doctor) | beroep = {{hlist|Politikus|prokureur}} }} '''Viktor Mihály Orbán''' ([[Hongaars]]: [ˈviktor ˈorbaːn]; gebore [[31 Mei]] [[1963]]) is 'n [[Hongarye|Hongaarse]] politikus en juris. Hy dien van [[2010]] tot 2026 as die eerste minister van Hongarye. Hy het hierdie amp ook van [[1998]] tot [[2002]] bekleë. Hy was van [[1993]] tot [[2000]] en is sedert [[2003]] die leier van die nasionaalkonserwatiewe [[Fidesz]]-party. Op [[19 November]] [[2016]] het hy István Bethlen as die langsdienende eerste minister in Hongaarse geskiedenis verbygesteek. Op 12 April 2026 het hy sy nederlaag erken nadat hy die 2026 Hongaarse parlementêre verkiesing verloor het.<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |title=Viktor Orbán concedes with Hungarian opposition on course for landslide election win |date=12 April 2026 |work=[[BBC]]}}</ref> Op 3 April 2022 is Orbán vir 'n verdere termyn verkies in Hongarye se algemene verkiesing. Dit sal sy vierde agtereenvolgende termyn as Eerste Minister van Hongarye wees.<ref>https://www.zerohedge.com/geopolitical/will-viktor-orban-bring-down-house-davos-built</ref> Orbán se party, Fidesz, sal danksy die oorwinning 'n tweederde meerderheid in die parlement hê, met 135 setels vergeleke met die opposisie alliansie se 56 setels. Dit is ook Fidesz se vierde agtereenvolgende oorwinning sedert 2010.<ref>https://www.bbc.com/news/world-europe-60981648</ref> == Vroeë lewe == Orbán is op 31 Mei 1963 in Székesfehérvár in 'n landelike middelklas gesin gebore as die oudste seun van die landboukundige en sakeman Győző Orbán (gebore 1940)<ref>[http://hvg.hu/kkv/20120708_orbanpapa_kobanyaceg ''A Közgép is hizlalhatja Orbán Győző cégét''], Heti Világgazdaság, 11 Julie 2012.</ref> en die spesiale opvoeder en spraakterapeut, Erzsébet Sípos (gebore 1944).<ref>{{cite web |url=https://www.geni.com/people/Erzsébet-S%C3%ADpos/6000000023233361295 |title=Erzsébet Sípos |website=Geni.com |access-date=19 Maart 2019}}</ref> Hy het twee jonger broers, albei sakemanne, Győző jr. (gebore 1965) en Áron (gebore 1977). Sy oupa aan vaderskant, Mihály Orbán, het [[Landbou|boerdery]] en veeteelt beoefen. Orbán het sy kinderjare in twee nabygeleë dorpe, Alcsútdoboz en Felcsút in die Fejér-distrik, deurgebring;{{sfn|Lendvai|2017|pp=11–12}} hy het skool daar en in Vértesacsa bygewoon.<ref>{{cite news |first=Árpád |last=Pünkösti |title=Szeplőtelen fogantatás 7. |url=http://nol.hu/archivum/archiv-6407-2436 |website=Népszabadság |date=13 Mei 2000 |access-date=19 Maart 2019 |language=hu}}</ref><ref name="biography">{{citation |language=hu |url= http://www.parlament.hu/kepviselo/elet/o320.htm |title=Orbán Viktor |year=1996 |type=biography |trans-title=Viktor Orbán |publisher=arlament |place=Hongarye}}</ref> In 1977 het sy gesin permanent na Székesfehérvár verhuis.{{sfn|Lendvai|2017|pp=14, 265}} Op die ouderdom van 14 en 15, terwyl hy by sy sekondêre skool was, was hy sekretaris van die kommunistiese jeugorganisasie, KISZ, waarvan die lidmaatskap verpligtend was om aan 'n universiteit te kan inskryf.<ref>Pünkösti Árpád: Szeplőtelen fogantatás. Népszabadság Könyvek, Boedapest, 2005, pp. 138–139.</ref><ref>{{citation |last=Debreczeni |first=József |title=Orbán Viktor |publisher=Osiris |place=Boedapest |year=2002 |language=hu}}</ref> Orbán het in 1981 van die Blanka Teleki Hoërskool in Székesfehérvár, waar hy [[Engels]] gestudeer het, gematrikuleer. Hy het toe twee jaar militêre diens voltooi.<ref name=PK/> Hy het later in 'n onderhoud gesê dat hy homself voor hierdie tyd as 'n "naïewe en toegewyde ondersteuner" van die kommunistiese bewind beskou het, maar tydens sy militêre diens het sy politieke sieninge radikaal verander.<ref>Debreczeni, József: ''Orbán Viktor'', Osiris Kiadó, Boedapest, 2002.</ref> Daarna, in 1983, het Orbán regte aan die Universiteit Eötvös Loránd in Boedapest gaan studeer. Hy het sy tesis oor die [[Solidarność|Poolse Solidariteitbeweging]] geskryf.<ref name=PK>{{cite book |last1=Kenney |first1=Padraic |title=A Carnival of Revolution: Central Europe 1989 |date=2002 |publisher=Drukpers van Princeton-universiteit |location=Princeton |isbn=0-691-05028-7 |page=138}}</ref> Na die verkryging van sy doktorsgraad in die regte<ref>[https://www.elte.hu/en/faculties/law Regsfakulteit] - webwerf van die Universiteit Eötvös Loránd</ref> in 1987,<ref>[https://2010-2014.kormany.hu/en/prime-minister-s-office/the-prime-minister Curriculum vitae of Viktor Orbán] - website of the Hungarian government</ref><ref>[https://www.parlament.hu/kepviselo/elet/o320.htm Dr. Orbán Viktor] - website of the Hungarian parliament</ref> het hy twee jaar lank in Szolnok gewoon, terwyl hy na sy werk in Boedapest as sosioloog by die Bestuursopleidingsinstituut van die Departement van Landbou en Voedsel gependel het.<ref>{{citation |language=hu |url=http://www.parlament.hu/kepv/eletrajz/hu/o320.pdf |title=Orbán Viktor |trans-title=Viktor Orban |type=biography |publisher=National Assembly |place=Hongarye}}</ref> In 1989 het Orbán 'n beurs van die [[George Soros|Soros]]-stigting ontvang om politieke wetenskap aan Pembroke College, [[Universiteit van Oxford|Oxford]], te studeer.<ref name="biography"/> Sy persoonlike tutor was die [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegeliaanse]] politieke filosoof Zbigniew Pełczyński.<ref>{{citation |title=Fulbright report |url=http://www.rhodeshouse.ox.ac.uk/files/Fulbright_report.pdf |place=Oxford, Verenigde Koninkryk |website=[[Rhodes House]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215035740/http://files.www.rhodesscholarshiptrust.com/Fulbright_report.pdf |archive-date=15 Desember 2014 |access-date=18 Desember 2023 |archivedate=15 Desember 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141215035740/http://files.www.rhodesscholarshiptrust.com/Fulbright_report.pdf }}</ref> In Januarie 1990 het hy Oxford verlaat en na Hongarye teruggekeer om vir 'n setel in Hongarye se eerste post-kommunistiese parlement te staan.{{sfn|Lendvai|2017|p=23}} ==Eerste premierskap (1998–2002)== [[File:Orban Prodi 1999.jpg|thumb|right|Orbán saam met [[Romano Prodi]] in 1999]] In 1998 het Orbán ’n koalisie gevorm met die Hongaarse Demokratiese Forum (MDF) en die Onafhanklike Kleinboereparty (FKGP). Die koalisie het die 1998 Hongaarse parlementêre verkiesing met 42% van die stemme gewen. Orbán het op 35-jarige ouderdom die tweede jongste eerste minister van Hongarye geword. In Februarie het die regering besluit dat plenêre sittings van die Hongaarse parlement slegs elke derde week gehou sou word. Opposisiepartye het die verandering sterk teengestaan en aangevoer dat dit wetgewende doeltreffendheid en parlementêre toesig sou verswak. In Maart het die regering ook probeer om die vereiste van ’n tweederdemeerderheid in sekere stemprosesse met ’n gewone meerderheid te vervang, maar die Konstitusionele Hof het dit ongrondwetlik verklaar. Twee van Orbán se staatssekretarisse het in Mei bedank weens hul betrokkenheid in ’n omkoopskandaal wat met die Amerikaanse maatskappy Lockheed Martin verband gehou het. Die regering was ook betrokke by ’n langdurige dispuut met die stadsraad van Boedapest oor die kansellasie van groot stedelike projekte, insluitend die bou van ’n nuwe Nasionale Teater. Die verhouding tussen die regeringskoalisie en die opposisie het verder versleg. Die regering het probeer om hoofde van belangrike instellings te vervang, terwyl die opposisie weerstand gebied het. Orbán het soms vir lang tydperke nie aan parlementêre vraagtyd deelgeneem nie, wat kritiek op sy leierskap versterk het. ’n Verslag deur die Internasionale Federasie van Joernaliste het later die Hongaarse regering gekritiseer vir politieke invloed op die media. Verskeie skandale in 2001 het bygedra tot die uiteindelike verbrokkeling van die koalisie. ’n Omkoopskandaal het die FKGP ernstig verswak en gelei tot die bedanking van József Torgyán uit sleutelposisies. ===Ekonomie=== Die regering se ekonomiese beleid het belastingverlagings, vermindering van inflasie en werkloosheid, en stabilisering van die begroting ingesluit. Inflasie het gedaal van 15% in 1998 tot 7.8% in 2001, terwyl BBP-groei bestendig gebly het en die begrotingstekort en staatskuld afgeneem het. ===Buitelandse beleid=== [[Lêer:Orbán_and_Bush.jpg|regs|duimnael|Orbán saam met [[George W. Bush]] by die [[Withuis]] in 2001]] Op 12 Maart 1999 het Hongarye by [[NAVO]] aangesluit saam met [[Pole]] en [[Tsjeggië]]. Dit het Hongarye in die [[Kosovo-oorlog|Kosovo-krisis]] betrek en militêre modernisering vereis. In 1999 is die sogenaamde “statuswet” aanvaar om etniese Hongare in buurlande te ondersteun, wat spanning met sommige buurlande veroorsaak het. Na onderhandelinge met [[Roemenië]] en verdere toegewings is die wet aangepas, en [[Slowakye]] het dit later ook aanvaar. ==Leier van die Opposisie (2002–2010)== Fidesz en die [[Hongaarse Sosialistiese Party]] (MSZP) was in die aanloop tot die 2002-verkiesing kop-aan-kop in meningspeilings. In die April-verkiesing het MSZP gewen en ’n koalisie met die Alliansie van Vrye Demokrate gevorm. Die 2002 Hongaarse parlementêre verkiesing het ’n rekordopkoms van 70.5% gehad en die aantal partye in die parlement is van ses tot vier verminder. Die opposisie het die uitslag betwis en onreëlmatighede beweer, maar internasionale waarnemers van die [[Organisasie vir Veiligheid en Samewerking in Europa]] het die verkiesing oor die algemeen geldig geag, met kritiek hoofsaaklik op staatsmedia-bias. In die 2004 Europese Parlement-verkiesing in Hongarye het Fidesz ’n groot oorwinning behaal met 47.4% van die stemme. [[File:Flickr - europeanpeoplesparty - EPP Political Bureau 9 November 2006 (97).jpg|thumb|left|Orbán en [[Hans-Gert Pöttering]] in 2006]]In die 2006 parlementêre verkiesing het Fidesz weer nie ’n meerderheid behaal nie, wat Orbán se leierskap tydelik bevraagteken het, maar hy is in 2007 herverkies as president van Fidesz. In 2006 het Fidesz ook groot oorwinnings in munisipale verkiesings behaal, insluitend 15 van die 23 groot stadsposte. In 2008 het ’n nasionale referendum, geïnisieer deur Fidesz, gelei tot die afskaffing van gesondheids- en onderwysfooie, en is as ’n belangrike oorwinning vir die party beskou. In die 2009 Europese Parlement-verkiesing in Hongarye het Fidesz ’n groot oorwinning behaal met 56.36% van die stemme en 14 setels. ==Tweede premierskap (2010–hede)== [[File:Necasmeeting.jpg|thumb|Orbán (2de van links) by ’n beraad van die [[Visegrád-groep]], [[Duitsland]] en [[Frankryk]] in 2013]] ===Tweede regering (2010–2014)=== In die 2010 Hongaarse parlementêre verkiesing het Fidesz 52.7% van die stemme gewen en ’n tweederdemeerderheid in die parlement behaal. Hierdie meerderheid het grondwetlike veranderinge moontlik gemaak, insluitend die opstel van ’n nuwe grondwet in 2011, wat die vorige 1949-grondwet vervang het. Die nuwe kiesstelsel het die aantal parlementsetels van 386 tot 199 verminder. Die nuwe grondwet het op 1 Januarie 2012 in werking getree. In 2012 is ’n plat inkomste-belasting van 16% ingestel, saam met hervormings in pensioene, maatskaplike stelsels en die sentrale bankwetgewing. In 2014 het Hongarye ’n ooreenkoms met [[Rusland]] onderteken vir die uitbreiding van die Paks-kernkragsentrale, gefinansier deur ’n Russiese lening, sonder ’n openbare tenderproses. ===Derde regering (2014–2018)=== In die 2014 Hongaarse parlementêre verkiesing het Fidesz 133 van 199 setels gewen. In dieselfde jaar het Orbán die konsep van “onliberale demokrasie” bekendgestel. In 2014 het Orbán ook ’n voorgestelde internetbelasting en daaropvolgende protesoptogte in Hongarye in die gesig gestaar. Tydens die 2015 Europese migrasiekrisis het sy regering ’n grensheining met Serwië gebou en streng migrasiebeleid ingestel. Die EU se migrasie-kwotabeleid is deur Hongarye verwerp. In die 2015–2020 Europese migrasiekrisis-periode het Hongarye verskeie EU-regsgedinge oor asiel- en migrasiebeleid in die gesig gestaar. === Vierde regering (2018–2022) === In die 2018 Hongaarse parlementsverkiesing het die Fidesz–KDNP-alliansie weer ’n tweederdemeerderheid behaal en Orbán het eerste minister gebly. Die veldtog het gefokus op immigrasie en buitelandse invloed en is wyd beskou as ’n versterking van regse populisme in Europa. In 2018 het Orbán verklaar dat Hongarye nie “diverse” of “gemeng” moet word nie, met klem op nasionale en kulturele homogeniteit. In Maart 2020 het die parlement noodwetgewing aanvaar wat Orbán toegelaat het om per dekreet te regeer en verkiesings op te skort.<ref>{{Cite news |url=https://www.dw.com/en/hungary-passes-law-allowing-viktor-orban-to-rule-by-decree/a-52956243 |title=Hungary passes law allowing Viktor Orban to rule by decree|work=Deutsche Welle |date=30 Maart 2020}}</ref><ref>{{Cite news|last=Bayer|first=Lili|url=https://www.politico.eu/article/hungary-viktor-orban-rule-by-decree/|title=Hungary's Viktor Orbán wins vote to rule by decree|work=Politico|date=30 Maart 2020}}</ref> In 2021 is beheer van 11 staatsuniversiteite oorgedra na stigtings wat met Orbán-bondgenote verbind is.<ref>{{Cite news|last=Novak|first=Benjamin|date=28 April 2021|title=Hungary Transfers 11 Universities to Foundations Led by Orban Allies|work=The New York Times}}</ref> Die Mathias Corvinus Collegium het ook groot staatsbefondsing ontvang.<ref>{{Cite news|last=Hopkins|first=Valerie|date=28 Junie 2021|title=Campus in Hungary is Flagship of Orban's Bid to Create a Conservative Elite|work=The New York Times}}</ref> In 2021 het Orbán die EU se klimaatbeleid blameer vir stygende energiepryse tydens die Europese energiekrisis.<ref>{{cite news |title=The Green Brief: East-West EU split again over climate |work=Euractiv |date=20 Oktober 2021}}</ref> === Vyfde regering (2022–2026) === In die 2022 Hongaarse parlementsverkiesing het Fidesz weer ’n meerderheid gewen. Orbán het die oorwinning as beslissend beskryf te midde van die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|oorlog in Oekraïne]]. In 2022 het Orbán die “Great Replacement”-teorie bevorder en omstrede uitsprake oor “rasvermenging” gemaak, wat hy later as verwysend na kultuur verduidelik het.<ref>{{cite news |date=18 Mei 2022 |title=Orbán en US right to bond at CPAC in Hungary over 'great replacement' ideology |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jul/24/viktor-orban-against-race-mixing-europe-hungary|title=Orbán sparks outrage over 'race mixing' remarks|work=[[The Guardian]]|date=2022-07-24|access-date=2026-04-12|language=en}}</ref> Hy het EU-migrasiebeleid herhaaldelik gekritiseer en gepleit vir strenger grense en vinniger terugkeer van migrante.<ref>{{cite news |title='We never let them in': Hungary's PM Viktor Orbán demands new laws tackling migration |work=Euronews |date=6 September 2024}}</ref> Tydens die oorlog in Oekraïne het Orbán Rusland se inval veroordeel, maar EU-sanksies op Russiese energie gekritiseer weens Hongarye se afhanklikheid.<ref>{{cite news |date=3 Maart 2022 |title=Hungary will not veto EU sanctions on Russia – Orban |work=Reuters}}</ref> Hy het ook EU-militêre steun aan Oekraïne bevraagteken.<ref>{{Cite news |date=15 Desember 2023 |title=Hungary blocks €50bn of EU funding for Ukraine |work=BBC News}}</ref> Orbán het nouer bande met [[Volksrepubliek China|China]] ontwikkel deur die Belt and Road Initiative en samewerking met Xi Jinping se regering te ondersteun. Verhoudings met Oekraïne het versleg oor minderheidstaalregte, hoewel sekere regte later herstel is.<ref>{{cite news |date=11 Desember 2023 |title=Law restoring Hungarian minority's language rights adopted by Ukrainian Parliament |website=Telex.hu}}</ref> In 2024–2025 het spanning ontstaan oor Russiese olieverskaffing via Oekraïne, en Hongarye het alternatiewe roetes deur Kroasië verwerp. In buitelandse beleid het Orbán nouer bande met Turkye en die Organisasie van Turkse State bevorder en waarnemerstatus verkry.<ref>{{cite web |date=3 September 2018 |title=Hungary is ready for the opening of a new chapter in Hungarian-Turkic cooperation |website=miniszterelnok.hu|url=https://2015-2019.kormany.hu/en/the-prime-minister/news/hungary-is-ready-for-the-opening-of-a-new-chapter-in-hungarian-turkic-cooperation|access-date=2026-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20260412204429/https://2015-2019.kormany.hu/en/the-prime-minister/news/hungary-is-ready-for-the-opening-of-a-new-chapter-in-hungarian-turkic-cooperation|archive-date=2026-04-12|language=en}}</ref> In 2023–2025 het hy sterk steun vir Israel uitgespreek tydens die [[Israel-Hamas-oorlog|Gasa-oorlog]] en later aangekondig dat Hongarye uit die Internasionale Strafhof onttrek ná Benjamin Netanyahu se besoek.<ref>{{Cite web |date=3 April 2025 |title=Hungary withdraws from International Criminal Court during Netanyahu visit |website=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/articles/c807lm2003zo}}</ref> == Parlementêre verkiesing van 2026 == In die aand van 12 April 2026 het Viktor Orbán sy nederlaag in die parlementêre verkiesing erken en die oorwinning aan [[Péter Magyar]] toegegee.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election|title=Viktor Orbán concedes defeat as opposition wins Hungarian election|date=2026-04-12|website=[[The Guardian]]|language=en|access-date=2026-04-12}}</ref> Dit het die einde van Fidesz se lang bewind sedert 2010 aangedui en die begin van ’n nuwe politieke era in Hongarye ingelui. == Bibliografie == * {{cite book |title= Central and South-Eastern Europe 2004 |last= Bell |first= Imogen |publisher= Routledge | year = 2003 |isbn=978-1857431865}} * Fabry, Adam. "Neoliberalism, crisis and authoritarian–ethnicist reaction: The ascendancy of the Orbán regime." ''Competition & Change'' 23.2 (2019): 165–191. [https://www.academia.edu/download/63149994/Authoritarian_neoliberalism_in_Hungary_AF_FINAL.pdf online]{{dead link|date=November 2023|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * {{cite book |title= Orbán: Hungary's Strongman |last= Lendvai |first= Paul | publisher =Drukpers van die Universiteit van Oxford |year=2017 |isbn=978-0190874865 }} * {{cite book |title= Europe: I Struggle, I Overcome |last= Martens |first= Wilfried | publisher =Springer |year=2009 |isbn=978-3540892885}} * Metz, Rudolf, and Daniel Oross. "Strong Personalities’ Impact on Hungarian Party Politics: Viktor Orbán and Gábor Vona." in ''Party Leaders in Eastern Europe'' (Palgrave Macmillan, Cham, 2020) pp. 145–170. {{doi|10.1007/978-3-030-32025-6_7}} * Rydliński, Bartosz. "Viktor Orbán–First among Illiberals? Hungarian and Polish Steps towards Populist Democracy." ''Online Journal Modelling the New Europe'' 26 (2018): 95–107. [https://www.academia.edu/download/62293191/On-line-Journal-Modelling-the-New-Europe-2620200306-79541-sg92nj.pdf#page=96 online]{{dead link|date=November 2023|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * Szikra D. "Democracy and welfare in hard times: the social policy of the Orban Government in Hungary between 2010 and 2014" ''Journal of European Social Policy'' (2014) 24(5): 486–500. * Szilágyi, Anna, and András Bozóki. "Playing it again in post-communism: the revolutionary rhetoric of Viktor Orbán in Hungary." ''Advances in the History of Rhetoric'' 18.sup1 (2015): S153–S166. [https://www.researchgate.net/profile/Andras_Bozoki/publication/280531140_Playing_It_Again_in_Post-Communism/links/55b7b0b808aec0e5f4383590.pdf online] * Toomey, Michael. "History, nationalism and democracy: myth and narrative in Viktor Orbán's ‘illiberal Hungary’." ''New Perspectives. Interdisciplinary Journal of Central & East European Politics and International Relations'' 26.1 (2018): 87–108 [https://scholar.google.com/scholar?output=instlink&q=info:46ZyZbqVF4MJ:scholar.google.com/&hl=en&as_sdt=1,27&as_ylo=2000&scillfp=789365484778735468&oi=lleonline online]{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. == Verwysings == {{Verwysings}} {{commons category|Viktor Orbán}} {{s-start}} {{s-ppo}} {{s-new|rows=2|office}} {{s-ttl|title=Leier van Fidesz in die Nasionale Vergadering|years=1990–1993}} {{s-aft|rows=2|after=László Kövér}} |- {{s-ttl|title=President van [[Fidesz]]|years=1993–2000}} |- {{s-bef|before=János Áder}} {{s-ttl|title=President van [[Fidesz]]|years=2003–hede}} {{s-inc}} |- {{s-off}} {{s-bef|before=[[Gyula Horn]]}} {{s-ttl|title=[[Eerste minister]] van [[Hongarye]]|years=1998–2002}} {{s-aft|after=Péter Medgyessy}} |- {{s-bef|before=Gordon Bajnai}} {{s-ttl|title=Eerste minister van Hongarye|years=2010–hede}} {{s-inc}} {{s-end}} {{Europese Raad}} {{Leiers van NAVO-lidlande}} {{Huidige regeringshoofde}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Orban, Viktor}} [[Kategorie:Eerste Ministers van Hongarye]] [[Kategorie:Geboortes in 1963]] [[Kategorie:Lewende mense]] exr8h0n10ai9qd9euzw1v4tmqetxi2r 2893449 2893448 2026-04-13T01:04:03Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2893449 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Viktor Orbán | beeld = Viktor_Orban_2025_(cropped).jpg | beeldonderskrif = Orbán in 2025 | geboortenaam = Viktor Mihály Orbán | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1963|5|31}} | geboorteplek = Székesfehérvár, Hongarye | nasionaliteit = Hongaarse | orde = [[Eerste Minister]] van [[Hongarye]] | termynaanvang = 29 Mei 2010 | termyneinde = | voorganger = [[Gordon Bajnai]] | opvolger = <!-- [[Péter Magyar]] (elect) per consensus, only remove this comment when Magyar enters office! --> | leier = {{plainlist| * [[László Sólyom]] * [[Pál Schmitt]] * [[János Áder]] * [[Katalin Novák]] * [[Tamás Sulyok]] }} | vise = {{plainlist| * [[Tibor Navracsics]] * [[Sándor Pintér]] * [[Zsolt Semjén]] * [[Mihály Varga]] }} | orde1 = Eerste Minister van Hongarye | termynaanvang1 = 6 Julie 1998 | termyneinde1 = 27 Mei 2002 | vise1 = [[István Stumpf]] | voorganger1 = [[Gyula Horn]] | opvolger1 = [[Péter Medgyessy]] | orde2 = President van [[Fidesz]] | termynaanvang2 = 17 Mei 2003 | termyneinde2 = | voorganger2 = János Áder | orde3 = President van [[Fidesz]] | termynaanvang3 = 18 April 1993 | termyneinde3 = 29 Januarie 2000 | voorganger3 = ''Amp gestig'' | opvolger3 = [[László Kövér]] | orde4 = Leier van die Fidesz-groep in die [[Nasionale Vergadering (Hongarye)|Nasionale Vergadering]] | termynaanvang4 = 23 Mei 1990 | termyneinde4 = 18 April 1993 | voorganger4 = ''Posisie gestig'' | opvolger4 = [[József Szájer]] | orde5 = Lid van die [[Nasionale Vergadering (Hongarye)|Nasionale Vergadering]] | termynaanvang5 = 2 Mei 1990 | termyneinde5 = | party = [[Fidesz]] (sedert 1988) | eggenoot = {{marriage|Anikó Lévai|1986}} | kinders = 5, insluitend [[Gáspár Orbán|Gáspár]] | alma_mater = Eötvös Loránd Universiteit (Juris Doctor) | beroep = {{hlist|Politikus|prokureur}} }} '''Viktor Mihály Orbán''' ([[Hongaars]]: [ˈviktor ˈorbaːn]; gebore [[31 Mei]] [[1963]]) is 'n [[Hongarye|Hongaarse]] politikus en juris. Hy dien van [[2010]] tot 2026 as die eerste minister van Hongarye. Hy het hierdie amp ook van [[1998]] tot [[2002]] bekleë. Hy was van [[1993]] tot [[2000]] en is sedert [[2003]] die leier van die nasionaalkonserwatiewe [[Fidesz]]-party. Op [[19 November]] [[2016]] het hy István Bethlen as die langsdienende eerste minister in Hongaarse geskiedenis verbygesteek. Op 12 April 2026 het hy sy nederlaag erken nadat hy die 2026 Hongaarse parlementêre verkiesing verloor het.<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |title=Viktor Orbán concedes with Hungarian opposition on course for landslide election win |date=12 April 2026 |work=[[BBC]]}}</ref> Op 3 April 2022 is Orbán vir 'n verdere termyn verkies in Hongarye se algemene verkiesing. Dit sal sy vierde agtereenvolgende termyn as Eerste Minister van Hongarye wees.<ref>https://www.zerohedge.com/geopolitical/will-viktor-orban-bring-down-house-davos-built</ref> Orbán se party, Fidesz, sal danksy die oorwinning 'n tweederde meerderheid in die parlement hê, met 135 setels vergeleke met die opposisie alliansie se 56 setels. Dit is ook Fidesz se vierde agtereenvolgende oorwinning sedert 2010.<ref>https://www.bbc.com/news/world-europe-60981648</ref> == Vroeë lewe == Orbán is op 31 Mei 1963 in Székesfehérvár in 'n landelike middelklas gesin gebore as die oudste seun van die landboukundige en sakeman Győző Orbán (gebore 1940)<ref>[http://hvg.hu/kkv/20120708_orbanpapa_kobanyaceg ''A Közgép is hizlalhatja Orbán Győző cégét''], Heti Világgazdaság, 11 Julie 2012.</ref> en die spesiale opvoeder en spraakterapeut, Erzsébet Sípos (gebore 1944).<ref>{{cite web |url=https://www.geni.com/people/Erzsébet-S%C3%ADpos/6000000023233361295 |title=Erzsébet Sípos |website=Geni.com |access-date=19 Maart 2019}}</ref> Hy het twee jonger broers, albei sakemanne, Győző jr. (gebore 1965) en Áron (gebore 1977). Sy oupa aan vaderskant, Mihály Orbán, het [[Landbou|boerdery]] en veeteelt beoefen. Orbán het sy kinderjare in twee nabygeleë dorpe, Alcsútdoboz en Felcsút in die Fejér-distrik, deurgebring;{{sfn|Lendvai|2017|pp=11–12}} hy het skool daar en in Vértesacsa bygewoon.<ref>{{cite news |first=Árpád |last=Pünkösti |title=Szeplőtelen fogantatás 7. |url=http://nol.hu/archivum/archiv-6407-2436 |website=Népszabadság |date=13 Mei 2000 |access-date=19 Maart 2019 |language=hu}}</ref><ref name="biography">{{citation |language=hu |url= http://www.parlament.hu/kepviselo/elet/o320.htm |title=Orbán Viktor |year=1996 |type=biography |trans-title=Viktor Orbán |publisher=arlament |place=Hongarye}}</ref> In 1977 het sy gesin permanent na Székesfehérvár verhuis.{{sfn|Lendvai|2017|pp=14, 265}} Op die ouderdom van 14 en 15, terwyl hy by sy sekondêre skool was, was hy sekretaris van die kommunistiese jeugorganisasie, KISZ, waarvan die lidmaatskap verpligtend was om aan 'n universiteit te kan inskryf.<ref>Pünkösti Árpád: Szeplőtelen fogantatás. Népszabadság Könyvek, Boedapest, 2005, pp. 138–139.</ref><ref>{{citation |last=Debreczeni |first=József |title=Orbán Viktor |publisher=Osiris |place=Boedapest |year=2002 |language=hu}}</ref> Orbán het in 1981 van die Blanka Teleki Hoërskool in Székesfehérvár, waar hy [[Engels]] gestudeer het, gematrikuleer. Hy het toe twee jaar militêre diens voltooi.<ref name=PK/> Hy het later in 'n onderhoud gesê dat hy homself voor hierdie tyd as 'n "naïewe en toegewyde ondersteuner" van die kommunistiese bewind beskou het, maar tydens sy militêre diens het sy politieke sieninge radikaal verander.<ref>Debreczeni, József: ''Orbán Viktor'', Osiris Kiadó, Boedapest, 2002.</ref> Daarna, in 1983, het Orbán regte aan die Universiteit Eötvös Loránd in Boedapest gaan studeer. Hy het sy tesis oor die [[Solidarność|Poolse Solidariteitbeweging]] geskryf.<ref name=PK>{{cite book |last1=Kenney |first1=Padraic |title=A Carnival of Revolution: Central Europe 1989 |date=2002 |publisher=Drukpers van Princeton-universiteit |location=Princeton |isbn=0-691-05028-7 |page=138}}</ref> Na die verkryging van sy doktorsgraad in die regte<ref>[https://www.elte.hu/en/faculties/law Regsfakulteit] - webwerf van die Universiteit Eötvös Loránd</ref> in 1987,<ref>[https://2010-2014.kormany.hu/en/prime-minister-s-office/the-prime-minister Curriculum vitae of Viktor Orbán] - website of the Hungarian government</ref><ref>[https://www.parlament.hu/kepviselo/elet/o320.htm Dr. Orbán Viktor] - website of the Hungarian parliament</ref> het hy twee jaar lank in Szolnok gewoon, terwyl hy na sy werk in Boedapest as sosioloog by die Bestuursopleidingsinstituut van die Departement van Landbou en Voedsel gependel het.<ref>{{citation |language=hu |url=http://www.parlament.hu/kepv/eletrajz/hu/o320.pdf |title=Orbán Viktor |trans-title=Viktor Orban |type=biography |publisher=National Assembly |place=Hongarye}}</ref> In 1989 het Orbán 'n beurs van die [[George Soros|Soros]]-stigting ontvang om politieke wetenskap aan Pembroke College, [[Universiteit van Oxford|Oxford]], te studeer.<ref name="biography"/> Sy persoonlike tutor was die [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegeliaanse]] politieke filosoof Zbigniew Pełczyński.<ref>{{citation |title=Fulbright report |url=http://www.rhodeshouse.ox.ac.uk/files/Fulbright_report.pdf |place=Oxford, Verenigde Koninkryk |website=[[Rhodes House]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215035740/http://files.www.rhodesscholarshiptrust.com/Fulbright_report.pdf |archive-date=15 Desember 2014 |access-date=18 Desember 2023 |archivedate=15 Desember 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141215035740/http://files.www.rhodesscholarshiptrust.com/Fulbright_report.pdf }}</ref> In Januarie 1990 het hy Oxford verlaat en na Hongarye teruggekeer om vir 'n setel in Hongarye se eerste post-kommunistiese parlement te staan.{{sfn|Lendvai|2017|p=23}} ==Eerste premierskap (1998–2002)== [[File:Orban Prodi 1999.jpg|thumb|right|Orbán saam met [[Romano Prodi]] in 1999]] In 1998 het Orbán ’n koalisie gevorm met die Hongaarse Demokratiese Forum (MDF) en die Onafhanklike Kleinboereparty (FKGP). Die koalisie het die 1998 Hongaarse parlementêre verkiesing met 42% van die stemme gewen. Orbán het op 35-jarige ouderdom die tweede jongste eerste minister van Hongarye geword. In Februarie het die regering besluit dat plenêre sittings van die Hongaarse parlement slegs elke derde week gehou sou word. Opposisiepartye het die verandering sterk teengestaan en aangevoer dat dit wetgewende doeltreffendheid en parlementêre toesig sou verswak. In Maart het die regering ook probeer om die vereiste van ’n tweederdemeerderheid in sekere stemprosesse met ’n gewone meerderheid te vervang, maar die Konstitusionele Hof het dit ongrondwetlik verklaar. Twee van Orbán se staatssekretarisse het in Mei bedank weens hul betrokkenheid in ’n omkoopskandaal wat met die Amerikaanse maatskappy Lockheed Martin verband gehou het. Die regering was ook betrokke by ’n langdurige dispuut met die stadsraad van Boedapest oor die kansellasie van groot stedelike projekte, insluitend die bou van ’n nuwe Nasionale Teater. Die verhouding tussen die regeringskoalisie en die opposisie het verder versleg. Die regering het probeer om hoofde van belangrike instellings te vervang, terwyl die opposisie weerstand gebied het. Orbán het soms vir lang tydperke nie aan parlementêre vraagtyd deelgeneem nie, wat kritiek op sy leierskap versterk het. ’n Verslag deur die Internasionale Federasie van Joernaliste het later die Hongaarse regering gekritiseer vir politieke invloed op die media. Verskeie skandale in 2001 het bygedra tot die uiteindelike verbrokkeling van die koalisie. ’n Omkoopskandaal het die FKGP ernstig verswak en gelei tot die bedanking van József Torgyán uit sleutelposisies. ===Ekonomie=== Die regering se ekonomiese beleid het belastingverlagings, vermindering van inflasie en werkloosheid, en stabilisering van die begroting ingesluit. Inflasie het gedaal van 15% in 1998 tot 7.8% in 2001, terwyl BBP-groei bestendig gebly het en die begrotingstekort en staatskuld afgeneem het. ===Buitelandse beleid=== [[Lêer:Orbán_and_Bush.jpg|regs|duimnael|Orbán saam met [[George W. Bush]] by die [[Withuis]] in 2001]] Op 12 Maart 1999 het Hongarye by [[NAVO]] aangesluit saam met [[Pole]] en [[Tsjeggië]]. Dit het Hongarye in die [[Kosovo-oorlog|Kosovo-krisis]] betrek en militêre modernisering vereis. In 1999 is die sogenaamde “statuswet” aanvaar om etniese Hongare in buurlande te ondersteun, wat spanning met sommige buurlande veroorsaak het. Na onderhandelinge met [[Roemenië]] en verdere toegewings is die wet aangepas, en [[Slowakye]] het dit later ook aanvaar. ==Leier van die Opposisie (2002–2010)== Fidesz en die [[Hongaarse Sosialistiese Party]] (MSZP) was in die aanloop tot die 2002-verkiesing kop-aan-kop in meningspeilings. In die April-verkiesing het MSZP gewen en ’n koalisie met die Alliansie van Vrye Demokrate gevorm. Die 2002 Hongaarse parlementêre verkiesing het ’n rekordopkoms van 70.5% gehad en die aantal partye in die parlement is van ses tot vier verminder. Die opposisie het die uitslag betwis en onreëlmatighede beweer, maar internasionale waarnemers van die [[Organisasie vir Veiligheid en Samewerking in Europa]] het die verkiesing oor die algemeen geldig geag, met kritiek hoofsaaklik op staatsmedia-bias. In die 2004 Europese Parlement-verkiesing in Hongarye het Fidesz ’n groot oorwinning behaal met 47.4% van die stemme. [[File:Flickr - europeanpeoplesparty - EPP Political Bureau 9 November 2006 (97).jpg|thumb|left|Orbán en [[Hans-Gert Pöttering]] in 2006]]In die 2006 parlementêre verkiesing het Fidesz weer nie ’n meerderheid behaal nie, wat Orbán se leierskap tydelik bevraagteken het, maar hy is in 2007 herverkies as president van Fidesz. In 2006 het Fidesz ook groot oorwinnings in munisipale verkiesings behaal, insluitend 15 van die 23 groot stadsposte. In 2008 het ’n nasionale referendum, geïnisieer deur Fidesz, gelei tot die afskaffing van gesondheids- en onderwysfooie, en is as ’n belangrike oorwinning vir die party beskou. In die 2009 Europese Parlement-verkiesing in Hongarye het Fidesz ’n groot oorwinning behaal met 56.36% van die stemme en 14 setels. ==Tweede premierskap (2010–hede)== [[File:Necasmeeting.jpg|thumb|Orbán (2de van links) by ’n beraad van die [[Visegrád-groep]], [[Duitsland]] en [[Frankryk]] in 2013]] ===Tweede regering (2010–2014)=== In die 2010 Hongaarse parlementêre verkiesing het Fidesz 52.7% van die stemme gewen en ’n tweederdemeerderheid in die parlement behaal. Hierdie meerderheid het grondwetlike veranderinge moontlik gemaak, insluitend die opstel van ’n nuwe grondwet in 2011, wat die vorige 1949-grondwet vervang het. Die nuwe kiesstelsel het die aantal parlementsetels van 386 tot 199 verminder. Die nuwe grondwet het op 1 Januarie 2012 in werking getree. In 2012 is ’n plat inkomste-belasting van 16% ingestel, saam met hervormings in pensioene, maatskaplike stelsels en die sentrale bankwetgewing. In 2014 het Hongarye ’n ooreenkoms met [[Rusland]] onderteken vir die uitbreiding van die Paks-kernkragsentrale, gefinansier deur ’n Russiese lening, sonder ’n openbare tenderproses. ===Derde regering (2014–2018)=== In die 2014 Hongaarse parlementêre verkiesing het Fidesz 133 van 199 setels gewen. In dieselfde jaar het Orbán die konsep van “onliberale demokrasie” bekendgestel. In 2014 het Orbán ook ’n voorgestelde internetbelasting en daaropvolgende protesoptogte in Hongarye in die gesig gestaar. Tydens die 2015 Europese migrasiekrisis het sy regering ’n grensheining met Serwië gebou en streng migrasiebeleid ingestel. Die EU se migrasie-kwotabeleid is deur Hongarye verwerp. In die 2015–2020 Europese migrasiekrisis-periode het Hongarye verskeie EU-regsgedinge oor asiel- en migrasiebeleid in die gesig gestaar. === Vierde regering (2018–2022) === In die 2018 Hongaarse parlementsverkiesing het die Fidesz–KDNP-alliansie weer ’n tweederdemeerderheid behaal en Orbán het eerste minister gebly. Die veldtog het gefokus op immigrasie en buitelandse invloed en is wyd beskou as ’n versterking van regse populisme in Europa. In 2018 het Orbán verklaar dat Hongarye nie “diverse” of “gemeng” moet word nie, met klem op nasionale en kulturele homogeniteit. In Maart 2020 het die parlement noodwetgewing aanvaar wat Orbán toegelaat het om per dekreet te regeer en verkiesings op te skort.<ref>{{Cite news |url=https://www.dw.com/en/hungary-passes-law-allowing-viktor-orban-to-rule-by-decree/a-52956243 |title=Hungary passes law allowing Viktor Orban to rule by decree|work=Deutsche Welle |date=30 Maart 2020}}</ref><ref>{{Cite news|last=Bayer|first=Lili|url=https://www.politico.eu/article/hungary-viktor-orban-rule-by-decree/|title=Hungary's Viktor Orbán wins vote to rule by decree|work=Politico|date=30 Maart 2020}}</ref> In 2021 is beheer van 11 staatsuniversiteite oorgedra na stigtings wat met Orbán-bondgenote verbind is.<ref>{{Cite news|last=Novak|first=Benjamin|date=28 April 2021|title=Hungary Transfers 11 Universities to Foundations Led by Orban Allies|work=The New York Times}}</ref> Die Mathias Corvinus Collegium het ook groot staatsbefondsing ontvang.<ref>{{Cite news|last=Hopkins|first=Valerie|date=28 Junie 2021|title=Campus in Hungary is Flagship of Orban's Bid to Create a Conservative Elite|work=The New York Times}}</ref> In 2021 het Orbán die EU se klimaatbeleid blameer vir stygende energiepryse tydens die Europese energiekrisis.<ref>{{cite news |title=The Green Brief: East-West EU split again over climate |work=Euractiv |date=20 Oktober 2021}}</ref> === Vyfde regering (2022–2026) === In die 2022 Hongaarse parlementsverkiesing het Fidesz weer ’n meerderheid gewen. Orbán het die oorwinning as beslissend beskryf te midde van die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|oorlog in Oekraïne]]. In 2022 het Orbán die “Great Replacement”-teorie bevorder en omstrede uitsprake oor “rasvermenging” gemaak, wat hy later as verwysend na kultuur verduidelik het.<ref>{{cite news |date=18 Mei 2022 |title=Orbán en US right to bond at CPAC in Hungary over 'great replacement' ideology |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jul/24/viktor-orban-against-race-mixing-europe-hungary|title=Orbán sparks outrage over 'race mixing' remarks|work=[[The Guardian]]|date=2022-07-24|access-date=2026-04-12|language=en}}</ref> Hy het EU-migrasiebeleid herhaaldelik gekritiseer en gepleit vir strenger grense en vinniger terugkeer van migrante.<ref>{{cite news |title='We never let them in': Hungary's PM Viktor Orbán demands new laws tackling migration |work=Euronews |date=6 September 2024}}</ref> Tydens die oorlog in Oekraïne het Orbán Rusland se inval veroordeel, maar EU-sanksies op Russiese energie gekritiseer weens Hongarye se afhanklikheid.<ref>{{cite news |date=3 Maart 2022 |title=Hungary will not veto EU sanctions on Russia – Orban |work=Reuters}}</ref> Hy het ook EU-militêre steun aan Oekraïne bevraagteken.<ref>{{Cite news |date=15 Desember 2023 |title=Hungary blocks €50bn of EU funding for Ukraine |work=BBC News}}</ref> Orbán het nouer bande met [[Volksrepubliek China|China]] ontwikkel deur die Belt and Road Initiative en samewerking met Xi Jinping se regering te ondersteun. Verhoudings met Oekraïne het versleg oor minderheidstaalregte, hoewel sekere regte later herstel is.<ref>{{cite news |date=11 Desember 2023 |title=Law restoring Hungarian minority's language rights adopted by Ukrainian Parliament |website=Telex.hu}}</ref> In 2024–2025 het spanning ontstaan oor Russiese olieverskaffing via Oekraïne, en Hongarye het alternatiewe roetes deur Kroasië verwerp. In buitelandse beleid het Orbán nouer bande met Turkye en die Organisasie van Turkse State bevorder en waarnemerstatus verkry.<ref>{{cite web |date=3 September 2018 |title=Hungary is ready for the opening of a new chapter in Hungarian-Turkic cooperation |website=miniszterelnok.hu|url=https://2015-2019.kormany.hu/en/the-prime-minister/news/hungary-is-ready-for-the-opening-of-a-new-chapter-in-hungarian-turkic-cooperation|access-date=2026-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20260412204429/https://2015-2019.kormany.hu/en/the-prime-minister/news/hungary-is-ready-for-the-opening-of-a-new-chapter-in-hungarian-turkic-cooperation|archive-date=2026-04-12|language=en}}</ref> In 2023–2025 het hy sterk steun vir Israel uitgespreek tydens die [[Israel-Hamas-oorlog|Gasa-oorlog]] en later aangekondig dat Hongarye uit die Internasionale Strafhof onttrek ná Benjamin Netanyahu se besoek.<ref>{{Cite web |date=3 April 2025 |title=Hungary withdraws from International Criminal Court during Netanyahu visit |website=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/articles/c807lm2003zo}}</ref> == Parlementêre verkiesing van 2026 == In die aand van 12 April 2026 het Viktor Orbán sy nederlaag in die parlementêre verkiesing erken en die oorwinning aan [[Péter Magyar]] toegegee.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election|title=Viktor Orbán concedes defeat as opposition wins Hungarian election|date=2026-04-12|website=[[The Guardian]]|language=en|access-date=2026-04-12}}</ref> Dit het die einde van Fidesz se lang bewind sedert 2010 aangedui en die begin van ’n nuwe politieke era in Hongarye ingelui. == Bibliografie == * {{cite book |title= Central and South-Eastern Europe 2004 |last= Bell |first= Imogen |publisher= Routledge | year = 2003 |isbn=978-1857431865}} * Fabry, Adam. "Neoliberalism, crisis and authoritarian–ethnicist reaction: The ascendancy of the Orbán regime." ''Competition & Change'' 23.2 (2019): 165–191. [https://www.academia.edu/download/63149994/Authoritarian_neoliberalism_in_Hungary_AF_FINAL.pdf online]{{dead link|date=November 2023|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * {{cite book |title= Orbán: Hungary's Strongman |last= Lendvai |first= Paul | publisher =Drukpers van die Universiteit van Oxford |year=2017 |isbn=978-0190874865 }} * {{cite book |title= Europe: I Struggle, I Overcome |last= Martens |first= Wilfried | publisher =Springer |year=2009 |isbn=978-3540892885}} * Metz, Rudolf, and Daniel Oross. "Strong Personalities’ Impact on Hungarian Party Politics: Viktor Orbán and Gábor Vona." in ''Party Leaders in Eastern Europe'' (Palgrave Macmillan, Cham, 2020) pp. 145–170. {{doi|10.1007/978-3-030-32025-6_7}} * Rydliński, Bartosz. "Viktor Orbán–First among Illiberals? Hungarian and Polish Steps towards Populist Democracy." ''Online Journal Modelling the New Europe'' 26 (2018): 95–107. [https://www.academia.edu/download/62293191/On-line-Journal-Modelling-the-New-Europe-2620200306-79541-sg92nj.pdf#page=96 online]{{dead link|date=November 2023|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * Szikra D. "Democracy and welfare in hard times: the social policy of the Orban Government in Hungary between 2010 and 2014" ''Journal of European Social Policy'' (2014) 24(5): 486–500. * Szilágyi, Anna, and András Bozóki. "Playing it again in post-communism: the revolutionary rhetoric of Viktor Orbán in Hungary." ''Advances in the History of Rhetoric'' 18.sup1 (2015): S153–S166. [https://www.researchgate.net/profile/Andras_Bozoki/publication/280531140_Playing_It_Again_in_Post-Communism/links/55b7b0b808aec0e5f4383590.pdf online] * Toomey, Michael. "History, nationalism and democracy: myth and narrative in Viktor Orbán's ‘illiberal Hungary’." ''New Perspectives. Interdisciplinary Journal of Central & East European Politics and International Relations'' 26.1 (2018): 87–108 [https://scholar.google.com/scholar?output=instlink&q=info:46ZyZbqVF4MJ:scholar.google.com/&hl=en&as_sdt=1,27&as_ylo=2000&scillfp=789365484778735468&oi=lleonline online]{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. == Verwysings == {{Verwysings}} {{commons category|Viktor Orbán}} {{s-start}} {{s-ppo}} {{s-new|rows=2|office}} {{s-ttl|title=Leier van Fidesz in die Nasionale Vergadering|years=1990–1993}} {{s-aft|rows=2|after=László Kövér}} |- {{s-ttl|title=President van [[Fidesz]]|years=1993–2000}} |- {{s-bef|before=János Áder}} {{s-ttl|title=President van [[Fidesz]]|years=2003–hede}} {{s-inc}} |- {{s-off}} {{s-bef|before=[[Gyula Horn]]}} {{s-ttl|title=[[Eerste minister]] van [[Hongarye]]|years=1998–2002}} {{s-aft|after=Péter Medgyessy}} |- {{s-bef|before=Gordon Bajnai}} {{s-ttl|title=Eerste minister van Hongarye|years=2010–hede}} {{s-inc}} {{s-end}} {{Europese Raad}} {{Leiers van NAVO-lidlande}} {{Huidige regeringshoofde}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Orban, Viktor}} [[Kategorie:Eerste Ministers van Hongarye]] [[Kategorie:Geboortes in 1963]] [[Kategorie:Lewende mense]] h96ep4u5lpackn24okrdio5ln33xahh 0 140290 2893313 2831889 2026-04-12T15:32:18Z Sobaka 328 opdateer 2893313 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Geordin Hill-Lewis | beeld = Geordin Hill-Lewis.jpg | beeldonderskrif = Hill-Lewis in 2023 | geboortenaam = Geordin Gwyn Hill-Lewis | geboortedatum = <!-- vul slegs in indien onderstaande drie velde onbekend is (geboortejaar, geboortemaand en geboortedag --> | geboortejaar = 1986 | geboortemaand = 12 | geboortedag = 31 | geboorteplek = [[Plettenbergbaai]], [[Kaapprovinsie]], [[Suid-Afrika]] | sterfdatum = | sterfplek = | party = [[Demokratiese Alliansie]] (2004–hede) | nasionaliteit = {{ZAF}} | orde = [[Burgemeester]] van die [[Stad Kaapstad]] | termynaanvang = 18 November 2021 | termyneinde = | vise = Eddie Andrews | voorganger = [[Dan Plato]] | opvolger = | orde2 = Adjunkleier van die [[Demokratiese Alliansie]] in die [[Wes-Kaap]] | termynaanvang2 = 11 November 2023 | termyneinde2 = | leier2 = Tertuis Simmers | voorganger2 = JP Smith | opvolger2 = | orde3 = Lid van die Kaapse Stadsraad | termynaanvang3 = 9 November 2021 | termyneinde3 = | voorganger3 = | opvolger3 = | orde4 = Skaduminister van Finansies | termynaanvang4 = 5 Junie 2019 | termyneinde4 = 9 November 2021 | leier4 = [[Mmusi Maimane]]<br/>[[John Steenhuisen]] | voorganger4 = [[David Maynier]] | opvolger4 = [[Dion George]] | orde5 = Skaduminister van Handel en Nywerheid | termynaanvang5 = 5 Junie 2014 | termyneinde5 = 1 Junie 2017 | leier5 = [[Mmusi Maimane]] | voorganger5 = [[Wilmot James]] | opvolger5 = [[Dean Macpherson]] | orde6 = Lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] | termynaanvang6 = 19 Augustus 2011 | termyneinde6 = 9 November 2021 | voorganger6 = [[Willem Doman]] | opvolger6 = Christopher Mario Fry | ouers = | eggenoot = Carla | kinders = 1 | alma_mater = [[Universiteit van Kaapstad]]<br/>[[Universiteit van Londen]] | religie = | handtekening = }} '''Geordin Hill-Lewis''' (gebore 31 Desember 1986) is 'n Suid-Afrikaanse politikus wat as [[burgemeester]] van die [[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Kaapstad]] verkies is op 18 November 2021. Hy dien ook sedert 12 April 2026 as die leier [[Demokratiese Alliansie]]. Hy het van November 2023 tot April 2026 as die adjunkleier van die party in die [[Wes-Kaap]] gedien. Hill-Lewis was vanaf 2011 tot 2021 'n DA-lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]]. Hy het as Adjunk-Skaduminister van Staatsdiens en Administrasie, Skadu-Adjunkminister van Handel en Nywerheid, Skaduminister van Handel en Nywerheid en laastens as Skaduminister van Finansies in die DA-skadukabinet gedien. ==Biografie== Hill-Lewis is in 1986 in [[Plettenbergbaai]] gebore. Sy gesin het na Kaapstad verhuis toe hy 'n jong seun was.<ref>{{Cite web|date=2021-09-27|title=Geordin Hill-Lewis, DA mayoral candidate: 'The Cape Independence movement is a huge compliment of the DA's track record'|url=https://www.biznews.com/leadership/2021/09/27/hill-lewis|access-date=2021-10-10|website=[[BizNews]].com|language=en-GB}}</ref> Hy is deur 'n enkel ma grootgemaak wat as 'n verpleegster gewerk het.<ref>{{Cite web|title=Get to know Geordin Hill-Lewis MP|url=https://www.da.org.za/get-to-know-geordin-hill-lewis-mp|access-date=2021-10-10|website=Democratic Alliance|language=en}}</ref> Hy het aan Hoërskool Edgemead gematrikuleer en daarna by die [[Universiteit van Kaapstad]] gestudeer waarvan hy gegradueer het met 'n honneursgraad in politiek, filosofie en ekonomie. Hy het later 'n meestersgraad in ekonomiese beleid aan die [[Universiteit van London]] behaal.<ref>{{Cite news|last=Tembo|first=Theolin|date=23 Augustus 2021|title=DA announces Geordin Hill-Lewis as its candidate to replace Dan Plato as Cape Town mayor|work=Independent Online|url=https://www.iol.co.za/capeargus/news/da-announces-geordin-hill-lewis-as-its-candidate-to-replace-dan-plato-as-cape-town-mayor-81c368a2-bb98-42ab-b4a9-6eaa550ad71d|access-date=23 Augustus 2021}}</ref> ==Politieke loopbaan== Hill-Lewis het tydens sy hoërskooljare polities aktief geraak. Tydens sy studentejare by die Universiteit van Kaapstad het hy die Demokratiese Alliansie Studente-organisasie (DASO) gestig. Hy het later as die as personeelhoof in die kantoor van voormalige Wes-Kaapse premier [[Helen Zille]] gewerk. ==Parlementslid== In Augustus 2011 is Hill-Lewis gekies om [[Willem Doman]] se setel in die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]] te vul.<ref>{{cite web |title=Hansard: Questions to the President, Jacob Zuma |url=https://pmg.org.za/hansard/18191/ |website=Parliamentary Monitoring Group |access-date=21 Augustus 2020}}</ref> Hy was net vier-en-twintig jaar en sewe maande oud toe hy die amp aanvaar het; hy het dus die jongste LP in die 4de Parlement (2009–2014) geraak.<ref>{{cite news |last1=Mpofu |first1=Michael |title=New batch of young bloods sworn in as MPs |url=https://www.iol.co.za/news/politics/new-batch-of-young-bloods-sworn-in-as-mps-1294537 |access-date=21 Oktober 2020 |newspaper=IOL |date=11 Mei 2012}}</ref> Hy is daarna deur die DA parlementêre leier [[Athol Trollip]] as adjunk-skaduminister van staatsdiens en administrasie aangewys.<ref>{{Cite web|title=DA: Statement by Geordin Hill-Lewis, Democratic Alliance shadow deputy minister of public service and administration, welcoming a move towards new anti-corruption legislation (15/09/2011)|url=https://www.polity.org.za/article/da-statement-by-geordin-hill-lewis-democratic-alliance-shadow-deputy-minister-of-public-service-and-administration-welcoming-a-move-towards-new-anti-corruption-legislation-15092011-2011-09-15|access-date=2021-10-10|website=www.polity.org.za|language=en}}</ref> In Februarie 2012 het nuutverkose DA parlementêre leier [[Lindiwe Mazibuko]] as skadu-adjunkminister van handel en nywerheid aangewys.<ref>{{cite news |title=DA's Athol Trollip gets Mazibuko's old portfolio |url=https://www.news24.com/citypress/SouthAfrica/News/DAs-Athol-Trollip-gets-Mazibukos-old-portfolio-20120201 |access-date=21 Oktober 2020 |newspaper=City Press |date=1 Februarie 2012}}</ref> Na die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2014|2014-verkiesing]] is Hill-Lewis deur [[Mmusi Maimane]] bevorder tot skaduminister van handel en nywerheid.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicsweb.co.za/party/the-das-shadow-cabinet--mmusi-maimane|title=The DA's shadow cabinet - Mmusi Maimane - PARTY &#124; Politicsweb|website=www.politicsweb.co.za}}</ref> Hy is in Junie 2017 as die personeelhoof in Maimane se kantoor aangestel.<ref>{{Cite web|url=https://www.da.org.za/2017/06/changes-da-shadow-cabinet/|title=Changes to DA Shadow Cabinet|website=Democratic Alliance}}</ref> Hill-Lewis is na die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019|2019-verkiesing]] as skaduminister van finansies aangewys.<ref>{{Cite web|url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/heres-the-das-shadow-cabinet-20190605|title=Here's the DA's 'shadow cabinet'|first=Jan|last=Gerber|website=News24}}</ref> In Desember 2020 is hy deur nuutverkose DA [[John Steenhuisen]] in die amp heraangewys.<ref>{{cite news |last1=Mazzone |first1=Natasha |title=DA announces new Shadow Cabinet that will bring Real Hope and Real Change |url=https://www.da.org.za/2020/12/da-announces-new-shadow-cabinet-that-will-bring-real-hope-and-real-change |access-date=5 Desember 2020 |agency=Democratic Alliance |date=5 Desember 2020}}</ref> Hill-Lewis het op 9 November 2021 uit die Nasionale Vergadering bedank ter voorbereiding van sy skuif na die Kaapse stadsraad.<ref>{{Cite web|date=12 November 2021|title=National Assembly Members (As on 12 November 2021)|url=https://static.pmg.org.za/211112_NA_MEMBERS_ALPHABETIC.pdf|access-date=13 November 2021|website=Parliamentary Monitoring Group}}</ref> ==Burgemeester van Kaapstad== Op 18 Augustus 2023 het DA leier John Steenhuisen vir Hill-Lewis as die DA se burgemeesterskandidaat vir die [[Stad Kaapstad]] vir die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2021|plaaslike verkiesing op 1 November 2021]] aangekondig.<ref>{{Cite web|title=DA announces Geordin Hill-Lewis as its candidate to replace Dan Plato as Cape Town mayor|url=https://www.iol.co.za/capeargus/news/da-announces-geordin-hill-lewis-as-its-candidate-to-replace-dan-plato-as-cape-town-mayor-81c368a2-bb98-42ab-b4a9-6eaa550ad71d|access-date=2021-08-23|website=www.iol.co.za|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Battle for Cape Town's mayorship begins as the DA and Good announce their picks|url=https://www.iol.co.za/weekend-argus/news/battle-for-cape-towns-mayorship-begins-as-the-da-and-good-announce-their-picks-b6779156-dfbf-4950-b122-9b9c891a51f4|access-date=2021-08-28|website=www.iol.co.za|language=en}}</ref> Die DA het hul meerderheid op die Kaapse Stadsraad in die verkiesing behou en hy is op 18 November 2021 deur die stadsraad as burgemeester verkies.<ref>{{Cite web|title=WATCH: Geordin Hill-Lewis officially becomes Cape Town's youngest mayor after council vote|url=https://www.iol.co.za/capeargus/news/watch-geordin-hill-lewis-officially-becomes-cape-towns-youngest-mayor-after-council-vote-b56e46eb-336d-41fa-8486-32085841e63f|access-date=2021-11-18|website=www.iol.co.za|language=en}}</ref> ==Verwysings== {{verwysings}} ==Notas== {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Geordin Hill-Lewis }} {{Burgemeesters van Kaapstad}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Hill-Lewis, Geordin}} [[Kategorie:Geboortes in 1986]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse burgemeesters]] [[Kategorie:Politici van die Demokratiese Alliansie]] [[Kategorie:Burgemeesters van Kaapstad]] f5rfqmio8jjfpk6y4zhw4gjq90yua4r 2893333 2893313 2026-04-12T16:13:29Z Aliwal2012 39067 /* Parlementslid */ 2893333 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Geordin Hill-Lewis | beeld = Geordin Hill-Lewis.jpg | beeldonderskrif = Hill-Lewis in 2023 | geboortenaam = Geordin Gwyn Hill-Lewis | geboortedatum = <!-- vul slegs in indien onderstaande drie velde onbekend is (geboortejaar, geboortemaand en geboortedag --> | geboortejaar = 1986 | geboortemaand = 12 | geboortedag = 31 | geboorteplek = [[Plettenbergbaai]], [[Kaapprovinsie]], [[Suid-Afrika]] | sterfdatum = | sterfplek = | party = [[Demokratiese Alliansie]] (2004–hede) | nasionaliteit = {{ZAF}} | orde = [[Burgemeester]] van die [[Stad Kaapstad]] | termynaanvang = 18 November 2021 | termyneinde = | vise = Eddie Andrews | voorganger = [[Dan Plato]] | opvolger = | orde2 = Adjunkleier van die [[Demokratiese Alliansie]] in die [[Wes-Kaap]] | termynaanvang2 = 11 November 2023 | termyneinde2 = | leier2 = Tertuis Simmers | voorganger2 = JP Smith | opvolger2 = | orde3 = Lid van die Kaapse Stadsraad | termynaanvang3 = 9 November 2021 | termyneinde3 = | voorganger3 = | opvolger3 = | orde4 = Skaduminister van Finansies | termynaanvang4 = 5 Junie 2019 | termyneinde4 = 9 November 2021 | leier4 = [[Mmusi Maimane]]<br/>[[John Steenhuisen]] | voorganger4 = [[David Maynier]] | opvolger4 = [[Dion George]] | orde5 = Skaduminister van Handel en Nywerheid | termynaanvang5 = 5 Junie 2014 | termyneinde5 = 1 Junie 2017 | leier5 = [[Mmusi Maimane]] | voorganger5 = [[Wilmot James]] | opvolger5 = [[Dean Macpherson]] | orde6 = Lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] | termynaanvang6 = 19 Augustus 2011 | termyneinde6 = 9 November 2021 | voorganger6 = [[Willem Doman]] | opvolger6 = Christopher Mario Fry | ouers = | eggenoot = Carla | kinders = 1 | alma_mater = [[Universiteit van Kaapstad]]<br/>[[Universiteit van Londen]] | religie = | handtekening = }} '''Geordin Hill-Lewis''' (gebore 31 Desember 1986) is 'n Suid-Afrikaanse politikus wat as [[burgemeester]] van die [[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Kaapstad]] verkies is op 18 November 2021. Hy dien ook sedert 12 April 2026 as die leier van die [[Demokratiese Alliansie]]. Hy het van November 2023 tot April 2026 as die adjunkleier van die party in die [[Wes-Kaap]] gedien. Hill-Lewis was vanaf 2011 tot 2021 'n DA-lid in die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]]. Hy het as Adjunk-Skaduminister van Staatsdiens en Administrasie, Skadu-Adjunkminister van Handel en Nywerheid, Skaduminister van Handel en Nywerheid en laastens as Skaduminister van Finansies in die DA-skadukabinet gedien. ==Biografie== Hill-Lewis is in 1986 in [[Plettenbergbaai]] gebore. Sy gesin het na Kaapstad verhuis toe hy 'n jong seun was.<ref>{{Cite web|date=2021-09-27|title=Geordin Hill-Lewis, DA mayoral candidate: 'The Cape Independence movement is a huge compliment of the DA's track record'|url=https://www.biznews.com/leadership/2021/09/27/hill-lewis|access-date=2021-10-10|website=[[BizNews]].com|language=en-GB}}</ref> Hy is deur 'n enkel ma grootgemaak wat as 'n verpleegster gewerk het.<ref>{{Cite web|title=Get to know Geordin Hill-Lewis MP|url=https://www.da.org.za/get-to-know-geordin-hill-lewis-mp|access-date=2021-10-10|website=Democratic Alliance|language=en}}</ref> Hy het aan Hoërskool Edgemead gematrikuleer en daarna by die [[Universiteit van Kaapstad]] gestudeer waarvan hy gegradueer het met 'n honneursgraad in politiek, filosofie en ekonomie. Hy het later 'n meestersgraad in ekonomiese beleid aan die [[Universiteit van London]] behaal.<ref>{{Cite news|last=Tembo|first=Theolin|date=23 Augustus 2021|title=DA announces Geordin Hill-Lewis as its candidate to replace Dan Plato as Cape Town mayor|work=Independent Online|url=https://www.iol.co.za/capeargus/news/da-announces-geordin-hill-lewis-as-its-candidate-to-replace-dan-plato-as-cape-town-mayor-81c368a2-bb98-42ab-b4a9-6eaa550ad71d|access-date=23 Augustus 2021}}</ref> ==Politieke loopbaan== Hill-Lewis het tydens sy hoërskooljare polities aktief geraak. Tydens sy studentejare by die Universiteit van Kaapstad het hy die Demokratiese Alliansie Studente-organisasie (DASO) gestig. Hy het later as die as personeelhoof in die kantoor van voormalige Wes-Kaapse premier [[Helen Zille]] gewerk. ==Parlementslid== In Augustus 2011 is Hill-Lewis gekies om Willem Doman se setel in die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]] te vul.<ref>{{cite web |title=Hansard: Questions to the President, Jacob Zuma |url=https://pmg.org.za/hansard/18191/ |website=Parliamentary Monitoring Group |access-date=21 Augustus 2020}}</ref> Hy was net vier-en-twintig jaar en sewe maande oud toe hy die amp aanvaar het; hy het dus die jongste LP in die 4de Parlement (2009–2014) geword.<ref>{{cite news |last1=Mpofu |first1=Michael |title=New batch of young bloods sworn in as MPs |url=https://www.iol.co.za/news/politics/new-batch-of-young-bloods-sworn-in-as-mps-1294537 |access-date=21 Oktober 2020 |newspaper=IOL |date=11 Mei 2012}}</ref> Hy is daarna deur die DA parlementêre leier [[Athol Trollip]] as adjunk-skaduminister van staatsdiens en administrasie aangewys.<ref>{{Cite web|title=DA: Statement by Geordin Hill-Lewis, Democratic Alliance shadow deputy minister of public service and administration, welcoming a move towards new anti-corruption legislation (15/09/2011)|url=https://www.polity.org.za/article/da-statement-by-geordin-hill-lewis-democratic-alliance-shadow-deputy-minister-of-public-service-and-administration-welcoming-a-move-towards-new-anti-corruption-legislation-15092011-2011-09-15|access-date=2021-10-10|website=www.polity.org.za|language=en}}</ref> In Februarie 2012 is die nuutverkose DA parlementêre leier [[Lindiwe Mazibuko]] as skadu-adjunkminister van handel en nywerheid aangewys.<ref>{{cite news |title=DA's Athol Trollip gets Mazibuko's old portfolio |url=https://www.news24.com/citypress/SouthAfrica/News/DAs-Athol-Trollip-gets-Mazibukos-old-portfolio-20120201 |access-date=21 Oktober 2020 |newspaper=City Press |date=1 Februarie 2012}}</ref> Na die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2014|2014-verkiesing]] is Hill-Lewis deur [[Mmusi Maimane]] bevorder tot skaduminister van handel en nywerheid.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicsweb.co.za/party/the-das-shadow-cabinet--mmusi-maimane|title=The DA's shadow cabinet - Mmusi Maimane - PARTY &#124; Politicsweb|website=www.politicsweb.co.za}}</ref> Hy is in Junie 2017 as die personeelhoof in Maimane se kantoor aangestel.<ref>{{Cite web|url=https://www.da.org.za/2017/06/changes-da-shadow-cabinet/|title=Changes to DA Shadow Cabinet|website=Democratic Alliance}}</ref> Hill-Lewis is na die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019|2019-verkiesing]] as skaduminister van finansies aangewys.<ref>{{Cite web|url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/heres-the-das-shadow-cabinet-20190605|title=Here's the DA's 'shadow cabinet'|first=Jan|last=Gerber|website=News24}}</ref> In Desember 2020 is hy deur nuutverkose DA [[John Steenhuisen]] in die amp heraangewys.<ref>{{cite news |last1=Mazzone |first1=Natasha |title=DA announces new Shadow Cabinet that will bring Real Hope and Real Change |url=https://www.da.org.za/2020/12/da-announces-new-shadow-cabinet-that-will-bring-real-hope-and-real-change |access-date=5 Desember 2020 |agency=Democratic Alliance |date=5 Desember 2020}}</ref> Hill-Lewis het op 9 November 2021 uit die Nasionale Vergadering bedank ter voorbereiding van sy skuif na die Kaapse stadsraad.<ref>{{Cite web|date=12 November 2021|title=National Assembly Members (As on 12 November 2021)|url=https://static.pmg.org.za/211112_NA_MEMBERS_ALPHABETIC.pdf|access-date=13 November 2021|website=Parliamentary Monitoring Group}}</ref> ==Burgemeester van Kaapstad== Op 18 Augustus 2023 is Hill-Lewis deur DA leier John Steenhuisen as die DA se burgemeesterskandidaat vir die [[Stad Kaapstad]] vir die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2021|plaaslike verkiesing op 1 November 2021]] aangekondig.<ref>{{Cite web|title=DA announces Geordin Hill-Lewis as its candidate to replace Dan Plato as Cape Town mayor|url=https://www.iol.co.za/capeargus/news/da-announces-geordin-hill-lewis-as-its-candidate-to-replace-dan-plato-as-cape-town-mayor-81c368a2-bb98-42ab-b4a9-6eaa550ad71d|access-date=2021-08-23|website=www.iol.co.za|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Battle for Cape Town's mayorship begins as the DA and Good announce their picks|url=https://www.iol.co.za/weekend-argus/news/battle-for-cape-towns-mayorship-begins-as-the-da-and-good-announce-their-picks-b6779156-dfbf-4950-b122-9b9c891a51f4|access-date=2021-08-28|website=www.iol.co.za|language=en}}</ref> Die DA het hul meerderheid op die Kaapse Stadsraad in die verkiesing behou en hy is op 18 November 2021 deur die stadsraad as burgemeester verkies.<ref>{{Cite web|title=WATCH: Geordin Hill-Lewis officially becomes Cape Town's youngest mayor after council vote|url=https://www.iol.co.za/capeargus/news/watch-geordin-hill-lewis-officially-becomes-cape-towns-youngest-mayor-after-council-vote-b56e46eb-336d-41fa-8486-32085841e63f|access-date=2021-11-18|website=www.iol.co.za|language=en}}</ref> ==Verwysings== {{verwysings}} ==Notas== {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Geordin Hill-Lewis }} {{Burgemeesters van Kaapstad}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Hill-Lewis, Geordin}} [[Kategorie:Geboortes in 1986]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse burgemeesters]] [[Kategorie:Politici van die Demokratiese Alliansie]] [[Kategorie:Burgemeesters van Kaapstad]] nixk7lelfysl75ino0b1fy2cyp9swck 2893415 2893333 2026-04-12T19:05:52Z Aliwal2012 39067 Leier van die [[Demokratiese Alliansie]] sedert 12 April 2026 2893415 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Geordin Hill-Lewis | beeld = Geordin Hill-Lewis.jpg | beeldonderskrif = Hill-Lewis in 2023 | geboortenaam = Geordin Gwyn Hill-Lewis | geboortedatum = | geboortejaar = 1986 | geboortemaand = 12 | geboortedag = 31 | geboorteplek = [[Plettenbergbaai]], [[Kaapprovinsie]], [[Suid-Afrika]] | sterfdatum = | sterfplek = | party = [[Demokratiese Alliansie]] (2004–hede) | nasionaliteit = {{ZAF}} | orde = Leier van die [[Demokratiese Alliansie]] | termynaanvang = 12 April 2026 | termyneinde = | vise = | voorganger = [[John Steenhuisen]] | opvolger = | orde1 = [[Burgemeester]] van die [[Stad Kaapstad]] | termynaanvang1 = 18 November 2021 | termyneinde1 = | vise1 = Eddie Andrews | voorganger1 = [[Dan Plato]] | opvolger1 = | orde2 = Adjunkleier van die [[Demokratiese Alliansie]] in die [[Wes-Kaap]] | termynaanvang2 = 11 November 2023 | termyneinde2 = 12 April 2026 | leier2 = Tertuis Simmers | voorganger2 = JP Smith | opvolger2 = ''vakant'' | orde3 = Lid van die Kaapse Stadsraad | termynaanvang3 = 9 November 2021 | termyneinde3 = | voorganger3 = | opvolger3 = | orde4 = Skaduminister van Finansies | termynaanvang4 = 5 Junie 2019 | termyneinde4 = 9 November 2021 | leier4 = [[Mmusi Maimane]]<br/>[[John Steenhuisen]] | voorganger4 = [[David Maynier]] | opvolger4 = [[Dion George]] | orde5 = Skaduminister van Handel en Nywerheid | termynaanvang5 = 5 Junie 2014 | termyneinde5 = 1 Junie 2017 | leier5 = [[Mmusi Maimane]] | voorganger5 = [[Wilmot James]] | opvolger5 = [[Dean Macpherson]] | orde6 = Lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] | termynaanvang6 = 19 Augustus 2011 | termyneinde6 = 9 November 2021 | voorganger6 = [[Willem Doman]] | opvolger6 = Christopher Mario Fry | ouers = | eggenoot = Carla | kinders = 1 | alma_mater = [[Universiteit van Kaapstad]]<br/>[[Universiteit van Londen]] | religie = | handtekening = }} '''Geordin Hill-Lewis''' (gebore 31 Desember 1986) is 'n Suid-Afrikaanse politikus wat as [[burgemeester]] van die [[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Kaapstad]] verkies is op 18 November 2021. Hy dien ook sedert 12 April 2026 as die leier van die [[Demokratiese Alliansie]]. Hy het van November 2023 tot April 2026 as die adjunkleier van die party in die [[Wes-Kaap]] gedien. Hill-Lewis was vanaf 2011 tot 2021 'n DA-lid in die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]]. Hy het as Adjunk-Skaduminister van Staatsdiens en Administrasie, Skadu-Adjunkminister van Handel en Nywerheid, Skaduminister van Handel en Nywerheid en laastens as Skaduminister van Finansies in die DA-skadukabinet gedien. == Biografie == Hill-Lewis is in 1986 in [[Plettenbergbaai]] gebore. Sy gesin het na Kaapstad verhuis toe hy 'n jong seun was.<ref>{{Cite web|date=2021-09-27|title=Geordin Hill-Lewis, DA mayoral candidate: 'The Cape Independence movement is a huge compliment of the DA's track record'|url=https://www.biznews.com/leadership/2021/09/27/hill-lewis|access-date=2021-10-10|website=[[BizNews]].com|language=en}}</ref> Hy is deur 'n enkel ma grootgemaak wat 'n verpleegster was.<ref>{{Cite web|title=Get to know Geordin Hill-Lewis MP|url=https://www.da.org.za/get-to-know-geordin-hill-lewis-mp|access-date=2021-10-10|website=Democratic Alliance|language=en}}</ref> Hy het aan Hoërskool Edgemead gematrikuleer en daarna by die [[Universiteit van Kaapstad]] gestudeer waarvan hy gegradueer het met 'n honneursgraad in politiek, filosofie en ekonomie. Hy het later 'n meestersgraad in ekonomiese beleid aan die [[Universiteit van London]] behaal.<ref>{{Cite news|last=Tembo|first=Theolin|date=23 Augustus 2021|title=DA announces Geordin Hill-Lewis as its candidate to replace Dan Plato as Cape Town mayor|work=Independent Online|url=https://www.iol.co.za/capeargus/news/da-announces-geordin-hill-lewis-as-its-candidate-to-replace-dan-plato-as-cape-town-mayor-81c368a2-bb98-42ab-b4a9-6eaa550ad71d|access-date=23 Augustus 2021}}</ref> == Politieke loopbaan == Hill-Lewis het tydens sy hoërskooljare polities aktief geraak. Tydens sy studentejare by die Universiteit van Kaapstad het hy die Demokratiese Alliansie Studente-organisasie (DASO) gestig. Hy het later as die as personeelhoof in die kantoor van voormalige Wes-Kaapse premier [[Helen Zille]] gewerk. === Parlementslid === In Augustus 2011 is Hill-Lewis gekies om Willem Doman se setel in die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]] te vul.<ref>{{cite web |title=Hansard: Questions to the President, Jacob Zuma |url=https://pmg.org.za/hansard/18191/ |website=Parliamentary Monitoring Group |access-date=21 Augustus 2020}}</ref> Hy was net vier-en-twintig jaar en sewe maande oud toe hy die amp aanvaar het; hy het dus die jongste LP in die 4de Parlement (2009–2014) geword.<ref>{{cite news |last1=Mpofu |first1=Michael |title=New batch of young bloods sworn in as MPs |url=https://www.iol.co.za/news/politics/new-batch-of-young-bloods-sworn-in-as-mps-1294537 |access-date=21 Oktober 2020 |newspaper=IOL |date=11 Mei 2012}}</ref> Hy is daarna deur die DA parlementêre leier [[Athol Trollip]] as adjunk-skaduminister van staatsdiens en administrasie aangewys.<ref>{{Cite web|title=DA: Statement by Geordin Hill-Lewis, Democratic Alliance shadow deputy minister of public service and administration, welcoming a move towards new anti-corruption legislation (15/09/2011)|url=https://www.polity.org.za/article/da-statement-by-geordin-hill-lewis-democratic-alliance-shadow-deputy-minister-of-public-service-and-administration-welcoming-a-move-towards-new-anti-corruption-legislation-15092011-2011-09-15|access-date=2021-10-10|website=www.polity.org.za|language=en}}</ref> In Februarie 2012 is die nuutverkose DA parlementêre leier [[Lindiwe Mazibuko]] as skadu-adjunkminister van handel en nywerheid aangewys.<ref>{{cite news |title=DA's Athol Trollip gets Mazibuko's old portfolio |url=https://www.news24.com/citypress/SouthAfrica/News/DAs-Athol-Trollip-gets-Mazibukos-old-portfolio-20120201 |access-date=21 Oktober 2020 |newspaper=City Press |date=1 Februarie 2012}}</ref> Na die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2014|2014-verkiesing]] is Hill-Lewis deur [[Mmusi Maimane]] bevorder tot skaduminister van handel en nywerheid.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicsweb.co.za/party/the-das-shadow-cabinet--mmusi-maimane|title=The DA's shadow cabinet - Mmusi Maimane - PARTY &#124; Politicsweb|website=www.politicsweb.co.za}}</ref> Hy is in Junie 2017 as die personeelhoof in Maimane se kantoor aangestel.<ref>{{Cite web|url=https://www.da.org.za/2017/06/changes-da-shadow-cabinet/|title=Changes to DA Shadow Cabinet|website=Democratic Alliance}}</ref> Hill-Lewis is na die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019|2019-verkiesing]] as skaduminister van finansies aangewys.<ref>{{Cite web|url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/heres-the-das-shadow-cabinet-20190605|title=Here's the DA's 'shadow cabinet'|first=Jan|last=Gerber|website=News24}}</ref> In Desember 2020 is hy deur nuutverkose DA [[John Steenhuisen]] in die amp heraangewys.<ref>{{cite news |last1=Mazzone |first1=Natasha |title=DA announces new Shadow Cabinet that will bring Real Hope and Real Change |url=https://www.da.org.za/2020/12/da-announces-new-shadow-cabinet-that-will-bring-real-hope-and-real-change |access-date=5 Desember 2020 |agency=Democratic Alliance |date=5 Desember 2020}}</ref> Hill-Lewis het op 9 November 2021 uit die Nasionale Vergadering bedank ter voorbereiding van sy skuif na die Kaapse stadsraad.<ref>{{Cite web|date=12 November 2021|title=National Assembly Members (As on 12 November 2021)|url=https://static.pmg.org.za/211112_NA_MEMBERS_ALPHABETIC.pdf|access-date=13 November 2021|website=Parliamentary Monitoring Group}}</ref> === Burgemeester van Kaapstad === Op 18 Augustus 2023 is Hill-Lewis deur DA-leier John Steenhuisen as die DA se burgemeesterskandidaat vir die [[Stad Kaapstad]] vir die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2021|plaaslike verkiesing op 1 November 2021]] aangekondig.<ref>{{Cite web|title=DA announces Geordin Hill-Lewis as its candidate to replace Dan Plato as Cape Town mayor|url=https://www.iol.co.za/capeargus/news/da-announces-geordin-hill-lewis-as-its-candidate-to-replace-dan-plato-as-cape-town-mayor-81c368a2-bb98-42ab-b4a9-6eaa550ad71d|access-date=2021-08-23|website=www.iol.co.za|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Battle for Cape Town's mayorship begins as the DA and Good announce their picks|url=https://www.iol.co.za/weekend-argus/news/battle-for-cape-towns-mayorship-begins-as-the-da-and-good-announce-their-picks-b6779156-dfbf-4950-b122-9b9c891a51f4|access-date=2021-08-28|website=www.iol.co.za|language=en}}</ref> Die DA het hul meerderheid op die Kaapse Stadsraad in die verkiesing behou en hy is op 18 November 2021 deur die stadsraad as burgemeester verkies.<ref>{{Cite web|title=WATCH: Geordin Hill-Lewis officially becomes Cape Town's youngest mayor after council vote|url=https://www.iol.co.za/capeargus/news/watch-geordin-hill-lewis-officially-becomes-cape-towns-youngest-mayor-after-council-vote-b56e46eb-336d-41fa-8486-32085841e63f|access-date=2021-11-18|website=www.iol.co.za|language=en}}</ref> ==Verwysings== {{verwysings}} ==Notas== {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Geordin Hill-Lewis }} {{Burgemeesters van Kaapstad}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Hill-Lewis, Geordin}} [[Kategorie:Geboortes in 1986]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse burgemeesters]] [[Kategorie:Politici van die Demokratiese Alliansie]] [[Kategorie:Burgemeesters van Kaapstad]] 1yvbfaiep8b30n6rmgihzqo62so7quw 0 184589 2893189 2431420 2026-04-12T13:53:02Z Jcb 223 2893189 wikitext text/x-wiki '''Atleetvoet (tinea pedis)''' is 'n bekende velinfeksie wat deur 'n swam veroorsaak word. Tekens en simptome sluit dikwels jeuk, krake en 'n rooierigheid in. In seldsame gevalle sal daar blase op die voet verskyn. Atleetvoet kan enige deel van die voet affekteer, maar die swam groei oor die algemeen tussen die tone en onder die voet. <ref name="CDC2015Sym">{{cite web |title=Symptoms of Ringworm |url=https://www.cdc.gov/fungal/diseases/ringworm/symptoms.html |website=CDC |access-date=24 Januarie 2016 |date=6 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200401184120/https://www.cdc.gov/fungal/diseases/ringworm/symptoms.html |archive-date=1 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dieselfde [[swam]] kan ook op hande en en onder naels groei. Dit is'n lid van die groep van siektes wat bekend staan as tinea.<ref name="BMJ2012">{{cite journal|last1=Moriarty|first1=B|last2=Hay|first2=R|last3=Morris-Jones|first3=R|title=The diagnosis and management of tinea|journal=BMJ|volume=345|issue=7|pages=e4380|date=July 2012|pmid=22782730|doi=10.1136/bmj.e4380}}</ref>[[Lêer:Athlete's_foot.JPG|duimnael|Atleetvoet]] Atleetvoet word veroorsaak deur 'n aantal verskillende swamme. <ref name="CDC2009Hyg">{{cite web |title=Hygiene-related Diseases |url=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/athletes_foot.html |website=CDC |access-date=24 Januarie 2016 |date=24 Desember 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200425052128/https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/athletes_foot.html |archive-date=25 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit sluit spesies van ''Trichophyton'', ''Epidermophyton'', en ''Microsporum ''in.<ref name="K2015">{{cite journal|last1=Kaushik|first1=N|last2=Pujalte|first2=GG|last3=Reese|first3=ST|title=Superficial Fungal Infections.|journal=Primary care|date=Desember 2015|volume=42|issue=4|pages=501–16|pmid=26612371|doi=10.1016/j.pop.2015.08.004}}</ref> Die swam word gewoonlik opgedoen deur kontak met besmette vel, of swamme in die omgewing. Algemene plekke waar die swamme leef is naby [[swembad]]dens en in die kleedkamers.<ref name="Hawkins2014">{{cite journal|last1=Hawkins|first1=DM|last2=Smidt|first2=AC|title=Superficial fungal infections in children|journal=Pediatric clinics of North America|date=April 2014|volume=61|issue=2|pages=443–55|pmid=24636655|doi=10.1016/j.pcl.2013.12.003}}</ref> Hulle kan ook versprei word deur diere.  Voorkoming kan plaasvind deur om nie kaalvoet in openbare storte te loop nie, toonnaels kort te hou en daagliks skoon sokkies aan te trek.<ref name="CDC2015Peo">{{cite web |title=People at Risk for Ringworm |url=https://www.cdc.gov/fungal/diseases/ringworm/risk-prevention.html |website=CDC |date=6 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200425045649/https://www.cdc.gov/fungal/diseases/ringworm/risk-prevention.html |archive-date=25 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Tydens besmetting moet voete droog gehou word. Die kondisie word behandel met antifungusmedikasie, per mond of plaaslik aangewend. Atleetvoet is die eerste keer in 1908 as 'n mediese term omskryf. 15% van die wêreld se bevolking word geaffekteer deur atleetvoet.<ref name="Bell2012">{{cite journal|last=Bell-Syer|first=SE|author2=Khan, SM|author3=Torgerson, DJ|title=Oral treatments for fungal infections of the skin of the foot|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|date=17 October 2012|volume=10|pages=CD003584|pmid=23076898|doi=10.1002/14651858.CD003584.pub2|editor1-last=Bell-Syer|editor1-first=Sally EM}}</ref> Mans is oor die algemeen meer vatbaar vir atleetvoet as vroue. Dit kom die meesdikwels in ouer kinders of jonger volwassenes voor. Deur die geskiedenis was atleetvoet 'n seldsame toestand, wat sedert die 1900's al hoe meer begin verskyn het, heel waarskynlik as gevolg van die toenemende gebruik van skoene, oefenklubs, oorlog en reis.<ref>{{cite book|authors=Mahmoud A. Ghannoum, John R.|title=Antifungal Therapy.|date=2009|publisher=Informa Healthcare|location=New York|isbn=9780849387869|page=258|url=https://books.google.com/books?id=kk_vBQAAQBAJ&pg=PA258|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160130160134/https://books.google.com/books?id=kk_vBQAAQBAJ&pg=PA258|archivedate=30 January 2016|df=dmy-all}}</ref> == Tekens en simptome == Atleetvoet word in vier kategorieë verdeel: chroniese interdigitale atleetvoet; plantare (chroniese skubberigheid) atleetvoet; akute ulseratiewe tinea pedis; en vesiculobullous atleetvoet.<ref>{{cite web |url=http://dermatology.about.com/cs/fungalinfections/a/athletesfoot.htm |title=Athlete's Foot |access-date=26 Mei 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052437/http://dermatology.about.com/cs/fungalinfections/a/athletesfoot.htm |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Sports">{{cite journal|last1=TIougan|first1=BE|last2=Mancini|first2=AJ|last3=Mandell|first3=JA|last4=Cohen|first4=DE|last5=Sanchez|first5=MR|title=Skin conditions in figure skaters, ice-hockey players and speed skaters: part II – cold-induced, infectious and inflammatory dermatoses|journal=Sports Medicine|volume=41|issue=11|pages=967–984|date=November 2011|pmid=21985216|doi=10.2165/11592190-000000000-00000}}</ref> "Interdigitale" atleetvoet beteken dat dit tussen die tone voorkom. "Plantare" atleetvoet verwys na die voetsool. Ulseratiewe atleetvoet sluit skubberige letsels in. "Vesiculobullous" word gekenmerk deur vesikels en blase.  Atleetvoet kom oor die algemeen voor tussen die tone (interdigitale atleetvoet). <ref name="Hasan2004">{{cite journal|author=Al Hasan M|author2=Fitzgerald SM|author3=Saoudian M|author4=Krishnaswamy G|title=Dermatology for the practicing allergist: Tinea pedis and its complications|journal=Clinical and Molecular Allergy|volume=2|issue=1|pages=5|year=2004|pmid=15050029|doi=10.1186/1476-7961-2-5|url=http://www.clinicalmolecularallergy.com/content/2/1/5|pmc=419368|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070630124025/http://www.clinicalmolecularallergy.com/content/2/1/5|archivedate=30 June 2007|df=dmy-all}}</ref><ref name="pmid12537173">{{cite journal|author=Hainer BL|title=Dermatophyte infections|journal=American Family Physician|volume=67|issue=1|pages=101–8|year=2003|pmid=12537173}}</ref><ref name="pmid10607333">{{cite journal|author=Hirschmann JV|author2=Raugi GJ|title=Pustular tinea pedis|journal=Journal of the American Academy of Dermatology|volume=42|issue=1 Pt 1|pages=132–133|year=2000|pmid=10607333|doi=10.1016/S0190-9622(00)90022-7}}</ref> Voorvalle van interdigitale atleetvoet wat veroorsaak word deur die fungi, ''Trichophyton rubrum,'' kan moontlik sonder simptome wees, juk, of die vel tussen die tone kan rooi vertoon. Akute ulseratiewe atleetvoet wat deur die fungi,''T. mentagrophytes, ''veroorsaak word, gaan gepaard met pyn en gebarste vel en 'n vreemde reuk as gevolg van die bakteriële infeksie. Plantare atleetvoet word ook deur die fungus ''T. rubrum'' veroorsaak. Sommige areas van die voet sal rooi vertoon en die voetsool is bedek en poeieragtige barsies. Vesiculobullous atleetvoet is minder algemeen en word gewoonlik veroorsaak deur die fungus ''T. mentagrophytes''. Dit word gekenmerk deur 'n skielike uitbraak van jeukerigheid en blase wat op die sool van die voet verskyn. === Komplikasies === Soos die siekte vorder kan die vel bars, wat lei tot bakteriese velinfeksie en inflammasie van die limfvate.<ref name="MerckPro">[http://www.merckmanuals.com/professional/dermatologic_disorders/fungal_skin_infections/tinea_pedis.html The Merck Manual Professional Edition tinea pedis page] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150128113155/http://www.merckmanuals.com/professional/dermatologic_disorders/fungal_skin_infections/tinea_pedis.html|date=28 Januarie 2015}}. Besoek 16 Januarie 2015.</ref> Indien dit nie behandel word nie, kan atleetvoet versprei na die toonnaels. Die swam word gevoed deur die keratien wat in naels gevind word.  <ref name="NHS1">National Health Service webpage on [http://www.nhs.uk/conditions/Athletes-foot/Pages/Introduction.aspx Athlete's Foot] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150114062758/http://www.nhs.uk/conditions/Athletes-foot/Pages/Introduction.aspx|date=14 Januarie 2015}}. Besoek 14 Januarie 2015.</ref><ref name="Flint2014">{{cite journal|last1=Flint|first1=WW|last2=Cain|first2=JD|title=Nail and skin disorders of the foot|journal=The Medical clinics of North America|date=Maart 2014|volume=98|issue=2|pages=213–25|pmid=24559870|doi=10.1016/j.mcna.2013.11.002}}</ref> Atleetvoet kan jeukerigheid veroorsaak. Deur te krap word verdere skade aan die [[vel]] veroorsaak en die toestand word vererger, omdat die swam sodoende makliker versprei. In sommige gevalle kan oop wonde ontstaan as gevolg van die gasheer wat krap, wat lei tot bakteriële infeksie. Dit alles veroorsaak dat die genesingsproses uitgerek word.   Indien die gasheer krap kan die swam ook versprei na die vingers en onder die vingernaels. Indien dit nie gou genoeg gewas word nie, word die vingers ook geïnfekteer. Deur te krap kan die geïnfekteerde vel afval en in die omgewing en verdere verspreiding veroorsaak. == Oorsake == Atleetvoet is 'n vorm van dermatofitosis (swaminfeksie van die vel). Die swam lewe onder die lae van dooie vel en teer op keratien.  Dermatofiete is parasitiese swamme wat verkies om hulself in die menslike liggaam te huisves.  === Oordrag === Volgens die [[Verenigde Koninkryk]] se Nasionale Gesondheidsdiens is atleetvoet baie aansteeklik en kan versprei word deur middel van direkte en indirekte kontak. <ref name="NHS2">[http://www.nhs.uk/Conditions/Athletes-foot/Pages/Causes.aspx National Health Service's webpage on Athlete's Foot causes] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150114110439/http://www.nhs.uk/Conditions/Athletes-foot/Pages/Causes.aspx|date=14 Januarie 2015}}</ref> Die siekte versprei deur direk met die infeksie in kontak te kom, byvoorbeeld deur aanraking. Indirek word dit versprei deur besmette items soos klere of handdoeke; of oppervlaktes soos die badkamer, stort of kleedkamervloere. Besmette dele van die vel brokkel af en so vind verspreiding plaas deur kouse, skoene, lakens, wasbakke, storte of troeteldiere.  [[Lêer:Athlete's_Foot_Fungus_microscope.jpg|alt=A|duimnael|Atleetvoetfungi soos gesien deur 'n mikroskoop]] === Risikofaktore === Verdere risikofaktore vir die verspreiding van atleetvoet is 'n verswakte [[immuunstelsel]], soos in die geval van [[diabetes]] of [[MIV/vigs in Suid-Afrika|MIV/Vigs]].<ref name="MerckRisk">[http://www.merckmanuals.com/professional/dermatologic_disorders/fungal_skin_infections/tinea_pedis.html The Merck Manual Professional Edition. Tinea Pedis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150128113155/http://www.merckmanuals.com/professional/dermatologic_disorders/fungal_skin_infections/tinea_pedis.html|date=28 Januarie 2015}}</ref> == Diagnose == Atleetvoet word gewoonlik gediagnoseer deur 'n fisiese ondersoek en deur na die pasiënt se mediese geskiedenis te kyk. Diagnose word oor die algemeen gemaak op grond van die tekens en simptome, maar dit kan bevestig word óf deur mikrobiese organismes of met behulp van 'n [[mikroskoop]]. == Verwysings == {{Verwysings|3}} fc60zttsiq4d14u53dzwgvi8qrn8a12 0 217020 2893289 2624699 2026-04-12T15:15:27Z Aliwal2012 39067 2893289 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Televisiereeks|reeksnaam=''Spoorloos''|onderskrif=|reeksnaam_2=|genre=Drama|formaat=|skepper=[[kykNET]]|ontwikkelaar=Ilse van Hemert|skrywer=Ilse van Hemert, Willem Grobler, Beyers de Vos & Christo Davids|regisseur=|kreatiewe regisseur=|aanbieder=|beoordelaars=|stemme=|verteller=|temamusiekkomponis=Brendan Jury|openingstema=|afsluitingstema=|komponis=|oorsprongsland={{vlagland|Suid-Afrika}}|taal=[[Afrikaans]]|aantal_seisoene=4|aantal_episodes=39|episodelys=|uitvoerende_vervaardiger=|vervaardiger=Stan Joseph & Ilse van Hemert|redigeerder=|lokasie=|kinematografie=Gavin Sterley|kamera=Mbali Mkhwanazi & Amelia Henning|looptydperk=48 minute <small>(omtrent)</small>|maatskappy=Ochre Moving Pictures|verspreider=|netwerk=[[kykNET]]|beeldformaat=HD|klankformaat=|eerste_lopie=|eerste_uitsending={{Begindatum|2018|10|9|df=y}}|laaste_uitsending=|status=|voorafgegaan_deur=|opgevolg_deur=|verwant=|webwerf=|produksiewebwerf=|produksie-bestuurder=Mighty Masha|beeld=[[Lêer:Spoorloos-300x160.jpg]]|kamera_regie=Bradley Divine|redigering=Natalie Varoy}} '''''Spoorloos''''' is 'n TV-dramareeks, geïnspireer deur ''Daddy Longlegs'', 'n boek deur die Suid-Afrikaanse skrywer Vernon Baumann. Die reeks is vanaf 9 Oktober 2018 op [[KykNET]] ([[DStv]] kanaal 144) uitgesaai. * '''Elke seisoen van die reeks bevat 'n nuwe storielyn en nuwe karakters.''' * '''Reeks 1:''' Die storie speel af in die dorpie Digtersdal in die Oos-Kaap. Dis 'n spookdorp op soek na genesing en herlewing, maar na dertien jaar se onopgeloste raaisels keer die reeksmoordenaar van destyds skielik terug. Om hom op te spoor, moet 'n speurder en joernalis al die ou wonde oopkrap. Terselfdertyd is daar ook drie kinders van die dorp wat die monster probeer vastrek, met familie-intriges soos net 'n klein dorpie kan hê. * '''Reeks 2:''' In hierdie seisoen word die storie vertel met nuwe karakters, en ook sy eie, nuwe storielyn. Adam se ontwaking wek baie belangstelling, maar nie almal is ewe bly dat dit gebeur het nie. Daar is 'n vrou wat in die hospitaal rondsluip en die dokter is oënskynlik baie senuagtig. Wanneer Adam later 'n traumatiese gebeurtenis onthou, besluit hy om self te probeer uitvind wat die aand van die motorongeluk gebeur het. Het dit enigiets te doen met die skoolmeisies wat van heksery verdink is? * '''Reeks 3:''' ’n Baba verdwyn van ’n plaas in die Noord-Kaap. Haar ouers word dood aangetref. Beide die oppasser en die baba is spoorloos. Wat het daardie verskriklike nag gebeur? Wie het die ouers vermoor en hoekom is die dogtertjie ontvoer? * '''Reeks 4:''' Stefan Claassen se lewe word in chaos gedompel wanneer 'n toevallige ontmoeting met sy lang verlore liefde nie net sy gevoelens vir haar opnuut laat opvlam nie, maar hom in 'n web van bedrog intrek wanneer sy vermis raak. '''''Spoorloos''''' word Dinsdagaande om 20h00 op KykNET uitgesaai en is ook op [[Showmax]] beskikbaar. == Reekse == {{Reeksoorsig|begin1={{Begindatum|2018|10|9|df=y}}|einde1={{Begindatum|2019|1|1|df=y}}|episodes1=13|kleur1=#4D8C57|skakel1=<includeonly>Lys van Spoorloos episodes</includeonly>#Reeks 1 (2018)|begin2={{Begindatum|2020|7|14|df=y}}|episodes2=10|kleur2=#39A78E|skakel2=<includeonly>Lys van Spoorloos episodes</includeonly>#Reeks 2 (2020)|skakel3=<includeonly>Lys van Spoorloos episodes</includeonly>#Reeks 3 (2021)|kleur3=#8F9779|begin3={{Begindatum|2021|7|6|df=y}}|einde2={{Begindatum|2020|9|15|df=y}}|episodes3=8|einde3={{Begindatum|2021|8|24|df=y}}|skakel4=<includeonly>Lys van Spoorloos episodes</includeonly>#Reeks 4 (2022)|kleur4=#8DD9CC|episodes4=8|begin4={{Begindatum|2022|7|19|df=y}}|einde4={{Begindatum|2022|9|6|df=y}} }} == Rolverdeling == === Reeks 1 === * [[Deon Coetzee]] as Werner Malan * Catriona Andrew as Angelique Malan * Francois Jacobs as Werner Jr. Malan * [[Amalia Uys]] as Lara Malan * Niel Slabbert as Jan-Gustav Malan * Ludwig Binge as Ian Vos * Wilmien Rossouw as Frieda Vos * Ruan Wessels as Basjan * Zane Meas as Adam Arendse * Charl Fleurs as Keagan Arendse * Eric Bouwer as De Wet * Kim Syster as Sonja Landman * [[Lieb Bester]] as Gert Neethling * [[Elsabé Daneel]] as Magda Neethling * Kagiso Rathebe as Sibusiso Jele * Sibulele Gcilitshana as Lusanda Miya * Ashley Taylor as Deon Prinsloo * Morné Visser as Ds. Els * André Odendaal as Piet 'Pille' Taljaart * Ineke van der Merwe as Esti Taljaart * [[Hannes van Wyk]] as Mnr. Immelman * [[Lizz Meiring]] as Marie Fick * SK Sombokwe as Fezile Grootboom * Hendrey Smit as Sarel === Reeks 2 === * Andahr Cotton as Adam Prinsloo * [[Gérard Rudolf]] as Frans Prinsloo * Lee Visagie as Christa Viljoen * Nastassja Pretorius as Yvette Strachan * Charlotte Butler as Ouma Sannie * Hanli Rolfes as Liesl Brand * [[Philip Moolman]] as Gawie Brand * Johan Baird as Dr. Geoff Lombaard * Adriana Tollig as Roelien Lombaard * Ruan Blum as Ben de Jager * Jacques Gombault as Nardus de Jager * Bertha Le Roux-Wahl as Erna de Jager * [[Elma Postma]] as Isabel Vosloo * Luandri Reynders as Bettie Vosloo * Lara Botha as Janine Groottes * Ilse-Lee van Niekerk as Heleen Prinsloo * Huey Louw as Hannes Jacobs * Alyzzander Fourie as Stoney Mostert * Carla-Marie Myburgh as Wanda Mostert * Marilize van Wyk as Lucy Williams * Dillan Park as Leo Williams * Zane Meas as Dr. Booysen * Eloise Cupido as suster Van Wyk * Eloise Clasen as Dr. Havenga * Vuyelwa Booi as adjudant Nkonyeni * Jade Morey as Sané van Staden * Stanzi Malan as Monique Alberts * Donovan Pietersen as sersant * Neels Classen as Dominee * Ruanco Uekermannn as seun-Adam * Stefan Grobeler as seun-Ben * Christo Davids as joernalis * Peter Clark as Dawie Vosloo * Charlene Prinsloo as juffrou Davids * Dontae Luke Spykerman as kleuter Mostert === Reeks 3 === * Jane de Wet as Adri van Tonder * Diaan Lawrenson as Joey Steyn * Stiaan Smith as Daniel Steyn * Wayne van Rooyen as Simon April * Annebell Kohl as Liena April * [[Franci Swanepoel]] as Therese van Tonder * Brent Vermeulen as Xander Malherbe * Donovan Pietersen as Tonie * Brandon Eloff as Larry Silkowitz * Izel Bezuidenhout as Giselle * Jakkie Groenewald as Francois Struwig * Neels Claase as Nick Malherbe * Zelda Roelofs as Mari Malherbe * Brandon Eloff as Larry Silkowitz === Reeks 4 === * [[Bobby van Jaarsveld]] as Stefan Claassen * Izel Bezuidenhout as Emma Eloff * [[Armand Aucamp]] as Lucas Eloff * Tiaan Slabbert as Phillip Naudé * Leché Joubert * [[Deon Coetzee]] as Freek Lambrecht * [[Hannes van Wyk]] * Marisa Drummond as Cobie Lambrecht * Robyn Rossouw as Belinda Paige * Ilse Klink as Melanie Paige * Brendan Daniels as George Paige * Esmeralda Bihl as Sylvia September * Donovan Pietersen as Darryl September == Episodes == === Reeks 1 (2018) === {{Episodetabel|agtergrond=#4D8C57|algeheel=6|reeks=6|titel=58|uitsaaidatum=30|titelT=Episode|episodes={{Episodelys | EpisodeNommer = 1 | EpisodeNommer2 = 1 | RTitel = Jan-Gustav en Keagan, gewaar iemand of iets wat in die riete by die rivier skuil. Kort daarna verdwyn 'n kind spoorloos. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2018|10|9|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 2 | EpisodeNommer2 = 2 | RTitel = Die dorp is in rep en roer: die reeksmoordenaar van destyds is mos begrawe; Frikkie se verdwyning kan nie sy werk wees nie. Speurders uit Johannesburg word ontbied en Ian Vos gaan huistoe. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2018|10|16|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 3 | EpisodeNommer2 = 3 | RTitel = Die bandopname word opgespoor en S'bu en Deon jaag daarmee na PE. Sonja word weggejaag uit die stasie as sy haar hulp aanbied. Esti en Jan-Gustav probeer die ondier uit sy skuilplek lok. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2018|10|23|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 4 | EpisodeNommer2 = 4 | RTitel = Die dorp lees die Gazette voorblad en word opgesweep deur paniek en vrees. Gert waarsku vir Werner dat die polisie weer vir Piet Pille verdink, die mechanic wat dwelms verkoop – Esti se pa. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2018|10|30|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 5 | EpisodeNommer2 = 5 | RTitel = Keagan besef die ondier is 'n hoërskool seun met die naam Basjan, wat vreemd optree. Mev Dominee probeer vir Esti in 'n "fraai" dogtertjie verander. Die kinders wil meer uitvind oor Basjan. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2018|11|6|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 6 | EpisodeNommer2 = 6 | RTitel = Die kinders besef Basjan se lewe is in gevaar en steek hom weg in die dorp, in 'n leë bus wrak. Basjan staar na die huis oorkant die skrootwerf – 'n herinnering roer as hy vir Ian sien. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2018|11|13|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 7 | EpisodeNommer2 = 7 | RTitel = Die dorp reageer op die nasionale nuusberig oor Frikkie. Dis Jan-Gustav se verjaarsdag. Ian sien die 13 op die koek en besef Lara het dadelik na hy weg is by Junior in die bed gespring. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2018|11|20|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 8 | EpisodeNommer2 = 8 | RTitel = Die dorp is verstom oor die wonderwerk dat Frikkie nog lewe. S'bu stel vas dat die geluid in die agtergrond van die fluit-opname 'n skulp chime is. Keagan probeer sy pa van Basjan vertel. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2018|11|27|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 9 | EpisodeNommer2 = 9 | RTitel = Die dorp vier fees. Werner voer druk uit op Gert om vir Ig in die aanhou-sel van kant te gaan maak. Angelique het dronkverdriet in die hotel kroeg, waar Adam vir Keagen wag. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2018|12|4|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 10 | EpisodeNommer2 = 10 | RTitel = Jan-Gustav vind uit wie sy biologiese pa is en vat die pad. De Wet en Sonja vind uit dat Lourens onskuldig was. Die dorp is verbyster as die megafoon weergalm: die klok-reël geld weer. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2018|12|11|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 11 | EpisodeNommer2 = 11 | RTitel = Lara vertel vir Junior sy kan nie meer 'n leuen leef nie. Sy wil skei. Werner en Angelique vind uit Junior is nie Jan-Gustav se pa nie. Deur al die konsternasie word Jan-Gustav opgespoor. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2018|12|18|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 12 | EpisodeNommer2 = 12 | RTitel = Bennie kyk van bo die berg af en sien waarnatoe Immelman ry. Immelman sleep Keagan in 'n vervalle gebou in en ketting hom vas. Dronk Gert wil 'n einde aan alles maak, maar skiet mis. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2018|12|25|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 13 | EpisodeNommer2 = 13 | RTitel = Nog skote klap. Immelman is getref, maar sleep Bennie weg. Keagan word oorweldig deur die rook. De Wet sien Ian op die grond en storm deur die vlamme in die gebou in. Keagan is veilig. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2019|1|1|df=y}} }}}} === Reeks 2: [[Heksejag]] (2020) === {{Episodetabel|agtergrond=#39A78E|algeheel=6|episodes={{Episodelys | EpisodeNommer = 14 | EpisodeNommer2 = 1 | RTitel = Na 'n kar ongeluk vir Adam Prinsloo in 'n maande lange koma gelaat het, word hy wakker sonder enige geheue oor wat daardie dag gebeur het. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2020|7|14|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 15 | EpisodeNommer2 = 2 | RTitel = Ses maande later is Adam fisies gesond, maar hy raak al hoe meer oortuig dat die medikasie wat hy vir hoofpyn kry, hom verstandelik terughou. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2020|7|21|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 16 | EpisodeNommer2 = 3 | RTitel = Sonder sy pa se wete keer Adam terug na sy tuisdorp, waar hy na inligting soek oor 'n meisie wat gesterf het in die ongeluk wat sy geheueverlies veroorsaak het. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2020|7|28|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 17 | EpisodeNommer2 = 4 | RTitel = Yvette se kluisenaar ouma vind uit dat Adam se pa vir hom oor die nag van die ongeluk gelieg het. adam ly dan aan ontrekkingsimtome en vra hulp van die dorp se dokter. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2020|8|4|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 18 | EpisodeNommer2 = 5 | RTitel = Adam is rasend en vasberade om uit te vind wie presies betrokke was. Christa vrees die gevolge, maar Adam se konfrontasie het 'n onverwagse gevolg. Adam grawe dieper en dieper... | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2020|8|11|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 19 | EpisodeNommer2 = 6 | RTitel = In 'n konfrontasie met een van die verdagtes lei tot die ontdekking dat die samesweerders afgepers was. Adam soek obsessief na die vermiste meisie en Christa. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2020|8|18|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 20 | EpisodeNommer2 = 7 | RTitel = Ouma Sannie openbaar wat sy die nag van die ongeluk gesien het en Adam besef dat daar 'n meesterbrein is wat die gebeure wat tot by die ongeluk gelei het agter die skerms georkestreer het. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2020|8|25|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 21 | EpisodeNommer2 = 8 | RTitel = 'n Jong vrou moet skuiling soek by die enigste plek waar sy veilig sal wees. Sy begin bieg waaraan sy deel was drie jaar gelede. Intussen kry Adam 'n vloedgolf van herinneringe. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2020|9|1|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 22 | EpisodeNommer2 = 9 | RTitel = Adam herleef die noodlottige gebeure van die verlede, terwyl die samesweerders gereedmaak om die getuies uit te wis. Die jong vrou het bewyse van die misdaad, maar sy moet haar lewe waag. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2020|9|8|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 23 | EpisodeNommer2 = 10 | RTitel = Adam ontdek die laaste stukkie van die legkaart – hy onthou alles met 'n hartverskeurende besef. Hy moet dan die jagtog keer en daar is net een manier om dit te doen. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2020|9|15|df=y}} }}|reeks=6|titel=58|titelT=Episode|uitsaaidatum=30}} === Reeks 3: Steynhof (2021) === {{Episodetabel|algeheel=6|reeks=6|titel=58|titelT=Episode|uitsaaidatum=30|agtergrond=#8F9779|episodes={{Episodelys | EpisodeNommer = 24 | EpisodeNommer2 = 1 | RTitel = Therese word deur die skool gedruk om 'n geboortesertifikaat vir Adri te gee. Dit lei tot 'n ontvouing van gebeure as Xander vir Adri meedeel dat sy dalk nie Therese se wettige kind is nie. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2021|7|6|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 25 | EpisodeNommer2 = 2 | RTitel = Therese kan nie bewys dat sy vir Adri aangeneem het nie en word gearresteer. Adri blameer Xander vir alles. Adri se bloedfamilie word opgespoor en sy stem in om haar oom Daniel en sy vrou te ontmoet. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2021|7|13|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 26 | EpisodeNommer2 = 3 | RTitel = Adri word meegedeel dat sy die eienaar van Steynhof is. Onsekerheid oor aandele op die plaas wek onrus by die werkers. Liena sien haarself in die nuus en sukkel om haar geheim weg te steek. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2021|7|20|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 27 | EpisodeNommer2 = 4 | RTitel = Liena erken aan Jason dat sy die ontvoerder is. Simon word vertel dat Adri die plaas wil verkoop. Adri vind haar ma se ou Blackberry en bel Xander vir hulp. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2021|7|27|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 28 | EpisodeNommer2 = 5 | RTitel = Therese wil hê Liena moet die waarheid aan Adri bekend maak. Die werkers besluit dis beter om van Adri ontslae te raak. Adri ontmoet Xander se koerier om die selfoon te gee. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2021|8|3|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 29 | EpisodeNommer2 = 6 | RTitel = Liena verklap aan Adri dat Daniel haar ouers vermoor het. Simon, Daniel en Joey besef Liena het Adri gekry. Adri kruip weg vir Daniel en vrees vir haar lewe. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2021|8|10|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 30 | EpisodeNommer2 = 7 | RTitel = Adri ontsnap van Daniel. Joey vertel Adri dat Daniel kop verloor het en haar wil doodmaak noudat sy die waarheid weet. Albei vroue ontsnap. Joey bel vir Simon en gee voor hy is die polisie. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2021|8|17|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 31 | EpisodeNommer2 = 8 | RTitel = Xander arriveer met die inligting op die Blackberry wat die groot geheim onthul. Joey vlug van die toneel. Adri en Therese herenig. Daniel gee haar 'n geboortesertifikaat. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2021|8|24|df=y}} }}}} === Reeks 4: Die Eiland (2022) === {{Episodetabel|agtergrond=#8DD9CC|algeheel=6|reeks=6|titel=58|titelT=Episode|uitsaaidatum=30|episodes={{Episodelys | EpisodeNommer = 32 | EpisodeNommer2 = 1 | RTitel = Stefan is op 'n missie om sy argiteksfirma te red. Hy ontmoet 'n vrou gestrand langs die pad: Emma, iemand uit sy verlede. Binne ure verdwyn Emma spoorloos, met skokkende gevolge vir Stefan. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2022|7|19|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 33 | EpisodeNommer2 = 2 | RTitel = Onthullings van Stefan se verlede veroorsaak dat hy skuldig lyk. Vasbeslote om sy onskuld te bewys, gaan hy na Emma se man se plaas om te probeer sin maak van wat almal weier om te glo. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2022|7|26|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 34 | EpisodeNommer2 = 3 | RTitel = Stefan word 'n voorvlugtige van die polisie. Hy word gekontak deur Emma se vriendin, Annie. Wat sy onthul, stuur Stefan terug na Lukas se plaas, die leeukuil in. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2022|8|2|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 35 | EpisodeNommer2 = 4 | RTitel = Stefan en Lukas gaan kop aan kop, 'n Geveg wat met 'n verrassende uitslag eindig. Hy konfronteer Annie, oortuig dat sy meer weet. Wat hy ontdek stuur sy ondersoek in 'n splinternuwe rigting. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2022|8|9|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 36 | EpisodeNommer2 = 5 | RTitel = Stefan moet by die eiland uitkom waar die bewys van sy onskuld weggesteek word. Terwyl sy sitsuasie meer hopeloos raak, maak ;n sielsgenoot weer kontak. Maar is dit te laat? | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2022|8|16|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 37 | EpisodeNommer2 = 6 | RTitel = 'n Gesaboteerde kragopwekker lei tot 'n haai-aanval, wat een persoon dood en 'n ander ernstig gewond laat. 'n Mediese helikopter word ontbied en bring nuus van naderende sikloon. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2022|8|23|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 38 | EpisodeNommer2 = 7 | RTitel = Sylvia ontdek wat met Darryl gebeur het. Stefan moet 'n dodelike teenstander oorkom voor die storm toesak. Sy enigste hoop is 'n boot wat van die kus af geanker is in haai-besmette waters. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2022|8|30|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 39 | EpisodeNommer2 = 8 | RTitel = Phillip is spyt dat hy sy vriend in die steek gelaat het. Freek wag angstig vir nuus. Lennie bid vir die terugkeer van sy pa. Die oog van die storm bereik sy volle krag. | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2022|9|6|df=y}} }}}} [[Kategorie:Afrikaanse televisieprogramme]] 645igaq9ygggpgnjkso6eoyqyyxikw4 1 222205 2893212 2892759 2026-04-12T14:26:24Z ~2026-21988-32 205990 /* Megan fox */ nuwe afdeling 2893212 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} = == Megan fox == April [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-21988-32|&#126;2026-21988-32]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-21988-32|talk]]) 14:26, 12 April 2026 (UTC) bj7buh8z571dnc0qsx61lhb6sos32mr 2893216 2893212 2026-04-12T14:37:32Z ~2026-21988-32 205990 /* Megan fox’s */ nuwe afdeling 2893216 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} = == Megan fox == April [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-21988-32|&#126;2026-21988-32]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-21988-32|talk]]) 14:26, 12 April 2026 (UTC) == Megan fox’s == April [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-21988-32|&#126;2026-21988-32]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-21988-32|talk]]) 14:37, 12 April 2026 (UTC) sm37ktq6px30ud6xxf0pii7zxygq811 2893226 2893216 2026-04-12T14:49:06Z Saroj 94277 Restored revision 2890690 by [[Special:Contributions/Sobaka|Sobaka]] ([[User talk:Sobaka|talk]]) (TwinkleGlobal) 2893226 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 222555 2893366 2618503 2026-04-12T16:51:19Z Jcb 223 2893366 wikitext text/x-wiki {{gaan taal na}} In [[musiek]] is die '''dinamika''' van 'n stuk die variasie in die hardheid tussen note of frases. Dinamika word aangedui deur spesifieke musikale notasie, dikwels in sommige detail. Dinamika merke vereis nog steeds interpretasie deur die kunstenaar, afhangende van die musikale konteks: byvoorbeeld 'n ''klavier'' (stil) stuk in een deel mag dalk 'n heel ander objektiewe  hardheid in 'n ander stuk wees, of selfs 'n ander afdeling van die dieselfde stuk. Die uitvoering van die dinamika strek ook verder as die hardheid om veranderinge in die [[Toonkleur|timbre]] en soms tempo rubato in te sluit. == Doel en interpretasie == Dinamika is een van die ekspressiewe elemente van musiek. Wanneer dit effektief gebruik word, help dinamika musikante om verskeidenheid en belangstelling in 'n musikale prestasie te behou en kommunikeer 'n bepaalde emosionele toestand of gevoel. Dinamiese merke is altyd relatief.<ref>{{cite web|last1=Thiemel|first1=Matthias|title=Dynamics|url=http://www.oxfordmusiconline.com/subscriber/article/grove/music/08458|website=Grove Music Online (subscriber only access)|publisher=Oxford University Press|accessdate=7 July 2017|ref=Grove Dynamics}}</ref> '''''p''''' dui nooit op 'n presiese vlak van hardheid nie, dit dui bloot aan dat die musiek in 'n gedeelte so gemerk moet word en aansienlik stiller is as '''''f'''''. Daar is baie faktore wat die interpretasie van 'n dinamiese merk beïnvloed. Byvoorbeeld, die middel van 'n musikale frase sal gewoonlik harder gespeel word as die begin of einde om te verseker dat die frase behoorlik gevorm is, selfs waar 'n gedeelte deurlopend '''''p''''' gemerk is. Net so, in multi-deel musiek, sal 'n paar stemme natuurlik harder gespeel word as die ander, byvoorbeeld om klem te lê op die melodie en die baslyn, selfs al is 'n hele gedeelte gemerk op 'n dinamiese vlak. Sommige instrumente is van nature harder as die ander - byvoorbeeld, 'n [[tuba]] wat ''piano'' speel sal waarskynlik harder wees as 'n [[kitaar]] wat ''fortissimpo'' speel, terwyl 'n hoë toonhoogte instrument soos die piccolo op die boonste registreer kan gewoonlik hard klink, selfs wanneer sy werklike desibel vlak laer is as dié van ander instrumente. Verder beïnvloed 'n dinamiese merk nie noodwendig slegs die hardheid van musiek nie. 'n ''Forte'' gang is gewoonlik nie "dieselfde as 'n ''klavier'' nie, maar harder". 'n Musikant sal dikwels 'n ander benadering gebruik tot die ander aspekte van uitdrukking soos [[Toonkleur|timbre]] of artikulasie om verdere verskille te illustreer. Soms kan dit ook uitbrei na tempo. Dit is belangrik vir 'n kunstenaar om in staat wees om dinamika en tempo onafhanklik te beheer en dus word beginner musikante dikwels opdrag gegee om "nie te versnel net omdat dit harder word nie!". Maar in sekere omstandighede kan 'n dinamiese merk verandering van tempo aandui. In sommige musiek notasie programme, is daar standaard MIDI kern snelheid waardes wat verband hou met hierdie aanduidings, maar meer gesofistikeerde programme laat gebruikers toe om te verander soos nodig. Apple se Logika Pro 9 (2009-2013) en Avid se Sibelius 5 (2007-2009) gebruik die volgende waardes: Sibelius 5 definieer die volgende waardes, maar dit kan aangepas word in Sibelius, binne die omvang 0-127: : {| class="wikitable" !Briewe !''ppp'' !''pp'' !''p'' !''mp'' !''mf'' !''f'' !''ff'' !''fff'' |- |'''Logika Pro 9 dinamika'''<ref>{{cite web|url=http://documentation.apple.com/en/logicpro/usermanual/index.html#chapter=14%26section=30%26tasks=true|title=Apple Logic Pro 9 User Manual for MIDI Step Input Recording|access-date=2013-07-29|archive-date=2015-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150409154458/http://documentation.apple.com/en/logicpro/usermanual/index.html#chapter=14%26section=30%26tasks=true|url-status=dead}}</ref> |16 |32 |48 |64 |80 |96 |112 |127 |- |'''Sibelius 5 dinamika'''<ref>Spreadbury, Daniel; Eastwood, Michael; Finn, Ben; and Finn, Jonathan (March 2008). ''Sibelius 5 Reference''. Edition 5.2. Sibeilus Software.</ref> |20 |39 |61 |71 |84 |98 |113 |127 |- |'''Sibelius 5 [[Sintetiese klavier|aanvalle]]''' |15 |30 |50 |60 |75 |90 |105 |119 |} == Dinamiese merke == {| class="wikitable floatright" style="margin-bottom: 10px;" |+Die skaal van die dinamiese merke<ref>Read, Gardner (1969/1979). ''Music Notation: A Manual of Modern Practice'', p.250. 2nd edition. Crescendo Publishing, part of Taplinger Publishing. </ref> !Naam !Briewe !Vlak |- |''più che fortissimo'' |'''''fff''''' |baie baie hard |- |''fortissimo'' |'''''ff''''' |harder |- |''forte'' |'''''f''''' |hard |- |''mezzo-forte'' |'''''mf''''' | rowspan="2" |gemiddeld |- |''mezzo-klavier'' |'''''mp''''' |- |''klavier'' |'''''p''''' |sag |- |''pianissimo'' |'''''pp''''' |sagter |- |''più che pianissimo'' |'''''ppp''''' |baie baie sag |} Die twee basiese dinamiese aanduidings in musiek is: * '''''p''''' of ''klavier'', wat beteken "sag".<ref name="harvard">{{cite book|first=Don Michael|last=Randel|publisher=Harvard University Press Reference Library|location=Cambridge, MA, US|year=2003|title=The Harvard Dictionary of Music|edition=4th}}</ref><ref name="vtp">{{cite web |title=Piano |work=Virginia Tech Multimedia Music Dictionary |url=http://www.music.vt.edu/musicdictionary/textp/Piano.html |access-date=19 Maart 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022131734/http://www.music.vt.edu/MUSICDICTIONARY/textp/Piano.html |archive-date=22 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> * '''''f''''' of ''forte'', wat beteken "hard".<ref name="vtf">{{cite web |title=Forte |work=Virginia Tech Multimedia Music Dictionary |url=http://www.music.vt.edu/musicdictionary/textf/Forte.html |access-date=19 Maart 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020105236/http://www.music.vt.edu/musicdictionary/textf/Forte.html |archive-date=20 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Meer subtiele grade van hardheid of sagtheid aangedui word deur: * '''''lp''''', staan vir ''mezzo-klavier'', wat beteken "die helfte van sag". * '''''mf''''', staan vir ''mezzo-forte'', wat beteken "die helfte van hard".<ref name="vtd">{{cite web |title=Dynamics |work=Virginia Tech Multimedia Music Dictionary |url=http://www.music.vt.edu/musicdictionary/textd/Dynamics.html |access-date=19 Maart 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407060444/http://www.music.vt.edu/MUSICDICTIONARY/textd/Dynamics.html |archive-date= 7 April 2014 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> * ''più '''p''''', staan vir ''più klavier'' en betekenis "sagter". * ''più '''f''''', staan vir ''più forte'' en betekenis "harder". Gebruik van tot drie agtereenvolgende '''''f'''''s of '''''p'''''s is ook algemeen: * '''''pp''''', staan vir ''pianissimo'' en beteken "baie sag". * '''''ff''''', staan vir ''fortissimo'' en beteken "baie hard". * '''''ppp''''', staan vir ''più che pianissimo'' en beteken "meer as baie sag" (of alternatiewelik ''il più klavier possibile'', "so sag as moontlik"). * '''''fff''''', staan vir ''più che fortissimo'' en beteken "meer as baie hard". === Veranderinge === [[Lêer:Dynamic's_Note_Velocity.svg|duimnael|350x350px|Let op Snelheid is 'n MIDI meting van die spoed wat die sleutel strek van die rus posisie tot heeltemal depressief, met 127, die grootste waarde in 'n 7-bis getal, oombliklik en die betekenis so sterk as moontlik. <span class="fn">[[File:Loudspeaker.svg|skakel=File:MIDI_dynamics_fff_to_ppp.mid|11x11px]]&nbsp;[[Media:MIDI dynamics fff to ppp.mid|Speel'n C groot koord by elke dinamiese van fff te ppp]]</span>&#x20;]] Drie italiaanse woorde word gebruik om geleidelike veranderinge in volume aan te dui: * '''''crescendo''''' (afgekort ''cresc.'') vertaal as "vermeerder" (letterlik "groei"). * '''''decrescendo''''' (afgekort tot ''decresc.'') vertaal as "verminder". * '''''diminuendo''''' (afgekort ''afm.'') vertaal as "afname". Tekens wat soms na verwys word as "haarnaalde"<ref>Kennedy, Michael and Bourne, Joyce: ''The Concise Oxford Dictionary of Music'' (1996), entry "Hairpins".</ref> word ook gebruik vir hierdie woorde (Sien foto). As die hoek lyne oop is  ([[Lêer:Music-crescendo.svg|25x25px]]), dan is die aanduiding dat dit harder raak; as hulle geleidelik sluit ([[Lêer:Music-diminuendo.svg|25x25px]]), is die aanduiding dat dit sagter raak. Die volgende notasie dui aan dat die musiek begin matig sterk, raak geleidelik sterker en dan geleidelik stiller: Haarnaalde is gewoonlik geskryf onder die [[notebalk]] (of tussen die twee notebalke in 'n [[Notebalk|grand notebalk]]), maar word soms bo gevind, veral in musiek vir [[Sangkuns|sangers]] of in musiek met verskeie melodie lyne wat deur 'n enkele kunstenaar gespeel word. Hulle is geneig om gebruik te word vir dinamiese veranderinge oor 'n relatief kort tydjie (op die meeste 'n paar [[Maatstreep|balke]]), terwyl ''cresc.'', ''decresc. '' en ''dim.'' oor die algemeen gebruik word vir veranderinge oor 'n langer tydperk. Woord rigtings kan uitgebrei word met koppeltekens om aan te dui oor watter tyd  die gebeurtenis moet plaasvind, wat verskeie bladsye kan wees. Die woord ''morendo'' ("dood") word ook soms gebruik as 'n geleidelike vermindering in dinamika (en tempo). Vir groter veranderinge in dinamika, word ''cresc. molto'' en ''dim. baie'' dikwels gebruik, waar die ''molto'' "baie" beteken. Net so, vir meer geleidelike veranderinge, word ''poco cresc. '' en ''poco afm.'' gebruik, "poco" beteken ''<nowiki/>'n bietjie'', of alternatiewelik ''poco a poco'', wat "bietjie vir bietjie''" beteken.<br />'' Skielike veranderinge in die dinamika kan genoteer word deur die toevoeging van die woord ''subito'' (wat "skielik" beteken ) as 'n voorvoegsel of agtervoegsel by die nuwe dinamiese notasie. ''Subito piano (''afgekort ''sub. '' '''''p''''') ("skielik sagte") dui daarop dat die dinamika vinnig, byna skielik, verlaag tot die volume van ongeveer die '''''p''''' - reeks. Dit word dikwels doelbewus gebruik om die luisteraars se verwagting te ondermyn en sal dui op 'n intieme uitdrukking. Alhoewel dit gebruik maak van die ''klavier'' '''''p''''' dinamiese simbool, het die kunstenaar effense vryheid in hul interpretasie, wat veroorsaak dat dit wissel gebaseer op die voorafgaande hardheid of karakter van die stuk. Aksent notas kan genoteer word ''sforzando'', ''sforzato'', ''forzando'' of ''forzato'' (afgekort '''''sfz''''', '''''sf''''', of '''''fz''''') ("dwing" of "gedwonge"), of die gebruik van die teken '''>''', bo of onder die hoof van die nota. ''Sforzando'' (of ''sforzato'', ''forzando'', ''forzato'') dui op 'n kragtige aksent en is afgekort as '''''sf''''', '''''sfz''''' of '''''fz'''''. Daar is dikwels verwarring rondom hierdie merke en of daar enige verskil is in die graad van aksent. Al hierdie dui egter op dieselfde uitdrukking, afhangende van die dinamiese vlak,<ref>{{cite book|last=Gerou|first=Tom|first2=Linda|last2=Lusk|title=Essential Dictionary of Music Notation: The Most Practical and Concise Source for Music Notation|year=1996|publisher=Alfred Music Publishing|location=Van Nuys, CA|isbn=978-0882847306|pages=37–38|url=https://books.google.com/?id=6PELtxxrz_QC&pg=PA38&dq=sf+sfz+fz#v=onepage&q=sf%20sfz%20fz&f=false}}</ref> en die omvang van die ''sforzando'' word suiwer bepaal deur die kunstenaar. Die fortepiano notasie '''''fp''''' dui op 'n ''forte'' onmiddellik gevolg deur die ''klavier''. Daarenteen, is '''''pf''''' 'n afkorting vir ''poco forte'', letterlik "'n bietjie hard" maar (volgens Brahms) betekenis ''met die karakter van forte, maar die klank van die klavier'', al word dit selde gebruik as gevolg van moontlike verwarring met ''[[Dynamics (music)#Words and phrases indicating changes of dynamics|vleuel]]'').<ref>[http://www.jeffreysolow.com/Writings/AnEnigmaticMarkingExplainedVcS.doc An Enigmatic Marking Explained], by Jeffrey Solow, Violoncello Society Newsletter, Spring 2000</ref> === Uiterste dinamiese merke === Terwyl die tipiese verskeidenheid van dinamiese merke van '''''ppp''''' tot '''''fff''''' is, word sommige stukke gebruik met bykomende merke op verdere klem. Uiterste dinamiese merke impliseer 'n reeks van uiterste hardheid, of, alternatiewelik, impliseer dit 'n uiters subtiele onderskeid tussen baie klein verskille van hardheid binne 'n normale omvang. Hierdie tipe van gebruik is die mees algemeenste in die orkestrale werke van die laat 19de-eeu en daarna. Oor die algemeen, is hierdie merke ondersteun deur die orkestrasie van die werk, met swaar forte merke wat harde instrumente tot lewe bring met baie harde instrumente soos koperblasers en perkussie wat gelyktydig speel. 'n Vroeë voorbeeld van 'n decrescendo oor 72 balke, van '''''f'''''  tot '''''pppppp''''', is gevind in die vyfde stuk ("Die Indiese") van Walter William Stockhoff ''In die Berge: 7 Indrukke vir Piano'', op. 2 (1914). Byvoorbeeld, in Holst se ''The Planets'', word  '''''ffff''''' twee keer in die "Mars" en een keer in "die Moeder", dikwels onderbreek deur orrel.<ref>{{Cite book|url=http://ks.imslp.info/files/imglnks/usimg/5/59/IMSLP05396-Holst_-_THE_PLANETS_-_Suite_for_Large_Orchestra_-_Partitur.pdf|title=The Planets|last=Holst|first=Gustav|publisher=Goodwin & Tabb|year=1921|isbn=|location=London|pages=29, 42, 159|access-date=25 April 2018|archive-date= 4 Mei 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200504061008/http://ks.imslp.info/files/imglnks/usimg/5/59/IMSLP05396-Holst_-_THE_PLANETS_-_Suite_for_Large_Orchestra_-_Partitur.pdf|url-status=dead}}</ref> [[Pjotr Tsjaikofski|Tchaikovsky]] merk 'n bassoon solo  '''''pppppp''''' (6 '''''p'''''s) in sy ''Pathetique'' Simfonie<ref>{{Cite book|url=http://ks.imslp.info/files/imglnks/usimg/b/b5/IMSLP504312-PMLP2511-Tchaikovsky_-_Symphony_No.6_in_B_minor,_Op.74;_TH_30;_CW_27,_'Pathetic'.pdf|title=Fourth, Fifth and Sixth Symphonies in Full Score|last=Tchaikovsky|first=Peter Ilyitch|publisher=Dover Publications|year=1979|isbn=048623861X|location=New York|page=First movement, just before Allegro vivo|nopp=y|oclc=6414366}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> en gebruik '''''ffff''''' in gedeeltes van sy ''1812 Overture''<ref>{{Cite book|url=http://ks.imslp.info/files/imglnks/usimg/f/f1/IMSLP01078-Tchaikovsky_-_1812_Overture.pdf|title=P.I. Tchaikovsky: Complete Collected Works, Vol. 25|last=|first=|publisher=|year=|isbn=|editor-last=Nikolayev|editor-first=Aleksandr|location=|pages=79|access-date=25 April 2018|archive-date=10 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910225828/http://ks.imslp.info/files/imglnks/usimg/f/f1/IMSLP01078-Tchaikovsky_-_1812_Overture.pdf|url-status=dead}}</ref> en sy Vyfde Simfonie.<ref>{{Cite book|url=http://ks.imslp.info/files/imglnks/usimg/b/b6/IMSLP504184-PMLP2739-combinepdf_(1).pdf|title=Fourth, Fifth and Sixth Symphonies in Full Score|last=Tchaikovsky|first=Peter Ilyich|date=1979|publisher=Dover Publications|year=|isbn=048623861X|location=New York|pages=18, 65 [on PDF]|oclc=6414366}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die bariton gang "''Era la notte''" uit [[Giuseppe Verdi|Verdi]] se opera ''Otello'' gebruik '''''pppp''''' en dieselfde plek is gemerk met '''''ppp''''' in die volle klankbaan.<ref>(1965). ''[https://books.google.com/books?id=GfIEAAAAMAAJ&q=pensato+webern&dq=pensato+webern&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjr7uunheXUAhVK6YMKHSUjARkQ6AEIRTAG The Musical Times]'', Vol. 106. Novello.</ref> Steane (1971) dui daarop dat sulke merke is in werklikheid 'n sterk herinnering aan minder-as-subtiele sangers om ten minste sag te sing eerder as 'n opdrag aan die sanger eintlik om 'n '''''pppp''''' te probeer sing. [[Igor Strawinski|Igor Stravinsky]] gebruik '''''ffff''''' aan die einde van die finale van die 1919 ''Firebird Suite''.<ref>{{Cite book|url=http://petruccilibrary.us/scores/Stravinsky_Igor_1971/Stravinsky%20-%20Firebird%20Suite%201919%20(orch.%20score).pdf|title=FIrebird Suite|last=Strawinsky|first=Igor|publisher=Boosey & Hawkes|year=|isbn=|location=New York|pages=80|access-date=25 April 2018}}</ref> [[Sergei Rachmaninoff]] gebruik '''''sffff''''' in sy Prelude in C<span class="music-sharp">&#x266F;</span>, Op. 3 No 2.<ref>{{Cite book|url=http://ks.imslp.info/files/imglnks/usimg/1/1e/IMSLP273032-PMLP05664-Rachmaninoff_Album_Book_1_op.3.pdf|title=Album Book I. Op. 3, Nos. 1–5|last=Rachmaninoff|first=Sergei|publisher=Augener|year=1911|isbn=|editor-last=Thümer|editor-first=Otto Gustav|location=London|pages=5|access-date=25 April 2018|archive-date= 4 Mei 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200504054503/http://ks.imslp.info/files/imglnks/usimg/1/1e/IMSLP273032-PMLP05664-Rachmaninoff_Album_Book_1_op.3.pdf|url-status=dead}}</ref> [[Gustav Mahler]] gee in die derde beweging van sy Sewende Simfonie, die celli en kontrabasse 'n merk van '''''fffff''''' (5 '''''f'''''s), saam met 'n voetnota wat sê pluk so hard dat die snare die hout slaan'.{{efn|So stark anreißen, daß die Saiten an das Holz anschlagen.}}<ref>{{Cite book|url=http://ks.imslp.info/files/imglnks/usimg/a/a8/IMSLP138638-SIBLEY1802.16651.a3b6-39087009455132score.pdf|title=Symphonie No. 7|last=Mahler|first=Gustav|publisher=Eulenburg|year=1909|isbn=|location=Leipzig|pages=229|access-date=26 April 2018}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In die ander uiterste, het Carl Nielsen, in die tweede beweging van sy Vyfde Simfonie, gekenmerk deur 'n passage vir houtblasers 'n diminuendo tot '''''ppppp''''' (5 '''''p'''''s).<ref>{{Cite book|url=http://ks.imslp.info/files/imglnks/usimg/3/38/IMSLP92727-PMLP53439-Nielsen-Symph5SCce.pdf|title=Vaerker, Series II, No.5|last=Nielson|first=Carl|publisher=|year=|isbn=|editor-last=Fjeldsøe|editor-first=Michael|location=|pages=128|access-date=26 April 2018|archive-date= 4 Mei 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200504054919/http://ks.imslp.info/files/imglnks/usimg/3/38/IMSLP92727-PMLP53439-Nielsen-Symph5SCce.pdf|url-status=dead}}</ref> György Ligeti gebruik uiterste dinamika in sy Klavier Études: Etude No. 9 (''Vertige'') eindig met 'n diminuendo tot '''''pppppppp''''' (8 '''''p'''''s),<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=YI-TWpEgGTM |title=György Ligeti - Études for Piano (Book 2), No. 9 [3/9] |website=[[YouTube]] |access-date=26 April 2018 |time=3:34 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504063827/https://www.youtube.com/watch?v=YI-TWpEgGTM |archive-date=4 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> terwyl Etude No. 13 (''L'Escalier du diable in'') 'n gedeelte gemerk '''''ffffff''''' (6 '''''f'''''s) bevat wat vorder tot 'n '''''ffffffff''''' (8 '''''f'''''s).<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=Q6LmG9myHxA |title=György Ligeti - Études for Piano (Book 2), No. 13 [7/9] |website=[[YouTube]] |access-date=26 April 2018 |time=5:12–5:14 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504054440/https://www.youtube.com/watch?v=Q6LmG9myHxA |archive-date=4 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Geskiedenis == ''Op Musiek'', een van die ''Moralia'' wat toegeskryf word aan die filosoof [[Plutarchus]] in die eerste eeu NC, dui daarop dat die antieke Griekse musikale opvoerings dinamiese oorgange ingesluit het – al ontvang dinamika baie minder aandag in die teks as ritme of [[harmonie]]. Die Renaissance - [[komponis]] Giovanni Gabrieli was een van die eerstes om dinamika aan te dui in musiek notasie, maar dinamika was spaarsamig deur komponiste gebruik tot in die laat 18de eeu. [[Johann Sebastian Bach|Bach]] het 'n paar dinamiese term gebruik, insluitend ''forte'', ''klavier'', ''più klavier'' en ''pianissimo'' (hoewel voluit geskryf), en in sommige gevalle mag dit wees dat '''''ppp''''' beskou was om ''pianissimo'' in hierdie tydperk tydperk te beteken. Die feit dat die klavesimbel slegs "terras" dinamika (óf hard of sag, maar nie tussen-in) kon speel en die feit dat komponiste van die tydperk nie gradering van die dinamika in hul klankbaan gemerk het nie, het gelei tot die "ietwat misleidende voorstel dat barok-dinamika terras dinamika' is," skryf Robert Donington.<ref>Donington, Robert: ''Baroque Music'' (1982) WW Norton, 1982. {{ISBN|0-393-30052-8}}. Page 32.</ref> In werklikheid wissel barok musikante voortdurend dinamika. "Lig en skaduwee moet voortdurend introduced bekendgestel word ... deur die aanhoudende wisseling van hard en sag," skryf Johann Joachim Quantz in 1752.<ref>Donington, Robert: ''Baroque Music'' (1982) WW Norton, 1982. {{ISBN|0-393-30052-8}}. Page 33.</ref> In byvoeging tot hierdie, word die klavesimbel in werklikheid harder of sagter, afhangende van die dikte van die musikale tekstuur (vier note is harder as twee). Dit het komponiste soos Bach toegelaat om dinamika direk in hul komposisies in te bou, sonder die behoefte vir notasie. In die Romantiese tydperk, het komponiste grootliks die woordeskat vir die beskrywing van dinamiese veranderinge in hul tellings uitgebrei. Waar Haydn en Mozart ses vlakke ('''''pp''''' tot '''''ff''''') vermeld, het Beethoven '''''ppp''''' en '''''fff'''''  gebruik (laasgenoemde minder gereeld), en Brahms het 'n verskeidenheid van terme gebruik om die dinamika wat hy wou hê, te beskryf.  In die stadige beweging van die trio vir viool, horing en klavier (Opus 40), gebruik hy die uitdrukking '''''ppp''''', ''molto klavier'' en ''kwasi niente'' om verskillende eienskappe van stil uit te druk. Baie Romantikusse en latere komponiste het ''più '''p''''' en ''più '''f''''' bygevoeg, en 'n totaal van tien vlakke tussen '''''ppp''''' en '''''fff''''' gemaak. Die bekendstelling van die moderne opname tegnieke verskaf alternatiewe maniere om die dinamika van musiek te beheer. Dinamiese omvang kompressie word gebruik die dinamiese omvang van 'n opname, of 'n enkele instrument te beheer. Dit kan hardheid variasies beïnvloed, beide op die mikro-<ref>{{Cite book|title=Mastering Audio|last=Katz|first=Robert|publisher=|year=2002|isbn=0-240-80545-3|location=Amsterdam: Boston|pages=109}}</ref> en makro skaal.<ref>{{cite news |url=https://www.soundonsound.com/sound-advice/dynamic-range-loudness-war |title='Dynamic Range' & The Loudness War |last=Deruty |first=Emmanuel |date=September 2011 |work=Sound on Sound |access-date=16 Januarie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508111954/https://www.soundonsound.com/sound-advice/dynamic-range-loudness-war |archive-date=8 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In baie kontekste, is die betekenis van die term ''dinamika'' dus nie onmiddellik duidelik nie. Om te onderskei tussen die verskillende aspekte van dinamika, word die term ''uitvoerende dinamika'' gebruik om te verwys na aspekte van musiek dinamika wat beheer word uitsluitlik deur die kunstenaar.<ref>{{Cite journal|last=Elowsson|first=Anders|last2=Friberg|first2=Anders|date=|title=Predicting the perception of performed dynamics in music audio with ensemble learning|url=http://www.speech.kth.se/prod/publications/files/4106.pdf|journal=The Acoustical Society of America|volume=141|issue=3|pages=2224–2242|via=|access-date= 8 November 2018|archive-date=17 Januarie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180117012048/http://www.speech.kth.se/prod/publications/files/4106.pdf|url-status=dead}}</ref> == Sien ook == * Aksent (musiek) * Woordelys van musikale terminologie == Notas == {{Notas}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} dg7m63t2ru559504swfd0yp3yngtivc 0 224230 2893170 2870303 2026-04-12T13:25:14Z Aliwal2012 39067 2893170 wikitext text/x-wiki {{Bywerk}} {{Taksoboks | name = Kewer | image = Coleoptera Diversity.jpg | image_width = 250px | image_caption = | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | classis = [[Insecta]] | subclassis = [[Pterygota]] | infraclassis = [[Neoptera]] | superordo = [[Endopterygota]] | ordo = '''Coleoptera''' | ordo_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]] | subdivision_ranks = Subordes | subdivision = * [[Adephaga]] * [[Archostemata]] * [[Myxophaga]] * [[Polyphaga]] * †[[Protocoleoptera]]<ref name="Bouchard_et_al_2011">{{cite journal |last1=Bouchard |first1=P. |last2=Bousquet |first2=Y. |last3=Davies |first3=A. |last4=Alonso-Zarazaga |first4=M. |last5=Lawrence |first5=J. |last6=Lyal |first6=C. |last7=Newton |first7=A. |last8=Reid |first8=C. |last9=Schmitt |first9=M. |last10=Ślipiński |first10=A. |last11=Smith |first11=A. |title=Family-group names in Coleoptera (Insecta) |journal=ZooKeys |date=2011 |issue=88 |pages=1–972 |doi=10.3897/zookeys.88.807 |pmid=21594053|pmc=3088472}}</ref> }} 'n '''Kewer''' (of '''tor''') is 'n insek in die ''Coleoptera'' [[Orde (biologie)|orde]], en omvat 40% van alle [[insek]]te. Sowat 300 000 [[spesie]]s is reeds beskryf, maar die totale aantal word op 1 miljoen geskat. Van die [[Suid-Afrika]]anse spesies is ongeveer 50&nbsp;000 reeds beskryf. Kakkerlakke word soms verkeerdelik as kewers beskou. Kewers het 'n kop, borsstuk, agterlyf en, as volwassenes, ses pote. Hulle verskil van ander insekte in die opsig dat 2 verharde dekskildvlerke (elytra) die agterste paar vliegvlerke beskerm. Kewers wissel in lengte van 1&nbsp;mm tot meer as 150&nbsp;mm. Hulle ondergaan 'n volledige metamorfose ([[gedaantewisseling]]) en leef in alle klimate en uiteenlopende omgewings, byvoorbeeld in [[woestyn]]e, op hoë [[berg]]e, in varswater, na aan die kus en selfs na aan die pole. Die meeste is plantetend, maar sommiges is vleisetend en sekere spesies vreet afvalstowwe, verwerkte produkte en selfs anorganiese materiaal. Die kewer verdedig homself op verskeie maniere, onder meer met behulp van [[kleur]] of met reuk-, [[smaak]]- en gifstowwe wat deur die liggaam uitgeskei word. Baie kewers is peste, maar ander hou weer die ekologiese balans in stand en word in die verband deur die mens ingespan vir plaagbestryding. Die talrykste familie is die snuitkewers (''Curculionidae''), waarvan sowat 35 000 spesies reeds beskryf is (2 500 in Suid-Afrika). Ander belangrike families is die grondkewers (''Carabidae''), blaarkewers (''Chrysomelidae''), boktorre (''Cerambicidae''), [[miskruier]]s (''Scarabaeidae'') en dwaalkewers (''Staphylinidae''). == Klassifikasie == [[Lêer:Lophyra sp Tiger beetle edit1.jpg|duimnael|Tierkewer]] Kewers (orde C''oleoptera'') maak die grootste van die insekteordes uit: sowat 40% van alle insekte is kewers. Die klassifikasie van kewers is gekompliseerd en daar bestaan meningsverskil oor onder meer die indeling van subordes, super- en subfamilies. In die geval word daar hoofsaaklik op families gekonsentreer. 80 van 300 000 spesies (50 000 in Suid-Afrika) is reeds beskryf, maar die totale aantal spesies word op 1 miljoen geraam. Ongeveer 135 families is beskryf, waarvan 120 in die westelike halfrond en meer as 100 in Suid-Afrika voorkom. Die families word in 4 subordes verdeel, naamlik die ''Archostemata'', ''Myxophaga'', ''Adephaga'' en ''Polyphaga''. Die A''rchostemata'' sluit die primitiefste kewers in, waarvan sommige spesies 200 miljoen jaar gelede ontstaan het. ''Myxophaga'' het net enkele families, ''Adephaga'' het 10 (sowat 10% van alle kewers) en die vernaamste, ''Polyphaga'', het 130 families (sowat 90 % van die totaal). Die meeste van die ''Adephaga'' is vleisetende grond- en waterkewers. Die ''Polyphaga''-kewers word onderskei op grond van die afwesigheid van dwarsare (in uitsonderlike gevalle kan 1 aanwesig wees) en 'n geslote sel in die agtervlerke. Tot die suborde behoort die snuitkewers (familie Cu''rculionidae''), waaronder baskewers (familie ''Scolytidae'') soms geklassifiseer word. Indien dit gedoen word, word snuitkewers en verwante kewers as die grootste familie in die diereryk beskou. Kewers word volgens struktuurverskille of volgens hulle lewenswyse ingedeel. === Subordes en families === {| class="wikitable" |+ ! !Families |- |'''Archostemata (sowat 22 spesies)''' |Micromalthidae |- | |Cupedidae |- |'''Myxophaga (enkele spesies)''' |Calyptomeridae |- | |Hydroscaphidae |- | |Lepiceridae |- | |Sphaeriidae |- |'''Adephaga (sowat 28 000 spesies)''' |Amphizoidae |- | |Carabidae |- | |Dytiscidae |- | |Gyrinidae |- | |Haliplidae |- | |  Hygrobiidae |- | |  Noteridae |- | |Paussidae |- | |  Rhysodidae |- | |Trachypachidae |- |'''Polyphaga (130 families)''' | |} == Bou == [[Lêer:Xylotrupes socrates (Siamese rhinoceros beetle).jpg|duimnael|Renosterkewer]] [[Lêer:Photinus pyralis Firefly 3.jpg|duimnael|Vuurvliegie]] Ondanks groot verskille tussen die talryke spesies het alle kewers 'n kop, borsstuk (toraks) en agterlyf (abdomen). Volwasse kewers het ook 6 pote. Hul liggaamsgrootte wissel van minder as 1&nbsp;mm tot sowat 150&nbsp;mm (die goliatkewer – ''Goliathus meleagris''). Kewers word van ander insekte onderskei op grond van hulle dekskilde (''elytra''): een paar verharde voorvlerke wat die agterste paar vliegvlerke beskerm. (Kakkerlakke word soms verkeerdelik as kewers beskou; anders as by kewers kom hulle elytra egter nie in 'n reguit lyn bymekaar nie, maar vou bo-oor mekaar). Die verskillende spesies se bou is aangepas by hul lewenswyse. Lede van een van die grootste kewerfamilies, die grondkewer (''Carabidae''), is byvoorbeeld sterk en atleties gebou, met voelers en pote van gemiddelde lengte sodat hulle maklik op vaste aarde oor die weg kan kom. Waterkewers (familie D''ytiscidae'') het vaartbelynde, gladde liggame, en spesies wat in hout boor (familie ''Bostrychidae''), is weer silindries van bou sodat hulle maklik in hul tonnels kan beweeg. Op die kewer se kop is bytende monddele, twee oë en twee voelers. Die monddele is aangepas vir voedselopname, byvoorbeeld om die insek in staat te stel om kos op te suig of sy prooi te byt. Die mond- dele kan vorentoe of afwaarts wys. By die snuitkewer (familie ''Curculionidae'') is die kop verleng tot 'n snoet. Die kake van 'n ander kewer lyk weer soos 'n hark en stel die insek in staat om sy kos op te raap. By die grootkaakkewer (''Lucanus cervus'') is die kake uitermate verleng en lyk soos 'n bok se horings. Kewers het [[Saamgestelde oog|saamgestelde oë]] met verskillende vorme. Roofspesies se oë is goed ontwikkel om prooi raak te sien, terwyl grotspesies en larwes swak sien of glad geen oë het nie. Draaikewers (familie ''Gyrinidae''), wat op die water leef, se oë is selfs tweeledig, sodat hulle met die een gedeelte bo en met die ander onder die water kan sien. Voor die oë is die voelers (antennes) wat die gevoel- en reuksintuie bevat. Hulle het meestal 11 lidjies en vertak soms by die punte. Die voelers kan etlike kere langer as die kewer self wees, en die mannetjie se voelers is gewoonlik langer as die van die wyfie. Lieweheersbesies (familie ''Coccinellidae'') se voelers is besonder kort – die genus ''Batocera'' maak daarteenoor op voelers van tot 230&nbsp;mm aanspraak.  Net die voorste 2 segmente van die borsgedeelte is gewoonlik voor die elytra sigbaar. By die dwaalkewer (familie S''taphylinidae'') steek 'n hele aantal segmente van die agterlyf onder die dekskilde uit. Die horingagtige elytra is aan die tweede segment van die borsstuk, die pronotrum, vas en kom in die klein driehoekige scutellum bymekaar. Die elytra is dikwels vol groewe en is die ooglopendste beskerming wat by insekte aangetref word. Dekskilde word nooit in die vlug geklap nie, maar word wel gebruik as balanseerders en draagvlakke. Hulle kan kort wees, soos die van die dwaalkewers (famille ''Staphyllnidae''), of goed ontwikkel, soos by die vuurvliegies (familie ''Lampyridae''). Die [[Wyfie|wyfies]] van laasgenoemde familie, die glimwurms, het geen elytra nie. Wanneer 'n kewer vlieg, word die dekskilde skuins boontoe gelig om plek te maak vir die vliesagtige paar agtervlerke, wat soms harig is. Nie alle kewers kan vlieg nie. Spesies wat kan vlieg, vlieg meestal stadig en die groter kewers maak dikwels 'n hoorbare geluid in die vlug. Van die vlieënde spesies is die tierkewer (subfamilie ''Cicendilinae'') die vinnigste. Die kewer se gelede pote is, net soos sy ander liggaamsdele, by sy lewenswyse aangepas. Waterkewers se pote is plat met baie haartjies en werk soos roeispane. Aktiewe spesies soos die tierkewers het goed ontwikkelde pote, terwyl klimmende spesies soos die [[lieweheersbesie]] se pote kort en stewig is om maklik te kan vastrap. [[Miskruier|Miskruiers]] (familie ''Scarabaeidae'') se voorpote lyk soos harke sodat hulle goed kan grawe, en vlooikewers (familie ''Chrysomelidae'') se agterpote het spiere aan die basisse, wat hulle daartoe in staat stel om te spring. Daar word gemeen dat kewers trillings of waterstrominge deur middel van verskeie gevoelspunte op die liggaam kan waarneem. Sommige spesies, bv. die vuurvliegie, het ook die vermoë om lig te maak – 'n seldsame vermoë onder diere. Kewers is dikwels swart of bruin en derhalwe onopvallend. Baie is egter pragtig helder en veelkleurig, soms met 'n metaalagtige glans, byvoorbeeld die metaalgroen lentekewer (familie ''Scarabaeidae''). Die dekskilde en ander liggaamsdele het baie keer interessante patrone, knoppies of uitgroeisels. Die [[skilpadkewer]] (familie ''Chrysomelidae'') kan ook van kleur verander. == Lewenswyse == === Verspreiding === Kewers teel in alle klimate en uiteenlopende omgewings, byvoorbeeld in woestyne, op hoë berge, na aan die kus of na aan die pole. Sommige spesies woon saam met bye, miere of termiete, ander onder boomstamme, in grotte, dierkarkasse of voëlneste. Van die grootste families, soos die snuitkewers, is oor die hete wêreld versprei, ander is tot die noordelike halfrond beperk, terwyl sommige, soos pragkewers (familie ''Buprestidae''), meestal in die trope aangetref word. Sekere spesies kan selfs tot 'n enkele vallei beperk word. Party kewers is alleenlewend, byvoorbeeld die grondkewers en snuitkewers. Ander, soos die lieweheersbesies of die glanskewers (familie ''Chrysomelidae''), is sosiaallewend soms in groepe wat uit verskillende spesies saamgestel is. Baie kewers maak net snags hulle verskyning en word dan deur ligte aangetrek. === Asemhaling === Asemhaling geskied deur middel van 'n goed ontwikkelde trageale stelsel met talryke buisies, wat veral by die vlieënde kewers baie vertakkings het. Soms is daar 'n uitgebreide stelsel van lugsakkies in die liggaam waarin lug opgegaar word. Die asemhalingsopeninge, wat die buisstelset met die buitelug verbind, lê langs die borsgedeelte en agterlyf. Waterkewers is vir suurstof aangewese op die atmosfeer en kom dus gereeld na die oppervlak om asem te skep. Die verbruikte lug word met pompbewegings deur 'n spleet onder die dekskild uitgepers. Die opening lê tussen die opgeligte dekskilde en die agterlyf. Vars lug vloei weer deur dieselfde opening onder die dekskilde na binne. Sommige klein waterroofkewers kan egter maande lank onder water bly voordat hulle boontoe kom. Hulle gebruik naamlik die suurstofborreltjies wat deur waterplante geproduseer word. By ander word borreltjies lug weer in 'n dik laag haartjies vasgehou, wat die kewer in staat stel om suurstof uit die water op te neem. Die soort asemhaling word plastronasemhaling genoem. === Voeding === Die meeste kewers en hul larwes is plantetend – daar is spesies wat op alle moontlike plantdele leef: vrugte, sade, hout, skimmels, ensovoorts. Baie kewers eet egter dieremateriaal. Verwerkte produkte soos meel, tee of klere en selfs anorganiese stowwe word ook gevreet. Die snuitkewers is die grootste plantetende familie. In teenstelling met die kieskeurige glanskewers, wat net die sagste dele van die plant uitsoek, vreet snuitkewers alles, van wortels tot blare. Baie kewers leef op verrotte hout, bv. die baskewers (familie ''Scolytidae''). Mierneskewers (familie ''Paussidae'') woon saam met miere en eet sowel die miere as hul larwes. Enkele kewers is ook parasiete, bv. ''Platypsyllus castoris''. Die meeste spesies wat tot die suborde ''Adephaga'' behoort, is vleisetend, bv. tierkewers en waterroofkewers. Sekere spesies eet kewers van ander spesies – die bontroofkewers (familie ''Cleridae'') vreet naamlik baskewers. Kewers wat op hul prooi jag maak, se kos word meestal buite die liggaam verteer. Die vangs word met maagensieme ingespuit, wat die vette en proteïene verteer, waarna dit deur buise aan die binnekant van die voorkake uitgesuig word, bv. die waterroofkewer. Nie alle vleisetende kewers is jagters nie. Baie leef van karkasse, uitwerpsels of diereprodukte soos vel, hare, vere, bene of diervet. Die verteringstelsel van vleisetende spesies is korter as dié van planteters. 'n Interessante verskynsel is die gewoonte van sommige spesies lieweheersbesies om in 'n groep saam te werk wanneer hulle hul prooi vang. 'n Studie van vier Suid-Afrikaanse spesies het getoon dat die twee groter spesies die prooi gryp en aan sy bene of lyf vashou terwyl die kleiner kewers die bytwerk doen en die gif inspuit wat die prooi verlam. Kewers toon selde tekens van broeisorg. In uitsonderlike gevalle, soos by sekere spesies van die familie ''Passalidae'', sal die ouers tog hul kleintjies voed en beskerm. === Verdediging === Die kewer se harde dekskild en sy sterk kake is vir die meeste spesies reeds goeie beskerming. Talle kewers het ook besondere wapens wat met kleur, reuk, smaak, geluid en selfs lig te doen het. Die elytra, wat die grootste gedeelte van die kewer se rug bedek, is soms helderkleurig, wat as afskrikmiddel dien omdat dit die aanvaller waarsku dat die kewer 'n slegte reuk kan afskei. Die lieweheersbesie het byvoorbeeld helder patrone op sy dekskild om vyande af te skrik. Ander, soos die skilpadkewer (familie ''Chrysomelidae''), is groen gekamoefleer soos die plante waarop hy leef. Sommige kewers boots die kleure en kleurpatrone van ander "gevaarlike" spesies na sodat hulle indringers sal verwar (aposematiese kleuring). Die bombardeerkewer (genus ''Brachinus'', familie ''Carabidae'') se verdediging is hoogs effektief. Die kewer skei naamlik deur 'n pigidiale klier 3 stowwe af wat met mekaar reageer en 'n bytende vloeistof vorm. Elk van die stowwe is afsonderlik agter 'n kleppie geberg en word deur spiersametrekking vrygelaat. Die stowwe verbind en 'n gasdruk ontstaan, sodat die kewer 'n vuurwarm gifstof met 'n soms hoorbare plofgeluid vrylaat. Die stof kan blase op die vel van 'n aanvaller brand. Sommige kewers skei as verdediging ook bloeddruppels op hulle knieë af (refleksbloeding). Dit ruik en smaak ewe sleg en kan giftig wees. Glanskewers, asook blaartrektorre (familie ''Meloidae''), skei ook gif af – dié keer vanuit gewrigte in hul pote. Dit kan selfs vir mense dodelik wees as dit ingeneem word. Baie kewers en hul larwes maak geluide wanneer hulle bedreig word, bv. die baie skril geluid van die waterkewerspesie Hygrobia hermanni. Kewers wat hulle nie met chemiese stowwe of sintuiglike reaksies kan beskerm nie, vlug of gaan staan doodstil. Grondkewers kan baie vinnig weghardloop, vlooikewers spring onder hulle aanvallers uit en kniptorre (familie ''Elateridae'') voer 'n knipmesbeweging uit deur hulself letterlik in die lug op te skiet. Kewers wat op plante leef, val eenvoudig van die blaar of stingel af en gaan lê doodstil op die grond, sodat hulle moeilik raakgesien kan word. Die voelers en pote vou terselfdertyd styf teen die lyf aan, soos by bv. die pilkewer van die familie ''Byrrhidae''. == Voortplanting == Kewers is oor die algemeen tweeslagtig, maar spesies kan ook net uit [[Wyfie|wyfies]] bestaan, wat sonder bevrugting kan voortplant ([[Partenogenese]]). Die geslagte is baie keer moeilik onderskeibaar. [[Mannetjie|Mannetjies]] kan dikwels aan hul groter kake uitgeken word (byvoorbeeld die grootkaakkewers van die familie ''Lacanidae'') of hul horings (byvoorbeeld die renosterkewer van die familie ''Scarabaeidae''). Wyfiekewers is soms vlerkloos, bv. glimwurmwyfies. Tydens die soektog na 'n geskikte paarmaat maak sekere kewers lig met behulp van spesiale organe aan die onderpunt van die agterlyf. Manlike vuurvliegies lok met ritmiese ligflikkerings net die wyfies van dieselfde spesie, wat met hul eie besondere ligtekens reageer. Die vlerklose wyfie, of glimwurm, lewe vlak bo die grond tussen lae bossies of riet. Baskewers skei 'n reuk af om 'n maat te lok. Paring by kewers kan van enkele minute tot etlike ure duur. Kewers ondergaan 'n volledige gedaantewisseling (metamorfose). Die wyfie lê haar eiers in die grond, op blare, in boombas, op vrugte en blomme of selfs op misbolle. Snuitkewers gebruik hulle snoete om die gate waarin hulle hul eiers bêre, te grawe. Kewereiertjies is gewoonlik ovaal, maar kan ook rond of staafvormig wees. Daar is meestal drie larvale stadia en die ontwikkeling van die larwes duur van 2 weke tot 8 jaar by byvoorbeeld die grootkaakkewers. Larwes het bytende of suigende monddele en die kopgedeelte is harder as die res van die liggaam. By aktiewe spesies, soos die dwaalkewers, is die bene lank en stekelrig, maar lentekewers, asook draadwurms (familie ''Elaterida''e), se larwes het swakker ontwikkelde bene omdat die diertjies na aan hulle kos leef. Larwes is soms gedeeltelik parasities, soos in die geval van blaartrektorre, wat op sprinkane teer. Die papiestadium van kewers word meestal in die grond deurgebring, maar soms ook in sade, bome of plantstingels. Die papies word beskerm deur kokonne of selle wat van grond gemaak is of soortgelyk is aan 'n eierdop. Die duur van die verskillende stadia word bepaal deur onder meer klimaat, die beskikbaarheid van kos en 'n geskikte habitat. Volwasse kewers leef soms net 'n paar dae, maar sommige, byvoorbeeld snuitkewers, kan tot 3 jaar oud word. == Ekologiese belang == Hoewel kewers baie skade aan gewasse, oeste en verwerkte produkte kan aanrig, hou hulle in baie gevalle egter die ekologiese balans in stand. In die verband word hulle soms deur die mens ingespan om byvoorbeeld ander skadelike insekte uit te roei. 'n Goeie voorbeeld van plaagbestryding met behulp van kewers, is die aanwending van die snuitkewerspesie ''Erytenna consputa'' vir die bestryding van hakeabos. Die kewer speel 'n belangrike ekonomiese rol in Suid-Afrika: Die hakeaplant is in die vorige eeu uit [[Australië]] ingevoer en het 'n plaag geword wat nie deur chemiese of meganiese metodes beheer kon word nie. Dit het uiteindelik na feitlik al die bergreekse in die Suid- en Suidwes-Kaap versprei. Aanvanklik is 300 larwes en 60 kewertjies uit Australië hier losgelaat. Namate kolonies van die spesie gevestig geraak het, het die hakeaplaag onder beheer begin kom. (In Australië word byvoorbeeld sowat 70 % van die hakea-vruggies, en soms dieselfde persentasie sade, jaarliks deur die snuitkewerlarwes vernietig.) Die spesifieke spesie is biologies uitsluitlik by die hakeaplant aangepas. Toetse het bewys dat die wyfie eers oor die vruggies moet loop om geprikkel te word voordat sy haar eiers kan lê. Die wyfies moet ook 'n tyd lank op die vruggies leef voordat hulle geslagsryp word. Die eiers ontwikkel net in die blomtyd en die tyd van vrugbesetting van die hakea. Ander kewers wat help om 'n balans in die natuur te handhaaf, is grondkewers en dwaalkewers, wat ander insekte soos ruspes vreet en dié se getalle so onder beheer hou. Lieweheersbesies is veral van belang by pesbeheer. ''Rodolia cardinalis'' is byvoorbeeld in die vorige eeu gebruik om 'n dopluispes in die Kaliforniese sitrusboorde in die VSA onder beheer te bring. Die spesie is later ook na Suid-Afrika gebring om in plaaslike sitrusboorde die dopluis te bestry. Baie kewers is aasvreters, bv. die aaskewers van die familie Silphidae, miskruiers (familie ''Scarabaeidae''), toktokkies (familie ''Tenebrionidae'') en vel-kewers (familie ''Dermestidae''). Laasgenoemde kan baie skade in museums aanrig, waar hulle dieremateriaal vreet, maar sekere spesies word juis in dierkundige studies gebruik om dieregeraamtes skoon te vreet. Van alle kewers veroorsaak die plantetende kewers die meeste skade. Glanskewers en hul larwes, asook snuitkewers, rig byna almal skade aan wortels, stingels of blare aan. Boktorre (familie ''Cerambycidae''), baskewers en pragkewers verniel weer bome. Die larwes van sommige kniptorre, bekend as draadwurms, eet jong gesaaides van katoen, aartappels of mielies, terwyl ertjiekalanders (familie ''Bruchidae'') peulgewasse se sade vreet. Houtpoeierkewers (familie ''Lyctidae'') is 'n besondere pes in Suid-Afrika – hulle verniel meubels en ander houtartikels – en, soos hul onderskeie name reeds suggereer, kan meubelkewers (familie Anobiidae) en sigaret- of tabakkewers (''Lasioderma serricorne'') groot skade aanrig. In uitsonderlike gevalle kan kewers ook plantsiektes oordra. 'n Spesie met besondere betekenis in Suid-Afrika is ''Macrotoma natala''. Die larwes, wat as Mabunguwurms bekend staan en in Desember en Januarie volop is, word deur sommige mense as fynkos beskou. == Kewerfamllies == Grondkewers (familie Carabidae) Daar is sowat 24 000 beskryfde spesies in die familie, waarvan meer as 3 000 in Suid-Afrika voorkom. Grondkewers is aktiewe jagters wat op land lewe. Ondanks hulle naam bly baie in bome en struike, waar hulle plantluise vang, of onder boombas. Hulle verkies tropiese en subtropiese gebiede en bly dikwels op rivieroewers, strande en ander vogtige plekke. Hulle is plat, donker insekte wat van 1 tot 100&nbsp;mm lank kan word. Baie grondkewers het besondere verdedigingsmeganismes, byvoorbeeld die bombardeerkewer, wat 'n chemiese stof afskei om vyande soos paddas af te skrik. Die genus ''Pheropsophus'' is 'n verteenwoordiger van die bombardeerkewers wat wydverspreid in Afrika voorkom. 'n Ander grondkewer wat op die kontinent voorkom, die genus ''Anthia,'' is 'n groot swart insek, soms met geel of wit kolle, wat op 'n afstand van 350&nbsp;mm 'n afweerstof wat mieresuur bevat, na sy aanvallers kan spuit. Die suur brand die vel intens en is gevaarlik vir die oë. Die kewers staan as oogpisters bekend. Sekere grondkewers van die genus ''Lebistina'' lyk op die oog af net soos vlooikewers van die genus Diamphidia. Dit is die natuur se manier om hulle deur kamoeflering teen vyande te beskerm: ''Diamphidia'' is naamlik baie giftig die San gebruik die kewers se gif op hulle pyle. === Waterkewers (familie Dytiscidae) === Sowat 4000 waterkewerspesies is bekend. Die familie se lywe is plat en glibberig en hulle pote is aangepas om hulle in staat te stel om goed te swem – die agterpote is wyd uitmekaar en plat soos roeispane met lang, stywe haartjies wat die swembeweging aanhelp. Waterkewers kan ook goed vlieg en kan hulleself effektief verdedig. Die kewer skei 'n afstootlike reuk af wanneer hy in die moeilikheid is. Dit kom tussen die bors- en kopgedeelte uit en veroorsaak dat paddas en vissies wat hom wil vang, tydelik die kluts kwyt raak. Klein ontploffinkies word ook soms vanuit 2 anale kliere veroorsaak. 'n Vloeistof wat soos [[ammoniak]] ruik, word in die geval as afweermiddel gebruik. Waterkewers is vleisetend en gulsig. Hulle vang insekte, wurms en selfs vissies wat groter as die kewer self kan wees. Hulle bly meestal onder water, maar kom gereeld na die oppervlak vir lug. Die mannetjie word van die wyfie onderskei op grond van sy voorpote, waarop klein, ronde kussinkies voorkom. Daarop is suiertjies wat hom in staat stel om tydens paring aan sy wyfie vas te klou. Waterkewerlarwes se kos word buite die liggaam verteer. Die larwe gebruik sy kake om die prooi met verteringensieme in te spuit. Verteringsappe vloei vanuit die kewer se maag deur kanale in die kake tot in die prooi. Die larwe suig dan eenvoudig die verteerde kos deur dieselfde kanale op. === Tierkewers (subfamilie Cicendilinae van die Carabidae) === Daar is sowat 2000 tierkewerspesies bekend. Hierdie kewertjies is inderdaad so kwaai soos tiere. Hulle verkies 'n tropiese en subtropiese klimaat en kom oor die hele Afrika voor. Tierkewers is helderkleurig met 'n metaalagtige glans. Hulle het groot oë, sterk bokake en hardloop besonder vinnig. 'n Tipiese tierkewer wat algemeen in Suid-Afrika voorkom, is die genus ''Dromica''. Die genus ''Mantichora'', wat geweldige groot kewers is, kom in droë streke en vlaktes voor. Die mannetjie het breë kake waarmee hy baie seer kan byt en wat terselfdertyd dien om die wyfie tydens paring vas te hou. Tierkewerlarwes grawe hulle gate, wat soms tot 300&nbsp;mm diep is, volgens 'n netjiese plan. Die larwe dra naamlik korreltjies sand op sy breë kop by sy gaatjie uit en versprei dit eweredig rondom die gat. Die breë kop dien ook as 'n prop waarmee die gat se opening toegemaak word terwyl die larwe op sy prooi lê en wag. Die vangs word in die gat afgetrek en daar geëet. === Waterhondjies (familie Gyrinidae) === Daar is sowat 700 spesies van die waterhondjiefamilie bekend. Die waterhondjies of draaikewers bly gewoonlik op die wateroppervlak, waar hulle aanhoudend rondswem sonder om teen mekaar vas te swem, want hulle kan die golfies wat hul makkers veroorsaak, waarneem en blitssnel daarop reageer. Wanneer hulle skrikgemaak word, begin hulle al hoe vinniger swem of duik onder die water in en tol daar voort. Net soos die waterkewers is hulle ook stroombelyn en glad. Hulle kan egter nie maklik wegvlieg nie en moet eers teen 'n soliede voorwerp uitklim voordat hulle in die lug kan kom. Die waterhondjie se vernaamste kenmerk is sy tweeledige oë wat hom in staat stel om terselfdertyd bo en onder die water te sien. Lede van die familie is, net soos die waterkewers, roofdiere en eet soms hul soortgenote. Die Haliplidae is 'n verwante familie wat onder die water kan asemhaal. === Mierneskewers (familie Paussidae) === Die mierneskewers, waarvan sowat 400 spesies beskryf is, is meestal baie klein – ongeveer 6 tot 12&nbsp;mm lank – met voelers wat soos knuppels lyk. Hulle woon in mierneste, waar hulle sowel die miere as die mierlarwes eet en waar hulle soms deur die miere aan hulle voelers rondgesleep word. Die kewers skei 'n lokmiddel af wat die miere van hul klierhaarklossies aflek. Mierneskewers skei ook, net soos bombardeerkewers, 'n vloeistof af wat 'n mens se oë en vel intens laat brand. === Snuitkewers (familie Curculionidae) === Sowat 35 000 spesies snuitkewers, waarvan 2 500 in Suid-Afrika voorkom, is bekend. Snuitkewers is uitsluitlik plantetend en word uitgeken aan hulle lang snoete en die gelede, knuppelvormige of gebuigde voelers. Die Suid-Afrikaanse broodboomsnuiter (''Anthliarrinus zamiae'') se wyfie het byvoorbeeld 'n snoet wat 3 keer langer as haar liggaam is. 'n Ander Suid-Afrikaanse kewer, van die genus Protostrophus, het weer 'n plat, breë snoet waarmee hy gesaaides verniel. Een van die besonder opvallende kewers van die familie is die leliesnuitkewer (''Brachycerus obesus''). Die insek is ongeveer 25&nbsp;mm lank met 'n swart kop en rooi lyf wat in so 'n mate beskerm is deur klipharde vergroeide elytra, dat hy in die grond ingetrap kan word sonder om iets oor te kom. As hy bedreig word, val die spesie summier op sy sy met die pote styf gestrek – 'n instinktiewe soort stuiptrekking. Die meeste snuitkewers reageer onder bedreiging dieselfde. Snuitkewers, byvoorbeeld ''Sitophilus zeamais'', wat mielies verniel, kan soms 'n ernstige plaag in Suid-Afrika wees. Lande word voor die oes besmet deur kewereiers wat in die halfryp [[graan]] gelê word. Die wyfie boor met haar snoet 'n gaatjie in die sagte korrel en lê haar eier daarin. Larwes broei later uit en eet hulle pad oop. Die volgroeide kewers maak hulle ook in graanskure tuis, waar hulle terselfdertyd die nuwe graan verniel. Ander snuit- kewerspesies val onder meer tabak, bloekombome en wingerde aan. === Baskewers en speldegatkewers (familie Scolytidae) === Die familie is nou verwant aan die snuitkewers. Hulle het ook snoete, maar hulle voelers is reguit. Sekere spesies leef van verrotte of dooie hout, waarin hulle kenmerkende tonnelpatrone onder die bas bou – verskillende spesies het verskillende patrone. Baie spesies vreet egter nie die hout self nie, maar leef op skimmels wat in die houtgangetjies opgaar en dit swart verkleur. === Glanskewers (familie Chrysomelidae) === Van die ongeveer 26000 spesies wat bekend is, kom 2500 in Suid-Afrika voor. Die meeste glanskewers is planteters en 'n aantal spesies is peste in Suid-Afrika, byvoorbeeld die tabakslak (Lema bilineata en Lema trilineata), wat in Kaapland van onder meer [[stinkblaar]], tabak en appelliefies leef. Die insekte is swart en geel, ongeveer 6&nbsp;mm lank en het 2 of 3 swart strepe op die rug. Hulle larwes skei 'n slymerige stof, asook 'n bruin vloeistof uit die monddele, af as beskerming teen vyande. Tabakslakke teel vinnig aan (5 of 6 generasies per jaer) en dit is dus moeilik om hulle doeltreffend te bestry as hulle eers vastrapplek op gewasse gekry het. Sommige spesies het kleure wat as afskrikmiddel dien, sommige smaak sleg en ander absorbeer selfs gifstowwe uit hul voedselplante ten einde hulle teen roofdiere te beskerm, wat vergiftig kan word as hulle die kewers eet. Vlooikewers (subfamilie ''Halticinae'') is meestal klein met groot agterpote wat hulle in staat stel om soos vlooie te spring. Sommige is ook giftig. Van sekere larwes van die genera ''Polyclada'' en ''Diamphidia'' verkry die San gif vir hulle gifpyle. Die moontlikheid bestaan egter dat die gif hoofsaaklik afkomstig is van 'n parasitiese insek van die genus ''Lebistina'', wat in die kokonne op die larwes teer. 'n Ander interessante kewer van die glanskewerfamilie is die skilpadkewer (genus ''Asphidomorpha''). Hy is plat met 'n pragtige, metaalagtige goudgroenkleur en lyk soos 'n miniatuurskilpadjie. Die kewer se larwe word gekenmerk deur die feit dat hy sy uitwerpsels en ou vervelling in 'n klos op sy agterlyf dra. Die onaangename vrag hou vyande blykbaar op 'n afstand. === Boktorre (familie Cerambidae) === Sowat 1 200 van die 25 000 boktorspesies wat beskryf is, kom in Suid-Afrika voor. Boktorre is gesog onder boktorversamelaars van wee hulle pragtige helder kleure. Byna alle boktorre eet dooie hout, en hoewel dit in die natuur as 'n opruimingsproses beskou word, is hulle groot peste op kommersiële hout. Hulle kan die hardste hout en selfs lood met behulp van hul kake deurboor. Die familie word ook die langhoringkewers genoem omdat hulle besondere lang voelers het wat soms langer as hulle liggame is. === Dwaalkewers (familie Staphylinidae) === In Suid-Afrika kom nagenoeg 1000 van die sowat 20 000 bekende dwaalkewerspesies voor. Die kewer is wurmagtig -lank en dun, met baie onbedekte agterlyfsegmente wat onder die kort elytra uitsteek. Dwaalkewers is meestal roofdiere en verkies 'n klam klimaat. Hulle woon in onder meer mierneste, mis en skimmels en kruip ook onder boombas in. In Suid-Afrika kom hulle dikwels in groot getalle op proteablomme voor. Sekere spesies veroorsaak blase op 'n mens se vel wanneer hulle byvoorbeeld van die gesig afgevee word. === Miskruier (familie Scarabaeidae) === Sowat 20 000 miskruierspesies is bekend. Die miskruier is van groot ekologiese belang omdat hy groot hoeveelhede mis begrawe, wat die grond verryk en weiding laat gedy. Groot getalle Suid-Afrikaanse miskruiers word na Australië uitgevoer om skaap- en beesmis van die weidinggebiede op te ruim. 'n Miskruier kan binne 24 uur meer as sy eie gewig aan mis eet. Baie spesies eet hul voorraad net waar hulle dit kry, maar ander rol dit ook in 'n bal weg na 'n veilige plek waar mededingers dit nie sal kry nie. 'n Interessante spesie is Scarabaeus sacer, wat in Egipte voorkom. Die mannetjie het die gewoonte om vir sy wyfie 'n misbal te rol, wat hy in 'n gat bêre. Om die bal behoorlik te vorm, het hy aan die punte van sy voorpote 4 sterk stekels wat hy soos 'n hark gebruik. Die kewers paar in hulle tonnel en eet dan 'n paar dae lank aan die mis. Hierna maak hulle 'n tweede bal en die wyfie gaan broei alleen in die gat. Sy lê net 1 eier by elke misbal Ander opvallende kewers van die ''Scarabaeidae'' is die renosterkewers (subfamilie ''Dynastinae'') en die besies (subfamilie ''Rutelinae''). Daar is baie soorte besies in Suid-Afrika, onder meer die subfamilie ''Melolonthinae'' – kewers wat baie skade aanrig. Die renosterkewer is bekend vir sy horing. === Grootkaakkewers (familie Lucanidae) === Daar is nagenoeg 900 bekende spesies grootkaakkewers. Die kewers is groot (tot 100&nbsp;mm) en lyk gevaarlik. Veral die mannetjies se kake is baie groot. Altesaam 12 spesies van die genus ''Colophon'' word slegs in Suidwes-Kaapland aangetref. Hulle woon net op geïsoleerde bergkruine en sommige is vernoem na bergklimmers. Grootkaakkewers se larwes woon in verrotte hout en neem 'n hele aantal jaar om te ontwikkel. === Toktokkies (familie Tenebrionidas) === Toktokkies, waarvan nagenoeg 3500 van die sowat 10 000 beskryfde spesies in Suid-Afrika voorkom, is volop in droë gebiede 'n groot verskeidenheid kom in woestynagtige gebiede voor – en het 'n besonders weerstand teen hitte en watertekort. Die spesies in die familie is meestal bruin of swart en die meeste kan glad nie vlieg nie. Die genus ''Psammode'' is die bekendste toktokkie. Hy is swaar, vlerkloos en kry sy naam deur die gewoonte om teen die grond te klop om die wyfies te lok. 'n Groot verskeidenheid toktokkies kom in die [[Namibwoestyn]] voor, waar hulle van plant- en dieremateriaal leef wat deur die wind aangewaai word. Die kewers het verskeie metodes om water in die hande te kry. Lepidochora-spesies maak byvoorbeeld walletjies in die sand sodra mis oor die woestyn begin trek en drink later die druppeltjies wat op die walletjies kondenseer. Onymacris unguicularis staan weer kop omlaag op duinkruine. Mis wat op sy rug kondenseer, loop na sy mond af en hy sluk dit in. Omdat die toktokkies so goed teen droogte aangepas is, vind hulle dit maklik om in droë graankosse te leef. Veral die larwes rig skade aan, byvoorbeeld die meelwurm (''Tenebrio molitor''). Blaartrektorre (familie ''Meloidae'') Daar is sowat 2 000 spesies beskryf, waarvan 500 in Suid-Afrika voorkom. Baie plantpeste wat blomme en vrugtebome beskadig, behoort tot hierdie familie. Die larwes is egter nuttig omdat hulle op sprinkaaneiers parasiteer. Baie blaartrektorre het pragtige metaalgroen of -blou dekskilde, ander is geel en swart gestreep. Die genus ''Mylabris'' kom verspreid in Afrika voor en is bekend om die sterk gifstof, kantaridien, wat hy bevat. Die middel maak blase op die vel en het 'n reputasie dat dit geslagsprikkelend is. Dit is egter baie giftig en kan dodelik wees. Die kewers gebruik die middel as 'n wapen en sekere toordokters in Afrika gebruik dit as toorgoed. Die Mylabris-wyfie sterf net nadat sy haar eiers gelê het. Oliekewers (Meloë-spesie) bevat ook kantaridien. Hulle het kort dekskilde en kan nie vlieg nie. In die somer word hulle soms op blomme gesien waar hulle eiers lê. Die larwes klim op nie-sosiale byesoorte en gaan vreet die heuning en stuifmeel in hul [[nes]]te. === Vuurvliegies en glimwurms (familie Lampyridae) === Die vuurvliegies, waarvan sowat 1 000 spesies beskryf is, word van ander insekte onderskei op grond van hulle vermoë om lig te maak en oortref die mens se tegnologie met die wyse waarop hulle dit doen. Tydens die ligmaakproses gee hulle lig geen hitte af nie, terwyl selfs die beste fluoresseerlampe 'n sekere hoeveelheid hitte uitstraal. Die vuurvliegiemannetjie en glimwurmwyfie se ligorgane sit in hulle agterlywe. Dit bestaan uit 2 lae selle. Die boonste laag bevat senuwees en 'n setagtige wit vloeistof en in die tweede laag is selle wat die lig reflekteer. Lig word uitgestraal wanneer suurstof met sekere stowwe in die sellae verbind. Sommige spesies het 'n flikkerende liggie terwyl ander weer 'n konstante gloed uitstraal. Die glimwurmwyfies word van die mannetjies onderskei deurdat hulle vlerkloos is. Die genus ''Luciola'' is een van die uitsonderings, met vlerke aan albei geslagte. Die mannetjies van die genus is opvallend van wee hulle donkerpers oë wat na aan mekaar sit en byna die hele kop bedek. Die wyfie se oë is kleiner en sit verder uitmekaar. Min is oor die lewenswyse van die vuurvliegies in Afrika bekend. Glimwurms woon in klam plekke, byvoorbeeld in gate tussen onkruid, en vuurvliegies word dikwels op plante aangetref. Daar word gemeen dat die larwes van die genera ''Luciola'' en ''Lampyrus'' uitsluitlik slakke vreet wat hulle met gif uit hul kake inspuit. === Kniptorre en draadwurms (familie Elateridae) === Sowat 10 000 spesies is beskryf en sowat 250 kom in Suid-Afrika voor. Die kewers is langwerpig en gewoonlik bruin of swart. Wanneer hulle bedreig word, maak hulle of hulle dood is. Die kewer lê op sy rug en spring onverwags met 'n hoorbare klikgeluid op en hardloop of vlieg daarna weg. Die larwes van kniptorre word draadwurms genoem. Hulle is glad, blink en geel, en woon in vrot hout of in die grond. Die meeste kniptorre in Suid-Afrika lewe van hout, maar vleisetende soorte, wat byvoorbeeld ander insekte vreet, kom ook voor. === Pragkewers (familie Buprestidae) === Van die sowat 15 000 beskryfde pragkewerspesies kom 1 000 in Suid-Afrika voor. Hierdie kewers is verwant aan die kniptorre. Hulle het plat voorlywe en hulle larwes word platkopboorders genoem. Pragkewers verkies 'n tropiese klimaat en kom soms op blomme voor, waar hulle stuifmeel of blare eet. Die volgroeide kewers is baie bekend om hulle pragtige metaal- of bronsvoorkoms, dikwels in kombinasies van blou of groen. Hulle word selfs in juwele gebruik. === Rondekophoutboorders (familie Bostrychidae) === Sowat 550 spesies is beskryf. Al die kewers boor in hout en kan groot plae word. Die kleinste (ongeveer 3&nbsp;mm) het met die invoer van bamboes- en rottangprodukte uit die [[Verre-Ooste|Verre Ooste]] na [[Afrika]] versprei. Die kewertjie, ''Dinoderus minutus'', lê haar [[Eier (biologie)|eiers]] in die [[bamboes]] en die [[Larwe|larwes]] vreet later klein, ronde gaatjies daardeur. Hulle versprei vinnig aangesien daar 3 of 4 generasies per jaar is, en hulle rig baie skade aan. === Houtpoeierkewers (familie Lyctidae) === Die familie houtpoeierkewers – sowat 90 spesies is beskryf – is nou verwant aan die rondekophoutboorders en verniel ook hout in [[Suid-Afrika]]. Die wyfie van ''Lyctus africanus'' vermy egter gepoleerde of verniste hout en lê haar [[Eier (biologie)|eiers]] in onafgewerkte hout, onder meer [[kiaat]], [[Eik|eike]] en [[Acacia|wattel]]. Die larwes ontwikkel in die buitenste laag splinthout, net onder die bas. Die hout is effe vogtig en bevat stysel en suiker. As dit warm is, werk die larwe hom vinnig in die hout in. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * Endrody-Younga, S.: Back to the woods. In:Conserva. Tydskrif van die Departement van Omgewingsake. Junie 1987, deel 2, nr. 3. ISSN 0258-3313 * ''[[Wêreldspektrum]]'', 1982, {{ISBN|0-908409-55-9}} band == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Coleoptera|Kewer}} {{Wikispecies-inlyn|Coleoptera}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/animal/beetle|title=Coleopteran|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=26 Augustus 2019}} {{Taksonbalk}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kewers| ]] fhwr1onqlh5dcphwdv98d5cnhhhcu9h 0 227560 2893281 2681679 2026-04-12T15:08:33Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893281 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Planeet | discovery=yes | physical_characteristics = yes | bgcolour= #FFFFC0 | name = 486958 Arrokoth | image = [[Beeld:UltimaThule CA06 color vertical.png|220px]] | image_size = 245 | alt = 2014 MU69 travels diagonally across a dense field of stars and noise in the background | caption = ’n Saamgestelde kleurfoto van Arrokoth.<ref name="NASA-20190516">{{cite web |url=https://www.nasa.gov/feature/nasa-s-new-horizons-team-publishes-first-kuiper-belt-flyby-science-results |title=NASA's New Horizons Team Publishes First Kuiper Belt Flyby Science Results |publisher=NASA |date=16 Mei 2019 |access-date=17 Mei 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216073527/https://www.nasa.gov/feature/nasa-s-new-horizons-team-publishes-first-kuiper-belt-flyby-science-results/ |archive-date=16 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | discovery_ref = &thinsp;<ref name="jpldata" /><ref name="MPC-486958" /> | discovered = 26 Junie 2014 | discoverer = Marc Buie / {{nowrap|[[Hubble-ruimteteleskoop]]}} | discovery_site = | mpc_name = {{mp|(486958) 2014 MU|69}} | alt_names = {{nowrap|Ultima Thule <small> (nieamptelik)</small><ref name="Ultima Thule" />}}<br />{{mp|2014 MU|69}}<br />PT1&thinsp;<ref name="NASA-new-target-2015" /><br />1110113Y&thinsp;<ref name="Lakdawalla2014" /><br />11&thinsp;<ref name="Buie" /> | pronounced = | named_after = | mp_category = [[Trans-Neptunus-voorwerp|TNV]],<ref name="jpldata" /><br />[[cubewano]]<ref name="Lakdawalla2014" /><ref name="Buie-DES"/> | orbit_ref = <ref name="jpldata" /> | epoch = 27 April 2019 | uncertainty = 2<ref name="MPC-486958" /> | observation_arc = 118 dae,<ref name="jpldata" /> 851 dae<ref name="MPC-486958" /> | aphelion = 46,442 [[AE]] | perihelion = 42,721 AE | semimajor = 44,539 AE | eccentricity = 0,0417249 | period = 298 jaar | mean_anomaly = 306,31° | mean_motion = {{Deg2DMS|0.0033|sup=ms}} / dag | inclination = 2,45116° | asc_node = 42,7212447° | arg_peri = 174,418° | dimensions = 35 × 20 × 10 km | mean_diameter = 31,7 km | rotation = | spectral_type = | magnitude = 26,8<ref name="Lakdawalla2015" /> | abs_magnitude = 11,1<ref name="jpldata" /> <ref name="MPC-Circulars-Archive">{{cite web |title=MPC/MPO/MPS Archive |work=Minor Planet Center |url=http://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/MPCArchive_TBL.html |access-date=24 November 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200426060449/https://minorplanetcenter.net//iau/ECS/MPCArchive/MPCArchive_TBL.html |archive-date=26 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> }} [[Beeld:AfterPluto3.gif|duimnael|248px|New Horizons se baan verby Pluto (rooi) en Ultima Thule (wit).]] '''486958 Arrokoth''', wat die voorlopige naam '''{{mp|(486958) 2014 MU|69}}''' gehad het, is ’n [[trans-Neptunus-voorwerp]] in die [[Kuipergordel]] in die buitenste deel van die [[Sonnestelsel]]. Dit is op [[26 Junie]] [[2014]] deur sterrekundiges met behulp van die [[Hubble-ruimteteleskoop]] ontdek<ref name="MPC-486958" /> en op [[1 Januarie]] [[2019]] deur die tuig [[New Horizons]] besoek. Arrokoth is 31&nbsp;km lank, en die verskillende lobbe, met die byname "Ultima" en "Thule", is onderskeidelik 19 en 14&nbsp;km breed. Dit is ’n [[kontakdubbelvoorwerp]] waarvan die twee dele met hul hoofasse langs aan mekaar verbind is en bestaan uit 'n groter deel (Ultima) wat drie keer so groot soos die kleiner deel (Thule) is. Dit lyk of Ultima 'n samestelling van agt kleiner voorwerpe,<ref name="Grossman20190318">{{cite web |title=Ultima Thule may be a frankenworld |url=https://www.sciencenews.org/article/new-horizons-mu69-ultima-thule-frankenworld |last=Grossman |first=Lisa |date=18 Maart 2019 |access-date=23 Maart 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190409212843/https://www.sciencenews.org/article/new-horizons-mu69-ultima-thule-frankenworld/ |archive-date=9 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> elk sowat 5&nbsp;km breed, is wat saamgesmelt het voordat Ultima en Thule met mekaar in aanraking gekom het.<ref name="eaaw9771">{{cite journal |title=Initial results from the New Horizons exploration of 2014 MU₆₉, a small Kuiper Belt object |url=https://science.sciencemag.org/content/364/6441/eaaw9771/tab-pdf |display-authors=etal |first1=S. A. |last1=Stern |first2=H. A. |last2=Weaver |first3=J. R. |last3=Spencer |first4=C. B. |last4=Olkin |first5=G. R. |last5=Gladstone |first6=W. M. |last6=Grundy |first7=J. M. |last7=Moore |first8=D. P. |last8=Cruikshank |first9=H. A. |last9=Elliott |first10=W. B. |last10=McKinnon |journal=Science |doi=10.1126/science.aaw9771 |volume=364 |issue=6441 |date=17 Mei 2019 |access-date=17 Mei 2019 |archive-date=24 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524235457/https://science.sciencemag.org/content/364/6441/eaaw9771/tab-pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="LPSC-2019-03-21">{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=7m_zpHeTTjc |title=Press Briefing: The developing picture of Ultima Thule |publisher=Lunar and Planetary Institute |website=[[YouTube]] |date=21 Maart 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229040800/https://www.youtube.com/watch?v=7m_zpHeTTjc |archive-date=29 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit het ’n wentelperiode van 298 jaar en ’n klein [[baanhelling]] en [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrisiteit]] – daarom word dit as ’n [[Kuipergordel#Klassieke gordel|klassieke Kuipergordelvoorwerp]] geklassifiseer. Dit het vermoedelik nie groot versteurings ondergaan nie en is dus een van die primitiefste voorwerpe bekend. In Augustus 2015 is Arrokoth gekies as die volgende teiken van die ruimtetuig New Horizons ná sy verbyvlug van die [[dwergplaneet]] [[Pluto]]. Op 13 Maart 2018 het [[Nasa]] aangekondig die voorwerp sal die bynaam '''Ultima Thule''' hê. Dié besluit is geneem ná ’n openbare stemveldtog. Arrokoth is die verste voorwerp in die Sonnestelsel wat nog deur ’n ruimtetuig besoek is.<ref name="NASA-new-target-2015" /><ref name="NYT-20181231-kc">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=New Horizons Spacecraft Completes Flyby of Ultima Thule, the Most Distant Object Ever Visited |url=https://www.nytimes.com/2018/12/31/science/new-horizons-ultima-thule.html |date=31 Desember 2018 |work=The New York Times |access-date=1 Januarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191119160017/https://www.nytimes.com/2018/12/31/science/new-horizons-ultima-thule.html |archive-date=19 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Naam == Arrokoth is genoem na ’n woord uit die taal [[Powhatan]] van ’n streek in [[Virginië]] en [[Maryland]], en beteken vermoedelik "lug".<ref name="jhuapl-20191112"/> Die uitspraak en betekenis van die woord is egter nie heeltemal seker nie, want die taal het laat in die 18de eeu uitgesterf en min is daarvan opgeteken. Die span van [[New Horizons]] het dié naam gekies omdat Arrokoth in 2014 met die Hubble-ruimteteleskoop in Maryland ontdek is.<ref name="jhuapl-20191112"/><ref name="MPC118222"/> Die nuwe naam is deur die [[Internasionale Astronomiese Unie]] (IAU) aanvaar en op 12 November 2019 deur die New Horizons-span aangekondig.<ref name="jhuapl-20191112"/> Toe Arrokoth die eerste keer waargeneem is, het dit die naam {{mp|1110113Y}} gekry,<ref name="hubble_2_KBOs">{{cite web |title=Hubble Survey Finds Two Kuiper Belt Objects to Support New Horizons Mission |url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2014/35/image/a/ |work=HubbleSite news release |publisher=Space Telescope Science Institute |date=1 Julie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160809075707/http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2014/35/image/a/ |archive-date=9 Augustus 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> of sommer "11".<ref name="Buie" /><ref name="NASA-new-target-2015" /> Nasa het in Oktober 2014 aangekondig dit is ’n moontlike volgende teiken van New Horizons<ref>{{cite web |url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2014/47/ |title=NASA's Hubble Telescope Finds Potential Kuiper Belt Targets for New Horizons Pluto Mission |work=HubbleSite |date=15 Oktober 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160824014454/http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2014/47/ |archive-date=24 Augustus 2016 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=13 Desember 2018 }}</ref><ref name="Wall2014">{{cite web |last=Wall |first=Mike |title=Hubble Telescope Spots Post-Pluto Targets for New Horizons Probe |publisher=Space.com |date=15 Oktober 2014 |url=http://www.space.com/27445-hubble-telescope-new-horizons-kuiper-belt.html |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406132935/https://www.space.com/27445-hubble-telescope-new-horizons-kuiper-belt.html |archive-date=6 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en dit is nieamptelik "PT1", of "Potential Target&nbsp;1", genoem. Sy voorlopige naam, {{mp|2014 MU|69}}, wat aandui dit was die 1&nbsp;745ste voorwerp wat in die tweede helfte van Junie&nbsp;2014 ontdek is, is in Maart&nbsp;2015 deur die [[Kleinplaneetsentrum]] daaraan gegee nadat genoeg wenteleienskappe versamel is.<ref name="NASA-new-target-2015" /> Ná nog waarnemings van sy wentelbaan het dit die permanente kleinplaneetnommer (486958) op 12 Maart 2017 gekry.<ref name="MPC-Circulars-Archive" /> Hierna het Nasa die publiek genooi om vir ’n bynaam te stem.<ref name=nickname>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/feature/help-nickname-new-horizons-next-flyby-target |title=Help Nickname New Horizons’ Next Flyby Target |author=<!--Not stated--> |date=6 November 2017 |publisher=Nasa |access-date=7 November 2017 |language=ku |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328160314/https://www.nasa.gov/feature/help-nickname-new-horizons-next-flyby-target |archive-date=28 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 13 Maart 2018 het Nasa aangekondig die bynaam sal "Ultima Thule" wees. Die naam, wat ’n veraf plek buite die grense van die bekende wêreld beteken, is een van 37 wat uit 34&nbsp;000 name gekies is en waarvoor gestem kon word.<ref name="Ultima Thule" /> Nadat met sekerheid vasgestel is dit is ’n kontakdubbelvoorwerp, het die New Horizons-span die grootste liggaam op 2 Januarie 2019 Ultima gedoop en die kleiner een Thule.<ref name=nasaspaceflight>{{cite web |url=https://www.nasaspaceflight.com/2019/01/2014-mu69-contact-binary-first-new-horizons-returns/ |date=2 Januarie 2019 |last=Gebhardt |first=Chris |title=2014 MU69 revealed as a contact binary in first New Horizons data returns |website=NASASpaceFlight.com |access-date=2 Januarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191207081732/https://www.nasaspaceflight.com/2019/01/2014-mu69-contact-binary-first-new-horizons-returns/ |archive-date=7 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==Ontstaan== [[Beeld:NASA-UltimaThule-FormationDiagram-20190101.png|duimnael|250px|links|Die fases van Ultima Thule se vorming.]] Ultima en Thule was vermoedelik eers twee aparte voorwerpe wat sedert die vorming van die Sonnestelsel 4,6&nbsp;miljard jaar gelede mettertyd uit ’n draaiende wolk van klein ysliggame ontstaan het.<ref name="SP-20190104">{{cite web |last=Wall |first=Mike |title=The Hunt Is On for Moons Around Ultima Thule |url=https://www.space.com/42894-ultima-thule-moons-new-horizons.html |date=4 Januarie 2019 |work=Space.com |access-date=4 Januarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219040816/https://www.space.com/42894-ultima-thule-moons-new-horizons.html |archive-date=19 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="prehistoricpuzzle"/> Nadat die twee liggame vermoedelik apart groter geword het, het hulle in ’n wentelbaan om mekaar begin beweeg.<ref name="prehistoricpuzzle"/><ref name="SPC-20190318"/> Uiteindelik het hulle vanweë die verlies aan [[momentum]], wat ontstaan het omdat hul momentum na ander liggame in die wolk verskuif is, stadigaan nader aan mekaar beweeg totdat hulle aan mekaar geraak en later saamgesmelt het.<ref name="SP-20190104"/> Daar word geglo die twee liggame het baie stadig versmelt, met ’n spoed van sowat 2&nbsp;m/s – min of meer so vinnig as wat ’n gemiddelde mens loop.<ref name="SPC-20190318"/> Daar is moontlike aanduidings van skeure op hul oppervlak vanweë die samesmelting.<ref name="prehistoricpuzzle"/> In die minstens 4&nbsp;miljard sedert hul samesmelting was daar buitengewoon min impakte op hulle as gevolg van die stadige spoed van die liggaam in die Kuipergordel.<ref name="craterdensity">{{cite arxiv |arxiv=1812.09785 |URL=https://arxiv.org/abs/1812.09785 |title=Crater Density Predictions for New Horizons flyby target 2014 MU69 |first1=Brett |last1=Gladman |date=2 Januarie 2019}}</ref> Vanweë die gebrek aan gereelde kratervormingsvoorvalle en versteurings in sy wentelbaan het die liggaam se vorm en voorkoms feitlik onveranderd gebly.<ref name="craterdensity" /><ref name="about">{{cite web |url=http://pluto.jhuapl.edu/Ultima/Ultima-Thule.php |title=About Ultima Thule |website=pluto.jhuapl.edu |access-date=23 Januarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022032148/http://pluto.jhuapl.edu/Ultima/Ultima-Thule.php |archive-date=22 Oktober 2019 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> ==Vorm== [[Beeld: MU69_simulated_3D.gif|thumb|200px|[[Stereoskopie]]se animasie gemaak van twee aparte beelde. [[:File:NASA-UltimaThule-3D-NewHorizons-20190307.png|{{small|(3D-weergawe)}}]]]] Arrokoth is ’n kontakdubbelvoorwerp wat bestaan uit twee lobbe wat met ’n helder, smal nek aan mekaar verbind is.<ref name=nasaspaceflight /> Die groter lob, met die bynaam Ultima, se langste as is sowat 22&nbsp;km<ref name="eaaw9771"/> en die kleiner lob, Thule, s’n sowat 14,2&nbsp;km.<ref name="arxiv">{{cite arxiv |arxiv=1901.02578 |url=https://arxiv.org/abs/1901.02578 |title=Overview of initial results from the reconnaissance flyby of a Kuiper Belt planetesimal: 2014 MU69 |first1=S.A. |last1=Stern |display-authors=etal. |date=9 Januarie 2019}}</ref> Die hele voorwerp se langste as is 35&nbsp;km.<ref name="eaaw9771"/> Die middelpunte van die twee lobbe is sowat 16&nbsp;km van mekaar af.<ref name="eaaw9771"/> Op 2 Januarie 2019, net ná die verbyvlug, het die hoofondersoeker van New Horizons, [[Alan Stern]], Arrokoth se vorm beskryf as ’n “sneeuman”.<ref name="NYT-20190103-kc">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=What We’ve Learned About Ultima Thule From NASA’s New Horizons Mission |url=https://www.nytimes.com/2019/01/03/science/ultima-thule-pictures-new-horizons.html |date=3 Januarie 2019 |work=The New York Times |access-date=4 Januarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190903211826/https://www.nytimes.com/2019/01/03/science/ultima-thule-pictures-new-horizons.html |archive-date=3 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=Grossman>{{cite news |last=Grossman |first=Lisa |date=2 Januarie 2019 |title=New Horizons shows Ultima Thule looks like a snowman, or maybe BB-8 |url=https://www.sciencenews.org/article/new-horizons-ultima-thule-mu69-first-image-snowman |work=Science News |publisher=Society for Science & the Public |quote=It’s a snowman, if it’s anything at all. |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190811123204/https://www.sciencenews.org/article/new-horizons-ultima-thule-mu69-first-image-snowman |archive-date=11 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 8 Februarie het Stern aangekondig die voorwerp se vorm blyk uit latere foto’s platter te wees as wat voorheen gedink is; hy het dit toe beskryf as eerder soos ’n groot “pannekoek” (die groter lob) en ’n "okkerneut" (die kleiner lob) as soos twee sfere.<ref name="AR-20190208">{{cite news |last=Berger |first=Eric |title=New images of the distant Ultima Thule object have surprised scientists - "The new images are creating scientific puzzles." |url=https://arstechnica.com/science/2019/02/it-looks-like-ultima-thule-may-be-more-of-a-pancake-than-snowman/ |date=8 Februarie 2019 |work=Ars Technica |access-date=8 Februarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314035427/https://arstechnica.com/science/2019/02/it-looks-like-ultima-thule-may-be-more-of-a-pancake-than-snowman/ |archive-date=14 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Deur te kyk hoe die twee lobbe sterre op die agtergrond verduister, kon wetenskaplikes die vorms van die lobbe aflei.<ref name="evocative">{{cite web |url=https://www.nasa.gov/feature/new-horizons-evocative-farewell-glance-at-ultima-thule |title=New Horizons’ Evocative Farewell Glance at Ultima Thule |date=8 Februarie 2019 |website=NASA |access-date=9 Februarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216073519/https://www.nasa.gov/feature/new-horizons-evocative-farewell-glance-at-ultima-thule/ |archive-date=16 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die oorsaak van Arrokoth se onverwagte plat vorm is onseker, maar een verduideliking is dat die twee aparte lobbe op ’n tyd baie vinnig roteer het en dat hulle dus plat geword het vanweë [[middelpuntvliedende krag]]te.<ref name="SETI-2019-03-19">{{cite web |title=Exploring Ultima Thule: humanity's next frontier |url=https://www.youtube.com/watch?v=02WXfXLyLXA |publisher=SETI Institute |website=[[Youtube]] |date=19 Maart 2019 |access-date=23 Maart 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228033335/https://www.youtube.com/watch?v=02WXfXLyLXA&gl=US&hl=en&has_verified=1&bpctr=9999999999 |archive-date=28 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Grossman20190318" /> Die langste asse van die twee lobbe lyn feitlik op met hul gemeenskaplike [[draaias]].<ref name="eaaw9771"/><ref name="NYT-20190318kc">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=How Ultima Thule Is Like a Sticky, Pull-Apart Pastry - Scientists from the New Horizons mission presented their latest findings about the small distant object visited by the NASA spacecraft at the start of the year. |url=https://www.nytimes.com/2019/03/18/science/ultima-thule-new-horizons.html |date=18 Maart 2019 |work=The New York Times |access-date=19 Maart 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420063532/https://www.nytimes.com/2019/03/18/science/ultima-thule-new-horizons.html |archive-date=20 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Beatty20190319"/> Dié oplyning dui daarop dat hulle ’n [[sinchroniese rotasie]] gehad het, waarskynlik vanweë [[gety]]kragte, voordat hulle saamgesmelt het.<ref name="eaaw9771"/><ref name="Beatty20190319"/> ==Geologie== ===Oppervlak en spektra=== {{Multibeeld | wydte = 120 | voetskrif = <center>Kleur- en spektrumbeelde van Arrokoth wat die subtiele kleurverskille op sy oppervlak wys. Die foto regs is dieselfde kleurfoto wat op die swart-wit hoëresolusiefoto gesuperponeer is.</center> | beeld1 = UltimaThule-ColorVariation-20190318 (cropped).png | onderskrif1 = | beeld2 = UltimaThule-MVIC-color-20190318.jpg | onderskrif2 = | beeld3 = UltimaThule-MVIC-20190318 (cropped).png | onderskrif3 = }} Arrokoth se oppervlak is rooi.<ref name="prehistoricpuzzle"/> Sy kleur en spektrum is die eerste keer deur die [[Hubble-ruimteteleskoop]] gemeet.<ref name="scinews-KBOs">{{Cite news|url=http://www.sci-news.com/space/color-kuiper-belt-objects-04290.html|title=Scientists Determine Color of Kuiper Belt Objects JR1 and MU69 {{!}} Planetary Science, Space Exploration|publisher=Sci-News.com|language=en-US|accessdate=2 November 2016}}</ref> Dié kleur stem baie ooreen met die rooierige kleure van ander bekende Kuipergordelvoorwerpe, en is aansienlik rooier as dié van die dwergplaneet [[Pluto]].<ref name="Beatty20190319"/> Die waargenome spektrum van Arrokoth toon ’n sterk rooi spektrale gradiënt wat strek van die rooi [[sigbare spektrum]] tot die [[infrarooi]] by [[golflengte]]s van 1,2 tot 2,5&nbsp;[[mikrometer|μm]].<ref name="eaaw9771"/> Spektrale metings deur New Horizons toon die teenwoordigheid van [[metanol]], [[Ys|waterys]] en [[organiese molekules]] op sy oppervlak.<ref name="prehistoricpuzzle"/><ref name="Beatty20190319">{{cite web |title=New Results Probe the Origin of "Ultima Thule" |url=https://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/new-results-probe-the-origin-of-ultimate-thule/ |last=Beatty |first=Kelly |website=www.skyandtelescope.com |date=19 Maart 2019 |access-date=19 Maart 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190724051308/https://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/new-results-probe-the-origin-of-ultimate-thule/ |archive-date=24 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die sentrum toon ooreenkomste met dié van {{mpl-|55638|2002 VE|95}} en die [[Sentour (kleinplaneet)|sentour]] [[5145 Pholus]], want hulle spektra toon ’n sterk rooi spektrale gradiënt van omtrent dieselfde golflengtes, asook tekens van metanol op hul oppervlak.<ref name="eaaw9771"/> Arrokoth se rooi kleur word veroorsaak deur ’n mengsel van organiese samestellings wat informeel as [[tolien]]e bekend is.<ref>[https://www.space.com/42864-new-horizons-ultima-thule-flyby-what-to-expect.html NASA to Make Historic New Year's Day Flyby of Mysterious Ultima Thule. Here's What to Expect.] Nola Taylor Redd, ''Space.com''. 31 Desember 2018.</ref><ref>[https://www.hou.usra.edu/meetings/lpsc2019/pdf/2051.pdf THE COLORS OF 486958 2014 MU69 ("Ultima Thule"): The Role Of Synthetic Organic Solids (Tholins).] (PDF) P. Cruikshank, W. M. Grundy2, D. T. Britt3, E. Quirico4, B. Schmitt4, F. Scipioni5, C. M. Dalle Ore, J. C. Cook, L. Gabasova, S. Protopapa, S. A. Stern, H. A. Weaver, A. J. Verbiscer, J. R. Spencer, C. J. A. Howett, R. P. Binzel, A. H. Parker, New Horizons Composition Team. 50th Lunar and Planetary Science Conference 2019 (LPI Contrib. No. 2132). Januarie 2019.</ref> Die toliene is vermoedelik die resultaat van [[ultraviolet]]-sonstraling wat [[metaan]] en ander verbindings prosesseer.<ref name="tholins">[https://www.hou.usra.edu/meetings/lpsc2019/pdf/2051.pdf The colors of 486958 2014 MU69 ("Ultima Thule"): The role of synthetic organic solids (tholins).] (PDF) P. Cruikshank, W. M. Grundy, D. T. Britt, E. Quirico, B. Schmitt, F. Scipioni, C. M. Dalle Ore, J. C. Cook, L. Gabasova, S. Protopapa, S. A. Stern, H. A. Weaver, A. J. Verbiscer, J. R. Spencer, C. J. A. Howett, R. P. Binzel, A. H. Parker, New Horizons Composition Team. 50th Lunar and Planetary Science Conference 2019 (LPI Contrib. No. 2132). Januarie 2019.</ref> Op kleur- en spektrumfoto’s van Arrokoth toon die oppervlak subtiele kleurverskille.<ref name="prehistoricpuzzle"/><ref name="SPC-20190318"/> Spektrumbeelde wys die nek en [[Liniëring (geologie)|liniëringseienskappe]] is minder rooi, terwyl die sentrale deel van die kleinste lob weer rooier lyk.<ref name="LPSC-2019-03-21"/> Die groot lob het ook rooier streke, wat deur die New Horizons-span “duimafdrukke” genoem word.<ref name="LPSC-2019-03-21"/> Die oppervlak se [[albedo]], of weerkaatsingsvermoë, verskil van 6 tot 14 persent vanweë verskeie helder streke.<ref name="arxiv"/> Sy geometriese albedo, die hoeveelheid lig wat in die sigbare spektrum weerkaats word, is 16,5 persent, wat tipies is van ’n Kuipergordelvoorwerp.<ref name="eaaw9771"/> ===Kraters=== Die oppervlak het ’n paar vlak [[krater]]s.<ref name="ScienceNews">{{cite web |title=The latest picture of Ultima Thule reveals a remarkably smooth face |url=https://www.sciencenews.org/article/latest-picture-ultima-thule-reveals-remarkably-smooth-face |last=Grossman |first=Lisa |publisher=Science News |date=29 Januarie 2019 |access-date=17 Maart 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191213225916/https://www.sciencenews.org/article/latest-picture-ultima-thule-reveals-remarkably-smooth-face |archive-date=13 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="craterdensity"/> Die voorkoms van impakvoorvalle die afgelope miljard jaar blyk ongewoon en min te wees.<ref name="craterdensity"/> Die spoed van voorwerpe wat teen Arrokoth bots, is vermoedelik baie laag: sowat 4&nbsp;km/s.<ref name="craterdensity"/> Vanweë die min kraters en lae spoed van die voorwerpe het die oppervlak relatief ongeskonde gebly en kan dit aanduidings gee van Arrokoth se vormingsproses, asook sy akkresiemateriaal.<ref name="craterdensity"/><ref name="OccultationRevisited"/> Talle klein gate op die oppervlak is op hoëresolusiefoto’s deur New Horizons te sien.<ref name="bestview">{{cite web |title=New Horizons' Newest and Best-Yet View of Ultima Thule |url=https://solarsystem.nasa.gov/news/819/new-horizons-newest-and-best-yet-view-of-ultima-thule/ |website=solarsystem.nasa.gov |publisher=NASA |date=24 Januarie 2019 |access-date=17 Maart 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190517012344/https://solarsystem.nasa.gov/news/819/new-horizons-newest-and-best-yet-view-of-ultima-thule/ |archive-date=17 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="jhuapl-20190222">{{cite web |author=Applied Physics Laboratory |title=Spot On! New Horizons Spacecraft Returns Its Sharpest Views of Ultima Thule |url=http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20190222 |website=pluto.jhuapl.edu |access-date=23 Februarie 2019 |date=22 Februarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831062331/http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20190222 |archive-date=31 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die breedte van hierdie gate is sowat 700&nbsp;m.<ref name="bestview"/> Die presiese oorsake van die gate is onbekend; daar word gedebatteer of dit deur impakte, die instorting van materiaal, die [[sublimasie]] van [[Vlugtigheid (planetologie)|vlugtige]] stowwe of die ontsnapping van vlugtige gasse veroorsaak word.<ref name="bestview"/><ref name="jhuapl-20190222"/><ref name="LPSC-2019-03-21"/> ===Oppervlakeienskappe=== [[Beeld:NASA-UltimaThule-Geology-NewHorizons-20190318.jpg|thumb|320px|<div align="center">Die geologie van Arrokoth, met die komeet [[67P]] volgens skaal. Noemenswaardige eienskappe word uitgelig. Die agt subeenhede van die groot lob, wat ''ma'' tot ''mh'' gemerk is, is topografiese eenhede wat “boublokke” van dié lob kan wees.<ref name="LPSC-2019-03-21"/><ref name="SPC-20190318">{{cite web |last=Bartels |first=Meghan |title=NASA's New Horizons Reveals Geologic 'Frankenstein' That Formed Ultima Thule |url=https://www.space.com/new-horizons-ultima-thule-flyby-geologic-frankenstein.html |date=18 Maart 2019 |work=Space.com |access-date=18 Maart 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418153450/https://www.space.com/new-horizons-ultima-thule-flyby-geologic-frankenstein.html |archive-date=18 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref></div>]] Die oppervlak van albei Arrokoth se lobbe het streke van wisselende helderheid wat moontlik uit materiaal met ’n beter weerkaatsingsvermoë bestaan.<ref name="UniverseToday">{{cite web|title=Here it is, the high resolution photo of MU69 we’ve all been waiting for.|url=https://www.universetoday.com/141349/here-it-is-the-high-resolution-photo-of-mu69-weve-all-been-waiting-for/|last=Williams|first=Matt|publisher=Universe Today|date=28 Januarie 2019|accessdate=16 Maart 2019}}</ref><ref name="eaaw9771"/> Daarbenewens word verskeie [[geologie]]se eienskappe geïdentifiseer, insluitende [[Trog (geologie)|trôe]] en [[heuwel]]s.<ref name="LPSC-2019-03-21"/> Hierdie eienskappe het vermoedelik ontstaan deurdat kleiner subeenhede tydens Arrokoth se vorming saamgesmelt het.<ref name="LPSC-2019-03-21"/> Die oppervlakswaartekrag op die heuwels is kleiner as by dele nader aan waar die twee lobbe bymekaarkom. Materiaal rol waarskynlik van die heuwels af na laer streke, waar die oppervlakswaartekrag groter is.<ref name="LPSC-2019-03-21"/> Dit kan die helder streke op die oppervlak verduidelik, veral helder liniëringseienskappe waar helder materiaal dalk gedeponeer word.<ref name="prehistoricpuzzle"/><ref name="LPSC-2019-03-21"/><ref name="SETI-2019-03-19"/> Die kleiner lob, Thule, het ’n groot [[Depressie (geografie)|depressie]] wat die New Horizons-span "die Marylandkrater" noem.<ref name="prehistoricpuzzle"/><ref name="LPSC-2019-03-21"/> Dit is sowat 7&nbsp;x&nbsp;8&nbsp;km groot<ref name="eaaw9771"/><ref name="prehistoricpuzzle">{{cite web |title=A Prehistoric Puzzle in the Kuiper Belt |url=http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20190318 |website=pluto.jhuapl.edu |date=18 Maart 2019 |access-date=18 Maart 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190922144602/http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20190318 |archive-date=22 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> en volgens [[stereografie]]se ontledings sowat 2&nbsp;km diep.<ref name="eaaw9771"/> Dit is vermoedelik ’n impakkrater wat gevorm is deur ’n voorwerp van sowat 700&nbsp;m breed.<ref name="ScienceNews"/> Twee groot, helder strepe is aan die kant van die depressie sigbaar en kan verband hou met grondstortings waar helder materiaal tot in die depressie afrol.<ref name="eaaw9771"/><ref name="LPSC-2019-03-21"/> Vier trôe is geïdentifiseer al langs die dag-naggrens van die klein lob, asook twee moontlike kilometer breë inpakkraters aan die rand van die groot depressie.<ref name="eaaw9771"/> Thule se oppervlak toon donker, breë streke (''dm'' gemerk op die beeld regs) wat helderder gevlekte streke skei. Hierdie donker streke is waarskynlik neerslae van vlugtige ys wat deur ’n laag donkerder materiaal bedek word.<ref name="eaaw9771"/> Nog ’n helder streek (''rm'' gemerk), op die [[ewenaar]] van die klein lob, toon ruwe terrein en verskeie eienskappe wat gate, kraters of heuwels kan wees.<ref name="eaaw9771"/> Anders as Ultima, toon Thule blykbaar nie tekens van subeenhede in sy topografie nie. Dit kan wees vanweë ’n verskuiwing van sy oppervlak wat deur dieselfde impakvoorval veroorsaak is as sy groot depressie.<ref name="eaaw9771"/> Die groot lob, Ultima, bestaan vermoedelik uit agt kleiner topografiese subeenhede wat elk sowat 5&nbsp;km breed is.<ref name="eaaw9771"/> Dit lyk of elke eenheid deur grensstreke met ’n groot weerkaatsingsvermoë geskei word.<ref name="eaaw9771"/> Die eenderse grootte van die subeenhede dui daarop dat hulle individuele klein [[planetesimaal|plantesimale]] was wat saamgesmelt het om die groot lob te vorm.<ref name="eaaw9771"/> Hulle het waarskynlik baie stadig versmelt (met ’n spoed van ’n paar meter per sekonde).<ref name="eaaw9771"/> Die sentrale subeenheid van die groot lob het ’n helder, ronde eienskap wat informeel “Die Pad na Nêrens” genoem word.<ref name="jhuapl-20190222"/><ref name="LPSC-2019-03-21"/> Dit is volgens stereografiese ontledings relatief plat in vergelyking met ander topografiese eenhede op dié lob.<ref name="eaaw9771"/> Al langs die dag-naggrens van die groot lob is trôe en kettings gate te bespeur.<ref name="eaaw9771"/> Die “nek”-streek waar die twee lobbe bymekaarkom, is aansienlik helderder en minder rooi as die res van Arrokoth se oppervlak.<ref name="Beatty20190104"/> Dit bestaan waarskynlik uit ’n beter weerkaatsende materiaal wat verskil van dié op die res van die oppervlak. Volgens een hipotese het dié helder materiaal moontlik ontstaan uit die neerslag van klein deeltjies wat mettertyd van die twee lobbe geval het.<ref name="arxiv" /> Aangesien Arrokoth se [[barisenter|swaartekragmiddelpunt]] tussen die twee lobbe lê, kan klein deeltjies teen die steil hange na die middel afrol.<ref name="Beatty20190104">{{cite web |url=https://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/amazing-views-of-ultima-thule/ |date=4 Januarie 2019 |last=Beatty |first=Kelly |title=New Views of Two-Lobed "Ultima Thule" |website=www.skyandtelescope.com |access-date=22 Februarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190701152005/https://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/amazing-views-of-ultima-thule/ |archive-date=1 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Volgens ’n ander voorstel word die helder materiaal gevorm deur die neerslag van [[Ammoniak|ammoniak-ys]].<ref name="necklace">{{cite arxiv |arxiv=1902.00997 |url=https://arxiv.org/abs/1902.00997 |title=Ultima Thule (486958; 2014 MU69): Necklace, Composition, Rotation, Formation |first1=J.I. |last1=Katz |date=4 Februarie 2019}}</ref> Ammoniakdampe wat op Arrokoth se oppervlak teenwoordig is, sal om die nekstreek stol en gasse sal weens die konkawe vorm van die nek nie kan ontsnap nie.<ref name="necklace"/> ===Interne struktuur=== Arrokoth se binnekant bestaan vermoedelik meestal uit [[Amorfe ys|amorfe waterys]] en rotsagtige materiaal.<ref name="arxiv"/> Spoorhoeveelhede [[metaan]] en ander vlugtige gasse in die vorm van dampe is ook dalk teenwoordig en in waterys vasgevang.<ref name="Prentice2019">{{cite arxiv|arxiv=1901.02850|url=https://arxiv.org/abs/1901.02850|title=Ultima Thule: a Prediction for the Origin, Bulk Chemical Composition, and Physical Structure, submitted prior to the New Horizons Spacecraft 100 Pixel LORRI Data Return|first1=Andrew J. R.|last1=Prentice|date=9 Januarie 2019}}</ref> Die interne struktuur het na verwagting ’n lae [[porositeit]], aangesien vlugtige gasse wat in die binnekant vasgevang is, moontlik ontsnap.<ref name="Prentice2019"/> As ’n mens aanneem Arrokoth het ’n interne hittebron wat veroorsaak word deur die [[Radioaktiwiteit|radioaktiewe verval]] van [[radionuklied]]e, sal die vlugtige gasse na buite migreer en van die oppervlak af ontsnap, ’n proses soortgelyk aan ontgassing by [[komete]].<ref name="Prentice2019"/> Die gas kan daarna vries en ’n neerslag op Arrokoth vorm, en dit verklaar dalk die teenwoordigheid van yse en toliene op die oppervlak.<ref name="Prentice2019"/><ref name="tholins"/> ==Wentelbaan en rotasie== {{Beeld-inligting | image = New Horizons potential targets 1-3.png | image-width = 400 | image-left = -70 | image-top = 0 | width = 200 | height = 200 | float = right | annotations = | caption = Die wentelbane van New Horizons se moontlike teikens 1 tot 3. Arrokoth (PT1) is blou, {{mp|2014 OS|393}} (PT2) is rooi en {{mp|2014 PN|70}} is groen. }} [[Beeld:Rotation Animation of Ultima Thule (resized, no annotation).gif|150px|thumb|links|Nabypolêre uitsig op Arrokoth se rotasie oor ’n tydperk van sewe uur.<ref name="rotationapl">{{cite web |author=Applied Physics Laboratory |title=New Movie Shows Ultima Thule from an Approaching New Horizons |url=http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20190115 |website=[[New Horizons]] |access-date=16 Januarie 2019 |date=15 Januarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020115655/http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20190115 |archive-date=20 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>]] Arrokoth wentel op ’n afstand van 44,6&nbsp;[[AE]] om die [[Son]] en voltooi ’n volle omwenteling elke 298 jaar.<ref name="MPC-486958" /> Sy wentelbaan het ’n klein [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrisiteit]] – sy [[perihelium]] (naaste afstand aan die Son) en [[afelium]] (verste afstand) verskil met minder as 4&nbsp;AE. Dit het ’n klein [[baanhelling]] en eksentrisiteit in vergelyking met ander voorwerpe in die Kuipergordel.<ref name=lpsc2015>{{cite conference |title=Orbits and Accessibility of Potential New Horizons KBO Encounter Targets |url=http://www.hou.usra.edu/meetings/lpsc2015/pdf/1301.pdf |format=PDF |conference=46th Lunar and Planetary Science Conference (2015) |editor-last=Porter |editor-first=S. B. |editor2-last=Parker |editor2-first=A. H. |display-editors=etal}}</ref> Dit beteken dit is ’n [[Kuipergordel#Klassieke gordel|koue klassieke Kuipergordelvoorwerp]] wat waarskynlik nie groot versteurings ondervind het nie.<ref name="Lakdawalla2014" /> Waarnemings in Mei en Julie 2015 en weer in Julie en Oktober 2016 het onsekerhede oor die wentelbaan in ’n groot mate verminder.<ref name="Lakdawalla2015"/><ref name="MPC-486958" /> Resultate van die waarnemings deur die Hubble-ruimteteleskoop het gewys Arrokoth se helderheid terwyl hy roteer, wissel met minder as 20 persent.<ref name="rotation">{{cite journal|url=http://archive.stsci.edu/proposal_search.php?mission=hst&id=14627|title=The Lightcurve of New Horizons Encounter TNO 2014 MU69|journal=Mikulski Archive for Space Telescopes|pages=14627|accessdate=27 Julie 2017|bibcode=2016hst..prop14627B|last1=Benecchi|first1=Susan|year=2016}}</ref><ref name="NH-2017" /> Hoewel die rotasieperiode nie uit die Hubble-waarnemings vasgestel kon word nie, dui die helderheidswisselings daarop dat Arrokoth se [[draaias]] na die [[Aarde]] wys.<ref name="rotation"/><ref name="NH-2017" /> Terwyl New Horizons die liggaam genader het, het die ruimtetuig geen rotasieligkurwe bespeur nie, ondanks Arrokoth se onreëlmatige vorm.<ref name="FirstMystery">{{cite web |title=Ultima Thule's First Mystery |url=http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20181220 |date=20 Desember 2018 |access-date=27 Desember 2018 |publisher=Applied Physics Laboratory |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829184648/http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20181220 |archive-date=29 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Dit het wetenskaplikes laat aflei dat Arrokoth op sy kant roteer, met sy draaias feitlik direk in die rigting van die naderende tuig.<ref name="FirstMystery"/> Latere beelde van die liggaam het bevestig die rotasie is gekantel, met sy suidpool na die Son gedraai.<ref name="explored">{{cite web |author=Applied Physics Laboratory |title=New Horizons Successfully Explores Ultima Thule |url=http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20190101 |website=[[New Horizons]] |access-date=1 Januarie 2019 |date=1 Januarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191021141635/http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20190101 |archive-date=21 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name="acbitkb">[https://www.hou.usra.edu/meetings/lpsc2019/pdf/1611.pdf A Contact Binary In The Kuiper Belt: The Shape And Pole Of (486958) 2014 MU69], 50th Lunar and Planetary Science Conference 2019 (LPIContrib.No.2132)</ref> Volgens foto’s van New Horizons is Arrokoth se draaias gekantel met ’n hoek van 98&nbsp;grade teenoor sy wentelbaan.<ref name="eaaw9771"/> Van die eerste foto’s af is Arrokoth se rotasieperiode rofweg op tussen 15 en 30 uur geraam.<ref name="explored"/> Dit is later verfyn tot 15,92 uur.<ref name="eaaw9771"/><ref name="arxiv"/> Vanweë Arrokoth se groot aksiale draaihelling verskil die sonstraling op die noordelike en suidelike halfrond baie tydens sy wenteling om die Son.<ref name="eaaw9771"/> Een poolstreek wys gedurig na die Son terwyl die ander weggedraai is. Die sonstraling verskil met 17 persent vanweë die klein eksentrisiteit van sy wentelbaan.<ref name="eaaw9771"/> Die verligte kant se temperatuur is na verwagting tot 60&nbsp;[[kelvin]] (K) of {{nowrap|-213,2 °C}} en die donker kant 20 tot 35&nbsp;K ({{nowrap|-253,2}} tot {{nowrap|-238,2 °C}}).<ref name="eaaw9771"/> ==Waarneming== ===Ontdekking=== Op 26 Junie 2014 is Arrokoth ontdek deur die gebruik van die Hubble-ruimteteleskoop tydens ’n voorlopige soektog na geskikte [[Kuipergordel]]voorwerpe (KGV's) wat New Horizons kon besoek. Hubble is gebruik omdat teleskope op die grond nie ’n voorwerp in die Kuipergordel ontdek het wat op die ruimtetuig se pad lê nie. Met sy [[skynbare magnitude]] van byna 27 is Arrokoth te dof vir die meeste teleskope om te sien. Hubble is ook in staat tot baie presiese [[astrometrie]] en dus kon ’n betroubare [[wentelbaan]] bepaal word.<ref name="Lakdawalla2015"/><ref>{{cite journal|author=J. R. Spencer|author2=M. W. Buie |title=The Successful Search for a Post-Pluto KBO Flyby Target for New Horizons Using the Hubble Space Telescope|url=http://meetingorganizer.copernicus.org/EPSC2015/EPSC2015-417.pdf|work=European Planetary Science Congress (EPSC) Abstract|publisher=Copernicus Office|date=2015}}</ref><ref name="DPS49-3">{{cite conference|author=S. B. Porter|title=Ultra-High Resolution Orbit Determination of (486958) 2014 MU69: Predicting an Occultation with 1% of an Orbit|url=https://dps49.abstractcentral.com/s1agxt/com.scholarone.s1agxt.s1agxt/S1A.html?&a=3987&b=1593989&c=43467&d=17&e=36573917&f=17&g=null&h=BROWSE_THE_PROGRAM&i=N&j=N&k=N&l=Y&m=Ni8N2nyNme3AGxIoteIxc0ieCYQ&r=ASjv5PkA6REkbiGTKaRPqg**.c027vkqs1as_ac&n=0&o=1502361552130&q=Y&p=https://dps49.abstractcentral.com&x=Y&z=|work=49th Meeting of the AAS Division for Planetary Sciences Abstract|date=2017|access-date=9 Augustus 2017|id =504.02|display-authors=etal}}</ref> ===Okkultasies in 2017=== {{Multiple image | align = left | direction = horizontal | width = | image1 = Wink-of-a-star-2.gif | width1 = 204 | caption1 = | image2 = 20170808-MU69Chart.jpg | width2 = 170 | caption2 = | footer = LINKS: Arrokoth beweeg op 17 Julie 2017 vir ’n kort rukkie voor ’n onbekende ster (middel) in die sterrebeeld Boogskutter verby en versper sy lig. REGS: Data van vyf teleskope wat dit waargeneem het, het onthul Arrokoth het óf twee lobbe óf is twee voorwerpe. }} In Junie en Julie 2017 het Arrokoth voor drie agtergrondsterre verbybeweeg en hul lig versper.<ref name="MU69occ rationale">{{cite web |url=http://www.boulder.swri.edu/MU69_occ/case.html |title=Mission Support of the New Horizons 2014 MU69 Encounter via Stellar Occultations |access-date=27 Julie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728080236/http://www.boulder.swri.edu/MU69_occ/case.html |archive-date=28 Julie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die New Horizons-span het ’n spesialisgroep in [[Suid-Amerika]], [[Afrika]] en die [[Stille Oseaan]] saamgestel om die okkultasies dop te hou.<ref name="MU69occ">{{cite web |url=http://www.boulder.swri.edu/MU69_occ/ |title=2014MU69 occultation campaign |access-date=27 Julie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728113847/http://www.boulder.swri.edu/MU69_occ/ |archive-date=28 Julie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="KBO chasers">{{cite web |url=http://pluto.jhuapl.edu/Mission/KBO-Chasers.php |title=KBO Chasers |access-date=27 Julie 2017 |website=Nasa |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181122164825/http://pluto.jhuapl.edu/Mission/KBO-Chasers.php |archive-date=22 November 2018 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref name="DPS49-2">{{cite conference|author=M. W. Buie|title=Overview of the strategies and results of the 2017 occultation campaigns involving (486958) 2014 MU69|url=https://dps49.abstractcentral.com/s1agxt/com.scholarone.s1agxt.s1agxt/S1A.html?&a=3987&b=1593989&c=43467&d=17&e=36573917&f=17&g=null&h=BROWSE_THE_PROGRAM&i=N&j=N&k=N&l=Y&m=Ni8N2nyNme3AGxIoteIxc0ieCYQ&r=ASjv5PkA6REkbiGTKaRPqg**.c027vkqs1as_ac&n=0&o=1502361552130&q=Y&p=https://dps49.abstractcentral.com&x=Y&z=|work=49th Meeting of the AAS Division for Planetary Sciences Abstract|date=2017|id =504.01|display-authors=etal}}</ref> Op 3 Junie het twee [[Nasa]]-spanne in [[Argentinië]] en [[Suid-Afrika]] probeer om Arrokoth se skaduwee waar te neem.<ref name="DPS49-6">{{cite conference|author=A. J. Verbiscer|title=Portable Telescopic Observations of the 3 Junie 2017 Stellar Occultation by New Horizons Kuiper Extended Mission Target (486958) 2014 MU69|url=https://dps49.abstractcentral.com/s1agxt/com.scholarone.s1agxt.s1agxt/S1A.html?&a=3987&b=1593989&c=43467&d=17&e=36573917&f=17&g=null&h=BROWSE_THE_PROGRAM&i=N&j=N&k=N&l=Y&m=Ni8N2nyNme3AGxIoteIxc0ieCYQ&r=ASjv5PkA6REkbiGTKaRPqg**.c027vkqs1as_ac&n=0&o=1502361552130&q=Y&p=https://dps49.abstractcentral.com&x=Y&z=|work=49th Meeting of the AAS Division for Planetary Sciences Abstract|date=2017|id =504.05|display-authors=etal}}</ref> Nie een van die teleskope het dit egter geregistreer nie en inligting van Hubble het onthul die teleskope is op die verkeerde plekke geplaas.<ref name="unmannedspaceflight">{{cite web |url=http://www.unmannedspaceflight.com/index.php?showtopic=5368&st=412&start=405 |title=June 3rd got the hazard search we wanted done but didn't put telescopes in the right place because back then we didn't have the MU69 orbit prediction well enough in hand. Subsequent HST June–July data helped with that. |date=20 Julie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150922184247/http://www.unmannedspaceflight.com/index.php?showtopic=5368 |archive-date=22 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Occam's razor wins">{{cite web |url=http://cosmos4u.blogspot.de/2017/07/the-mu69occ-campaign-occams-razor-wins.html |title=The #mu69occ campaign: Occam's razor wins again... |date=21 Julie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728115322/http://cosmos4u.blogspot.de/2017/07/the-mu69occ-campaign-occams-razor-wins.html |archive-date=28 Julie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 10 Julie 2017 het die lugteleskoop [[SOFIA]] van [[Nieu-Seeland]] af probeer waarneem of daar enige gevaarlike materiaal soos ringe of stof naby Arrokoth is wat New Horizons tydens sy verbyvlug kon beskadig. Dit het voorlopige data bevestig dat die omgewing veilig is vir die tuig.<ref name="SOFIA 1">{{cite web |url=http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20170710 |title=SOFIA to Make Advance Observations of Next New Horizons Flyby Object |date=10 Julie 2017 |website=Nasa |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831060547/http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20170710 |archive-date=31 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 1 Januarie 2019 }}</ref><ref name="SOFIA 2">{{cite web |url=http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20170711 |title=SOFIA in Right Place at Right Time to Study Next New Horizons Flyby Object |date=11 Julie 2017 |website=Nasa |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831060552/http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20170711 |archive-date=31 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 1 Januarie 2019 }}</ref> Gedetailleerde resultate oor gevaarlike materiaal is op 20 Oktober 2017 aan die Amerikaanse Sterrekundige Vereniging (AAS) se afdeling vir planetêre wetenskappe voorgelê.<ref name="DPS49-7">{{cite conference|author=E. F. Young|title=Debris search around (486958) 2014 MU69: Results from SOFIA and ground-based occultation campaigns|url=https://dps49.abstractcentral.com/s1agxt/com.scholarone.s1agxt.s1agxt/S1A.html?&a=3987&b=1593989&c=43467&d=17&e=36573917&f=17&g=null&h=BROWSE_THE_PROGRAM&i=N&j=N&k=N&l=Y&m=Ni8N2nyNme3AGxIoteIxc0ieCYQ&r=ASjv5PkA6REkbiGTKaRPqg**.c027vkqs1as_ac&n=0&o=1502361552130&q=Y&p=https://dps49.abstractcentral.com&x=Y&z=|work=49th Meeting of the AAS Division for Planetary Sciences Abstract|date=2017|id =504.06|display-authors=etal}}</ref> Op 17 Julie 2017 is Hubble gebruik om ook vir ringe of ruimteafval uit te kyk binne 75&nbsp;000&nbsp;km van die liggaam af.<ref name="DPS49-1">{{cite conference|author=J. Kammer|title=Probing the Hill Sphere of 2014 MU69 with HST FGS|url=https://dps49.abstractcentral.com/s1agxt/com.scholarone.s1agxt.s1agxt/S1A.html?&a=3987&b=1593989&c=43467&d=17&e=36573917&f=17&g=null&h=BROWSE_THE_PROGRAM&i=N&j=N&k=N&l=Y&m=Ni8N2nyNme3AGxIoteIxc0ieCYQ&r=ASjv5PkA6REkbiGTKaRPqg**.c027vkqs1as_ac&n=0&o=1502361552130&q=Y&p=https://dps49.abstractcentral.com&x=Y&z=|work=49th Meeting of the AAS Division for Planetary Sciences Abstract|date=2017|id =216.04|display-authors=etal}}</ref> [[Beeld:KBO 2014 MU69 HST.jpg|duimnael|240px|Arrokoth, soos in 2014 deur Hubble afgeneem.]] Vir die derde en laate okkultasie is 24 klein, mobiele teleskope op die grond in Suid-Argentinië gebruik om die gebeurtenis waar te neem en Arrokoth se grootte vas te stel.<ref name="KBO chasers" /><ref name="strikes gold">{{cite web |url=http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20170719 |title=NASA's New Horizons Team Strikes Gold in Argentina |date=19 Julie 2017 |website=NASA |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831061845/http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20170719 |archive-date=31 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 1 Januarie 2019 }}</ref><ref name="MU69pres">{{cite web |url=https://drive.google.com/file/d/0B3i7oVvbtAXgSEJNRFNkTU82Q00/view |title=2014 MU69 presentation |access-date=27 Julie 2017 |language=co |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009195328/https://drive.google.com/file/d/0B3i7oVvbtAXgSEJNRFNkTU82Q00/view |archive-date=9 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Danksy die laaste waarnemings deur Hubble was Arrokoth se posisie baie beter bekend as met die okkultasie van 3 Junie en die gebeure is deur minstens vyf van die mobiele teleskope waargeneem.<ref name="strikes gold" /> Resulate van die okkultasie op 17 Julie het getoon Arrokoth het ’n baie onreëlmatige vorm (’n uiters lang [[sferoïed]]"), of kan twee voorwerpe wees wat kontak met mekaar maak.<ref name="two targets">{{cite web |url=https://www.nasa.gov/feature/new-horizons-next-target-just-got-a-lot-more-interesting |title=New Horizons' Next Target Just Got a Lot More Interesting |date=3 Augustus 2017 |website=Nasa |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617072801/https://www.nasa.gov/feature/new-horizons-next-target-just-got-a-lot-more-interesting/ |archive-date=17 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="DPS49-4">{{cite conference|author=A. M. Zangari|title=A stellar occultation by (486958) 2014 MU69: results from the 2017 July 17 portable telescope campaign|url=https://dps49.abstractcentral.com/s1agxt/com.scholarone.s1agxt.s1agxt/S1A.html?&a=3987&b=1593989&c=43467&d=17&e=36573917&f=17&g=null&h=BROWSE_THE_PROGRAM&i=N&j=N&k=N&l=Y&m=Ni8N2nyNme3AGxIoteIxc0ieCYQ&r=ASjv5PkA6REkbiGTKaRPqg**.c027vkqs1as_ac&n=0&o=1502361552130&q=Y&p=https://dps49.abstractcentral.com&x=Y&z=|work=49th Meeting of the AAS Division for Planetary Sciences Abstract|date=2017|id =504.03|display-authors=etal}}</ref> Volgens data het Arrokoth twee "lobbe", met ’n deursnee van 20 en 18&nbsp;km, gehad.<ref name="NH-2017" /> ===Okkultasies in 2018=== In 2018 was daar twee moontlik voordelige okkultasies: op 16 Julie en 4 Augustus. Nie een van hulle was egter so goed soos die drie in 2017 nie.<ref name="MU69occ rationale" /> Die okkultasie op 16 Julie is geïgnoreer, maar vir die gebeure op 4 Augustus het twee spanne van altesaam 50 navorsers na terreine in [[Senegal]] en [[Colombia]] gegaan.<ref name=August4preparation/> Ondanks slegte weer by party stasies is die okkultasie waargeneem.<ref>{{cite web |url=http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20180804 |title=New Horizons Team Reports Initial Success in Observing Ultima Thule |date=4 Augustus 2018 |access-date=21 Augustus 2018 |publisher=JHUAPL |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116071436/http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20180804 |archive-date=16 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die data was belangrik vir die vasstelling van Arrokoth se grootte en vorm.<ref name=Stage2018>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/feature/new-horizons-team-successfully-observes-next-target-sets-the-stage-for-ultima-thule-flyby |title=New Horizons Team Successfully Observes Next Target, Sets the Stage for Ultima Thule Flyby |date=6 September 2018 |access-date=21 September 2018 |author=Bill Keeter |publisher=Nasa |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009195032/https://www.nasa.gov/feature/new-horizons-team-successfully-observes-next-target-sets-the-stage-for-ultima-thule-flyby/ |archive-date=9 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hubble-waarnemings is op 4 Augustus onderneem om die okkultasieveldtogte te ondersteun.<ref>{{cite web| url=https://archive.stsci.edu/proposal_search.php?id=15450&mission=hst| title=New Horizons support observations for 2014MU69 encounter - HST Proposal 15450| first=Marc| last=Buie| publisher=NASA| date=9 Februarie 2018| access-date=9 Maart 2018}}</ref><ref name=August4preparation>{{cite news |url=http://www.spacedaily.com/reports/New_Horizons_team_prepares_for_stellar_occultation_ahead_of_Ultima_Thule_flyby_999.html |title=New Horizons team prepares for stellar occultation ahead of Ultima Thule flyby |work=Space Daily |access-date=2 Augustus 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191019190828/http://www.spacedaily.com/reports/New_Horizons_team_prepares_for_stellar_occultation_ahead_of_Ultima_Thule_flyby_999.html |archive-date=19 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Hubble het geen veranderings in die helderheid van die teikenster waargeneem nie en dit het die moontlikheid van dik ringe of ruimteafval tot sowat 1&nbsp;600&nbsp;km van Arrokoth af uitgeskakel.<ref name=Stage2018/> Alle resulate van die okkultasie is op 26 Oktober 2018 aan die AAS se afdeling vir planetêre wetenskappe voorgelê.<ref name=DPS50>{{cite conference|title=Pre-encounter update on (486958) 2014MU69 and occultation results from 2017 and 2018|first1=M.|last1=Buie|first2=S. B.|last2=Porter|first3=A.|last3=Verbiscer|first4=R.|last4=Leiva|first5=B. A.|last5=Keeney|first6=C.|last6=Tsang|first7=D.|last7=Baratoux|first8=M.|last8=Skrutskie|first9=F.|last9=Colas|first10=J.|last10=Desmars|first11=S.|last11=Stern|date=26 Oktober 2018|access-date=21 September 2018|id=509.06|conference=50th Meeting of the AAS Division for Planetary Sciences|url=https://aas.org/meetings/dps50}}</ref> ==Verkenning== {{Interstellêre ruimtetuie en vlugbane}} Nadat New Horizons sy verbyvlug van Pluto in Julie 2015 voltooi het, het dit in Oktober and November 2015 vier vlugaanpassings gedoen om dit in Arrokoth se rigting te laat vlieg.<ref name="AP-20151022">{{cite news |last=Dunn |first=Marcia |title=NASA's New Horizons on new post-Pluto mission |url=http://apnews.excite.com/article/20151022/us-sci--pluto-next_stop-3b1bf3f8fc.html |date=22 Oktober 2015 |work=AP News |access-date=25 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003115244/http://apnews.excite.com/article/20151022/us-sci--pluto-next_stop-3b1bf3f8fc.html |archive-date=3 Oktober 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |title=NASA's New Horizons Completes Record-Setting Kuiper Belt Targeting Maneuvers |url=http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20151105 |access-date=6 November 2015 |agency=New Horizons Team |date=5 November 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190903083944/http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20151105 |archive-date= 3 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Dit is die eerste voorwerp waarvan ’n verbyvlug beplan is wat ontdek is nadat die ruimtetuig al gelanseer is,<ref name="Lakdawalla2015"/> en is die verste voorwerp van die [[Aarde]] af wat deur ’n ruimtetuig besoek is.<ref name="NASA-new-target-2015" /><ref name="NYT-20181231">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=NASA’s New Horizons Will Visit Ultima Thule on New Year’s Day |url=https://www.nytimes.com/2018/12/31/science/ultima-thule-pictures-new-horizons.html |date=31 Desember 2018 |work=The New York Times |access-date=31 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229203949/https://www.nytimes.com/2018/12/31/science/ultima-thule-pictures-new-horizons.html |archive-date=29 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="NYT-20181230">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=A Journey Into the Solar System’s Outer Reaches, Seeking New Worlds to Explore |url=https://www.nytimes.com/2018/12/30/science/nasa-new-horizons-kuiper-belt.html |date=30 Desember 2018 |work=The New York Times |access-date=30 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200403135023/https://www.nytimes.com/2018/12/30/science/nasa-new-horizons-kuiper-belt.html |archive-date=3 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Beeld:Ultima Thule Departure movie.gif|links|thumb|200px|’n Uitsig op Arrokoth terwyl New Horizons verbyvlieg.]] New Horizons het 3&nbsp;500&nbsp;km van Arrokoth af verbygevlieg, drie keer so naby as wat dit vroeër aan Pluto was. Dit was die oggend van 1&nbsp;Januarie 2019 op sy naaste afstand aan die voorwerp,<ref name="2017 AGU">{{cite journal|last1=Green|first1=Jim|title=New Horizons Explores the Kuiper Belt|journal=2017 American Geophysical Union (AGU) Fall Meeting in New Orleans|date=12 Desember 2017|pages=12-15|url=http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/Press-Conferences/2017-12-12/resources/2017_NH_AGU_PA.pdf|accessdate=26 Desember 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226234838/http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/Press-Conferences/2017-12-12/resources/2017_NH_AGU_PA.pdf|archive-date=26 Desember 2018}}</ref> toe dit {{val|43.4|ul=AE}} van die [[Son]] af was in die rigting van die [[sterrebeeld]] [[Boogskutter (sterrebeeld)|Boogskutter]].<ref>{{cite news |title=Maneuver Moves New Horizons Spacecraft toward Next Potential Target |url=http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20151023 |access-date=5 November 2015 |date=23 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018093055/http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20151023 |archive-date=18 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |title=New Horizons Continues Toward Potential Kuiper Belt Target |url=http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20151026b |access-date=5 November 2015 |date=26 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831061510/http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20151026b |archive-date=31 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite news |title=On Track: New Horizons Carries Out Third KBO Targeting Maneuver |url=http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20151029 |access-date=5 November 2015 |date=29 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328020153/http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20151029 |archive-date=28 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |title=Asteroid 2014 MU69 |url=http://theskylive.com/planetarium?obj=2014mu69&date=2019-01-01&h=00&m=00 |publisher=The Sky Live |access-date=11 November 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205081218/https://theskylive.com/planetarium?obj=2014mu69 |archive-date=5 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op dié afstand was die eenrigtingstuurtyd vir radioseine tussen die Aarde en New Horizons ses uur.<ref name="2017 AGU"/> Die wetenskaplike doelwitte van die verbyvlug het ingesluit die vasstelling van Arrokoth se [[geologie]] en [[geomorfologie|morfologie]] en die kartering van die oppervlaksamestelling (’n soektog na [[ammoniak]], [[koolstofmonoksied]], [[metaan]] en [[Ys|waterys]]). Opnames is ook gedoen van die omgewing om moontlike [[Natuurlike satelliet|mane]], ’n [[koma]] of [[Planetêre ring|ringe]] op te spoor.<ref name="2017 AGU"/> Beelde met ’n resolusie van 30 tot 70&nbsp;m is verwag.<ref name="2017 AGU"/><ref>{{cite web |title=New Horizons Files Flight Plan for 2019 Flyby |url=http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20170906 |publisher=Applied Physics Laboratory |date=6 September 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831062326/http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20170906 |archive-date=31 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 2 Januarie 2019 }}</ref> New Horizons het Arrokoth die eerste keer op 16 Augustus 2018 van ’n afstand van 172 miljoen&nbsp;km waargeneem.<ref>{{cite web |url=http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20180828 |date=28 Augustus 2018 |access-date=3 September 2018 |title=Ultima in View |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190903085012/http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20180828 |archive-date= 3 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Op daardie tydstip het die voorwerp van die tuig af ’n [[skynbare magnitude]] van 20 in die rigting van die Boogskutter gehad.<ref name="First detection">{{cite web |url=https://www.nasa.gov/feature/ultima-in-view-nasa-s-new-horizons-makes-first-detection-of-kuiper-belt-flyby-target |title=Ultima in View: NASA’s New Horizons Makes First Detection of Kuiper Belt Flyby Target |date=28 Augustus 2018 |access-date=28 Augustus 2018 |publisher=Nasa |language=gl |archive-url=https://web.archive.org/web/20200124212405/https://www.nasa.gov/feature/ultima-in-view-nasa-s-new-horizons-makes-first-detection-of-kuiper-belt-flyby-target/ |archive-date=24 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Arrokoth was drie tot vier uur voor die tuig se naaste afstand helder genoeg om met die blote oog gesien te kon word. As mane, ringe of ander gevare gesien is, sou New Horizons sy roete kon verander het om verder van die voorwerp af verby te vlieg, maar niks is waargeneem nie.<ref name="2017 AGU"/><ref name="InsideRoute">{{cite web |url=http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20181218 |date=18 Desember 2018 |title=NASA's New Horizons Spacecraft Takes the Inside Course to Ultima Thule |publisher=JHUAPL |website=pluto.jhuapl.edu |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200311045651/http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20181218 |archive-date=11 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die eerste hoëresolusiefoto's is op 1 of 2 Januarie verwag.<ref name="WhatToExpect">{{cite web |url=http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2018/what-to-expect-new-horizons-mu69-ultima-thule.html |title=What to Expect When New Horizons Visits 2014 MU69, Ultima Thule, And When We Will Get Pictures |author=Lakdawalla, Emily |date=17 Desember 2018 |access-date=27 Desember 2018 |website=planetary.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190908095833/http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2018/what-to-expect-new-horizons-mu69-ultima-thule.html |archive-date= 8 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Data van die verbyvlug sal oor 20 maande van New Horizons afgelaai word, tot September 2020.<ref name="WhatToExpect"/> Die aflaai van data is op 4 Januarie 2019 vir eers gestaak omdat die ruimtetuig in 'n [[Konjunksie (sterrekunde)|konjunksie]] met die Son gegaan het. Dit is omstreeks 10 Januarie 2019 hervat.<ref name="FlybyCompleted">{{cite web|url=https://spacenews.com/new-horizons-completes-flyby-of-ultima-thule/|title=New Horizons completes flyby of Ultima Thule|date=1 Januarie 2019|author=Foust, J.|publisher=SpaceNews|access-date=5 Januarie 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/PI-Perspectives.php?page=piPerspective_01_17_2019 |author=Alan, Stern |date=17 Januarie 2019 |access-date=20 Januarie 2019 |title=Bullseye Flyby of Ultima Thule |publisher=Applied Physics Laboratory |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190929010917/http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/PI-Perspectives.php?page=piPerspective_01_17_2019 |archive-date=29 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> ==Tydlyn== Belangrike gebeure in Ultima Thule se geskiedenis: *Junie 2014: {{mp|1110113Y}} ontdek<ref name="hubble_2_KBOs"/> *Oktober 2014: gekies as moontlike teiken (''Potential Target 1'' of ''PT1'') vir New Horizons<ref name="NASA-new-target-2015" /> *Maart 2015: genoem {{mp|2014 MU|69}}<ref name="NASA-new-target-2015" /> *2017: kry kleinplaneetnommer {{mp|(486958) 2014 MU|69}} *Junie & Julie 2017: ster-okkultasies <ref name="MU69occ rationale"/> *13 Maart 2018: kry bynaam Ultima Thule<ref name="Ultima Thule" /> *1 Januarie 2019: die New Horizons-ruimtetuig se verbyvlug<ref name="2017 AGU"/> *12 November 2019: kry sy amptelike naam, 486958 Arrokoth ==Galery== Al hoe nader aan Arrokoth . . . <center>{{Galery |breedte=140 |Ultima_Thule_Comes_into_Focus_(Raw).png|1,9&nbsp;miljoen&nbsp;km|Ultima Thule Comes into Focus (Processed).png|1,9&nbsp;miljoen&nbsp;km (verwerk)|Detecting Ultima Thule's Size and Shape on Approach (cropped).jpg|500&nbsp;000&nbsp;km|First color image of Ultima Thule (composite crop).png|137&nbsp;000&nbsp;km|NH-UltimaThule-20190102.png|28&nbsp;000&nbsp;km|2014MU69 MVIC crop2.jpg|6&nbsp;700&nbsp;km}}</center> == Verwysings == {{Verwysings|30em|verwysings= <ref name="jpldata">{{cite web |type=2014-10-22 last obs. |title=JPL Small-Body Database Browser: 486958 (2014 MU69) |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=2486958 |publisher=Jet Propulsion Laboratory |access-date=15 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406022151/https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=2486958 |archive-date=6 April 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="Ultima Thule">{{cite web |title=New Horizons Chooses Nickname for ‘Ultimate’ Flyby Target |url=https://www.nasa.gov/feature/new-horizons-chooses-nickname-for-ultimate-flyby-target |publisher=Nasa |date=13 Maart 2018 |access-date=13 Maart 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927184914/https://www.nasa.gov/feature/new-horizons-chooses-nickname-for-ultimate-flyby-target/ |archive-date=27 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="MPC-486958">{{cite web |title=486958 (2014 MU69) |work=Minor Planet Center |url=http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=486958 |access-date=15 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429000457/http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=486958 |archive-date=29 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="NASA-new-target-2015">{{cite web |last=Talbert |first=Tricia |title=NASA's New Horizons Team Selects Potential Kuiper Belt Flyby Target |url=http://www.nasa.gov/feature/nasa-s-new-horizons-team-selects-potential-kuiper-belt-flyby-target |work=Nasa |date=28 Augustus 2015 |access-date=4 September 2015 |language=gl |archive-url=https://web.archive.org/web/20191126052305/https://www.nasa.gov/feature/nasa-s-new-horizons-team-selects-potential-kuiper-belt-flyby-target/ |archive-date=26 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="Buie">{{cite web |author=Buie, Marc |title=New Horizons HST KBO Search Results: Status Report |url=http://www.stsci.edu/institute/stuc/oct-2014/New-Horizons.pdf |publisher=Space Telescope Science Institute |date=15 Oktober 2014 |page=23 |access-date=13 Desember 2018 |archive-date=27 Julie 2015 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20150727213348/http://www.stsci.edu/institute/stuc/oct-2014/New-Horizons.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name="Buie-DES">{{cite web |author=Marc W. Buie |title=Orbit Fit and Astrometric record for 486958 |publisher=SwRI (Space Science Department) |url=http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/486958.html |access-date=18 Februarie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113003717/https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/486958.html |archive-date=13 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="Lakdawalla2014">{{cite web |last=Lakdawalla |first=Emily |title=Finally! New Horizons has a second target |work=Planetary Society blog |publisher=Planetary Society |date=15 Oktober 2014 |url=http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2014/10151024-finally-new-horizons-has-a-kbo.html |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190908094448/http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2014/10151024-finally-new-horizons-has-a-kbo.html |archive-date= 8 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=13 Desember 2018 }}</ref> <ref name="NH-2017">{{cite web |title=The PI's Perspective: The Heroes of the DSN and the 'Summer of MU69' |author=[[Alan Stern]] |publisher=New Horizons – NASA |date=8 Augustus 2017 |url=http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/PI-Perspectives.php?page=piPerspective_08_08_2017 |access-date=8 Augustus 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190821181716/http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/PI-Perspectives.php?page=piPerspective_08_08_2017 |archive-date=21 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> <ref name="jhuapl-20191112">{{cite web |title=New Horizons Kuiper Belt Flyby Object Officially Named 'Arrokoth' |url=http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20191112 |publisher=Applied Physics Laboratory |website=pluto.jhuapl.edu |date=12 November 2019 |access-date=12 November 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102130243/http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20191112 |archive-date=2 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="MPC118222">{{cite web |title = M.P.C. 118222 |url = https://minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/2019/MPC_20191108.pdf |work = Minor Planet Center |publisher = Astronomical International Union |date = 8 November 2019}}</ref> <ref name="Lakdawalla2015">{{cite web |last=Lakdawalla|first=Emily |title=New Horizons extended mission target selected |work=Planetary Society blog |publisher=Planetary Society |date=1 September 2015 |url=http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2015/09011608-new-horizons-extended-mission-pt1.html}}</ref> }} ==Eksterne skakels== *[https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=3713011 {{mp|(486958) 2014 MU|69}} by die [[JPL Small-Body Database]]] *{{Commons-kategorie inlyn|(486958) 2014 MU69}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:486958 Arrokoth|Engelse Wikipedia]] {{DEFAULTSORT:486958}} [[Kategorie:Trans-Neptunus-voorwerpe]] [[Kategorie:Kuipergordel]] 96bucfms6to41m49zla3bzw7sl80a83 0 228973 2893447 2350046 2026-04-12T23:50:28Z CrazySpruiker2001 193480 2893447 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Haley Tju | Beeld = | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Haley Alexandra Tju | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|2001|2|15}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = 2008–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 3385609 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Haley Tju''' (gebore 15 Februarie 2001) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die televisiereekse ''Go On'' (2012), ''The Thundermans'' (2013), ''Bella and the Bulldogs'' (2015), en ''Big Hero 6 The Series'' (2017). == Filmografie == === Televisiereekse === * 2008: ''Tasty Time with ZeFronk'' * 2010: ''Dance-A-Lot Robot'' * 2012: ''Go On'' * 2013: ''The Thundermans'' * 2013: ''Monsters vs. Aliens'' * 2015: ''Bella and the Bulldogs'' * 2017: ''Big Hero 6 The Series'' * 2018: ''The Who Was? Show'' * 2018-: ''The Loud House'' === Televisierolprente === * 2016: ''Rufus'' * 2017: ''Rufus-2'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|3385609|Haley Tju}} * {{Twitter|haley_tju|Haley Tju}} * {{Instagram|haleytju|Haley Tju}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Tju, Haley}} [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 2001]] b006d9wrumsnwsryegn5ec1tdaijqd5 0 231329 2893187 2864532 2026-04-12T13:52:27Z Aliwal2012 39067 /* Goedit se inval */ 2893187 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Voormalige land |inheemse_naam =Koninkryk Aksoem |gewone_lang_naam =<small>መንግሥተ አክሱም ([[Ge'ez]]) |gewone_naam =Aksoem |kontinent =Afrika |gebied =Horing van Afrika |land =Djiboeti, Ethiopië, Eritrea, Jemen, Soedan |era = [[Klassieke Oudheid]], [[Middeleeue]] |status =Koninkryk |status_teks = |ryk =Koninkryk Aksoem |bestaanstydperk =100-960 |jaar_begin =100 |jaar_einde =960 |datum_begin =[[100]] |datum_einde =[[960]] |gebeurtenis_begin =Stigting |gebeurtenis_einde =Verowering deur [[Goedit]] |gebeurtenis1 = |datum_gebeurtenis1 = |gebeurtenis2 = |datum_gebeurtenis2 = |gebeurtenis3 = |datum_gebeurtenis3 = |gebeurtenis4 = |datum_gebeurtenis4 = |gebeurtenis_voor = |datum_voor = |gebeurtenis_na = |datum_na = |v1 =Da'amot |vlag_v1 = |v2 =Koninkryk Himjar |vlag_v2 = |v3 = |vlag_v3 = |v4 = |vlag_v4 = |v5 = |vlag_v5 = |n1 =Medri Bahri |vlag_n1 = |n2 =[[Zagwe-dinastie]] |vlag_n2 = |n3 =Makuria |vlag_n3 = |n4 =Alodia |vlag_n4 = |n5 =Sassanidiese Ryk |vlag_n5 =Derafsh Kaviani flag of the late Sassanid Empire.svg |beeld_vlag = |vlag = Vlag van Ethiopië |beeld_wapen = |wapen = Wapen van Ethiopië |beeld_kaart =Kingdom of Aksum Map.png |beeld_kaart_byskrif =Die Koninkryk Aksoem, met die moderne grense aangedui. |nasionale_leuse = |nasionale_volkslied = |wetgewer= |godsdiens=Arabiese politeïsme (voor-Aksoemities tot 4de eeu)<br />[[Judaïsme]] (tot ca. 330)<br />[[Christendom]] ([[Ethiopies-Ortodokse Tewahedo-kerk]]; na ca. 330) |hoofstad =[[Aksoem]] |breedtegraad_grade =14 |breedtegraad_minute =7 |breedtegraad_NS =N |lengtegraad_grade =38 |lengtegraad_minute =44 |lengtegraad_OW =O |algemene_tale =[[Ge'ez]] |regeringstipe =Monargie |titel_leier =Negus |leier1 =[[Za Hakala]] <small>(eerste bekende)</small> |jaar_leier1 =ca. 100 |leier2 =[[Dil Na'od]] <small>(laaste)</small> |jaar_leier2 =ca. 940 |leier3 = |jaar_leier3 = |leier4 = |jaar_leier4 = |leier5 = |jaar_leier5 = |leier6 = |jaar_leier6 = |leier7 = |jaar_leier7 = |leier8 = |jaar_leier8 = |titel_verteenwoordiger = |verteenwoordiger1 = |jaar_verteenwoordiger1= |verteenwoordiger2 = |jaar_verteenwoordiger2= |verteenwoordiger3 = |jaar_verteenwoordiger3= |verteenwoordiger4 = |jaar_verteenwoordiger4= |verteenwoordiger5 = |jaar_verteenwoordiger5= |verteenwoordiger6 = |jaar_verteenwoordiger6= |verteenwoordiger7 = |jaar_verteenwoordiger7= |verteenwoordiger8 = |jaar_verteenwoordiger8= |titel_adjunk = |adjunk = |jaar_adjunk = |adjunk2 = |jaar_adjunk2 = |stat_jaar1 =350<ref>{{en}} [[Peter Turchin|Turchin, Peter]] and Jonathan M. Adams and Thomas D. Hall: "East-West Orientation of Historical Empires and Modern States", bl. 222. Journal of World-Systems Research, Vol. XII, No. II, 2006</ref> |stat_bev1 = |stat_opp1 =1250000 |bev_digtheid1 = |stat_jaar2 = |stat_bev2 = |stat_opp2 = |bev_digtheid2 = |stat_jaar3 = |stat_bev3 = |stat_opp3 = |bev_digtheid3 = |stat_jaar4 = |stat_bev4 = |stat_opp4 = |bev_digtheid4 = |geldeenheid = }} Die '''Koninkryk Aksoem''' ([[Ge'ez]]: አክሱም, ʾÄksum), of die '''Aksoemitiese Ryk''', was van die [[laat Oudheid]] tot die [[Middeleeue]] 'n koninkryk in [[Oos-Afrika]] en [[Arabië|Suid-Arabië]]. Dit was geleë in wat nou Noord-[[Ethiopie]] en [[Eritrea]] is, en het dele van die hedendaagse [[Djiboeti]] en [[Soedan]] ingesluit. Die koninkryk het uit die vroeëre [[Dʿmt]]-beskawing ontstaan en is in die 1ste eeu gestig.<ref>[https://whc.unesco.org/en/list/15/ The Cultural Heritage of Aksum.], UNESCO {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231008220415/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6477/|date=2023-10-08}}</ref><ref>{{cite book |last=Munro-Hay |first=Stuart |year=1991 |title=Aksum: An African Civilisation of Late Antiquity |location=Edinburgh |publisher=Edinburgh University Press |page=69 |isbn=0748601066}}</ref> [[Aksoem]] was baie eeue lank die koninkryk se hoofstad, totdat dit in die 9de eeu na [[Koebar]] geskuif is<ref>{{Cite book |last=Burstein |first=Stanley |chapter=Africa: states, empires, and connections |year=2015 |doi=10.1017/cbo9781139059251.025 |title=The Cambridge World History: Volume 4: A World with States, Empires and Networks 1200 BCE–900 CE |volume=4 |pages=631–661 |editor-last=Benjamin |editor-first=Craig |series=The Cambridge World History |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-05925-1}}</ref> weens afnemende handelsverbindings en voortdurende invalle.<ref name="Phillipson48">{{cite book |last=Phillipson |first=David W. |year=2012 |title=Foundations of an African Civilisation: Aksum & the Northern Horn, 1000 BC - AD 1300 |location=Woodbridge |publisher=James Currey |page=48 |isbn=978-1-84701-041-4}}</ref><ref>{{cite journal |title=Rise and Fall of Axum, Ethiopia: A Geo-Archaeological Interpretation |journal=American Antiquity |volume=46 |issue=3 |pages=471–495 |last=Butzer |first=Karl W. |publisher=Cambridge University Press |year=1981 |jstor=280596 |s2cid=162374800}}</ref> [[Lêer:ET Tigray asv2018-01 img12 Debre Damo Monastery.jpg|duimnael|links|260px|Tipiese Aksoemitiese [[argitektuur]]: die [[Kerk (gebou)|kerk]] van [[Debre Damo]] naby Aksoem.]] [[Beeld:Aksum, chiesa nuova di santa maria di zion, costruita da haile selassie negli anni '60, esterno 00,0.jpg|thumb|links|260px|'n Aksoemitiese katedraal, die Maagd Maria van Sion.]] Die profeet [[Mani]] het die Koninkryk Aksoem as een van die groot moondhede van die 3de eeu beskou, saam met [[Sassanidiese Ryk|Persië]], [[Romeinse Ryk|Rome]] en [[Drie Koninkryke|China]].<ref>{{cite book |last=Munro-Hay |first=Stuart |year=1991 |title=Aksum: An African Civilisation of Late Antiquity |location=Edinburgh |publisher=Edinburgh University Press |page=17 |isbn=0748601066}}</ref> Aksoem het bly uitbrei onder die bewind van [[Gadarat]] (omstreeks 200-230), wat die eerste koning was wat by Suid-Arabiese sake betrokke was. Sy bewind het gelei tot beheer oor 'n groot deel van Wes-[[Jemen]]. Tydens die bewind van [[Endoebis]] (270-310) het Aksoem geld begin munt wat tot in Suid-[[Indië]] opgegrawe is.<ref>{{cite journal |last=Hahn |first=Wolfgang |year=2000 |title=Askumite Numismatics - A critical survey of recent Research |url=https://www.persee.fr/doc/numi_0484-8942_2000_num_6_155_2289 |journal=Revue Numismatique |volume=6 |issue=155 |pages=281–311 |doi=10.3406/numi.2000.2289 |access-date=9 September 2021}}</ref> Die amptelike taal was [[Ge'ez]], 'n [[Semitiese taalfamilie|Semitiese taal]]. Namate die koninkryk 'n groot mag geword het op die handelsroete tussen Rome en Indië en dit 'n monopolie van handel in die [[Indiese Oseaan]] verkry het, het dit die Grieks-Romeinse kulturele sfeer betree. Vanweë sy bande met die Grieks-Romeinse wêreld het Aksoem in die middel 4de eeu die [[Christendom]] as staatsgodsdiens aangeneem onder [[Ezana]] (320's tot omstreeks 360).<ref name="Derat34">{{cite book |last=Derat |first=Marie-Laure |title=A Companion to Medieval Ethiopia and Eritrea |year=2020 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-41958-2 |editor-last=Kelly |editor-first=Samantha |location=Leiden |page=34 |chapter=Before the Solomonids: Crisis, Renaissance and the Emergence of the Zagwe Dynasty (Seventh–Thirteenth Centuries)}}</ref> Ná hulle kerstening het die Aksoemiete ophou [[stele]]s bou.<ref name="Phillipson48" /> Die koninkryk het deur die laat Oudheid bly uitbrei: Dit het [[Koesj]] in 330 onder Ezana vir 'n kort tyd verower en van hulle die Griekse naam "Ethiopië" gekry.<ref>{{cite book |last=Munro-Hay |first=Stuart |year=1991 |title=Aksum: An African Civilisation of Late Antiquity |location=Edinburg |publisher=Edinburgh University Press |pages=15–16 |isbn=0748601066}}</ref> Die Aksoemitiese oorheersing van die [[Rooisee]] het 'n hoogtepunt bereik tydens die bewind van [[Kaleb van Aksoem|Kaleb]] (514-542). In opdrag van die [[Bisantium|Bisantynse]] keiser [[Justinus I van Bisantium|Justinus I]] het hy die Koninkryk Himjar in Jemen aangeval om 'n einde te bring aan die vervolging van Christene, wat deur die Joodse koning Dhu Nuwas gepleeg is. Met die anneksasie van Himjar het die Koninkryk Aksoem sy grootste gebiedsomvang bereik: sowat 2,5&nbsp;miljoen km². Die gebied is egter in die Aksoemities-Persiese Oorloë verloor.<ref>{{cite book |last=Munro-Hay |first=Stuart |date=1991 |title=Aksum: An African Civilisation of Late Antiquity |location=Edinburg |publisher=Edinburgh University Press |page=55 |isbn=0748601066}}</ref> Aksoem het in beheer van Suid-Arabië gebly van 520 tot 525, toe Soemjafa Asjwa deur die Aksoemitiese militêre leier Abraha onttroon is. Die koninkryk se geleidelike verval het teen die 7de eeu begin. In dié tyd is geld nie meer gemunt nie. Die Persiese (en later [[Moslem]]se) teenwoordigheid in die Rooisee het daartoe gelei dat Aksoem [[ekonomie]]s gely het, en die inwoners van die stad Aksoem het afgeneem. Saam met omgewings- en interne faktore, word dit beskou as die rede vir die verval. Aksoem se laaste drie eeue was 'n donker tydperk, en omstreeks 960 het die koninkryk onder onsekere toestande in duie gestort.<ref name="Derat34" /> Ondanks Aksoem se posisie as een van die belangrikste ryke van die laat Oudheid, het dit in obskuriteit verval terwyl Ethiopië deur die Middeleeue afgesonder gebly het.<ref name="medievalethiopianorthodoxchurch">{{cite book |last1=Fritsch |first1=Emmanuel |title=A Companion to Medieval Ethiopia and Eritrea |last2=Kidane |first2=Habtemichael |date=2020 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-41958-2 |editor-last=Kelly |editor-first=Samantha |location=Leiden |page=169 |chapter=The Medieval Ethiopian Orthodox Church and Its Liturgy}}</ref> ==Etimologie== Carlo Conti Rossini glo die naam "Aksoem" kom van 'n [[Semitiese tale|Semitiese]] wortel en beteken "groen en digte tuin" of "vol gras".<ref name="Mordechai32">{{cite book |last=Selassie |first=Sergew Hable |url= |title=Ancient and Medieval Ethiopian History to 1270 |publisher= |year=1972 |isbn= |location= |pages=68 |language= |issn= |oclc= |access-date=}}</ref> ==Geskiedenis== ===Vroeë geskiedenis=== Voor die stigting van Aksoem was Eritrea en die [[Tigrai-streek|Tigrai]]-plato van Noord-Ethiopië die tuiste van 'n koninkryk bekend as [[Dʿmt]]. [[Argeologie]]se bewyse dui daarop dat die koninkryk deur [[Sabeërs]] van die hedendaagse Jemen beïnvloed is. Geleerdes het vroeër algemeen geglo Sabeërs was die stigters van die Semitiese beskawing in Ethiopië, maar dit is nou weerlê en hulle invloed word as klein beskou.<ref name="Munro-Hay57">{{Cite book |url=http://www.dskmariam.org/artsandlitreature/litreature/pdf/aksum.pdf |title=Aksum: An African Civilization of Late Antiquity |last=Munro-Hay |first=Stuart |publisher=University Press |year=1991 |location=Edinburgh |page=57 |access-date=February 1, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123223427/http://www.dskmariam.org/artsandlitreature/litreature/pdf/aksum.pdf |archive-date=January 23, 2013 |url-status=dead}}</ref> Die Sabese invloed het waarskynlik net 'n paar dekades geduur, maar hulle invloed op die latere Aksoemitiese beskawing sluit in die aanvaarding van die [[Suid-Arabiese alfabet|antieke Suid-Arabiese skrif]], wat in die [[Ge'ez-skrif]] ontwikkel het, en antieke Semitiese [[godsdiens]].<ref name= Munro6162>{{cite book |last=Munro-Hay |first=Stuart |date=1991 |title=Aksum: An African Civilisation of Late Antiquity |location=Edinburgh |publisher=Edinburgh University Press |pages=61–62 |isbn=0748601066}}</ref> Die aanvanklike eeue van Aksoem se ontwikkeling, van 'n beskeie streeksentrum tot 'n beduidende mag, bly grootliks onduidelik. Artefakte uit die [[Steentydperk]] is opgegrawe by Gobedra, twee kilometer wes van Aksoem. Opgrawings op Beta Gijorgis, 'n heuwel noordwes van Aksoem, bevestig die pre-Aksoemitiese wortels van 'n nedersetting in die omgewing van Aksoem wat dateer van die 7de tot 4de eeu&nbsp;v.C. Verdere bewyse uit opgrawings in die Stelepark in die hart van Aksoem staaf deurlopende aktiwiteit in die gebied vanaf die begin van die gewone era. Twee heuwels en twee strome lê oos en wes van Aksoem, wat moontlik die aanvanklike aansporing vir vestiging in dié gebied was.<ref>{{cite book |last1=Uhlig |first1=Siegbert |title=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |pages=173}}</ref> Argeologiese bewyse dui daarop dat die Aksoemitiese staatsvorm tussen 150&nbsp;v.C en 150&nbsp;n.C ontstaan het. Dit lyk of kleinskaalse distrik-"koninkryke" met baie groot gekonsentreerde gemeenskappe en een of meer elitewoning in die vroeë tydperk van die Koninkryk Aksoem bestaan het. Volgens Stuart Munro-Hay "was die koninkryk waarskynlik 'n konfederasie, wat gelei is deur 'n distriksvlakkoning wat die lojaliteit van ander klein konings binne die Aksoemitiese ryk geëis het. Die heerser van die Aksoemitiese koninkryk was dus 'n "koning van konings" – 'n titel wat gereeld in inskripsies van dié tydperk gevind word. Daar is geen bewyse dat 'n enkele koninklike lyn reeds ontstaan het nie, en dit is heel moontlik dat by die dood van 'n koning van konings, 'n nuwe een uit al die konings in die konfederasie gekies sou word, eerder as deur die een of ander beginsel van geboortereg."<ref>{{cite book |last1=Uhlig |first1=Siegbert |title=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |pages=181}}</ref><ref>S. C. Munro-Hay (1991) ''Aksum: An African Civilization of Late Antiquity''. Edinburgh: University Press. p. 40. {{ISBN|0748601066}}</ref> ===Opkoms van Aksoem=== [[Beeld:Adulis (8529061940).jpg|thumb|240px|Argeologiese opgrawings wat in 1907 by [[Adoelis]] gedoen is.]] Die eerste historiese vermelding van Aksoem kom uit die ''[[Periplus van die Eritrese See]]'', 'n handelsgids wat waarskynlik van die middel van die 1ste eeu dateer. Aksoem word saam met onder meer die hawe [[Adoelis]] genoem as deel van die ryk van Zoskales. Die gebied word beskryf as hoofsaaklik die produseerder van ivoor en skilpaddoppe. Dit is duidelik dat Aksoem, selfs in hierdie vroeë stadium van sy geskiedenis, 'n rol gespeel het in die handelsroete tussen Rome en Indië.<ref>{{cite book |last=Phillips |first=Jacke |date=2016 |chapter=Aksum, Kingdom of |editor-last=MacKenzie |editor-first=John M. |title=The Encyclopedia of Empire |location=Hoboken |publisher=John Wiley &#x26; Sons, Ltd. |pages=1–2 |isbn=9781118455074}}</ref><ref>{{Cite book |last=Binyam |first=Yonatan |title='Ethiopia' and the World, 330-1500 CE |last2=Krebs |first2=Verena |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |isbn= |series= |location= |pages=5–6}}</ref> Die Aksoemitiese beheer oor Adoelis het die ruil van Ethiopiese produkte vir buitelandse goedere moontlik gemaak. Beide [[Plinius die ouere]] en die ''Periplus'' verwys na dié hawe, geleë drie dae van die aanvanklike ivoormark by Coloe, wat self vyf dae van Aksoem was. Die handel oor die Rooisee, wat gestrek het van die Romeinse Ryk in die noorde tot Indië en [[Ceylon]] in die ooste, het 'n deurslaggewende rol in Aksoem se voorspoed gespeel. Die stad het floreer deur die uitvoer van goedere soos ivoor, skilpaddoppe en renosterhorings. Plinius het ook bykomende items genoem soos seekoeivel, ape en slawe. In die 2de eeu het [[Ptolemeus]] se geograaf na Aksoem verwys as 'n magtige koninkryk. Beide argeologiese vondste en tekste dui daarop dat 'n gesentraliseerde streeksbewind in dié tydperk in die Aksoemitiese gebied ontstaan het, gekenmerk deur gedefinieerde sosiale stratifikasie. Teen die begin van die 4de eeu was die Aksoemitiese staat goed gevestig, met stedelike sentrums; 'n amptelike geldeenheid, met munte in goud, silwer en koper; 'n intensiewe landboustelsel; en 'n georganiseerde militêre mag.<ref>{{cite book |last1=Uhlig |first1=Siegbert |title=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |pages=174}}</ref> Omstreeks 200 het Aksoemitiese ambisies uitgebrei na Suid-Arabië, waar Aksoemiete hulle skynbaar in al-Maafer gevestig het en op verskeie punte in konflikte betrokke was met [[Sabeërs|Saba]] en Himjar. Hulle het ook verskillende bondgenote gevorm met hoofkoninkryke en stamme. In die vroeë deel van die 3de eeu het die konings Gadarat en 'Azaba militêre ekspedisies na die streek gestuur. Inskripsies van plaaslike Arabiese dinastieë verwys na dié heersers met die titel "[[nadjasji]] van Aksoem en Habasjat". Later in die eeu word die ''mlky hhst dtwns wzqrns'' (konings van Habasjat Datawnas en Zaqarnas) ook genoem wat in Arabië veg. Volgens 'n Griekse inskripsie in Eritrea, bekend as die ''Monumentum Adulitanum'', het die Aksoemiete, gelei deur 'n anonieme koning, teen ongeveer die middel tot laat 3de eeu (moontlik omstreeks 240-260) beduidende territoriale uitbreiding in die [[Ethiopiese Hoogland]] en die [[Arabiese Skiereiland]] bereik, met hulle invloed wat gestrek het tot by die [[Tanameer]] en die grense van [[Egipte]].<ref>George Hatke, ''Aksum and Nubia: Warfare, Commerce, and Political Fictions in Ancient Northeast Africa'' (New York University Press, 2013), pp. 44. {{ISBN|0-7486-0106-6}}</ref><ref name="dx.doi.org2">{{Cite journal |date=August 1910 |title=The Christian Topography of Cosmas Indicopleustes |journal=Nature |volume=84 |issue=2127 |pages=133–134 |doi=10.1038/084133a0 |issn=0028-0836 |bibcode=1910Natur..84..133. |hdl=2027/coo1.ark:/13960/t07w6zm1b |s2cid=3942233 |url=<a href="https://archive.org/details/christiantopogra00cosmuoft">https://archive.org/details/christiantopogra00cosmuoft</a> |hdl-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last1=Uhlig |first1=Siegbert |title=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |pages=175}}</ref> [[Lêer:Rome Stele.jpg|duimnael|200px|links|Die Romeinse [[Stele]], of Aksoem-[[obelisk]], in [[Aksoem]], [[Tigrai-streek]], [[Ethiopië]].]] Teen die einde van die 3de eeu het Aksoem erkenning gekry deur die profeet [[Mani]] as een van die vier groot moondhede van die wêreld saam met Rome, Persië en China. Namate Aksoem se politieke invloed uitgebrei het, het die grootsheid van sy monumente ook toegeneem. Opgrawings deur argeologiese ekspedisies het die vroeë gebruik van [[stele]]s aan die lig gebring, wat ontwikkel het van eenvoudige en growwe merkers tot sommige van die grootste monumente in Afrika. Die granietsteles in die hoofbegraafplaas van Aksoemitiese konings het verander van eenvoudig in sorgvuldig bewerkte graniet, in uiteindelik veelverdiepingtorings in 'n kenmerkende argitektoniese styl. Aksoemitiese argitektuur het massiewe bewerkte granietblokke, kleiner ongekapte klippe vir mure, messelklei, bakstene en sigbare houtuitsteeksels, bekend as "aapkoppe", vertoon. Mure het na binne geleun en verskeie ingeboude nisse vir ekstra sterkte ingesluit. Aksoem en ander stede, soos Adoelis en Matara, het aansienlike "paleise" gehad wat hierdie argitektoniese styl gebruik het. In die vroeë 6de eeu het die reisiger-handelaar Kosmas Indikopleustes sy besoek aan Aksoem beskryf. Hy maak melding maak van die viertoringpaleis van die Aksoemitiese koning, versier met bronsstandbeelde van eenhorings. Aksoem het ook rye monumentale graniettrone gehad, waarskynlik met metaalstandbeelde gewy aan voor-Christelike gode. Hierdie trone het groot panele aan die kante en agterkant met inskripsies oor konings gehad, en het as oorwinningsmonumente gedien om hulle oorloë te dokumenteer.<ref>{{cite book |last1=Uhlig |first1=Siegbert |title=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |pages=176}}</ref> [[Beeld:AXUM. Ezanas. Circa 330-360.jpg|thumb|220px|Muntstukke van koning Ezana, 330-360&nbsp;n.C.]] Koning Ezana was in die 4de eeu die eerste Christelike heerser van Aksoem. Sy munte en inskripsies toon omstreeks 340 die oorgang van voor-Christelike beelde na Christelike simboliek. Die bekering tot die Christendom was een van die mees rewolusionêre gebeurtenisse in die geskiedenis van Ethiopië, aangesien dit Aksoem 'n kulturele band met die Grieks-Romeinse wêreld gegee het. Aksoem het 'n politieke band gekry met die [[Bisantynse Ryk]], wat hom as beskermer van die Christendom beskou het. Drie inskripsies op die [[Ezanasteen]] dokumenteer die bekering van koning Ezana tot die Christendom en twee van sy militêre ekspedisies teen naburige gebiede, een in Grieks en die ander twee in Ge'ez en [[Sabees]]. Die twee ekspedisies verwys na twee afsonderlike veldtogte, een teen die "Noba" en die ander teen die Beja. Volgens die inskripsie was die Noba êrens rondom die samevloei van die Nyl en Atbara gevestig, waar hulle blykbaar groot dele van Koesj oorgeneem het. Tog het hulle nie die Koesjiete uit hulle kerngebied verdryf nie, aangesien die inskripsie meld dat die Aksoemiete by die samevloei van die twee riviere teen hulle geveg het.<ref>{{cite book |last1=Uhlig |first1=Siegbert |title=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |pages=177}}</ref><ref>{{cite book |last1=Uhlig |first1=Siegbert |title=Encyclopaedia Aethiopica: He-N |page=1193}}</ref> Koning Kaleb het 'n ekspedisie gestuur teen die Joodse koning Dhu Nuwas van Himjar in Jemen, wat Christene daar vervolg het. Kaleb het lof ontvang as die veroweraar van Jemen. Hy het sy titel uitgebrei om "koning van Hadramawt" in Suidoos-Jemen in te sluit, asook van die Jemense kusvlakte en hoogland, en "al hulle Arabiere". Dit dui op die uitgebreide invloed van Aksoem oor die Rooisee tot in Arabië. Dhu Nuwas is afgesit en vermoor, en Kaleb het 'n Arabiese onderkoning met die naam Esimifaios in sy plek aangestel, maar sy bewind het net kort bestaan: Hy is ná vyf jaar in 'n staatsgreep deur die Aksoemiet Abraha van die troon gesit. Kaleb het twee ekspedisies teen Abraha gestuur, maar albei is verslaan. Daarna het Abraha oor Jemen bly regeer danksy 'n heffingsooreenkoms met die koning van Aksoem.<ref>{{Cite book |title=History of the Later Roman Empire |last=Bury |first=J. B. |publisher=Macmillan |year=1923 |pages=325–326 |volume=II}}</ref><ref>{{cite book |last1=Uhlig |first1=Siegbert |title=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |page=178}}</ref> Ná Abraha se dood het sy seun Masroek Abraha hom opgevolg en heffings aan Aksoem bly betaal. Sy halfbroer Ma'd-Karib het egter in opstand gekom. Hy het eers hulp by Justinus I gesoek, maar toe dit geweier word, het hy hom tot die Sassanidiese keiser Chosrow I gewend, en dit het gelei tot die Aksoemities-Persiese Oorloë waarin Masroek gedood is. Ná die val van Aksoemitiese Jemen in 570 is Ma'd-Karib se seun Saif op die troon geplaas. In 575 het die oorlog weer begin nadat Aksoemiete Saif vermoor het. Die Persiese generaal Wahrez het Aksoem se heerskappy in Jemen met 'n groot leër beëindig en die erfgoewerneur van Jemen geword. Volgens Stuart Munro-Hay kon dié oorloë Aksoem se swanesang as groot mag gewees het, met 'n verswakking van Aksoem se gesag en 'n oorgebruik van geld en mannekrag.<ref>{{cite book |last1=Uhlig |first1=Siegbert |title=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |pages=178}}</ref> ==Gemeenskap== [[Beeld:Aksum-107532.jpg|thumb|260px|Aksoemitiese steles en ruïnes.]] Die Aksoemitiese bevolking het hoofsaaklik uit [[Semitiese tale|Semities]]sprekende groepe bestaan. Een van hulle was die Agʿazi, wat [[Ge'ez]] gepraat het. Die kommentator van die Adoelis-inskripsie identifiseer hulle as die hoofinwoners van Aksoem en sy omgewing. Die [[Koesjitiese tale|Koesjitiessprekende]] [[Agau-volk]] het ook in die koninkryk gewoon. Kosmas Indiopleustes het opgemerk ’n "goewerneur van Agau" is deur koning Kaleb van Aksoem toevertrou met die beskerming van die belangrike langafstandkaravaanroetes uit die suide, wat daarop dui dat hulle binne die suidelike grens van die Koninkryk Aksoem gewoon het.<ref>{{cite book |last1=Hable Selassie |first1=Sergew |title=Ancient and Medieval Ethiopian History to 1270 |pages=27}}</ref><ref>Taddesse Tamrat, ''Church and State in Ethiopia'' (Oxford: Clarendon Press, 1972), p. 50.</ref> Aksoem het ook ’n aansienlike [[Grieke|Griekse]] bevolking gehad wat in die stede Ptolemeus en Adoelis gewoon het.<ref>Crawford Young, ''The Rising Tide of Cultural Pluralism: The Nation-state at Bay?'', (University of Wisconsin Press: 1993), p. 160</ref> [[Nyl|Nilotiese]] groepe het ook in Aksoem gewoon. Inskripsies uit die tyd van Ezana noem die "Barja", ’n stam wat in die westelike deel van die ryk gewoon het.<ref>{{cite book |last1=Pankhrust |first1=Richard |title=The Ethiopian Borderlands |year=1997 |page=33 |publisher=The Red Sea Press |isbn=9780932415196 |url=<a href="https://books.google.com/books?id=zpYBD3bzW1wC&#x26;q=ethiopian+borderlands%7D%7D">https://books.google.com/books?id=zpYBD3bzW1wC&#x26;q=ethiopian+borderlands}}</a></ref><ref>{{cite book |last1=Hatke |first1=George |title=Aksum and Nubia |date=7 January 2013 |publisher=NYU Press |isbn=9780814762837 |url=<a href="https://books.google.com/books?id=Oy7N_d6HoYIC&#x26;dq=Aksumite+baryas&#x26;pg=PA165%7D%7D">https://books.google.com/books?id=Oy7N_d6HoYIC&#x26;dq=Aksumite+baryas&#x26;pg=PA165}}</a></ref> Aksoemitiese nedersettings was versprei oor ’n beduidende deel van die hoogland in die noordelike [[Horing van Afrika]], met die meerderheid geleë in Noordoos-Tigrai, Ethiopië en streke van Eritrea. Ondanks die konsentrasie in dié gebiede was sommige Aksoemitiese nedersettings verafgeleë. Benewens die hoogland, is terreine uit die Aksoemitiese tydperk ontdek aan die Rooiseekus van Eritrea, naby die Golf van Zoela. Talle Aksoemitiese nedersettings was strategies geleë langs ’n as wat van Aksoem na die Golf van Zoela geloop het, en vorm ’n roete wat die Aksoemitiese hoofstad op die hoogland met die hoofhawe van Adoelis aan die Rooisee verbind het. Aan dié roete was twee van die grootste nedersettings in die Eritrese hoogland, Matara en Kohaito, geleë. Die konsentrasie van dié Aksoemitiese nedersettings dui op ’n hoë bevolkingsdigtheid in die hooglande van Tigrai en Sentraal-Eritrea. Min is bekend oor die suidelike streke van die koninkryk. ’n Komplekse landboustelsel, wat [[besproeiing]], [[dam]]konstruksie, terrasbou en [[ploeg]]boerdery behels het, het ’n deurslaggewende rol gespeel in die ondersteuning van beide stedelike en landelike bevolkings. Aksoemitiese boere het ’n verskeidenheid graangewasse verbou met 'n oorsprong uit beide [[Afrika]] en die [[Nabye Ooste]]. Dié gewasse sluit in [[tef]], [[vingermanna]], [[graansorghum]], [[koring]], [[gars]] en [[hawer]]. Hulle het ook lynsaad, [[katoen]], [[druiwe]] en peulgewasse van Nabye Oosterse oorsprong soos lensies, [[Boontjie|tuinbone]], [[kekerertjie]]s, gewone [[ertjie]]s en grasertjies verbou. Ander belangrike gewasse sluit kalbasse en [[bronkors]] in. Dié uiteenlopende reeks gewasse, gekombineer met veeteelt ([[bees]]te, [[Skaap|skape]] en [[bok]]ke), het bygedra tot die skepping van ’n hoogs produktiewe inheemse voedselproduksietradisie. Dit het ’n integrale rol gespeel in die ontwikkeling van die Aksoemitiese ekonomie en die konsolidasie van staatsmag.<ref>{{cite book |last1=Uhlig |first1=Siegbert |title=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |pages=187}}</ref> ==Kultuur== [[Beeld:Garima-Gospels-completed-project-2.jpg|links|thumb|200px|[[Ge'ez-skrif]] in die [[Garima-evangelies]].]] Die Aksoemitiese Ryk het 'n aantal suksesse behaal, soos sy eie [[alfabet]], die [[Ge'ez-skrif]], wat later aangepas is om [[klinker]]s in te sluit om dit 'n [[abugida]] te maak. Verder is reusagtige [[obelisk]]e in die vroeë jare van die ryk opgerig om keisers en adellikes se grafte aan te dui, en ondergrondse grafkelders is gebou. Die bekendste obelisk was die Obelisk van Aksoem. [[Beeld:ET Axum asv2018-01 img41 Stelae Park.jpg|thumb|180px|Aksoemitiese grafkelders.]] [[Beeld:Yeha, chiesa di abuna aftse, museo, manoscritto del xviii secolo 01 sogno di giuseppe.jpg|links|thumb|200px|'n Geïlustreerde manuskrip oor [[Maria|moeder Maria]].]] Onder keiser Ezana het Aksoem omstreeks 325 die [[Kopties-Ortodokse Kerk|Koptiese Christendom]] aanvaar in die plek van die voorheen [[Politeïsme|politeïstiese]] en [[Judaïsme|Judaïstiese]] geloof. Die Aksoemitiese Koptiese Kerk het plek gemaak vir die hedendaagse [[Ethiopies-Ortodokse Tewahedo-kerk]] (wat eers in 1959 onafhanklik geword het van die Koptiese Kerk) en die [[Eritrees-Ortodokse Tewahedo-kerk]] (wat in 1993 outonomie van die Ethiopiese kerk gekry het). Sedert die skeuring met Ortodoksie ná die [[Konsilie van Chalcedon]] (451), is dit 'n belangrike [[Miafisitisme|miafisitistiese]] kerk, met sy liturgie steeds in Ge'ez.<ref name="britishmuseum.org">{{cite web |title=The wealth of Africa – The kingdom of Aksum: Teachers' notes |url=https://www.britishmuseum.org/pdf/KingdomOfAksum_TeachersNotes.pdf |website=The British Museum |archive-url=https://web.archive.org/web/20191104191259/https://www.britishmuseum.org/pdf/KingdomOfAksum_TeachersNotes.pdf |archive-date=4 November 2019}}</ref><ref name="Daily Life">{{cite web |title=Daily Life in Aksum |url=https://www.eduplace.com/kids/socsci/ca/books/bkf3/writing/03_aksum.pdf |website=www.hmhco.com/ (formerly eduplace.com) |publisher=Houghton Mifflin Company. |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803075358/https://www.eduplace.com/kids/socsci/ca/books/bkf3/writing/03_aksum.pdf |archive-date=3 August 2020 |series=Research Reports: Daily Life in Ancient Times}}</ref><ref name="georgeocox">{{cite book |title=African Empires and Civilizations : Ancient and Medieval |first=George O. |last=Cox |publisher=Routledge |year=2015 |page=71}}</ref> ===Taal=== [[Grieks]] het die amptelike en letterkundige taal van die Aksoemitiese Ryk geword vanweë die invloed van die aansienlike hoeveelheid Ethiopies-Griekse gemeenskappe in Aksoem, Adoelis, Ptolemeus en ander stede in die streek gedurende die [[Ptolemeïese Ryk|Ptolemeïese]] tye.<ref name="abbasalamavol68">{{cite book |title=Abba Salama Volumes 6-8 |publisher=University of California |year=1975 |pages=24}}</ref><ref name="andebrhanweldegiorgis">{{cite book |author=Andebrhan Welde Giorgis |title=Eritrea at a Crossroads A Narrative of Triumph, Betrayal and Hope |publisher=Strategic Book Publishing and Rights Company |year=2014 |page=19}}</ref><ref name="McLaughlin">Raoul McLaughlin, ''The Roman Empire and the Indian Ocean'', p. 114, Barnsley, Pen & Sword Military, 2012, {{ISBN|9781-78346-381-7}}.</ref> Grieks is gebruik in die ryk se administrasie, internasionale diplomasie en handel. Dit kan duidelik gesien word in inskripsies en op muntstukke.<ref name="garimagospels">{{cite book |author=Judith S. McKenzie |title=The Garima Gospels: Early Illuminated Gospel Books from Ethiopia |author2=Francis Watson |publisher=NYU Press |year=2016 |pages=18}}</ref><ref name="americannumismaticsociety">{{cite book |author=American Numismatic Society |title=Museum Notes, Volumes 29 to 31 |publisher=American Numismatic Society |year=1984 |pages=165}}</ref><ref name="fjnothling">{{cite book |author=F. J. Nöthling |title=Pre-colonial Africa: Her Civilisations and Foreign Contacts |publisher=Southern Book Publishers |year=1989 |pages=58}}</ref> Ge'ez is saam met Grieks in die koninklike hof gepraat. Hoewel dit aanvanklik 'n gesproke taal was, is dit in die Ou Suid-Arabiese skrif geskryf.<ref name="unescoscientifichistoryofafrica">{{cite book |author=Unesco. International Scientific Committee for the Drafting of a General History of Africa |title=Ancient Civilizations of Africa |publisher=Heinemann Educational Books |year=1981 |pages=398}}</ref><ref name="jamescowlesprichard">{{cite book |author=James Cowles Prichard |title=Researches Into the Physical History of Mankind, Volume 1 |publisher=John and Arthur Arch, Cornhill |year=1826 |pages=284}}</ref><ref name="encylopediabritannica">{{cite book |title=The Encyclopædia Britannica: The New Volumes, Constituting, in Combination with the Twenty-nine Volumes of the Eleventh Edition, the Twelfth Edition of that Work, and Also Supplying a New, Distinctive, and Independent Library of Reference Dealing with Events and Developments of the Period 1910 to 1921 Inclusive, Volume 24 |publisher=Encyclopædia Britannica Company, Limited |year=1911 |pages=629}}</ref> In die 4de eeu het Ezana die Ge'ez-skrif bevorder en Ge'ez 'n ampstaal naas Grieks gemaak. Teen die 6de eeu was letterkundige vertalings in Ge'ez algemeen.<ref name="garimagospels" /><ref name="thomasolambdin">{{cite book |author=Thomas O. Lambdin |title=Introduction to Classical Ethiopic (Geʻez) |publisher=Brill |year=2018 |pages=1}}</ref><ref name="washingtonforeignareasstudiesdivision">{{cite book |author=American University (Washington, D.C.). Foreign Areas Studies Division |title=Area Handbook for Ethiopia |author2=Irving Kaplan |publisher=U.S. Government Printing Office |year=1964 |pages=34}}</ref><ref>{{cite book |last=Munro-Hay |first=Stuart |title=Aksum: An African Civilisation of Late Antiquity |date=1991 |publisher=Edinburgh University Press |isbn=0748601066 |location=Edinburgh |page=5}}</ref> Ná die 7de-eeuse Moslemse verowerings in die [[Midde-Ooste]] en [[Noord-Afrika]], wat Aksoem van die Grieks-Romeinse wêreld afgesonder het, is Ge'ez heeltemal deur Grieks vervang.<ref name="muhammadjamalaldinmukhtar">{{cite book |author=Muḥammad Jamāl al-Dīn Mukhtār |title=UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa |publisher=University of California Press |year=1990 |pages=234}}</ref><ref name="medievalethiopianorthodoxchurch" /> ===Letterkunde=== Vroeg in die Christelike tydperk is verskeie geskrifte al in Ge'ez vertaal vir godsdienstige doeleindes. Die bekendste hiervan is die [[Garima-evangelies]], 'n stel manuskripte wat al vier evangelies bevat het. Dit is tussen die 4de en 6de eeu in Ethiopies vertaal.<ref name=":02">{{Cite journal |last=Kim |first=Sergey |date=2022-11-08 |title=New Studies of the Structure and the Texts of Abba Garima Ethiopian Gospels |url=https://journals.openedition.org/afriques/3494 |journal=Afriques. Débats, méthodes et terrains d'histoire |language=en |issue=13 |doi=10.4000/afriques.3494 |issn=2108-6796 |doi-access=free}}</ref> Aanhalings uit die [[Bybel]] kom in verskeie Aksoemitiese inskripsies voor wat in Suid-Arabië ontdek is.<ref name=":15">{{Cite journal |last=Hatke |first=Georg |date=2022 |title=Religious Ideology in the Gəʿəz Epigraphic Corpus from Yemen |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1089523 |journal=Rocznik Orientalistyczny |language=English |volume=75 |issue=2 |pages=76–78 |issn=0080-3545}}</ref> Die [[Aksoemitiese Versameling]], uit min of meer dieselfde tydperk, is 'n manuskrip met verskeie tekste wat 'n groot aantal dokumente bevat wat in Ge'ez vertaal is en wat handel oor onderwerpe soos liturgie, kerkreg, historiografie, briewe, verhandelings, ensovoorts.<ref>{{Cite journal |last=Bausi |first=Alessandro |last2=Brita |first2=Antonella |last3=Marco Di Bella |last4=Nosnitsin |first4=Denis |last5=Rabin |first5=Ira |last6=Sarris |first6=Nikolas |date=2020 |title=The Aksumite Collection or Codex Σ (Sinodos of Qǝfrǝyā, MS C3-IV-71/C3-IV-73, Ethio-SPaRe UM-039): Codicological and Palaeographical Observations. With a Note on Material Analysis of Inks. |url=https://flore.unifi.it/handle/2158/1239688 |journal=Comparative Oriental Manuscript Studies Bulletin |volume=6 |pages=127–171 |doi=10.25592/uhhfdm.8470}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Hatke |first=Georg |date=2022 |title=Religious Ideology in the Gəʿəz Epigraphic Corpus from Yemen |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1089523 |journal=Rocznik Orientalistyczny |language=English |volume=75 |issue=2 |pages=73 |issn=0080-3545}}</ref> Ander vertalings sluit in die hele Griekse Bybel, tekste soos die boeke [[1 Henog|Henog]], [[Boek van Jubileë|Jubileë]], 4 Barug en die Hemelvaart van [[Jesaja]], asook ander teologiese tekste. Inheemse tekste van Ethiopië uit dié tydperk is minder seker, maar daar is baie vertalings uit Grieks.<ref>{{Cite book |last=Butts |first=Aaron |title=Eastern Christianity: a reader |date=2021 |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Co |isbn=978-0-8028-7686-7 |editor-last=Walters |editor-first=J. Edward |location=Chicago |pages=369–370 |chapter=Ethiopic}}</ref> In onlangse jare het die bekende korpus van Aksoemitiese letterkunde aansienlik gegroei.<ref>{{Citation |last=Bausi |first=Alessandro |title=Ethiopia and the Christian Ecumene: Cultural Transmission, Translation, and Reception |date=2020-01-08 |work=A Companion to Medieval Ethiopia and Eritrea |pages=225–226 |url=https://brill.com/display/book/edcoll/9789004419582/BP000022.xml |access-date=2025-03-28 |publisher=Brill |language=en |doi=10.1163/9789004419582_010 |isbn=978-90-04-41958-2}}</ref> ===Godsdiens=== [[Beeld:South Arabian - Fragment of a Frieze with an Ibex and Oryxes - Walters 2138.jpg|thumb|220px|'n Suid-Arabiese stele met 'n [[steenbok]] en drie Arabiese [[gemsbok]]ke wat verbind is met ʿAṯtar, die Semitiese god van die oggend- en aandster.]] Voordat hulle gekersten is, het die Aksoemiete 'n politeïstiese geloof aangehang wat verwant was aan die godsdiens van Suid-Arabië. Dit sluit in die gebruik van die sekelmaan-en-skyf-simbool van Suid-Arabië en die noordelike horing.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Nx-qYO3zqlIC&pg=PA292 |title=Foundations of an African Civilisation: Aksum and the northern Horn, 1000 BC – AD 1300 |last=Phillipson |first=David |publisher=James Currey |year=2012 |isbn=978-1847010414 |page=91}}</ref> In die ''Algemene Geskiedenis van Afrika'', wat deur [[Unesco]] geborg is, stel die Franse argeoloog Francis Anfray voor die Aksoemiete het ʿAṯtar, sy seun Mahrem en Beher aanbid.<ref>{{cite book |title=UNESCO General History of Africa: Ancient Africa v. 2 |publisher=University of California Press |year=1990 |isbn=978-0520066977 |editor=G. Mokhtar |page=221}}</ref> Steve Kaplan meen 'n groot verandering in godsdiens het saam met die Aksoemitiese kultuur ontwikkel, en dat net ʿAṯtar van die ou gode oorgebly het. Die ander is vervang met wat hy noem 'n "triade van inheemse gode, Mahrem, Beher en Medr". Koning Ezana se inskripsies en muntstukke voor sy kerstening dui daarop dat hy die gode ʿAṯtar, Beher, Medr en Mahrem kon aanbid het. Nog een van Ezana se inskripsies is duidelik Christelik en verwys na "die Vader, die Seun en die Heilige Gees".<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC&pg=PA77 |title=Encyclopedia of Africa Vol. I |last=Munro-Hay |first=Stuart |publisher=Oxford University press |year=2010 |isbn=978-0195337709 |editor=Henry Louis Gates Jr., Kwame Anthony Appiah |page=77}}</ref> Ezana het hom omstreeks 324 bekeer.<ref name="isbn0-313-32273-2">{{cite book |last=Adejumobi |first=Saheed A. |title=The History of Ethiopia |url=https://books.google.com/books?id=3Un6_LGIEyQC&pg=PA171 |year=2007 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-32273-0 |page=171}}</ref><ref name="goblues.org">{{Cite web |url=http://goblues.org/faculty/weekse/files/2012/08/axum-and-the-solomonic-dynasty.pdf |title=GoBlues - Asheville School |date=16 May 2023}}</ref><ref name="obelisk bekerie">{{cite web |location=Newark, USA |url-status=dead |url=http://hornofafrica.newark.rutgers.edu/downloads/aksum.pdf |title=The Rise of the Askum Obelisk is the Rise of Ethiopian History |last1=Bekerie |first1=Ayele |access-date=2017-01-06 |publisher=Rutgers University |archive-url=https://web.archive.org/web/20170107100939/http://hornofafrica.newark.rutgers.edu/downloads/aksum.pdf |archive-date=2017-01-07}}</ref> Dit is bekend dat die Aksoemiete hulle tot die Christendom bekeer het, want die skyf en sekelmaan op hulle muntstukke is met die [[kruis]] vervang. Aksoem is na bewering die tuiste van die [[verbondsark]]. [[Menelik I]] het glo die ark in die Kerk van Moeder Maria van Sion geplaas vir veilige bewaring.<ref name="britishmuseum.org" /><ref name="Daily Life" /> Islam het Aksoem in die 7de eeu bereik toe die eerste volgelinge van die profeet [[Mohammed]] (ook bekend as die Metgeselle van die Profeet) [[Migrasie na Abessinië|uit Arabië migreer het]] weens hulle vervolging deur die [[Koeraisj]], die regerende Arabiese stamfederasie van [[Mekka]]. Die Koeraisj het die koning probeer oorreed dat die vroeë Moslemse migrante rebelle was wat 'n nuwe godsdiens begin het waarvan nie hulle of die Aksoemiete al gehoor het nie. Die koning het aan hulle 'n oudiënsie verleen, maar eindelik geweier om die migrante uit te lewer. 'n Tweede migasie deur 100 Moslems het 'n paar jaar later plaasgevind. Arabiese inskripsies oor die Dahlak-argipel uit die middel 9de eeu bevestig die bestaan van 'n vroeë Moslemse teenwoordigheid in Aksoem.<ref>Trimingham, Spencer, ''Islam in Ethiopia'', p. 47.</ref> [[Beeld:KingEndybisEthiopia227-235CE.jpg|220px|thumb|Muntstukke van koning Endoebis, 227-235 n.C. Die een regs lui in Grieks ΕΝΔΥΒΙC ΒΑCΙΛΕΥC ("Koning Endoebis").]] ===Muntstukke=== Die Aksoemitiese Ryk was een van die eerste Afrikastate wat geld gemunt het.<ref name="ruperthopkins.com">[http://www.ruperthopkins.com/pdf/Kingdom_of_Axum.pdf Kingdom of Axum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925100701/http://www.ruperthopkins.com/pdf/Kingdom_of_Axum.pdf |date=2020-09-25 }}</ref><ref name="otik.uk.zcu.cz">{{Cite web |last1=Záhoří |first1=Jan |date=February 2014 |title=Review: Phillipson, (2012). ''Foundations of an African civilization: Aksum & the Northern Horn, 1000 BC - AD 1300'' |url=https://otik.uk.zcu.cz/bitstream/handle/11025/15553/Zahorik.pdf?sequence=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170107100243/https://otik.uk.zcu.cz/bitstream/handle/11025/15553/Zahorik.pdf?sequence=1 |archive-date=2017-01-07 |access-date=2017-01-06}}</ref> Dit het woorde in Ge'ez en Grieks bevat. Van die bewind van Endoebis tot met dié van Armah (omstreeks 270-610) is goue, silwer- en bronsmunte uitgegee. Om geld in antieke tye te munt was belangrik, want dit het gewys Aksoem se status was gelyk aan sy bure s'n. Baie van die muntstukke kan gebruik word as 'n aanduiding van wat gebeur het toe hulle gemunt is. 'n Voorbeeld is die toevoeging van 'n kruis op munte ná die kerstening van die Aksoemiete. Die teenwoordigheid van munte het ook handel vergemaklik en was terselfdertyd 'n nuttige instrument van propaganda en 'n bron van wins vir die ryk. ===Argitektuur=== ====Paleise en ander huise==== [[Beeld:Stela aksum.jpg|220px|thumb|Die Koning Ezana-stele naby Aksoem.]] Oor die algemeen is elitegeboue soos paleise op podiums gebou wat uit los klippe bestaan het wat met modderklei byeengehou is. Hoekblokke van [[graniet]] het op gereelde tussenposes 'n paar sentimeter na binne gestaan namate die gebou hoër geword het, en die mure het dus nouer na bo geword. Die podiums is dikwels al wat van Aksoemitiese geboue oorgebly het. Die mure het houtbalke gehad wat op hoeke uit die mure gesteek het; hulle is "aapkoppe" genoem. Paleise het gewoonlik bestaan uit 'n sentrale paviljoen omring deur bykomende geboue. Die grootste bekende struktuur in dié styl is die Ta'akha Marjam, wat 120 × 80&nbsp;m groot was.<ref name="Munro-Hay57"/> Sommige kleimodelle van huise het bewaar gebly en gee 'n idee van hoe gewone huise gelyk het. Een wys 'n ronde hut met 'n dak wat in lae met gras gedek is, en 'n ander een wys 'n reghoekige huis met reghoekige deure en vensters, met 'n dak wat deur balke ondersteun is.<ref name="Munro-Hay57" /> ====Steles==== Die Aksoemitiese steles is waarskynlik die makliks identifiseerbare deel van die argitektuur. Dié steenmonumente is gebruik om grafte aan te dui en verteenwoordig 'n paleis met verskeie verdiepings. Hulle is met vals deure en vensters versier. Die grootste stele sou 33&nbsp;m hoog gestaan het as dit nie gebreek was nie. Hulle is ondergronds met swaar teengewigte gebalanseer. Die klip is dikwels versier met 'n patroon of embleem wat die koning of adellike se rang aandui. Vir belangrike monumente en steles is 'n sekere fyn soort graniet gebruik. Sulke steles word dikwels "[[obelisk]]e" genoem en kom voor in die Mai Hejja-steleveld. ===Buitelandse betrekkinge, handel en ekonomie=== [[Beeld:Periplous of the Erythraean Sea.svg|links|260px|thumb|Aksoem was 'n belangrike deelnemer aan internasionale handel tot die laaste deel van die 1ste millennium, toe hulle 'n lang agteruitgang beleef het weens onder meer druk van verskeie Moslemse streekmagte.]] Aksoem was nou betrokke by die internasionale handel tussen die [[Indiese subkontinent]] en die Middellandse See-streek ([[Romeinse Ryk|Rome]], en later [[Bisantium]]). Die ryk het [[ivoor]], skilpaddop, [[goud]] en [[smarag]]de uitgevoer en [[sy]] en [[spesery]]e ingevoer.<ref name="britishmuseum.org"/><ref name="Daily Life"/> Aksoem se toegang tot beide die Rooisee en die [[Nyl|Bo-Nyl]] het sy sterk vloot laat baat vind by handel tussen verskeie Afrika- ([[Nubië]]), Arabiese ([[Jemen]]) en Indiese state. Die Rooisee was aanvanklik 'n onbelangriker handelsroete as die [[Persiese Golf]] en die oorlandse verbintenisse met die [[Levant]]. Van omstreeks die 1ste eeu is 'n roete van [[Egipte]] na [[Indië]] aangelê. Die Rooisee is daarvoor gebruik en die [[moeson]]winde het die bote gehelp om die [[Arabiese See]] regstreeks na Suid-Indië oor te steek. Teen omstreeks 100&nbsp;n.C. het die volume van verkeer dié van ouer roetes verbygesteek. Rome se vraag na goedere van Suid-Indië het geweldig toegeneem, en dit het gelei tot 'n groter aantal skepe wat met die Rooisee langs gevaar het.<ref name="ruperthopkins.com"/><ref name="otik.uk.zcu.cz"/> Die Koninkryk Aksoem was in die ideale posisie om voordeel uit die nuwe handelsituasie te trek. Adoelis het gou die hoofhawe vir die uitvoer van Afrikaprodukte geword, soos ivoor, [[wierook]], goud, [[slawe]] en eksotiese [[dier]]e. Die handel wat voorheen deur [[Koesj]] beheer is, is nou deur Aksoem oorheers. In die 2de en 3de eeu het Aksoem sy beheer or die suidelike Rooiseebekken uitgebrei. 'n Karavaanroete na Egipte is aangelê en Aksoem het die belangrikste verskaffer van Afrikagoedere aan die Romeinse Ryk geword.<ref>[http://www.historycooperative.org/proceedings/interactions/burstein.html State Formation in Ancient Northeast Africa and the Indian Ocean Trade] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090114074953/http://www.historycooperative.org/proceedings/interactions/burstein.html |date=2009-01-14 }}, by Stanley M. Burstein.</ref> ==Agteruitgang== [[Beeld:Hijra Abyssinia (Rashid ad-Din).jpg|thumb|270px|14de-eeuse Islamitiese uitbeelding van die [[Eerste Hidjra]].]] Aksoemitiese handel in die Rooisee het waarskynlik gely onder die Persiese verowerings in Egipte en Sirië, gevolg deur die nederlae in Jemen. ’n Blywender impak het egter plaasgevind met die opkoms van [[Islam]] in die vroeë 7de eeu en die uitbreiding van die [[Rasjidoen-kalifaat]]. Aksoem het aanvanklik goeie betrekkinge met sy Islamitiese bure gehad. In 615 het vroeë [[Moslems]] uit [[Mekka]] wat van vervolging gevlug het, byvoorbeeld na Aksoem gereis en daar skuiling ontvang. Dié reis is bekend as die [[Eerste Hidjra]]. In 630 het [[Mohammed]] ’n vlootekspedisie teen vermeende Abessiniese seerowers gestuur, die Ekspedisie van Alkammah bin Moejazziz.<ref>E. Cerulli, "Ethiopia's Relations with the Muslim World" in ''Cambridge History of Africa: Africa from the Seventh to the Eleventh century'', p. 575.</ref><ref>Trimingham, Spencer, ''Islam in Ethiopia'', p. 46.</ref> Handel met die Romeinse en Bisantynse wêreld het tot stilstand gekom nadat die Arabiere die [[Oos-Romeinse Ryk|Oos-Romeinse provinsies]] verower het. Gevolglik het Aksoem ’n afname in welvaart ondervind weens toenemende isolasie en uiteindelik in die vroeë 8ste eeu opgehou om geld te munt.<ref>{{cite book |last1=Uhlig |first1=Siegbert |title=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |page=178}}</ref> Die agteruitgang van Aksoem het bygedra tot die opkoms van die nabygeleë Koninkryk Harla, wat deur Islam beïnvloed is.<ref>{{cite book |last1=González-Ruibal |first1=Alfredo |title=Rise of the Nomad Kings—Pastoral Polities in the Horn of Africa (a.d. 650–1000) |publisher=Taylor &#x26; Francis |url=<a href="https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00934690.2025.2479290?src=#d1e1916%7D%7D">https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00934690.2025.2479290?src=#d1e1916}}</a></ref> Die Islamitiese verowerings alleen was nie verantwoordelik vir Aksoem se agteruitgang nie. Nog ’n rede was die uitbreidings van die Beja-nomades van Koesj. Weens die armoede van hulle land het baie van hulle begin migreer na die noordelike Ethiopiese plato. Aan die einde van die 7de eeu het ’n sterk Beja-stam, bekend as die Zanafaj, die Eritrea-plato binnegekom. Hulle het groot dele van die Eritrese hoogland oorrompel en geplunder, aangesien Aksoem nie meer sy soewereiniteit oor die grens kon handhaaf nie. Gevolglik is die verbinding met die Rooiseehawens verloor.<ref>Trimingham, Spencer, ''Islam in Ethiopia'', p. 49.</ref> Rondom dieselfde tyd is die Aksoemitiese bevolking gedwing om verder binnelands na die Ethiopiese hoogland te trek vir beskerming, en Aksoem as hoofstad is verlaat. Arabiese skrywers van dié tyd het voortgegaan om Ethiopië (nie meer Aksoem genoem nie) as ’n uitgestrekte en magtige staat te beskryf, hoewel hulle beheer oor die grootste deel van die kus en die meeste van hulle riviere verloor het.<ref>{{cite book |last1=Uhlig |first1=Siegbert |title=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |page=178}}</ref> Terwyl grond in die noorde verloor is, is grond in die suide gewen, en hoewel Ethiopië nie meer ’n ekonomiese mag was nie, het dit steeds Arabiese handelaars gelok. Die hoofstad is toe suidwaarts na Koebar verskuif.<ref name="Munro-Hay57"/> Die Arabiese skrywer Ja'koebi was die eerste persoon wat die nuwe Aksoemitiese hoofstad beskryf het. Dit was waarskynlik in die suidelike [[Tigrai-streek]] geleë. Die presiese ligging van die stad is egter tans onbekend.<ref>Taddesse Tamrat, ''Church and State in Ethiopia'' (Oxford: Clarendon Press, 1972), p. 36.</ref> In die 9de eeu was daar [[hongersnood]] in Ethiopië. Die Koptiese patriarge Jakobus (819-830) en Josef (830-849) van Alexandrië skryf Ethiopië se toestand toe aan oorlog, pes en onvoldoende reënval.<ref>Evetts, B.: "History of the Patriarchs of the Coptic Church of Alexandria", by Sawirus ibn al-Mukaffa', bishop of al-Ashmunien, Vol I, IV, Menas I to Joseph, PO X fasc. 5. pp 375-551, Paris, 1904</ref> In die 9de eeu, onder die bewind van Degna Djan, het die ryk suidwaarts uitgebrei.<ref>Werner J. Lange, "History of the Southern Gonga (southwestern Ethiopia)", Steiner, 1982, p. 18</ref> ===Goedit se inval=== {{Hoofartikel|Goedit}} [[Beeld:ET Axum asv2018-01 img45 Dungur.jpg|260px|thumb|Die ruïne van Doengoer in Aksoem.]] Volgens die geskiedenis het 'n Joodse koningin met die naam Goedit die ryk omstreeks 960 verslaan en sy kerke en letterkunde verbrand. Hoewel daar bewyse is van kerke wat omstreeks dié tyd gebrand het, bevraagteken sommige Westerse skrywers haar bestaan. Goedit het ook ander geboue verwoes, Christene vervolg en ikone vernietig. Debatte word gevoer oor haar oorsprong. Sommige geleerdes meen sy was Joods of van 'n suidelike streek. Volgens een tradisionele weergawe het sy 40 jaar lank regeer en het haar dinastie tot in 1137 bestaan.<ref name=":0">{{Cite book |last=Henze |first=Paul B. |url=https://books.google.com/books?id=gzwoedwOkQMC&pg=PA49 |title=Layers of Time: A History of Ethiopia |date=2000 |publisher=Hurst & Company |isbn=978-1-85065-393-6 |language=en}}</ref> Volgens 'n mondelinge tradisie het Goedit aan die mag gekom nadat sy 'n koning van [[Beta Israel]] in Ethiopië vermoor het, en het sy daarna 40 jaar lank regeer. Sy het Aksoem met 'n Joodse leër binnegeval. Sy was vasbeslote om al die lede van die Aksoemitiese dinastie te vernietig, asook paleise, kerke en monumente in Tigrai. Boere in Noord-Etiopië vertel nog van haar berugte dade. Groot ruïnes en steles kom steeds in die gebied voor.<ref>{{Cite book |last=Childress |first=David Hatcher |url=https://books.google.com/books?id=N4pXDwAAQBAJ&pg=PT207 |title=Ark of God: The Incredible Power of the Ark of the Covenant |date=2015-10-27 |publisher=SCB Distributors |isbn=978-1-939149-60-2 |language=en}}</ref> Goedit het ook die laaste keiser van Aksoem, moontlik [[Dil Na'od]], vermoor. Volgens ander weergawes het die keiser gevlug.<ref>{{Cite book |last=Jewel |first=Lady |url=https://books.google.com/books?id=Vx_N_bEKNj8C&pg=PA246 |title=Keeper of the Ark (a Moses Trilogy): For the Love of Moses, for the Children of Moses, for the Children of God |date=August 2012 |publisher=WestBow |isbn=978-1-4497-5061-9 |language=en}}</ref> Sy is na berig word opgevolg deur Dagna-Jan, wie se troonnaam Anbasa Wudem was.<ref name=":0" /> Volgens een Ethiopiese tradisie is haar bewind ná 40 jaar omvergewerp deur [[Mara Takla Haimanot]], wat die vorming van die [[Zagwe-dinastie]] teweeggebring het deur die kinders wat sy by Dil Na'od gehad het.<ref>{{Cite book |last=Mekonnen |first=Yohannes K. |url=https://books.google.com/books?id=Q0pZPp032c0C&pg=PA288 |title=Ethiopia: The Land, Its People, History and Culture |date=April 2013 |publisher=New Africa Press |isbn=978-9987-16-024-2}}</ref> Ná 'n donker tydperk is die Aksoemitiese Ryk in die 11de of 12de eeu (heel waarskynlik omstreeks 1137) opgevolg deur die Zagwe-dinastie, hoewel dié se grootte en bekendheid beperk was. Tog speur [[Jekoeno Amlak]], wat die laaste Zagwe-koning vermoor en die moderne [[Salomoniese Dinastie]] omstreeks 1270 gestig het, sy afkoms terug na Dil Na'od. Daar moet op gelet word dat die einde van die Koninkryk van Aksoem nie die einde van die Aksoemitiese kultuur en tradisies beteken het nie. Die argitektuur van die Zagwe-dinastie toon duidelike Aksoemitiese invloede.<ref name="Munro-Hay57" /> ==Galery== <gallery> Beeld:The North Stelae Park, Axum, Ethiopia (2812686646).jpg|Die grootste Aksoemitiese stele, wat omgeval en gebreek het. Beeld:Ethio w4.jpg|'n Vaas van [[Asmara]] uit die Aksoemitiese tydperk. Beeld:Axumite Palace (2827701317).jpg|'n Model van die Ta'akha Marjam-paleis. Beeld:Axumite Architectural Fragments (2823506028).jpg|Aksoemitiese waterspuite in die vorm van leeukoppe. Beeld:Ethio w29.jpg|Ingang na 'n Aksoemitiese grafkelder. Beeld:Stelenpark in Axum 2010.JPG|Die Stelepark in Aksoem. Beeld:Small Steles near Aksum.jpg|Klein steles in die Goedit-steleveld. Beeld:Haiq Istefanos Church.jpg|Die Istifanos-klooster in Haik. Beeld:Aksum-139458.jpg|'n Aksoemitiese stele in die woestyn. </gallery> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Aksum-ancient-kingdom-Africa|title=Aksum|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=15 Junie 2025}} {{Commons-kategorie inlyn|Kingdom of Aksum}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Kingdom of Aksum}} {{Normdata}} [[Kategorie:Koninkryk Aksoem| ]] ofrqocu9639inqotry4ecushsxjtaxb 0 234879 2893340 2851427 2026-04-12T16:40:33Z Jcb 223 2893340 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Yale_card_catalog.jpg|duimnael| Die kaartkatalogus in die [[Yale-universiteit|Yale Universiteit]] se Sterling Memorial Biblioteek]] [[Lêer:SML-Card-Catalog.jpg|duimnael| Nog 'n foto van die SML kaartkatalogus]] [[Lêer:2010_Manchester_UK_4467481691.jpg|duimnael| Die kaartkatalogus in Manchester Sentrale Biblioteek]] 'n '''Biblioteekkatalogus''' is 'n register van alle bibliografiese items wat in 'n [[biblioteek]] of groep biblioteke voorkom, soos bv in takke van biblioteke op verskeie plekke. 'n Bibliografiese item kan enige inligtingsbron wees, bv. boeke, rekenaarlêers, grafika, modelle, kartografiese materiaal en kan as biblioteekmateriaal beskou word. Selfs 'n enkele roman in 'n bundel of 'n trilogie kan in die biblioteekkatalogus opgespoor word. Die biblioteekkatalogus is die gebruiker van die biblioteek se beginpunt om inligting in te samel. Die '''kaartkatalogus''' was 'n bekende gesig vir biblioteekgebruikers vir baie jare, maar dit is effektief vervang deur die aanlyn openbare toegangskatalogus (OPAC). Sommige gebruikers verwys nog steeds na die aanlyn katalogus as 'n "kaartkatalogus". Sommige biblioteke met OPAC-toegang het steeds kaartkatalogusse , maar dit is nou slegs 'n sekondêre hulpbron en word selde opgedateer. Baie biblioteke wat hul fisiese kaartkatalogus behou, sal 'n kennisgewing uitstuur dat die kaartkatalogus opgedateer is. Sommige biblioteke het hul kaartkatalogus uitgefasseer ten gunste van die OPAC ten einde ruimte beskikbaar te stel wat vir 'n ander doel gebruik kan word soos bv. vir bykomende rakke. Die grootste biblioteekkatalogus ter wêreld is die WorldCat.org- unie-katalogus wat bestuur word deur die [[OCLC]] ,'n nie-winsgewende biblioteek-instelling, geleë in Dublin, Ohio. In Januarie 2016 het WorldCat.org meer as 360,000,000 katalogusrekords en meer as 2 miljard inskrywings gehad. <ref>{{Webaanhaling|title=A global library resource|url=http://www.oclc.org/worldcat/catalog.en.html|last=}}</ref> [[Lêer:Yale_VI.JPG|duimnael| Kaartkatalogus by Yale]] == Doel == Charles Ammi Cutter het die eerste definitiewe verklaring gemaak oor die doelstellings van 'n bibliografiese stelsel in sy ''Rules for a Printed Dictionary Catalog'' in 1876. <ref>{{cite book|title=Public Libraries in the United States of America then History, Condition, and Management|url=https://books.google.com/books?id=rj-f4-Ps-AkC|year=1876}}</ref> Volgens Cutter was daardie vereistes vir 'n katalogus die volgende: 1. Om 'n persoon in staat te stel om 'n boek te vind deur middel van: * die outeur * die titel * die onderwerp * die datum van publikasie 2. om te wys wat die biblioteek in voorraad het: * van 'n spesifieke outeur * oor 'n spesifieke onderwerp * in watter beskikbare literatuur 3. om die persoon te help in 'n keuse van 'n boek * volgens die bibliografiese uitgawe * volgens die literêre of toepaslike onderwerp Hierdie doelwitte is nogsteeds herkenbaar in meer moderne definisies<ref>{{Webaanhaling|url=https://web.archive.org/web/20160305001930/http://www.allegro-c.de/formate/gz-1e.htm|title=What Should Catalogs Do? / Eversberg|date=5 Maart 2016|publisher=}}</ref> wat in die 20ste eeu geformuleer is. Gedurende 1960/61 is Cutter se doelwitte hersien deur Lubetzky en die Konferensie oor Katalogisering Beginsels (CCP) in Parys. Die jongste poging om 'n biblioteek katalogus se doelwitte en funksies te beskryf, is met die Funksionele Vereistes vir die Bibliografiese Rekords (FRBR) van 1998 wat vier gebruiker take definieer: vind, identifiseer, kies, en verkry. 'n Katalogus help om as 'n voorraad of [[Boekhoustelsel|boekregister]] te dien van die biblioteek se inhoud. Indien 'n item (bv. 'n boek, 'n CD, 'n DVD, ens.) nie gevind kan word in die katalogus nie, kan die gebruiker voortgaan met haar/sy soektog by 'n ander biblioteek. Biblioteek diewe, wat die personeel of gereelde besoekers van die biblioteek kan wees, het ook dan die risiko om ontdek te word as 'n gelyste item in die katalogus, ontbreek op die rakke. Om hierdie risiko te verminder kan 'n dief ook die kataloguskaart wat die item beskryf , steel.<ref><div>Vennard, Martin (24 April 2013) [https://www.bbc.co.uk/news/magazine-22249700 Die vreemde verhaal van die gesteelde boeke], ''[[BBC News]]''</div></ref> == Kataloguskaart == 'n Kataloguskaart is 'n individuele inskrywing in 'n biblioteek katalogus met bibliografiese inligting, wat die skrywer se naam, titel van die boek, en selfs 'n benaderde ligging (op die boekrak) insluit. Die meganisering van die moderne era het uiteindelik die doeltreffendheid van die kaartkatalogusse gebring. Dit was ongeveer in 1780 dat die eerste kaartkatalogus verskyn het in Wene. Dit het die probleme opgelos van die strukturele katalogusse van marmer en klei uit die ou tye en ook die latere codex (handgeskrewe en gebinde) katalogusse wat klaarblyklik onveranderbaar was en wat dus hoë koste gehad het om 'n veranderende versameling te redigeer.<ref name="search.ebscohost.com">{{cite web |url=http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=eue&AN=117044671&site=eds-live |title=EBSCOhost Login |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906171641/http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true |archive-date= 6 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 8 Februarie 2019 }}</ref> Die eerste kaarte wat gebruik is was moontlik Franse speelkaarte, wat in die 1700's, ongedruk aan die een kant was<ref name="kraj">{{Citation|url=http://openlibrary.org/books/OL25075524M/Paper_machines|title=Paper machines}}</ref> In November 1789, het die anti-verchristeliking organisasie van Frankryk tydens die Franse Rewolusie boeke van godsdienstige huise en kerke begin versamel. Toe hierdie boeke in 'n nuwe stelsel van openbare biblioteke begin gebruik is, is 'n inventaris van al die boeke ingesluit. Die rugkant van die speelkaarte het die bibliografiese inligting vir elke boek bevat en hierdie inventaris het bekend geword as die "Franse Katalogisering-Kode van 1791".<ref name="Nix">{{Webaanhaling|url=http://libraryhistorybuff.org/cardcatalog-evolution.htm|title=Evolution of the Library Card Catalog}}</ref> Engelse uitvinder Francis Ronalds het begin met gebruik van 'n katalogus van kaarte om sy groeiende boek versameling rondom 1815 te bestuur, wat as die eerste praktiese gebruik van die stelsel beskou word.<ref>{{Cite journal|last=James|first=M.S.|date=1902|title=The Progress of the Modern Card Catalog Principle|url=}}</ref><ref>{{Cite book|title=Sir Francis Ronalds: Father of the Electric Telegraph|last=Ronalds|first=B.F.|publisher=Imperial College Press|year=2016|isbn=978-1-78326-917-4|location=London|pages=}}</ref> In die middel-1800's het, Natale Battezzati, 'n Italiaanse uitgewer, 'n kaart stelsel waarin kaarte wat inligting van die outeurs, titels en onderwerpe bevat het, vir boekhandelaars ontwikkel. Kort daarna het Melvil Dewey en ander Amerikaanse bibliotekarisse die kaartkatalogus begin saamstel weens die moontlikheid van groot uitbreiding. In sommige biblioteke is boeke gekatalogiseer volgens die grootte van die boek, terwyl ander biblioteke boeke volgens die skrywers se name georganiseer het.<ref name="schifman">{{cite web |url=http://www.popularmechanics.com/culture/a19379/a-short-history-of-the-index-card/ |title=How the Humble Index Card Foresaw the Internet |last=Schifman |first=Jonathan |date=2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226071356/https://www.popularmechanics.com/culture/a19379/a-short-history-of-the-index-card/ |archive-date=26 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit het dit moeilik gemaak om 'n boek te vind. Die eerste uitgawe van die amptelike publikasie van die Amerikaanse Biblioteekvereniging, die "Library Journal", het dit duidelik gemaak dat die grootste probleme wat biblioteke in die gesig staar, die gebrek aan 'n gestandaardiseerde katalogus is en 'n instelling om 'n sentrale katalogus te administreer. In antwoord op die standaardiseringssaak, het die ALA 'n komitee saamgestel wat die 5-by-12 cm "Harvard College size" -kaarte, soos gebruik by Harvard en die Boston Athenaeum, aanbeveel het. In dieselfde verslag het die komitee egter ook voorgestel dat 'n groter kaart, ongeveer 7,5 by 12 cm verkieslik sal wees. Teen die einde van die negentiende eeu is slegs die groter kaart gebruik, hoofsaaklik omdat die kaartjie van 7.5-by-12-cm alreeds in die poswese vir poskaarte gebruik was. Melvil Dewey het nie net die belangrikheid van gestandaardiseerde kataloguskaarte besef nie, maar het probeer om alle fasette van die biblioteek doelmatig te verbeter. Hy het 'n Voorrade Departement op die been gebring as deel van die ALA, wat later as 'n selfstandige maatskappy gefunksioneer het en die Biblioteek Buro genoem is. In een van sy vroeë verspreidings katalogusse het die buro daarop gewys dat "geen ander besigheid ingerig is met die uitsluitlike doel om biblioteke van voorraad te voorsien nie". Met die fokus op die masjiengesnyde indekskaarte en die laaie en kaste om hulle te bevat, het die Biblioteek Buro 'n spesialis meubelwinkel geword, wat tafels, stoele, rakke en vertoonkaste verkoop, asook datumstempels, koeranthouers, gaatjieponsers, papiergewigte, en feitlik enigiets anders wat 'n biblioteek moontlik kon benodig. Met hierdie een-stop inkopie diens, het Dewey in 'n groot behoefte vir biblioteke regoor die land voorsien. Eenvormigheid het so van biblioteek tot biblioteek versprei. <ref>{{Cite book|title=The Card Catalog: Books, Cards, and Literary Treasures|last=The Library of Congress|first=The Library of Congress|publisher=Chronicle Books LLC|year=2017|isbn=9781452145402|location=California|pages=84,85}}</ref> Dewey en ander medewerkers het 'n nuwe stelsel ontwerp. Boeke is volgens onderwerp ingedeel, en dan volgens die outeur se van alfabeties gerangskik. Elke boek is 'n klasnommer toegeken wat die onderwerp en plek geïdentifiseer het. Die desimale punte verskillende afdelings van die klasnommer verteenwoordig. Die klasnommer op die kataloguskaart word op die rugkant van elke boek geskryf.<ref name="schifman" /> Gedurende hierdie tyd het die Amerikaanse Assistent-Bibliotekaris Esra Abbot in 1860 begin met die ontwerp van 'n kaartkatalogus wat maklik toeganklik was en die kaarte in orde kon hou Hy het die kaarte tussen twee houtblokke in volgorde geplaas. Hy het sy bevindinge in die Jaarlikse Verslag van die Biblioteek vir 1863 gepuliseer en dit is deur baie Amerikaanse biblioteke begin gebruik.<ref name="Nix">{{Webaanhaling|url=http://libraryhistorybuff.org/cardcatalog-evolution.htm|title=Evolution of the Library Card Catalog}}</ref> Die samestelling van die katalogus het in 1862 begin en binne die eerste jaar is 35,762 kataloguskaarte geskep. Die kataloguskaarte is 5 x 12cm volgens die Harvard-Kollege grootte. Een van die eerste take van die nuutgestigte American Library Association in 1876 was om standaarde vas te stel vir die grootte van die kaarte wat in Amerikaanse biblioteke gebruik moet word. Dit het die vervaardiging van die kaarte en die vervaardiging van kabinette gestandardiseer.<ref name="kraj">{{Citation|url=http://openlibrary.org/books/OL25075524M/Paper_machines|title=Paper machines}}</ref> [[OCLC|Die firma OCLC]], wat lank die belangrikste verskaffer van die kataloguskaarte aan die wêreld se biblioteke was, het die laaste kaart op 1 Oktober, 2015 gedruk.<ref>{{Webaanhaling|title=OCLC prints last library catalog cards|url=https://www.oclc.org/news/releases/2015/201529dublin.en.html|last=author-replicator}}</ref> In 'n fisiese katalogus is die inligting oor elke item op 'n aparte kaart geplaas, wat in die kataloguslaai geplaas word, afhangende van die tipe inligting. As dit 'n nie-fiksie-rekord was, sou Charles A. Cutter se klassifikasiestelsel die verbruiker help om die boek vinnig te vind. Cutter se klassifikasiestelsel is soos volg: * A, Algemene werke (ensiklopedieë, tydskrifte, gemeenskapspublikasies); * B-D, Filosofie, Sielkunde, Godsdiens; * E-G, Biografie, Geskiedenis, Geografie, en Reis; * H-K, Sosiale Wetenskappe, Regte; * L-T, Wetenskap en Tegnologie; * X, Filologie; Z, Boekkuns, Bibliografie.<ref><div>Murray, Stuart (2009). Die Biblioteek: 'n Geïllustreerde Geskiedenis. New York: Skyhorse Publiseer. p. 205.</div></ref> Hier is 'n voorbeeld van 'n kataloguskaart wat alfabeties in die Outeur-afdeling geliasseer sou word: # Arif, Abdul Majid. Politieke struktuur in 'n veranderende Pakistanse dorp / deur Abdul Majid Arif en Basharat Hafeez Andaleeb. - 2de uitgawe. - Lahore : ABC Press, 1985. xvi, 367p. : siek. ; 22 &nbsp; cm. Sluit indeks in. {{ISBN|969-8612-02-5}} == Tipes == [[Lêer:Sample_Catalog_Record.png|duimnael| Voorbeeld van 'n kataloguskaart ]] Tradisioneel is daar die volgende tipes katalogusse: * Outeurkatalogus: 'n formele katalogus, alfabeties gerangskik volgens die name van die outeurs, redakteurs, illustreerders, ens. * Onderwerpkatalogus: 'n katalogus wat gerangskik is volgens die Onderwerp. * ''Titel'' katalogus: 'n formele katalogus, gerangskik alfabeties volgens die titel van die inskrywings. * ''Woordeboek'' katalogus: 'n katalogus waarin alle inskrywings (outeur, titel, onderwerp, reeks) in 'n enkele alfabetiese volgorde gerangskik word. Dit was die mees algemene vorm van kaartkatalogusse in Noord-Amerikaanse biblioteke voor die bekendstelling van die rekenaar-gebaseerde katalogus.<ref name=Wiegand>{{cite book|last1=Wiegand|first1=Wayne|last2=Davis|first2=Donald G., Jr.|title=Encyclopedia of Library History|date=1994|publisher=Garland Publishing, Inc.|isbn=0824057872|pages=605–606}}</ref> * ''Sleutelwoord'' katalogus: 'n vak katalogus, alfabeties gerangskik volgens 'n sleutelwoordstelsel. * Gemengde alfabetiese katalogussse: outeur / titel, of 'n outeur / titel / sleutelwoord katalogus in een alfabetiese volgorde gerangskik. * ''Sistematiese'' katalogus: 'n onderwerpkatalogus, gerangskik volgens sistematiese onderverdeling van onderwerpe. Ook bekend as'n ''Geklassifiseerde'' katalogus. * ''Rekordlys'' katalogus: 'n formele katalogus met inskrywings wat in die dieselfde volgorde as bibliografiese items op die rakke gerangskik is. Hierdie katalogus kan ook dien as die primêre inventaris vir die biblioteek. == Geskiedenis == [[Lêer:Schlagwortkatalog.jpg|duimnael| 'n Kaart katalogus in die Universiteitsbiblioteek van Graz]] Die vroegste bibliotekarisse het reëls geskep vir die optekening van die besonderhede van die katalogus. Teen 700 v.C. het die Assiriërs ook die reëls van die Babiloniërs gevolg. In die sewende eeu v.C. het die Babiloniese [[Biblioteek van Assurbanipal]] waar Ibnissaru die bibliotekaris was,'n katalogus gehad waar kleitablette volgens onderwerp gerangskik is. Onderwerpkatalogusse was algemeen in gebruik en outeurkatalogusse was destyds onbekend. Die gereelde gebruik van die onderwerpskatalogusse dui daarop dat daar 'n praktykskode by vroeë katalogus bibliotekarisse was en dat hulle vasgestelde reëls vir onderwerp opdragte en die optekening van die besonderhede van elke item gevolg het. Hierdie reëls het doeltreffendheid deur konsekwentheid geskep. Die katalogusbibliotekaris het geweet hoe om elke item op te teken sonder om weer sy eie reëls elke keer te implementeer en die leser het geweet wat om te verwag met elke besoek. Die taak om die inhoud van biblioteke op te teken, was nie maar net 'n gewoonte of gebruik wat nagevolg is nie, dit was om aan die lesers inligting te gee oor die inhoud van die biblioteek. Die tradisie van oop stapels gedrukte boeke is maklik hanteerbaar vir moderne Amerikaanse biblioteekgebruikers, maar antieke biblioteke het stapels klei of paper boekrolle bevat wat moeiliker hanteer is.<ref name="search.ebscohost.com" /> Die bibliotekaris, Gottfried van Swieten het die wêreld se eerste kaartkatalogus in 1780 bekendgestel wat as die model van die Imperial Biblioteek in Oostenryk gebruik is. Gedurende die vroeë moderne tydperk is biblioteke georganiseer onder leiding van die bibliotekaris in beheer. Daar was geen universele metode van organisering nie, dus is sommige boeke volgens taal of boekmateriaal gerangskik, byvoorbeeld, maar die meeste wetenskaplike biblioteke het herkenbare kategorieë soos filosofie, heiliges en wiskunde gehad. Die eerste biblioteek wat titels alfabeties onder elke onderwerp gerangskik het, was die Sorbonne biblioteek in [[Parys]]. Biblioteek katalogusse het ontstaan as [[manuskrip]] lyste, gerangskik volgens formaat (folio, kwarto, ens.) of in 'n lukrake alfabetiese rangskikking volgens die outeur. Voor die druk van die finale lys moes bibliotekarisse nuwe aanwinste in die kantlyne van die katalogus lys inskryf totdat 'n nuwe lys gedruk is. As gevolg van die aard van die skep van tekste in daardie tyd, kon die meeste katalogusse nie met die aanteken van nuwe aanwinste tred hou nie.<ref>Murray, pp. 88-89.</ref> Nadat die drukpers goed gevestig was, het streng katalogisering nodig geword as gevolg van die instroming van gedrukte materiaal. Gedrukte katalogusse, wat soms ''oordeboek katalogusse genoem is'', is in die vroeë moderne tyd gepubliseer en wetenskaplikes buite'n biblioteek kon 'n idee kry van wat in die biblioteek beskikbaar was.<ref>(1) Radcliffe, John ''Bibliotheca chethamensis: Bibliothecae publicae Mancuniensis ab Humfredo Chetham, armigero fundatae catalogus, exhibens libros in varias classas pro varietate argumenti distributos''; [begin deur John Radcliffe, het voortgegaan deur Thomas Jones]. 5 vols. Mancuni: Harrop, 1791-1863. (2) Wright, C. T. Hagberg & Purnell, C. J. ''Katalogus van die Londen Biblioteek, St James se Square, Londen''. 10 vols. Londen, 1913-55. Sluit In: Die Aanvulling: 1913-20. 1920. Aanvulling: 1920-28. 1929. Aanvulling: 1928-53. 1953 (in 2 dele). Onderwerpindeks: (Vol. 1). 1909. Vol. 2: Toevoegings, 1909-22. Vol. 3: Toevoegings, 1923-38. 1938. Vol. 4: (Aanbouings), 1938-53. 1955.</ref> Afskrifte van hierdie gedrukte katalogusse in die biblioteek sou self soms leë bladsye bevat, waarop aangeteken kon word, of gebind word as notaboeke waarin papierstrokies ingebind is vir nuwe inskrywings. Strokies kon ook in karton of metaalbakkies gehou word, wat op die rakke gestoor is. Die eerste kaart katalogusse het in die laat 19de eeu verskyn na die standardisering van die 5 x 12 cm kaarte. Kaarte vir persoonlike liaseerstelsels, wat baie meer buigsaamheid gegee het, het teen die einde van die 20ste eeu as aanlyn toegangskatalogusse ontwikkel (sien hieronder). Dit het geleidelik meer algemeen geword, aangesien sommige biblioteke ander katalogus formate soos papierstrokies (los of in 'n gebinde vorm), en notaboeke geleidelik laat vaar het. Die begin van die Library of Congress se kaartkatalogusse in 1911 het gelei tot die gebruik van hierdie kaarte in die meeste Amerikaanse biblioteke. 'n Soortgelyke stelsel in die Verenigde Koninkryk is deur die Britse Nasionale Bibliografie van 1956<ref>Walford, A. J., red. (1981) ''Walford se Bondige Gids tot die Verwysing Materiaal''. Londen: Biblioteek Vereniging; p. 6</ref> in gebruik geneem en is deur baie openbare en ander biblioteke aangeneem. * c. Sewende eeu v.C., die koninklike [[Biblioteek van Assurbanipal]] in [[Nineve]] het 30,000 kleitablette, in verskeie tale, volgens vorm gerangskik en volgens inhoud geliaseer. Assurbanipal het skrywers gestuur om werke in ander biblioteke binne die koninkryk te kopieer.<ref>{{cite book|last1=Murray|first1=Stuart |title=The Library: An Illustrated History|date=2009 |publisher=Skyhorse Publishing|location=New York |isbn=978-1-61608-453-0|page=9}}</ref> * c. Die derde eeu v.C., Pinakes deur Callimachus by die [[Biblioteek van Alexandrië]] was waarskynlik die eerste biblioteek katalogus. * 9de eeu: Biblioteke van die [[Karolingers|Karolingiese]] skole en kloosters gebruik 'n biblioteekkatalogusstelsel om boeke te rangskik en uit te leen.<ref>{{cite book|author=Schutz, Herbert |title=The Carolingians in Central Europe, Their History, Arts, and Architecture: A Cultural History of Central Europe, 750–900|url=https://books.google.com/books?id=8ZJONlzdyPsC&pg=PA161|year=2004|publisher=BRILL|isbn=90-04-13149-3|pages=160–162}}</ref><ref>{{cite book|author=Colish, Marcia L. |title=Medieval Foundations of the Western Intellectual Tradition, 400–1400|url=https://books.google.com/books?id=DcAO2aORgfgC&pg=PA68|date= 1999|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-07852-7|page=68}}</ref><ref>{{cite book|author=Lerner, Fred |title=Story of Libraries: From the Invention of Writing to the Computer Age|url=https://books.google.com/books?id=YVhWu06J5j0C&pg=PA48|date=1 Februarie 2001|publisher=A&C Black|isbn=978-0-8264-1325-3|page=48}}</ref> * c. 10de eeu: Die Persiese stad van Shiraz se biblioteek het meer as 300 kamers en deeglike katalogusse gehad om tekste te vind wat in die stoor kamers van die biblioteek gehou is en wat elke moontlike onderwerp gedek het.<ref>Murray, p. 56</ref> * c. 1246: Die biblioteek by Amiens Katedraal in [[Frankryk]] gebruik oproepnommers wat verband hou met die ligging van die boeke.<ref>{{cite book|author=Joachim, Martin D. |title=Historical Aspects of Cataloging and Classification|url=https://books.google.com/books?id=bndEFNo-e5oC&pg=PA460|year=2003|publisher=Haworth Information Press|isbn=978-0-7890-1981-3|page=460}}</ref> * c. 1542-1605: Die [[Mogolryk|Mughul]] keiser Akbar was 'n vegter, sportman, en bekende katalogiseerder. Hy het 'n katalogus van die Imperial Biblioteek se 24,000 tekste gerangskik, en hy het die meeste van die tekste self geklassifiseer.<ref>Murray, pp. 104-105</ref> * 1595: Die ''Nomenclator'' van Leidse Universiteit Biblioteek verskyn, die eerste gedrukte katalogus van 'n institusionele biblioteek. * Renaissance-Era: In Parys, Frankryk was die Sorbonne Biblioteek een van die eerste biblioteke om titels in alfabetiese volgorde te lys gebaseer op die onderwerp waaronder hulle geresorteer het. Dit het 'n nuwe organiserings metode vir katalogusse geword.<ref>{{cite book|last1=Murray|first1=Stuart|title=The Library: An Illustrated History|date=2009|publisher=Skyhorse Publishing|location=New York|isbn=978-1-61608-453-0|page=88}}</ref> * Vroeg 1600's: Sir Thomas Bodley het katalogisering in drie verskillende kategorieë verdeel: Geskiedenis, poëdie, en filosofie.<ref>{{cite book|last1=Murray|first1=Stuart|title=The Library: An Illustrated History|date=2009|publisher=Skyhorse Publishing|location=New York|isbn=978-1-61608-453-0|page=128}}</ref> * 1674: Thomas Hyde se katalogus vir die Bodleian Biblioteek. * 1791: Die Franse Katalogisering-Kode van 1791<ref>{{cite web|url=http://gslis.simmons.edu/wikis/LIS415OL_History_Encyclopedia/Origins_of_the_Card_Catalog|archiveurl=https://archive.today/20121215093454/http://gslis.simmons.edu/wikis/LIS415OL_History_Encyclopedia/Origins_of_the_Card_Catalog|url-status=dead|title=Origins of the Card Catalog – LIS415OL History Encyclopedia|date=15 December 2012|archivedate=15 December 2012|publisher=}}</ref> * 1815: [[Thomas Jefferson]] verkoop sy persoonlike biblioteek aan die Amerikaanse regering om die Library of Congress te stig. Hy het sy biblioteek georganiseer deur Francis Bacon se liasering van kennis aan te pas, spesifiek deur gebruik te maak van Geheue, Verstand, en Verbeelding as sy drie areas, wat dan in 44 onderafdelings verdeel is. Strout het meer oor die vroeë geskiedenis van die biblioteekkatalogusse versamel in 1956.<ref>{{Cite journal|url=http://polaris.gseis.ucla.edu/gleazer/296_readings/Strout.pdf|author=Strout, R.F.|year=1956|title=The development of the catalog and cataloging codes|volume=26|issue=4|pages=254–75|access-date= 8 Februarie 2019|archive-date= 2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402143649/http://polaris.gseis.ucla.edu/gleazer/296_readings/Strout.pdf|url-status=dead}}</ref> == Rangskikking == [[Lêer:Librarian_at_the_card_files_at_a_senior_high_school_in_New_Ulm,_Minnesota.jpg|duimnael| 'n Bibliotekaris by die kaartkatalogus van 'n senior hoërskool in New Ulm, Minnesota (1974) ]] In 'n titelkatalogus kan 'n mens twee rangskikkings volgordes onderskei: * In die ''grammatikale'' rangskikkingsvolgorde (wat hoofsaaklik in ouer katalogusse gebruik word) is die belangrikste woord van die titel die eerste rangskikkingswoord. Die belangrikheid van 'n woord word bepaal deur grammatikale reëls, byvoorbeeld, die eerste selfstandigenaamwoord word as die belangrikste woord beskou. * In die ''meganiese'' rangskikkingsvolgorde is die eerste woord van die titel die eerste rangskikkingswoord. Die meeste nuwe katalogusse gebruik hierdie rangskikking, maar bevat nog elemente van die grammatikale rangskikkingsvolgorde: hulle ignoreer lidwoorde soos "die" en "'n" aan die begin van die titel. Die grammatikale rangskikkingsvolgorde het die voordeel dat die belangrikste woord van die titel dikwels ook 'n goeie sleutelwoord is, en dit is die woord wat die meeste gebruikers onthou wanneer hulle geheue hulle in die steek laat. Dit het egter die nadeel dat kennis van grammatikale reëls nodig is, sodat slegs kundige gebruikers die katalogus kan gebruik sonder hulp van 'n bibliotekaris. In sommige katalogusse word persone se name gestandariseer (d.w.s. die naam van die persoon word altyd gekatalogiseer en gerangskik in 'n standaard vorm) al verskyn dit anders in die biblioteekmateriaal. Hierdie standardisering word bereik deur 'n proses genaamd outoriteitsbeheer. Eenvoudig gestel word outoriteitsbeheer gedefinieer as die vestiging en instandhouding van konsekwente vorms van terme – soos name, vakke, en titels – om as opskrifte in bibliografiese rekords gebruik te word.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.dictionary.com/browse/authority-control|title=Authority Control|encyclopedia=Dictionary.com Unabridged|year=2017}}</ref> 'n Voordeel van die outoriteitsbeheer is dat dit makliker is om die vraag te beantwoord op (Watter werke van outeur het die biblioteek in voorraad?). Aan die ander kant, kan dit moeiliker wees om die vraag te beantwoord (Het die biblioteek enige spesifieke materiaal?) byvoorbeeld as die materiaal die skrywer se van gee maar nie die spesifieke naam nie (J.Smith, kan of John Smith of Jack Smith wees). Vir sommige werke kan selfs die titel gestandaardiseer word. Die tegniese term vir hierdie is ''eenvormige titel''. Byvoorbeeld, vertalings en heruitgawes word soms onder hul oorspronklike titel gesorteer. In baie katalogusse word dele van die [[Bybel]] gerangskik onder die standaardnaam van die boek(e) wat hulle bevat. Die toneelstukke van William Shakespeare is nog 'n voorbeeld van die rol wat 'n ''eenvormige titel'' in die biblioteekkatalogus speel. Verwarring kan by alfabetiese rangskikking van inskrywings ontstaan. Enkele voorbeelde: * Sommige tale het rangskikkingsgebruike wat verskil van die taal van die katalogus. Byvoorbeeld, sommige [[Nederlands]]e katalogusse sorteer ''IJ'' as ''Y.'' Behoort 'n Engelse katalogus hierdie gebruik volg? En moet 'n Nederlandse katalogus dieselfde woorde as nie-Hollandse woorde sorteer? * Sommige titels bevat getalle, byvoorbeeld ''2001: 'n Space Odyssey''. Moet hulle as getalle gerangskik word, of uitgespel word soos ''<u>Twee</u> duisend en een'' ? (Boektitels wat begin met nie-syfer-nie-alfabetiese tekens soos '''# 1,''' is ook baie moeilik om te rangskik. Boeke wat uitspraaksimbole in die eerste letter het, is 'n soortgelyke maar veel meer algemene probleem; [[Hoofletter|die verband van die eerste woord]] van die titel tot die res van die titel is standaard, maar die uitspraak van die woord kan die betekenis van die woorde verander. ) * ''[[Honoré de Balzac|de Balzac, Honore]]'' of ''Balzac, Honore de'' ? ''Ortega y Gasset, José'' of ''Gasset, José Ortega y'' ? (In die eerste voorbeeld is "de Balzac" die wettige en kulturele van die naam, en om die name te skei sal net so verwarrend wees soos om byvoorbeeld 'n boek oor tennis onder "-enroe, John Mac-" te rangskik. In die tweede voorbeeld is kultureel en wetlik die laaste naam "Ortega y Gasset" wat soms net as "Ortega" verkort word as die van; dit sal kultureel foutief wees om die name te skei volgens die standaarde van die skrywer se kultuur. Sien ook skrywers soos [[Sunzi|Sun Tzu]] , waar in die outeur se kultuur die van tradisioneel eerste geskryf word, en dus is die 'familienaam' of wat ons as die van ken, inderdaad die persoon se eerste naam is. In 'n onderwerpskatalogus moet 'n mens besluit watter klassifikasiestelsel gebruik moet word. Die katalogiseerder kies toepaslike onderwerpsopskrifte vir die bibliografiese item en 'n unieke klassifikasienommer (soms bekend as 'n "klasnommer") wat nie net vir identifikasie gebruik word nie, maar ook vir die doeleindes van plasing op rakke. Dit word gedoen om items met soortgelyke onderwerpe naby mekaar te plaas, wat biblioteekgebruikers help om inligting te vind in soortgelyke bronne, wat so dikwels in hul soekproses voordeel kan trek uit toevallige inligting wat hulle op hierdie wyse vind. == Aanlynkatalogusse == [[Lêer:Dynix-Main-Menu-via-Telnet.jpg|regs|duimnael| Dynix , 'n vroeë maar gewilde en duursame aanlyn katalogus]] [[Lêer:Card_Division_of_the_Library_of_Congress_3c18631u_original.jpg|regs|duimnael| Die Kaartafdeling, Verenigde State se Library of Congress , 1910's of 1920's]] Aanlyn katalogisering met behulp van stelsels soos die Dynix sagteware<ref name="dynix">{{Cite journal|doi=10.1108/eb047078|title=Dynix, automation and development at Napier Polytechnic|journal=Program: electronic library and information systems|volume=25|issue=2|pages=91|year=1991}}</ref> wat in 1983 ontwikkel is en algemeen gebruik is tot in die laat 1990's,<ref name="systemsinstalled">[http://www.librarytechnology.org/lwc-ils-marketshare.pl?SID=20120527624877929 Automation Systems Installed] {{Webarchive}} Counting by Library organizations.</ref> het die bruikbaarheid van katalogusse aansienlik verbeter, te danke aan die opkoms van MARC standaarde ('n [[akroniem]] vir MAchine Readable Cataloging) in die 1960's.<ref>{{Cite journal|title=MARC21 as Data: A Start|journal=The Code4Lib Journal|issue=14}}</ref> Reëls vir die opstel van MARC katalogusrekords sluit nie net formele katalogisering reëls in soos Anglo-Amerikaanse Katalogisering Reëls, tweede uitgawe (AACR2),<ref>{{cite web |url=http://www.aacr2.org/ |title=AACR2 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322220823/http://www.aacr2.org/ |archive-date=22 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Resource Description and Access (ADT)<ref>{{cite web |url=http://access.rdatoolkit.org/ |title=Archived copy |archive-url=https://web.archive.org/web/20191006032408/http://access.rdatoolkit.org/ |archive-date= 6 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 8 Februarie 2019 }}</ref> maar ook reëls spesifiek vir MARC, beskikbaar vanaf beide die VSA Library of Congress en die [[OCLC]], die Online Computer Library Center wêreldwye instansie WorldCat saamstel en onderhou.<ref name="WorldCat">{{Webaanhaling|url=http://www.oclc.org/ca/en/worldcat/statistics/default.htm|title=WorldCat facts and statistics}}</ref> MARC is oorspronklik gebruik om die skepping van fisiese kataloguskaarte te outomatiseer, maar sy gebruik het ontwikkel tot 'n direkte toegang tot die MARC rekenaar lêers tydens 'n soektog proses.<ref name="Avram">{{cite book|last1=Avram|first1=Henriette D.|title=MARC, its history and implications|date=1975|publisher=Library of Congress|location=Washington D.C.|isbn=0844401765|pages=29–30|url=http://hdl.handle.net/2027/mdp.39015034388556|accessdate=17 Januarie 2019}}</ref> OPACs het die gebruik van tradisionele kaart formate vervang, omdat:<ref name="DESIDOC">{{Cite journal|title=From Card Catalogue to Web OPACs|journal=DESIDOC Bulletin of Information Technology|date=March 2006|volume=26|issue=2|pages=41–47|url=http://desidoc.drdo.gov.in/ojs/index.php/djlit/article/viewFile/3679/2091|accessdate=17 Januarie 2019|archive-date= 7 Februarie 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160207093710/http://desidoc.drdo.gov.in/ojs/index.php/djlit/article/viewFile/3679/2091|url-status=dead}}</ref> # Die aanlyn katalogus hoef nie fisies gerangskik te word nie. Die gebruiker kan die outeur, titel, sleutelwoord of sistematiese rangskikkingsvolgorde aktief kies. # Die meeste aanlyn katalogusse vergemaklik die soek na enige woord in 'n titel of ander veld, en help so op meer maniere om 'n rekord te vind. # Baie aanlyn katalogusse gebruik skakels tussen verskeie variante van 'n skrywer se naam. # Die uitskakeling van papierkaarte het die inligting toegankliker gemaak vir baie mense met gestremdhede, soos gesiggestremdes , rolstoelgebruikers en diegene wat ly aan muf allergieë of ander papier- of bouverwante probleme. # Fisiese stoorplek word aansienlik verminder. # Opdatering is meer doeltreffend. == Sien ook == * Anglo-American Cataloguing Rules (AACR) * Katalogisering * Samestelling * [[Dewey klassifikasiestelsel|Dewey Desimale Klassifikasie]] * Dialcat * Dynix * International Standard Bibliographic Description (ISBD) * Nomenklatuur * Sosiale katalogisering toepassings * Unie katalogus == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == * Murray, Stuart (2009). The Library: An Illustrated History. Chicago: Skypoint Publishing. {{ISBN|1602397066}}. == Verdere leeswerk == * Joudrey, Daniel N .; Taylor, Arlene G .; Miller, David P. (2015). Inleiding tot katalogisering en klassifikasie (11de uitg.). Santa Barbara, CA: Biblioteke Onbeperk / ABC-CLIO. {{ISBN|978-1-59884-856-4}}. * Chan, Lois Mai (2007). Katalogisering en klassifikasie: 'n inleiding (3de uitg.). Lanham: Vogelverschrikker Pers. {{ISBN|0810860007}}. * {{Citation|last1=Morelon|first1=Régis|last2=Rashed|first2=Roshdi|title=''Encyclopedia of the History of Arabic Science''|publisher=Routledge|isbn=0-415-12410-7}} * Biblioteek van Kongres (2017). Die Kaartkatalogus: Boeke, Kaarte en Literêre Treasures. Kroniekboeke. {{ISBN|978-1452145402}}. * Svenonius, Elaine (2009). Die intellektuele basis van inligting organisasie (1ste MIT Pers pbk. Ed.). Cambridge, Massachusetts: MIT Press. {{ISBN|9780262512619}}. * Taylor, Archer (1986) ''Boekkatalogusse: hul rasse en gebruike'' ; 2de ed., Inleidings, regstellings en byvoegings deur WP Barlow, Jr. Winchester: St Paul's Bibliographies (Uitgawe: Chicago: Newberry Library, 1957) * Hanson, James CM ''Katalogusreëls; outeur en titelinskrywings'' (Chicago: American Library Association. 1908) == Eksterne skakels == * [http://www.ifla.org/VII/s13/pubs/isbdg.htm 'n Algemene oorsig van die ISBD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219001712/http://www.ifla.org/VII/s13/pubs/isbdg.htm |date=19 Desember 2008 }} * Geskiedenis van die kaart katalogus * [https://web.archive.org/web/20011111195356/http://faculty.quinnipiac.edu/libraries/tballard/webpacs.html Baie innoverende Webpacs &nbsp; - Online katalogusse wat besonder goeie ontwerp of funksionaliteit gebruik] * [http://librariesaustralia.nla.gov.au Biblioteke Australië] &nbsp; - Australiese nasionale bibliografiese katalogus: 800+ biblioteke * [http://worldcat.org/ OCLC WorldCat] [[Kategorie:Pages with unreviewed translations]] phesy96n2zhcp24kyi25ui3rij8ibxi 0 243056 2893143 2634265 2026-04-12T12:43:20Z Aliwal2012 39067 /* Klassieke Literatuur: Heian periode (794-1185) */ 2893143 wikitext text/x-wiki '''Japannese letterkunde''' is die liggaam van geskrewe werke wat deur [[Japan]] se skrywers in [[Japannees]] gebesig is, of anders gestel- wat in sy vroegste beginjare, in 'n tydgleuf waarin Japan geen geskrewe taal gehad het in die Chinese klassieke taal nie - gebruik was. Wat beide hoeveelheid, en kwaliteit, betref, is die Japannese letterkunde een van die belangrikste literatuurbronne en-skatte in die wêreld, vergelykbaar in ouderdom, rykheid van idioom, en omvang, tot die grootste letterkundige bewegings, alhoewel die ontwikkeling daarvan heeltemal anders verloop het. Die werke wat oorleef het, behels 'n literêre tradisie wat vanaf die 7de eeu tot die hede strek; en gedurende hierdie tyd was daar nooit wat genoem kan word 'n "donker tydperk" sonder enige literêre produksies nie. Nie net het poësie, die roman en die drama 'n lang en deurleefde geskiedenis in Japan nie, maar sommige literêre genres wat nie so hoog geag word in ander lande nie, insluitende dagboeke, reisverhale en boeke van willekeurige gedagtes, is ook prominent. Die aansienlike getal skrywes van Japannese in die Sjinese klassieke taal (van veel groter omvang en belang as vergelykbare Latynse geskrifte deur Engelse skrywers) getuig van die groot Japannese verskuldigheid aan Sjina, wat die literatuur betref. Selfs die geskrifte wat geheel en al in Japannees geskryf was, bied 'n buitengewone verskeidenheid style aan, welke nie net in terme van die natuurlike evolusie van die taal verklaar kan word nie. Sommige style was deurlopend en duidelik beïnvloed deur die oorheersing en belangrikheid van die [[Chinees|Chineese]] woordeskat en sintaksis, maar andere het ontwikkel in reaksie op die interne vereistes van die verskillende genres, of dit nou die teerheid van die [[haikoe]] ('n gedig in 17 lettergrepe) was, of die bombasme van die dramatiese resitasie. Die probleme met die lees van die Japannese letterkunde kan skaars oordryf word; en selfs 'n spesialis sal waarskynlik moeilikhede ondervind om 'n spesifieke werk van dié van 'n ander tydperk of genre te onderskei. Die Japannese styl het deurlopende dubbelsinnighede bevat, en die spraakdeeltjies wat nodig was vir die eenvoudige begrip van 'n stelling was dikwels as onnodig of as te puristies beskou. Soms is die enigste leidraad betreffende die onderwerp of voorwerp van 'n sin die vlak van beleefdheid waarin die woorde geplaas word; Byvoorbeeld, die werkwoord ''mesu'' (wat beteken ''om te eet'', ''om te dra'', ''om in 'n kar te ry'', ens.) dui bloot 'n handeling aan wat deur 'n gesiene persoon uitgevoer word. In baie gevalle is die begryp van 'n eenvoudige sin afhanklik van vertroudheid met die agtergrond van 'n bepaalde tydperk. Die werkwoord ''miru'', ''om te sien'', het in die 10de en 11de eeu gelykenisse vertoon met ''om 'n verhouding te hê met'', of selfs ''om te trou'' tydens die [[Heian-tydperk]], toe mans oor die algemeen net vroumense kon sien nadat hulle intiem geword het. Die lang tydperk van Japannese isolasie in die 17de en 18de eeu het tot gevolg gehad dat die literatuur baie ''provinsiaals'' was, oftewel slegs verstaanbaar vir persone wat 'n gemeenskaplike agtergrond het; byvoorbeeld; die uitdrukking '''n bietjie rook het luidrugtig opgedraal'' (''kemuri tachisawagite''), was die enigste aanleiding wat lesers van die laat 17de eeu nodig gehad het om te besef dat 'n skrywer verwys na die Groot Vuur van 1682, wat die Shogunale hoofstad van [[Edo]] (die moderne stad [[Tokio]] vernietig het. Ten spyte van die probleme wat voortspruit uit sulke eienaardighede of idiosinkrasiteite, is Japannese letterkunde van alle tydperke, besonder aantreklik vir moderne lesers, of dit nou in die oorspronklike vorm of in die vertaling gelees word. Aangesien dit meestal subjektief is en gekleur is deur 'n emosionele, eerder as intellektuele of moralistiese toon, het die temas 'n universele gehalte wat byna onaangeraak is deur tyd. Om 'n dagboek deur 'n Japannese hofdame van die 10de eeu te lees, is nog steeds 'n verrykende en genotvolle ervaring, want haar diepste gevoelens word met soveel eerlikheid en intensiteit beskryf, wat as't veroorsaak dat die hedendaagse leser die diskrepansie en afstandelikheid wat deur die verloop van tyd en die geskiedenis veroorsaak is, kan vergeet, en die verskille in sosiale gebruike oor die hoof kan sien wat haar wêreld van vandag se wêreld skei. Die "suiwer" [[Japannees|Japannese taal]], onbesmet deur Sjinese invloed, het merkwaardig min woorde van 'n abstrakte aard bevat. Net soos [[Engels]] woorde soos moraliteit, eerlikheid, geregtigheid en dies meer uit die vasteland geleen het, het die Japannese hierdie terme van Sjina geleen. Alhoewel die Japannese taal gebreke getoon het betreffende die woordeskat wat geskik is vir 'n Konfúsiese essay, kon dit aan die ander kant byna oneindige skakerings van emosionele inhoud uitdruk. 'n Japannese digter wat ontevrede was met die beperkings wat deur sy moedertaal neergelê is; of wat nie-emosionele begrippe wou beskryf - of dit nou die rustige wandeling van 'n bejaarde aan 'n rivier was; of die digter se bewustheid van sy onbeduidendheid teenoor die grootsheid van die heelal - het van nature gegraviteer daarna om poësie in die Sjinese taal te skryf. Vir die grootste deel het Japannese skrywers; ver van die verwagting dat hulle ontevrede sou voel met die uitdrukkingsmoontlikhede wat deur die beperkinge van hul taal opgelê is; oortuig daarvan geraak dat 'n virtuose perfeksie in frasering, en 'n akute verfyning van sentiment, belangriker was vir poësie as die uitspraak van intellektueel bevredigende konsepte. Vanaf die 16de eeu is baie woorde wat van die Japannese poësie uitgesluit is weens hul vreemde oorsprong of hul nederige betekenisse; na aanleiding van die voorskrifte van die "kodes" van poëtiese diksie wat in die 10de eeu gevestig is; ingesluit deur beoefenaars van die haikoe, welke oorspronklik 'n ikonoklastiese, gewilde versvorm was. Hierdie kodes van poëtiese diksie, vergesel van 'n aansienlike liggaam van kritiek, het die skepping van 'n akute literêre sensitiwiteit tot gevolg gehad, veral gevorm en gekoester deur die tradisies van die Hof, en is gewoonlik saamgestel deur die voorste digters of dramatiste self. Hierdie kodes het 'n remmende effek op nuwe vorms van literêre samestelling uitgeoefen, maar hulle het ook gehelp om 'n kenmerkende aristokratiese toon te behou. Die Japannese taal self het ook poëtiese instrumente en vorme gevorm. By Japannees ontbreek 'n spanningsaksent en betekenisvolle rym (alle woorde eindig in een van vyf eenvoudige vokale), welke twee tradisionele kenmerke van poësie in die Weste is. Daarteenoor word poësie in Japannees onderskei van prosa, hoofsaaklik omdat dit bestaan uit wisselende lyne van vyf en sewe lettergrepe. Nietemin, as die intensiteit van emosionele uitdrukking laag is, kan hierdie onderskeid alleen nie 'n gedig daarvan red om in prosa te verval nie. Die moeilikheid om 'n hoë vlak van poëtiese intensiteit te handhaaf, mag verantwoordelik wees vir die verkieslikheid van kortvers vorms wat met perfeksionistiese sorg geskryf kan word. Maar, hoe hartroerend 'n [[tanka]] dan ook mag wees, (vers in 31 lettergrepe) kan dit duidelik nie die funksies vervul van langer poëtiese vorme nie. Daar is ook geen Japannese ekwivalente tot die lang, epiese gedigte van die Westerse letterkunde soos bv. [[John Milton]] se ''Paradys Verlore'', [[N.P. van Wyk Louw]] se ''Raka'' of [[Dante Alighieri]] se ''Die Goddelike Komedie'' nie. In pleks hiervan, het die Japannese digters hul pogings daartoe gewend om elke lettergreep van hul komposisies te verbeter, die inhoud van 'n [[tanka]] deur voorstelle en toespeling uit te brei, en skakerings van toon en diksie meer aan te prys as oorspronklikheid of vryheid van uitdrukking. Die vloeibare sintaksis van die prosa beïnvloed nie net styl nie, maar ook inhoud. Japannese sinne is soms van buitengewone lengte, reagerende op die subjektiewe draaie en verwringing van die skrywer se gedagtewêreld; en gladde oorgange van een stelling na die volgende, eerder as strukturele eenheid, word beskou as die merk van uitstekende prosa. Die langer werke toon dienooreenkomstig by tye 'n gebrek aan algehele struktuur van die soort wat in die Weste geassosieer word met [[Grieks]]e konsepte van literêre vorm, maar bestaan in pleks daarvan uit episodes wat chronologies of deur ander assosiasies verbind is. Die probleme wat Japannese skrywers ondervind om hul indrukke en persepsies in volgehoue werke te organiseer, kan die ontwikkeling van die dagboek en reisverhaal help verduidelik, genres waarin opeenvolgende dae of die opeenvolgende stadia van 'n reis 'n struktuur bied vir andersins nie-verwante beskrywings. Japannese letterkunde bevat sommige van die wêreld se langste romans en toneelstukke, maar die genialiteit daarvan word die beste in die korter werke vertoon, hetsy dit nou die [[tanka]], die [[haikoe]], die [[Noh]] opvoering, of die poëtiese dagboeke is. Japannese letterkunde toon baie direkte invloede uit Sjina, maar die kenmerkende literêre werke is opvallend verskillend. Die tradisie van vroulike skryfwerk, veral van sulke introspektiewe werke soos dagboeke, het 'n unieke skakering aan Japannese prosa gegee wat heeltemal anders is as die meer objektiewe, manlike Sjinese geskrifte. Alhoewel die Japannese (selfs deur sommige Japannese) gekritiseer is vir hul nabootsing van Sjinese voorbeelde, vooruitdateer die vroegste Japannese romans eintlik hul Sjinese eweknieë met eeue, en die Japannese teater het inderdaad onafhanklik van Sjinese invloede ontwikkel. Omdat die Sjinese en Japannese tale nie verwant is nie, het Japannese digkuns natuurlik verskillende vorme geneem, alhoewel Sjinese poëtiese voorbeelde en literêre teorieë dikwels in die gedagtes van die Japannese digters aanwesig was. Japannees en [[Koreaans]] mag verwante tale wees, maar Koreaanse literêre invloede was onbeduidend, hoewel die [[Korea]]ne 'n belangrike rol gespeel het in die oordrag en verplanting van Sjinese literêre en filosofiese werke na Japan. Poësie en prosa wat in die Koreaanse taal geskryf is, was vir die Japannese tot relatief onlangs heeltemal onbekend. Van die 8ste tot die 19de eeu het Sjinese letterkunde meer prestige onder geleerde Japannese geniet as hul eie letterkunde; maar hul liefde vir die Japannese klassici, veral dié wat in die Hof in die 10de en 11de eeu geskryf en of gekomponeer is, het geleidelik tussen die hele volk versprei en letterkundige uitdrukking in elke vorm beïnvloed, selfs die liedjies en verhale deur nederige mense wat totaal verwyderd van die aristokratiese wêreld was. Die eerste literatuurkuns in Japannees is meegebring deur beïnvloeding uit Sjina. Die Japannese was nog steeds relatief primitief en sonder 'n literêre korpus, toe kennis van die Sjinese beskawing hul geleidelik in die eerste vier eeue AD begin bereik het. Spoedig is baie kenmerke van hierdie beskawing geassimileer, en die Japannese skrifgeleerdes het Sjinese karakters as 'n skryfstelsel aangeneem, alhoewel 'n alfabet (as een beskikbaar was) vir die Japannese taal oneindig meer sou beteken en daarvoor geskik sou wees. Die karakters, wat eers ontwerp is om Sjinese eenlettergrepige begrippe voor te stel, kon slegs met groot vindingrykheid gebruik word om die agglutinatiewe vorme van die Japannese taal voor te stel. Die uiteindelike gevolg was chaoties, wat aanleiding gegee het tot een van die mees ingewikkelde skryfstelsels wat ooit uitgevind is. Die gebruik van Sjinese karakters het die uitdrukkingswyses baie beïnvloed en het gelei tot 'n assosiasie tussen literêre samestelling en kalligrafie wat eeue lank geduur het. Die vroegste Japannese tekste is in Sjinees geskryf, aangesien geen sisteem van transkripsie van die klanke en grammatikale vorme van Japannees toe al uitgevind was nie. Die oudste bekende inskripsie, op 'n swaard wat dateer van ongeveer 440 AD, het reeds 'n mate van normale Sjinese gebruik getoon ten einde Japannese name en uitdrukkings te kon skryf. Die mees akkurate wyse om Japannese woorde te skryf was om Sjinese karakters nie vir hul betekenisse te gebruik nie, maar om hul fonetiese waardes, wat elke karakter 'n uitspraak gegee het wat ooreenstem met die Sjinees. In die oudste bestaande werke, die [[Kojiki]] (712) en [[Nihon Shoki]], of [[Nihon-gi]] (720; Kronieke van Japan van die vroegste tye tot 697 AD), word meer as 120 liedjies, sommige wat gedateer kan word tot die 5de eeu nC, in fonetiese transkripsie gegee, ongetwyfeld omdat die geluide en artikulasies vir die Japannese baie belangrik was. In hierdie twee werke, beide as amptelike "histories" van Japan bekend, is baie afdelings geheel en al in Sjinees geskryf; maar dele van die Kojiki was saamgestel uit 'n ingewikkelde mengsel van tale wat somtyds van die Sjinese karakters vir hul betekenis gebruik gemaak het, en somtyds vir hul klank. Die [[Kojiki]], hoewel vereer as die oudste dokument aangaande die mites en geskiedenis van die Japannese, was nie in literatuurversamelings ingesluit nie tot ten minste die 20ste eeu. Die mites in die Kojiki is somtyds betowerend, maar die enigste ware literêre dele van die werk is die liedjies. Die vroeë liedere het nie 'n vaste metriese vorm nie;en die lyne, bestaande uit 'n onbepaalde aantal lettergrepe, is uitgerek tot onreëlmatige lengtes wat geen begrip van poëtiese vorm toon nie. Sommige liedere is blykbaar herwerk, miskien toe die manuskrip in die 8ste eeu getransskribeer is na wat die klassieke Japannese versvorm sou word naamlik, die [[tanka]] (kort gedig), bestaande uit vyf reëls van vyf, sewe, vyf, sewe , en sewe lettergrepe. Verskeie poëtiese instrumente wat in hierdie liedjies gebruik word, soos die ''makura kotoba'' ('kussingswoord'), 'n soort vaste ''sobriquet'', het 'n kenmerk van latere poësie gebly. Altesaam 500 primitiewe liedere is in verskeie versamelings bewaar. Baie beskryf reise, en vertoon 'n fassinasie met plekname, wat sigbaar is in die liefdevolle opsomming van berge, riviere en dorpe met hul profetiese byname. Die liedere was tot groot skaal ontwikkel in die gazetteers (fudoki), en saamgestel in die 8ste eeu. Hierdie werke, van slegs verbygaande literêre belang, bestee baie aandag aan die volksoorsprong van verskillende plekname, sowel as ander plaaslike legendes. 'n Pragtige poësiebundel, die [[Man'yōshū]] (saamgestel na 759, ''Tien Duisend Blare''), is die enkele grootste literêre monument van die [[Nara-tydperk]] (710-784), alhoewel dit poësie bevat wat in die vorige eeu geskryf is, indien nie vroeër nie. Die meeste van die 4.500 of so gedigte bestaan uit tanka, maar die meesterstukke van die [[Man'yōshū]] is die 260 [[chōka]] ("lang gedigte"), wat tot 150 lyne in lengte is en in die vorm van alternatiewelike lyne van vyf en sewe lettergrepe gegiet is, gevolg deur 'n afsluitende lyn in sewe lettergrepe. Die amplitude van die [[chōka]] het die digters toegelaat om temas te behandel wat onmoontlik binne die kompas van die [[tanka]] tuishoort - of dit nou die dood van 'n vrou of kind is, die glorie van die keiserlike gesin, die ontdekking van 'n goudmyn in 'n afgeleë provinsie of die las van militêre diens. Die grootste van die [[Man'yōshū]] digters, [[Kakinomoto Hitomaro]], het in die laat 7de en vroeë 8de eeu as 'n soort digter-laureaat gedien; wat die hofhoofde tydens hul uitstappies voorsien het van odes en klaagliedere vir oorlede familielede van die keiserlike familie. Moderne akademici het al gepostuleer dat die [[chōka]] as satanuitdrywing van die dooies ontstaan het, en die geeste van pasgestorwe persone kon uitdoof deur hul dade te herhaal en te belowe dat hulle nooit vergeet sal word nie. Sommige van [[Hitomaro]] se meesterwerke beskryf op so 'n oortuigende wyse die glorie van prinse of prinsesse wat hy nooit ontmoet het nie, dat enige verskille tussen "openbare" uitdrukkings van verdriet, en sy persoonlike gevoelens, vervaag. [[Hitomaro]] se chōka is uniek in die Japannese poësie, danksy hul uitstekende kombinasie van beeldvorming, sintaksis en emosionele krag. Dit is inderdaad werk van manlike uitdrukkingskrag. Hy het egter in sy tanka gewys dat hy ook in staat was om die aantreklike, vroulike eienskappe, tipies van die latere Japannese poësie, te vergestalt. Die chōka het dikwels met een of meer [[hanka]] ("gesante") gesluit wat die sentrale punte van die vorige gedig hervat. Die ''hanka'' wat deur die 8de-eeuse digter [[Yamabe Akahito]] geskryf is, is so perfek ontwerp dat die chōka wat hulle voorafgaan soms onnodig lyk. Die versnyding en evokasie van hierdie gedigte, identies in vorm met die tanka, is baie na aan die ideale van die latere Japannese poësie. Die digters was beslis nie ongekultiveerde liedereskrywers wat in verwondering was oor die skoonheid van die natuur nie, ( 'n beeld wat dikwels deur sentimentele kritici geskilder word) maar hul emosies was sterker en meer direk uitgedruk as in die latere poësie. Die lyk van 'n onbekende reisiger, eerder as die val van die kersiebloeisels, het in Hitomaro 'n bewustheid van die onsekerheid van die menslike lewe wakker gemaak. Die Man'yōshū is uitsonderlik in die aantal gedigte wat buite die hof saamgestel is, hetsy deur grenswagte of persone met 'n nederige beroep. Miskien is sommige van hierdie gedigte eintlik geskryf deur hofgangers onder die dekmantel van gewone mense, maar die gebruik van dialekte en bekende beelde kontrasteer met die streng poëtiese diksie wat in die 10de eeu opgelê is. Die diversiteit van temas en poëtiese vorme onderskei ook die Man'yōshū van die meer gevestigde maar yl verse van latere tye. In '''Okura''' se bekende ''Dialoog oor Armoede'', byvoorbeeld, beskryf twee mans - een arm en die ander oneerlik - hul ongelukkige lot, waaruit blyk die kommer oor maatskaplike toestande; wat van die klassieke ''tanka'' afwesig sou wees. Okura se besoek aan Sjina vroeg in die 8ste eeu, as lid van die Japannese ambassade, kan die invloed van Sjinees in sy digkuns verduidelik. Sy gedigte word ook in baie gevalle voorafgegaan deur gedeeltes in Sjinees wat die omstandighede van die gedigte aandui of Boeddhistiese parallelle noem. Die Man'yōshū is getransskribeer in 'n byna pervers-ingewikkelde stelsel wat Sjinese karakters willekeurig gebruik, soms vir betekenis en soms vir klank. Die gebrek aan 'n geskikte handskrif het waarskynlik literêre produksie in Japan gedurende die [[Nara-tydperk]] belemmer. Die toenemende belangrikheid van Sjinese poësie as die teken van literêre vervulling in die howeling, kon dalk ook die ontwikkeling van die Japannese literatuur na sy eerste bloeitydperk in die Man'yōshū onderbreek het. Agtien Man'yōshū digters is verteenwoordig in die [[Kaifūsō versameling]] (751) , 'n poësiebundel in Sjinees wat deur lede van die hof saamgestel is. Hierdie gedigte is egter slegs 'n bietjie meer verklarend en oorspronklik as die gedigte van idees en beelde wat direk vanaf Sjina geleen is. Die samestelling van sulke poësie weerspieël die enorme prestige van die Sjinese beskawing op daardie tydstip. == Klassieke Literatuur: Heian periode (794-1185) == Die daarstelling van '''Heian-kyō''' (later bekend as [[Kioto|Kyōto]]) as die hoofstad van Japan was die begin van 'n periode van literêre briljantheid. Die vroegste geskrifte van die periode was egter almal geskryf in Sjinees a.g.v. die deurlopende begeerte om die kultuur van die kontinent na te maak. Drie imperialisties gesteunde Sjinese digbundels is geskryf tussen 814 en 827, en dit wou vir 'n tyd voorkom asof literatuur in Japannees uitgerangeer sou word tot 'n mindere posisie. Die mees luisterryke skrywer van Sjinese verse, naamlik die 9de eeuse digter [[Sugawara Michizane]], het 'n finale glans aan hierdie periode van Sjinese leerskap gegee deur sy erudisie en digterlike begaafdheid, maar sy weiering om na Sjina te vertrek toe hy die pos van ambassadeur aangebied is, op die gronde dat Sjina niks meer gehad om Japan aan te bied of the leer nie, het 'n keerpunt daargestel in die reaksie tot Sjinese invloed. === Digkuns === Die uitvinding van die [[Kana fonetiese lettergreep]] milieu, wat tradisioneel toegeskryf word aan die gevierde 9de eeuse ''Shingon'' priester en Sanskrit geleerde '''Kūkai''', het op enorme vlak die skryfkuns in Japannees gefasiliteer. Privaat versamelings van digkuns in ''Kana'' was gekompileer in circa 880, en in 905 is die [[Kokinshū]] ('n Versameling van Antieke en moderne gedigte), die eerste groot werk van kana literatuur, saamgestel deur die digter [[Ki Tsurayuki]] en andere. Hierdie digbundel bevat 1,111 gedigte wat verdeel is in 20 boeke en wat gerangskik word deur verskillende onderwerpe, insluitende 6 boeke van seisoenale gedigte, 5 boeke liefdesgedigte, en enkele boeke wat toegewy is aan onderwerpe soos reis, roubeklaery, en gelukwense. Die twee voorwoorde is duidelik baie verskuldig aan die teorieë van digkuns, soos beskryf deur die samestellers van sulke Sjinese bundels soos die ''Shijing'' (“Klassieke gedigte”) en die ''Wen xuan'' (“Seleksies van Verfynde Literatuur”), maar die voorkeure wat die bundels uitdruk sou weldra deur die meeste ''Tanka'' digters gedeel word oor die komende 1000 jare. Die voorwoord deur Tsurayuki, die oudste werk van volgehoue prosa in Kana, vervat die omstandighede wat die mens tot die skryf van die digkuns beweeg. Tsurayuki het geglo dat melancholie of hartseer, of dit nou teweeggebring is deur 'n verandering in die seisoene of deur die beskouing van wit hare wat gereflekteer word in 'n spieël, 'n meer simpatieke bui verskaf het vir die skryf van poësie as die meer strenger emosies wat behandel is in die vroeër, pre-Kana bundel Man'yōshū. Die beste Tanka in die Kokinshū begeester die leser deur hul krag van persepsie en hul tonale prag, maar hierdie foutloos geworde miniature bevat egter nie die variëteit van die ''Man'yōshū'' nie. Vaardighede in die komposisie van Tanka het 'n bate geword in die verkryging van voordele en voorkeur in die Hof; en dit was ook essensieel vir 'n minnaar- wie se boodskappe aan sy minnares (wie vermoedelik nie Sjinees kon lees nie- steeds die taal wat mans gebruik het in amptelike dokumente) dikwels bestaan het uit gedigte wat sy eie emosies beskryf of wat haar smeek om haar goedgesindheid. Tydens die periode het die ''Tanka'' amper die ''chōka'' heeltemal oorheers, die lengte waarvan onbepaald was, want die korter ''Tanka'' was meer gepas tot die minnaar of verliefde se billet-doux of tot kompetisies op voorgeskrewe temas. Vir die digters van die Kokinshū en later die Hoflike digbundels; was oorspronklikheid minder verkieslik as perfeksie van taal en toon. Die kritici, wat nie begerig was om nuwighede in effekte aan te prys nie, het afwyking van die standaard poëtiese diksie veroordeel- welke gevestig was deur die Kokinshū en bestaan het uit 2000 woorde - en het aangedring op absolute voldoening aan die poëtiese kodes wat aanvanklik geformuleer was in die 10de eeu. Alhoewel hierdie beperkinge die Japannese digkuns gered het van verval tot slegte smaak of vulgariteit, het hulle effektiewelik die digkuns verhoed om te ontwikkel vanuit die geykte, voorgeskrewe wyses van uitdrukking. Gevolglik kan slegs 'n kritikus met besondere vaardighede 'n tipiese Tanka van die 10de eeu onderskei van een van die 18de eeu. Die Kokinshū het die presedent geskep vir latere Hofdigbundels, en kennis van sy inhoud was onontbeerlik aan alle digters as 'n gids en bron van literêre verwysings. Liefdesgedigte okkupeer 'n prominente plek in die Kokinshū, maar die genot van liefde word selde gevier. In stede daarvan skryf digters in die hartseer milieu, soos beskryf in die voorwoord, en beskryf hulle die onsekerhede voor 'n ontmoeting met die geliefde, die pyn daarvan om uitmekaar te gaan, of die hartseer in die besef dat 'n verhouding beëindig is. Die onveranderlike perfeksie van diksie, onbelemmerd of onbevlek deur enige onbehorende pleidooie van die hart, mag mens somtyds laat twyfel oor die opregtheid van die digter. Die laaste stelling is egter nie waar van die groot ''Kokinshū'' digters van die 9de eeu ([[Ono Komachi]], Lady Ise, [[Ariwara Narihira]] en Tsurayuki, insluitende die Boeddhistiese priesters wie vermoedelik vleeslike liefde vaarwel geroep het) nie, wie liefdesgedigte geskryf het tydens die Hoflike kompetisies, en dit is moeilik om enige verskil tussen sulke poësie en die poësie van die werklike minnaars en minnaresse op te merk. === Prosa === [[Ki Tsurayuki]], word benewens sy digwerk ook o.a. gevier vir sy [[Tosa nikki]] (936; Die Tosa Dagboek), naamlik die relaas van sy huiswaartse reis na ''Kyōto'' van die provinsie van ''Tosa'' waar hy diens gedoen het as goewerneur. Tsurayuki het sy dagboek in Japannees geskryf, alhoewel mans op daardie tydstip normaalweg hul dagboeke in Sjinees geskryf het. (miskien was dit ten einde verwyt te ontkom vir die aanwend van hierdie onmanlike styl dat hy voorgegee het dat 'n vrou in die goewerneur se geselskap die outeur was) Gebeure van die reis word afgewissel met die gedigte wat gekomponeer was op verskillende geleenthede. Die werk is vernaam hartroerend oor die herhaalde, tog gedempte, verwysings na die dood van Tsurayuki se dogter in Tosa. [[Tosa nikki]] is die vroegste voorbeeld van 'n literêre dagboek. Alhoewel Tsurayuki voorgegee het dat dit geskryf was deur 'n vrou, was die meeste van die latere Heian dagboekhouers wat in Japannees geskryf het hofdames; hul skrywes sluit sommige van die uitsonderlike meesterstukke van die literatuur in. [[Kagerō nikki]] (Die Gossamer Jare) beskryf die lewe tussen 954 en 974 van die tweede vrou van ''Fujiwara Kaneie'', 'n prominente hofbeampte. Die eerste volume van Kagerō nikki , geskryf lank na die gebeure, is geskryf in die styl van 'n outobiografiese roman; en die outeur bieg selfs dat haar herinneringe waarskynlik gekleur is deur fiksie. Die volgende twee volumes is meer soos 'n werklike dagboek, met sommige inskrywings war klaarblyklik gemaak is op die dae soos aangewys. Die skrywer (slegs bekend as "die moeder van Michitsuna"), met vele aanduidings van selfbejammering, beskryf haar ongelukkige lewe met haar eggenoot. Sy het klaarblyklik aangeneem dat lesers sal simpatiseer met haar, en dit is wel dikwels die geval, alhoewel haar selfgesentreerde en inhalige klagtes nie as innemend voorkom nie. In een passasie waarin sy spog oor die dood van 'n mededinger se kind, werk haar obsessie met haar eie smarte tot haar nadeel. Tog is haar joernaal besonders vertederend en innemend juis omdat die outeur eksklusief op universeel, algemeen herkenbare emosies fokus, en die details van die Hoflewe, wat die mans heeltemal geabsorbeer het, uitlaat. Ander dagboeke van die periode sluit die anekdotiese [[Murasaki Shikibu nikki]] (“Die dagboek van Murasaki Shikibu”) in, wat eensklaps 'n absorberende literêre werk is asook 'n bron van inligting oor die Hoflewe; welke hoflewe die outeur (''Murasaki Shikibu'') op meer romantiese wyse beskryf het in haar meesterstuk [[Genji monogatari]] (c. 1010; "[[Die Verhaal van Genji]]") en in [[Izumi Shikibu nikki]] ("Die dagboek van Izumi Shikibu"), wat minder 'n dagboek is, as 'n kortverhaal wat versier is met digwerk. Hierdie dagboeke is wat betref inhoud en vorm nou verwant aan die [[uta monogatari]] (“digterlike verhale”) wat later in die 10de eeu voorgekom het as 'n literêre genre. [[Ise monogatari]] (c. 980; ''verhale van Ise'') bestaan uit 143 episodes, wat elk een of meer gedigte bevat asook 'n verduideliking in prosa van die omstandighede van elke komposisie. Die bondigheid en dikwelse dubbelsinnigheid van die Tanka het aanleiding gegee tot 'n behoefte vir sulke verduidelikings. Wanneer hierdie verduidelikings uitgebreid geraak het of (soos die geval is met ''Ise monogatari'') geïnterpreteer is as biografiese inligting oor een digter ([[Ariwara Narihira]]), het hulle die gebied van die fiksie betree. Saam met die digterlike verhale was daar werke van godsdienstige of denkbeeldige inspirasie wat terugdateer het tot [[Nihon ryōiki]] (822) , 'n oproep van Boeddhistiese wonderwerke in Japan wat saamgestel is deur die priester ''Kyōkai''. Priesters het waarskynlik hierdie stories gebruik (wat in Sjinees geskryf was) as 'n bron van preke, met die bedoeling om gewone Japannese, wat nie kon lees nie) te oortuig dat hulle voorbeeldige lewens moes lei indien hulle nie in die Hel wou ly op grond van hulle aardse sondes nie. Daar is geensins sulke didaktiese bedoelings in [[Taketori monogatari]] te bespeur (10de eeu) nie; welke 'n feeverhaal is oor 'n prinses wat van die maan af kom om op Aarde te woon in die huis van 'n nederige bamboessnyer. Die verskeie toetse wat sy op haar minnaars toepas, fantasiegedrewe soos hulle is, word op humoristiese en realistiese wyse beskryf. Die eerste omslagtige fiksiewerk in Japannees, [[Utsubo monogatari]] (“Die verhaal van die Hol Boom”), was klaarblyklik geskryf tussen 970 en 983, alhoewel die laaste hoofstuk later geskryf kon gewees het. Hierdie ongelyke, moeilik verteerbare werk, is van belang hoofsaaklik as 'n samestelling van elemente wat betref die digterlike verhale en sprokies, en dit bevat 986 tanka, en die episodes daarvan wissel van vroeë realisme tot pure fantasie. Die kontras tussen hierdie rowwe werk en die sublieme ''Genji monogatari'' is oorweldigend. Miskien kan die verskil ten beste verduidelik word in terme van die feministiese tradisies van skryf, wat veral benadruk word deur die dagboeke, welke Murasaki Shikibu in staat gestel het om dieptes in haar karakters op te diep waarvan die manlike outeur van ''Utsubo monogatari'' nie in staat tot was nie. Die [[Genji monogatari]] is die fynste en beste werk van nie slegs die ''Heian'' periode nie, maar van alle Japannese literatuur, en kan met selfversekering en sonder aarseling die eerste belangrike roman genoem word wat geskryf is op enige plek in die wêreld. Genji monogatari was 'n werk van ''mono no aware'' (“'n sensitiwiteit tot dinge”) vernoem na die groot 18de eeuse literêre geleerde [[Motoori Norinaga]]. Die held van die verhaal, Prins Genji, is nie opmerklik vir sy dapperheid of sy talente as staatsman nie, maar as 'n onverbeterlike minnaar wat sensitief is tot elk van die vele vrouens wat hy verower. Die storie is verwant in terme van die opeenvolgende vrouens wat Genji liefhet, en elkeen van hulle roep 'n verskillende reaksie van hierdie komplekse man op. Die laaste derde van die roman wat die wêreld beskryf na Genji se dood, is donkerder in toon, en die hooffigure, alhoewel steeds indrukwekkend, kom voor as blote fragmentasies van die ewekansige Genji. Genji monogatari was 'n onmiddellike sukses. Die outeur van die vertederende [[Sarashina nikki]] (middel 11de eeu; “Sarashina Dagboek”) beskryf daarin hoe sy as 'n meisie daarna verlang het om die hoofstad te besoek sodat sy kans kan hê om die gehele werk (wat 10 jaar vroeër voltooi is)te lees. Werke van imitasie wat gebaseer is op Genji monogatari, en veral die laaste derde daarvan, is vir eeue daarna geskryf, wat die fiksie wat deur die Hofbeskawing geskryf is teruggehou het. [[Makura no sōshi]] (c. 1000) is 'n ander meesterstuk van die Heian periode wat in dieselfde asem as Genji monogatari genoem kan word. Japannese kritici het dikwels onderskei tussen die ''aware'' van Genji monogatari en die ''okashi'' van Makura no sōshi. Aware beteken sensitiwiteit tot die tragiese implikasies van 'n oomblik of gebaar, en okashi die komiese ondertone van dieselfde moment of gebaar. 'n Minnaar se vertrek by dagbreek het baie wispelturige gedagtes ontlok of opgeroep in Genji monogatari, maar in Makura no sōshi van ''Sei Shōnagon'' was daar op gewetenlose wyse gekonsentreer op die minnaar se lomp en onhandige vertrek en die minnares se irritasie daarmee. Dat Murasaki Shikibu se aware teruggevoer kan word na latere literêre sensitiwiteit, het altyd die literatuur gemerk van enige skrywer wat geskryf het in die aristokratiese styl- maar Sei Shōnagon se skerpsinnigheid het aan die Heian Hof alleen behoort. Die Heian-hof beskawing het sy hoogtepunt bereik teen die middel van die 11de eeu, maar dit het nie ingeplof vir 'n verdere 100 jaar nie. Lank nadat die periode se politiese mag oorgeneem was deur militariste, het die Hof nog steeds sy prestige behou as die fondament van kultuur. In die 12de eeue het literêre werke wat tot 'n gans heel verskillende tradisie behoort begin opgang maak. [[Konjaku monogatari]] (vroeg 12de eeu), 'n massiewe versameling godsdienstige verhale en volksverhale wat verkry is van nie slegs die Japannese landelike gebiede nie, maar ook van Indiese en Sjinese bronne, het elemente beskryf van die beskawing wat nooit behandel was in die Hofromans nie. Hierdie verhale, alhoewel kru en rof geskryf, het indrukke verskaf van hoe die gewone mense gepraat en opgetree het in 'n era wat gekenmerk is deur oorlogvoering en nuwe godsdienstige bewegings. Die versameling volksliedere; '''Ryōjin hishō''', saamgestel in 1179 [[Keiser Go-Shirakawa]], dui die vitaliteit van hierdie ontluikende populêre kultuur aan; selfs toe die aristokratiese beskawing bedreig was deur vernietiging. == Middeleeuse literatuur: Kamakura, Muromachi, en Azuchi-Momoyama periodes (1192–1600) == ===== Kamakura periode (1192-1333) ===== Die oorlogvoering van die 12de eeu het die Samurai tot 'n onbetwyfelbare en onaanvegbare magsposisie gehef. Hulle nuwe regime was gebaseer op dissipline. Alhoewel die Samurai respek getoon het vir die ou kultuur (sommige van hulle het selfs Tanka komposisie saam met die Kyōto meesters gestudeer) was die hoofstad na [[Kamakura]] geskuif. Die verlaagde posisie van vroue onder hierdie feodale regering kan miskien die merkbare vermindering verduidelik in die belangrikheid van geskrifte deur hofdames. Daar was inderdaad skaars 'n vroueskrywer van onderskeiding tussen die 13de en 19de eeue. die hofdigters het egter produktief gebly. 15 ryksgeborgde digbundels was voltooi tussen 1188 en 1439, en die meeste van die tanka het die stereotipes wat gevestig was in vroeëre periodes gevolg. Die beste van die latere digbundels, die [[Shin kokinshū]] (circa 1205), was onder andere gekompileer deur ''Fujiware Sadaie'', of [[Teika]], en word deur baie beskou as die grootste prestasie in tanka komposisie. Die titel van die digbundel-"die nuwe Kokinshū"-dui die selfvertroue van die samestellers aan dat die digters daarin verteenwoordig waardige opvolgers was van daardie digters in die 905 versameling. Die ge-verteenwoordigde digters sluit in (behalwe natuurlik vir die Groot [[Teika]] homself) Teika se vader, ''Fujiwara Toshinari'' (Fujiwara Shunzei); die priester Saigyō; en die voormalige [[Keiser Go-Toba]]. Hierdie digters het verby die sigbare wêreld gekyk vir simboliese betekenisse. Die briljante kleure van landskappe gevul met bloeisels of rooi-wordende blare, het plek gemaak vir monochrome skilderye; die digter; pleks van om te tob oor die plesier of die smart en hartseer van 'n ondervinding, het binne in dit 'n dieper betekenis gesoek wat hy kon aanvoel, maar nie te volle kon uitdruk nie. Die smake van Teika het veral Japannese digterlikheid oorheers, te wyte nie net aan sy gedigte en essays op gedigte nie, maar te wyte aan sy keuses van die werke van die werke van die verlede wat die meeste geskik was vir bewaring. Aan Teika word ook 'n roman toegedeel naamlik, [[Matsura no miya monogatari]] (“Die verhaal van Sumiyoshi Matsura"). Alhoewel dit onvoltooid is en op 'n onhandige wyse gekonstrueer is, bly die roman se droomagtige atmosfeer, met ondertone van Teika se digwerk, in die gedagtes. Drome van die verlede was inderdaad die toevlug van die middeleeuse romansiers wat hulle taal gebaseer het op die Genji monogatari, (alhoewel dit nou argaïes is) en het die romansiers hulle temas en karakters van die Heian meesterstukke geleen. Verhale oor bose stiefmoeders kom redelik algemeen voor. Miskien het die skrywers, in die proses van die kontrastering van hul verwaarlosing teenoor die legendariese Heian howelinge, hulself geïdentifiseer met die verwaarloosde stiefdogters- en die tipiese gelukkige eindes van sulke stories. Die stiefdogter in Sumiyoshi Monogatari is bv. getroud met 'n magtige staatsman, en die vernedering van haar haar bose stiefmoeder mag dalk die verwerkliking van haar eie drome gewees het. Verskeie dagboeke beskryf reise tussen Kyōto en die shogun se hoofstad in Kamakura. Howelinge het dikwels hierdie lang reis onderneem ten einde eise in te stel in regsgedinge, en hulle het hul indrukke langs die pad in die tipiese mengsel van prosa en poësie opgeneem. [[Izayoi nikki]] ("Dagboek van die Kwynende Maan") vertel van 'n reis wat onderneem was in 1277 deur die non Abutsu. 'n Latere outobiografiese werk wat ook uitvoerige beskrywings van reis bevat is die uitstekende [[Towazu-gatari]] (c. 1307, "'n Storie waarvoor niemand gevra het nie"). Die "Die Bekentenisse van dame Nijō" deur Dame Nijō, 'n werk wat eers ontdek was in 1940, verskaf 'n laaste oomblik van glorie aan die lang tradisie van introspektiewe skryfwerke deur vrouehowelinge. Alhoewel hierdie geskrifte met hul aristokratiese styl baie van die Heian literatuur behou en preserveer, het werke van 'n anderse karakter self meer prominent geword in die middeleeuse tydperk. Daar is baie versamelings van Boeddhistiese en gewilde verhale, waarvan die mees genotvolle die '''Uji shūis monogatari'''("'n Versameling verhale van Uji") is. Dit is 'n versameling of kompilasie van bondige verhale wat oor 'n tydperk van jare gemaak is. Alhoewel die gebeure daarin beskryf dikwels soortgelyk is aan die wat gevind word in ''Konjaku monogatari'', word hulle vertel met aansienlik meer literêre vaardigheid. 'n Selfs meer kenmerkende literêre genre van die tydperk is die ''gunki monogatari'', of oorlogsverhaal. Die mees bekendste hiervan is [[Heike monogatari]]("Die verhaal van die Heike"). Dit was blykbaar die eerste keer aan die hof geskryf in omtrent 1220, waarskynlik deur 'n adellike wat sy bronne gekry het van die vertellings wat geresiteer is deur priesters, naamlik van die oorlog tussen die ''Taira'' (Heike) en die ''Minamoto'' (Genji) families in die voorafgaande eeu. Die gevierde openingslyne van die werk,'n deklarasie van die verganklikheid van all dinge, konstateer ook die hooftema, naamlik die opkoms en val van die Taira familie. Die teks, klaarblyklik eers geskryf in drie boeke, was later met verloop van tyd uitgebrei is tot twaalf. Dit was 'n gevolg van die resitasie v/d werk; met verbeteringe of improvisasies wat deur vermaaklikheidspriesters gemaak was. Hierdie woordelikse of mondelinge oorlewering kan dalk nie slegs die ongewoon groot tekstuele weergawes verduidelik nie, maar ook die eksepsionele musikale en dramatiese styl van die werk. Anders as die Heian romansiers, wie selde woorde van Sjinese oorsprong toegelaat het in hul werke, het die resiteerders van die Heike monogatari die kontrasterende klanke van die ingevoerde woorde gebruik ten einde te produseer wat al genoem is die groot klassieke werk van die Japannese styl. Alhoewel die werk ietwat ongelyk is, met luisterryke tonele wat gevolg word deur oninteressante passasies waarin die verteller of narrator klem plaas op die feitelike akkuraatheid van sy bronne, is dit ten minste met tussenposes briljant, en voorsien dit baie latere romansiers en dramatiste met karakters en insidente vir hul werke. Heike monogatari was geensins die vroegste literêre werk wat oorlogvoering beskryf het nie, en ander geskrifte, meestal geskiedkundig wat inhoud betref, was geseën met literêre eienskappe wat ongewoon is in soortgelyke Westerse werke. '''Ōkagami''' (c. 1120?; “Die Groot Spieël”), was die bekendste vir die "spieëls" van die Japannese geskiedenis, en het ongetwyfeld die komposisie van die Heike monogatari beïnvloed, veral wat betref sy moralistiese toon. ''Hōgen monogatari'' en ''Heiji monogatari'' bevat oorlogvoering wat die gebeure wat in Heike monogatari beskryf word voorafgaan maar wat waarskynlik ietwat later geskryf was. Daar is deur die middeleeuse tydperk volgehou daarmee om oorlogsverhale te komponeer. Die ''Taiheiki'' ("Kroniek van die Groot Vrede") dek byvoorbeeld omtrent 50 jaar. Dit begin in 1318 wanneer die keiser ''Go-Daigo'' die troon bestyg. Alhoewel dit bewonder word as 'n klassieke werk deur generasies van Japannese, bevat dit vergelykend gesien, min aantrekkingskrag vir Westerse lesers, heel waarskynlik omdat so min van die figure van die verhaal "lewendig word". Die karakters word op meer kleurryke wyse beskryf in twee geskiedkundige romans van die middel na laat 14de eeu naamlik: ''Soga monogatari'', 'n vertelling van die vendetta wat uitgevoer word deur die Soga broers; en Gikeiki ("Kroniek van Gikei") wat die lewe beskryf van die krygsman Minamoto Yoshitsune. Alhoewel dit nie kunstig geskryf was nie, het hierdie portrette die verbeelding van die Japannese aangegryp, en die karakters se wedervaringe is steeds prominent op die Kabuki verhoog. 'n Ander belangrike variëteit van middeleeuse literatuur was die reflektiewe essays van Boeddhistiese priesters. '''Hōjō-ki''' (1212; "Die Tien voet vierkante Gehug") deur ''Kamo Chōmei'' is 'n verhaal van 'n kluisenaar se beskrywing van sy ontnugtering met die wêreld en sy vreedsame vestiging op 'n eensame plekkie. Die elegaiëse prag van die taal v/d verhaal gee die werk, bondig en kort soos dit is, the waardigheid van 'n klassieke werk. Chōmei was ook 'n uitgelese digter, en sy essay, '''Mumyōshō''' (c. 1210–12; “Naamlose Notas”) is miskien die fynste en beste voorbeeld van tradisionele Japannese digterlike kritiek. 'n Latere priester, Yoshida Kenkō, (wat geskryf het gedurende die dae van oorlog, onluste, onrus en oproerigheid wat 'n einde gebring het aan die ''Kamakura-''shogunaat in 1333, en die vlugtige herinstelling of restorasie van die keiserlike gesag onder die ''Keiser Go-Daigo'' van 1333 tot 1335, asook die instelling van die ''Ashikaga'' shogunaat in 1338) verwys skaars na die onrus en beroering van die tye in sy meesterstuk '''Tsurezuregusa''' (c. 1330; "Essays in verveligheid"); in plaas daarvan werp hy sy blik op nostalgiese wyse terug na die gelukkiger dae van die verlede. Kenkō se astetiese oordele, dikwels gebaseer op 'n "hierdie-wêreldse" bewustheid-wat raar is in 'n Boeddhistiese priester-, was veral gewild, en dan veral na die 17de eeu, toe die Tsurezuregusa wyd gelees was. ===== Die Muromachi (1338–1573) en Azuchi-Momoyama (1574–1600) periodes ===== In die 15de eeu het 'n poëtiese vorm van veelvuldige outeurskap die tanka vervang as die verkose medium van die leidende digters. Renga (gekoppelde vers) het begin as die komposisie van 'n enkele tanka deur twee persone, en was 'n populêre tydverdryf, selfs in verafgeleë, landelike areas. Een persoon sou die eerste drie lyne van 'n tanka skryf, en dikwels teenstrydighede daarin inwerk ten einde dit harder te maak vir die tweede persoon om die gedig te voltooi sodat dit verstaanbaar daaruitsien. Stelselmatig het renga versprei na die hofdigters toe, wat die artistieke moontlikhede van hierdie afleiding ingesien het en "kodes" opgetrek het wat bedoel was om renga as 'n kunsvorm daar te stel. Hierdie kodes het die meesterstukke van die 15de eeu moontlik gemaak, maar hul aandrang op formaliteite (bv. hoe dikwels 'n "skakel" oor die Maan mag verskyn in 100 skakels en welke skakels moet eindig met 'n selfstandige naamwoord en welke mag eindig met 'n werkwoord) het die varsheid en robuustheid van die vroeë renga verwater of verdun, terwyl die renga self 'n reaksie was op die oormatige formaliteit van die tanka. Nietemin is die renga van die 15de eeuse meester Sōgi en sy assosiate uniek in hul skuiwende liriese impulse, en hulle bewegings van skakel na skakel soos opeenvolgende oomblikke van 'n landskap wat gesien word van 'n boot, wat die illusie vermy dat die geheel uitgedink was in die gedagtes van een persoon. Terwyl die kortverhale van die 15de en 16de eeu, wat oor die algemeen bekend staan as ''otogi-zōshi'', van aansienlike geskiedkundige belang is, kan dit nie gesê word dat dit van hoë literêre waarde is nie. Sommige is kyk terug na die wêreld van die Heian Hof, terwyl andere volksmateriaal of elemente van die wonderbaarlike bevat wat dalk ingesluit kon gewees het ten einde skaars geletterde lesers se aandag te trek. Belowende verhale word soms geruïneer deur absurditeite voordat hulle klaar is, maar selfs die minder suksesvolle verhale voorsien kosbare kykies van 'n beskawing wat, alhoewel dit geteister word deur oorlogvoering, die moontlikheid van welkome verandering geniet het. Die verhale is anoniem, maar die outeurs was blykbaar beide howeling en Boeddhistiese priesters. Ongetwyfeld was die beste literêre werke van die 15de eeu die Noh dramas, veral die deur ''Zeami''. Hulle was geskryf in pragtige digterlikheid, (en word dikwels vergelyk met “brokaat” vanweë die ryk patroon wat geskep word deur verwysings na digkuns van die verlede) en was voorsien van 'n struktuur wat op eerste oogopslag ekonomies en vry voorkom. Baie het as onderwerp die Boeddhistiese sonde van gehegtheid -die onvermoë om sy lewe in hierdie wêreld te vergeet, voorkom dat 'n dooie man verlossing kry en dwing hom om weer en weer te verskyn as 'n gees ten einde die geweld en passie van sy vorige bestaan te herleef-. Slegs gebed en afstanddoening kan vir hom vry maak. ''Zeami'' se verhandelinge op die kuns van ''Noh'' vertoon wonderbaarlike bewustheid. Sy gekonstateerde doelwitte was dramatiese oortuiging en realiteit, maar hierdie ideale het vir hom "ultimate" beteken, en nie oppervlakkige realisme nie. Dit is waar dat sekere ''Noh'' spele min simboliese of bonatuurlike inhoud besit, maar, in 'n tipiese program van vyf Noh spele, is die sentrale elemente hoogs poëties en ontwykende meesterstukke wat 'n wêreld suggereer wat onsigbaar is vir die oog, maar deur die akteurs opgeroep kan word deur die prag van beweging en spraak. Ongelukkigheid oor 'n wêreld wat geskeur is deur wanorde kom daartoe gelei het dat skrywers in hul werke sekere waarhede voorgestel het wat te diepliggend was vir woorde. Dit was blykbaar die betekenis van yūgen (“misterie en diepte”) , naamlik die ideaal van ''Noh''. Parallelle ontwikkelings het voorgekom in die tee seremonie, die landskap tuin en monochrome skilderwerk, alles kuns wat simboliseer eerder as om te konstateer. == Literatuur gedurende die Tokugawa periode (1603–1867) == Die herstel van vrede en die unifikasie van Japan was behaal in die vroeë 17de eeu, en vir 'n geraamde 250 jare het die Japannese amper ononderbroke vrede beleef. Gedurende die eerste helfte van die Tokugawa tydgleuf het die stede van [[Kyōto]] en [[Ōsaka]] kulturele aktiwiteite oorheers, maar van 1770 het Edo (die moderne Tokio) begin oorheers wat kulturele sake betref. Van die middel 1630's na die vroeë 1850's was Japan geslote deur 'n dekreet van die regering van kontak met die buitelandse wêreld. Aanvanklik het hierdie isolasie die ontwikkeling van inheemse literatuurvorms aangemoedig, maar uiteindelik, in die letterlike afwesigheid van enige invloede van oorsee, het die Japannese literatuur provinsiaals begin raak. Die aanneming van die drukkuns in die vroeë 17de eeu het 'n populêre literatuur-bedryf moontlik gemaak. Die Japannese het die kuns van drukwerk reeds vanaf ten minste die 8ste eeu geken, maar het dit uitsluitlik vir Boeddhistiese skrywes gereserveer. Die Japannese klassieke werke het slegs in manuskrip vorm bestaan. Dit is moontlik dat die aanvraag na afskrifte van literêre werke so klein was dat dit bevredig kon word met manuskripte, so duur as wat dit was; of miskien het estetiese oorwegings gemaak dat die Japannese manuskripte in pragtige [[Kalligrafie]] verkies het, welke somtyds versier was met illustrasies. Wat ook al die geval was, dit was nie tot 1591 dat 'n nie-godsdienstige boek gedruk was nie. Omtrent dieselfde tyd, het Portugese sendelinge in [[Nagasaki]] boeke in die [[Romeinse alfabet]] begin druk. In 1593, in die na-loop van die Japannese inval van Korea, was 'n [[Drukpers]] met bewegende dele as 'n geskenk aan keiser Go-Yōzei gestuur. Die drukkuns het gou ontwikkel in 'n stokperdjie of spandabelrigheid van die rykes, en baie voorbeelde van Japannese literatuur het begin om in klein uitgawes te verskyn. Kommersiële publikasie het in 1609 begin; en teen die 1620's was selfs werke van mindere literêre waarde gedruk vir 'n publiek wat gretig was vir nuwe boeke. ===== Die vroeë Tokugawa periode (1603–c. 1770) ===== Die digkuns het baie veranderinge ondergaan gedurende die vroeë deel van die Tokugawa periode. Die hofdigters het uit die staanspoor jaloers gewaak oor hul alleenreg oor die ''tanka'', maar op geleidelike wyse het ander mans-baie van hulle sogenaamde '''kokugakusha''' ("kenners van nasionale geleerdheid") -die koers van tanka komposisie verander deur te poog om die vorm en krag van die tanka te herstel deur die terugbring van die Man'yōshū. Die beste van die ''waka'' digters wat in die hoftradisie geskryf het was ''Kagawa Kageki''. Hy was 'n digter van buitengewone vaardigheid, alhoewel dit minder waarskynlik is dat sy werk 'n indruk sal maak op moderne lesers as die onkonvensionele '''Ōkuma Kotomichi''' of '''Tachibana Akemi''', wat beide gedurende die eerste jaar van die Meiji era in 1868 beswyk het . Die hoofontwikkeling in die poësie gedurende die Tokugawa shogunaat was die opkoms van die ''haiku'' as 'n belangrike digvorm. Hierdie besonders bondige vorm(17 lettergrepe wat rangskik is in lyne van 5,7 en 5 lettergrepe) het sy oorsprong gehad in die ''hokku'', of openingsvers van 'n ''renga'' volgorde, wat in sy drie lyne melding moes maak van die seisoen, die tyd van die dag, die dominante eienskappe van die landskap, en so aan-wat dit amper 'n onafhanklike gedig gemaak het. Die hokku het later in die 19de eeu bekend geword as die haiku-toe dit heeltemal ontneem was van sy oorspronklike funksie as die openingsverse van 'n volgorde van verse. Selfs die 17de eeuse ''hokku'' word vandag gewoonlik (en verkeerdelik) [[haikoe]] genoem. Die ''haika no renga'' of komiese renga , was in die 16de eeu gekomponeer ten einde te dien as 'n wyse van ontspanning na 'n aand van ernstige renga komposisie, en sodoende is teruggekeer na die oorspronklike sosiale eerder as literêre doel, wat betref die maak van gekoppelde vers. Soos dikwels die geval is in [[Japan]] , is daar egter 'n nuwe kunsvorm gebore-wat gekodifiseer en respektabel gemaak is deur praktisyns van die ouer kunsvorm, dikwels ten nadeel van die nuwe vorm se varsheid en lewendigheid- as reaksie teen die remmende praktyke van 'n ouer kunsvorm. ''Matsunaga Teitoku'', 'n konvensionele 17de eeuse digter van tanka en renga wat die ou tradisies aangehang het, het amper ten spyte van homself, en grootliks as gevolg van druk van sy begeesterde en begerige dissipels- die leier van die nuwe beweging in komiese vers geword. Teitoku het waardigheid na die komiese ''renga'' vorm gebring, en dit 'n veeleisende medium gemaak-eerder as 'n "in die oomblik" tipe vers. Sy ''haikai'' was onderskeibaar van ernstige ''renga'' nie deur hul komiese in- wording nie, maar deur die teenwoordigheid van 'n ''haigon''-'n woord van Sjinese of onlangse oorsprong wat nie normaalweg verdra is in klassiek vers nie. Daar het egter onvermydelik 'n reaksie teen Teitoku se [[formalisme]] ontstaan. Die digters van die ''Danrin''skool, met ''Nishiyama Sōin'' en ''Saikaku'' as die leiers daarvan, het daarop aangedring dat dit sinloos was om maande, indien nie jare nie, te mors in die perfek-making van 'n volgorde van 100 verse. Hulle ideaal was die daarstelling van impromptu en vinnige komposisies, en hulle verse-wat oor die algemeen gebore en getooi was in die volksmond-was bedoel om vir 'n oomblik te amuseer, eerder as om vir alle tye te oorleef. ''Saikaku''het veral uitgeblink in die enkele komposisie van uitgebreide volgordes. In 1684 het hy 'n ongelooflike totaal van 23,500 verse in 'n enkele dag en nag gekomponeer-te vinnig vir skrifgeleerdes om meer te doen as om die aantal verse te tel. Bashō het die ''haiku'' vervolmaak na 'n vorm wat die vermoë gehad het om poësie van die hoogste kwaliteit oor te dra. Nadat Bashō 'n vakleerlingskap ondergaan het in beide die ''Teitoku' en ''Danrin'' skole, het hy sy eie skool gestig en daarop aangedring dat ''haiku'' beide 'n persepsie van 'n ewige waarheid en 'n aktuele element moet bevat; en sodoende is die karakteristieke eienskappe van die twee skole gekombineer. Ten spyte van hul kortstondigheid stel Bashō se haiku dikwels by wyse van die daarstelling van die bietjie essensiële elemente die hele wêreld voor waarvan af hulle gekonsipieer is. Die leser moet deelneem in die skepping van die gedig. Bashō se bekendste werke is reisjoernale wat deurspek is met sy poesie. Van hierdie is sy "Oku no hosomichi" (1694) miskien die gewildste en mees gevierde werk van Tokugawa literatuur. Die algemene naam vir die prosa wat tussen 1600 en 1682 geskryf is , is ''kana-zōshi'', of “kana boeke”. Die naam is oorspronklik gebruik om populêre skrywes in die Japannese "lettergrepige milieu" te onderskei van "meer geleerde" werke in Sjinees. Die genre het nie slegs fiksie behels nie maar ook werk van 'n byna geskiedkundige aard, sowel as vrome literatuur; boeke wat praktiese of pragmatiese inligting bevat het; gidsboeke; evaluerings van courtisane en akteurs, en lukrake opstelle. Slegs een skrywer van onderskeid word geassosieer met die ''kana-zōshi—Asai Ryōi'', naamlik 'n samurai wat die eerste populêre en professionele skrywer in Japannese geskiedenis geword het. Te danke aan die ontwikkeling van relatief goedkoop metodes om werke te druk en 'n opmerklike vermeerdering in die lesende publiek, was Ryōi daartoe in staat gestel om 'n bestaan as 'n skrywer te maak. Alhoewel sommige van sy werke Boeddhisties van aard is, het hy in 'n eenvoudige styl geskryf, hoofsaaklik in ''kana''. Sy mees bekendste roman, ''Ukiyo monogatari'' (circa 1661) is wat beide sy tegniek en narratief betref ietwat primitief, maar onder die masker van ligsinnigheid het Ryōi gepoog om die swaarkry van 'n samelewing te behandel waar die amptelike Confuciaanse filosofie verskriklike ongelykhede verbloem het. Die eerste belangrike romansier van die nuwe era was Saikaku. Sommige Japannese kritici stel hom wat betref die Japannese literatuur slegs ondergeskik aan ''Murasaki Shikibu'', naamlik die skrywer van die ''Verhaal van Genji''. Saikaku se werke is dienooreenkomstig geredigeer met die sorg wat slegs groot klassieke werke beskore is. Sulke aandag en sorg sou Saikaku sekerlik verras het; sy fiksie was dan afgehaas teen byna die spoed waarteen die komiese renga geskryf is, met min of geen oorweging vir die oordele van die nageslag. Sy eerste roman, ''Kōshoku ichidai otoko'' (1682), was rigtinggewend wat die Japannese fiksie genre betref. Die titel self het sterk erotiese ondertone gehad. Die plot van die verhaal beskryf avonture van een man, te wete van sy vele opstelle oor liefde-maak as 'n kind van sewe tot sy besluit op die ouderdom van sestig om per seilboot te vaar na 'n eiland waarvan slegs vrouens die inwoners van was. Die gelisensieerde prostitusiekwartiere wat in verskeie Japannese stede deur die Tokugawa regering gestig is (ten spyte van die regering se oënskynlike toegewydheid aan Confuciaanse moraliteit) , ten einde die samurai wat buite beheer was te help beheer deur die tap van hul energieë; het 'n sleutel tot die nuwe kultuur geword. Deskundigheid in die gebruike van die bordele was geoordeel as sou dit die merk van 'n man van die wereld wees. Die ou term ''ukiyo'', wat voorheen die "treurige wêreld" van Boeddhistiese verhale beteken het, is nou gebruik om sy homoniem aan te merk; d.i. die "drywende wêreld" van plesier. Laasgenoemde was die gekose wêreld van Saikaku se held, ''Yonosuke'', wie die emblematiese figuur van die era geword het. Saikaku se meesterstuk ''Kōshoku gonin onna'' (1686), beskryf die liefdes van vrouens van die besigheidsklas eerder as prostitute. Dit was die eerste keer dat daar sulke aandag aan vrouens van die klas gegee is. In ander werke het hy-somtyds met humor en somtyds met bitterheid-die stryd van sakemanne om fortuine te maak beskryf. Sy kombinasie van 'n skitterende styl gemeng met egte, deernisvolle simpatie vir die karakters; het sy verhale-wat op die grens gehuiwer het van pornografiese lektuur-gelig na die van hoë kuns. Saikaku was 'n sentrale figuur in die renaissance van die literatuur van die laat 17de eeu. Die naam ''Genroku'' ('n naam wat die era van 1688 tot 1704 aandui) word dikwels gebruik in karakteristieke kunsprodukte: skilderye en afdrukke van die ukiyo-e (“prente van die drywende wêreld"”) styl; ukiyo-zōshi (“verhale van die drywende wêreld”); Kabuki; jōruri, of poppeteater; en haiku poësie. Anders as sy voorgangers, het hierdie kultuur moderniteit bo konformiteit aan die antieke tradisies aangeprys. Derhalwe was jy op datum en aktueel indien jy kennis gedra het van "die drywende wêreld" ,gedeel het in die nuutste modes, en genot gevind het in die oomblik eerder as die ewige waarhede van ''Noh'' toneelstukke of middeleeuse poësie. 'n Ander, donkerder sy van ''Genroku'' kultuur word ten toon gestel in Saikaku se laat werke; met hulle beskrywings van die desperaathede waartoe mense hul wend ten einde hulle rekeninge te kan betaal. Saikaku het selde simpatie gewys vir die prostitute wat hy beskryf het, maar die hoof dramaturg van die era, ''Chikamatsu Monzaemon'', het van sy beste toneelstukke geskryf oor ongelukkige vroue wat deur armoede gedwing is om hulself te prostitueer-wie se enigste verligting van die ongure wêreld waarin hul gedwing is-gekom het wanneer hulle by hulle minnaars aangesluit het in dubbele selfmoord. In die wêreld van sakemense wat deur Chikamatsu behandel is, dryf 'n gebrek aan geld, eerder as die kosmiese smarte van die Noh toneelstukke, die mans tot die dood saam met die prostitute wat hulle liefgehad het, maar nie kon bekostig nie. ''Chikamatsu'' het die meeste van sy toneelstukke vir die poppeteater geskryf; welke genre in die 18de eeu meer gewild was as ''Kabuki''. Sy toneelstukke kan breedweg in twee kategorieë verdeel word naamlik; die wat gebaseer is, hoe los dan ook al, op geskiedkundige feite of legendes, en daardie wat met kontemporêre lewe handel. Die plaaslike toneelstukke word hoër geag deur kritici omdat hulle die bombasme en fantasmagoriese tentoonstellings van heroïsme vermy wat die geskiedkundige dramas kenmerk, maar die laasgenoemde wat aangepas is vir kabuki teater, is uitstekende voertuie vir akteurs. Die hoof dramas van die poppeteater was nie deur Chikamatsu geskryf nie maar deur sy opvolgers. Sy toneelstukke het ten spyte van hul literêre superioriteit nie daarin geslaag om die gehore se aanvraag na tentoonstellings van poppeteatre te bevredig nie en vir uiterste voorstellings van lojaliteit, selfopoffering en ander deugdes van die tydperk. Die mees gewildste poppeteater toneelstuk (later aangepas vir Kabuki akteurs) was ''Chūshingura'' (1748) deur ''Takeda Izumo'' en sy samewerkers. Dieselfde mans was verantwoordelik vir 'n halfdosyn ander jaarlikse gunstelinge van die Japannese verhoog. Die laaste groot 18de eeuse skrywer van poppeteater , ''Chikamatsu Hanji'', was 'n meester van hoogs dramatiese, sy dit onwaarskynlike, storielyne en/of narratiewe. ===== Latere Tokugawa periode (c. 1770–1867) ===== Die literatuur van die latere Tokugawa periode is oor die algemeen minderwaardig aan vroeëre prestasies, en veral die van die ''Genroku'' meesters. Daar was agter outentieke nuwe stemme gehoor wat betref die tradisionele poëtiese vorme. Latere neo-Man'yōshū digters soos ''Ryōkan'', ''Ōkuma Kotomichi'', en ''Tachibana Akemi'' het ook bewys dat die tanka nie beperk was tot beskrywings van natuurbeelde of teleurgestelde liefde nie maar dat dit ook die vreugde oor 'n aandete wat uit smaaklike vis bestaan, of die toorn wat tydens politieke geleenthede ten toon gestel is, kon beskryf. Sommige digters wat van mening was dat die tanka nie van genoegsame omvang was om sulke emosies ten toon te kan stel nie het gedraai, soos in die verlede, na die skryf van poësie in Sjinees. Die vroeg 19de eeuse digter ''Rai Sanyō'' het waarskynlik beter as enige vorige Japannese skrywer poësie in Sjinees geskryf. Latere Tokugawa digters het ook kenmerkende skakerings van hul eie tot die haiku toegevoeg. ''Buson'' het bv. 'n romantiese en narratiewe element ingebring, en ''Issa'' het gebruik gemaak van die aksente van die alledaagse persoon. 'n Groot variëteit verskillende fiksie was gedurende die laaste eeue van die Tokugawa shogunate geproduseer, maar dit word oor die algemeen afgebaken onder die ietwat beledigende hofie van gesaku ("speelse komposisie"). Die woord "speels" het egter nie noodsaaklik verwys na die onderwerpe nie, maar na die houding van baie van die skrywers, naamlik opgevoede mans wat verantwoordelikheid vir hul komposisies ontken het. Die laaste meester van fiksie wat die 18de eeu betef, ''Ueda Akinari'', het 'n geagte plek in die literêre historiografie verwerf, deur sy briljante styl, wat op sy beste vertoon word in ''Ugetsu monagatari''(1776), 'n versameling bonatuurlike verhale. Die ''gesaku'' skrywers het egter nie in die voetspore van Akinari gevolg nie wat betref sy perfeksionistiese aandag aan styl en konstruksie nie, maar het egter boeke van byna vormlose en ongebonde skinderstories geproduseer. Hulle het in die proses die pittigheid van alledaagse spraak vervang met die elegansie van die klassieke taal en ook in die proses staat gemaak op die talle illustrasies ten einde sukses te behaal met die publiek. Die gesaku skrywers was professionele mense wat 'n lewe gemaak het deur die verkoop van hul boeke. Hulle het hul nette wyd uitgewerp ten einde soveel lesers as moontlik te lok en wanneer 'n boek 'n sukses was, was dit gewoonlik opgevolg deur soveel boeke as wat die publiek bereid was om te aanvaar. Die mees populêre werk wat betref die komiese variëteit van ''gesaku'' fiksie was ''Tōkai dōchū hizakurige'' (1802–22), deur ''Jippensha Ikku''. Dit was 'n relaas van die wedervaringe en komiese teëspoed van twee onstuitbare mans en hul reis vanaf ''Edo'' al langs ''Tōkaidō'', naamlik die hoofvervoerroete tussen ''Kyōto'' en ''Edo''. ''Shunshoku umegoyomi'' (1832–33) deur ''Tamenaga Shunsui'', vertel die verhaal van ''Tanjirō'', 'n ewekansig aantreklike maar ondoeltreffende jongman om wie se aandag verskeie vrouens meeding. Dié skrywer moes homself op een punt verweer teen aanklagte van immoraliteit deur die volgende te uiter: " Alhoewel die vroue wat ek ten toon stel as immoreel mag voorkom, is hulle almal vervul met diepe sentimente van kuisheid en getrouheid." Dit was dan ook standaardpraktyk vir die ''gesaku'' skrywers om, nieteenstaande die ligsinnig hul komposisies, voor te gee dat hul bedoeling [[didakties]] van aard was. Die ''yomihon'' (“boeke vir lees"—so genoem ten einde hulle te onderskei van werke wat meestal geniet was om hul illustrasies) het 'n luidrugtig-moralistiese toon gehad. Alhoewel hulle beskou was as ''gesaku'', was hulle verhaallyne beswaar met geskiedkundige materiaal wat verkry was van Sjinese en Japannese bronne, en die skrywers het dikwels die werke se didaktiese doeleindes onderstreep. Ten spyte van die ernstige bedoeling van die ''yomihon'', was hulle romantiese verhale, eerder as ernstige romans, en hul karakters, wat baie gemodelleerd was, het hekse en feëprinsesse ingesluit, sowel as onberispelik edele here. In die gevalle waar die yomihon suksesvol was, soos die geval is met die paar werke van ''Takizawa Bakin'', is hulle boeiende voorbeelde van 'n spesifieke vertelstyl wat skrywers gebruik het, eerder as die beliggaming van die beginsel van ''kanzen chōaku'' (“die aanmoediging van deugde en die kastyding van die bose"”, naamlik ''Bakin'' se uitgeroepte doel met die skryf van fiksie.) Japannese literatuur was oor die algemeen op een van sy laagste punte sedert die einde van die Tokugawa periode. 'n Paar tanka digters en die Kabuki dramaturg ''Kawatake Mokuami'' is die enigste skrywers van die periode wie se werke steeds vandag gelees word. Dit was uitmergelende literatuur, wat slegs kon herleef deur die bekendstelling van vars invloede van oorsee. == Moderne Literatuur == Selfs na die aankoms van Kommodoor [[Matthew C. Perry]] se V.S.A. Vloot in 1853 en die geleidelike oopmaking van Japan tot die Weste en sy invloed, was daar slegs 'n geringe en skaars merkbare invloed op Japannese literatuur. Die langdurige periodes van afsluiting van die land van vreemde en buitelandse invloede, en die algemene eensluidendheid van die Tokugawa beskawing vir dekades op 'n slag, het skynbaar die verbeeldingskrag van die [[gesaku]] skrywers laat kwyn. Selfs die teenwoordigheid van vreemd-geklede buitelandse karakters, wat ten minste ietwat van 'n reaksie van skrywers moes verkry-wat naarstiglik op soek was na nuwe materiaal en inspirasie-, het aanvanklik geen effek teweeggebring nie. Die [[gesaku]] skrywers was onbewus van die veranderinge wat besig was om plaas te vind in die Japannese samelewing, en hulle het voortgegaan om minuskule variasies op dieselfde geykte temas van die voorafgaande 200 jaar voort te bring. Dit was slegs na die verplasing van die hoofstad na Edo (hernoem na [[Tokyo]] in 1868), en die deklarasie deur [[Keiser Meiji]] dat hy sal poog om kennis te verkry van die hele wêreld; dat die [[gesaku]] skrywers besef het dat hulle dae van invloed getel was. Hulle ou vyande, die kritici van immorele boeke uit die [[Konfusianisme]] , en ook voorstanders van Westerse geleerdheid, het gou toegeslaan. Alhoewel die [[gesaku]] skrywers gereageer het deur satiriese stukke en tradisionele Japannese fiksie te skryf wat die nuwe denke uitlag; was hulle hulpeloos om die veranderinge teen te staan wat besig was om die hele beskawing te verander. === Bekendstelling van Westerse Literatuur === Vertalings uit Europese tale van nie-literêre werke het gou na die [[Meiji Restorasie]] begin kop uitsteek. Die mees bekende voorbeeld hiervan was die vertaling (1870) van ''Samuel Smile se Selfhelp'', dit het 'n tipe van 'n "bybel" vir ambisieuse jong Japannese geword wat gretig was om Westerse voorbeelde van sukses na te aap. Die eerste belangrike vertaling van 'n Europese roman was ''Ernest Maltravers'', deur die Britse romansier [[Edward Bulwer-Lytton]] , wat in 1879 onder die titel '' Karyū shunwa'' ("'n Lenteverhaal van Bloeisels en Wilgerbome") uitgegee is. Die vroeë Japannese vertalers se vertaalwerk was nie akkuraat nie, en die vertalers het op on-seremoniële wyse summier alle passasies wat hulle nie kon begryp nie, of wat hulle gevrees het dalk onverstaanbaar vir Japannese lesers sou wees, uitgevee. Hulle het ook verplig gevoel om lesers gerus te stel dat, ten spyte van die vreemde name van die karakters, die emosies wat ten toon gestel was presies dieselfde was as die van die Japannese. Dit het egter nie lank geneem vir die vertalers om te ontdek dat Europese literatuur kenmerke besit het wat nie aanwesig was in die Japannese skrywes van die verlede nie. Die literêre geleerde [[Tsubouchi Shōyō]] was deur sy studie van Europese fiksie en kritiek daartoe beweeg om [[Didaktisme]] as 'n regmatige doel van fiksie te verwerp; hy het in stede daarvan aangedring op die kunssinnige waardes daarvan. Sy kritiese essay, ''Shōsetsu shinzui'' (1885–86; [[Die Essensie van die Roman]]) het grootliks die daaropvolgende fiksieskrywes beïnvloed; nie slegs as gevolg van die werk se benadrukking van realisme in teenstelling tot [[Didaktisme]] nie; maar omrede ''Shōyō'', 'n lid van die samuraiklas, die oortuiging verwoord het dat romans, tot onlangs nog verag deur die intellektuele as blote vermaak vir kinders en vrouens, selfs wel 'n geleerde se aandag werd was. Die eerste moderne Japannese roman was ''[[Ukigumo]]'' (“Drywende Wolk”); deur [[Futabatei Shimei]] , wat bekend was met Russiese literatuur en kontemporêre Westerse literêre kritiek. ''Futabatei'' het Ukigumo in die volksmond geskryf, blykbaar omdat sy studie van Russiese literatuur hom daarvan oortuig het dat slegs die volksmond behoorlik gebruik kan word wanneer die skrywer se eie samelewing beskryf word. Ten spyte van Futabatei se sukses met die eksperiment, het die meeste Japannese skrywers tot die einde van die eeu voortgegaan om van die bestaande literêre taal te gebruik. Dit was definitief as gevolg van hulle teësinnigheid om die ryk erfenis van tradisionele uitdrukkingsmoontlikhede op te gee ten gunste van die tot nog toe onversierde en onder-ontwikkelde moedertong. === Westerse invloede op die Japannese digkuns === Vertalings van westerse poësie het gelei tot die skepping van nuwe Japannese Literêre vorme. Die pioniersversameling ''Shintaishi-shō'' ("Seleksie van Gedigte in die Nuwe Styl”) het nie slegs vertalings vanuit Engels bevat nie maar ook vyf oorspronklike gedigte deur vertalers in die poëtiese genres van die spesifieke vertaalde buitelandse voorbeelde. Die vertalers het verklaar dat alhoewel Europese poësie groter variëteit as Japannese poësie gehad het-sommige gedigte was gerym, ander nie, sommige was omslagtig, andere weer kortstondig-dit sonder meer geskryf was in die taal van ordinêre spraak. Die aandrang op moderne taal en die beskikbaarheid van baie verskillende poëtiese vorme was egter nie die enigste lesse wat deur die Europese poësie aangebied was nie. Die vertalers het in die proses ook die Japannese publiek bewus gemaak van die groot hoeveelheid menslike ondervindinge en uitdrukkingsvermoë wat nooit behandel was in die tanka of haikoe vorme nie. Baie Westerse kritici het al op sarkastiese wyse kommentaar gelewer op die Japannese geneigdheid tot die na-aping van buitelandse literêre modelle, en op hulle beweerde onverskilligheid aan hulle eie tradisies. Dit is waar dat ''Futabatei'' sonder Russiese voorbeelde nie die Ukigumo sou kon skryf nie, en dat sonder Engelse voorbeelde, digters soos [[Shimazaki Tōson]] byvoorbeeld nie moderne Japannese poësie sou kon skep nie. Maar dit is egter verkeerd om te wil beweer dat die Japannese mooitjies en op nalatige wyse hul literêre erfenis verwaarloos het. Die meeste skrywers was begerig om bekend te raak met hul eie tradisionele literatuur. Die vooraanstaande romansiers van die 1890's—[[Ozaki Kōyō]], [[Kōda Rohan]], [[Higuchi Ichiyō]], en [[Izumi Kyōka]]—het almal ''Saikaku'' gelees en was merkbaar beïnvloed deur hom. Ichiyō se kort roman, ''Takekurabe'' ("Grootword"), vertel op 'n realistiese wyse die verhaal van die kinders van die ''Yoshiwara'' kwartier van Edo, welke 'n welkome wending is van die gebruiklike verhale oor prostitute en hul kliënte. Sy gebruik die taal van Saikaku vir haar vertelling. Kyōka, alhoewel gedeeltelik opgevoed by 'n Westerse sendingskool, het hom uitstekende gekwyt deur te skryf in die styl van laat Tokugawa fiksie, en iets van die verre Japannese literêre verlede het selfs deurgeskemer in sy skrywes van die 1930's-die laaste jare van sy lewe. Wat betref die digkuns ook-was die eerste produkte wat die invloed van die Weste getoon het komies onbekwame eksperimente met rym, en daarby ook met sulke onaptytlike onderwerpe soos byvoorbeeld die beginsels van sosiologie. Tōson se "[[Akikaze no uta]]" (“Lied van die Herfswind") is egter nie slegs 'n vaardige eggo van [[Percy Bysshe Shelley]] nie, maar 'n outentieke prent van 'n Japannese landskap-die onreëlmatige lyne van sy gedig neig na die tradisionele patroon van vyf- en sewe-lettergrepige werke. 'n Dekade nadat die werke van Engelse Romantiese digters soos Shelley en [[William Wordsworth]] Japannese poësie beïnvloed het, het die vertalings wat deur [[Ueda Bin]] van die Franse Parnassiese digters en Simboliste gemaak was, selfs 'n sterker indruk gemaak. Ueda het geskryf, "Die funksie van simbole is om te help om in die leser 'n emosionele toestand te skep wat soortgelyk is aan daardie toestand wat in die digter se gedagtes aanwesig is; simbole dra nie noodwendig dieselfde begrip aan almal oor nie." Hierdie oogpunt was van die Weste geleen, maar dit het perfek geakkordeer met die eienskappe van die tanka. As gevolg van die dubbelsinnighede van tradisionele Japannese poëtiese uitdrukking, was dit doodnatuurlik vir'n gegewe gedig om verskillende effekte op verskillende lesers te hê. Die belangrike punt, soos in die Simboliste se poësie, was om die digter se bui oor te dra. Indien die Japannese digters van die vroeë 1900's aangemoedig is om besmetting deur buitelandse idees te vermy; sou hulle verklaar het dat die idee strydig was met 'n verligte era. Maar toe hulle meegedeel is dat vooraanstaande buitelandse digters dubbelsinnigheid verkies het bo helderheid van begrip; het die Japannese met dubbele entoesiasme gereageer. === Hernuwing van die tanka en haikoe === Selfs die tradisionele digterlike vorms, die tanka and [[haikoe]], wat teen 1868 afgeleef en verwaarloos was, het 'n nuwe baadjie aangetrek, in groot mate te danke aan die pogings van [[Masaoka Shiki]], 'n bekende 19de eeuse digter wat beide vorme betref, maar wie se bydrae van selfs groter waarde was as kritikus. [[Yosano Akiko]], [[Ishikawa Takuboku]], en [[Saitō Mokichi]] was waarskynlik die mees suksesvolle praktisyns wat die nuwe tanka betref. Akiko- die digteres, se versameling ''Midaregami'' (1901; Verstrengelde Hare) het veral die harte van vroulike lesers geroer, nie slegs as gevolg van die liriese prag daarvan nie, maar omdat dit voorgekom het asof Akiko self, 'n nuwe era van romantiese liefde ingelui het daarmee. Takuboku het na vore getree tydens die kort bestek van sy lewe (hy het in 1912 op die ouderdom van ses-en-twintig jaar beswyk) as miskien die mees gewildste tanka digter van alle tye. Sy poësie is gevul met treffende indiwiduele uitdrukkings van sy onversetlike persoonlikheid. ''Saitō Mokichi'' het 'n meelewing van die stilistiese aard van die Man'yōshū gekombineer met 'n professionele bevoegdheid in sielkunde (psigiatrie). Ten spyte van die sober en bedroeflike aard van sy poësie, was hy vir baie jare erken as die leidende tanka-digter. Wat die [[haikoe]] betref, het [[Takahama Kyoshi]] 'n aanhang van digters opgebou wat sterk genoeg was om die aanvalle van kritici te weerstaan wat verklaar het dat dié vorm onvoldoende was om te handel met die probleme wat die moderne bestaan teweeg gebring het. Kyoshi het uiteindelik self besluit dat die funksie van die haikoe die was van 'n intuitiewe aanvoeling vir die prag van die natuur; maar ander haikoe digters het die medium gebruik om heeltemal ongewone temas uit te druk. Die meeste tanka en haikoe digters het voortgegaan om gebruik te maak van die klassieke taal, waarskynlik omdat die taal se relatiewe presisie hul toegelaat het om groter inhoud aan hul verse te gee as wat die moderne Japannese taal toegelaat het. Digters van die "nuwe styl" was derhalwe meer gereed om van die "volksmond" gebruik te maak. [[Hagiwara Sakutarō]], wat oor die algemeen beskou word as die beste digter van die 20ste eeu, het op briljante wyse die musikale- en uitdrukkingsmoontlikhede van die moderne tongval uitgebuit. Ander digters, soos [[Horiguchi Daigaku]], het hulself toegewy aan vertalings van Europese poësie, en sodoende sulke belangrike, en noemenswaardige resultate behaal, dat hierdie vertalings vandag nog beskou word as 'n belangrike deel van die moderne poësie van [[Japan]]. == Die roman tussen 1905 en 1941 == Die Dominante stroom in Japannese fiksie sedert die publikasie van ''Hakai'' (1906; Die Gebroke Gebod) deur [[Shimazaki Tōson]], en ''Futon'' (1907; Die Kombers) deur [[Tayama Katai]] , was naturalisties. Alhoewel die beweging oorspronklik geïnspireer was deur die werke van die 19de eeuse Franse romansier [[Émile Zola]] en ander Europese naturaliste, het dit gou 'n unieke Japannese skakering aangeneem, en versigtig ontwikkelde storielyne of stilistiese prag is verwerp ten gunste van absolute waarskynlikhede wat betref die outeur se belydenisse, of die outeur se fyn beskrywings van die lewens van onbelangrike mense wat vasgekeer word deur omstandighede buite hul beheer. By algemene ooreenstemming, was die twee uitstaande romansiers van die vroeë twintigste eeu egter [[Mori Ōgai]] en [[Natsume Sōseki]], skrywers wat interessant genoeg buite die naturalistiese beweging gestaan het. ''Ōgai'' het as 'n skrywer van deels outobiografiese fiksie met sterk ondertone van die [[Duitse romantiek]] begin. Halfpad deur sy loopbaan het hy egter oorgeskuif na die geskiedkundige roman; wat so te sê ontdaan was van fiksionele elemente; maar waaraan hy literêre onderskeiding verleen het deur sy presiese en manlike styl. ''Sōseki'' het bekendheid verwerf met humoristiese romans soos ''Botchan'' (1906; “Die Jong Meester”); 'n fiksionele relaas van sy ondervindinge as onderwyser in 'n provinsiale dorpie. ''Botchan'' was uitermate gewild toe dit die eerste keer verskyn het. Dit is die mees toeganklike roman wat die werk van Sōseki betref. Die Japannese lesers het naamlik plesier gevind daarin om hulself te identifiseer met die onstuimige, roekelose, maar basies ordentlike held. Sōseki se werk daarna word egter gekenmerk deur 'n progressief donker-wordende en sombere kleur, maar selfs die mees sombere van sy werke het egter hul reputasie by Japannese lesers behou, wat dit as vanselfsprekend neem dat Sōseki die grootste van die moderne Japannese romanskrywers is, en wat in hul eie lewens eggo's vind van die geestelike lyding wat hy beskryf. Sōseki het grotendeels geskryf oor Japannese intellektuele wat op brutale wyse in die twintigste eeu in geforseer is. Sy bekendste roman, ''Kokoro'' (1914; “Die Hart”), handel oor 'n tipiese situasie in sy romans, naamlik twee mans wat op dieselfde vrou verlief is. Sy laaste roman, ''Meian'' (1916; Lig en Donkerte), alhoewel onvoltooid, is geprys as een van sy meesterstukke. In die dekade ná die einde van die [[Russies-Japannese Oorlog]] in 1905 het 'n ongelooflike uitbarsting van kreatiewe aktiwiteit plaasgevind. Waarskynlik nooit tevore in die geskiedenis van die Japannese letterkunde was so baie belangrike skrywers gelyktydig aan't werk nie. Drie romansiers wat eerste na vore getree het en die kalklig gehaal het in hierdie tyd was [[Nagai Kafū]], [[Tanizaki Jun'ichirō]], en [[Ryūnosuke Akutagawa]]. ''Nagai Kafū'' was oorbluf en versot op die Franse kultuur, en het met minagting geskryf oor die vulgêre, waardelose en goedkoop skyn van moderne Japan. In latere jare, alhoewel hy steeds vervreem was van die Japannese toestand, het hy egter 'n groot mate van nostalgie getoon vir die Japan van sy jeug, en sy mees aantreklike werk bevat oproepings van die spore van 'n ou, waardige en opregte Japan wat oorleef het in die parodie van Westerse kultuur wat Tokio geword het. Tanizaki se romans, en opmerklik ''Tade kuu mushi'' (1929; Sommige Verkies Brandnetels), stel dikwels 'n konflik daar tussen tradisionele Japannese en Westers-geïnspireerde maniërismes. In sy vroeë werke het hy ook 'n voorkeur vir die Weste verkondig. Tanizaki se standpunte het verander toe hy te midde van die Groot [[Kantō Aardbewing van 1923]] getrek het na die [[Kansai]] streek, en sy gevolglike skrywes het sy stelselmatige aanvaarding van die ou kultuur van Japan geopenbaar wat hy voorheen sou verwerp het. Tussen 1939 en 1941 het ''Tanizaki'' die eerste van sy drie moderne-taalweergawes van ''Genji monogatari'' gepubliseer. Hy het op vrywillige wyse etlike jare van sy loopbaan opgeoffer aan hierdie taak vanweë sy onblusbare bewondering vir hierdie grootse werk van Japannese literatuur. Tanizaki se mees omslagtige roman, ''Sasameyuki'' (1943–48; 'Die Makioka Susters'), het met duidelike nostalgie die Japan van die 1930's opgeroep, toe mense nie behep was met die voortsetting van 'n oorlog nie, maar met troureëlings, besoeke aan plekke wat bekend was om hul kersiebloeisels, of die kulturele verskille tussen [[Tokio]] en [[Ōsaka]]. Twee na-oorlogse romans deur Tanizaki het groot populariteit geniet naamlik, ''Kagi'' (1956; Die Sleutel), wat 'n relaas is van 'n professor se vasbeslotenheid om die kanse vir seksuele omgang met sy eggenoot ten volle te benut voordat [[Impotensie]] hom kniehalter, en ''Fūten rōjin nikki'' (1961–62; Dagboek van 'n Kêns Ou Man), 'n werk met 'n komiese skyn, wat 'n baie ou man se beheptheid en verdwaasdheid met sy skoondogter beskryf. Geen leser sal hom na ''Tanizaki'' wend vir raad oor hoe om sy lewe te lei nie, en nog minder vir 'n diepe analise van die samelewing nie, maar nogtans voorsien sy werk nie net in die plesiere wat goed geskrewe werke voorsien nie, maar dra dit ook die spesiale fenomeen van admirasie en verwerping van die Weste oor, wat so 'n groot rol gespeel het in die Japannese kultuur van die twintigste eeu. [[Ryūnosuke Akutagawa]] het sy reputasie as 'n briljante storieverteller gevestig,wat materiaal wat gevind is n ou Japannese versamelings getransformeer het deur hulle te vermeng met moderne [[Sielkunde]]. Geen skrywer het 'n groter aanhang in sy tyd geniet nie, maar [[Ryūnosuke Akutagawa]] het al hoe minder plesier daaruit gekry om bestaande verhale te verwerk, en hy het hom derhalwe uiteindelik daartoe gewend om oor homself, op 'n somtyds skrikwekkende wyse, te skryf. Sy [[Selfmoord]] in 1927 het die hele Japannese literêre wêreld geskok. Die presiese oorsaak vir sy besluit is onbekend-hy het geskryf van 'n "vae ongemak"- maar miskien het Akatugawa nie in staat daartoe gevoel om sy persoonlike ervarings in fiksie te vervat nie, of om aan hulle die aksent van die heersende proletariese literatuurbeweging te verleen nie, wat toe op sy hoogtepunt was. Die proletariese literêre beweging in Japan, soos in verskeie ander lande, het gepoog om die literatuur as 'n wapen te gebruik ten einde hervormings te bewerkstellig, en selfs rewolusie te stook, in reaksie teen maatskaplike ongeregtighede. Alhoewel die beweging in die 1920's so te sê totale beheer van die Japanese literêre wêreld verkry het, het onderdrukking van regeringskant vanaf 1928 af dit basies vernietig. Die hoof proletariese skrywer, [[Kobayashi Takiji]], was in 1933 deur die polisie doodgemartel. Min van die geproduseerde werk van die beweging is egter van literêre waarde, maar die besorgdheid oor klasse mense wat voorheen deur Japannese skrywers geïgnoreer is, besorg egter nog steeds aan hierdie werke 'n spesiale plek. Ander skrywers van die tydperk, wat daarvan oortuig was dat die essensiële funksie van literatuur, artisties en nie propagandisties was nie, het denkskole gevorm soos die “Neosensualiste”, wat gelei was deur [[Yokomitsu Riichi]] en [[Yasunari Kawabata]]. ''Yokomitsu'' se politiek het uiteindelik na regs beweeg, en die promulgasie van hierdie oortuigings, eerder as sy pogings om modernisme te behaal, het sy latere skrywes gekleur. [[Yasunari Kawabata]] se werke (waarvoor hy in 1968 die [[Nobelprys vir Literatuur]] gewen het) word steeds bewonder vir hul lirisme en intuitiewe konstruksie. Alhoewel ''Kawabata'' begin het as 'n modernis, het hy tot aan die einde van sy loopbaan ge-eksperimenteer het met modernistiese tegnieke. (Byvoorbeeld die [[Geisha]] van Yukiguni [1948; "Sneeulandskap"] en die meerdere vroue en die tee-seremonie in ''Sembazuru'' [1952; "Duisend Kraanvoëls"]). Hy is egter die bekendste om sy portrette van vroue. Japannese kritici het die fiksie van die voor-oorlogse tydperk in skole verdeel, elkeen wat gewoonlik bestaan uit een leidende skrywer en sy "dissipels". Die mees invloedryke skrywer was waarskynlik [[Shiga Naoya]]. Sy karakteristieke literêre vorm was die “I novel” of "Ek roman" ("watakushi shōsetsu"), 'n werk wat outobiografiese materiaal met stilistiese prag en groot intelligensie behandel, maar nie kenmerkend is om die skepping van nuwe style of genres nie. ''Shigase'' se oorheersende teenwoordigheid het veroorsaak dat die "I novel" ([[Ek roman]] in groter mate gerespekteer is deur die meeste kritici, teenoor byvoorbeeld ondubbelsinnige werke van fiksie, maar die skryfwerk van sy dissipels is somtyds skaars meer as bladsye wat geskeur is uit 'n dagboek, wat slegs van belang is indien die leser 'n toegewyde volgeling van die betrokke skrywer is. == Die Na-oorlogse roman == Die aggressiewe oorloë wat deur die Japannese militariste in die 1930's gevoer was, het literêre produksie en kreatiwiteit gekniehalter. Sensuur het stelselmatig strenger geword, en daar is van skrywers verwag om die oorlogspoging te steun. In 1941-45, soos wat die [[Tweede Wêreldoorlog]] in die Pasifiese teater gevoer is, het min literatuur van waarde verskyn. ''Tanizaki'' het in 1943 met die stapsgewyse publikasie van ''Die Makioka Susters'' begin, maar die publikasie daarvan is deur 'n amptelike bevel stopgesit, en die voltooide werk het slegs na die oorlog verskyn. Die onmiddellike na-oorlogse jare het 'n buitengewone tydperk van aktiwiteit ingelui, beide deur die ouer generasie en deur nuwe skrywers. Die tydperk word kleurryk beskryf in die werk van [[Dazai Osamu]], veral in Shayō (1947; Die Sakkende Son). Ander skrywers het die euwels van die oorlogsjare beskryf; en die mees oortuigendste en geslaagde daarvan was miskien ''Nobi'' (1951) deur [[Ōoka Shōhei]]; 'n werk wat die verslane Japannese soldate in die Filippynse oerwoude beskryf het. Die [[Atoombom]]me wat op [[Hiroshima]] en [[Nagasaki]] laat val is, was ook die inspirasie agter baie poësie en prosa, alhoewel dit dikwels te naby aan die gebeure was om werklike artistieke integriteit daaraan te verleen. 'n Paar werke, veral ''Kuroi ame'' (1966; Swart Reën) deur [[Ibuse Masuji]], het daarin geslaag om die onbeskryflike gruwel van die ramp na behore te beskryf. Die Japan van die onmiddellike na-oorlogse tydperk en die vooruitstrewende Japan van die 1950's en 1960's, het die agtergrond voorsien vir meeste van die werke van [[Yukio Mishima]], 'n buitengewoon begaafde en veelsydige romansier en dramaturg wat die eerste Japannese skrywer geword het om algemene oorsese erkenning te geniet. Mishima se bekendste werke sluit ''Kinkaku-ji'' (1956; Die Tempel van die Goue Pawiljoen); 'n sielkundige studie gebaseer op 'n ware insident van 'n jong monnik wat bekende argitekturele meesterstukke verbrand het; en ''Hōjō no umi'' (1965–70; Die See van Vrugbaarheid), 'n [[tetralogie]] wat gesitueer is in Japan en die tydperk van omtrent 1912 tot die 1960's dek; in. [[Abe Kōbō]] was noemenswaardig tussen moderne skrywers in dat hy daarin geslaag het, somtyds deur hom te wend tot avant-garde tegnieke, om die besondere toestand van "Japannees-wees" te transendeer en om universele fabels en mites van menslike lyding te skep in werke soos ''Suna no onna'' (1962; Die Vrou in die Duine). Die unieke aard van tradisionele Japannese kultuur, wat dit in die 16de eeu 'n onvrugbare teelaarde gemaak het vir [[Christenskap]] , was in verskeie hartroerende romans deur die Katolieke Japannese outeur[[Endō Shūsaku]] verwoord, vernaam ''Chimmoku'' (1966; Stilte). Die romans van [[Kita Morio]] was gekarakteriseer deur 'n spitsvondigheid, wat 'n welkome kontras geskep het met die heersende donker tonaliteit van ander kontemporêre Japannese romans. Sy ''"Nire-ke no hitobito"'' (1963–64; Die Huis van Nire), alhoewel gebaseer op die loopbane van sy oupa en sy vader (die digter [[Saitō Mokichi]]), was deur sy humor gered van die lot om net weer nog 'n [[Ek roman]] ''("I novel")'' te word. [[Kenzaburō Ōe]] het op 'n vroeë ouderdom bekendheid verwerf, en het in 1958 'n luisterryke literêre prys-die [[Akutagawa-prys]]-, gewen toe hy slegs drie-en-twintig jaar oud was. Sy vroeëre werke was hoofsaaklik geset in die afgeleë vallei op die eiland Shikoku waar hy gebore en grootgemaak was, en hy het voortdurend na die besondere atmosfeer teruggekeer in sommige van sy latere werke, en dit 'n essensiële sleutel tot sy lewe gevind. In 1994 het Ōe die [[Nobelprys]] vir Literatuur gewen, die tweede keer wat dit toegeken was aan 'n Japannese persoon. Alhoewel sy styl gekompliseerde en moeilik is, het Ōe daarin geslaag om lesers te raak, veral deur sy relase van sy lewe saam met sy psigies-gestremde seun. Anders as die meeste outeurs van die voorafgaande generasie, het Ōe sy pogings ook tot politieke sake aangewend, en dit het aan hom gewildheid besorg-veral ten opsigte van universiteitstudente en andere wat toegewyd was aan politiese en maatskaplike hervormings. Vir meer as twintig jaar nadat hy die [[Akutagawa-prys]] gewen het, was Ōe as die jongste skrywer van belang geag, en kritici het die gebrek aan nuwe skrywers betreur. 'n Nuwe generasie is egter verteenwoordig deur Nakagami Kenji en [[Haruki Murakami]]. Murakami het nie slegs in Japan guns gewen nie maar ook oorsee, waar sy romans vertaal en bewonder is. Kenji, die seun van 'n ongetroude moeder, was in die ''burakumin''-kaste gebore (Japan se tradisionele lae-klas). Sy agtergrond, wat hy nie gepoog het om weg te steek nie, het aan sy romans 'n besondere intensiteit verleen, 'n doelbewuste kruheid, en somtyds 'n woede wat nie gevind kon word in die werke van sy tydgenote nie, die meeste van hulle was van vooruitstrewende, gegoede en welgestelde gesinne. Murakami se romans; alhoewel daarop neergekyk is deur skrywers soos Ōe-omrede hy hulle beskou het as werke sonder 'n intellektuele basis en met 'n gebrek aan intellektuele sake-; het kritiese lof ontvang, en baie goed verkoop. Hierdie gewildheid was deel te danke aan sy bekendheid met Amerikaanse populêre kultuur; wat 'n integrale deel van die lewens van baie jongmense van regoor die wêreld is; maar ook as gevolg van sy vaardigheid as 'n storieverteller en sy vermoë om werklike en onwerklike gebeure op oortuigende wyse te vermeng. ==Die moderne drama== The moderne Japannese teater se oorsprong dateer uit die vertalings en verwerkings van Westerse toneelstukke teen die einde van die 19de eeu, toe die publiek steeds oorwegend onder die invloed van die ''Kabuki'' was, welke hulle verhoed het om musiek- en danslose toneelstukke te waardeer. Die ontwikkeling van die moderne drama was ook op paradoksale wyse gekniehalter deur die feit dat Kabuki (anders as tradisionele fiksie of poësie) by die aanbreek van die moderne era 'n bloeityd beleef het. Die toneelstukke van [[Kawatake Mokuami]], wat voor en na die [[Meiji]] Restorasie geskryf is, het die gehore begeester en daar was nie 'n benodigdheid vir hervormings nie. Verandering het voorgekom, maar beide tradisionele poppe- en Kabuki teaters kon daarin slaag om die era van voorstuwende modernisasie te oorleef. [[Tsubouchi Shōyō]], wat die werke van [[William Shakespeare]] vertaal het, het verskeie suksesvolle toneelstukke geskryf-gebaseer op geskiedkundige gebeurlikhede uit Japan se geskiedenis, wat die struktuur en karakterisering van Europese toneelstukke gekombineer het met die akteurs-tegnieke van Kabuki. Romansiers soos byvoorbeeld [[Mori Ōgai]] was opgesaal met die taak om 'n teater-geselskap in die tradisie van die Noorweegse dramaturg [[Henrik Ibsen]], eerder as die van Kabuki, te skep. Die ontwikkeling van die moderne drama was enigsins gekniehalter deur die bekendstelling van [[rolprent]]e wat 'n baie groter aantrekking vir die algemene publiek was. Die suksesvolle dramaturge van die 1910s en 1920s, soos bv. [[Okamoto Kidō]] het werke geskryf wat, alhoewel hulle produkte was van 'n moderne brein, die tradisionele verhoog-taal en historiese temas bewaar het. [[Mayama Seika]] het beide tradisionele en moderne werke geskryf, maar selfs op sy mees tradisioneel, soos met sy weergawe van die klassieke Kabuki toneelsiklus, Chūshingura, was diè dramaturg se oorwegende houding die van 'n moderne man. Die eerste werklike moderne dramaturg was waarskynlik [[Kunio Kishida]], wie se toneelstukke-met hul kontemporêre atmosfeer-nie staatgemaak het op uitvoerige tonele, musiek, of teatrale oorwegings nie. Kishida was egter gekniehalter deur 'n gebrek aan gehalte akteurs en aktrises wat bevoeg was om rolle te speel wat hul min geleentheid gegee het vir die grandiose vertoning van emosies. Dit was nie tot na die [[Tweede Wêreldoorlog]] dat moderne dramas-wat in staat was om 'n internasionale gehoor mee te voer-geskryf en op bevoegde wyse uitgevoer was nie. Die toneelstukke van [[Yukio Mishima]] en [[Abe Kōbo]] was die eerste Japannese toneelstukke wat suksesvol oorsee opgevoer is in ander tale. ==Modern poësie== Teen die begin van die 20ste eeu is voorspel dat die tradisionele vorms van Japannese poësie deur die Japannese digters-wat na vryheid gesmag het wat betref hul keuse van onderwerpe en woordeskat, en wat nie hul gedigte wou "inforseer" in een-en-dertig of sewentien lettergrepe nie-verwerp sou word. [[Masaoka Shiki]] het met behulp van wiskundige modelle gepostuleer dat dit net 'n kwessie van tyd sou wees voordat dit onmoontlik sou word om 'n nuwe gedig te komponeer in die tradisionele vorme. Maar die Japannese het voortgegaan om simpatie ten opsigte van die kortgedig te toon: 'n momentele persepsie wat maklik verdun kan word indien dit uitgebrei word na verskeie [[strofe]]s; kan pragtig behoue bly en vasgevang word in 'n [[haikoe]]; en , indien die tradisionele vorme te kort is om die digter se emosies in detail te illustreer, kan ondertone wink na betekenisse wat verby die gesproke woorde strek, net soos op die wyse wat byvoorbeeld tradisionele skilderye voorstel, eerder as konstateer. Alle digters het egter nie "teruggekeer" na die tradisionele vorme nie. [[Hagiwara Sakutarō]] het slegs in vrye versvorm geskryf, net soos die meeste ander moderne digters. Sommige digters was in groot mate beïnvloed deur Europese en Amerikaanse poësie; gedurende die na-oorlogse tydperk het 'n digterskool ontstaan wat sy naam geneem het van [[T.S. Eliot]] se gedig ''The Waste Land'' - welke werk vir Elliot op sy mees melancholiese oomblikke daarstel. Sommige digters het gedurende die Pasifiese veldtogte van die Tweede Wêreldoorlog poësie om patriotiese doeleindes gebruik, of om hul politiese oortuigings rugbaar te maak gedurende die onstuimige dae wat gevolg het op die Japannese nederlaag. Maar by verre die meeste Japannese wat moderne poësie in die tweede helfte van die 20ste eeu geskryf het, was meer as ooit tevore in solidariteit met hul oorsese tydgenote. Hulle het naamlik dieselfde angstighede oor dieselfde krisisse, en dieselfde intense verlange na liefde gedeel. == Sien ook == * [[Strooimiljoenêr]] ==Bykomende Leeswerk== === Algemene werke === * Donald Keene, Seeds in the Heart (1993), dek werke van die vroegste tye na die van die laat 16de eeu. * Jin'ichi Konishi, "A History of Japanese Literature", vertaal vanuit die Japannees na Engels, redakteur Earl Miner, 3 vol. (1984–91), sluit volumes in op antieke literatuur en die middeleeue. * Karen Brazell (red.), Tradisionele Japannese Teater (1998), dit is 'n bundel van toneelstukke van die Noh, kyōgen, jōruri, en Kabuki teaters en geïllustreer. * Haruo Shirane en Tomi Suzuki (reds.), Inventing the Classics (2000), bestaan uit 'n reeks essays op die totstandkoming van groot werke van Japannese literatuur as klassieke werke. * David Pollack, "The Fracture of Meaning: Japan's Synthesis of China from the Eighth Through the Eighteenth Centuries" (1986), is 'n waardevolle opname van die Sjinese komponent van Japannese literatuur. * Hiroaki Sato en Burton Watson (redakteurs en vertalers), "From the Country of Eight Islands" (1981), sluit poësie in van alle periodes. * Ooka Makoto, "The Colors of Poetry", vertaal deur Takako U. Lento en Thomas V. Lento (1991), is 'n interpretasie van klassieke verse deur 'n moderne digter. === Vroeë en Nara tydperke === * Basil Hall Chamberlain, vertaling van “Ko-ji-ki,” of “Rekords van Antieke Aangeleenthede,” 2de uitg. (1932; ook gepubliseer as "The Kojiki", 1982); en Donald L. Philippi, Kojiki (1968, heruitgereik in 1992)- is vertalings van die Kojiki, 'n relaas van Japannese geskiedenis van die skepping van die eilande tot die 7de eeu. * Gedeeltelike vertalings van Man'yōshū, die grootste versameling van Japannese poësie, sluit Nippon (Nihon) Gakujutsu Shinkōkai, "The Mānyōshū" (1940, heruitgereik 1965); Ian Hideo Levy, "The Ten Thousand Leaves" (1981); en Edwin A. Cranston, "A Waka Anthology" (1993– ) in. === Heian tydperk === * Ivan Morris, "The World of the Shining Prince" (1964, heruitgereik in 1994), is 'n algemene inleiding tot die ''Heian'' hof. * Dagboeke deur hofdames sluit in Michitsuna no Haha, "Die Gossamer Jare", vertaal deur Edward Seidensticker (1964, heruitgereik 2001) asook Izumi Shikibu, "The Izumi Shikibu Diary", vertaal deur Edwin A. Cranston (1969); Sugawara no Takasue no Musume, "As I Crossed a Bridge of Dreams", vertaal deur Ivan Morris (1971, heruitgereik in 1983); en Murasaki Shikibu, "Murasaki Shikibu, Her Diary and Poetic Memoirs", vertaal deur Richard Bowring (1982). * Murasaki Shikibu, "The Tale of Genji"-Afrikaans: [[Die Verhaal van Genji]], ses volumes, vertaal deur Arthur Waley (1925–33, heruitgereik in 1 volume, 1993); twee volumes, vertaal deur Edward Seidensticker (1976, heruitgereik in een volume , 1990); en twee volumes, vertaal deur Royall Tyler (2001), is drie verskillende vertalings van die grootste werk van Japannese literatuur. * Andrew Pekarik (redakteur), "Ukifune: Love in the Tale of Genji" (1982), bestaan uit studies van een hoofstuk van [[Die Verhaal van Genji]]. * J. Thomas Rimer en Jonathan Chaves (vertalers), "Japanese and Chinese Poems to Sing: The Wakan Rōei Shū" (1997), is 'n volledige vertaling van 'n versameling gedigte wat vir eeue die basis gevorm het van basiese poëtiese kennis van Japannees. * Edward Kamens, "Utamakura, Allusion, and Intertextuality in Traditional Japanese Poetry" (1997), spoor temas na wat hardloop deur die gehele waka digkuns. * Helen Craig McCullough, "Brocade by Night" (1985), is 'n studie van die Kokinshū en die hofstyl van Japannese poësie. * Helen Craig McCullough (vertaler), "Tales of Ise" (1968); en Mildred M. Tahara (vertaler), "Tales of Yamato" (1980), is skolastiese uitgawes met inleidings. * Helen Craig McCullough (vertaler), "Okagami, The Great Mirror" (1980), is 'n relaas wat 'n vermenging van poësie en fiksie insluit; so ook is William H. McCullough en Helen Craig McCullough (vertalers), "A Tale of Flowering Fortunes: Annals of Japanese Aristocratic Life in the Heian Period", 2 volumes. (1980). * "The Tale of the Bamboo Cutter", vertaal deur Donald Keene (1998), is bekend as die "voorouer van alle romanse." * Sugawara no Takasue no Musume, A Tale of Eleventh Century Japan: Hamamatsu Chūnagon Monogatari, vertaal deur Thomas H. Rohlich (1983), is 'n voorbeeld van laat Heian fiksie. * Marian Ury (vertaler), "Tales of Times Now Past (1979, heruitgereik 1993), sluit 62 verhale in van die Konjaku monogatari. === Middeleeue === * William R. LaFleur, The Karma of Words: Buddhism and the Literary Arts in Medieval Japan (1983), voorsien 'n algemene godsdienstige agtergrond vir die literatuur van die tydperk. * Michele Marra (Michael F. Marra), The Aesthetics of Discontent: Politics and Reclusion in Medieval Japanese Literature (1991), is 'n stimulerende beskrywing van middeleeuse estetika. * Steven D. Carter, Regent Redux: A Life of the Statesman-Scholar Ichijō Kaneyoshi (1996), is 'n absorberende relaas van 'n sentrale figuur in die Muromachi tydperk. * Helen Craig McCullough (vertaler), The Taiheiki (1959, heruitgereik 1979), en Yoshitsune (1966), is akkurate weergawes van oorlogsverhale. * Margaret Helen Childs (vertaler), Rethinking Sorrow (1991); and Virginia Skord (vertaler), Tales of Tears and Laughter (1991), is vertalings van otogi-zōshi, die kort fiksie vorm wat populêr was in middeleeuse Japan. * D.E. Mills (vertaler), A Collection of Tales from Uji (1970), is 'n skolastiese maar leesbare weergawe. * Royall Tyler (redakteur en vertaler), Japanese Tales (1987), bestaan uit staaltjies van verskeie middeleeuse versamelings van verhale. * Thomas J. Cogan (vertaler), The Tale of the Soga Brothers (1987), is 'n storie wat die Kabuki teater van baie toneelstukke voorsien het. * Donald Keene (vertaler), Essays in Idleness: The Tsurezuregusa of Keukō (1967, heruitgereik in 1998); en Donald Keene and Royall Tyler (reds.), Twenty Plays of the Nō Theatre (1970), is leesbaar, alhoewel naby aan die oorspronklikes. * Arthur Waley, The Nō Plays of Japan (1921, heruitgereik in 1998), gee vryer weergawes van die toneelstukke. * Royall Tyler (redakteur en vertaler), Japanese Nō Dramas (1992), is toegewy an die teaterstukke van Kan'ami en Zeami. * J. Thomas Rimer en Yamazaki Masakazu (vertalers), On the Art of Nō Drama (1984), is die beste inleiding tot die estetika van Noh. * Janet Goff, Noh Drama and The Tale of Genji (1991), spoor die funksies na van verwysings in die toneelstukke. * Mae J. Smethurst, The Artistry of Aeschylus and Zeami (1989), voorsien 'n absorberende vergelyking van werke deur twee meester dramatiste. * Robert H. Brower (vertaler), Conversations with Shōtetsu, red. deur Steven D. Carter (1992), is 'n werk van buitengewone belang aan studente van Japannese poësie. * Nakanoin Masatuda no Musume, "The Confessions of Lady Nijō", vertaal deur Karen Brazell (1973, heruitgereik 1983), is 'n vertaling van 'n dagboek van buitengewone belang. === Tokugawa tydperk === * Donald Keene, World Within Walls (1976, heruitgereik in 1999), is 'n historie van die literatuur van die Tokugawa tydperk. * Uitstekende vertalings van die werke van Saikaku sluit in Wm. Theodore de Bary (vertaler), Five Women Who Loved Love (1956, heruitgereik 1996); Ivan Morris (redakteur en vertaler), The Life of an Amorous Woman and Other Writings (1963); en G.W. Sargent (vertaler), The Japanese Family Storehouse (1959, heruitgereik 1969). * Howard Hibbett, The Floating World in Japanese Fiction (1959, heruitgereik 2001), is 'n kritiese studie van Tokugawa fiksie met vertalings. * Makoto Ueda, Matsuo Bashō (1970, heruitgereik 1982), bevat biografiese materiaal op die groot [[haikoe]] digter. * Bashō Matsuo, The Narrow Road to the Deep North and Other Travel Sketches, vertaling deur Nobuyuki Yuasa (1966), bevat al Bashō se dagboeke. * Earl Miner en Hiroko Odagiri (vertalers), The Monkey's Straw Raincoat and Other Poetry of the Bashō School (1981), gee voorbeelde van Bashō se gekoppelde verse. * Haruo Shirane, Traces of Dreams (1998), is 'n in-diepte studie van die karakteristieke van die poësie wat gekomponeer is deur Bashō en sy skool. * C. Andrew Gerstle, Circles of Fantasy: Convention in the Plays of Chikamatsu (1986); en Monzaemon Chikamatsu, Chikamatsu: 5 Late Plays, vertaal deur C. Andrew Gerstle (2001), dra by tot kennis van die groot dramaturg. * Verteenwoordigende toneelstukke van die jōruri teater is versamel in Monzaemon Chikamatsu, Major Plays, vertaal deur Donald Keene (1961, heruitgereik 1990); Takeda Izumo, Miyoshi Shōraku, and Namiki Senryū, Chūshingura: The Treasury of Loyal Retainers, vertaal deur Donald Keene (1971, heruitgereik 1981); Takeda Izumo et al., Sugawara and the Secrets of Calligraphy, redakteur en vertaal deur Stanleigh H. Jones, Jr. (1985); Izumo Takeda, Yoshitsune and the Thousand Cherry Trees, vertaal deur Stanleigh H. Jones, Jr. (1993); en Mokuami Kawatake, Love of Izayoi and Seishin, vertaal deur Frank T. Motofuji (1966). *Ueda Akinari, Ugetsu Monogatari: Tales of Moonlight and Rain, vertaal en geredigeer deur Leon Zolbrod (1974), is 'n versameling verhale van die bonatuurlike. * Ryōkan, Ryōkan, vertaal deur Burton Watson (1977); en Nichisei, Grass Hill (1983), bevat kanshi (gedigte in Sjinees) deur die monnike Ryōkan en Gensei. === Moderne tydperk === * Donald Keene, Dawn to the West, 2 volumes (1984, heruitgereik in 1998–99), analiseer die geskiedenis van Japannese literatuur sedert 1868. * Van C. Gessel and Tomone Matsumoto (reds.), The Shōwa Anthology, 2 vol. (1985), gee verteenwoordigende kortverhale van die tydperk. * Theodore W. Goossen (redakteur), The Oxford Book of Japanese Short Stories (1997), is ook in hoofsaak toegewy aan die werke van die Shōwa era. * Donald Keene (samesteller en redakteur), Modern Japanese Literature (1956, heruitgereik in 1991); Ivan Morris (red.), Modern Japanese Stories (1961, heruitgereik in 1970); [[Yukio Mishima]] en Geoffrey Bownas (reds.), New Writing in Japan (1972); en Howard Hibbett (red.), Contemporary Japanese Literature (1977, heruitgereik in 2005), is bundels van verskillende genres van moderne skryfwerk. * Makoto Ueda, Modern Japanese Writers and the Nature of Literature (1976), and Modern Japanese Poets and the Nature of Literature (1983), is waardevolle studies. * Dennis Keene (vertaler), The Modern Japanese Prose Poem (1980), is 'n bloemlesing van ses digters. * Takamichi Ninomiya en D.J. Enright (reds.), The Poetry of Living Japan (1957, herdruk 1979); Ichirō Kōno en Rikutarō Fukuda (reds. en vertalers.), An Anthology of Modern Japanese Poetry (1957, heruitgereik in 1971); Kenneth Rexroth en Ikuko Atsumi (redsakteurs en vertalers.), The Burning Heart: Women Poets of Japan (1977); en James Kirkup (vertaler), Modern Japanese Poetry, geredigeer deur A.R. Davis (1978), is verteenwoordigende versamelings. * Janine Beichman, Masaoka Shiki (1982, heruitgereik in 2002); en Shiki Masaoka, Peonies Kana: Haiku by the Upasaka Shiki, vertaal en geredigeer deur Harold J. Isaacson (1972), is toegewy aan die Meiji digter. * Amy Vladeck Heinrich, Fragments of Rainbows (1983), is 'n studie van die lewe en poësie van Saitō Mokichi, wie se tanka sekwensie verskyn in Seishi Shinoda; en Sanford Goldstein (vertaler), Red Lights (1989). * Hosea Hirata, The Poetry and Poetics of Nishiwaki Junzaburō (1993), is 'n studie van vertalings van die bekendste modernistiese digter. * Richard John Bowring, Mori Ōgai and the Modernization of Japanese Culture (1979); and J. Thomas Rimer, Mori Ōgai (1975), is studies van die groot skrywer. * Edwin McClellan, Two Japanese Novelists (1969, reissued 2004), bespreek werke deur Natsume Sōseki en Shimazaki Tōson. * Edward Seidensticker, Kafū the Scribbler (1965, herdruk 1990), is 'n biografie van Nagai Kafū met vertalings vanuit sy werke. * Adriana Boscaro, Tanizaki in Western Languages (2000), is 'n volledige bibliografie van werke deur en oor Tanizaki Jun'ichirō. * Irmela-Hijiya Kirschnereit, Rituals of Self-Revelation (1996; oorspronklik gepubliseer in Duits, 1981); Edward Fowler, The Rhetoric of Confession (1988); en Tomi Suzuki, Narrating the Self (1996), is toegewy aan die shishōsetsu (I novel). * Dennis Keene, Yokomitsu Riichi, Modernist (1980), is 'n studie van die hooffiguur van die [[Neo-Sensualiste]] Beweging. * Ōoka Shōhei, Taken Captive, vertaal en geredigeer deur by Wayne P. Lammers (1996); en "Fires on the Plain", vertaal deur Ivan Morris (1957, heruitgereik in 2001), dra op kragtige wyse die ondervindinge van Japannese soldate in die Pasifiese area gedurende die Tweede Wêreldoorlog oor. * Van C. Gessel (redaktuer), Japanese Fiction Writers Since World War II (1997), is 'n onskatbare biografiese gids. * Masao Miyoshi, Accomplices of Silence: The Modern Japanese Novel (1974, reissued 1996), is 'n hoogs indiwiduele studie. * Susan J. Napier, Escape from the Wasteland: Romanticism and Realism in the Fiction of Mishima Yukio and Oe Kenzaburo (1991), behandel die twee bekende outeurs van die na-oorlogse era. * Chieko I. Mulhern, Japanese Women Writers: A Bio-Critical Sourcebook (1994); en Paul Gordon Schalow en Janet A. Walker (reds.), The Woman's Hand: Gender and Theory in Japanese Women's Writing (1996), ondersoek vroue se bydrae tot Japannese literatuur. * J. Thomas Rimer, Toward a Modern Japanese Theatre: Kishida Kunio (1974), beskryf die pogings om 'n moderne teater te skep. * Ted T. Takaya (redakteur en vertaler), Modern Japanese Drama (1979), is 'n bloemlesing van vyf toneelstukke deur verteenwoordigende Japannese dramaturge. * [[Yukio Mishima]], Five Modern Nō Plays, vertaal deur Donald Keene (1957); en Kōbō Abe, Three Plays, vertaal deur Donald Keene (1993), is versamelings van die mees suksesvolle na-oorlogse toneelstukke. * Nancy K. Shields, Fake Fish: The Theatre of Kobo Abe (1996), is 'n studie van Abe se bydrae tot die na-oorlogse teater. == Bronne == * ''Japanese literature''. In: ''Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite''. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2012 {{Normdata}} [[Kategorie:Japannese letterkunde| ]] 64qxk4mbk8bltku78s33y4377svgak3 2893168 2893143 2026-04-12T13:15:58Z Aliwal2012 39067 Sjina-->China; Sjinees-->Chinees 2893168 wikitext text/x-wiki '''Japannese letterkunde''' is die liggaam van geskrewe werke wat deur [[Japan]] se skrywers in [[Japannees]] gebesig is, of anders gestel- wat in sy vroegste beginjare, in 'n tydgleuf waarin Japan geen geskrewe taal gehad het behalwe die Chinese klassieke taal nie - gebruik was. Wat beide hoeveelheid, en kwaliteit, betref, is die Japannese letterkunde een van die belangrikste literatuurbronne en-skatte in die wêreld, vergelykbaar in ouderdom, rykheid van idioom, en omvang, tot die grootste letterkundige bewegings, alhoewel die ontwikkeling daarvan heeltemal anders verloop het. Die werke wat oorleef het, behels 'n literêre tradisie wat vanaf die 7de eeu tot die hede strek; en gedurende hierdie tyd was daar nooit wat genoem kan word 'n "donker tydperk" sonder enige literêre produksies nie. Nie net het poësie, die roman en die drama 'n lang en deurleefde geskiedenis in Japan nie, maar sommige literêre genres wat nie so hoog geag word in ander lande nie, insluitende dagboeke, reisverhale en boeke van willekeurige gedagtes, is ook prominent. Die aansienlike getal skrywes van Japannese in die Chinese klassieke taal (van veel groter omvang en belang as vergelykbare Latynse geskrifte deur Engelse skrywers) getuig van die groot Japannese verskuldigheid aan China, wat die literatuur betref. Selfs die geskrifte wat geheel en al in Japannees geskryf was, bied 'n buitengewone verskeidenheid style aan, welke nie net in terme van die natuurlike evolusie van die taal verklaar kan word nie. Sommige style was deurlopend en duidelik beïnvloed deur die oorheersing en belangrikheid van die [[Chinees|Chineese]] woordeskat en sintaksis, maar andere het ontwikkel in reaksie op die interne vereistes van die verskillende genres, of dit nou die teerheid van die [[haikoe]] ('n gedig in 17 lettergrepe) was, of die bombasme van die dramatiese resitasie. Die probleme met die lees van die Japannese letterkunde kan skaars oordryf word; en selfs 'n spesialis sal waarskynlik moeilikhede ondervind om 'n spesifieke werk van dié van 'n ander tydperk of genre te onderskei. Die Japannese styl het deurlopende dubbelsinnighede bevat, en die spraakdeeltjies wat nodig was vir die eenvoudige begrip van 'n stelling was dikwels as onnodig of as te puristies beskou. Soms is die enigste leidraad betreffende die onderwerp of voorwerp van 'n sin die vlak van beleefdheid waarin die woorde geplaas word; Byvoorbeeld, die werkwoord ''mesu'' (wat beteken ''om te eet'', ''om te dra'', ''om in 'n kar te ry'', ens.) dui bloot 'n handeling aan wat deur 'n gesiene persoon uitgevoer word. In baie gevalle is die begrip van 'n eenvoudige sin afhanklik van vertroudheid met die agtergrond van 'n bepaalde tydperk. Die werkwoord ''miru'', ''om te sien'', het in die 10de en 11de eeu gelykenisse vertoon met ''om 'n verhouding te hê met'', of selfs ''om te trou'' tydens die Heian-tydperk, toe mans oor die algemeen net vroumense kon sien nadat hulle intiem verkeer het. Die lang tydperk van Japannese isolasie in die 17de en 18de eeu het tot gevolg gehad dat die literatuur baie ''provinsiaals'' was, oftewel slegs verstaanbaar vir persone wat 'n gemeenskaplike agtergrond het; byvoorbeeld; die uitdrukking '''n bietjie rook het luidrugtig opgedraal'' (''kemuri tachisawagite''), was die enigste aanleiding wat lesers van die laat 17de eeu nodig gehad het om te besef dat 'n skrywer verwys na die Groot Vuur van 1682, wat die Shogunale hoofstad van Edo (die moderne stad [[Tokio]]) vernietig het. Ten spyte van die probleme wat voortspruit uit sulke eienaardighede of idiosinkrasiteite, is Japannese letterkunde van alle tydperke, besonder aantreklik vir moderne lesers, of dit nou in die oorspronklike vorm of in die vertaling gelees word. Aangesien dit meestal subjektief is en gekleur is deur 'n emosionele, eerder as intellektuele of moralistiese toon, het die temas 'n universele gehalte wat byna onaangeraak is deur tyd. Om 'n dagboek deur 'n Japannese hofdame van die 10de eeu te lees, is nog steeds 'n verrykende en genotvolle ervaring, want haar diepste gevoelens word met soveel eerlikheid en intensiteit beskryf, wat as't veroorsaak dat die hedendaagse leser die diskrepansie en afstandelikheid wat deur die verloop van tyd en die geskiedenis veroorsaak is, kan vergeet, en die verskille in sosiale gebruike oor die hoof kan sien wat haar wêreld van vandag se wêreld skei. Die "suiwer" [[Japannees|Japannese taal]], onbesmet deur Chinese invloed, het merkwaardig min woorde van 'n abstrakte aard bevat. Net soos [[Engels]] woorde soos moraliteit, eerlikheid, geregtigheid en dies meer uit die vasteland geleen het, het die Japannese hierdie terme van China geleen. Alhoewel die Japannese taal gebreke getoon het betreffende die woordeskat wat geskik is vir 'n Konfúsiese essay, kon dit aan die ander kant byna oneindige skakerings van emosionele inhoud uitdruk. 'n Japannese digter wat ontevrede was met die beperkings wat deur sy moedertaal neergelê is; of wat nie-emosionele begrippe wou beskryf - of dit nou die rustige wandeling van 'n bejaarde aan 'n rivier was; of die digter se bewustheid van sy onbeduidendheid teenoor die grootsheid van die heelal - het van nature gegraviteer daarna om poësie in die Chinese taal te skryf. Vir die grootste deel het Japannese skrywers; ver van die verwagting dat hulle ontevrede sou voel met die uitdrukkingsmoontlikhede wat deur die beperkinge van hul taal opgelê is; oortuig daarvan geraak dat 'n virtuose perfeksie in frasering, en 'n akute verfyning van sentiment, belangriker was vir poësie as die uitspraak van intellektueel bevredigende konsepte. Vanaf die [[16de eeu]] is baie woorde wat van die Japannese poësie uitgesluit is weens hul vreemde oorsprong of hul nederige betekenisse; na aanleiding van die voorskrifte van die "kodes" van poëtiese diksie wat in die 10de eeu gevestig is; ingesluit deur beoefenaars van die haikoe, welke oorspronklik 'n ikonoklastiese, gewilde versvorm was. Hierdie kodes van poëtiese diksie, vergesel van 'n aansienlike liggaam van kritiek, het die skepping van 'n akute literêre sensitiwiteit tot gevolg gehad, veral gevorm en gekoester deur die tradisies van die Hof, en is gewoonlik saamgestel deur die voorste digters of dramatiste self. Hierdie kodes het 'n remmende effek op nuwe vorms van literêre samestelling uitgeoefen, maar hulle het ook gehelp om 'n kenmerkende aristokratiese toon te behou. Die Japannese taal self het ook poëtiese instrumente en vorme gevorm. By Japannees ontbreek 'n spanningsaksent en betekenisvolle rym (alle woorde eindig in een van vyf eenvoudige vokale), welke twee tradisionele kenmerke van poësie in die Weste is. Daarteenoor word poësie in Japannees onderskei van prosa, hoofsaaklik omdat dit bestaan uit wisselende lyne van vyf en sewe lettergrepe. Nietemin, as die intensiteit van emosionele uitdrukking laag is, kan hierdie onderskeid alleen nie 'n gedig daarvan red om in prosa te verval nie. Die moeilikheid om 'n hoë vlak van poëtiese intensiteit te handhaaf, mag verantwoordelik wees vir die verkieslikheid van kortvers vorms wat met perfeksionistiese sorg geskryf kan word. Maar, hoe hartroerend 'n tanka dan ook mag wees, (vers in 31 lettergrepe) kan dit duidelik nie die funksies vervul van langer poëtiese vorme nie. Daar is ook geen Japannese ekwivalente tot die lang, epiese gedigte van die Westerse letterkunde soos bv. [[John Milton]] se ''Paradys Verlore'', [[N.P. van Wyk Louw]] se ''Raka'' of [[Dante Alighieri]] se ''Die Goddelike Komedie'' nie. In pleks hiervan, het die Japannese digters hul pogings daartoe gewend om elke lettergreep van hul komposisies te verbeter, die inhoud van 'n tanka deur voorstelle en toespeling uit te brei, en skakerings van toon en diksie meer aan te prys as oorspronklikheid of vryheid van uitdrukking. Die vloeibare sintaksis van die prosa beïnvloed nie net styl nie, maar ook inhoud. Japannese sinne is soms van buitengewone lengte, reagerende op die subjektiewe draaie en verwringing van die skrywer se gedagtewêreld; en gladde oorgange van een stelling na die volgende, eerder as strukturele eenheid, word beskou as die merk van uitstekende prosa. Die langer werke toon dienooreenkomstig by tye 'n gebrek aan algehele struktuur van die soort wat in die Weste geassosieer word met [[Grieks]]e konsepte van literêre vorm, maar bestaan in pleks daarvan uit episodes wat chronologies of deur ander assosiasies verbind is. Die probleme wat Japannese skrywers ondervind om hul indrukke en persepsies in volgehoue werke te organiseer, kan die ontwikkeling van die dagboek en reisverhaal help verduidelik, genres waarin opeenvolgende dae of die opeenvolgende stadia van 'n reis 'n struktuur bied vir andersins nie-verwante beskrywings. Japannese letterkunde bevat sommige van die wêreld se langste romans en toneelstukke, maar die genialiteit daarvan word die beste in die korter werke vertoon, hetsy dit nou die tanka, die [[haikoe]], die Noh opvoering, of die poëtiese dagboeke is. Japannese letterkunde toon baie direkte invloede uit China, maar die kenmerkende literêre werke is opvallend verskillend. Die tradisie van vroulike skryfwerk, veral van sulke introspektiewe werke soos dagboeke, het 'n unieke skakering aan Japannese prosa gegee wat heeltemal anders is as die meer objektiewe, manlike Chinese geskrifte. Alhoewel die Japannese (selfs deur sommige Japannese) gekritiseer is vir hul nabootsing van Chinese voorbeelde, vooruitdateer die vroegste Japannese romans eintlik hul Chinese eweknieë met eeue, en die Japannese teater het inderdaad onafhanklik van Chinese invloede ontwikkel. Omdat die Chinese en Japannese tale nie verwant is nie, het Japannese digkuns natuurlik verskillende vorme geneem, alhoewel Chinese poëtiese voorbeelde en literêre teorieë dikwels in die gedagtes van die Japannese digters aanwesig was. Japannees en [[Koreaans]] mag verwante tale wees, maar Koreaanse literêre invloede was onbeduidend, hoewel die [[Korea]]ne 'n belangrike rol gespeel het in die oordrag en verplanting van Chinese literêre en filosofiese werke na Japan. Poësie en prosa wat in die Koreaanse taal geskryf is, was vir die Japannese tot relatief onlangs heeltemal onbekend. Van die 8ste tot die 19de eeu het Chinese letterkunde meer prestige onder geleerde Japannese geniet as hul eie letterkunde; maar hul liefde vir die Japannese klassici, veral dié wat in die Hof in die 10de en 11de eeu geskryf en of gekomponeer is, het geleidelik tussen die hele volk versprei en letterkundige uitdrukking in elke vorm beïnvloed, selfs die liedjies en verhale deur nederige mense wat totaal verwyderd van die aristokratiese wêreld was. Die eerste literatuurkuns in Japannees is meegebring deur beïnvloeding uit China. Die Japannese was nog steeds relatief primitief en sonder 'n literêre korpus, toe kennis van die Chinese beskawing hul geleidelik in die eerste vier eeue AD begin bereik het. Spoedig is baie kenmerke van hierdie beskawing geassimileer, en die Japannese skrifgeleerdes het Sjinese karakters as 'n skryfstelsel aangeneem, alhoewel 'n alfabet (as een beskikbaar was) vir die Japannese taal oneindig meer sou beteken en daarvoor geskik sou wees. Die karakters, wat eers ontwerp is om Chinese eenlettergrepige begrippe voor te stel, kon slegs met groot vindingrykheid gebruik word om die agglutinatiewe vorme van die Japannese taal voor te stel. Die uiteindelike gevolg was chaoties, wat aanleiding gegee het tot een van die mees ingewikkelde skryfstelsels wat ooit uitgevind is. Die gebruik van Chinese karakters het die uitdrukkingswyses baie beïnvloed en het gelei tot 'n assosiasie tussen literêre samestelling en kalligrafie wat eeue lank geduur het. Die vroegste Japannese tekste is in Chinees geskryf, aangesien geen sisteem van transkripsie van die klanke en grammatikale vorme van Japannees toe al uitgevind was nie. Die oudste bekende inskripsie, op 'n swaard wat dateer van ongeveer 440 AD, het reeds 'n mate van normale Chinese gebruik getoon ten einde Japannese name en uitdrukkings te kon skryf. Die mees akkurate wyse om Japannese woorde te skryf was om Chinese karakters nie vir hul betekenisse te gebruik nie, maar om hul fonetiese waardes, wat elke karakter 'n uitspraak gegee het wat ooreenstem met die Chinees. In die oudste bestaande werke, die Kojiki (712) en Nihon Shoki, of Nihon-gi (720; Kronieke van Japan van die vroegste tye tot 697 AD), word meer as 120 liedjies, sommige wat gedateer kan word tot die 5de eeu n,C,, in fonetiese transkripsie gegee, ongetwyfeld omdat die geluide en artikulasies vir die Japannese baie belangrik was. In hierdie twee werke, beide as amptelike "histories" van Japan bekend, is baie afdelings geheel en al in Chinees geskryf; maar dele van die Kojiki was saamgestel uit 'n ingewikkelde mengsel van tale wat somtyds van die Chinese karakters vir hul betekenis gebruik gemaak het, en somtyds vir hul klank. Die [[Kojiki]], hoewel vereer as die oudste dokument aangaande die mites en geskiedenis van die Japannese, was nie in literatuurversamelings ingesluit nie tot ten minste die 20ste eeu. Die mites in die Kojiki is somtyds betowerend, maar die enigste ware literêre dele van die werk is die liedjies. Die vroeë liedere het nie 'n vaste metriese vorm nie;en die lyne, bestaande uit 'n onbepaalde aantal lettergrepe, is uitgerek tot onreëlmatige lengtes wat geen begrip van poëtiese vorm toon nie. Sommige liedere is blykbaar herwerk, miskien toe die manuskrip in die 8ste eeu getransskribeer is na wat die klassieke Japannese versvorm sou word naamlik, die tanka (kort gedig), bestaande uit vyf reëls van vyf, sewe, vyf, sewe , en sewe lettergrepe. Verskeie poëtiese instrumente wat in hierdie liedjies gebruik word, soos die ''makura kotoba'' ('kussingswoord'), 'n soort vaste ''sobriquet'', het 'n kenmerk van latere poësie gebly. Altesaam 500 primitiewe liedere is in verskeie versamelings bewaar. Baie beskryf reise, en vertoon 'n fassinasie met plekname, wat sigbaar is in die liefdevolle opsomming van berge, riviere en dorpe met hul profetiese byname. Die liedere was tot groot skaal ontwikkel in die gazetteers (fudoki), en saamgestel in die 8ste eeu. Hierdie werke, van slegs verbygaande literêre belang, bestee baie aandag aan die volksoorsprong van verskillende plekname, sowel as ander plaaslike legendes. 'n Pragtige poësiebundel, die Man'yōshū (saamgestel na 759, ''Tien Duisend Blare''), is die enkele grootste literêre monument van die [[Nara-tydperk]] (710-784), alhoewel dit poësie bevat wat in die vorige eeu geskryf is, indien nie vroeër nie. Die meeste van die 4.500 of so gedigte bestaan uit tanka, maar die meesterstukke van die Man'yōshū is die 260 chōka ("lang gedigte"), wat tot 150 lyne in lengte is en in die vorm van alternatiewelike lyne van vyf en sewe lettergrepe gegiet is, gevolg deur 'n afsluitende lyn in sewe lettergrepe. Die amplitude van die chōka het die digters toegelaat om temas te behandel wat onmoontlik binne die kompas van die tanka tuishoort - of dit nou die dood van 'n vrou of kind is, die glorie van die keiserlike gesin, die ontdekking van 'n goudmyn in 'n afgeleë provinsie of die las van militêre diens. Die grootste van die Man'yōshū digters, Kakinomoto Hitomaro, het in die laat 7de en vroeë 8de eeu as 'n soort digter-laureaat gedien; wat die hofhoofde tydens hul uitstappies voorsien het van odes en klaagliedere vir oorlede familielede van die keiserlike familie. Moderne akademici het al gepostuleer dat die chōka as satanuitdrywing van die dooies ontstaan het, en die geeste van pasgestorwe persone kon uitdoof deur hul dade te herhaal en te belowe dat hulle nooit vergeet sal word nie. Sommige van Hitomaro se meesterwerke beskryf op so 'n oortuigende wyse die glorie van prinse of prinsesse wat hy nooit ontmoet het nie, dat enige verskille tussen "openbare" uitdrukkings van verdriet, en sy persoonlike gevoelens, vervaag. [[Hitomaro]] se chōka is uniek in die Japannese poësie, danksy hul uitstekende kombinasie van beeldvorming, sintaksis en emosionele krag. Dit is inderdaad werk van manlike uitdrukkingskrag. Hy het egter in sy tanka gewys dat hy ook in staat was om die aantreklike, vroulike eienskappe, tipies van die latere Japannese poësie, te vergestalt. Die chōka het dikwels met een of meer hanka ("gesante") gesluit wat die sentrale punte van die vorige gedig hervat. Die ''hanka'' wat deur die 8de-eeuse digter Yamabe Akahito geskryf is, is so perfek ontwerp dat die chōka wat hulle voorafgaan soms onnodig lyk. Die versnyding en evokasie van hierdie gedigte, identies in vorm met die tanka, is baie na aan die ideale van die latere Japannese poësie. Die digters was beslis nie ongekultiveerde liedereskrywers wat in verwondering was oor die skoonheid van die natuur nie, ( 'n beeld wat dikwels deur sentimentele kritici geskilder word) maar hul emosies was sterker en meer direk uitgedruk as in die latere poësie. Die lyk van 'n onbekende reisiger, eerder as die val van die kersiebloeisels, het in Hitomaro 'n bewustheid van die onsekerheid van die menslike lewe wakker gemaak. Die Man'yōshū is uitsonderlik in die aantal gedigte wat buite die hof saamgestel is, hetsy deur grenswagte of persone met 'n nederige beroep. Miskien is sommige van hierdie gedigte eintlik geskryf deur hofgangers onder die dekmantel van gewone mense, maar die gebruik van dialekte en bekende beelde kontrasteer met die streng poëtiese diksie wat in die 10de eeu opgelê is. Die diversiteit van temas en poëtiese vorme onderskei ook die Man'yōshū van die meer gevestigde maar yl verse van latere tye. In '''Okura''' se bekende ''Dialoog oor Armoede'', byvoorbeeld, beskryf twee mans - een arm en die ander oneerlik - hul ongelukkige lot, waaruit blyk die kommer oor maatskaplike toestande; wat van die klassieke ''tanka'' afwesig sou wees. Okura se besoek aan China vroeg in die 8ste eeu, as lid van die Japannese ambassade, kan die invloed van Chinees in sy digkuns verduidelik. Sy gedigte word ook in baie gevalle voorafgegaan deur gedeeltes in Sjinees wat die omstandighede van die gedigte aandui of Boeddhistiese parallelle noem, Die Man'yōshū is getransskribeer in 'n byna pervers-ingewikkelde stelsel wat Sjinese karakters willekeurig gebruik, soms vir betekenis en soms vir klank. Die gebrek aan 'n geskikte handskrif het waarskynlik literêre produksie in Japan gedurende die [[Nara-tydperk]] belemmer. Die toenemende belangrikheid van Sjinese poësie as die teken van literêre vervulling in die howeling, kon dalk ook die ontwikkeling van die Japannese literatuur na sy eerste bloeitydperk in die Man'yōshū onderbreek het. Agtien Man'yōshū digters is verteenwoordig in die Kaifūsō versameling (751) , 'n poësiebundel in Sjinees wat deur lede van die hof saamgestel is. Hierdie gedigte is egter slegs 'n bietjie meer verklarend en oorspronklik as die gedigte van idees en beelde wat direk vanaf Sjina geleen is. Die samestelling van sulke poësie weerspieël die enorme prestige van die Chinese beskawing op daardie tydstip. == Klassieke literatuur: Heian periode (794-1185) == Die daarstelling van '''Heian-kyō''' (later bekend as [[Kioto|Kyōto]]) as die hoofstad van Japan was die begin van 'n periode van literêre briljantheid. Die vroegste geskrifte van die periode was egter almal geskryf in Chinees a.g.v. die deurlopende begeerte om die kultuur van die kontinent na te maak. Drie imperialisties gesteunde Chinese digbundels is geskryf tussen 814 en 827, en dit wou vir 'n tyd voorkom asof literatuur in Japannees uitgerangeer sou word tot 'n mindere posisie. Die mees luisterryke skrywer van Chinese verse, naamlik die 9de eeuse digter [[Sugawara Michizane]], het 'n finale glans aan hierdie periode van Chinese leerskap gegee deur sy erudisie en digterlike begaafdheid, maar sy weiering om na Sjina te vertrek toe hy die pos van ambassadeur aangebied is, op die gronde dat China niks meer gehad om Japan aan te bied of te leer nie, het 'n keerpunt daargestel in die reaksie tot Chinese invloed. === Digkuns === Die uitvinding van die Kana fonetiese lettergreep milieu, wat tradisioneel toegeskryf word aan die gevierde 9de eeuse ''Shingon'' priester en Sanskrit geleerde '''Kūkai''', het op enorme vlak die skryfkuns in Japannees gefasiliteer. Privaat versamelings van digkuns in ''Kana'' was gekompileer in circa 880, en in 905 is die [[Kokinshū]] ('n Versameling van Antieke en moderne gedigte), die eerste groot werk van kana literatuur, saamgestel deur die digter [[Ki Tsurayuki]] en andere. Hierdie digbundel bevat 1,111 gedigte wat verdeel is in 20 boeke en wat gerangskik word deur verskillende onderwerpe, insluitende 6 boeke van seisoenale gedigte, 5 boeke liefdesgedigte, en enkele boeke wat gewy is aan onderwerpe soos reis, roubeklaery, en gelukwense. Die twee voorwoorde is duidelik baie verskuldig aan die teorieë van digkuns, soos beskryf deur die samestellers van sulke Sjinese bundels soos die ''Shijing'' (“Klassieke gedigte”) en die ''Wen xuan'' (“Seleksies van Verfynde Literatuur”), maar die voorkeure wat die bundels uitdruk sou weldra deur die meeste ''Tanka'' digters gedeel word oor die komende 1000 jare. Die voorwoord deur Tsurayuki, die oudste werk van volgehoue prosa in Kana, vervat die omstandighede wat die mens tot die skryf van die digkuns beweeg. Tsurayuki het geglo dat melancholie of hartseer, of dit nou teweeggebring is deur 'n verandering in die seisoene of deur die beskouing van wit hare wat gereflekteer word in 'n spieël, 'n meer simpatieke bui verskaf het vir die skryf van poësie as die meer strenger emosies wat behandel is in die vroeër, pre-Kana bundel Man'yōshū. Die beste Tanka in die Kokinshū begeester die leser deur hul krag van persepsie en hul tonale prag, maar hierdie foutloos geworde miniature bevat egter nie die variëteit van die ''Man'yōshū'' nie. Vaardighede in die komposisie van Tanka het 'n bate geword in die verkryging van voordele en voorkeur in die Hof; en dit was ook essensieel vir 'n minnaar- wie se boodskappe aan sy minnares (wie vermoedelik nie Chinees kon lees nie- steeds die taal wat mans gebruik het in amptelike dokumente) dikwels bestaan het uit gedigte wat sy eie emosies beskryf of wat haar smeek om haar goedgesindheid. Tydens die periode het die ''Tanka'' amper die ''chōka'' heeltemal oorheers, die lengte waarvan onbepaald was, want die korter ''Tanka'' was meer gepas tot die minnaar of verliefde se billet-doux of tot kompetisies op voorgeskrewe temas. Vir die digters van die Kokinshū en later die Hoflike digbundels; was oorspronklikheid minder verkieslik as perfeksie van taal en toon. Die kritici, wat nie begerig was om nuwighede in effekte aan te prys nie, het afwyking van die standaard poëtiese diksie veroordeel- welke gevestig was deur die Kokinshū en bestaan het uit 2000 woorde - en het aangedring op absolute voldoening aan die poëtiese kodes wat aanvanklik geformuleer was in die 10de eeu. Alhoewel hierdie beperkinge die Japannese digkuns gered het van verval tot slegte smaak of vulgariteit, het hulle effektiewelik die digkuns verhoed om te ontwikkel vanuit die geykte, voorgeskrewe wyses van uitdrukking. Gevolglik kan slegs 'n kritikus met besondere vaardighede 'n tipiese Tanka van die 10de eeu onderskei van een van die 18de eeu. Die Kokinshū het die presedent geskep vir latere Hofdigbundels, en kennis van sy inhoud was onontbeerlik aan alle digters as 'n gids en bron van literêre verwysings. Liefdesgedigte okkupeer 'n prominente plek in die Kokinshū, maar die genot van liefde word selde gevier. In stede daarvan skryf digters in die hartseer milieu, soos beskryf in die voorwoord, en beskryf hulle die onsekerhede voor 'n ontmoeting met die geliefde, die pyn daarvan om uitmekaar te gaan, of die hartseer in die besef dat 'n verhouding beëindig is. Die onveranderlike perfeksie van diksie, onbelemmerd of onbevlek deur enige onbehorende pleidooie van die hart, mag mens somtyds laat twyfel oor die opregtheid van die digter. Die laaste stelling is egter nie waar van die groot ''Kokinshū'' digters van die 9de eeu (Ono Komachi, Lady Ise, Ariwara Narihira en Tsurayuki, insluitende die Boeddhistiese priesters wie vermoedelik vleeslike liefde vaarwel geroep het) nie, wie liefdesgedigte geskryf het tydens die Hoflike kompetisies, en dit is moeilik om enige verskil tussen sulke poësie en die poësie van die werklike minnaars en minnaresse op te merk. === Prosa === [[Ki Tsurayuki]], word benewens sy digwerk ook o.a. gevier vir sy [[Tosa nikki]] (936; Die Tosa Dagboek), naamlik die relaas van sy huiswaartse reis na ''Kyōto'' van die provinsie van ''Tosa'' waar hy diens gedoen het as goewerneur. Tsurayuki het sy dagboek in Japannees geskryf, alhoewel mans op daardie tydstip normaalweg hul dagboeke in Sjinees geskryf het. (miskien was dit ten einde verwyt te ontkom vir die aanwend van hierdie onmanlike styl dat hy voorgegee het dat 'n vrou in die goewerneur se geselskap die outeur was) Gebeure van die reis word afgewissel met die gedigte wat gekomponeer was op verskillende geleenthede. Die werk is vernaam hartroerend oor die herhaalde, tog gedempte, verwysings na die dood van Tsurayuki se dogter in Tosa. [[Tosa nikki]] is die vroegste voorbeeld van 'n literêre dagboek. Alhoewel Tsurayuki voorgegee het dat dit geskryf was deur 'n vrou, was die meeste van die latere Heian dagboekhouers wat in Japannees geskryf het hofdames; hul skrywes sluit sommige van die uitsonderlike meesterstukke van die literatuur in. [[Kagerō nikki]] (Die Gossamer Jare) beskryf die lewe tussen 954 en 974 van die tweede vrou van ''Fujiwara Kaneie'', 'n prominente hofbeampte. Die eerste volume van Kagerō nikki , geskryf lank na die gebeure, is geskryf in die styl van 'n outobiografiese roman; en die outeur bieg selfs dat haar herinneringe waarskynlik gekleur is deur fiksie. Die volgende twee volumes is meer soos 'n werklike dagboek, met sommige inskrywings war klaarblyklik gemaak is op die dae soos aangewys. Die skrywer (slegs bekend as "die moeder van Michitsuna"), met vele aanduidings van selfbejammering, beskryf haar ongelukkige lewe met haar eggenoot. Sy het klaarblyklik aangeneem dat lesers sal simpatiseer met haar, en dit is wel dikwels die geval, alhoewel haar selfgesentreerde en inhalige klagtes nie as innemend voorkom nie. In een passasie waarin sy spog oor die dood van 'n mededinger se kind, werk haar obsessie met haar eie smarte tot haar nadeel. Tog is haar joernaal besonders vertederend en innemend juis omdat die outeur eksklusief op universeel, algemeen herkenbare emosies fokus, en die details van die Hoflewe, wat die mans heeltemal geabsorbeer het, uitlaat. Ander dagboeke van die periode sluit die anekdotiese [[Murasaki Shikibu nikki]] (“Die dagboek van Murasaki Shikibu”) in, wat eensklaps 'n absorberende literêre werk is asook 'n bron van inligting oor die Hoflewe; welke hoflewe die outeur (''Murasaki Shikibu'') op meer romantiese wyse beskryf het in haar meesterstuk [[Genji monogatari]] (c. 1010; "[[Die Verhaal van Genji]]") en in [[Izumi Shikibu nikki]] ("Die dagboek van Izumi Shikibu"), wat minder 'n dagboek is, as 'n kortverhaal wat versier is met digwerk. Hierdie dagboeke is wat betref inhoud en vorm nou verwant aan die [[uta monogatari]] (“digterlike verhale”) wat later in die 10de eeu voorgekom het as 'n literêre genre. [[Ise monogatari]] (c. 980; ''verhale van Ise'') bestaan uit 143 episodes, wat elk een of meer gedigte bevat asook 'n verduideliking in prosa van die omstandighede van elke komposisie. Die bondigheid en dikwelse dubbelsinnigheid van die Tanka het aanleiding gegee tot 'n behoefte vir sulke verduidelikings. Wanneer hierdie verduidelikings uitgebreid geraak het of (soos die geval is met ''Ise monogatari'') geïnterpreteer is as biografiese inligting oor een digter (Ariwara Narihira), het hulle die gebied van die fiksie betree. Saam met die digterlike verhale was daar werke van godsdienstige of denkbeeldige inspirasie wat terugdateer het tot [[Nihon ryōiki]] (822) , 'n oproep van Boeddhistiese wonderwerke in Japan wat saamgestel is deur die priester ''Kyōkai''. Priesters het waarskynlik hierdie stories gebruik (wat in Sjinees geskryf was) as 'n bron van preke, met die bedoeling om gewone Japannese, wat nie kon lees nie) te oortuig dat hulle voorbeeldige lewens moes lei indien hulle nie in die Hel wou ly op grond van hulle aardse sondes nie. Daar is geensins sulke didaktiese bedoelings in [[Taketori monogatari]] te bespeur (10de eeu) nie; welke 'n feeverhaal is oor 'n prinses wat van die maan af kom om op Aarde te woon in die huis van 'n nederige bamboessnyer. Die verskeie toetse wat sy op haar minnaars toepas, fantasiegedrewe soos hulle is, word op humoristiese en realistiese wyse beskryf. Die eerste omslagtige fiksiewerk in Japannees, [[Utsubo monogatari]] (“Die verhaal van die Hol Boom”), was klaarblyklik geskryf tussen 970 en 983, alhoewel die laaste hoofstuk later geskryf kon gewees het. Hierdie ongelyke, moeilik verteerbare werk, is van belang hoofsaaklik as 'n samestelling van elemente wat betref die digterlike verhale en sprokies, en dit bevat 986 tanka, en die episodes daarvan wissel van vroeë realisme tot pure fantasie. Die kontras tussen hierdie rowwe werk en die sublieme ''Genji monogatari'' is oorweldigend. Miskien kan die verskil ten beste verduidelik word in terme van die feministiese tradisies van skryf, wat veral benadruk word deur die dagboeke, welke Murasaki Shikibu in staat gestel het om dieptes in haar karakters op te diep waarvan die manlike outeur van ''Utsubo monogatari'' nie in staat tot was nie. Die [[Genji monogatari]] is die fynste en beste werk van nie slegs die ''Heian'' periode nie, maar van alle Japannese literatuur, en kan met selfversekering en sonder aarseling die eerste belangrike roman genoem word wat geskryf is op enige plek in die wêreld. Genji monogatari was 'n werk van ''mono no aware'' (“'n sensitiwiteit tot dinge”) vernoem na die groot 18de eeuse literêre geleerde [[Motoori Norinaga]]. Die held van die verhaal, Prins Genji, is nie opmerklik vir sy dapperheid of sy talente as staatsman nie, maar as 'n onverbeterlike minnaar wat sensitief is tot elk van die vele vrouens wat hy verower. Die storie is verwant in terme van die opeenvolgende vrouens wat Genji liefhet, en elkeen van hulle roep 'n verskillende reaksie van hierdie komplekse man op. Die laaste derde van die roman wat die wêreld beskryf na Genji se dood, is donkerder in toon, en die hooffigure, alhoewel steeds indrukwekkend, kom voor as blote fragmentasies van die ewekansige Genji. Genji monogatari was 'n onmiddellike sukses. Die outeur van die vertederende [[Sarashina nikki]] (middel 11de eeu; “Sarashina Dagboek”) beskryf daarin hoe sy as 'n meisie daarna verlang het om die hoofstad te besoek sodat sy kans kan hê om die gehele werk (wat 10 jaar vroeër voltooi is)te lees. Werke van imitasie wat gebaseer is op Genji monogatari, en veral die laaste derde daarvan, is vir eeue daarna geskryf, wat die fiksie wat deur die Hofbeskawing geskryf is teruggehou het. [[Makura no sōshi]] (c. 1000) is 'n ander meesterstuk van die Heian periode wat in dieselfde asem as Genji monogatari genoem kan word. Japannese kritici het dikwels onderskei tussen die ''aware'' van Genji monogatari en die ''okashi'' van Makura no sōshi. Aware beteken sensitiwiteit tot die tragiese implikasies van 'n oomblik of gebaar, en okashi die komiese ondertone van dieselfde moment of gebaar. 'n Minnaar se vertrek by dagbreek het baie wispelturige gedagtes ontlok of opgeroep in Genji monogatari, maar in Makura no sōshi van ''Sei Shōnagon'' was daar op gewetenlose wyse gekonsentreer op die minnaar se lomp en onhandige vertrek en die minnares se irritasie daarmee. Dat Murasaki Shikibu se aware teruggevoer kan word na latere literêre sensitiwiteit, het altyd die literatuur gemerk van enige skrywer wat geskryf het in die aristokratiese styl- maar Sei Shōnagon se skerpsinnigheid het aan die Heian Hof alleen behoort. Die Heian-hof beskawing het sy hoogtepunt bereik teen die middel van die 11de eeu, maar dit het nie ingeplof vir 'n verdere 100 jaar nie. Lank nadat die periode se politiese mag oorgeneem was deur militariste, het die Hof nog steeds sy prestige behou as die fondament van kultuur. In die 12de eeue het literêre werke wat tot 'n gans heel verskillende tradisie behoort begin opgang maak. [[Konjaku monogatari]] (vroeg 12de eeu), 'n massiewe versameling godsdienstige verhale en volksverhale wat verkry is van nie slegs die Japannese landelike gebiede nie, maar ook van Indiese en Sjinese bronne, het elemente beskryf van die beskawing wat nooit behandel was in die Hofromans nie. Hierdie verhale, alhoewel kru en rof geskryf, het indrukke verskaf van hoe die gewone mense gepraat en opgetree het in 'n era wat gekenmerk is deur oorlogvoering en nuwe godsdienstige bewegings. Die versameling volksliedere; Ryōjin hishō, saamgestel in 1179 [[Keiser Go-Shirakawa]], dui die vitaliteit van hierdie ontluikende populêre kultuur aan; selfs toe die aristokratiese beskawing bedreig was deur vernietiging. == Middeleeuse literatuur: Kamakura, Muromachi, en Azuchi-Momoyama periodes (1192–1600) == ===== Kamakura periode (1192-1333) ===== Die oorlogvoering van die 12de eeu het die Samurai tot 'n onbetwyfelbare en onaanvegbare magsposisie gehef. Hulle nuwe regime was gebaseer op dissipline. Alhoewel die Samurai respek getoon het vir die ou kultuur (sommige van hulle het selfs Tanka komposisie saam met die Kyōto meesters gestudeer) was die hoofstad na [[Kamakura]] geskuif. Die verlaagde posisie van vroue onder hierdie feodale regering kan miskien die merkbare vermindering verduidelik in die belangrikheid van geskrifte deur hofdames. Daar was inderdaad skaars 'n vroueskrywer van onderskeiding tussen die 13de en 19de eeue. die hofdigters het egter produktief gebly. 15 ryksgeborgde digbundels was voltooi tussen 1188 en 1439, en die meeste van die tanka het die stereotipes wat gevestig was in vroeëre periodes gevolg. Die beste van die latere digbundels, die [[Shin kokinshū]] (circa 1205), was onder andere gekompileer deur ''Fujiware Sadaie'', of [[Teika]], en word deur baie beskou as die grootste prestasie in tanka komposisie. Die titel van die digbundel-"die nuwe Kokinshū"-dui die selfvertroue van die samestellers aan dat die digters daarin verteenwoordig waardige opvolgers was van daardie digters in die 905 versameling. Die ge-verteenwoordigde digters sluit in (behalwe natuurlik vir die Groot [[Teika]] homself) Teika se vader, ''Fujiwara Toshinari'' (Fujiwara Shunzei); die priester Saigyō; en die voormalige [[Keiser Go-Toba]]. Hierdie digters het verby die sigbare wêreld gekyk vir simboliese betekenisse. Die briljante kleure van landskappe gevul met bloeisels of rooi-wordende blare, het plek gemaak vir monochrome skilderye; die digter; pleks van om te tob oor die plesier of die smart en hartseer van 'n ondervinding, het binne in dit 'n dieper betekenis gesoek wat hy kon aanvoel, maar nie te volle kon uitdruk nie. Die smake van Teika het veral Japannese digterlikheid oorheers, te wyte nie net aan sy gedigte en essays op gedigte nie, maar te wyte aan sy keuses van die werke van die werke van die verlede wat die meeste geskik was vir bewaring. Aan Teika word ook 'n roman toegedeel naamlik, [[Matsura no miya monogatari]] (“Die verhaal van Sumiyoshi Matsura"). Alhoewel dit onvoltooid is en op 'n onhandige wyse gekonstrueer is, bly die roman se droomagtige atmosfeer, met ondertone van Teika se digwerk, in die gedagtes. Drome van die verlede was inderdaad die toevlug van die middeleeuse romansiers wat hulle taal gebaseer het op die Genji monogatari, (alhoewel dit nou argaïes is) en het die romansiers hulle temas en karakters van die Heian meesterstukke geleen. Verhale oor bose stiefmoeders kom redelik algemeen voor. Miskien het die skrywers, in die proses van die kontrastering van hul verwaarlosing teenoor die legendariese Heian howelinge, hulself geïdentifiseer met die verwaarloosde stiefdogters- en die tipiese gelukkige eindes van sulke stories. Die stiefdogter in Sumiyoshi Monogatari is bv. getroud met 'n magtige staatsman, en die vernedering van haar haar bose stiefmoeder mag dalk die verwerkliking van haar eie drome gewees het. Verskeie dagboeke beskryf reise tussen Kyōto en die shogun se hoofstad in Kamakura. Howelinge het dikwels hierdie lang reis onderneem ten einde eise in te stel in regsgedinge, en hulle het hul indrukke langs die pad in die tipiese mengsel van prosa en poësie opgeneem. [[Izayoi nikki]] ("Dagboek van die Kwynende Maan") vertel van 'n reis wat onderneem was in 1277 deur die non Abutsu. 'n Latere outobiografiese werk wat ook uitvoerige beskrywings van reis bevat is die uitstekende [[Towazu-gatari]] (c. 1307, "'n Storie waarvoor niemand gevra het nie"). Die "Die Bekentenisse van dame Nijō" deur Dame Nijō, 'n werk wat eers ontdek was in 1940, verskaf 'n laaste oomblik van glorie aan die lang tradisie van introspektiewe skryfwerke deur vrouehowelinge. Alhoewel hierdie geskrifte met hul aristokratiese styl baie van die Heian literatuur behou en preserveer, het werke van 'n anderse karakter self meer prominent geword in die middeleeuse tydperk. Daar is baie versamelings van Boeddhistiese en gewilde verhale, waarvan die mees genotvolle die '''Uji shūis monogatari'''("'n Versameling verhale van Uji") is. Dit is 'n versameling of kompilasie van bondige verhale wat oor 'n tydperk van jare gemaak is. Alhoewel die gebeure daarin beskryf dikwels soortgelyk is aan die wat gevind word in ''Konjaku monogatari'', word hulle vertel met aansienlik meer literêre vaardigheid. 'n Selfs meer kenmerkende literêre genre van die tydperk is die ''gunki monogatari'', of oorlogsverhaal. Die mees bekendste hiervan is [[Heike monogatari]]("Die verhaal van die Heike"). Dit was blykbaar die eerste keer aan die hof geskryf in omtrent 1220, waarskynlik deur 'n adellike wat sy bronne gekry het van die vertellings wat geresiteer is deur priesters, naamlik van die oorlog tussen die ''Taira'' (Heike) en die ''Minamoto'' (Genji) families in die voorafgaande eeu. Die gevierde openingslyne van die werk,'n deklarasie van die verganklikheid van all dinge, konstateer ook die hooftema, naamlik die opkoms en val van die Taira familie. Die teks, klaarblyklik eers geskryf in drie boeke, was later met verloop van tyd uitgebrei is tot twaalf. Dit was 'n gevolg van die resitasie v/d werk; met verbeteringe of improvisasies wat deur vermaaklikheidspriesters gemaak was. Hierdie woordelikse of mondelinge oorlewering kan dalk nie slegs die ongewoon groot tekstuele weergawes verduidelik nie, maar ook die eksepsionele musikale en dramatiese styl van die werk. Anders as die Heian romansiers, wie selde woorde van Sjinese oorsprong toegelaat het in hul werke, het die resiteerders van die Heike monogatari die kontrasterende klanke van die ingevoerde woorde gebruik ten einde te produseer wat al genoem is die groot klassieke werk van die Japannese styl. Alhoewel die werk ietwat ongelyk is, met luisterryke tonele wat gevolg word deur oninteressante passasies waarin die verteller of narrator klem plaas op die feitelike akkuraatheid van sy bronne, is dit ten minste met tussenposes briljant, en voorsien dit baie latere romansiers en dramatiste met karakters en insidente vir hul werke. Heike monogatari was geensins die vroegste literêre werk wat oorlogvoering beskryf het nie, en ander geskrifte, meestal geskiedkundig wat inhoud betref, was geseën met literêre eienskappe wat ongewoon is in soortgelyke Westerse werke. '''Ōkagami''' (c. 1120?; “Die Groot Spieël”), was die bekendste vir die "spieëls" van die Japannese geskiedenis, en het ongetwyfeld die komposisie van die Heike monogatari beïnvloed, veral wat betref sy moralistiese toon. ''Hōgen monogatari'' en ''Heiji monogatari'' bevat oorlogvoering wat die gebeure wat in Heike monogatari beskryf word voorafgaan maar wat waarskynlik ietwat later geskryf was. Daar is deur die middeleeuse tydperk volgehou daarmee om oorlogsverhale te komponeer. Die ''Taiheiki'' ("Kroniek van die Groot Vrede") dek byvoorbeeld omtrent 50 jaar. Dit begin in 1318 wanneer die keiser ''Go-Daigo'' die troon bestyg. Alhoewel dit bewonder word as 'n klassieke werk deur generasies van Japannese, bevat dit vergelykend gesien, min aantrekkingskrag vir Westerse lesers, heel waarskynlik omdat so min van die figure van die verhaal "lewendig word". Die karakters word op meer kleurryke wyse beskryf in twee geskiedkundige romans van die middel na laat 14de eeu naamlik: ''Soga monogatari'', 'n vertelling van die vendetta wat uitgevoer word deur die Soga broers; en Gikeiki ("Kroniek van Gikei") wat die lewe beskryf van die krygsman Minamoto Yoshitsune. Alhoewel dit nie kunstig geskryf was nie, het hierdie portrette die verbeelding van die Japannese aangegryp, en die karakters se wedervaringe is steeds prominent op die Kabuki verhoog. 'n Ander belangrike variëteit van middeleeuse literatuur was die reflektiewe essays van Boeddhistiese priesters. '''Hōjō-ki''' (1212; "Die Tien voet vierkante Gehug") deur ''Kamo Chōmei'' is 'n verhaal van 'n kluisenaar se beskrywing van sy ontnugtering met die wêreld en sy vreedsame vestiging op 'n eensame plekkie. Die elegaiëse prag van die taal v/d verhaal gee die werk, bondig en kort soos dit is, the waardigheid van 'n klassieke werk. Chōmei was ook 'n uitgelese digter, en sy essay, '''Mumyōshō''' (c. 1210–12; “Naamlose Notas”) is miskien die fynste en beste voorbeeld van tradisionele Japannese digterlike kritiek. 'n Latere priester, Yoshida Kenkō, (wat geskryf het gedurende die dae van oorlog, onluste, onrus en oproerigheid wat 'n einde gebring het aan die ''Kamakura-''shogunaat in 1333, en die vlugtige herinstelling of restorasie van die keiserlike gesag onder die ''Keiser Go-Daigo'' van 1333 tot 1335, asook die instelling van die ''Ashikaga'' shogunaat in 1338) verwys skaars na die onrus en beroering van die tye in sy meesterstuk '''Tsurezuregusa''' (c. 1330; "Essays in verveligheid"); in plaas daarvan werp hy sy blik op nostalgiese wyse terug na die gelukkiger dae van die verlede. Kenkō se astetiese oordele, dikwels gebaseer op 'n "hierdie-wêreldse" bewustheid-wat raar is in 'n Boeddhistiese priester-, was veral gewild, en dan veral na die 17de eeu, toe die Tsurezuregusa wyd gelees was. ===== Die Muromachi (1338–1573) en Azuchi-Momoyama (1574–1600) periodes ===== In die 15de eeu het 'n poëtiese vorm van veelvuldige outeurskap die tanka vervang as die verkose medium van die leidende digters. Renga (gekoppelde vers) het begin as die komposisie van 'n enkele tanka deur twee persone, en was 'n populêre tydverdryf, selfs in verafgeleë, landelike areas. Een persoon sou die eerste drie lyne van 'n tanka skryf, en dikwels teenstrydighede daarin inwerk ten einde dit harder te maak vir die tweede persoon om die gedig te voltooi sodat dit verstaanbaar daaruitsien. Stelselmatig het renga versprei na die hofdigters toe, wat die artistieke moontlikhede van hierdie afleiding ingesien het en "kodes" opgetrek het wat bedoel was om renga as 'n kunsvorm daar te stel. Hierdie kodes het die meesterstukke van die 15de eeu moontlik gemaak, maar hul aandrang op formaliteite (bv. hoe dikwels 'n "skakel" oor die Maan mag verskyn in 100 skakels en welke skakels moet eindig met 'n selfstandige naamwoord en welke mag eindig met 'n werkwoord) het die varsheid en robuustheid van die vroeë renga verwater of verdun, terwyl die renga self 'n reaksie was op die oormatige formaliteit van die tanka. Nietemin is die renga van die 15de eeuse meester Sōgi en sy assosiate uniek in hul skuiwende liriese impulse, en hulle bewegings van skakel na skakel soos opeenvolgende oomblikke van 'n landskap wat gesien word van 'n boot, wat die illusie vermy dat die geheel uitgedink was in die gedagtes van een persoon. Terwyl die kortverhale van die 15de en 16de eeu, wat oor die algemeen bekend staan as ''otogi-zōshi'', van aansienlike geskiedkundige belang is, kan dit nie gesê word dat dit van hoë literêre waarde is nie. Sommige is kyk terug na die wêreld van die Heian Hof, terwyl andere volksmateriaal of elemente van die wonderbaarlike bevat wat dalk ingesluit kon gewees het ten einde skaars geletterde lesers se aandag te trek. Belowende verhale word soms geruïneer deur absurditeite voordat hulle klaar is, maar selfs die minder suksesvolle verhale voorsien kosbare kykies van 'n beskawing wat, alhoewel dit geteister word deur oorlogvoering, die moontlikheid van welkome verandering geniet het. Die verhale is anoniem, maar die outeurs was blykbaar beide howeling en Boeddhistiese priesters. Ongetwyfeld was die beste literêre werke van die 15de eeu die Noh dramas, veral die deur ''Zeami''. Hulle was geskryf in pragtige digterlikheid, (en word dikwels vergelyk met “brokaat” vanweë die ryk patroon wat geskep word deur verwysings na digkuns van die verlede) en was voorsien van 'n struktuur wat op eerste oogopslag ekonomies en vry voorkom. Baie het as onderwerp die Boeddhistiese sonde van gehegtheid -die onvermoë om sy lewe in hierdie wêreld te vergeet, voorkom dat 'n dooie man verlossing kry en dwing hom om weer en weer te verskyn as 'n gees ten einde die geweld en passie van sy vorige bestaan te herleef-. Slegs gebed en afstanddoening kan vir hom vry maak. ''Zeami'' se verhandelinge op die kuns van ''Noh'' vertoon wonderbaarlike bewustheid. Sy gekonstateerde doelwitte was dramatiese oortuiging en realiteit, maar hierdie ideale het vir hom "ultimate" beteken, en nie oppervlakkige realisme nie. Dit is waar dat sekere ''Noh'' spele min simboliese of bonatuurlike inhoud besit, maar, in 'n tipiese program van vyf Noh spele, is die sentrale elemente hoogs poëties en ontwykende meesterstukke wat 'n wêreld suggereer wat onsigbaar is vir die oog, maar deur die akteurs opgeroep kan word deur die prag van beweging en spraak. Ongelukkigheid oor 'n wêreld wat geskeur is deur wanorde kom daartoe gelei het dat skrywers in hul werke sekere waarhede voorgestel het wat te diepliggend was vir woorde. Dit was blykbaar die betekenis van yūgen (“misterie en diepte”) , naamlik die ideaal van ''Noh''. Parallelle ontwikkelings het voorgekom in die tee seremonie, die landskap tuin en monochrome skilderwerk, alles kuns wat simboliseer eerder as om te konstateer. == Literatuur gedurende die Tokugawa periode (1603–1867) == Die herstel van vrede en die unifikasie van Japan was behaal in die vroeë 17de eeu, en vir 'n geraamde 250 jare het die Japannese amper ononderbroke vrede beleef. Gedurende die eerste helfte van die Tokugawa tydgleuf het die stede van [[Kyōto]] en [[Ōsaka]] kulturele aktiwiteite oorheers, maar van 1770 het Edo (die moderne Tokio) begin oorheers wat kulturele sake betref. Van die middel 1630's na die vroeë 1850's was Japan geslote deur 'n dekreet van die regering van kontak met die buitelandse wêreld. Aanvanklik het hierdie isolasie die ontwikkeling van inheemse literatuurvorms aangemoedig, maar uiteindelik, in die letterlike afwesigheid van enige invloede van oorsee, het die Japannese literatuur provinsiaals begin raak. Die aanneming van die drukkuns in die vroeë 17de eeu het 'n populêre literatuur-bedryf moontlik gemaak. Die Japannese het die kuns van drukwerk reeds vanaf ten minste die 8ste eeu geken, maar het dit uitsluitlik vir Boeddhistiese skrywes gereserveer. Die Japannese klassieke werke het slegs in manuskrip vorm bestaan. Dit is moontlik dat die aanvraag na afskrifte van literêre werke so klein was dat dit bevredig kon word met manuskripte, so duur as wat dit was; of miskien het estetiese oorwegings gemaak dat die Japannese manuskripte in pragtige [[Kalligrafie]] verkies het, welke somtyds versier was met illustrasies. Wat ook al die geval was, dit was nie tot 1591 dat 'n nie-godsdienstige boek gedruk was nie. Omtrent dieselfde tyd, het Portugese sendelinge in [[Nagasaki]] boeke in die [[Romeinse alfabet]] begin druk. In 1593, in die na-loop van die Japannese inval van Korea, was 'n [[Drukpers]] met bewegende dele as 'n geskenk aan keiser Go-Yōzei gestuur. Die drukkuns het gou ontwikkel in 'n stokperdjie of spandabelrigheid van die rykes, en baie voorbeelde van Japannese literatuur het begin om in klein uitgawes te verskyn. Kommersiële publikasie het in 1609 begin; en teen die 1620's was selfs werke van mindere literêre waarde gedruk vir 'n publiek wat gretig was vir nuwe boeke. ===== Die vroeë Tokugawa periode (1603–c. 1770) ===== Die digkuns het baie veranderinge ondergaan gedurende die vroeë deel van die Tokugawa periode. Die hofdigters het uit die staanspoor jaloers gewaak oor hul alleenreg oor die ''tanka'', maar op geleidelike wyse het ander mans-baie van hulle sogenaamde '''kokugakusha''' ("kenners van nasionale geleerdheid") -die koers van tanka komposisie verander deur te poog om die vorm en krag van die tanka te herstel deur die terugbring van die Man'yōshū. Die beste van die ''waka'' digters wat in die hoftradisie geskryf het was ''Kagawa Kageki''. Hy was 'n digter van buitengewone vaardigheid, alhoewel dit minder waarskynlik is dat sy werk 'n indruk sal maak op moderne lesers as die onkonvensionele '''Ōkuma Kotomichi''' of '''Tachibana Akemi''', wat beide gedurende die eerste jaar van die Meiji era in 1868 beswyk het. Die hoofontwikkeling in die poësie gedurende die Tokugawa shogunaat was die opkoms van die ''haiku'' as 'n belangrike digvorm. Hierdie besonders bondige vorm(17 lettergrepe wat rangskik is in lyne van 5,7 en 5 lettergrepe) het sy oorsprong gehad in die ''hokku'', of openingsvers van 'n ''renga'' volgorde, wat in sy drie lyne melding moes maak van die seisoen, die tyd van die dag, die dominante eienskappe van die landskap, en so aan-wat dit amper 'n onafhanklike gedig gemaak het. Die hokku het later in die 19de eeu bekend geword as die haiku-toe dit heeltemal ontneem was van sy oorspronklike funksie as die openingsverse van 'n volgorde van verse. Selfs die 17de eeuse ''hokku'' word vandag gewoonlik (en verkeerdelik) [[haikoe]] genoem. Die ''haika no renga'' of komiese renga , was in die 16de eeu gekomponeer ten einde te dien as 'n wyse van ontspanning na 'n aand van ernstige renga komposisie, en sodoende is teruggekeer na die oorspronklike sosiale eerder as literêre doel, wat betref die maak van gekoppelde vers. Soos dikwels die geval is in [[Japan]] , is daar egter 'n nuwe kunsvorm gebore-wat gekodifiseer en respektabel gemaak is deur praktisyns van die ouer kunsvorm, dikwels ten nadeel van die nuwe vorm se varsheid en lewendigheid- as reaksie teen die remmende praktyke van 'n ouer kunsvorm. ''Matsunaga Teitoku'', 'n konvensionele 17de eeuse digter van tanka en renga wat die ou tradisies aangehang het, het amper ten spyte van homself, en grootliks as gevolg van druk van sy begeesterde en begerige dissipels- die leier van die nuwe beweging in komiese vers geword. Teitoku het waardigheid na die komiese ''renga'' vorm gebring, en dit 'n veeleisende medium gemaak-eerder as 'n "in die oomblik" tipe vers. Sy ''haikai'' was onderskeibaar van ernstige ''renga'' nie deur hul komiese in- wording nie, maar deur die teenwoordigheid van 'n ''haigon''-'n woord van Sjinese of onlangse oorsprong wat nie normaalweg verdra is in klassiek vers nie. Daar het egter onvermydelik 'n reaksie teen Teitoku se [[formalisme]] ontstaan. Die digters van die ''Danrin''skool, met ''Nishiyama Sōin'' en ''Saikaku'' as die leiers daarvan, het daarop aangedring dat dit sinloos was om maande, indien nie jare nie, te mors in die perfek-making van 'n volgorde van 100 verse. Hulle ideaal was die daarstelling van impromptu en vinnige komposisies, en hulle verse-wat oor die algemeen gebore en getooi was in die volksmond-was bedoel om vir 'n oomblik te amuseer, eerder as om vir alle tye te oorleef. ''Saikaku''het veral uitgeblink in die enkele komposisie van uitgebreide volgordes. In 1684 het hy 'n ongelooflike totaal van 23,500 verse in 'n enkele dag en nag gekomponeer-te vinnig vir skrifgeleerdes om meer te doen as om die aantal verse te tel. Bashō het die ''haiku'' vervolmaak na 'n vorm wat die vermoë gehad het om poësie van die hoogste kwaliteit oor te dra. Nadat Bashō 'n vakleerlingskap ondergaan het in beide die ''Teitoku' en ''Danrin'' skole, het hy sy eie skool gestig en daarop aangedring dat ''haiku'' beide 'n persepsie van 'n ewige waarheid en 'n aktuele element moet bevat; en sodoende is die karakteristieke eienskappe van die twee skole gekombineer. Ten spyte van hul kortstondigheid stel Bashō se haiku dikwels by wyse van die daarstelling van die bietjie essensiële elemente die hele wêreld voor waarvan af hulle gekonsipieer is. Die leser moet deelneem in die skepping van die gedig. Bashō se bekendste werke is reisjoernale wat deurspek is met sy poesie. Van hierdie is sy "Oku no hosomichi" (1694) miskien die gewildste en mees gevierde werk van Tokugawa literatuur. Die algemene naam vir die prosa wat tussen 1600 en 1682 geskryf is , is ''kana-zōshi'', of “kana boeke”. Die naam is oorspronklik gebruik om populêre skrywes in die Japannese "lettergrepige milieu" te onderskei van "meer geleerde" werke in Sjinees. Die genre het nie slegs fiksie behels nie maar ook werk van 'n byna geskiedkundige aard, sowel as vrome literatuur; boeke wat praktiese of pragmatiese inligting bevat het; gidsboeke; evaluerings van courtisane en akteurs, en lukrake opstelle. Slegs een skrywer van onderskeid word geassosieer met die ''kana-zōshi—Asai Ryōi'', naamlik 'n samurai wat die eerste populêre en professionele skrywer in Japannese geskiedenis geword het. Te danke aan die ontwikkeling van relatief goedkoop metodes om werke te druk en 'n opmerklike vermeerdering in die lesende publiek, was Ryōi daartoe in staat gestel om 'n bestaan as 'n skrywer te maak. Alhoewel sommige van sy werke Boeddhisties van aard is, het hy in 'n eenvoudige styl geskryf, hoofsaaklik in ''kana''. Sy mees bekendste roman, ''Ukiyo monogatari'' (circa 1661) is wat beide sy tegniek en narratief betref ietwat primitief, maar onder die masker van ligsinnigheid het Ryōi gepoog om die swaarkry van 'n samelewing te behandel waar die amptelike Confuciaanse filosofie verskriklike ongelykhede verbloem het. Die eerste belangrike romansier van die nuwe era was Saikaku. Sommige Japannese kritici stel hom wat betref die Japannese literatuur slegs ondergeskik aan ''Murasaki Shikibu'', naamlik die skrywer van die ''Verhaal van Genji''. Saikaku se werke is dienooreenkomstig geredigeer met die sorg wat slegs groot klassieke werke beskore is. Sulke aandag en sorg sou Saikaku sekerlik verras het; sy fiksie was dan afgehaas teen byna die spoed waarteen die komiese renga geskryf is, met min of geen oorweging vir die oordele van die nageslag. Sy eerste roman, ''Kōshoku ichidai otoko'' (1682), was rigtinggewend wat die Japannese fiksie genre betref. Die titel self het sterk erotiese ondertone gehad. Die plot van die verhaal beskryf avonture van een man, te wete van sy vele opstelle oor liefde-maak as 'n kind van sewe tot sy besluit op die ouderdom van sestig om per seilboot te vaar na 'n eiland waarvan slegs vrouens die inwoners van was. Die gelisensieerde prostitusiekwartiere wat in verskeie Japannese stede deur die Tokugawa regering gestig is (ten spyte van die regering se oënskynlike toegewydheid aan Confuciaanse moraliteit) , ten einde die samurai wat buite beheer was te help beheer deur die tap van hul energieë; het 'n sleutel tot die nuwe kultuur geword. Deskundigheid in die gebruike van die bordele was geoordeel as sou dit die merk van 'n man van die wereld wees. Die ou term ''ukiyo'', wat voorheen die "treurige wêreld" van Boeddhistiese verhale beteken het, is nou gebruik om sy homoniem aan te merk; d.i. die "drywende wêreld" van plesier. Laasgenoemde was die gekose wêreld van Saikaku se held, ''Yonosuke'', wie die emblematiese figuur van die era geword het. Saikaku se meesterstuk ''Kōshoku gonin onna'' (1686), beskryf die liefdes van vrouens van die besigheidsklas eerder as prostitute. Dit was die eerste keer dat daar sulke aandag aan vrouens van die klas gegee is. In ander werke het hy-somtyds met humor en somtyds met bitterheid-die stryd van sakemanne om fortuine te maak beskryf. Sy kombinasie van 'n skitterende styl gemeng met egte, deernisvolle simpatie vir die karakters; het sy verhale-wat op die grens gehuiwer het van pornografiese lektuur-gelig na die van hoë kuns. Saikaku was 'n sentrale figuur in die renaissance van die literatuur van die laat 17de eeu. Die naam ''Genroku'' ('n naam wat die era van 1688 tot 1704 aandui) word dikwels gebruik in karakteristieke kunsprodukte: skilderye en afdrukke van die ukiyo-e (“prente van die drywende wêreld"”) styl; ukiyo-zōshi (“verhale van die drywende wêreld”); Kabuki; jōruri, of poppeteater; en haiku poësie. Anders as sy voorgangers, het hierdie kultuur moderniteit bo konformiteit aan die antieke tradisies aangeprys. Derhalwe was jy op datum en aktueel indien jy kennis gedra het van "die drywende wêreld" ,gedeel het in die nuutste modes, en genot gevind het in die oomblik eerder as die ewige waarhede van ''Noh'' toneelstukke of middeleeuse poësie. 'n Ander, donkerder sy van ''Genroku'' kultuur word ten toon gestel in Saikaku se laat werke; met hulle beskrywings van die desperaathede waartoe mense hul wend ten einde hulle rekeninge te kan betaal. Saikaku het selde simpatie gewys vir die prostitute wat hy beskryf het, maar die hoof dramaturg van die era, ''Chikamatsu Monzaemon'', het van sy beste toneelstukke geskryf oor ongelukkige vroue wat deur armoede gedwing is om hulself te prostitueer-wie se enigste verligting van die ongure wêreld waarin hul gedwing is-gekom het wanneer hulle by hulle minnaars aangesluit het in dubbele selfmoord. In die wêreld van sakemense wat deur Chikamatsu behandel is, dryf 'n gebrek aan geld, eerder as die kosmiese smarte van die Noh toneelstukke, die mans tot die dood saam met die prostitute wat hulle liefgehad het, maar nie kon bekostig nie. ''Chikamatsu'' het die meeste van sy toneelstukke vir die poppeteater geskryf; welke genre in die 18de eeu meer gewild was as ''Kabuki''. Sy toneelstukke kan breedweg in twee kategorieë verdeel word naamlik; die wat gebaseer is, hoe los dan ook al, op geskiedkundige feite of legendes, en daardie wat met kontemporêre lewe handel. Die plaaslike toneelstukke word hoër geag deur kritici omdat hulle die bombasme en fantasmagoriese tentoonstellings van heroïsme vermy wat die geskiedkundige dramas kenmerk, maar die laasgenoemde wat aangepas is vir kabuki teater, is uitstekende voertuie vir akteurs. Die hoof dramas van die poppeteater was nie deur Chikamatsu geskryf nie maar deur sy opvolgers. Sy toneelstukke het ten spyte van hul literêre superioriteit nie daarin geslaag om die gehore se aanvraag na tentoonstellings van poppeteatre te bevredig nie en vir uiterste voorstellings van lojaliteit, selfopoffering en ander deugdes van die tydperk. Die mees gewildste poppeteater toneelstuk (later aangepas vir Kabuki akteurs) was ''Chūshingura'' (1748) deur ''Takeda Izumo'' en sy samewerkers. Dieselfde mans was verantwoordelik vir 'n halfdosyn ander jaarlikse gunstelinge van die Japannese verhoog. Die laaste groot 18de eeuse skrywer van poppeteater , ''Chikamatsu Hanji'', was 'n meester van hoogs dramatiese, sy dit onwaarskynlike, storielyne en/of narratiewe. ===== Latere Tokugawa periode (c. 1770–1867) ===== Die literatuur van die latere Tokugawa periode is oor die algemeen minderwaardig aan vroeëre prestasies, en veral die van die ''Genroku'' meesters. Daar was agter outentieke nuwe stemme gehoor wat betref die tradisionele poëtiese vorme. Latere neo-Man'yōshū digters soos ''Ryōkan'', ''Ōkuma Kotomichi'', en ''Tachibana Akemi'' het ook bewys dat die tanka nie beperk was tot beskrywings van natuurbeelde of teleurgestelde liefde nie maar dat dit ook die vreugde oor 'n aandete wat uit smaaklike vis bestaan, of die toorn wat tydens politieke geleenthede ten toon gestel is, kon beskryf. Sommige digters wat van mening was dat die tanka nie van genoegsame omvang was om sulke emosies ten toon te kan stel nie het gedraai, soos in die verlede, na die skryf van poësie in Sjinees. Die vroeg 19de eeuse digter ''Rai Sanyō'' het waarskynlik beter as enige vorige Japannese skrywer poësie in Sjinees geskryf. Latere Tokugawa digters het ook kenmerkende skakerings van hul eie tot die haiku toegevoeg. ''Buson'' het bv. 'n romantiese en narratiewe element ingebring, en ''Issa'' het gebruik gemaak van die aksente van die alledaagse persoon. 'n Groot variëteit verskillende fiksie was gedurende die laaste eeue van die Tokugawa shogunate geproduseer, maar dit word oor die algemeen afgebaken onder die ietwat beledigende hofie van gesaku ("speelse komposisie"). Die woord "speels" het egter nie noodsaaklik verwys na die onderwerpe nie, maar na die houding van baie van die skrywers, naamlik opgevoede mans wat verantwoordelikheid vir hul komposisies ontken het. Die laaste meester van fiksie wat die 18de eeu betref, ''Ueda Akinari'', het 'n geagte plek in die literêre historiografie verwerf, deur sy briljante styl, wat op sy beste vertoon word in ''Ugetsu monagatari'' (1776), 'n versameling bonatuurlike verhale. Die ''gesaku'' skrywers het egter nie in die voetspore van Akinari gevolg nie wat betref sy perfeksionistiese aandag aan styl en konstruksie nie, maar het egter boeke van byna vormlose en ongebonde skinderstories geproduseer. Hulle het in die proses die pittigheid van alledaagse spraak vervang met die elegansie van die klassieke taal en ook in die proses staat gemaak op die talle illustrasies ten einde sukses te behaal by die publiek. Die gesaku skrywers was professionele mense wat 'n lewe gemaak het deur die verkoop van hul boeke. Hulle het hul nette wyd uitgewerp ten einde soveel lesers as moontlik te lok en wanneer 'n boek 'n sukses was, was dit gewoonlik opgevolg deur soveel boeke as wat die publiek bereid was om te aanvaar. Die mees populêre werk wat betref die komiese variëteit van ''gesaku'' fiksie was ''Tōkai dōchū hizakurige'' (1802–22), deur ''Jippensha Ikku''. Dit was 'n relaas van die wedervaringe en komiese teëspoed van twee onstuitbare mans en hul reis vanaf ''Edo'' al langs ''Tōkaidō'', naamlik die hoofvervoerroete tussen ''Kyōto'' en ''Edo''. ''Shunshoku umegoyomi'' (1832–33) deur ''Tamenaga Shunsui'', vertel die verhaal van ''Tanjirō'', 'n ewekansig aantreklike maar ondoeltreffende jongman om wie se aandag verskeie vrouens meeding. Dié skrywer moes homself op een punt verweer teen aanklagte van immoraliteit deur die volgende te uiter: "Alhoewel die vroue wat ek ten toon stel as immoreel mag voorkom, is hulle almal vervul met diepe sentimente van kuisheid en getrouheid." Dit was dan ook standaardpraktyk vir die ''gesaku'' skrywers om, nieteenstaande hoe ligsinnig hul komposisies, voor te gee dat hul bedoeling didakties van aard was. Die ''yomihon'' (“boeke vir lees"—so genoem ten einde hulle te onderskei van werke wat meestal geniet was om hul illustrasies) het 'n luidrugtig-moralistiese toon gehad. Alhoewel hulle beskou was as ''gesaku'', was hulle verhaallyne beswaar met geskiedkundige materiaal wat verkry was van Chinese en Japannese bronne, en die skrywers het dikwels die werke se didaktiese doeleindes onderstreep. Ten spyte van die ernstige bedoeling van die ''yomihon'', was hulle romantiese verhale, eerder as ernstige romans, en hul karakters, wat baie gemodelleerd was, het hekse en feëprinsesse ingesluit, sowel as onberispelik edele here. In die gevalle waar die yomihon suksesvol was, soos die geval is met die paar werke van ''Takizawa Bakin'', is hulle boeiende voorbeelde van 'n spesifieke vertelstyl wat skrywers gebruik het, eerder as die beliggaming van die beginsel van ''kanzen chōaku'' (“die aanmoediging van deugde en die kastyding van die bose"”, naamlik ''Bakin'' se uitgeroepte doel met die skryf van fiksie.) Japannese literatuur was oor die algemeen op een van sy laagste punte sedert die einde van die Tokugawa periode. 'n Paar tanka digters en die Kabuki dramaturg ''Kawatake Mokuami'' is die enigste skrywers van die periode wie se werke steeds vandag gelees word. Dit was uitmergelende literatuur, wat slegs kon herleef deur die bekendstelling van vars invloede van oorsee. == Moderne literatuur == Selfs na die aankoms van Kommodoor [[Matthew C. Perry]] se [[Amerikaanse Vloot]] in 1853 en die geleidelike opening van Japan tot die Weste en sy invloed, was daar slegs 'n geringe en skaars merkbare invloed op Japannese literatuur. Die langdurige periodes van afsluiting van die land van vreemde en buitelandse invloede, en die algemene eensluidendheid van die Tokugawa beskawing vir dekades op 'n slag, het skynbaar die verbeeldingskrag van die [[gesaku]] skrywers laat kwyn. Selfs die teenwoordigheid van vreemd-geklede buitelandse karakters, wat ten minste ietwat van 'n reaksie van skrywers moes verkry-wat naarstiglik op soek was na nuwe materiaal en inspirasie-, het aanvanklik geen effek teweeggebring nie. Die gesaku skrywers was onbewus van die veranderinge wat besig was om plaas te vind in die Japannese samelewing, en hulle het voortgegaan om minuskule variasies op dieselfde geykte temas van die voorafgaande 200 jaar voort te bring. Dit was slegs na die verplasing van die hoofstad na Edo (hernoem na [[Tokyo]] in 1868), en die deklarasie deur [[Keiser Meiji]] dat hy sal poog om kennis te verkry van die hele wêreld; dat die gesaku skrywers besef het dat hulle dae van invloed getel was. Hulle ou vyande, die kritici van immorele boeke uit die [[Konfusianisme]], en ook voorstanders van Westerse geleerdheid, het gou toegeslaan. Alhoewel die gesaku skrywers gereageer het deur satiriese stukke en tradisionele Japannese fiksie te skryf wat die nuwe denke uitlag; was hulle hulpeloos om die veranderinge teen te staan wat besig was om die hele beskawing te verander. === Bekendstelling van Westerse Literatuur === Vertalings uit Europese tale van nie-literêre werke het gou na die [[Meiji Restorasie]] begin kop uitsteek. Die mees bekende voorbeeld hiervan was die vertaling (1870) van ''Samuel Smile se Selfhelp'', dit het 'n tipe van 'n "bybel" vir ambisieuse jong Japannese geword wat gretig was om Westerse voorbeelde van sukses na te aap. Die eerste belangrike vertaling van 'n Europese roman was ''Ernest Maltravers'', deur die Britse romansier [[Edward Bulwer-Lytton]] , wat in 1879 onder die titel '' Karyū shunwa'' ("'n Lenteverhaal van Bloeisels en Wilgerbome") uitgegee is. Die vroeë Japannese vertalers se vertaalwerk was nie akkuraat nie, en die vertalers het op on-seremoniële wyse summier alle passasies wat hulle nie kon begryp nie, of wat hulle gevrees het dalk onverstaanbaar vir Japannese lesers sou wees, uitgevee. Hulle het ook verplig gevoel om lesers gerus te stel dat, ten spyte van die vreemde name van die karakters, die emosies wat ten toon gestel was presies dieselfde was as die van die Japannese. Dit het egter nie lank geneem vir die vertalers om te ontdek dat Europese literatuur kenmerke besit het wat nie aanwesig was in die Japannese skrywes van die verlede nie. Die literêre geleerde [[Tsubouchi Shōyō]] was deur sy studie van Europese fiksie en kritiek daartoe beweeg om Didaktisme as 'n regmatige doel van fiksie te verwerp; hy het in stede daarvan aangedring op die kunssinnige waardes daarvan. Sy kritiese essay, ''Shōsetsu shinzui'' (1885–86; Die Essensie van die Roman) het grootliks die daaropvolgende fiksieskrywes beïnvloed; nie slegs as gevolg van die werk se benadrukking van realisme in teenstelling tot Didaktisme nie; maar omrede ''Shōyō'', 'n lid van die samuraiklas, die oortuiging verwoord het dat romans, tot onlangs nog verag deur die intellektuele as blote vermaak vir kinders en vrouens, selfs wel 'n geleerde se aandag werd was. Die eerste moderne Japannese roman was ''[[Ukigumo]]'' (“Drywende Wolk”); deur Futabatei Shimei, wat bekend was met Russiese literatuur en kontemporêre Westerse literêre kritiek. ''Futabatei'' het Ukigumo in die volksmond geskryf, blykbaar omdat sy studie van Russiese literatuur hom daarvan oortuig het dat slegs die volksmond behoorlik gebruik kan word wanneer die skrywer se eie samelewing beskryf word. Ten spyte van Futabatei se sukses met die eksperiment, het die meeste Japannese skrywers tot die einde van die eeu voortgegaan om van die bestaande literêre taal te gebruik. Dit was definitief as gevolg van hulle teësinnigheid om die ryk erfenis van tradisionele uitdrukkingsmoontlikhede op te gee ten gunste van die tot nog toe onversierde en onder-ontwikkelde moedertong. === Westerse invloede op die Japannese digkuns === Vertalings van westerse poësie het gelei tot die skepping van nuwe Japannese Literêre vorme. Die pioniersversameling ''Shintaishi-shō'' ("Seleksie van Gedigte in die Nuwe Styl”) het nie slegs vertalings vanuit Engels bevat nie maar ook vyf oorspronklike gedigte deur vertalers in die poëtiese genres van die spesifieke vertaalde buitelandse voorbeelde. Die vertalers het verklaar dat alhoewel Europese poësie groter variëteit as Japannese poësie gehad het-sommige gedigte was gerym, ander nie, sommige was omslagtig, andere weer kortstondig-dit sonder meer geskryf was in die taal van ordinêre spraak. Die aandrang op moderne taal en die beskikbaarheid van baie verskillende poëtiese vorme was egter nie die enigste lesse wat deur die Europese poësie aangebied was nie. Die vertalers het in die proses ook die Japannese publiek bewus gemaak van die groot hoeveelheid menslike ondervindinge en uitdrukkingsvermoë wat nooit behandel was in die tanka of haikoe vorme nie. Baie Westerse kritici het al op sarkastiese wyse kommentaar gelewer op die Japannese geneigdheid tot die na-aping van buitelandse literêre modelle, en op hulle beweerde onverskilligheid aan hulle eie tradisies. Dit is waar dat ''Futabatei'' sonder Russiese voorbeelde nie die Ukigumo sou kon skryf nie, en dat sonder Engelse voorbeelde, digters soos [[Shimazaki Tōson]] byvoorbeeld nie moderne Japannese poësie sou kon skep nie. Maar dit is egter verkeerd om te wil beweer dat die Japannese mooitjies en op nalatige wyse hul literêre erfenis verwaarloos het. Die meeste skrywers was begerig om bekend te raak met hul eie tradisionele literatuur. Die vooraanstaande romansiers van die 1890's—[[Ozaki Kōyō]], [[Kōda Rohan]], [[Higuchi Ichiyō]], en [[Izumi Kyōka]]—het almal ''Saikaku'' gelees en was merkbaar beïnvloed deur hom. Ichiyō se kort roman, ''Takekurabe'' ("Grootword"), vertel op 'n realistiese wyse die verhaal van die kinders van die ''Yoshiwara'' kwartier van Edo, welke 'n welkome wending is van die gebruiklike verhale oor prostitute en hul kliënte. Sy gebruik die taal van Saikaku vir haar vertelling. Kyōka, alhoewel gedeeltelik opgevoed by 'n Westerse sendingskool, het hom uitstekende gekwyt deur te skryf in die styl van laat Tokugawa fiksie, en iets van die verre Japannese literêre verlede het selfs deurgeskemer in sy skrywes van die 1930's-die laaste jare van sy lewe. Wat betref die digkuns ook-was die eerste produkte wat die invloed van die Weste getoon het komies onbekwame eksperimente met rym, en daarby ook met sulke onaptytlike onderwerpe soos byvoorbeeld die beginsels van sosiologie. Tōson se "[[Akikaze no uta]]" (“Lied van die Herfswind") is egter nie slegs 'n vaardige eggo van [[Percy Bysshe Shelley]] nie, maar 'n outentieke prent van 'n Japannese landskap-die onreëlmatige lyne van sy gedig neig na die tradisionele patroon van vyf- en sewe-lettergrepige werke. 'n Dekade nadat die werke van Engelse Romantiese digters soos Shelley en [[William Wordsworth]] Japannese poësie beïnvloed het, het die vertalings wat deur [[Ueda Bin]] van die Franse Parnassiese digters en Simboliste gemaak was, selfs 'n sterker indruk gemaak. Ueda het geskryf, "Die funksie van simbole is om te help om in die leser 'n emosionele toestand te skep wat soortgelyk is aan daardie toestand wat in die digter se gedagtes aanwesig is; simbole dra nie noodwendig dieselfde begrip aan almal oor nie." Hierdie oogpunt was van die Weste geleen, maar dit het perfek geakkordeer met die eienskappe van die tanka. As gevolg van die dubbelsinnighede van tradisionele Japannese poëtiese uitdrukking, was dit doodnatuurlik vir'n gegewe gedig om verskillende effekte op verskillende lesers te hê. Die belangrike punt, soos in die Simboliste se poësie, was om die digter se bui oor te dra. Indien die Japannese digters van die vroeë 1900's aangemoedig is om besmetting deur buitelandse idees te vermy; sou hulle verklaar het dat die idee strydig was met 'n verligte era. Maar toe hulle meegedeel is dat vooraanstaande buitelandse digters dubbelsinnigheid verkies het bo helderheid van begrip; het die Japannese met dubbele entoesiasme gereageer. === Hernuwing van die tanka en haikoe === Selfs die tradisionele digterlike vorms, die tanka and [[haikoe]], wat teen 1868 afgeleef en verwaarloos was, het 'n nuwe baadjie aangetrek, in groot mate te danke aan die pogings van [[Masaoka Shiki]], 'n bekende 19de eeuse digter wat beide vorme betref, maar wie se bydrae van selfs groter waarde was as kritikus. [[Yosano Akiko]], [[Ishikawa Takuboku]], en [[Saitō Mokichi]] was waarskynlik die mees suksesvolle praktisyns wat die nuwe tanka betref. Akiko- die digteres, se versameling ''Midaregami'' (1901; Verstrengelde Hare) het veral die harte van vroulike lesers geroer, nie slegs as gevolg van die liriese prag daarvan nie, maar omdat dit voorgekom het asof Akiko self, 'n nuwe era van romantiese liefde ingelui het daarmee. Takuboku het na vore getree tydens die kort bestek van sy lewe (hy het in 1912 op die ouderdom van ses-en-twintig jaar beswyk) as miskien die mees gewildste tanka digter van alle tye. Sy poësie is gevul met treffende indiwiduele uitdrukkings van sy onversetlike persoonlikheid. ''Saitō Mokichi'' het 'n meelewing van die stilistiese aard van die Man'yōshū gekombineer met 'n professionele bevoegdheid in sielkunde (psigiatrie). Ten spyte van die sober en bedroeflike aard van sy poësie, was hy vir baie jare erken as die leidende tanka-digter. Wat die [[haikoe]] betref, het [[Takahama Kyoshi]] 'n aanhang van digters opgebou wat sterk genoeg was om die aanvalle van kritici te weerstaan wat verklaar het dat dié vorm onvoldoende was om te handel met die probleme wat die moderne bestaan teweeg gebring het. Kyoshi het uiteindelik self besluit dat die funksie van die haikoe die was van 'n intuitiewe aanvoeling vir die prag van die natuur; maar ander haikoe digters het die medium gebruik om heeltemal ongewone temas uit te druk. Die meeste tanka en haikoe digters het voortgegaan om gebruik te maak van die klassieke taal, waarskynlik omdat die taal se relatiewe presisie hul toegelaat het om groter inhoud aan hul verse te gee as wat die moderne Japannese taal toegelaat het. Digters van die "nuwe styl" was derhalwe meer gereed om van die "volksmond" gebruik te maak. [[Hagiwara Sakutarō]], wat oor die algemeen beskou word as die beste digter van die 20ste eeu, het op briljante wyse die musikale- en uitdrukkingsmoontlikhede van die moderne tongval uitgebuit. Ander digters, soos [[Horiguchi Daigaku]], het hulself toegewy aan vertalings van Europese poësie, en sodoende sulke belangrike, en noemenswaardige resultate behaal, dat hierdie vertalings vandag nog beskou word as 'n belangrike deel van die moderne poësie van [[Japan]]. == Die roman tussen 1905 en 1941 == Die Dominante stroom in Japannese fiksie sedert die publikasie van ''Hakai'' (1906; Die Gebroke Gebod) deur [[Shimazaki Tōson]], en ''Futon'' (1907; Die Kombers) deur [[Tayama Katai]] , was naturalisties. Alhoewel die beweging oorspronklik geïnspireer was deur die werke van die 19de eeuse Franse romansier [[Émile Zola]] en ander Europese naturaliste, het dit gou 'n unieke Japannese skakering aangeneem, en versigtig ontwikkelde storielyne of stilistiese prag is verwerp ten gunste van absolute waarskynlikhede wat betref die outeur se belydenisse, of die outeur se fyn beskrywings van die lewens van onbelangrike mense wat vasgekeer word deur omstandighede buite hul beheer. By algemene ooreenstemming, was die twee uitstaande romansiers van die vroeë twintigste eeu egter [[Mori Ōgai]] en [[Natsume Sōseki]], skrywers wat interessant genoeg buite die naturalistiese beweging gestaan het. ''Ōgai'' het as 'n skrywer van deels outobiografiese fiksie met sterk ondertone van die Duitse romantiek begin. Halfpad deur sy loopbaan het hy egter oorgeskuif na die geskiedkundige roman; wat so te sê ontdaan was van fiksionele elemente; maar waaraan hy literêre onderskeiding verleen het deur sy presiese en manlike styl. ''Sōseki'' het bekendheid verwerf met humoristiese romans soos ''Botchan'' (1906; “Die Jong Meester”); 'n fiksionele relaas van sy ondervindinge as onderwyser in 'n provinsiale dorpie. ''Botchan'' was uitermate gewild toe dit die eerste keer verskyn het. Dit is die mees toeganklike roman wat die werk van Sōseki betref. Die Japannese lesers het naamlik plesier gevind daarin om hulself te identifiseer met die onstuimige, roekelose, maar basies ordentlike held. Sōseki se werk daarna word egter gekenmerk deur 'n progressief donker-wordende en sombere kleur, maar selfs die mees sombere van sy werke het egter hul reputasie by Japannese lesers behou, wat dit as vanselfsprekend neem dat Sōseki die grootste van die moderne Japannese romanskrywers is, en wat in hul eie lewens eggo's vind van die geestelike lyding wat hy beskryf. Sōseki het grotendeels geskryf oor Japannese intellektuele wat op brutale wyse in die twintigste eeu in geforseer is. Sy bekendste roman, ''Kokoro'' (1914; “Die Hart”), handel oor 'n tipiese situasie in sy romans, naamlik twee mans wat op dieselfde vrou verlief is. Sy laaste roman, ''Meian'' (1916; Lig en Donkerte), alhoewel onvoltooid, is geprys as een van sy meesterstukke. In die dekade ná die einde van die [[Russies-Japannese Oorlog]] in 1905 het 'n ongelooflike uitbarsting van kreatiewe aktiwiteit plaasgevind. Waarskynlik nooit tevore in die geskiedenis van die Japannese letterkunde was so baie belangrike skrywers gelyktydig aan't werk nie. Drie romansiers wat eerste na vore getree het en die kalklig gehaal het in hierdie tyd was [[Nagai Kafū]], [[Tanizaki Jun'ichirō]], en [[Ryūnosuke Akutagawa]]. ''Nagai Kafū'' was oorbluf en versot op die Franse kultuur, en het met minagting geskryf oor die vulgêre, waardelose en goedkoop skyn van moderne Japan. In latere jare, alhoewel hy steeds vervreem was van die Japannese toestand, het hy egter 'n groot mate van nostalgie getoon vir die Japan van sy jeug, en sy mees aantreklike werk bevat oproepings van die spore van 'n ou, waardige en opregte Japan wat oorleef het in die parodie van Westerse kultuur wat Tokio geword het. Tanizaki se romans, en opmerklik ''Tade kuu mushi'' (1929; Sommige Verkies Brandnetels), stel dikwels 'n konflik daar tussen tradisionele Japannese en Westers-geïnspireerde maniërismes. In sy vroeë werke het hy ook 'n voorkeur vir die Weste verkondig. Tanizaki se standpunte het verander toe hy te midde van die Groot [[Kantō Aardbewing van 1923]] getrek het na die [[Kansai]] streek, en sy gevolglike skrywes het sy stelselmatige aanvaarding van die ou kultuur van Japan geopenbaar wat hy voorheen sou verwerp het. Tussen 1939 en 1941 het ''Tanizaki'' die eerste van sy drie moderne-taalweergawes van ''Genji monogatari'' gepubliseer. Hy het op vrywillige wyse etlike jare van sy loopbaan opgeoffer aan hierdie taak vanweë sy onblusbare bewondering vir hierdie grootse werk van Japannese literatuur. Tanizaki se mees omslagtige roman, ''Sasameyuki'' (1943–48; 'Die Makioka Susters'), het met duidelike nostalgie die Japan van die 1930's opgeroep, toe mense nie behep was met die voortsetting van 'n oorlog nie, maar met troureëlings, besoeke aan plekke wat bekend was om hul kersiebloeisels, of die kulturele verskille tussen [[Tokio]] en [[Ōsaka]]. Twee na-oorlogse romans deur Tanizaki het groot populariteit geniet naamlik, ''Kagi'' (1956; Die Sleutel), wat 'n relaas is van 'n professor se vasbeslotenheid om die kanse vir seksuele omgang met sy eggenoot ten volle te benut voordat [[Impotensie]] hom kniehalter, en ''Fūten rōjin nikki'' (1961–62; Dagboek van 'n Kêns Ou Man), 'n werk met 'n komiese skyn, wat 'n baie ou man se beheptheid en verdwaasdheid met sy skoondogter beskryf. Geen leser sal hom na ''Tanizaki'' wend vir raad oor hoe om sy lewe te lei nie, en nog minder vir 'n diepe analise van die samelewing nie, maar nogtans voorsien sy werk nie net in die plesiere wat goed geskrewe werke voorsien nie, maar dra dit ook die spesiale fenomeen van admirasie en verwerping van die Weste oor, wat so 'n groot rol gespeel het in die Japannese kultuur van die twintigste eeu. [[Ryūnosuke Akutagawa]] het sy reputasie as 'n briljante storieverteller gevestig,wat materiaal wat gevind is n ou Japannese versamelings getransformeer het deur hulle te vermeng met moderne [[Sielkunde]]. Geen skrywer het 'n groter aanhang in sy tyd geniet nie, maar [[Ryūnosuke Akutagawa]] het al hoe minder plesier daaruit gekry om bestaande verhale te verwerk, en hy het hom derhalwe uiteindelik daartoe gewend om oor homself, op 'n somtyds skrikwekkende wyse, te skryf. Sy [[Selfmoord]] in 1927 het die hele Japannese literêre wêreld geskok. Die presiese oorsaak vir sy besluit is onbekend-hy het geskryf van 'n "vae ongemak"- maar miskien het Akatugawa nie in staat daartoe gevoel om sy persoonlike ervarings in fiksie te vervat nie, of om aan hulle die aksent van die heersende proletariese literatuurbeweging te verleen nie, wat toe op sy hoogtepunt was. Die proletariese literêre beweging in Japan, soos in verskeie ander lande, het gepoog om die literatuur as 'n wapen te gebruik ten einde hervormings te bewerkstellig, en selfs rewolusie te stook, in reaksie teen maatskaplike ongeregtighede. Alhoewel die beweging in die 1920's so te sê totale beheer van die Japanese literêre wêreld verkry het, het onderdrukking van regeringskant vanaf 1928 af dit basies vernietig. Die hoof proletariese skrywer, [[Kobayashi Takiji]], was in 1933 deur die polisie doodgemartel. Min van die geproduseerde werk van die beweging is egter van literêre waarde, maar die besorgdheid oor klasse mense wat voorheen deur Japannese skrywers geïgnoreer is, besorg egter nog steeds aan hierdie werke 'n spesiale plek. Ander skrywers van die tydperk, wat daarvan oortuig was dat die essensiële funksie van literatuur, artisties en nie propagandisties was nie, het denkskole gevorm soos die “Neosensualiste”, wat gelei was deur [[Yokomitsu Riichi]] en [[Yasunari Kawabata]]. ''Yokomitsu'' se politiek het uiteindelik na regs beweeg, en die promulgasie van hierdie oortuigings, eerder as sy pogings om modernisme te behaal, het sy latere skrywes gekleur. [[Yasunari Kawabata]] se werke (waarvoor hy in 1968 die [[Nobelprys vir Literatuur]] gewen het) word steeds bewonder vir hul lirisme en intuitiewe konstruksie. Alhoewel ''Kawabata'' begin het as 'n modernis, het hy tot aan die einde van sy loopbaan ge-eksperimenteer het met modernistiese tegnieke. (Byvoorbeeld die [[Geisha]] van Yukiguni [1948; "Sneeulandskap"] en die meerdere vroue en die tee-seremonie in ''Sembazuru'' [1952; "Duisend Kraanvoëls"]). Hy is egter die bekendste om sy portrette van vroue. Japannese kritici het die fiksie van die voor-oorlogse tydperk in skole verdeel, elkeen wat gewoonlik bestaan uit een leidende skrywer en sy "dissipels". Die mees invloedryke skrywer was waarskynlik [[Shiga Naoya]]. Sy karakteristieke literêre vorm was die “I novel” of "Ek roman" ("watakushi shōsetsu"), 'n werk wat outobiografiese materiaal met stilistiese prag en groot intelligensie behandel, maar nie kenmerkend is om die skepping van nuwe style of genres nie. ''Shigase'' se oorheersende teenwoordigheid het veroorsaak dat die "I novel" ([[Ek roman]] in groter mate gerespekteer is deur die meeste kritici, teenoor byvoorbeeld ondubbelsinnige werke van fiksie, maar die skryfwerk van sy dissipels is somtyds skaars meer as bladsye wat geskeur is uit 'n dagboek, wat slegs van belang is indien die leser 'n toegewyde volgeling van die betrokke skrywer is. == Die Na-oorlogse roman == Die aggressiewe oorloë wat deur die Japannese militariste in die 1930's gevoer was, het literêre produksie en kreatiwiteit gekniehalter. Sensuur het stelselmatig strenger geword, en daar is van skrywers verwag om die oorlogspoging te steun. In 1941-45, soos wat die [[Tweede Wêreldoorlog]] in die Pasifiese teater gevoer is, het min literatuur van waarde verskyn. ''Tanizaki'' het in 1943 met die stapsgewyse publikasie van ''Die Makioka Susters'' begin, maar die publikasie daarvan is deur 'n amptelike bevel stopgesit, en die voltooide werk het slegs na die oorlog verskyn. Die onmiddellike na-oorlogse jare het 'n buitengewone tydperk van aktiwiteit ingelui, beide deur die ouer generasie en deur nuwe skrywers. Die tydperk word kleurryk beskryf in die werk van [[Dazai Osamu]], veral in Shayō (1947; Die Sakkende Son). Ander skrywers het die euwels van die oorlogsjare beskryf; en die mees oortuigendste en geslaagde daarvan was miskien ''Nobi'' (1951) deur [[Ōoka Shōhei]]; 'n werk wat die verslane Japannese soldate in die Filippynse oerwoude beskryf het. Die [[Atoombom]]me wat op [[Hiroshima]] en [[Nagasaki]] laat val is, was ook die inspirasie agter baie poësie en prosa, alhoewel dit dikwels te naby aan die gebeure was om werklike artistieke integriteit daaraan te verleen. 'n Paar werke, veral ''Kuroi ame'' (1966; Swart Reën) deur [[Ibuse Masuji]], het daarin geslaag om die onbeskryflike gruwel van die ramp na behore te beskryf. Die Japan van die onmiddellike na-oorlogse tydperk en die vooruitstrewende Japan van die 1950's en 1960's, het die agtergrond voorsien vir meeste van die werke van [[Yukio Mishima]], 'n buitengewoon begaafde en veelsydige romansier en dramaturg wat die eerste Japannese skrywer geword het om algemene oorsese erkenning te geniet. Mishima se bekendste werke sluit ''Kinkaku-ji'' (1956; Die Tempel van die Goue Pawiljoen); 'n sielkundige studie gebaseer op 'n ware insident van 'n jong monnik wat bekende argitekturele meesterstukke verbrand het; en ''Hōjō no umi'' (1965–70; Die See van Vrugbaarheid), 'n [[tetralogie]] wat gesitueer is in Japan en die tydperk van omtrent 1912 tot die 1960's dek; in. [[Abe Kōbō]] was noemenswaardig tussen moderne skrywers in dat hy daarin geslaag het, somtyds deur hom te wend tot avant-garde tegnieke, om die besondere toestand van "Japannees-wees" te transendeer en om universele fabels en mites van menslike lyding te skep in werke soos ''Suna no onna'' (1962; Die Vrou in die Duine). Die unieke aard van tradisionele Japannese kultuur, wat dit in die 16de eeu 'n onvrugbare teelaarde gemaak het vir [[Christenskap]] , was in verskeie hartroerende romans deur die Katolieke Japannese outeur[[Endō Shūsaku]] verwoord, vernaam ''Chimmoku'' (1966; Stilte). Die romans van [[Kita Morio]] was gekarakteriseer deur 'n spitsvondigheid, wat 'n welkome kontras geskep het met die heersende donker tonaliteit van ander kontemporêre Japannese romans. Sy ''"Nire-ke no hitobito"'' (1963–64; Die Huis van Nire), alhoewel gebaseer op die loopbane van sy oupa en sy vader (die digter [[Saitō Mokichi]]), was deur sy humor gered van die lot om net weer nog 'n [[Ek roman]] ''("I novel")'' te word. [[Kenzaburō Ōe]] het op 'n vroeë ouderdom bekendheid verwerf, en het in 1958 'n luisterryke literêre prys-die [[Akutagawa-prys]]-, gewen toe hy slegs drie-en-twintig jaar oud was. Sy vroeëre werke was hoofsaaklik geset in die afgeleë vallei op die eiland Shikoku waar hy gebore en grootgemaak was, en hy het voortdurend na die besondere atmosfeer teruggekeer in sommige van sy latere werke, en dit 'n essensiële sleutel tot sy lewe gevind. In 1994 het Ōe die [[Nobelprys]] vir Literatuur gewen, die tweede keer wat dit toegeken was aan 'n Japannese persoon. Alhoewel sy styl gekompliseerde en moeilik is, het Ōe daarin geslaag om lesers te raak, veral deur sy relase van sy lewe saam met sy psigies-gestremde seun. Anders as die meeste outeurs van die voorafgaande generasie, het Ōe sy pogings ook tot politieke sake aangewend, en dit het aan hom gewildheid besorg-veral ten opsigte van universiteitstudente en andere wat toegewyd was aan politiese en maatskaplike hervormings. Vir meer as twintig jaar nadat hy die [[Akutagawa-prys]] gewen het, was Ōe as die jongste skrywer van belang geag, en kritici het die gebrek aan nuwe skrywers betreur. 'n Nuwe generasie is egter verteenwoordig deur Nakagami Kenji en [[Haruki Murakami]]. Murakami het nie slegs in Japan guns gewen nie maar ook oorsee, waar sy romans vertaal en bewonder is. Kenji, die seun van 'n ongetroude moeder, was in die ''burakumin''-kaste gebore (Japan se tradisionele lae-klas). Sy agtergrond, wat hy nie gepoog het om weg te steek nie, het aan sy romans 'n besondere intensiteit verleen, 'n doelbewuste kruheid, en somtyds 'n woede wat nie gevind kon word in die werke van sy tydgenote nie, die meeste van hulle was van vooruitstrewende, gegoede en welgestelde gesinne. Murakami se romans; alhoewel daarop neergekyk is deur skrywers soos Ōe-omrede hy hulle beskou het as werke sonder 'n intellektuele basis en met 'n gebrek aan intellektuele sake-; het kritiese lof ontvang, en baie goed verkoop. Hierdie gewildheid was deel te danke aan sy bekendheid met Amerikaanse populêre kultuur; wat 'n integrale deel van die lewens van baie jongmense van regoor die wêreld is; maar ook as gevolg van sy vaardigheid as 'n storieverteller en sy vermoë om werklike en onwerklike gebeure op oortuigende wyse te vermeng. ==Die moderne drama== The moderne Japannese teater se oorsprong dateer uit die vertalings en verwerkings van Westerse toneelstukke teen die einde van die 19de eeu, toe die publiek steeds oorwegend onder die invloed van die ''Kabuki'' was, welke hulle verhoed het om musiek- en danslose toneelstukke te waardeer. Die ontwikkeling van die moderne drama was ook op paradoksale wyse gekniehalter deur die feit dat Kabuki (anders as tradisionele fiksie of poësie) by die aanbreek van die moderne era 'n bloeityd beleef het. Die toneelstukke van [[Kawatake Mokuami]], wat voor en na die [[Meiji]] Restorasie geskryf is, het die gehore begeester en daar was nie 'n benodigdheid vir hervormings nie. Verandering het voorgekom, maar beide tradisionele poppe- en Kabuki teaters kon daarin slaag om die era van voorstuwende modernisasie te oorleef. [[Tsubouchi Shōyō]], wat die werke van [[William Shakespeare]] vertaal het, het verskeie suksesvolle toneelstukke geskryf-gebaseer op geskiedkundige gebeurlikhede uit Japan se geskiedenis, wat die struktuur en karakterisering van Europese toneelstukke gekombineer het met die akteurs-tegnieke van Kabuki. Romansiers soos byvoorbeeld [[Mori Ōgai]] was opgesaal met die taak om 'n teater-geselskap in die tradisie van die Noorweegse dramaturg [[Henrik Ibsen]], eerder as die van Kabuki, te skep. Die ontwikkeling van die moderne drama was enigsins gekniehalter deur die bekendstelling van [[rolprent]]e wat 'n baie groter aantrekking vir die algemene publiek was. Die suksesvolle dramaturge van die 1910s en 1920s, soos bv. [[Okamoto Kidō]] het werke geskryf wat, alhoewel hulle produkte was van 'n moderne brein, die tradisionele verhoog-taal en historiese temas bewaar het. [[Mayama Seika]] het beide tradisionele en moderne werke geskryf, maar selfs op sy mees tradisioneel, soos met sy weergawe van die klassieke Kabuki toneelsiklus, Chūshingura, was diè dramaturg se oorwegende houding die van 'n moderne man. Die eerste werklike moderne dramaturg was waarskynlik [[Kunio Kishida]], wie se toneelstukke-met hul kontemporêre atmosfeer-nie staatgemaak het op uitvoerige tonele, musiek, of teatrale oorwegings nie. Kishida was egter gekniehalter deur 'n gebrek aan gehalte akteurs en aktrises wat bevoeg was om rolle te speel wat hul min geleentheid gegee het vir die grandiose vertoning van emosies. Dit was nie tot na die [[Tweede Wêreldoorlog]] dat moderne dramas-wat in staat was om 'n internasionale gehoor mee te voer-geskryf en op bevoegde wyse uitgevoer was nie. Die toneelstukke van [[Yukio Mishima]] en [[Abe Kōbo]] was die eerste Japannese toneelstukke wat suksesvol oorsee opgevoer is in ander tale. ==Modern poësie== Teen die begin van die 20ste eeu is voorspel dat die tradisionele vorms van Japannese poësie deur die Japannese digters-wat na vryheid gesmag het wat betref hul keuse van onderwerpe en woordeskat, en wat nie hul gedigte wou "inforseer" in een-en-dertig of sewentien lettergrepe nie-verwerp sou word. [[Masaoka Shiki]] het met behulp van wiskundige modelle gepostuleer dat dit net 'n kwessie van tyd sou wees voordat dit onmoontlik sou word om 'n nuwe gedig te komponeer in die tradisionele vorme. Maar die Japannese het voortgegaan om simpatie ten opsigte van die kortgedig te toon: 'n momentele persepsie wat maklik verdun kan word indien dit uitgebrei word na verskeie [[strofe]]s; kan pragtig behoue bly en vasgevang word in 'n [[haikoe]]; en , indien die tradisionele vorme te kort is om die digter se emosies in detail te illustreer, kan ondertone wink na betekenisse wat verby die gesproke woorde strek, net soos op die wyse wat byvoorbeeld tradisionele skilderye voorstel, eerder as konstateer. Alle digters het egter nie "teruggekeer" na die tradisionele vorme nie. [[Hagiwara Sakutarō]] het slegs in vrye versvorm geskryf, net soos die meeste ander moderne digters. Sommige digters was in groot mate beïnvloed deur Europese en Amerikaanse poësie; gedurende die na-oorlogse tydperk het 'n digterskool ontstaan wat sy naam geneem het van [[T.S. Eliot]] se gedig ''The Waste Land'' - welke werk vir Elliot op sy mees melancholiese oomblikke daarstel. Sommige digters het gedurende die Pasifiese veldtogte van die Tweede Wêreldoorlog poësie om patriotiese doeleindes gebruik, of om hul politiese oortuigings rugbaar te maak gedurende die onstuimige dae wat gevolg het op die Japannese nederlaag. Maar by verre die meeste Japannese wat moderne poësie in die tweede helfte van die 20ste eeu geskryf het, was meer as ooit tevore in solidariteit met hul oorsese tydgenote. Hulle het naamlik dieselfde angstighede oor dieselfde krisisse, en dieselfde intense verlange na liefde gedeel. == Sien ook == * [[Strooimiljoenêr]] ==Bykomende Leeswerk== === Algemene werke === * Donald Keene, Seeds in the Heart (1993), dek werke van die vroegste tye na die van die laat 16de eeu. * Jin'ichi Konishi, "A History of Japanese Literature", vertaal vanuit die Japannees na Engels, redakteur Earl Miner, 3 vol. (1984–91), sluit volumes in op antieke literatuur en die middeleeue. * Karen Brazell (red.), Tradisionele Japannese Teater (1998), dit is 'n bundel van toneelstukke van die Noh, kyōgen, jōruri, en Kabuki teaters en geïllustreer. * Haruo Shirane en Tomi Suzuki (reds.), Inventing the Classics (2000), bestaan uit 'n reeks essays op die totstandkoming van groot werke van Japannese literatuur as klassieke werke. * David Pollack, "The Fracture of Meaning: Japan's Synthesis of China from the Eighth Through the Eighteenth Centuries" (1986), is 'n waardevolle opname van die Sjinese komponent van Japannese literatuur. * Hiroaki Sato en Burton Watson (redakteurs en vertalers), "From the Country of Eight Islands" (1981), sluit poësie in van alle periodes. * Ooka Makoto, "The Colors of Poetry", vertaal deur Takako U. Lento en Thomas V. Lento (1991), is 'n interpretasie van klassieke verse deur 'n moderne digter. === Vroeë en Nara tydperke === * Basil Hall Chamberlain, vertaling van “Ko-ji-ki,” of “Rekords van Antieke Aangeleenthede,” 2de uitg. (1932; ook gepubliseer as "The Kojiki", 1982); en Donald L. Philippi, Kojiki (1968, heruitgereik in 1992)- is vertalings van die Kojiki, 'n relaas van Japannese geskiedenis van die skepping van die eilande tot die 7de eeu. * Gedeeltelike vertalings van Man'yōshū, die grootste versameling van Japannese poësie, sluit Nippon (Nihon) Gakujutsu Shinkōkai, "The Mānyōshū" (1940, heruitgereik 1965); Ian Hideo Levy, "The Ten Thousand Leaves" (1981); en Edwin A. Cranston, "A Waka Anthology" (1993– ) in. === Heian tydperk === * Ivan Morris, "The World of the Shining Prince" (1964, heruitgereik in 1994), is 'n algemene inleiding tot die ''Heian'' hof. * Dagboeke deur hofdames sluit in Michitsuna no Haha, "Die Gossamer Jare", vertaal deur Edward Seidensticker (1964, heruitgereik 2001) asook Izumi Shikibu, "The Izumi Shikibu Diary", vertaal deur Edwin A. Cranston (1969); Sugawara no Takasue no Musume, "As I Crossed a Bridge of Dreams", vertaal deur Ivan Morris (1971, heruitgereik in 1983); en Murasaki Shikibu, "Murasaki Shikibu, Her Diary and Poetic Memoirs", vertaal deur Richard Bowring (1982). * Murasaki Shikibu, "The Tale of Genji"-Afrikaans: [[Die Verhaal van Genji]], ses volumes, vertaal deur Arthur Waley (1925–33, heruitgereik in 1 volume, 1993); twee volumes, vertaal deur Edward Seidensticker (1976, heruitgereik in een volume , 1990); en twee volumes, vertaal deur Royall Tyler (2001), is drie verskillende vertalings van die grootste werk van Japannese literatuur. * Andrew Pekarik (redakteur), "Ukifune: Love in the Tale of Genji" (1982), bestaan uit studies van een hoofstuk van [[Die Verhaal van Genji]]. * J. Thomas Rimer en Jonathan Chaves (vertalers), "Japanese and Chinese Poems to Sing: The Wakan Rōei Shū" (1997), is 'n volledige vertaling van 'n versameling gedigte wat vir eeue die basis gevorm het van basiese poëtiese kennis van Japannees. * Edward Kamens, "Utamakura, Allusion, and Intertextuality in Traditional Japanese Poetry" (1997), spoor temas na wat hardloop deur die gehele waka digkuns. * Helen Craig McCullough, "Brocade by Night" (1985), is 'n studie van die Kokinshū en die hofstyl van Japannese poësie. * Helen Craig McCullough (vertaler), "Tales of Ise" (1968); en Mildred M. Tahara (vertaler), "Tales of Yamato" (1980), is skolastiese uitgawes met inleidings. * Helen Craig McCullough (vertaler), "Okagami, The Great Mirror" (1980), is 'n relaas wat 'n vermenging van poësie en fiksie insluit; so ook is William H. McCullough en Helen Craig McCullough (vertalers), "A Tale of Flowering Fortunes: Annals of Japanese Aristocratic Life in the Heian Period", 2 volumes. (1980). * "The Tale of the Bamboo Cutter", vertaal deur Donald Keene (1998), is bekend as die "voorouer van alle romanse." * Sugawara no Takasue no Musume, A Tale of Eleventh Century Japan: Hamamatsu Chūnagon Monogatari, vertaal deur Thomas H. Rohlich (1983), is 'n voorbeeld van laat Heian fiksie. * Marian Ury (vertaler), "Tales of Times Now Past (1979, heruitgereik 1993), sluit 62 verhale in van die Konjaku monogatari. === Middeleeue === * William R. LaFleur, The Karma of Words: Buddhism and the Literary Arts in Medieval Japan (1983), voorsien 'n algemene godsdienstige agtergrond vir die literatuur van die tydperk. * Michele Marra (Michael F. Marra), The Aesthetics of Discontent: Politics and Reclusion in Medieval Japanese Literature (1991), is 'n stimulerende beskrywing van middeleeuse estetika. * Steven D. Carter, Regent Redux: A Life of the Statesman-Scholar Ichijō Kaneyoshi (1996), is 'n absorberende relaas van 'n sentrale figuur in die Muromachi tydperk. * Helen Craig McCullough (vertaler), The Taiheiki (1959, heruitgereik 1979), en Yoshitsune (1966), is akkurate weergawes van oorlogsverhale. * Margaret Helen Childs (vertaler), Rethinking Sorrow (1991); and Virginia Skord (vertaler), Tales of Tears and Laughter (1991), is vertalings van otogi-zōshi, die kort fiksie vorm wat populêr was in middeleeuse Japan. * D.E. Mills (vertaler), A Collection of Tales from Uji (1970), is 'n skolastiese maar leesbare weergawe. * Royall Tyler (redakteur en vertaler), Japanese Tales (1987), bestaan uit staaltjies van verskeie middeleeuse versamelings van verhale. * Thomas J. Cogan (vertaler), The Tale of the Soga Brothers (1987), is 'n storie wat die Kabuki teater van baie toneelstukke voorsien het. * Donald Keene (vertaler), Essays in Idleness: The Tsurezuregusa of Keukō (1967, heruitgereik in 1998); en Donald Keene and Royall Tyler (reds.), Twenty Plays of the Nō Theatre (1970), is leesbaar, alhoewel naby aan die oorspronklikes. * Arthur Waley, The Nō Plays of Japan (1921, heruitgereik in 1998), gee vryer weergawes van die toneelstukke. * Royall Tyler (redakteur en vertaler), Japanese Nō Dramas (1992), is toegewy an die teaterstukke van Kan'ami en Zeami. * J. Thomas Rimer en Yamazaki Masakazu (vertalers), On the Art of Nō Drama (1984), is die beste inleiding tot die estetika van Noh. * Janet Goff, Noh Drama and The Tale of Genji (1991), spoor die funksies na van verwysings in die toneelstukke. * Mae J. Smethurst, The Artistry of Aeschylus and Zeami (1989), voorsien 'n absorberende vergelyking van werke deur twee meester dramatiste. * Robert H. Brower (vertaler), Conversations with Shōtetsu, red. deur Steven D. Carter (1992), is 'n werk van buitengewone belang aan studente van Japannese poësie. * Nakanoin Masatuda no Musume, "The Confessions of Lady Nijō", vertaal deur Karen Brazell (1973, heruitgereik 1983), is 'n vertaling van 'n dagboek van buitengewone belang. === Tokugawa tydperk === * Donald Keene, World Within Walls (1976, heruitgereik in 1999), is 'n historie van die literatuur van die Tokugawa tydperk. * Uitstekende vertalings van die werke van Saikaku sluit in Wm. Theodore de Bary (vertaler), Five Women Who Loved Love (1956, heruitgereik 1996); Ivan Morris (redakteur en vertaler), The Life of an Amorous Woman and Other Writings (1963); en G.W. Sargent (vertaler), The Japanese Family Storehouse (1959, heruitgereik 1969). * Howard Hibbett, The Floating World in Japanese Fiction (1959, heruitgereik 2001), is 'n kritiese studie van Tokugawa fiksie met vertalings. * Makoto Ueda, Matsuo Bashō (1970, heruitgereik 1982), bevat biografiese materiaal op die groot [[haikoe]] digter. * Bashō Matsuo, The Narrow Road to the Deep North and Other Travel Sketches, vertaling deur Nobuyuki Yuasa (1966), bevat al Bashō se dagboeke. * Earl Miner en Hiroko Odagiri (vertalers), The Monkey's Straw Raincoat and Other Poetry of the Bashō School (1981), gee voorbeelde van Bashō se gekoppelde verse. * Haruo Shirane, Traces of Dreams (1998), is 'n in-diepte studie van die karakteristieke van die poësie wat gekomponeer is deur Bashō en sy skool. * C. Andrew Gerstle, Circles of Fantasy: Convention in the Plays of Chikamatsu (1986); en Monzaemon Chikamatsu, Chikamatsu: 5 Late Plays, vertaal deur C. Andrew Gerstle (2001), dra by tot kennis van die groot dramaturg. * Verteenwoordigende toneelstukke van die jōruri teater is versamel in Monzaemon Chikamatsu, Major Plays, vertaal deur Donald Keene (1961, heruitgereik 1990); Takeda Izumo, Miyoshi Shōraku, and Namiki Senryū, Chūshingura: The Treasury of Loyal Retainers, vertaal deur Donald Keene (1971, heruitgereik 1981); Takeda Izumo et al., Sugawara and the Secrets of Calligraphy, redakteur en vertaal deur Stanleigh H. Jones, Jr. (1985); Izumo Takeda, Yoshitsune and the Thousand Cherry Trees, vertaal deur Stanleigh H. Jones, Jr. (1993); en Mokuami Kawatake, Love of Izayoi and Seishin, vertaal deur Frank T. Motofuji (1966). *Ueda Akinari, Ugetsu Monogatari: Tales of Moonlight and Rain, vertaal en geredigeer deur Leon Zolbrod (1974), is 'n versameling verhale van die bonatuurlike. * Ryōkan, Ryōkan, vertaal deur Burton Watson (1977); en Nichisei, Grass Hill (1983), bevat kanshi (gedigte in Sjinees) deur die monnike Ryōkan en Gensei. === Moderne tydperk === * Donald Keene, Dawn to the West, 2 volumes (1984, heruitgereik in 1998–99), analiseer die geskiedenis van Japannese literatuur sedert 1868. * Van C. Gessel and Tomone Matsumoto (reds.), The Shōwa Anthology, 2 vol. (1985), gee verteenwoordigende kortverhale van die tydperk. * Theodore W. Goossen (redakteur), The Oxford Book of Japanese Short Stories (1997), is ook in hoofsaak toegewy aan die werke van die Shōwa era. * Donald Keene (samesteller en redakteur), Modern Japanese Literature (1956, heruitgereik in 1991); Ivan Morris (red.), Modern Japanese Stories (1961, heruitgereik in 1970); [[Yukio Mishima]] en Geoffrey Bownas (reds.), New Writing in Japan (1972); en Howard Hibbett (red.), Contemporary Japanese Literature (1977, heruitgereik in 2005), is bundels van verskillende genres van moderne skryfwerk. * Makoto Ueda, Modern Japanese Writers and the Nature of Literature (1976), and Modern Japanese Poets and the Nature of Literature (1983), is waardevolle studies. * Dennis Keene (vertaler), The Modern Japanese Prose Poem (1980), is 'n bloemlesing van ses digters. * Takamichi Ninomiya en D.J. Enright (reds.), The Poetry of Living Japan (1957, herdruk 1979); Ichirō Kōno en Rikutarō Fukuda (reds. en vertalers.), An Anthology of Modern Japanese Poetry (1957, heruitgereik in 1971); Kenneth Rexroth en Ikuko Atsumi (redsakteurs en vertalers.), The Burning Heart: Women Poets of Japan (1977); en James Kirkup (vertaler), Modern Japanese Poetry, geredigeer deur A.R. Davis (1978), is verteenwoordigende versamelings. * Janine Beichman, Masaoka Shiki (1982, heruitgereik in 2002); en Shiki Masaoka, Peonies Kana: Haiku by the Upasaka Shiki, vertaal en geredigeer deur Harold J. Isaacson (1972), is toegewy aan die Meiji digter. * Amy Vladeck Heinrich, Fragments of Rainbows (1983), is 'n studie van die lewe en poësie van Saitō Mokichi, wie se tanka sekwensie verskyn in Seishi Shinoda; en Sanford Goldstein (vertaler), Red Lights (1989). * Hosea Hirata, The Poetry and Poetics of Nishiwaki Junzaburō (1993), is 'n studie van vertalings van die bekendste modernistiese digter. * Richard John Bowring, Mori Ōgai and the Modernization of Japanese Culture (1979); and J. Thomas Rimer, Mori Ōgai (1975), is studies van die groot skrywer. * Edwin McClellan, Two Japanese Novelists (1969, reissued 2004), bespreek werke deur Natsume Sōseki en Shimazaki Tōson. * Edward Seidensticker, Kafū the Scribbler (1965, herdruk 1990), is 'n biografie van Nagai Kafū met vertalings vanuit sy werke. * Adriana Boscaro, Tanizaki in Western Languages (2000), is 'n volledige bibliografie van werke deur en oor Tanizaki Jun'ichirō. * Irmela-Hijiya Kirschnereit, Rituals of Self-Revelation (1996; oorspronklik gepubliseer in Duits, 1981); Edward Fowler, The Rhetoric of Confession (1988); en Tomi Suzuki, Narrating the Self (1996), is toegewy aan die shishōsetsu (I novel). * Dennis Keene, Yokomitsu Riichi, Modernist (1980), is 'n studie van die hooffiguur van die [[Neo-Sensualiste]] Beweging. * Ōoka Shōhei, Taken Captive, vertaal en geredigeer deur by Wayne P. Lammers (1996); en "Fires on the Plain", vertaal deur Ivan Morris (1957, heruitgereik in 2001), dra op kragtige wyse die ondervindinge van Japannese soldate in die Pasifiese area gedurende die Tweede Wêreldoorlog oor. * Van C. Gessel (redaktuer), Japanese Fiction Writers Since World War II (1997), is 'n onskatbare biografiese gids. * Masao Miyoshi, Accomplices of Silence: The Modern Japanese Novel (1974, reissued 1996), is 'n hoogs indiwiduele studie. * Susan J. Napier, Escape from the Wasteland: Romanticism and Realism in the Fiction of Mishima Yukio and Oe Kenzaburo (1991), behandel die twee bekende outeurs van die na-oorlogse era. * Chieko I. Mulhern, Japanese Women Writers: A Bio-Critical Sourcebook (1994); en Paul Gordon Schalow en Janet A. Walker (reds.), The Woman's Hand: Gender and Theory in Japanese Women's Writing (1996), ondersoek vroue se bydrae tot Japannese literatuur. * J. Thomas Rimer, Toward a Modern Japanese Theatre: Kishida Kunio (1974), beskryf die pogings om 'n moderne teater te skep. * Ted T. Takaya (redakteur en vertaler), Modern Japanese Drama (1979), is 'n bloemlesing van vyf toneelstukke deur verteenwoordigende Japannese dramaturge. * [[Yukio Mishima]], Five Modern Nō Plays, vertaal deur Donald Keene (1957); en Kōbō Abe, Three Plays, vertaal deur Donald Keene (1993), is versamelings van die mees suksesvolle na-oorlogse toneelstukke. * Nancy K. Shields, Fake Fish: The Theatre of Kobo Abe (1996), is 'n studie van Abe se bydrae tot die na-oorlogse teater. == Bronne == * ''Japanese literature''. In: ''Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite''. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2012 {{Normdata}} [[Kategorie:Japannese letterkunde| ]] 19zone4xyga9dre16a88jb07tin4umh 0 243085 2893479 2856798 2026-04-13T09:30:56Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893479 wikitext text/x-wiki '''''American Psycho''''' is 'n roman deur [[Bret Easton Ellis]] wat gepubliseer is in 1991. Die verhaal word vanuit 'n [[Persoon (taalkunde)|eerstepersoons-perspektief]] vertel deur die karakter Patrick Bateman, 'n [[reeksmoordenaar]] en Manhattan sakeman. Allison Kelly van ''The Observer'' het opgemerk dat terwyl sommige lande dit so potensieel steurend vind dat dit slegs "shrink-wrapped" verkoop kan word, sommige kritici gaande is daaroor, en dat akademici hulle verlustig in die transgressiewe en [[Postmodernisme|postmoderne]] eienskappe daarvan.<ref> Kelly, Alison (27 Junie 2010). "Imperial Bedrooms by Bret Easton Ellis". The Guardian. London. Argief van die oorspronklike op 30 Junie 2010. Opgespoor op 28 Julie 2010.</ref> 'n Rolprent verwerking daarvan, met [[Christian Bale]] in die hoofrol, is in [[2000]] vrygestel, wat oor die algemeen gunstige resensies ontvang het.<ref> "Metacritic reviews for American Psycho". Metacritic.com. Opgespoor 2012-02-15.</ref> In 2008 is dit bevestig dat die filmproduseerders [[David Johnson]] en Jesse Singer in die proses was om 'n musikale produksie daarvan te ontwikkel<ref>Kepler, Adam W. (2012-04-22). "'American Psycho' as a Musical". Die New York Times.</ref> om op [[Broadway (teater)|Broadway]] te verskyn. Die eerste vertoning van die gevolglike musiekblyspel het plaasgevind in Desember 2013 te die Almeida Teater, [[Londen]]. == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Engelse romans]] niwg3mtro3l0hlrmkkiqnigbyys2633 0 247194 2893358 2433570 2026-04-12T16:47:43Z Jcb 223 2893358 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Claudio Arrau 1 Allan Warren.jpg|duimnael|Claudio Arrau in 1974, deur [[Allan Warren]]]] '''Claudio Arrau León''' ([[Spaans]]e uitspraak: [ˈklau̯ðjo aˈrau̯]; [[6 Februarie]] [[1903]] – [[9 Junie]] [[1991]]) was 'n [[Chile|Chileense]] [[pianis]] wat bekend was vir sy interpretasies van 'n ontsagwekkende repertorium wat van [[Barokmusiek]] tot die werke van 20ste eeuse komponiste gestrek het. Hy was veral bekend vir sy interpretasies van [[Bach]], [[Beethoven]], [[Schubert]], [[Chopin]], [[Robert Schumann|Schumann]], [[Franz Liszt|Liszt]] en [[Johannes Brahms|Brahms]]. Hy word beskou as een van die grootste pianiste van die twintigste eeu.<ref>"Claudio Arrau, Pianis, Is Dood op 88 jaar". The New York Times. 10 Junie 1991</ref>Arrau was 'n leerling van ''Martin Krause'', wat op sy beurt 'n leerling was van [[Franz Liszt|Liszt]]. ==Lewe== Arrau was in [[Chillán]], [[Chile]], gebore. Hy was die seun van Carlos Arrau, 'n oftalmoloog oftewel oogkundige wat dood is toe Claudio slegs een jaar oud was; en Lucrecia León Bravo de Villalba, 'n klavieronderwyseres. Hy het behoort aan 'n ou prominente familie van Suid-Chile. Sy voorvader, Lorenzo de Arrau, 'n [[Spanje|Spaanse]] ingenieur, was na Chile gestuur deur Koning [[Karel III van Spanje|Carlos III van Spanje]]. Arrau was by wyse van sy oumagrootjie, María del Carmen Daroch del Solar, verwant gewees aan die Campbells van Glenorchy, 'n Skotse adellike familie.<ref>[http://www.bach-cantatas.com/Bio/Arrau-Claudio.htm Claudio Arrau (Klavier)] volle afstamming van Campbells sowel as die Hapsburgs kan hier verkry word. Besoek via Internet, 22 November 2016</ref> Arrau was as 'n [[Katoliek]] grootgemaak, maar het dit in sy vroeë tienerjare opgegee.<ref>[[Joseph Horowitz]], ''Arrau oor Musiek en Uitvoerings'' Bladsy 182 "Arrau was as 'n Katoliek grootgemaak, maar het dit rondom die ouderdom van vyftien jaar opgegee. 'Ek het slegs eenkeer 'n belydenis afgelê, en het dit as absoluut verregaande beskou...(Ek) is nie godsdienstig in enige konfessionele opsig nie. Ek dink dat ek wel oor sommige mistieke sensasies beskik. Maar ek dink nie aan God as 'n persoon nie.'"</ref> [[Lêer:BASA 80K 1 267 Claudio-Arrau 1929-11-27.jpg|links|duimnael|150px|Claudio Arrau, November 1929]] Arrau was 'n wonderkind ek kon musiek lees voordat hy woorde kon lees. Anders as baie virtuose, was daar egter nooit 'n professionele musikant in sy gesin gewees nie. Sy moeder was 'n [[pianis|amateurpianis]] en het hom aan die instrument bekend gestel. Teen die leeftyd van vier jaar het hy reeds Beethovensonates gelees, en 'n jaar later sy eerste konsert gegee.<ref name="Arrau60">{{cite web |url=http://www.princeton.edu/~gpmenos/C_Arrau_at_60.html |title=ARRAU AT 60 |author=Thomas F. Johnson |publisher=Musical America |date=1963 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022070541/http://www.princeton.edu/~gpmenos/C_Arrau_at_60.html |archive-date=22 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=24 Oktober 2019 }}</ref> Toe Arrau ses jaar oud was het hy 'n oudiënsie gehad voor verskeie kongreslede en President [[Pedro Montt]], wat so beïndruk was dat hy met reëlings vir Arrau se toekomstige opvoeding begin het. Arrau het op die ouderdom van agt jaar 'n tien-jaar-lange toegif van die Chileense regering ontvang om in [[Duitsland]] te studeer. Hy het saam met sy moeder en suster Lucrecia gereis. Hy was ingeskryf by die Stern Konservatoria van Berlyn waar hy uiteindelik 'n leerling van [[Martin Krause]] geword het, wat op sy beurt onder [[Franz Liszt]] studeer het. Op die ouderdom van elf jaar kon Arrau Liszt se Transendentale Etudes, een van die moeilikste werke vir die klavier, sowel as [[Johannes Brahms|Brahms]] se ''Variasies op 'n Tema van Paganini'' speel. Arrau se eerste opnames was op Eolian Duo-Art musiekrolle gemaak. Krause het tydens sy vyfde jaar van onderrig aan Arrau beswyk, en sodoende die vyftienjarige in 'n verwese en hartseer toestand gelos; Arrau het nie na hierdie verlies met formele klavierstudies voortgegaan nie.<ref name="Arrau60"/> In 1935 het Arrau 'n gevierde weergawe van die volledige klawerbordwerke van [[Johann Sebastian Bach]] gegee, wat oor twaalf uitvoerings gestrek het. In 1936 het Arrau 'n volledige weergawe van die klawerbordwerke van [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] gegee, wat oor vyf uitvoerings gestrek het, gevolg deur die volledige [[Franz Schubert|Schubert]] en [[Carl Maria von Weber|Weber]] siklusse. In 1938 het Arrau vir die eerste keer die volledige klaviersonates en - concertos van [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]] in [[Meksikostad]] gespeel. Arrau het bogenoemde prestasies verskeie kere in sy leeftyd herhaal, insluitende in New York en Londen. Hy het een van die voorste kenners op [[Beethoven]] in die 20ste eeu geword.<ref name="Arrau60" /><ref name="NYT" /> In 1937 is Arrau met die [[mezzo-sopraan]] Ruth Schneider (1908–1989), 'n Duitser, getroud. Hulle het drie kinders gehad naamlik: Carmen (1938–2006), Mario (1940–1988) en Christopher (1959). In 1941 het die Arrau gesin van Duitsland na die [[VSA]] geëmigreer, en hul uiteindelik in [[Douglaston, Queens]], New York, gevestig waar Arrau sy oorblywende jare spandeer het. Hy het in 1979 beide 'n [[VSA]] en [[Chile|Chileense]] burger geword.<ref>[http://www.dlnhs.org/neighborhoods/DouglasManor/modules/residents/Arrau.cfm "Douglas Manor:Notable residents – Claudio Arrau, Pianist"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170308200106/http://www.dlnhs.org/neighborhoods/DouglasManor/modules/residents/Arrau.cfm |date= 8 Maart 2017 }}, The Douglaston and Little Neck Historical Society, 2016, besoek op 5 Junie 2017</ref> Arrau het op 9 Junie 1991 op die ouderdom van 88 jaar in [[Mürzzuschlag]], [[Oostenryk]] gesterf as gevolg van komplikasies voortspruitende uit 'n noodoperasie wat op 8 Junie uitgevoer is om 'n blokkasie van die ingewande te verwyder.<ref>Joseph Horowitz, [https://books.google.fr/books?id=LRJQAwAAQBAJ&pg=PA278&dq=june+8+died+next+day "Afterword"]</ref> Sy oorskot was in sy tuisstad van [[Chillán|Chillán, Chile]] begrawe. ==Toon en benadering tot musiek== [[Daniel Barenboim]] het gesê dat Claudio Arrau 'n spesifieke klank met twee karakteristieke gehad het: eerstens 'n volheid wat byna orkestraal van aard was, en tweedens 'n heeltemal liggaamlose toon, wat taamlik betowerend was.<ref name="Roma Randles">{{cite book |last=Randles |first=Roma |date=2013 |title='n Lewe in Musiek: Ruth Nye en die Arrau-erfenis |url=https://books.google.fr/books?id=UstIfcNjvMoC&pg=PA1937 |location= |publisher=Grosvenor House Publishing |page=1937 |isbn=9781781482001 |accessdate=21 Januarie 2015}}</ref> [[Colin Davis]] het gesê: "Sy klank is verruklik en asemrowend, en dit is geheel en al sy eie... niemand anders kan presies soos hy speel nie. Sy toewyding aan Liszt is buitengewoon en wonderlik. Hy beliggaam daardie musiek op 'n wyse waarop niemand hom dit kan nadoen nie."<ref name="Roma Randles"/> Volgens die [[VSA|Amerikaanse]] kritikus [[Harold C. Schonberg]] het Arrau altyd " 'n onmiskenbare en besliste [[Romantiek|romantiese]] toon in sy interpretasies gehad".<ref>Harold C. Schonberg, The Great Pianists from Mozart to the Present, Simon & Schuster, Second Edition (1987)</ref> Arrau was 'n intellektueel en 'n besonder reflektiewe interpreteerder. Hy het wyd gelees terwyl hy gereis het, en Engels, [[Italiaans]], [[Duits]], en [[Frans]] bykomend tot sy [[moedertaal]] [[Spaans]] geleer. Hy het in sy twintigerjare bekend geraak met [[Carl Jung|Jung]] se sielkunde.<ref>Horowitz, J. (1999), ''Arrau on music and performance''. Courier Dover Publications.</ref> Arrau se houding ten opsigte van musiek was baie ernstig. Hy het getrouheid aan die partituur bepleit en gepreek, maar ook [[verbeelding]] voorgestaan. Alhoewel hy dikwels met stadiger en meer doelbewuste [[tempo (musiek)|tempo]]'s gespeel het vanaf sy middeljare, het hy 'n reputasie gehad as 'n verruklike [[virtuoos]] in sy vroeë jare - 'n reputasie wat ondersteun word deur opnames wat hy op die tydstip gemaak het-; soos byvoorbeeld [[Mily Balakiref|Balakiref]] se ''Islamey'' en [[Franz Liszt|Liszt]] se ''Grandes études de Paganini''. Hy het egter selfs in die latere stadium van sy loopbaan daartoe geneig om met minder behoedsaamheid en selfbeheersing tydens lewendige konserte as in die ateljee te speel. Arrau was 'n man van uitsonderlike moed; selfs aan die einde van sy lewe het hy sonder uitsondering 'n program van groot en veeleisende konserte gevolg, insluitende werke soos [[Beethoven]] se ''Keiserconcerto'' en [[Johannes Brahms|Brahms]] se Eerste Klavierconcerto.<ref name="NYT"/> ==Bydraes== Verskeie pianiste het onder Arrau gestudeer, insluitende onder andere Karlrobert Kreiten, Garrick Ohlsson, Nelson Delle-Vigne Fabbri, Roberto Szidon, Stephen Drury en Roberto Eyzaguirre. Hy was 'n gereelde opvoerder: van die ouderdom van veertig tot sestig jaar het hy gemiddeld honderd-en-twintig konserte per seisoen gegee, met 'n baie groot repertorium. Hy het gereeld die volledige klawerbordconcertos van [[Bach]], [[Mozart]], [[Beethoven]] en [[Chopin]] opgevoer; maar ook die werke van minder bekende [[komponis]]te soos [[Charles-Valentin Alkan|Alkan]] en [[Ferruccio Busoni|Busoni]] en obskure werke uit die [[Liszt]]-repertorium. Dit word beraam dat Arrau se totale repertorium hom deur ses-en-sewentig aande se uitvoerings sou neem, welke nie die sestig of so orkeswerke insluit waarmee hy ook bekend was nie.<ref name="Arrau60"/> Arrau het 'n aansienlike deel van die klaviermusiek van [[Robert Schumann|Schumann]], Chopin en Liszt opgeneem. Hy het die volledige Beethoven [[Sonate|klaviersonates]] vir die Peters-uitgawe geredigeer en in 1962–1966 alles daarvan op die [[Philips|Philips Classics Records]] plate-etiket opgeneem. Hy het van 1984 tot 1990 byna gelyktydig al die sonates, saam met Mozart se klaviersonates, weer opgeneem. Hy is ook bekend vir sy opnames van [[Franz Schubert|Schubert]], [[Johannes Brahms|Brahms]] en [[Claude Debussy|Debussy]]. Noemenswaardige opnames: * Bach: Goldberg-variasies (opgeneem in 1942), partitas 1,2,3 en 5 (opgeneem in 1991) * Beethoven: volledige klavierconcertos (hy het die werke drie keer opgeneem) en klaviersonates * Brahms: volledige klavierconcertos en klaviersonates Nos 2 en 3 * Chopin: volledige Études, nokturnes, preludes en klavierconcertos * Debussy: volledige preludes & images, Suite Bergamasque * Liszt: klaviersonate in B mineur, volledige Transendentale Études * Mozart: volledige klaviersonates * [[Schoenberg]]: klavierstukke, Op. 11 * Schubert: laat-klaviersonates, Impromptus, Klavierstücke, D. 946 * Schumann: klaviersonate in #F mineur, Karnaval, Fantasie in C majeur, klavierconcerto in A mineur (hy het dit vier keer opgeneem) * [[Carl Maria von Weber|Weber]]: klaviersonate in C majeur, Konzertstück, Op. 79 Ten tyde van sy dood op die ouderdom van 88 jaar was Arrau besig om die volledige werke van Bach vir die klawerbord-instrument op te neem. Hy was ook besig met die proses om sommige stukke van Haydn, Mendelssohn, Reger en Busoni, sowel as Boulez se derde klaviersonate, voor te berei. Die Robert Schumann-genootskap het die Arrau-medalje in 1991 op die been gebring. Dit is al aan [[András Schiff]], [[Martha Argerich]] en [[Murray Perahia]] toegeken. ==Aanhalings== *Mnr. Arrau het eenmaal van sy vroeëre jare gesê; "Al wat ek wou gehad het was musiek. Ek was selfs by die klavier gevoer. Andersins, wou dit voorkom, sou ek nie geëet het nie. Ek het in daardie jare soms met my gapende oop mond gespeel, en my moeder sou kos daarin plaas."<ref name="NYT"/> *Mnr. Arrau, terwyl hy besig was om sy werk tydens 'n 1975 onderhoud te beskryf, het gesê: "Ek probeer om op die manier te speel soos wat 'n kat spring. Dit moet volkome natuurlik wees. Ek het myself belowe dat wanneer ek voel dat 'n tipe roetine in my speelwerk inkruip, ek sal stop. Wanneer ek nou speel is ek byna in ekstase, 'n kreatiewe ekstase, wat ek nie vir enigiets in die wêreld sal prysgee nie. Dit is waarvoor ek lewe."<ref name="NYT"/> ==Pryse en erkennings== *2012: Deel gemaak van die Gramophone-tydskrif se ''Hall of Fame''<ref>{{cite web |title=Claudio Arrau (pianis) |url=http://www.gramophone.co.uk/HallofFame/ArtistPage/Arrau |publisher=Gramophone |access-date=11 April 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019111551/http://www.gramophone.co.uk/HallofFame/ArtistPage/Arrau |archive-date=19 Oktober 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * 1990: Goue medalje van die Koninklike Filharmoniese-genootskap * 1988: Die La Medalla Teresa Carreño van [[Venezuela]]; Honorêre Lid van Die Koninklike Filharmoniese-genootskap * 1984: Die Hoogste Onderskeidingsprys van die Inter-Amerikaanse musiekraad en die Organisasie van Amerikaanse State; Doctor Honoris Causa van die [[Universidad de Concepción]]; Professor Honoris Causa van die Universidad de Bío-Bío * 1983: Die Internasionale UNESCO Musiekprys; [[Erelegioen|National de la Légion d'honneur]] van [[Frankryk]]; Nasionale Prys van Kuns van Chile; Eerste Honorêre Lid van die Robert Schumann-genootskap; Doctor Honoris Causa van die [[Universiteit van Oxford]]; Commandatore da [[Accademia Nazionale di Santa Cecilia]]; Ridderskap van die Orde van Malta; Beethoven-medalje van [[New York Stad|New York]]; Philadelphia Bowl of [[Philadelphia]] * 1982: Orde van die [[Asteke|Asteekse]] Arend (La Orden del Águila Azteca) van [[Meksiko]] * 1980: Hans von Bülow-medalje van die [[Berliner Philharmoniker]] * 1970: Großes [[Bundesverdienstkreuz]] van die [[Duitsland|Federale Republiek van Duitsland]] * 1965: Chevalier van die [[Ordre des Arts et des Lettres]] van Frankryk; Voorsien van 'Die Masker van Chopin' & Chopin se manuskripte * 1959: Santiago se Ereburger; Concepción se Ereburger en Stad se Goue medalje; Hijo Benemérito de Chillán; Chillán se voorheen genaamde Lumacostraat was hernoem na Claudio Arrau * 1958: Die Medalje van Die Koninklike Filharmoniese-genootskap * 1949: Hijo Predilecto de México; Doctor Honoris Causa van die Universiteit van Chile * 1941: Hijo Ilustre de Chillán * 1927: Wenner van die ''Grand Prix'' van die Concours International des Pianistes [[Genève]]. Die beoordelingspaneel het bestaan uit [[Arthur Rubinstein]], Joseph Pembauer, [[Ernest Schelling]], [[Alfred Cortot]] en [[José Vianna da Motta]].<ref>Sachs, H., & Manildi, D.: ''Rubinstein: a life'', bladsy 379. Grove Press, 1995.</ref> Cortot het uitgeroep: "Cela c'est un pianiste. C'est merveilleux" * 1925: Ereprys van die Stern-konservatoria. Is aldaar as professor aangestel * 1919 & 1920: Liszt-prys (na 45 jaar sonder 'n wenner van die eerste prys) * 1918: Schulhoff-prys; aan die einde van sy studies by die Stern-konservatoria 'n "Diploma van Onderskeiding" ontvang * 1917: Sachsen-Gothaische Medaille * 1916: Toelaag of toegif van die Stern-konservatoria * 1915: Eerste prys tydens die Rudolph Ibach-kompetisie (hy was die enigste deelnemende seun) * 1915: Gustav Holländer-medalje vir jong kunstenaars * 1911: Toelaag of toegif van die kongres van Chile vir musikale studies in Berlyn ==Albumpryse== * Deutscher Schallplattenpreis: Brahms 2 Klavierconcertos met [[Carlo Maria Giulini]] en die ''Philharmonia Orchestra'' [EMI Opgeneem in 1960 & 1962] Beethoven 5 Klavierconcertos met [[Bernard Haitink]] en die Concertgebouw-orkes [Philips Opgeneem in 1964] Schumann Sonate Op.11, Fantasiestücke Op.111 [Philips Opgeneem in 1967 & 1968] Brahms 2 Klavierconcertos met Bernard Haitink en die Concertgebouw-orkes [Philips Opgeneem in 1969] * Liszt Record Grand Prix: Liszt Volledige Konsert Parafrases op operas deur [[Verdi]] [Philips Opgeneem in 1971] Liszt 12 ''Etudes d'exécution Transcendente'' [Philips Opgeneem in 1974 & 1976] Liszt 2 Klavierconcertos met [[Colin Davis]] en die [[Londen Simfonieorkes]] [Philips Opgeneem in 1979] * Diapason d'Or: Chopin Volledige Nokturnes [Philips Opgeneem in 1977 & 1978] Chopin Volledige Etudes [EMI Opgeneem in 1956, Verwerk in 1987] * Grand Prix du Disque: Chopin Volledige Etudes [EMI Opgeneem in 1956, Verwerk in 1987] Schumann Klavierconcerto, Karnaval & Beethoven Sonate Op.111 [EMI Verfilm in 1963, 1961 & 1970] * Edison-prys: Liszt Solo Klavierwerke: Ballade No.2, Jeux d'eaux à la villa d'Este, Vallée d'Obermann…… [Philips Opgeneem in 1969] * Belgium Caecilia-prys: Schumann Omvattende Solo Klavierwerke [Philips Opgeneem van 1966 tot 1976] * Japan Plaat Akademieprys: Beethoven 5 Klavierconcertos met [[Colin Davis]] en die [[Staatskapelle Dresden]] [Philips Opgeneem in 1984 & 1987] * FFFF de Télérama: Chopin Volledige Etudes [EMI Opgeneem in 1956, Verwerk in 1987] * Warsaw Chopin-genootskap se Grand Prix du Disque Frédéric Chopin: Chopin Volledige Etudes [EMI Opgeneem in 1956, Verwerk in 1987] ==Verwysings== {{verwysings}} <!--Van geboorteregistrasie No. 254, bladsy 129, ingeskryf in Chillán op 03 Maart 1903, en gehou deur die Chillán Geboorte-, Sterfte- en Huweliksregister--> ==Eksterne skakels== * [http://arrauhouse.org/ ArrauHouse]. Omvattende webtuiste oor Claudio Arrau * [http://arrausite.free.fr/Index.html Arrau blad français] Claudio Arrau: Discographie, repertoire et informations. * [http://www.princeton.edu/~gpmenos/biography.html Biografiese skets] van Claudio Arrau * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20060923085232/http://www.unitel.de/uhilites/010601.htm |datum=September 23, 2006 |titel=Ons onthou Claudio Arrau op die tiende herdenking van sy afsterwe }} van Unitel * [https://web.archive.org/web/20080324215339/http://www.memoriachilena.cl/mchilena01/temas/index.asp?id_ut=claudioarrauleon%281903-1991%29 Decca & Philips Biografie en Diskografie] van Claudio Arrau * [https://archive.is/20130128150817/http://www.marstonrecords.com/arrau/arrau_liner.htm Marston Records Biografie] van Claudio Arrau * [http://www.answers.com/topic/claudio-arrau Biografie van Claudio Arrau] op [[Answers.com]] * [https://web.archive.org/web/20080324215339/http://www.memoriachilena.cl/mchilena01/temas/index.asp?id_ut=claudioarrauleon%281903-1991%29 Arrau se omvattende en uitgebreide diskografie] (in [[Frans]]) * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080324215339/http://www.memoriachilena.cl/mchilena01/temas/index.asp?id_ut=claudioarrauleon(1903-1991) |datum=24 Maart 2008 |titel=Biografie van Claudio Arrau }} (in [[Esties]]) * [http://www.municipalidadchillan.cl/?modname=contenidos&id=189 Biografie van Claudio Arrau] (in Esties) * [http://www.britannica.com/eb/article-9009615 Artikel van Claudio Arrau] op [[Encyclopædia Britannica]] Aanlyn * [http://www.bbc.co.uk/cgi-perl/music/muze/index.pl?site=radio3&action=biography&source=2&name=Arrau%2C%20Claudio Artikel oor Claudio Arrau]{{Dead link|datum=Julie 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} op [[BBC Radio 3]] * {{Find a Grave|8937120}} * [https://web.archive.org/web/20100212053713/http://www.museoarrau.cl/ Arrau se Museum] * {{YouTube|WZP93yqXGjk|"Claudio Arrau Stel die Beethoven Klavierconcertos bekend"}} * [http://global.oup.com/us/companion.websites/9780199924325/ Klavierlesse met Claudio Arrau: 'n Gids tot sy Filosofie en Tegnieke deur Victoria A. von Arx] {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Claudio Arrau }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Arrau, Claudio}} [[Kategorie:Chileense pianiste]] [[Kategorie:Geboortes in 1903]] [[Kategorie:Sterftes in 1991]] qid9gcr2lrchw3dxxseyajszrkgios0 0 249617 2893327 2855296 2026-04-12T15:43:53Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893327 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Alfred Cortot | beeld = Alfred Cortot 01.jpg | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = non_vocal_instrumentalist <!-- pianist --> | geboortenaam = Alfred Denis Cortot | alias = | geboortedatum = {{Birth date|1877|9|26|df=y}} | geboorteplek = [[Nyon]], [[Vaud]], [[Switserland]] | oorsprong = | sterfdatum = {{Death date and age|1962|6|15|1877|9|26|df=y}} | sterfplek = [[Lausanne]], Vaud, Switserland | genre = [[Klassieke musiek]] | beroep = Pianis, dirigent | instrument = [[Klavier]] | jare_aktief = <!-- YYYY–YYYY (or –present) --> | etiket = | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Alfred Cortot''' (1877- 1962) word beskou as een van die mees insigvolle pianiste vir sy eksplorasie van die spirituele dieptes van die musiek wat hy geïnterpreteer het. Alfred Corot was 'n musikus met vele fasette en 'n wye repertoire. Hy was in Nyon, [[Switserland]] gebore as die seun van 'n Franse vader en 'n Switserse moeder. Gedurende sy kinderdae het die gesin na [[Parys]] getrek, en die jong Cortot het by die Paryse Konservatoria aangesluit op die ouderdom van nege, waar hy eers die klavier onder [[Emile Descombes]] (1829-1912) bestudeer het, en vanaf die ouderdom van vyftien, onder [[Louis Diémer]] (1843-1919). Cortot het sy debuut in 1897 gemaak met [[Ludwig van Beethoven]] se Derde klavierkonsert in C mineur, Opus 37. Hy het ook Klavierduet opvoerings van die rangskikkings van Musiek vir Vier Hande van [[Richard Wagner]] gegee saam met [[Edouard Risler]] (1873-1929) . Sy entoesiasme vir diè Duitse komponis het tot sy aanstelling as koorafrigter gelei, en daarna assistent dirigent by [[Bayreuth]] waar hy gewerk het onder [[Felix Mottl]] en [[Hans Richter]]. Cortot se ondervindinge in Bayreuth het hom begerig gemaak om Wagner se musiek aan [[Frankryk|Franse]] gehore bekend te stel, en in 1902 het hy die ''Societé des Festivals Lyriques'' gestig, waardeur hy in Mei van dieselfde jaar die Paryse premiere van Wagner se ''Götterdämmerung'' gegee het. Die volgende jaar het Cortot 'n ander genootskap georganiseer wat hom in staat gestel het om opvoerings van [[Johannes Brahms]] se ''Duitse Dodemis'' (Requiem), [[Franz Liszt]] se ''Sint Elizabeth'', Beethoven se ''Missa Solemnis'' en Wagner se ''Parsifal'' te gee. Nie lank daarna nie het hy dirigent van die ''Societé Nationale'' geword, en die werke van Franse komponiste bevorder. Cortot was 'n musikant met vele gesigte, 'n dirigent, kamermusiekkunstenaar en 'n solis.<ref>[[Jean-Pierre Thiollet]], ''88 notes pour piano solo'' ("Cortot toujours au plus haut"), Neva Editions, 2015, p.22. {{ISBN|978 2 3505 5192 0}}.</ref> Hy het 'n bekende klaviertrio met [[Jacques Thibaud]] en [[Pablo Casals]] gestig, maar dit was as pianis waarvoor hy die meeste lof toegeswaai is. Hy was aangestel deur [[Gabriel Fauré]] as 'n onderwyser by die Paryse Konservatoria, maar was in so 'n hoë aanvraag dat hy onvermydelik altyd weg was op toer. In 1918 het Cortot sy eerste toer in die [[Verenigde State van Amerika]] gemaak, en gedurende sy tweede toer in 1920 het hy al Beethoven se Vyf Klavierconcertos gespeel in twee aande, en ook Rachmaninoff se Klavierkonsert No. 3 in D mineur Opus 30, met die komponis in teenwoordigheid. In die tyd het hy ook die ''Ecole Normale de Musique'' gestig. Cortot het self daar klas gegee tot 1961; en sy mees bekende studente sluit [[Magda Tagliaferro]], [[Clara Haskill]] en [[Yvonne Lefébure]] in. Cortot was een van die beste eksponente van [[César Franck]] se musiek, en sy opnames van die ''Variations Symphoniques'' en die twee meesterstukke vir solo klavier; Prélude, Chorale & Fugue'', en Prélude, Aria & Finale; staan steeds as die mees indrukwekkende opvoerings op disket.<ref>2010 Jonathan Summers. Inligting verkry vanaf Naxos CD 8.111381 inligtings voubiljet.</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{en-vertaal|Alfred Cortot}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Cortot, Alfred}} [[Kategorie:Geboortes in 1877]] [[Kategorie:Sterftes in 1962]] [[Kategorie:Franse musici]] [[Kategorie:Franse pianiste]] g216zqgc81mno3oytcgkb2w96g7cb4s 0 249708 2893125 2844890 2026-04-12T12:02:02Z Aliwal2012 39067 2893125 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Itzhak Perlman ([[Hebreeus]]: יצחק פרלמן) | beeld = | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = Itzhak Perlman speel die Nasionale Volkslied van Amerika (die [[Star Spangled Banner]]) tydens 'n [[bofbal]]wedstryd by [[Citi Field]] in New York Stad in 2016 | agtergrondkleur = Klassiek | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = {{birth date and age|df=y|1945|08|31}} | geboorteplek = [[Tel Aviv]], [[Britse mandaat van Palestina]] <small>(nou [[Israel]])</small> | oorsprong = | sterfdatum = | sterfplek = | genre = [[Barok]]musiek, Klassiek, [[Romantiek|Romantiese musiek]], [[Klezmer]] | beroep = Violis, dirigent, musiekpedagoog | instrument = Viool | jare_aktief = 1958–huidig | etiket = [[Deutsche Grammophon]]<br/>[[EMI]]<br/>[[RCA Victor Red Seal]] | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Itzhak Perlman''' ([[Hebreeus]]: יצחק פרלמן‎; * 31 Augustus 1945 - ) is 'n Israeli-Amerikaanse violis, dirigent, en musiekpedagoog. Perlman het in die loop van sy loopbaan reeds wêreldwyd opgetree, asook deur die VSA. Hy het opgetree tydens sulke geleenthede soos 'n staatsdinee by die [[Withuis]] ter ere van Koningin Elizabeth die Tweede van die, [[Verenigde Koninkryk]] en tydens die Presidensiële inhuldiging van President Obama van die VSA. Hy het ook die [[Detroit]] Simfonieorkes sowel as die Westchester Filharmonies Orkes gedirigeer. In 2015 was die Presidensiële Vryheidsmedalje aan hom toegeken.<ref>Vertaal uit die Engelse Wikipedia artikel</ref> ==Vroeë lewe== Perlman was in 1945 in [[Tel Aviv]] gebore in 'n Joodse gesin. Sy ouers, Chaim en Shoshana Perlman, was boorlinge van [[Pole]] en het in die 1930's na die Britse Protektoraat van Palestina geïmmigreer voordat hulle ontmoet en later getroud is. Perlman het op die ouderdom van vier jaar [[polio]] opgedoen. Hy loop sedertdien met behulp van krukke en beenstutte<ref>{{cite web |url=https://www.jpost.com/Opinion/I-woke-up-and-I-couldnt-walk-This-is-the-polio-that-should-become-just-a-memory-398720 |title='I WOKE UP AND I COULDN'T WALK': THIS IS THE POLIO THAT SHOULD BECOME JUST A MEMORY |work=The Jerusalem Post |access-date=18 Mei 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191223125928/https://www.jpost.com/Opinion/I-woke-up-and-I-couldnt-walk-This-is-the-polio-that-should-become-just-a-memory-398720 |archive-date=23 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en speel die viool in 'n sittende posisie. Hy gebruik sedert [[2018]] krukke of 'n elektriese skoeter vir beweeglikheid.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2014/12/28/nyregion/how-they-roll.html |title=How They Roll |newspaper=The New York Times |access-date=26 Desember 2014 |date=26 Desember 2014 |last1=Lee |first1=Ji Hyun |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228032451/https://www.nytimes.com/2014/12/28/nyregion/how-they-roll.html |archive-date=28 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Perlman het die eerste keer in die [[viool]] begin belangstel nadat hy 'n uitvoering van [[klassieke musiek]] op die [[radio]] aangehoor het. Hy is op die ouderdom van drie jaar toelating tot die Shulamit Konservatoria geweier op grond daarvan dat hy te klein was om 'n viool behoorlik te hanteer.<ref>{{cite web |url=https://search.proquest.com/docview/167374800 |title=Israeli Violin Prodigy Admits He Likes Jazz |publisher=Proquest.com |access-date=1 Oktober 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807113755/https://search.proquest.com/docview/167374800 |archive-date=7 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het in stede hiervan homself geleer om die instrument te bespeel met gebruikmaking van 'n speelgoed viooltjie totdat hy oud genoeg was om saam met Rivka Goldgart te studeer by die Shulamit Konservatoria en by die Akademie van Musiek in Tel Aviv waar hy op die ouderdom van tien jaar sy eerste uitvoering gegee het.<ref>{{cite web|url=https://www.oxfordmusiconline.com/subscriber/article/grove/music/21349?q=itzhak+perlman&hbutton_search.x=0&hbutton_search.y=0&hbutton_search=search&search=quick&pos=1 |title=Perlman, Itzhak |publisher=Oxford Music Online |accessdate=1 Oktober 2011}}</ref> Hy het na die [[VSA]] getrek ten einde by die Juliard Skool van Musiek onder die vioolpedagoog Ivan Galamian en sy assistent Dorothy DeLay te studeer.<ref>{{cite web |url=http://www.enotes.com/contemporary-musicians/perlman-itzhak-biography |title=Perlman, Itzhak Biography: Contemporary Musicians |publisher=Enotes.com |access-date=1 Julie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090616074448/http://www.enotes.com/contemporary-musicians/perlman-itzhak-biography |archive-date=16 Junie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> ==Loopbaan== ===Uitvoerings=== [[File:Ed Sullivan - Itzhak Perlman 1958.jpg|thumb|left|200px|[[Ed Sullivan]] wens die 13-jarige Itzhak Perlman geluk na 'n konsert (1958)]] Perlman het twee keer op die Ed Sullivan Program verskyn, naamlik in 1958, en weer in 1964 op dieselfde program saam met die [[Rolling Stones]].<ref>{{cite web |author=Duration: 60 min |url=http://www.ovguide.com/tv_episode/the-ed-sullivan-show-season-12-episode-8-itzhak-perlman-carol-lawrence-larry-kert-film-ed-sullivan-visits-jerusalem-27092 |title=Watch The Ed Sullivan Show Season 12 Episode 8 Itzhak Perlman / Carol Lawrence & Larry Kert / Film: Ed Sullivan Visits Jerusalem |publisher=Ovguide.com |access-date=1 Julie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426121134/http://www.ovguide.com/tv_episode/the-ed-sullivan-show-season-12-episode-8-itzhak-perlman-carol-lawrence-larry-kert-film-ed-sullivan-visits-jerusalem-27092 |archive-date=26 April 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het sy buiging by [[Carnegie Hall]] in 1963 gemaak en die Leventritt Kopetisie in 1964 gewen. Kort daarna het hy begin om wyd te toer. Bykomend tot 'n uitgebreide opname - en uitvoerings loopbaan het hy voortgegaan om gasverskynings op Amerikaanse televisieprogramme soos The Tonight Show en Sesame Street te maak, sowel as om te speel tydens funksies by die [[Withuis]]. Alhoewel hy nooit as sanger bemark is nie het hy die rol van "Un carceriere" ("'n tronkbewaarder") op 'n 1981 [[EMI]] opname van [[Giacomo Puccini|Puccini]] se "Tosca" gespeel waarin Renata Scotto, [[Plácido Domingo]], en Renato Bruson verskyn het met [[James Levine]] as dirigent. Hy het vroeër die rol gesing in 'n uittreksel van die opera tydens 'n 1980 Pensioenfonds Begiftigingskonsert - uitsending as deel van die Live from Lincoln Center reeks met [[Luciano Pavarotti]] as Cavaradossi en [[Zubin Mehta]] wat die [[New York Filharmoniese Orkes]] dirigeer. Op 5 Julie 1986 het hy uitgevoer tydens die [[New York Filharmoniese Orkes]] se huldeblyk aan die 110ste herdenking van die [[Statue of Liberty|Vryheidstandbeeld]] wat in die VSA op televisie uitgesaai was.<ref>{{cite web |url=http://articles.sun-sentinel.com/1986-07-05/features/8602090161_1_liberty-weekend-liberty-festivities-great-lawn |title=Liberty Receives Classical Salute, Sun Sentinel, July 5, 1986 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920210813/http://articles.sun-sentinel.com/1986-07-05/features/8602090161_1_liberty-weekend-liberty-festivities-great-lawn |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die orkes, wat deur [[Zubin Mehta]] gedirigeer is, het in New York stad se [[Central Park]] gespeel. In 1987 het hy by die [[Israel Filharmoniese Orkes]] (IFO) aangesluit vir hul konserte in [[Warskou]] en [[Boedapest]] sowel as ander stede in die Oos-Blok lande. Hy het met die IFO in die lente van 1990 getoer vir die orkes se heel eerste uitvoering in die [[Sowjetunie]], met konserte in Moskou en [[Sint Petersburg|Leningrad]]. Hy het weer in 1994 met die IFO getoer en in China en Indië opgetree. In 2015, tydens 'n klassieke musiek program getiteld ''The Chamber Music Society of Lincoln Center'' wat deur WQXR in New York Stad geproduseer is was dit bekend gemaak dat Perlman die onerkende vioolsolo op die 1989 Billy Joel liedjie The Downeaster Alexa gespeel het. Terwyl Perlman primêr optree as solis het hy ook saam met ander musikante opgetree, insluitende [[Yo-Yo Ma]], [[Pinchas Zukerman]], [[Jessye Mae Norman|Jessye Norman]], [[Isaac Stern]], en Yuri Temirkanov tydens die 150ste herdenking van [[Pjotr Iljitsj Tsjaikofski|Tsjaikofski]] in Leningrad in Desember 1990. Hy het ook oor die jare tydens verskeie geleenthede uitvoerings en opnames gemaak met sy vriend en mede Israeli violis [[Pinchas Zukerman]]. Behalwe vir die speel en opneem van klassieke musiek waarvoor hy die beste bekend het Perlman ook [[jazz]] gespeel, insluitende 'n plaat wat saam met die jazz pianis Oscar Peterson gemaak is, en bykomend hiertoe, klezmer. Perlman het al as solis opgetree vir 'n groot aantal rolprent klankbane soos die tema van die 1993 rolprent ''Schindler's List'' deur John Williams, wat gevolglik 'n [[Oscar]] vir die Beste Oorspronklike Klankbaan gewen het. Meer onlangs was hy die violis vir die 2005 rolprent ''Memoirs of a Geisha'' saam met die tjellis [[Yo-Yo Ma]]. Perlman het seleksies van die klankbane van rolprente wat vir Beste Oorspronklike Klankbaan genomineer is gespeel tydens die 73ste Grammy toekennings saam met [[Yo-Yo Ma]] en tydens die 78ste toekennings. {{Citation needed|date=September 2013}} [[File:ItzhakPerlmanWhitehouse2.jpg|thumb|right|250px|Perlman by die Withuis in 2007]] == Platelys (nie volledig nie) == *Tradition (1987) *Duos (1987) *Vivaldi: The Four Seasons/3 Violin Concertos (1992) *The American Album (1995) *In the Fiddler's House (1995) *Holiday Tradition (1998) *Concertos from My Childhood (1999) *The Essential Itzhak Perlman (Sony Classical, 2009) *Eternal Echoes (2012) *Violin Sonatas (Universal Music Classics/[[Deutsche Grammophon]], 2015) *The Perlman Sound (Warner Classics, 2015) ==== met [[André Previn]] ==== *The Easy Winners (Angel Records, 1975) *A Different Kind of Blues (EMI/Angel, 1980) *It's a Breeze (EMI/Angel, 1981) ==== met ''Oscar Peterson'' ==== *Side by Side (TELARC CD-83341 1994) == Eerbewyse en Toekennings == *1964: Leventritt Kompetisie – Wenner *1977: Grammy Toekenning vir Beste Instrumentale Solis uitvoering (met orkes): Vivaldi: Die Vier Seisoene *1978: Grammy Toekenning vir Beste Kamermusiek uitvoering: Beethoven: Sonates vir Viool en Klavier (met [[Vladimir Ashkenazy]]) *1978: Grammy Toekenning vir Beste Klassieke Album: Brahms: Vioolconcerto in D *1980: Grammy Toekenning: Beste Instrumentale Solis uitvoering (sonder orkes): ''The Spanish Album'' *1980: Grammy Toekenning: Beste Kamermusiek uitvoering: Musiek vir Twee Viole (met [[Pinchas Zukerman]]) *1980: Grammy Toekenning vir Beste Instrumentale Solis uitvoering (met orkes): Brahms Dubbelconcerto vir Viool en Tjello in A mineur (met [[Mstislav Rostropovich]])(Prys gedeel) *1980: Grammy Toekenning for Beste Instrumentale Solis uitvoering (met orkes): Berg: Vioolconcerto/Strawinski: Vioolconcerto in D (TIE) *1981: Grammy Toekenning for Beste Instrumentale Solis uitvoering (met orkes): Issac Stern 60ste Herdenking Viering (m/ [[Isaac Stern]] & [[Pinchas Zukerman]]) *1981: Grammy Toekenning vir Beste Kamermusiek uitvoering: Tsjaikofski: Klaviertrio in A mineur (met Lynn Harrell & [[Vladimir Ashkenazy]]) *1982: Grammy Toekenning vir Beste Instrumentale Solis uitvoering (met orkes): Elgar: Vioolconcerto in B mineur *1987: Grammy Toekenning for Beste Kamermusiek uitvoering: Beethoven: Die volledige Klaviertrios (met Lynn Harrell & [[Vladimir Ashkenazy]]) *1987: Grammy Toekenning vir Beste Instrumentale Solis uitvoering (met orkes): Mozart: Vioolconcertos Nos. 2 and 4 *1990: Grammy Toekenning vir Beste Kamermusiek uitvoering: Brahms: Die Drie Vioolsonates (met [[Daniel Barenboim]]) *1990: Grammy Toekenning vir Beste Instrumentale Solis uitvoering (met orkes): [[Dmitri Sjostakowitsj]] Vioolkonsert No.1 in A Mineur/Glazunov Vioolkonsert in A mineur *1995: Grammy Toekenning vir Beste Instrumentale Solis uitvoering (met orkes): ''The American Album—Works of Bernstein, Barber, Foss'' *2003: Kennedy Sentrum Eerbewyse *April 1980: Newsweek tydskrif het 'n artikel oor Mnr. Perlman gehad met 'n omslagverhaal<ref> "Newsweek cover story 1980". Geargiveer van die oorspronklike op 14 September 2002. Opgespoor op 25 Maart 2008.</ref> *1986: Geëer met die Vryheidsmedalje deur President [[Ronald Reagan]].<ref> "Perlman awards". Geargiveer van die oorspronklike op 14 September 2002. Opgespoor 25 Maart 2008.</ref> *1992: [[Emmy]]toekenning: Uitstekende Klassieke Program in die Uitvoerende Kunste: Perlman in Rusland *1994: Emmy Toekenning: Uitstekende Individuele Prestasie: Kulturele Programme *1996: Emmy Toekenning: Uitstekende Kulturele Musiek-Dans Program: Itzhak Perlman: ''In the Fiddler's House'' *1999: Emmy Toekenning: Uitstekende Klassieke Musiek-Dans Program: Itzhak Perlman: ''Fiddling for the Future'' *2000: Die Nasionale Kunstemedalje toegeken deur President Bill Clinton.<ref>"Perlman awards". Geargiveer van die oorspronklike op 14 September 2002. Opgespoor 25 Maart 2008.</ref> *2008: Grammy Lewenslange Prestasie-toekenning *2015: Presidensiële Vryheidsmedalje toegeken deur President Obama<ref> "President Obama Names Recipients of the Presidential Medal of Freedom". The White House. 16 November 2015. Opgespoor op 16 November 2015.</ref><ref>Phil Helsel – "Obama honoring Spielberg, Streisand and more with medal of freedom," NBC News, 24 November 2015. Opgespoor 25 November 2015.</ref> *2016: Die Genesis-prys toegeken deur die Israeliese Eerste Minister.<ref>"Genesis Prize". Opgespoor 7 Mei 2015.</ref> *2017: Onderwerp van die dokumentêre program gemaak deur Alison Chernick.<ref>Verongos, Helen T. (8 Maart 2018). ''"Review: 'Itzhak,' the Man and the Musician"''. The New York Times. Opgespoor 15 Maart 2018.</ref> ==Eksterne skakels== {{commons category|Itzhak Perlman}} *[http://www.primoartists.com/artists/itzhak-perlman/ Itzhak Perlman Primo Artists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150506104228/http://www.primoartists.com/artists/itzhak-perlman/ |date= 6 Mei 2015 }} *{{Allmusic|class=artist|id=q8179}} *{{IMDb name|0674221}} *[https://web.archive.org/web/20060619064907/http://www.concertartist.info/biog/PER001.html Itzhak Perlman biografie] in die Wêreld Konsertkunstenaars Argief *{{C-SPAN|Itzhak Perlman}} *[https://web.archive.org/web/20140219112154/http://www.charlierose.com/view/content/11161 Itzhak Perlman onderhoud op The Charlie Rose Show] (video), 9 Augustus 2010 *[https://web.archive.org/web/20111228152814/http://www.stradviolin.com/itzhak-perlman-captivates-san-antonio.html Itzhak Perlman vraag-en-antwoord sessie], 19 Maart 2011 *[https://web.archive.org/web/20110119015415/http://www.charlierose.com/view/interview/5406 Itzhak Perlman & John Williams onderhoud op The Charlie Rose Show] (video), 8 Augustus 1997 == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Perlman, Itzhak}} [[Kategorie:Amerikaanse dirigente]] [[Kategorie:Amerikaanse Jode]] [[Kategorie:Amerikaanse violiste]] [[Kategorie:Israelse dirigente]] [[Kategorie:Israelse Jode]] [[Kategorie:Israelse violiste]] [[Kategorie:Geboortes in 1945]] [[Kategorie:Lewende mense]] 6b2pyzqyev674zxpeumkqvi4gt4dgox 0 250539 2893343 2777798 2026-04-12T16:43:00Z Jcb 223 2893343 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Boris Belkin.jpg|thumb|Boris Belkin]] '''Boris Davidovich Belkin''' ([[Russies]]: Борис Давидович Белкин; gebore [[26 Januarie]] [[1948]] in [[Jekaterinburg]]) is 'n [[viool]]virtuoos wat in die [[Sowjetunie]] gebore is. Hy is van [[Jode|Joodse]] afkoms. == Onderwysers == Belkin het onderrig by [[Isaac Stern]] en Yuri Yankelevich ontvang. == Vroeë jare == Belkin het as 'n wonderkind reeds op die ouderdom van ses jaar die viool begin bestudeer. Hy het sy eerste openbare optrede gelewer toe hy sewe was saam met die dirigent [[Kiril Kondrašin]]. Hy het sy studies by die Sentrale Musiekskool van die Moskou Konservatoria onder die professore Yuri Yankelevich, Felix Andrievsky en Isaac Stern ondergaan. Terwyl hy steeds 'n student was het hy oor die lengte en breedte van die Sowjetunie gereis en saam met leidende orkeste van daardie staat gespeel, en in 1973 het hy eerste plek gewen tydens die Sowjet Nasionale Kompetisie vir Violiste. Hy het egter nie visums ontvang ten einde te kan deelneem aan die Paganini-kompetisie in 1971 en 1973 in [[Italië]] nie. Hy het besluit om na Israel te immigreer in 1974. Hy het verskuif na Londen, Parys en toe weer terug na Londen. Hy het sy Belgiese vrou tydens die Yehudi Menuhin-fees in [[Switserland]] ontmoet, en hul in [[Liège]] gevestig. In 1990 word hy 'n Belgiese burger.<ref>[http://www.vioolschool.eu/home/files/boris_belkin_web.pdf Personal Perfectionism;Edward Sainati profiles the Russian violinist Boris Belkin]</ref> ==Loopbaan== Belkin het na die Weste geïmmigreer in 1974, en sedertdien het hy met meeste van die leidende orkeste dwarsoor die wêreld opgetree, insluitende die [[Boston Simfonieorkes]], [[Cleveland Simfonieorkes]], die [[Berliner Philharmoniker]], die [[Israel Filharmoniese Orkes]], die [[Los Angeles Filharmoniese Orkes]]; [[Philadelphia Orkes]], [[Pittsburgh Simfonieorkes]], [[Montreal Simfonieorkes]], die [[Beiere Radio-simfonieorkes]], die [[Koninklike Concertgebouw-orkes]], en ook alle leidende Britse orkeste. Boris Belkin was ook al te sien in baie televisieproduksies soos 'n rolprentbiografie van [[Jean Sibelius]], waarin hy Sibelius se vioolkonsert opvoer saam met die [[Sweedse Radio-simfonieorkes]] onder [[Vladimir Ashkenazy]], die Tsjaikofski Vioolconcerto saam met [[Leonard Bernstein]] en die [[New York Filharmoniese Orkes]], en [[Maurice Ravel]] se Tzigane saam met die [[Orchestre National de France]] ; asook [[Mozart]] en Paganini se Vioolconcerto No. 1 saam met [[Bernard Haitink]] en die Concertgebouw-orkes. Dirigente saam met wie hy gewerk het sluit onder andere in: [[Leonard Bernstein]], [[Vladimir Ashkenazy]], [[Zubin Mehta]], [[Lorin Maazel]], [[Riccardo Muti]], Seiji Ozawa, Kurt Sanderling, Rudolf Barshai, Yuri Temirkanov, Christoph von Dohnányi, [[Charles Dutoit]], Gianluigi Gelmetti, Günther Herbig, [[Klaus Tennstedt]], [[Simon Rattle]], [[Bernard Haitink]], [[Paavo Berglund]], Eduardo Mata, Kyung-wha Chung, Junichi Hirokami, Vladimir Fedoseyev, Yuri Ahronovich, Charles Groves, Erich Leinsdorf, William Steinberg, Franz Welser-Möst, Alexander Lazarev en Yuri Simonov.. In 1997 het [[Isaac Stern]] vir Belkin uitgenooi om saam met hom op te tree by die Miyazakifees. Belkin is ook 'n toegewyde speler van kamermusiek, en het al saam met kunstenaars soos [[Juri Bashmet]] en [[Mischa Maiski]] opgetree. Hoogtepunte van die 2007–2008 seisoen het 'n toer saam met die [[Sint Petersburg Filharmoniese Orkes]] en die dirigent Yuri Temirkanov; 'n toer in [[Suid-Amerika]]; konserte saam met die [[NHK Simfonieorkes]] in [[Tokio]] ;en die opvoering van Sibelius se vioolkonsert met die [[Sydney Simfonieorkes]] onder [[Vladimir Ashkenazy]], asook konserte in Londen, Berlyn, [[Barcelona]] en [[Rome]] ingesluit. Belkin hou reeds sedert 1987 meesterklasse by die ''Accademia Musicale Chigiana'' in Sienna, Italië, en sedert 1997 is hy 'n fakulteitslid by die Maastricht Akademie van Musiek in [[Nederland]].<ref>[http://www.conservatoriummaastricht.nl/nl/klassiek/docententeam/pagina/docenten-hoofdvakken/boris-belkin.aspx Boris Belkin]{{dead link|date=November 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at the Maastricht Conservatory faculty website</ref><ref>[http://eng.chigiana.it/boris-belkin/ Boris Belkin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329094115/http://eng.chigiana.it/boris-belkin/ |date=29 Maart 2019 }} at the Accademia Muiscale Chigiana website</ref> [[Janine Jansen]] was een van sy studente. == Platelys == * Sy eerste opname * Paganini Vioolconcerto No. 1 saam met die [[Israel Filharmoniese Orkes]] en [[Zubin Mehta]] * Tsjaikofski en Sibelius Vioolconcertos saam met die Philharmonia Orkes en Ashkenazy, Strauss se Vioolkonsert saam met die [[Berlyn Radio Simfonieorkes]] en Ashkenazy * Prokofiëf Vioolconcerto No. 1 en No. 2 saam met die Londen Simfonieorkes en Kondrashin * Brahms se concerto saam met die Londen Simfonieorkes en Ivan Fischer * Prokofiëf Vioolconcertos saam met die "Zurich Tonhalle" en Michael Stern (dirigent) * Sjostakowitsj Vioolconcerto No. 1 en die Glazunov Vioolconcerto saam met die Koninklike Filharmoniese Orkes en Junichi Hirokami * Tsjaikofski Vioolconcerto saam met die [[Londen Filharmoniese Orkes]] en Michael Stern * Mozart se [[Vioolconcerto nr. 5 (Mozart)|Vioolkonsert nr. 5]] en sy Sinfonia Concertante, K. 364 saam met die Salzburg Kamersoliste * Brahms Vioolsonates saam met Michel Dalberto. == Verwysings == {{Verwysings}} == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Mitch McConnell }} == Eksterne skakels == * [https://web.archive.org/web/20080312022500/http://www.harrisonturner.co.uk/boris.htm Harrisonturner Management] (geargiveer) * [https://www.conservatoriummaastricht.nl/en/about-us/team/boris-belkin Biografie by Conservatorium Maastricht] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329095626/https://www.conservatoriummaastricht.nl/en/about-us/team/boris-belkin |date=29 Maart 2019 }} * [https://www.patrickgarvey.com/artists/boris-belkin.html Patrick Garvey Management] * [http://eng.chigiana.it/boris-belkin/ Biografie by Accademia Musicale Chigiana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329094115/http://eng.chigiana.it/boris-belkin/ |date=29 Maart 2019 }} {{DEFAULTSORT:Belkin, Boris}} [[Kategorie:Belgiese Jode]] [[Kategorie:Belgiese violiste]] [[Kategorie:Israelse Jode]] [[Kategorie:Israelse violiste]] [[Kategorie:Russiese Jode]] [[Kategorie:Russiese violiste]] [[Kategorie:Sowjetse violiste]] [[Kategorie:Geboortes in 1948]] [[Kategorie:Lewende mense]] 8y9joqweanich22p0g5td03v2yp31ck 0 250575 2893130 2392827 2026-04-12T12:13:50Z Aliwal2012 39067 2893130 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Jan Siebelink | beeld = Jan Siebelink - Feest der Letteren 2016-2.jpg | beeldonderskrif = | pseudoniem = | beter-bekend-as = | bynaam = | geboortedatum = [[13 Februarie]] [[1938]] | geboorteplek = Velp, Gelderland | sterfdatum = | sterfplek = | beroep = [[Skrywer]] | jare-aktief = 1975-hede | genre = [[Roman]] | bekende-werke = ''Knielen op een bed violen'' | uitgewer = | onderskeiding = AKO Literatuurprijs | handtekening = | webwerf = http://www.jansiebelink.nl }} '''Jan Geurt Siebelink''' ([[13 Februarie]] [[1938]], Velp, [[Gelderland]]) is 'n [[Nederlanders|Nederlandse]] [[skrywer]]. In 2005 skryf hy die roman ''Knielen op een bed violen'',<ref name="Conference2008">{{cite book|title=Christian Identity|url=https://books.google.com/books?id=owyfKNwhg8cC&pg=PA233|accessdate=3 October 2014|year=2008|publisher=BRILL|isbn=9789004158061|page=233}}</ref> geskryf, waarvan meer as 700,000 eksemplare verkoop is. In 1991 het hy die Ferdinand Bordewijk-prys vir De overkant van de rivier ontvang. == Bibliografie == === Geselekteerde werke === * ''Nachtschade'' (1975) * ''Een lust voor het oog'' (1977) * ''J.K. Huysmans, Tegen de keer'' (1977) * ''Weerloos'' (1978) * ''Oponthoud'' (1979) * ''De herfst zal schitterend zijn'' (1980) * ''De reptielse geest'' (1981) * ''En joeg de vossen door het staande koren'' (1982) * ''Arnhem. Beeld en verbeelding'' (1983) * ''Koning Cophetua en het bedelmeisje'' (1983) * ''De hof van onrust'' (1984) * ''De prins van nachtelijk Parijs'' (1985) * ''Ereprijs'' (1986) * ''Met afgewend hoofd'' (1986) * ''Schaduwen in de middag'' (1987) * ''De overkant van de rivier'' (1990) * ''Hartje zomer en andere verhalen'' (1991) * ''Pijn is genot'' (1992) * ''Met een half oog'' (1992) * ''Verdwaald gezin'' (1993) * ''Laatste schooldag'' (1994) * ''Dorpsstraat Ons Dorp'' (1995) * ''Vera'' (1997) * ''Daar gaat de zon nooit onder'' (1998) * ''Schuldige hond'' (1998) * ''De bloemen van Oscar Kristelijn'' (1998) * ''Bergweg 17, Bosweg 19'' (1999) * ''Mijn leven met Tikker'' (1999) * ''Engelen van het duister'' (2001) * ''Margaretha'' (2002) * ''Knielen op een bed violen'' (2005) * ''De kwekerij'' (2007) * ''Suezkade'' (2008) * ''Het lichaam van Clara'' (2011) * ''Oscar'' (2012) * ''Daniël in de vallei'' (2013) * ''De blauwe nacht (2014)'' * ''Margje'' (2015) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Official website|http://www.jansiebelink.nl/ }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Siebelink, Jan}} [[Kategorie:Nederlandse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1938]] [[Kategorie:Lewende mense]] 3334a48qjl1s6s47nqmx64ly2xv9kf2 0 250576 2893270 2427570 2026-04-12T15:03:58Z Aliwal2012 39067 Geen verwysings gelys 2893270 wikitext text/x-wiki '''Ruth Thomas''' (gebore op 7 Julie 1967 in Horsmonden, [[Kent]]) is 'n Britse romansier en skrywer van kortverhale. == Biografie == Thomas het Engelse literatuur by die Universiteit van Edinburgh gestudeer , en toe in verskeie administratiewe poste in die privaatsektor gewerk voordat sy haar aandag aan skryfwerk toegespits het. Haar eerste versameling kortverhale, ''Sea Monster Tattoo'', was geplaas op die kortlys vir die John Llewellyn Rhys-prys en die Saltire Genootskap Literêre Toekennings. Haar tweede versameling, ''The Dance Settee'' het 'n Skotse Kunsteraad Boektoekenning gewen. Beide boeke was gepubliseer deur Polygon, wat nou 'n druknaam van Birlinn Beperk is. Haar eerste roman, ''Things to Make and Mend'', was in 2007 gepubliseer deur die [[Faber and Faber]] uitgewersmaatskappy , en het 'n ''Good Housekeeping'' Boek-toekenning gewen. Haar nuutste versameling kortverhale, ''Super Girl'', was in 2009 gepubliseer. (ook deur die [[Faber and Faber]] uitgewersmaatskappy) Van diè versameling was ''Rock of Ages'' die naaswenner vir die 2009 V. S. Pritchett-gedenkprys van die Koninklike Genootskap van Literatuur. Haar tweede roman, ''The Home Corner'', was in 2013 gepubliseer. Thomas woon in [[Edinburgh]] saam met haar drie kinders en eggenoot, Mike Norman. == Werke == === Romans === * ''Things to Make and Mend'' (2007), [http://www.faber.co.uk/catalog/things-to-make-and-mend/9780571230600 Faber & Faber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512231946/http://www.faber.co.uk/catalog/things-to-make-and-mend/9780571230600 |date=2014-05-12 }}. Vertaal na [[Nederlands]] onder die titel ''Vaardigheden Voor Meisjes'' deur Inge de Heer vir die uitgewersmaatskappy [[De Bezige Bij]] * ''The Home Corner'' (2013), [http://www.faber.co.uk/catalog/the-home-corner/9780571230624 Faber & Faber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512213921/http://www.faber.co.uk/catalog/the-home-corner/9780571230624 |date=2014-05-12 }} == Versamelings van kortverhale == * ''Sea Monster Tattoo'' (1997) Birlinn Beperk * ''The Dance Settee'' (1999) Birlinn Beperk * ''Super Girl'' (2009) [http://www.faber.co.uk/catalog/super-girl/9780571230631 Faber & Faber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512220926/http://www.faber.co.uk/catalog/super-girl/9780571230631 |date=2014-05-12 }} Ruth Thomas se werke word al sedert 1990 gebundel in verskeie versamelings. Haar verhale verskyn dikwels op [[BBC]] Radio. == Eksterne skakels == * [http://www.faber.co.uk/author/ruth-thomas Ruth Thomas (Outeur) se bladsy op die Faber & Faber webwerf] * [http://jennybrownassociates.com/ Ruth Thomas se agent - Jenny Brown - by Jenny Brown Assosiate] * [http://thethoughtfox.co.uk/letters-from-moomin-valley/ 'Letters from Moomin Valley' - Ruth Thomas se gedagtes op die Faber & Faber blog, The Thought Fox] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303213737/http://thethoughtfox.co.uk/letters-from-moomin-valley/ |date=2016-03-03 }} <!-- ==Verwysings== {{Verwysings}} --> {{vertaalvanaf | taalafk = en | pl = https://en.wikipedia.org/wiki/Ruth_Thomas_(novelist) }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Thomas, Ruth}} [[Kategorie:Britse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1967]] [[Kategorie:Lewende mense]] oawwdmzxpzos0asu8sq7q53525zsx4z 0 250649 2893245 2749967 2026-04-12T14:56:49Z Aliwal2012 39067 /* Biografie */ 2893245 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Primo Levi | bynaam = | beeld = Primo Levi.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Ca. 1950s | geboortenaam = | geboortedatum = [[31 Julie]] [[1919]] | geboorteplek = [[Turyn]], [[Italië]] | sterfdatum = [[11 April]] [[1987]] (op 67) | sterfteplek = [[Turyn]], [[Italië]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Italië}} | beroep = Digter, skrywer, chemikus | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Primo Levi''' ([[Italiaans]]:ˈpriːmo ˈlɛːvi; [[31 Julie]] [[1919]] – [[11 April]] [[1987]]) was 'n Italiaans-Joodse chemikus, [[skrywer]] en [[Holocaust]] oorlewende. Hy was die skrywer van verskeie boeke, romans, bundels kortverhale, essays en gedigte. Sy bekendste werke sluit ''[[Se questo è un uomo|If This Is a Man]]'' (1947, gepubliseer as ''Survival in Auschwitz'' in die [[VSA]]) in, wat 'n relaas is van die jaar waarin hy gevangene gehou is in die [[Auschwitz]] konsentrasiekamp in [[Nazi]] geokkupeerde [[Pole]]; asook die ''The Periodic Table'' van 1975, 'n bundel kortverhale wat gekoppel is aan die kwaliteite van die elemente, en wat die Koninklike Instituut van Groot-Brittanje benoem het as "die beste wetenskaplike boek wat al ooit geskryf is".<ref>{{cite news |last=Randerson |first=James |url=https://www.theguardian.com/science/2006/oct/21/uk.books |title=Levi's memoir beats Darwin to win science book title |work=[[The Guardian]] |date=20 Oktober 2006 |access-date=30 Maart 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200303223846/https://www.theguardian.com/science/2006/oct/21/uk.books |archive-date=3 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Levi het in 1987 aan beserings beswyk wat opgedoen is tydens 'n val van sy drieverdieping trapvloer af. Sy dood is amptelik aangedui as selfmoord, maar sommige het al voorgestel dat die val 'n ongeluk was. == Biografie == === Vroeë lewe === Levi is in 1919 in [[Turyn]], Italië, by ''Corso Re Umberto 75'' gebore uit 'n liberale [[Joods]]e gesin. Sy vader, Cesare, het vir die vervaardigingsfirma Ganz gewerk en baie van sy tyd in [[Hongarye]] spandeer, waar Ganz gesetel was. Cesare was 'n ywerige leser en [[outodidak]]. Levi se moeder, Ester, wat bekend was aan almal as ''Rina'', was goed opgevoed, na aanleiding van haar bywoning van die Istituto Maria Letizia. Sy was ook 'n ywerige leser en het die klavier bespeel en vlot [[Frans]] gepraat.<ref name="Angier p50">Angier p 50.</ref> Die huwelik tussen Rina en Cesare was deur Rina se vader gereël.<ref name="Angier p50"/> Op hul troudag het Rina se vader, Cesare Luzzati, aan Rina die woonstel in Corso Re Umberto gegee, waar Primo die grootste deel van sy lewe sou uitleef. In 1921 was Anna Maria, Levi se suster, gebore. Hy sou sy hele lewe lank 'n hegte verhouding met haar hê. In 1925 het hy ingeskryf by die ''Felice Rignon'' laerskool in Turyn. Hy was 'n dun, skaam en delikate kind, maar het egter op akademiese vlak uitgeblink. Sy skoolrekord sluit lang tydperke in waartydens hy tuisgeskool is, eers deur Emilia Glauda en toe deur Marisa Zini, die dogter van die filosoof Zino Zini.<ref>Angier, bl. 44.</ref> Die kinders het somers saam met hul moeder in die valleie suid-wes van Turyn spandeer waar Rina 'n plaashuis gehuur het. Sy vader het egter in die stad aangebly, deels omdat hy 'n afkeer gehad het aan die landelike lewe, maar ook as gevolg van sy ontrouhede.<ref>Angier, bl. 62.</ref> In September 1930 het Levi, 'n jaar voor die gebruiklike inskrywingstyd, ingeskryf by die ''Massimo d'Azeglio'' Koninklike Gimnasium.<ref>Thomson bl 40.</ref> Hy was die jongste, kortste en slimste, sowel as die enigste Jood in sy klas, en om die redes was hy geboelie.<ref>Thomson, bl. 42.</ref> In Augustus 1932, na twee jaar by die Talmud Torah skool in Turyn, het hy in die plaaslike [[sinagoge]] sy ''Bar Mitzvah'' deurgemaak. In 1933 het hy, soos verwag is van alle jong Italiaanse skoolseuns, by die ''Avanguardisti'' beweging vir jong Italiaanse fasciste aangesluit. Hy het drilwerk en geweerdril vermy deur aan te sluit by die [[ski|ski-afdeling]], en elke Saterdag van die ski-seisoen op die hange bo Turyn spandeer.<ref>Thomson, bl. 48.</ref> As jong seun is Levi geteister deur siektes, en in besonder borsinfeksies. Hy was egter gretig om aan fisiese aktiwiteite deel te neem. In sy tienerjare sou Levi en 'n paar vriende insluip by 'n ongebruikte sportstadion en atletiese kompetisies hou. In Julie 1934 het Levi op die ouderdom van 14 jaar die eksamens van die Liceo Classico D'Azeglio (Lyceum) - 'n senior hoërskool eksamen - geneem, wat gespesialiseer het in die klassieke oudheid; hy is nog in dieselfde jaar toegelaat. Die skool was bekend vir sy anti-fascistiese leerkragte; een van die leerkragte was die filosoof Norberto Bobbio, en Cesare Pavese, wat later een van Italië se beste romansiers sou word.<ref>Dit word dikwels gerapporteer dat Pavese Levi se Italiaanse onderwyser was. Hierdie bewering word egter sterk weerlê deur Thomson (2002).</ref> Die geboelie sou voortgaan gedurende sy tyd by die lyceum - alhoewel ses ander Jode in sy klas was.<ref>Thomson bl. 55.</ref> Levi het na die lees van ''Concerning the Nature of Things'' deur [[William Henry Bragg]] besluit dat hy 'n [[chemikus]] wou wees.<ref>''The Search for Roots'', bl. 31.</ref> In 1937 is Levi voor die Department van Oorlog ontbied en daarvan beskuldig dat hy 'n oproepkennisgewing van die ''Regia Marina'' (Afrikaans: Koninklike Italiaanse Vloot) geïgnoreer het — te wete 'n dag voordat hy sy finale eksamen oor Italië se deelname aan die [[Spaanse Burgeroorlog]] sou skryf, gebaseer op 'n aanhaling van [[Thukydides]]: "Ons besit die enkele verdienste om tot die uiterste graad braaf te kan wees." Die aanklag het veroorsaak dat Levi verskrik en afgelei was van sy eksamenpligte, en hy het die eksamen gedruip - die eerste swak akademiese prestasie van sy lewe. Sy vader kon daarin slaag om hom uit die vloot te hou deur hom in te skryf by die fascistiese paramilitêre beweging (''Milizia Volontaria per la Sicurezza Nazionale''). Hy sou deur die loop van sy eerste jaar op universiteit 'n lid daarvan bly - totdat die promulgasie van die ''Italiaanse Raswette'' van 1938 gelei het tot sy uitsetting. Levi het later hierdie reeks gebeure herroep in die kortverhaal "Fra Diavolo on the Po".<ref>Sam Magavern, [https://books.google.it/books?id=CZDrLtSGzOIC&pg=PA12&lpg=PA12 ''Primo Levi’s Universe: A Writer’s Journey,''] Macmillan 2009 bl.12.</ref> Hy het weereens die finale eksamen geneem, en dit hierdie keer geslaag. Hy het in Oktober ingeskryf by die Universiteit van Turyn ten einde chemie te studeer. As een van 80 kandidate het hy drie maande spandeer aan lesings; en in Februarie, nadat hy sy ''colloquio'' (mondelinge eksamen) geslaag het, was hy geselekteer as een van twintig om aan te beweeg na die voltydse chemiekurrikulum. Tydens die liberale tydperk sowel as tydens die eerste dekade van die Fascistiese regering, het Jode vele openbare posisies beklee, en was hulle prominent wat die literatuur, wetenskap en politiek betref.<ref>''The Jews in Mussolini's Italy: From Equality to Persecution'', vertaling deur John en Anne C. Tedeschi, Wisconsin University Press, Madison 2006, bl.419</ref> In 1929 het [[Mussolini]] 'n ooreenkoms met die [[Rooms-Katolieke Kerk]] onderteken, naamlik die Lateraanse Verdrag, wat [[katolisisme]] aangeneem het as die staatsgodsdiens en die Kerk toegelaat het om verskeie sektore van die opvoedkundige - en openbare lewe te beïnvloed. Dit het ander gelowe verskraal tot die status van "kultusse wat verdra word". In 1936 het Italië se verowering van [[Ethiopië]] en die uitbreiding van wat die regering beskou het as die "Italiaanse koloniale Ryk" weereens die raskwessie in die kollig geplaas. In die konteks wat gevorm was deur hierdie aangeleenthede, asook die alliansie (van die [[Spilmoondhede]]) met die [[Nasionaal-Sosialistiese Duitse Arbeidersparty|NSDAP]] oorheersde Duitsland van [[Hitler]], het die situasie van Italië se Jode drasties versleg. In Julie 1938 het 'n groep gesiene Italiaanse wetenskaplikes en intellektuele die "Rasmanifes" gepubliseer, welke 'n mengsel van rasgebaseerde en ideologies-anti-semitiese teorieë uit antieke en moderne bronne was. Hierdie verhandeling het die basis gevorm vir die Italiaanse raswette van Oktober 1938. Na die wette se promulgering het Italiaanse Jode hul basiese burgerregte, ampte op openbare kantoor en hul bates verloor. Hul boeke is verbied: Joodse skrywers kon nie langer publiseer in boeke wat deur Ariërs besit is nie. Joodse studente wat hul studies begin het is egter toegelaat om dit te voltooi, maar nuwe Joodse studente is verbied. Levi het egter 'n jaar vroeër as wat geskeduleer is gematrikuleer, wat hom in staat gestel het om 'n graadprogram te neem. In 1939 het Levi se passie vir bergstap begin.<ref>Thomson bl. 93.</ref> Sandro Delmastro, 'n vriend van Levi, het hom touwys gemaak oor stap en hulle het baie naweke in die berge bo Turyn spandeer. Fisiese inspanning en die risiko's en stryd daaraan verbonde het hom voorsien van 'n uitlaatklep vir sy frustrasies, soos Levi later in die hoofstuk "Yster" van sy boek ''The Periodic Tabel'' (1975) sou skryf. In Junie 1940 het Italië, as bondgenoot van Duitsland, oorlog teen Brittanje en Frankryk verklaar. Die eerste Geallieerde bomaanvalle teen Turyn het twee dae later begin. Levi het sy studies voortgesit tydens die bombardering, maar die gesin het verder onder druk begin verkeer toe sy vader bedlêend geword het as gevolg van maagkanker. === Chemie === Levi het as gevolg van die nuwe rasgebaseerde wette en die intensifisering van fascisme dit moeilik gevind om 'n studieleier vir sy tesis of verhandeling te vind - welke verhandeling gehandel het oor die Walden inversie - 'n studie van die asimmetrie van die [[koolstof]] atoom. Uiteindelik is dit aangeneem deur Dr. Nicolò Dallaporta en Levi het in die middel van 1941 met volpunte graadgevang. Hy het ook nog 'n bykomende verhandeling oor [[X-strale]] en elektrostatiese energie gesubmiteer. Sy graadsertifikaat bevat die opmerking, "van Joodse ras". Die rasgebaseerde wette het Levi daarvan weerhou om 'n gepaste of geskikte permanente werk na voltooiing van sy studies te vind. In Desember 1941 het Levi 'n klandestiene werksaanbod by 'n [[asbes]]myn in San Vittore ontvang. Die projek was daarop gemik om [[Nikkel]] te ekstraheer van die mynafloop, 'n uitdaging wat Levi met plesier aanvaar het. Levi het begryp dat, indien die projek suksesvol sou wees, hy die Duitse oorlogspoging sou aanhelp, welke oorlogspoging tekortkominge ondervind het wat die vervaardiging van wapentuig betref.<ref>Angier bl. 174.</ref> Die werk het van Levi vereis om onder 'n valse naam met valse dokumente te werk. Sy vader is in Maart 1942 dood terwyl hy werksaam was by die myn. Levi het die myn in Junie verlaat ten einde in [[Milaan]] te werk. Hy het 'n werk by die Switserse maatskappy (A Wander Bpk.) aanvaar ten einde die raswette te ontwyk. Hy het aan 'n projek gewerk om 'n anti-diabetiese middel te ekstraheer vanuit plantmateriaal. Dit het gou duidelik geword dat die projek geen kanse op sukses gehad het nie, maar dit was egter in niemand se belang om dit bekend te maak nie.<ref>Thomson bl. 119.</ref> In Julie 1943, het Koning Victor Emmanuel III van Italië Mussolini ontslaan en 'n nuwe regering onder [[Pietro Badoglio]] saamgestel, wie bereid was om die Wapenstilstand van Cassibile met die Geallieerdes te onderteken. Toe die wapenstilstand op 8 September bekend gemaak is het die Duitsers Noord- en Sentraal-Italië tydens die Gran Sasso aanval beset, Mussolini vrygestel, en hom as hoof van die Italiaanse Sosialistiese Republiek aangestel (die marionetstaat was geleë in Duits-besette Noord-Italië). Levi het teruggekeer na Turyn ten einde sy moeder en suster op te spoor wat toevlug in hul vakansiehuis (La Saccarello) in die heuwels buite die stad gesoek het. Die drie het begin reis na Saint-Vincent, Italië in die Aosta Vallei waar hulle kon wegkruip. Hulle het egter, omdat hulle agtervolg is as Jode- baie van wie reeds gevange geneem is deur die owerhede- verder op beweeg na Amay in die Colle di Joux. Amay was die ''aangewese roete'' vir vlugtende oorlogsgevanges en ander vlugtelinge wat die Duitsers probeer ontwyk het. Die Italiaanse weerstandsbeweging het in toenemende mate aktief begin raak in die Duits-besette gebiede. Levi en andere het voortgevlug na die voetheuwels van die Alpe. In Oktober het hulle 'n partisane groep geskep met die hoop dat dit geaffilieer sou raak met die liberale ''Giustizia e Libertà''-groep. Levi is egter nie opgelei vir so 'n avontuur nie, en hy en sy handlangers is op 13 Desember 1943 deur die Swarthemde, 'n paramilitêre beweging, gearresteer. Toe Levi vertel is dat hy geskiet gaan word, het hy bely dat hy Joods is. Hy is daarna gestuur na die Fossoli di Carpi interneringskamp naby [[Modena]].<ref>hierdie paragraaf benodig bronne- soos dit is, is dit 'n vertaling van die Italiaanse Wikipedia artikel</ref>Levi het in herinnering geroep dat hy van mening was dat so lank as wat Fossoli onder die beheer van die Italiaanse Sosialistiese Republiek, eerder as die van Duitsland was, hy nie seergemaak sou word nie: "Ons was op 'n gereelde basis van kos voorsien; 'n rantsoen wat vir soldate bedoel was" en "teen die einde van Januarie 1944 is ons na Fossoli geneem op 'n passasierstrein. Die toestande in die Fossoli-kamp was nogal goed. Daar was geen vermelding van teregstellings nie en die atmosfeer was kalm. Ons is toegelaat om die geld te behou wat ons saamgebring het, en om geld van buite af te ontvang. Ons het met beurte gewerk in die kombuis, en ander dienste in die kamp verrig. Ons het self 'n eetkamer voorberei, alhoewel 'n ietwat swak toegeruste een." == Auschwitz == [[Lêer:Bundesarchiv Bild 146-2007-0057, IG-Farbenwerke Auschwitz.jpg|duimnael|regs|IG Farben fabriek in Monowitz (naby Auschwitz) 1941<br />{{Coord|50.036094|19.275534|display=title,inline|region:PL-MP_type:landmark|name=Site of Buna Werke plant approximately 10km or 6.2 miles from Auschwitz}}]] [[Lêer:FARBEN DWORY.png|duimnael|regs|Buna-werke, Monowitz en subkampe]] Fossoli is oorgeneem deur die Nazis, wat dadelik begin het met die deportasie van Jode na konsentrasiekampe en doodskampe in die ooste. Levi en ander gevangenes is op die tweede van hierdie transporte op 21 Februarie 1944 in 12 veetrokke na die Monowitz-konsentrasiekamp vervoer. ''Monowitz'' was een van drie kampe wat deel gevorm het van die [[Auschwitz-konsentrasiekamp]]kompleks. Levi (nommer 174517) sou elf maande in die kamp spandeer voordat die kamp deur die [[Rooi Leër]] bevry is op 18 Januarie 1945. Van die 650 Italiaanse Jode wat saam met Levi vervoer is, was Levi een van slegs 20 wat die kamp oorleef het. Die gemiddelde lewensverwagting vir 'n nuweling in die kamp was drie tot vier maande. Levi het 'n bietjie [[Duits]] geken as gevolg van die lees van Duitse chemie publikasies; hy het flink te werk gegaan om homself volgens die reëls van die kamp te oriënteer sonder om die aandag van die bevoorregte gevangenes op homself te trek. Hy het brood as betaalmiddel gebruik om 'n mede Italiaanse gevangene vir Duitse lesse en oriëntasie te betaal. Lorenzo Perrone het elke dag aan Levi gesmokkelde soprantsoene gegee. Perrone was 'n Italiaanse messelaar wat as dwangarbeider in Auschwitz moes werk. Levi se professionele kwalifikasies was nuttig, en daarom het hy 'n posisie verkry as 'n assistent in IG Farben se Monowitz-laboratorium, wat bedoel is om kunsmatige rubber te produseer. Levi kon, deur die vermyding van buitemuurse dwangarbeid in yslike temperature, daarin slaag om te oorleef, asook deur die steel van laboratoriummateriale en die verhandeling daarvan vir ekstra voedsel.<ref>Sien die hoofstuk oor "Cerium" in Levi se boek ''The Periodic Table''</ref> Kort voordat die kampe bevry was deur die [[Rooi Leër]] het Levi [[skarlakenkoors]] opgedoen, en is hy verplaas na die kamphospitaal. Op 18 Januarie 1945 het die [[Schutzstaffel]], met die [[Rooi Lëer]] in aankoms, inderhaas die kamp ontruim. Hulle het in die proses almal behalwe die sieklike gevangenes gedwing op 'n lang dodemars na 'n perseel wat verder geleë was van die voorhoede, met die gevolg dat die oorgrote meerderheid van die oorblywende gevangenes wat deelgeneem het aan die mars beswyk het. Levi se siekte het hom dus gespaar van die lot. Alhoewel Levi bevry is op 27 Januarie 1945 het hy nie tot 19 Oktober 1945 in Turyn aangekom nie. Nadat hy tyd spandeer het in 'n Sowjetkamp vir voormalige konsentrasiekampgevangenes, het hy in die geselskap van voormalige krygsgevangenes vertrek op 'n uitmergelende reis na sy tuisstad. Sy lang reis na Turyn het hom deur [[Pole]], [[Wit-Rusland]], [[Oekraïne]], [[Roemenië]], [[Hongarye]], [[Oostenryk]] en [[Duitsland]] geneem. In latere skrywes het hy ook verwys na die miljoene misplaaste mense op die paaie en treine van regoor Europa. == Skrywersloopbaan == ===== 1946–1960 ===== Levi was amper onherkenbaar gewees op sy terugkeer na Turyn. Wanvoeding het sy gesig laat opswel. Hy het 'n verslete baadjie en jas van die Rooi Leër aangehad toe hy teruggekeer het na ''Corso Re Umberto''. Die volgende paar maande het aan hom die geleentheid gebied om fisies te herstel en kontak te hervestig met vriende wat oorleef het, en om te begin uitkyk vir 'n pos. Levi het as gevolg van sy ondervindinge aan psigologiese of sielkundige trauma gely. Toe hy nie daarin kon slaag om 'n werk in Turyn te kry nie, het hy werk begin soek in [[Milaan]]. Op sy treinritte het hy mense begin vertel van sy ondervindinge in Auschwitz. Hy het Lucia Morpurgo tydens 'n Joodse nuwejaarspartytjie in 1946 ontmoet. Sy het aangebied om hom te leer dans en Levi het verlief geraak op haar. Hy het begin [[poësie]] skryf oor sy ondervindinge in Auschwitz. Op 21 Januarie 1946 het hy by DUCO, 'n (Du Pont Maatskappy) verffabriek buite Turin, begin werk. As gevolg van die beperkte treindienste het Levi in die saal van die fabriek gebly. Dit het aan hom die geleentheid gebied om ongehinderd te skryf. Hy het begin om aan die eerste konsep van ''[[Se questo è un uomo]]''.<ref>Thomson bl. 229</ref> te werk. Hy het elke dag klein notas op treinkaartjies en stukkies papier neergeskryf soos wat herinneringe teruggekeer het. Teen die einde van Februarie het hy reeds tien bladsy klaar gehad, wat die laaste tien dae tussen die Duitse ontruiming en die aankoms van die Rooi Leër bevat het. Vir die volgende tien maande het die boek vorm aangeneem soos hy elke nag sy herinneringe neergepen het. Op 22 Desember 1946 is die manuskrip uiteindelik voltooi en Lucia, wat nou Levi se liefde terug beantwoord het, het hom gehelp om dit te wysig en om die storielyn meer natuurlik te maak.<ref>Thomson bl. 241.</ref> In Januarie 1947 het Levi die voltooide manuskrip na uitgewers begin neem. Dit is verwerp deur Giulio Einaudi op advies van Natalia Ginzburg. Die wonde van die oorlogsjare was steeds te vars, en Levi het geen literêre ondervinding gehad ten einde aan hom 'n reputasie as 'n skrywer te verleen nie. Levi het uiteindelik 'n uitgewer deur 'n vriend van sy suster gevind (Franco Antonicelli).<ref name="Thomson p246">Thomson bl. 246.</ref> Antonicelli was 'n amateur uitgewer, maar as 'n aktiewe anti-fascis het hy die idee van die boek ondersteun. Teen die einde van Junie 1947 het Levi DUCO skielik verlaat en saam met sy ou vriend Alberto Salmoni saamgespan ten einde 'n chemiese praktyk te begin vanaf die boonste vloer van Salmoni se ouerhuis. Baie van Levi se ondervindinge van die tyd het hulle weg gevind na sy latere skrywes. Levi en Salmoni het die meeste van hul geld gemaak deur die verskaffing van chloried vir die maak van spieëls.<ref>Thomson bl. 249.</ref> Hulle het die onstabiele chemiese produk te fiets deur die hele stad afgelewer. Hulle pogings om lipstiffie van reptiel uitskeidings te maak en 'n gekleurde tandemalje om tande te bedek, is opgeneem in Levi se kortverhale. Ongelukke in die laboratorium het die Salmoni huishouding deurdrenk met onplesierige reuke en bytende gasse. In September 1947 het Levi met Lucia getrou, en een maand later, op 11 Oktober, is ''Se questo è un uomo'' gepubliseer met 'n druklading van 2000 afskrifte. In April 1948 het Lucia hul eerste kind verwag, en Levi het besluit dat die lewe van 'n onafhanklike chemikus te onseker was. Hy het derhalwe ingestem om vir Accatti te werk in die verfbesigheid (genaamd SIVA) van die familie. In Oktober 1948 is sy dogter Lisa gebore. Gedurende hierdie tyd het sy vriend Lorenzo Perrone se fisiese en sielkundige oftewel psigiese toestand begin agteruitgaan. Lorenzo was 'n dwangarbeider in Auschwitz wat vir ses maande 'n deel van sy rantsoen en 'n stuk brood aan Levi gegee het sonder om iets in ruil te vra.<ref>''If This Is Man'' Hoofstuk – 'The Events of Summer'</ref> Dié gebaar het Levi se lewe gered. In sy [[memoires]] vergelyk Levi vir Lorenzo met al die ander persone in die kamp, gevangenes sowel as wagte, as iemand wat daarin geslaag het om sy menslikheid te behou. Na die oorlog kon Lorenzo nie dit wat hy gesien het hanteer nie en het hy in alkoholisme verval. Levi het verskeie reise onderneem om sy ou vriend van die strate af te kry, maar in 1952 het Lorenzo beswyk.<ref name="Thomson p246"/> Levi is in 1950, nadat hy sy chemiese talente aan Accatti getoon het, bevorder to tegniese direkteur by SIVA.<ref>Angier bl. 487</ref> As SIVA se hoofchemikus en staatmaker het Levi die geleentheid gekry om op oorsese reise te gaan. Hy het verskeie reise na Duitsland onderneem en versigtig sy kontakte met senior Duitse sakemanne en wetenskaplikes gekultiveer. Hy het kortmouhemde gedra en seker gemaak hulle gewaar sy gevangenekamp tatoeëermerk op sy arm. Hy het betrokke geraak by organisasies wat daaraan toegewyd is om die gruwels van die kampe op te neem. In 1954 het hy [[Buchenwald]] besoek ten einde die negende verjaardag van die kamp se Nazi-bevryding te herdenk. Levi het op pligsgetroue wyse baie sulke herdenkingsgeleenthede oor die jare bygewoon en sy eie ondervindinge in herinnering geroep. In Julie 1957 is sy seun Renzo gebore, wat byna sekerlik vernoem is na Levi se held, Lorenzo Perrone. Ten spyte van 'n positiewe resensie deur Italo Calvino in L'Unità is daar slegs 1,500 eksemplare van ''Se questo è un uomo'' verkoop. In 1958 het Arnoldo Mondadori Editore die boek in gewysigde vorm uitgegee en dit bemark. In 1958 het Stuart Woolf in noue samewerking met Levi sy ''Se questo è un uomo'' na Engels vertaal; dit is in 1959 in die Verenigde Koninkryk deur Orion Press gepubliseer. Heinz Riedt het ook in 1959, ook onder streng toesig van Levi,<ref>Thomson bl. 287.</ref> die boek na [[Duits]] vertaal. Een van Levi se hoofoorwegings vir die skryf van die boek was om die Duitse mense sover te kry om te besef wat in hul naam gedoen is, en om ten minste gedeeltelike verantwoordelikheid te aanvaar daarvoor; derhalwe was die Duitse vertaling miskien vir hom die belangrikste. ==== 1961–1974 ==== Levi het vroeg in 1961 begin om ''The Truce'' te skryf. Dit is in 1963 gepubliseer - byna 16 jaar na sy eerste boek. Daardie jaar het hy die eerste jaarlikse Premio Campiello letterkundige toekenning gewen. Die werk word dikwels saam met ''Se questo è un uomo'' in een volume gepubliseer, aangesien dit Levi se lang terugreis deur [[Oos-Europa]] vanaf Auschwitz dek. Levi se aansien was besig om te groei en hy het gereeld artikels vir die Turynse koerant ''La Stampa'' geskryf. Hy het daaraan gewerk om 'n reputasie as skrywer van onderwerpe buiten Auschwitz te verwerf. In 1963 het hy sy eerste groot depressietyd ondergaan. Op die stadium het hy twee jong kinders gehad asook 'n posisie van verantwoordelikheid by 'n fabriek waar ongelukke ernstige gevolge kon hê. Hy het baie gereis en 'n openbare persoonlikheid geword. Die herinnering aan dit wat minder as twintig jaar gelede gebeur het was egter nog vars in sy geheue. Vandag word die skakel tussen sulke tipe trauma en depressie makliker begryp. Dokters het oor die jare verskeie tipes dwelms voorgeskryf, maar dit het wisselvallige doeltreffendheid gehad en ook baie newe effekte. In 1964 het Levi saam met die Italiaanse staatsuitsaaier RAI gewerk aan 'n radiodrama wat gebaseer was op ''Se questo è un uomo'', en in 1966 aan 'n teaterproduksie daarvan. Hy het twee volumes wetenskapfiksie gepubliseer onder die pennaam Damiano Malabaila, welke werke etiese en filosofiese vrae ondersoek. Baie van die stories van die twee boeke is later versamel en in Engels gepubliseer. In 1974 het Levi ingestem om deeltyds af te tree by SIVA ten einde meer tyd vir skryfwerk te hê. Hy wou ook die las van verantwoordelikhede betreffende die bestuur van die verfaanleg vermy.<ref>Thomson bl. 366.</ref> ==== 1975–1987 ==== In 1975 is 'n versameling van Levi se poësie gepubliseer onder die titel ''L'osteria di Brema''. Hy het twee ander hoog aangeprese memoires geskryf naamlik, ''Lilit e altri racconti'' en ''Il sistema periodico''. ''Lilit e altri racconti'' handel oor karakters wat hy waargeneem het tydens gevangesetting. ''Il sistema periodico'' is 'n versameling kortverhale wat gebaseer is op episodes van sy lewe, maar sluit twee kortverhale in wat hy geskryf het voor sy tyd in Auschwitz. Elke verhaal is op een of ander wyse verbind na een van die chemiese elemente. Op 19 Oktober 2006 is ''Il sistema periodico'' by Londen se Koninklike Instituut op die kortlys geplaas vir die beste wetenskaplike boek wat ooit geskryf is.<ref>[http://books.guardian.co.uk/news/articles/0,,1927916,00.html ''The Guardian''], 21 Oktober 2006</ref> In 1977 het Levi op die ouderdom van 58 afgetree as 'n deeltydse konsultant by die SIVA verffabriek ten einde homself voltyds aan sy skryfwerk te wy. Soos al sy boeke is ''La chiave a stella'' (1978), gepubliseer in die [[VSA]] as ''The Monkey Wrench,'' moeilik om te kategoriseer. Sommige resensies beskryf dit as 'n versameling verhale oor werk en werkers wat vertel word deur 'n narrator wat soortgelyk is aan Levi. Ander noem dit 'n roman wat geskep is deur gekoppelde verhale en karakters. Die verhaal speel af in 'n dorpie in Rusland genaamd ''Togliattigrad'' wat deur Fiat bedryf word. Dit stel die ingenieur voor as 'n held waarop andere kan staatmaak. Die onderliggende filosofie is dat trots in jou werk nie 'n benodigdheid is vir geluk nie. Die Piedmontese ingenieur Faussone reis die hele wêreld vol as 'n deskundige in die oprigting van hyskrane en brûe. Linkse kritici het Levi egter daarvoor verkwalik dat hy nie die onmenslike werktoestande op die monteerlyne by Fiat beskryf het nie.<ref>Thomson bl. 400.</ref> Die boek het aan Levi 'n groter gehoor in Italië besorg. Die werk het ook die Strega-prys in 1979 gewen. Die meeste van die stories het betrekking op die oplos van industriële probleme; baie verhale het hul oorsprong in die skrywer se eie persoonlike ondervindinge. In 1984 het Levi sy enigste roman gepubliseer naamlik, ''If Not Now, When?''— oftewel sy tweede roman as ''The Monkey Wrench'' bygetel word. Dit spoor die lotgevalle van 'n groep Joodse partisane agter Duitse lyne na soos wat hulle poog om te oorleef en hulle geveg teen die vyand voort te sit. Hulle uiteindelike doelwit is om [[Israel]] te bereik ten einde deel te neem aan die ontwikkeling van 'n Joodse nasionale tuiste. Die partisane bereik uiteindelik [[Pole]] en daarna Duitse gebied. Daar word die oorlewende lede amptelik ontvang as ontheemde persone in grondgebied wat deur die [[Geallieerdes]] gehou word. Uiteindelik slaag hulle daarin om Italië te bereik op hulle weg na Israel. Die roman het beide die Premio Campiello sowel as die Premio Viareggio gewen. Die boek was geïnspireer deur gebeure wat plaasgevind het tydens Levi se treinreis na sy vrylating van die kamp. Op een stadium tydens die reis het 'n bende sioniste hul wa aan die vlugtelingtrein gekoppel. Levi is beïndruk deur hul krag, uithouvermoë, organisasie en bewustheid van hul doel. Levi het 'n vername letterkundige figuur in Italië geword en sy boeke is na baie ander tale vertaal. ''La tregua'' het 'n standaardteks in Italiaanse skole geword. In 1985 het hy na die [[VSA]] gevlieg vir 'n 20-dag gesprekstoer. Alhoewel hy vergesel is deur Lucia was die reis baie veeleisend. In die [[Sowjetunie]] was sy vroeëre werk nie vir die sensors aanvaarbaar nie aangesien hy Sowjetsoldate as slordig en wanordelik eerder as heroïes voorgestel het. In [[Israel]], 'n staat wat deels deur Joodse oorlewendes gevorm is wat deur soortgelyke gruwels is as die wat Levi beskryf, is baie van sy werke nie tot na sy dood vertaal nie. [[Lêer:Moments before Rudolf Höß was put to death for his crimes at Auschwitz.jpg|duimnael|links|[[Rudolf Höss]] onmiddellik voordat hy gehang is]] In Maart 1985 het hy die inleiding tot die heruitreiking van die outobiografie<ref>Commandant of Auschwitz: {{lang|de|Rudolf Höß}}. {{ISBN|1-84212-024-7}}</ref> van [[Rudolf Höss]] geskryf, wat vanaf 1940 tot 1943 kommandant van die Auschwitz konsentrasiekamp was. Daarin skryf hy, "Dit is gevul met boosheid...en om dit te lees is foltering." In 1985 is daar ook 'n volume van sy opstelle wat voorheen gepubliseer is in La Stampa onder die titel ''L'altrui mestiere'' gepubliseer. Levi het vanmelewe hierdie stories geskryf en gebêre en hulle beskikbaar gemaak aan ''La Stampa'' teen die koers van omtrent een 'n week. Die opstelle strek van boekresensies en denke oor vreemde dinge in die natuur tot fiksionele kortverhale. In 1986 is sy boek ''I sommersi e i salvati'' gepubliseer. Daarin analiseer hy waarom mense hulle in Auschwitz gedra het soos hulle het, en waarom sommige oorleef het terwyl andere omgekom het. As voorbeeld ondersoek een opstel wat Levi die "gruis sone" noem, naamlik daardie Jode wat die Duitsers se vuil werk vir hulle gedoen het en die res van die gevangenes op hul tone gehou het.<ref>{{Cite journal|last=Lee|first=Sander H.|date=2016-08-01|title=Primo Levi's Gray Zone: Implications for Post-Holocaust Ethics|url=https://academic.oup.com/hgs/article/30/2/276/1749522|journal=Holocaust and Genocide Studies|language=en|volume=30|issue=2|pages=276–297|doi=10.1093/hgs/dcw037|issn=8756-6583}}</ref> Hy het ook die vraag gevra oor wat 'n ''konsertviolis'' laat optree het soos 'n gevoellose monster? In 1986 is 'n verdere bundel kortverhale wat voorheen in La Stampa gepubliseer is gepubliseer. Dit is gebundel en gepubliseer as ''Racconti e saggi'' Tydens Levi se dood in April 1987 was hy besig om te werk aan 'n ander seleksie opstelle genaamd ''The Double Bond,'' wat die vorm aangeneem het van briewe aan "La Signorina".<ref>Angier bl. 80.</ref> Hierdie opstelle of essays is baie persoonlik van natuur. 'n Geskatte vyf of ses hoofstukke van die manuskrip bestaan. Carole Angier het in haar biografie van Levi beskryf hoe sy sommige van die essays opgespoor het. Sy het geskryf dat andere uit die openbare oog gehou is deur Levi se vriende aan wie hy dit oorhandig het en dat andere heel moontlik vernietig is. In Maart 2007 het ''Harper's Magazine'' 'n Engelse vertaling van Levi se verhaal "Knall" gepubliseer, welke handel oor 'n fiktiewe wapen wat dodelik is op kort afstande maar egter skadeloos is van meer as 'n [[meter]] weg. Dit het oorspronklik verskyn in sy 1971 boek ''Vizio di forma''. ''A Tranquil Star'', 'n versameling van sewentien verhale wat na Engels vertaal is deur Ann Goldstein en Alessandra Bastagli,<ref>{{Cite web | url=http://www.penguin.co.uk/nf/Book/BookDisplay/0,,9780713999556,00.html | title=A Tranquil Star - Primo Levi - Penguin UK | access-date= 4 April 2019 | archive-date=27 September 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070927203451/http://www.penguin.co.uk/nf/Book/BookDisplay/0,,9780713999556,00.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web | url=http://www2.wwnorton.com/catalog/spring07/006468.htm | title=A Tranquil Star (Main Page) | access-date= 4 April 2019 | archive-date=20 April 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070420222737/http://www2.wwnorton.com/catalog/spring07/006468.htm | url-status=dead }}</ref> is in April 2007 gepubliseer. In 2015 het ''Penguin Uitgewers'' die ''Volledige Werke van Primo Levi''. (Red. Ann Goldstein) gepubliseer. == Dood == Levi het op 11 April 1987 beswyk nadat hy geval het van die trapvloer van sy drieverdieping woonstel in Turyn na die grondvloer daaronder. Die lykskouer het sy dood as selfmoord opgeteken. Drie van sy biograwe (Angier, Thomson and Anissimov) stem saam hiermee. In sy latere lewe het Levi aangedui dat hy aan depressie ly. Faktore wat daartoe kon bygedra het, het ingesluit sy verantwoordelikheid vir sy bejaarde moeder en skoonma saam met wie hy gewoon het asook voortslepende angs en traumatiese herinneringe aan sy ondervindinge.<ref>George Jochnowitz, [http://www.jochnowitz.net/Essays/Thomson.html "Review of ''Primo Levi: A Life'' by Ian Thomson"]. New York: Metropolitan Books, Henry Holt and Company, 2003</ref> Die Nobelprys ontvanger en [[Holocaust]] oorlewende [[Elie Wiesel]] het in die tyd gesê, "Primo Levi is in Auschwitz, veertig jaar later, dood."<ref>Elie Wiesel: "Con l'incubo che tutto sia accaduto invano." ''La Stampa,'' Turin, 14 April 1987, bl. 3. [http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,3/articleid,0972_01_1987_0087_0003_13356602/]</ref> Verskeie van Levi se vriende en kennisse verskil hiermee. Die Oxfordse sosioloog Diego Gambetta het opgemerk dat Levi nóg 'n selfmoordbrief nóg enige ander dokument gelos het wat sou aandui dat hy selfmoord oorweeg. Dokumente en getuienis suggereer eerder dat hy ten opsigte van beide die kort- en langtermyn, besliste voornemens gehad het. Nadat Gambetta die woonstel besoek het, het hy die moontlikheid genoem dat Levi sy balans kon verloor het en daarna geval het, aangesien hy juis voor sy dood van duiseligheid gekla het. <ref name="gambetta">{{cite web |last=Gambetta |first=Diego |title=Primo Levi's Last Moments |url=http://www.bostonreview.net/BR24.3/gambetta.html |access-date=30 April 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130420122626/http://bostonreview.net/BR24.3/gambetta.html |archive-date=20 April 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> The Nobelprys ontvanger Rita Levi-Montalcini, wat 'n nabye vriend van Levi was, het daarmee akkoord gegaan. "As'n chemiese ingenieur", het sy gesê, "kon hy 'n beter manier gevind het [om die lewe te verlaat] as om van 'n smal traplys af te spring, met die gepaardgaande risiko van permanente ongeskiktheid of gestremdheid."<ref name="nadkarni">{{cite news |title=Forgive, but don't forget |last=Nadkarni |first=VC |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2010-12-09/news/27627505_1_primo-levi-suicide-note-living |work=Economic Times |access-date=6 Oktober 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305144236/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2010-12-09/news/27627505_1_primo-levi-suicide-note-living |archive-date=5 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Oogpunte betreffende die Nasionale Sosialisme, die Sowjetunie en anti-semitisme == Levi het ''[[Se questo è un uomo]]'' geskryf ten einde die gruwels van die Nazis se pogings om Joodse en ander mense uit te wis aan die kaak te stel. Hy het op sy beurt ook baie relase van getuies en oorlewendes gelees, en vergaderings bygewoon van oorlewendes. In die proses het hy 'n vername simboliese figuur vir anti-fasciste in Italië geword. Levi het meer as 130 skole besoek ten einde oor sy ervarings in Auschwitz te praat. Hy was geskok oor [[Historiese revisionisme|revisionistiese]] houdings wat poog om die geskiedenis van die kampe te herinterpreteer, of as minder gruwelik en walglik as wat dit werklik was te herskryf; naamlik dit wat nou verwys na word as die [[Holocaust ontkenning]]. Sy oogpunt was dat die Nazi-doodskampe en die gepoogde uitwissing van die Jode 'n unieke gruwel in die geskiedenis is, want die doelwit daarmee was algehele vernietiging van een ras deur 'n ander, wat homself as superieur beskou. Hy het ook opgemerk dat dit 'n baie georganiseerde en gemeganiseerde poging was, wat sover gegaan het om die as van Jode as materiaal vir die bou of oprigting van looppaadjies te gebruik.<ref>''The Drowned and the Saved'' (1986) Abacus edition (1988) bl. 100.</ref> Levi het die idee dat die arbeidskamp-stelsel - wat uitgebeeld word in [[Aleksandr Solzhenitsyn]] se ''The Gulag Archipelago'' - en die van die Nazis gelykstaande is, verwerp. Hy het uitgewys dat die sterfkoers in Stalin se Gulag ("Glavnoe upravlenie lagerei") op die meeste 30% was, terwyl dit in die uitwissingskampe 'n geskatte 90–98% was.<ref>Appendix to an Italian schools edition of {{lang|it|Se questo è un uomo}}, section 6, reprinted in; {{lang|it|Se questo è un uomo, La tregua}}; Einaudi, Torino (1989) bl. 340.</ref> == Die spesifieke doelwit van die uitwissingskampe == Levi het in 'n aanhangsel tot sy boek ''[[Se questo è un uomo]]'' geskryf dat die doelwit van die Nazi kampe nie dieselfde was as die van Stalin se ''gulags'' nie, alhoewel dit " 'n lugubere vergelyking van twee modelle van hel is."<ref>(Abacus 2001 uitgawe, bl. 391)</ref> Die doel van die Nazis was die uitwissing van die Joodse ras in Europa. Niemand is uitgesluit nie. Niemand kon [[Judaisme]] vaarwel roep ten einde gespaar te word nie, aangesien die Nazis die Jode as 'n rasgroep eerder as 'n godsdienstige groep behandel het. Levi het soos ander Turynse intellektuele voor die [[Tweede Wêreldoorlog]] nie sy godsdiens aktief uitgeleef nie, maar die fascistiese raswette en die Nazi kampe het sy bewustheid van sy identiteit as Jood verskerp. Van die baie kinders wat na die kampe vervoer is het byna almal gesterf.<ref>Appendix to an Italian schools edition of {{lang|it|Se questo è un uomo}}, section 6, reprinted in: {{lang|it|Se questo è un uomo}} – {{lang|it|La tregua}} Einaudi, Torino (1989) p. 339 {{lang|it|"... nei Lager tedeschi la strage era pressoché totale: non si fermava neppure davanti ai bambini, che furono uccisi nelle camere a gas a centinaia di migliaia, cosa unica fra tutte le atrocità della storia umana."}}</ref><!--where does Levi talk about racial group rather than religious one; children being taken etc--> Levi het op 'n duidelike en objektiewe styl oor sy ondervindinge in Auschwitz geskryf, inaggenome die omarming van die paar tekens van menslikheid wat hy rondom hom kon vind. Hy het geen blywende haat teenoor die Duitsers gekoester nie, alhoewel hy dit duidelik gemaak het dat hy nie enige van die oortreders vergewe het nie.<ref>{{cite journal |last1=Levi |first1=Primo |title=Primo Levi's Heartbreaking, Heroic Answers to the Most Common Questions He Was Asked About "Survival in Auschwitz" |journal=The New Republic |date=17 Februarie 1986 |url=https://newrepublic.com/article/119959/interview-primo-levi-survival-auschwitz |accessdate=17 Januarie 2019}}</ref> == Verwysings en aanhalings in populêre kultuur == * ''Till My Tale is Told: Women's Memoirs of the Gulag'' (1999), gebruik 'n deel van die kwatryn deur Coleridge wat aangehaal word deur Levi in sy ''The Drowned and the Saved'' as die boek se titel. * [[Christopher Hitchens]] se boek ''The Portable Atheist'' ('n versameling uittreksels uit ateïstiese tekste) is gewy aan die herinnering van Levi, "wie die morele moed gehad het om valse troos te verwerp, selfs toe hy die 'seleksieproses' in Auschwitz ondergaan het." Die boek haal Levi aan in ''The Drowned and the Saved'', "Ek ook het die laer binnegegaan as 'n ongelowige, en as 'n ongelowige is ek vrygestel en lewe ek tot op die dag."<ref>Hitchens, ''The Portable Atheist''.</ref> * Die Primo Levi Sentrum, 'n nie-winsgewende organisasie wat gewy daaraan is om die geskiedenis en kultuur van die Italiaanse Jode te bestudeer is na Levi vernoem en in 2003 op die been gebring in New York Stad.<ref>[http://www.primolevicenter.org/About.html About Centro Primo Levi] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428233955/http://www.primolevicenter.org/About.html |date=2014-04-28 }}</ref> * 'n Aanhaling van Levi verskyn op die tweede album van die Walliese rockgroep Manic Street Preachers getiteld ''Gold Against the Soul''. Die aanhaling is uit Levi se gedig ''"Song of Those Who Died in Vain"''.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=IzLh-7jTSo8 |title=Manic Street Preachers interview, Raw Soup 1993 (higher quality) |website=[[YouTube]] |date=8 September 2009 |access-date=19 Mei 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601224549/https://www.youtube.com/watch?v=IzLh-7jTSo8 |archive-date=1 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * David Blaine het Primo Levi se Auschwitz kampnommer, 174517, op sy linkervoorarm getatoeëer.<ref>[http://www.boston.com/news/globe/magazine/articles/2004/08/15/jews_with_tattoos/ "Jews With Tattoos"], ''Boston Globe'', 15 August 2004</ref> * In Lavie Tidhar se 2014 roman ''A Man Lies Dreaming'' kom die protagonis Shomer ('n [[Jiddisj]]e pulpskrywer) vir Levi teë in Auschwitz, en is hy getuie tot 'n gesprek tussen Levi en die skrywer Yehiel De-Nur betreffende die onderwerp van Holocaust lektuur.<ref>{{cite web |url=http://www.tor.com/2014/10/28/holocaust-noir-a-man-lies-dreaming-by-lavie-tidhar/ |title=Holocaust Noir: A Man Lies Dreaming by Lavie Tidhar |author=Mahvesh Murad |date=28 October 2014 |access-date=22 November 2016}}</ref> Dit is duidelik dat Levi nieteenstaande sy ontberings een van die vooraanstaande en onverbeterlike kunstenaars van die 20ste eeu was. == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Portaalbalk|Letterkunde}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Levi, Primo}} [[Kategorie:Italiaanse digters]] [[Kategorie:Italiaanse Jode]] [[Kategorie:Italiaanse skrywers]] [[Kategorie:Italiaanse wetenskaplikes]] [[Kategorie:Italianers in die Tweede Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Chemici]] [[Kategorie:Mense in die Sjoa]] [[Kategorie:Dade van selfmoord]] [[Kategorie:Geboortes in 1919]] [[Kategorie:Sterftes in 1987]] fb7bi5nb2fahxco15s84pfkfocwy5ug 0 251794 2893450 1990826 2026-04-13T01:19:15Z Kostantinopolisli Kostantinopulos 107575 2893450 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Angela Pleasence | Beeld = Angela Pleasence Symptoms headshot.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Daphne Anne Angela Pleasence | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1941|9|30}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Engeland|Engels]] | Sterfdatum = 2026 | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = 1964–2026 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0687081 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Angela Pleasence''' (gebore 30 September 1941-2026) is 'n [[Engeland|Engelse]] aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente ''Gangs of New York'' (2002) en ''Your Highness'' (2011), en in die televisiereeks ''Whitechapel'' (2009). == Filmografie == === Rolprente === * 1974: ''Symptoms'' * 1980: ''The Godsend'' * 2002: ''Gangs of New York'' * 2011: ''Your Highness'' === Televisiereekse === * 2009: ''Whitechapel'' === Televisierolprente === * 1969: ''The Ladies: A Double Bill'' * 1984: ''A Christmas Carol'' * 1989: ''Somewhere to Run'' === Video's === * 2016: ''Symptoms: An Interview with Angela Pleasence'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0687081|Angela Pleasence}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Pleasence, Angela}} [[Kategorie:Geboortes in 1941]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Engelse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Engelse aktrises van die 21ste eeu]] 0551f205t968ulogdnf8ctu754bc3tm 0 255665 2893355 2221495 2026-04-12T16:46:54Z Jcb 223 2893355 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Chuck Grassley official photo 2017.jpg|duimnael|Chuck Grassley]] '''Charles Ernest Grassley''' (gebore 17 September [[1933]]) is 'n Amerikaanse politikus wat tans dien as die [[Pro tempore President van die Senaat van die Verenigde State van Amerika]], en die [[Senioriteit in die Verenigde State Senaat|senior]] [[Senaat van die Verenigde State|Verenigde State Senator]] van [[Iowa]]. Hy dien tans sy sewende termyn in die Senaat uit, en was eerste verkies gedurende [[1980 Verenigde State Senaatsverkiesing in Iowa|1980]]. Grassley is 'n lid van die [[Republikeinse Party (Verenigde State)]], en het voorheen agt termyne gedien in die [[Iowa Huis van Verteenwoordigers]] (1959–1975) en drie termyne in die [[Verenigde State Huis van Verteenwoordigers]] (1975–1981). Hy het drie kere gedien op die [[Verenigde State Komitee op Finansies]] as [[Voorsitter van die Verenigde State Komitee op Finansies]] gedurende periodes waarin die Republikeinse Party die senaatsmeerderheid was.<ref>{{cite web |last1=Breuninger |first1=Kevin |title=Sen. Chuck Grassley opts for Finance Committee chairman, setting up Sen. Lindsey Graham to lead Judiciary Committee |url=https://www.cnbc.com/2018/11/16/grassley-opts-for-finance-chair-graham-poised-to-lead-judiciary-committee.html |website=CNBC |access-date=17 November 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190902025813/https://www.cnbc.com/2018/11/16/grassley-opts-for-finance-chair-graham-poised-to-lead-judiciary-committee.html |archive-date=2 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |last1=Bolton |first1=Alexander |title=Trump set to have close ally Graham in powerful chairmanship |url=https://thehill.com/homenews/senate/417216-trump-set-to-have-close-ally-graham-in-powerful-chairmanship |website=The Hill |access-date=17 November 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190624142517/https://thehill.com/homenews/senate/417216-trump-set-to-have-close-ally-graham-in-powerful-chairmanship |archive-date=24 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Toe [[Orrin Hatch]] se termyn geëindig het op 3 Januarie 2019, het Grassley die mees senior Republikein in die Senaat geword en-aangesien die Republikeine die meerderheidsparty is-was hy aangestel as die Pro tempore President van die Senaat van die Verenigde State van Amerika van die [[116de Kongres van die Verenigde State van Amerika]], wat hom derde maak wat betref die [[Verenigde State Presidensiële Suksessielyn]] (na die Vise-President van die Verenigde State van Amerika, [[Mike Pence]] en Speaker van die Huis).<ref>{{cite web |url=https://www.kcrg.com/content/news/Grassley-set-to-become-Senate-Pro-Tempore-500500491.html |title=Grassley set to become Senate pro tempore |first=Ellyn Felton |last=KCRG-TV9 |website=www.kcrg.com |access-date=25 Januarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829210803/https://www.kcrg.com/content/news/Grassley-set-to-become-Senate-Pro-Tempore-500500491.html |archive-date=29 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.kimt.com/content/news/Chuck-Grassley-to-be-third-in-line-for-the-Presidency-500507472.html |title=Chuck Grassley to be third in line for the Presidency |website=KIMT News |access-date=25 Januarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190501134827/https://www.kimt.com/content/news/Chuck-Grassley-to-be-third-in-line-for-the-Presidency-500507472.html |archive-date=1 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Senator Chuck Grassley het onlangs bekendheid verwerf vir die volgende prontuit verklaring, "So I think here’s where we are, the Democrats and you folks in the media, are not concerned about the report. I think the results were not what you expected. And I think you’re finding out that everybody was sold a bunch of snake oil and now the jig’s up.”. <ref>https://www.thegatewaypundit.com/2019/05/the-jigs-up-watch-boss-chuck-grassley-chew-up-and-spit-out-liberal-conspiracy-media-over-mueller-report-video/</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Chuck Grassley }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Grassley, Chuck}} [[Kategorie:Amerikaanse politici]] [[Kategorie:Geboortes in 1933]] [[Kategorie:Lewende mense]] tn70r5wnuf0z6dgnvydrxzttxroh0eh 0 255701 2893132 2025725 2026-04-12T12:17:57Z Jcb 223 2893132 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar |Naam =Alan Rawsthorne |Geboortedatum =2 Mei [[1905]] |Geboorteplek =[[Haslingden]], [[Lancashire]] |Sterftedatum =24 Julie [[1971]] |Beroep = [[Komponis]] |Genre = [[Klassiek]] }} '''Alan Rawsthorne''' (2 Mei 1905 – 24 Julie 1971) was 'n Britse [[komponis]]. Hy was gebore in [[Haslingden]], [[Lancashire]], en was begrawe in die [[Thaxted]] Begraafplaas in [[Essex]]. ==Vroeë Jare== Alan Rawsthorne was in Deardengate Huis, Haslingden, Lancashire,<ref>{{harv|Anon.|2015a}}</ref> gebore as die seun van Hubert Rawsthorne (1868–1943), 'n vermoënde dokter, en sy vrou Janet Bridge (1877/8–1927).<ref>{{harv|McCabe|2004}}</ref> Ten spyte van wat voorgekom het as 'n gelukkige en liefdevolle gesinslewe saam met sy ouers en ouer suster, Barbara (sy enigste broer of suster) in die pragtige landelike gebied van Lancashire, het Rawsthorne as 'n jong seun gely aan 'n ietwat brose gesondheid.<ref>({{harvnb|McCabe|2004}}</ref><ref>{{harvnb|Green|1971}}</ref> Alhoewel hy op verskeie tye skool bygewoon het in Southport, het baie van Rawsthorne se vroeëre opvoeding egter tuis plaasgevind by wyse van private tutorklasse.<ref>{{harv|McCabe|2004}}</ref> Ten spyte van 'n jeugdige aanleg vir musiek en literatuur, het Rawsthorne se ouers egter probeer om hom weg te stuur van sy droom om 'n professionele musikant te word. Gevolglik het hy op onsuksesvolle wyse gepoog om 'n graadkursus te neem by die [[Universiteit van Liverpool]], eers in [[Tandheelkunde]] en daarna in [[Argitektuur]]. Wat die tandheelkunde betref, is Rawsthorne op rekord as sou hy die volgende gesê het, "Ek het dit opgegee, dank die Here, voordat ek naby enigiemand se mond kon kom", terwyl sy vriend, [[Constant Lambert]] geskerts het "Mnr Rawsthorne stel my gerus dat hy die tandheelkundige beroep opgegee het, selfs as 'n stokperdjie".<ref>{{harv|Anon.|2006}}</ref> ==Komposisies== ===Ballet=== *''Madame Chrysanthème'' (1955) ===Orkes=== *Simfonieë **Simfonie No. 1 (1950) **Simfonie No. 2 '''n Pastorale Simfonie'' (1959) **Simfonie No. 3 (1964) *''Simfoniese Studies'' (1938) *Concerto vir Strykorkes (1949) *''Cortèges'', Fantasy Ouverture (1945) *Divertimento vir Kamerorkes (1962) *Elegiëse Rapsodie vir Strykinstrumente (1963) *''Hallé Ouverture'' *''Improvisasies op 'n Tema deur [[Constant Lambert]]'' (1960) *Ligte Musiek vir Strykinstrumente (1938) *Suite van ''Madame Chrysanthème'' *''Ouverture vir Farnham'' *''Prisoniers' Mars'' – van die rolprent ''[[The Captive Heart]]'' * Musiek van die rolprent ''[[The Cruel Sea (1953 Rolprent)|The Cruel Sea]]'' *''Straathoek Ouverture'' *''Tema, Variasies en Finale'' *''Triptiek'' vir Orkes ===Concertante=== *Tjellokonsert (1966) *Klarinet Concerto (1936–37) *Hobo Concerto (1947) *Klavier **Klaviersoncerto No. 1 (1939, revised 1942) **Klavierconcerto No. 2 (1951) **Concerto vir Twee Klaviere en Orkes (1968) *Viool **Vioolconcerto No. 1 (1948) **Vioolconcerto No. 2 (1956) *''Concertante Pastorale'' vir Fluit, Horing en Orkes (1951) ===Kamermusiek=== *Stykkwartette **Stykkwartet No. 1 (1939) **Stykkwartet No. 2 (1954) **Stykkwartet No. 3 (1965) *Concertante vir Klavier en Viool (1937) *Concerto vir Tien Instrumente (1961) *Klarinet Kwartet (1948) *Kwintet vir Klavier, Hobo, Klarinet, Horing en Fagot (1963) *Klavierkwintet (1968) *Sonatina vir Fluit, Hobo en Klavier (1936) *Suite vir Fluit, Altviool en Harp (1968) *Tema en Variasies vir Twee viole (1937) *Klaviertrio (1962) ===Instrumentaal=== *Vioolsonata (1960) *[[Altviool]] sonata (1937, revised 1953) *Tjellosonata (1949) *Suite vir Blokfluit en Klavier *Elegie vir Kitaar (1971) ===Klavier=== *Ballade in G skerp mineur (Gedateer Kersfees 1929) *Klaviersonatina (1949) *''Vier Romantiese Stukke'' (1953) *Bagatelles (1938) *Ballade (1967) *''The Creel'': suite vir klavierduet ===Vokaal Orkestraal=== *''Carmen Vitale'': koorsuite *''A Canticle of Man'': kamerkantate *''The God in a Cave'': kantate *''Middeleeuse Diptiek 962'' *''Practical Cats'' vir Spreker en Orkes *''Tankas van die Vier Seisoene'' ===Koormusiek=== *Canzonet van ''A Garland for the Queen'' <ref>{{harv|France|n.d.}}</ref> *''Vier Seisoenale Liedere'' *''Klaag vir 'n Mossie'' *''Die Osse'' *'''N Roos vir Lidice'' ===Vokaal=== *''Drie Franse Kinderrympie liedjies'' *''We Three Merry Maids'' *''Twee Liedere tot Woorde deur John Fletcher'' *''Kersfeessang'' *Saraband (met Ernest Irving) *''Scena Rustica'' vir Sopraan en harp *''Twee Visse'' == Eksterne skakels == *[http://www.musicweb-international.com/rawsth/ The Friends of Alan Rawsthorne] – includes list of published works, discography and essays *[https://web.archive.org/web/20031117184216/http://www.lsso.co.uk/photos/1967/67%20rawsthorne%20photo.jpg Leicestershire Schools Symphony Orchestra] – Norman Del Mar, Norma Fisher and the composer following a performance of the 2nd Piano Concerto at the Fairfield Hall, Croydon in 1967 * [https://web.archive.org/web/20070928061838/http://www.julianlloydwebber.com/rawsthorne.asp Cello Sonata Reviews] * {{IMDb name|id=0712712}} ==Verwysings== {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Rawsthorne, Alan}} [[Kategorie:Britse komponiste]] [[Kategorie:Geboortes in 1905]] [[Kategorie:Sterftes in 1971]] 8xaxt88sjmqbcrde86e6lu8uljlulij 0 256283 2893346 2663482 2026-04-12T16:43:59Z Jcb 223 2893346 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Breitbart News.svg|duimnael|Breitbart News kenteken]] '''Breitbart News Network''' (meer algemeen bekend as ''Breitbart News'', ''Breitbart'' of ''Breitbart.com'') is 'n konserwatiewe gesindikeerde Amerikaanse nuus, opinie en kommentaar [[Webblad]], wat in die middel van 2007 gestig is deur konserwatiewe kommentator [[Andrew Breitbart]], wat Breitbart geformuleer het as "die Huffington Post van die Regs. Breitbart het homself met die alt-regs beweging vereenselwig onder die bestuur van die voormalige uitvoerende voorsitter [[Steve Bannon]], wat in 2016 verklaar het dat die [[webtuiste]] "die platform is vir die alt-regses". In 2016 het Breitbart Nuus 'n bymekaarkomplek geword vir ondersteuners van die verkiesingsveldtog van die toe-kandidaat president van die [[Verenigde State]], [[Donald Trump]]. Die maatskappy se bestuur het ook die voormalige personeellid [[Milo Yiannopoulos]], ingesluit. Breitbart Nuus se hoofkwartiere is geleë in [[Los Angeles]], met buros in [[Texas]], [[Londen]], en [[Jerusalem]]. Mede-stigter Larry Solov is die mede-eienaar (saam met [[Andrew Breitbart]] se weduwee, Susie Breitbart, en die Mercer familie) en HUB, terwyl Alex Marlow die hoofredakteur is, met Wynton Hall as besturende redakteur en Joel Pollak en Peter Schweizer as senior redakteurs. Syfers van Amazon se webwerf-ranglysstelsel (Alexa) <ref>{{Cite web |url=https://www.alexa.com/ |title=argiefkopie |access-date= 5 Mei 2019 |archive-date= 2 Maart 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090302215553/https://www.alexa.com/ |url-status=dead }}</ref> het getoon dat Breitbart Nuus sy mededingers, die Washington Post en die Huffington Post, wat gewildheid in die [[VSA]] betref, oortref het. Volgens Alexa was Breitbart Nuus in Maart 2018 die 54ste gewildste webwerf in die [[Verenigde State]]. Die Washington Post, ter vergelyking, was die 61ste gewildste webwerf.<ref>https://www.breitbart.com/tech/2018/03/02/breitbart-leaps-washington-post-huffpo-to-become-54th-most-popular-us-website/</ref>Ten spyte van pogings deur die [[sosiale media]] entiteite soos ([[Facebook]], [[Twitter|X]] ens.) om konserwatiewe standpunte te sensor, het die sosiale media-betrokkenheids-kenners by NewsWhip Breitbart Nuus as een van die top tien Facebook-uitgewers vir Oktober 2018 gelys.<ref>https://www.breitbart.com/tech/2018/11/10/breitbart-news-ranks-in-top-10-publishers-on-facebook-for-october-2018/</ref>Breitbart Nuus se amptelike webadres is https://www.breitbart.com. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Breitbart }} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse konserwatiewe webwerwe]] [[Kategorie:Webwerwe]] jtshfffqdftdfzaejor7gy8n1rz8pyx 0 256303 2893197 2475355 2026-04-12T13:56:06Z Jcb 223 2893197 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|}} {{Boek | titel = ''Bekentenissen van een gemaskerde'' | subtitel = | oorspr titel = | vertaler = | beeld = | outeur = [[Yukio Mishima]] | omslagontwerp = | land = {{vlagland|Japan}} | taal = [[Japannees]] | reeks = | onderwerp = | genre = [[Roman]] | uitgewer = | uitgewingsdatum = [[1949]] | medium = | bladsye = | grootte_gewig = | oplage = | isbn = | isbntoeligting = | issn = | voorafgegaan = | vervolg = }} {{Nihongo|'''''Bekentenissen van een gemaskerde'''''|仮面の告白|Kamen no Kokuhaku}} ([[Afrikaans]]: '''Bekentenisse van 'n gemaskerde''', Engels: '''Confessions of a Mask''') is die tweede roman van die Japannese skrywer [[Yukio Mishima]]. Dit is in 1949 gepubliseer, en het aan hom oombliklike roem besorg, alhoewel hy slegs in sy twintigerjare was.<ref name="enc">{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopedia of Japan |title=Confessions of a Mask |url=http://rekishi.jkn21.com/ |accessdate=2012-04-14 |year=2012 |publisher=Shogakukan |location=Tokyo |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070825113418/http://rekishi.jkn21.com/ |archivedate=2007-08-25 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070825113418/http://rekishi.jkn21.com/ |date=2007-08-25 }}</ref> ==Storielyn== Daar word na die protagonis in die verhaal verwys as ''Kochan'', wat die diminutiewe vorm is van die skrywer se werklike naam, ''Kimitake''. Aangesien die karakter grootword tydens die era van regse militarisme en imperialisme, sukkel hy van 'n baie jong ouderdom af om in te pas by die samelewing. Soos Mishima, word Kochan gebore met 'n minder-as-ideale liggaam in terme van fisieke sterkte, en deur die eerste helfte van die boek (wat oor die algemeen 'n beskrywing is van Kochan se jeug) sukkel hy om in te pas by die Japannese samelewing.<ref name="kokugo">{{cite encyclopedia |encyclopedia=Nihon Kokugo Daijiten (日本国語大辞典) |title=仮面の告白 (Kamen no Kokuhaku) |url=http://rekishi.jkn21.com/ |accessdate=2012-04-14 |year=2012 |publisher=Shogakukan |location=Tokyo |language=ja |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070825113418/http://rekishi.jkn21.com/ |archivedate=2007-08-25 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070825113418/http://rekishi.jkn21.com/ |date=2007-08-25 }}</ref> Kochan, wat 'n swakkeling is, en boonop ook nog homoseksueel is, word tydens sy grootword jare weggehou van seuns van sy eie ouderdom, en sodoende word hy derhalwe nie blootgestel aan wat die norm daarstel nie. Sy isolasie lei in alle waarskynlikheid tot sy toekomstige fassinasie en fantasieë van dood, geweld, en seks met dieselfde [[geslag]].<ref name="nipponika">{{cite encyclopedia |encyclopedia=Nihon Daihyakka Zensho (Nipponika) (日本大百科全書(ニッポニカ) |title=仮面の告白 (Kamen no kokuhaku) |url=http://rekishi.jkn21.com/ |accessdate=2012-04-14 |year=2012 |publisher=Shogakukan |location=Tokyo |language=ja |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070825113418/http://rekishi.jkn21.com/ |archivedate=2007-08-25 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070825113418/http://rekishi.jkn21.com/ |date=2007-08-25 }}</ref> Sommige het gewys op die ooreenkomste tussen die karakter en Mishima, en gepostuleer dat Mishima soortgelyk is aan die karakter. Kochan is homoseksueel,<ref name="enc" /> en binne die konteks van die Japannese Keiserryk vind hy dit moeilik om stil te bly daaroor. In die vroeëre deel van die roman erken Kochan nog nie openlik dat hy aangetrokke voel tot mans nie, maar bely inderdaad dat hy die manlikheid en krag van mans bewonder terwyl hy geen behae in vroue het nie. Dit sluit 'n bewondering in vir Romaanse beeldhouwerke en standbeelde van mans in dinamiese fisiese posisies. Sommige het al geargumenteer dat die bewondering van manlikheid ten opsigte van Mishima outobiografies van aard is, aangesien hy self hard gewerk het aan sy tengerige voorkoms ten einde 'n puik liggaamsbouer en manlike model te word. In die eerste hoofstuk van die boek roep Kochan die herinnering op van 'n prenteboek toe hy vier jaar oud was. Selfs op daardie jong ouderdom is Kochan se aandag op byna pornografiese wyse gevestig op 'n enkele prent van 'n heroïese Europese ridder op sy perd. Hy kyk verlangend daarna en steek dit weg; verneder en in die verleentheid wanneer andere sien wat hy doen. Wanneer sy oppasser hom meedeel dat die ridder eintlik [[Joan van Arckel]] is word Kochan; wat begeer dat die ridder 'n toonbeeld van manlikheid moet wees, vir altyd afgesit deur die prentjie; geïrriteerd dat 'n vrou manlike klere sou aantrek. Die woord ‘masker’ is in die titel verweef as gevolg van die feit dat Kochan 'n eie valse persoonlikheid ontwikkel wat hy gebruik om homself voor te stel aan die wêreld. Hy ontwikkel van vroeg af 'n fassinasie met sy vriend Omi se liggaam tydens sy puberteit, en hy glo dat almal om hom ook hul ware gevoelens van mekaar wegsteek en dat almal deelneem aan 'n uitvoerige "teësinnige maskerade". Soos hy groot word probeer hy verlief raak op 'n meisie genaamd Sonoko. Hy word egter herhaaldelik getreiter deur sy latente homoseksuele drange, en kan haar nooit werklik liefhê nie.<ref name="enc" /> == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Confessions_of_a_Mask }} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Japannese letterkunde]] 1zuyhmfwdi5eyhp4t1h1ny1kufdi83c 0 256311 2893135 2649245 2026-04-12T12:19:02Z Jcb 223 2893135 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Aleksandra Michailowna Kollontai | bynaam = | beeld = Aleksandra Kollontai.jpg | beeldbeskrywing = | breedte = | onderskrif = | geboortenaam = Aleksandra Michailowna Domontowitsj | geboortedatum = 31 Maart 1872 | geboorteplek = [[Sint Petersburg]] | sterfdatum = {{SDEO|1952|3|9|1872|3|31}} | sterfteplek = [[Moskou]], [[Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek|Russiese SFSR]], [[Sowjetunie]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = Russies | alma_mater = | beroep = professionele rewolusionêr, skrywer, diplomaat<ref name="Kollontai, Kommunistka" /><ref name="RU" /><ref name="Erofeev" /> | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = Wladimir Loedwigowitsj Kollontai<br />Pawel Dibenko | kinders = Michail Aleksejewitsj Domontoitsj | kelinkinders = | webblad = | handtekening = Aleksandra_Kollontaj_signatur.jpg }} '''Aleksandra Michailowna Kollontai''' ({{lang-ru|Алекса́ндра Миха́йловна Коллонта́й}}&nbsp;— gebore '''Domontowitsj''', Домонто́вич; * [O.S.D. 31 Maart 1872] [[19 Maart]] [[1872]] – † [[9 Maart]] [[1952]]) was 'n [[Marxisme|Marxistiese]] rewolusionêr, eers as 'n lid van die [[Mensjewis]]te, en van 1915 af as 'n [[Bolsjewis]] (later [[Kommunisme|Kommunisties]]).<ref name="vor" /><ref name="nobelprize" /> In 1922 is ''Kollontai'' aangestel as 'n diplomatieke raadgewer tot die [[Sowjetunie]] se gesantskap in [[Noorweë]], en is sy kort daarna bevorder tot die hoof van die afvaardiging, een van die eerste vroue wat so 'n pos gehou het. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="Erofeev"> Erofeev, V. (2011) Diplomat, Moskva. </ref> <ref name="Kollontai, Kommunistka"> Kollontai, A. (1920) [http://www.marxists.org/archive/kollonta/1920/communism-family.htm "Kommunisme en die Familie,"] teks ''Kommunistka''. </ref> <ref name="RU"> [http://www.a-z.ru/women_cd2/15/i8_1465.htm Alexandra Kollontai&nbsp;– die Sowjet Ambassadeur]. </ref> <ref name="nobelprize">[http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/articles/njolstad/index.html Die Nobelprys vir Vrede: Openbarings uit die Sowjet-verlede] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723214812/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/articles/njolstad/index.html |date=23 Julie 2008 }}. Nobelprize.org.</ref> <ref name="vor"> [https://web.archive.org/web/20080503062817/http://www.vor.ru/Spanish/26/26_03.html Die Stem van Russland]. vor.ru {{es}} </ref> }} == Verdere leesstof == * {{cite journal |last=Bobroff |first=Anne |title=Alexandra Kollontai: Feminism, Workers' Democracy, and Internationalism |journal=Radical America |volume=13 |issue=6 |year=1979 |pages=50–75 }} * {{cite book |last=Farnsworth|first=Beatrice |title=Alexandra Kollontai: Socialism, Feminism, and the Bolshevik Revolution |location=Stanford|publisher=[[Stanford University Press]]|year=1980|isbn=9780804710732}} * {{cite book |last=Lilie |first=Stuart A. |first2=John |last2=Riser |title=Four Socialist Reformers of Socialism: Alexandra Kollontai, Andrei Platonov, Robert Havemenn, and Stefan Heym |location=Lewiston |publisher=Edwin Mellen Press |year=2009 |isbn=978-0-7734-4773-8 }} * {{cite book |last=Porter |first=Cathy |title=Alexandra Kollontai: A Biography |location=London |publisher=Virago |year=1980 |isbn=0-86068-013-4 }} == Eksterne skakels == {{wikiquote}} {{commons category|Alexandra Kollontai}} * [http://www.marxists.org/archive/kollonta/index.htm Alexandra Kollontai Internet Archive] op die [[Marxists Internet Archive]]. * Christine Thomas, [http://www.geocities.com/socialistparty/Documents/Kollantai.htm "Vir sosialisme en bevryding van vroue,"] ([https://web.archive.org/web/20091025215121/http://geocities.com/socialistparty/Documents/Kollantai.htm Archived] 2009-10-25) ''Socialism Today,'' Maart 2003. * Helen Ward, [http://www.permanentrevolution.net//?view=entry&entry=1094 "Alexandra Kollontai,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505113217/http://www.permanentrevolution.net//?view=entry&entry=1094 |date= 5 Mei 2009 }} PermanentRevolution.net * Gabrille Tousignant, [http://www.kollontai.net/en/about-us.html "St Petersburg werkers van die tekstielbedryf"] Kollontai.net {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Alexandra Kollontai }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kollontai, Alexandra}} [[Kategorie:Geboortes in 1872]] [[Kategorie:Sterftes in 1952]] [[Kategorie:Ontvangers van die Orde van Lenin]] cdjbfczwbnq2xzr3vob4fmaxkhlexo8 0 256406 2893446 2434499 2026-04-12T22:05:34Z Jcb 223 2893446 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Emerson Strykkwartet | beeld = The Emerson String Quartet 2014.jpg | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = Klassiek | geboortenaam = | alias = Die Emerson Kwartet | geboortedatum = | geboorteplek = | oorsprong = [[New York Stad]], [[Verenigde State]] | sterfdatum = | sterfplek = | genre = [[Klassieke musiek|Klassiek]] | beroep = [[Strykkwartet]] | instrument = 2 viole, 1 altviool, 1 tjello | jare_aktief = 1976–huidig | etiket = | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = Eugene Drucker<br>Philip Setzer<br>Lawrence Dutton<br>Paul Watkins | gewese_lede = Guillermo Figueroa<br>Eric Wilson<br>David Finckel }} Die '''Emerson Strykkwartet''', ook bekend as die '''Emerson Kwartet''',<ref>Church, Michael. [https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/classical/reviews/emerson-string-quartet-a8040936.html "Emerson String Quartet, St John’s, Smith Square, London, review: Thrilling performance of ineffable Beethoven fugue"], ''[[The Independent]]'' (November 6, 2017).</ref> is 'n professionele [[Strykinstrument|Stryk]][[Musikale ensemble|ensemble]] – wat inwonend is by die Stony Brook Universiteit.<ref>{{when|date=Mei 2015}}</ref><ref name="HOPE (2013)">{{cite web |title=Emerson String Quartet |url=http://hope.edu/arts/gps/1213/emerson_string.html |publisher=hope.edu |access-date=27 Mei 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304050032/http://www.hope.edu/arts/gps/1213/emerson_string.html |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Gedurende die 1980s<ref>{{cite web |url=https://www.hartford.edu/hartt/resources/groups-ensembles/chamber-music.aspx |title=Chamber Music |website=www.hartford.edu |access-date=15 April 2018 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20190507150155/https://www.hartford.edu/hartt/resources/groups-ensembles/chamber-music.aspx |archive-date=7 Mei 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> was die kwartet inwonend gewees by Die Hartt Skool wat geleë is in [[West Hartford]], [[Connecticut]].<ref name=HARTT>{{cite web |title=History of The Hartt School |url=http://harttweb.hartford.edu/about/history/default.aspx |publisher=hartford.edu |access-date=27 Mei 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160707065931/http://harttweb.hartford.edu/about/history/default.aspx |archive-date= 7 Julie 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>Die strykensemble het die Amerikaanse digter en filosoof [[Ralph Waldo Emerson]] as naamgenoot geneem en was gevorm by die Juilliard Skool van musiek as 'n studente ensemble. Hulle het in 1976 professioneel geword, met beide van hul violiste wat onder die vlerk van die roemryke [[Oscar Shumsky]] gestudeer het om die beurt eerste en tweede violis gespeel het. Toe die Emerson Kwartet gevorm was, was dit een van die eerste musiekgroepe met die twee violiste wat om die beurt gespeel het as eerste en tweede violiste.<ref name="Switching Violinists">{{cite web |title=Emerson String Quartet |url=http://www.carnegiehall.org/Calendar/2014/10/14/0800/PM/Emerson-String-Quartet-Yefim-Bronfman/ |publisher=Carnegie Hall |access-date=16 Januarie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304125516/http://www.carnegiehall.org/Calendar/2014/10/14/0800/PM/Emerson-String-Quartet-Yefim-Bronfman/ |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Emerson Kwartet was in 2010 ingelyf in die Amerikaanse Klassieke Musiek ''Hall of Fame'' en Museum.<ref name=CHOF>{{cite web |title=View Inductees: Emerson String Quartet |url=http://classicalwalkoffame.org/view-inductees/?id=38 |publisher=classicalwalkoffame.org |access-date=27 Mei 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190621171248/http://classicalwalkoffame.org/view-inductees/?id=38 |archive-date=21 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Teen 2014/15 het hulle meer as dertig plate vrygestel en nege [[Grammy]]s gewen, sowel as die gesogte Avery Fisher-prys.<ref name="SA (2014)">{{cite web|title=Emerson String Quartet|url=http://smithsonianassociates.org/ticketing/landing/emerson-string-quartet.aspx|publisher=smithsonianassociates.org|accessdate=24 Mei 2014}}</ref><ref name="NPR (2010)">{{cite web |last=Huizenga |first=Tom |title=The Emerson Quartet At (Le) Poisson Rouge |url=https://www.npr.org/event/music/126163957/the-emerson-quartet-at-le-poisson-rouge |publisher=NPR.org |access-date=24 Mei 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180806150724/https://www.npr.org/event/music/126163957/the-emerson-quartet-at-le-poisson-rouge |archive-date=6 Augustus 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="BOOK (2000)">{{cite book |last=Dischel |first=Robert S. |year=2000 |title=Converging Lines: The Extraordinary Story of the Emerson String Quartet's First 25 Years |location=London |publisher=Risk Waters Group |isbn=1-899332-68-5}} </ref> ==Huidige lede== *Eugene Drucker, [[viool]] *Philip Setzer, [[viool]] *[[Lawrence Dutton]], [[altviool]] *[[Paul Watkins (musikant)|Paul Watkins]], [[tjello]] == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Emerson String Quartet }} ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Emerson Kwartet,Die}} [[Kategorie:Musiekgroepe]] aghhfiiyg8seqp2h9jxggxm0mkei8rk 0 256409 2893174 2046375 2026-04-12T13:38:36Z Aliwal2012 39067 /* Toernooirekord */ ''Home Run'' = tuislopie 2893174 wikitext text/x-wiki Die '''Suid-Afrikaanse nasionale bofbalspan''' is 'n [[bofbal]]span wat Suid-Afrika verteenwoordig in internasionale bofbal kompetisies soos die ''World Baseball Classic'' en die [[Olimpiese Somerspele]]. Die beheerliggaam is die [[Suid-Afrikaanse Bofbal Unie]]. ==Geskiedenis== Op 5 Julie 1931 was die eerste interprovinsiale wedstryd tussen die enigste twee provinsiale spanne, Transvaal en Natal, voor vierduisend toeskouers gespeel. Van die spelers wat deelgeneem het was onder andere die Springbok krieketspeler [[Buster Nupen]] (Transvaal) en die toekomstige krieketspeler [[Leslie Payn]] (Natal). Springbok ''All-Star'' spanne sou later gebaseer wees op die beste van die provinsies, met Transvaal, Natal en die Westelike Provinsie wat gedomineer het. In 1933 het die wedstryd tussen Natal en Transvaal die Olimpiese Goue Medalje hekkiesatleet [[Sid Atkinson]] (Natal), die Springbok krieketspeler [[Eric Dalton]] (Natal), die Springbok krieketkaptein [[Jock Cameron]] (Transvaal) en die Springbok krieketspeler [[Syd Curnow]] (Transvaal) ingesluit. In 1934 het die wedstryd tussen Natal en die Westelike Provinsie die Springbok rugbyspeler [[Gerry Brand]] (Westelike Provinsie) ingesluit. Die Suid-Afrikaanse Bofbal Federasie was in 1935 gestig, met vyf provinsiale verenigings insluitende Transvaal, Natal (Gestig in 1931), Westelike Provinsie (Gestig in 1932), Oostelike Provinsie (Gestig in 1934) en Grens. Dit wil voorkom of die eerste Suid-Afrikaanse ''All-Star'' span gevorm was op 19 November 1938, toe 'n ''All Africa'' span wat opgemaak was uit die 'gekombineerde provinsies' teen 'n span van die [[Amerikaanse Vloot]] van die oorlogskip '''USS Boise''' gespeel het. Die Suid-Afrikaanse krieketspeler [[Dudley Nourse]] het 'n paar dae later vir Natal gespeel, en daar was opgemerk dat hy "lof van die besoekers ontvang het". Nourse sou later aangaan om die kapteinskap van die Suid-Afrikaanse krieketspan oor te neem sowel as om Springbok rekords te hou vir die aantal toetsverskynings en kolfgemiddelde. Toe hy in 1948 gekies is as Wisden se Krieketspeler van die Jaar, het die Pers-assosiasie gerapporteer dat Nourse "een van sy land se voorste bofbal deskundiges geword het". Die telling was 18-3 ten gunste van die Amerikaanse Vloot.<ref>[http://www.afsa.org/sites/default/files/fsj-1939-02-february_0.pdf]. The Foreign Service Journal, Februarie 1939. Retrieved 21 Augustus 2018.</ref>Op 17 November 1945 het 'n Suid-Afrikaanse span wat opgemaak was uit spelers van die Transvaal, Natal, en die Oostelike- en Westelike Provinsies teen 'n Amerikaanse vloot-span van die '''USS Tennessee''' en '''USS California''' in [[Kaapstad]] gespeel. "Byna 20,000 toeskouers het die hoofwedstryd aanskou, welke die [[VSA]] span net-net met 2 tellings gewen het (ses tot vier)'.<ref>[https://www.history.navy.mil/research/histories/ship-histories/danfs/c/california-v.html]. Naval History and Heritage Command: California V. Besoek op 20 Augustus 2018.</ref>Op 19 Maart 1950 het die [[Australië|Australiese]] krieketspan voor 'n gerapporteerde skare van twaalfduisend mense hul toer met 'n bofbalwedstryd teen 'n gekombineerde Suid-Afrikaanse bofbalspan in [[Johannesburg]] beëindig.<ref>[https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/244313020?searchTerm=%22south%20african%20baseball%22%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20&searchLimits=]. The Herald(Melbourne). Gepubliseer op 20 Maart 1950.</ref> ===Die Amerikaanse ''All-Stars''(1955-1956)=== Gedurende 'n besoek aan Battle Creek in [[Michigan]], [[VSA]] in Julie 1955 het die voorsitter van die [[Suid-Afrikaanse Bofbal Unie|Suid-Afrikaanse Bofbal]] Raad met die President van die Amerikaanse Bofbalkongres vergader om reëlings te finaliseer vir die viering van bofbal se vyftigste bestaansjaar in Suid-Afrika. Die drie-maand-lange en onoorwonne drie-en-dertig wedstryd toer, het op 14 November 1955 begin en in Februarie 1956 geëindig. Die semi-professionele Amerikaanse ''All-Star'' span was deur die [[New York Yankees]] se Terry Bartron bestuur, en het die [[Brooklyn Dodgers]] ''Hall of Famer'' en Wêreldreeks naaswenner in 1953, [[Don Thompson (bofbal)|Don Thompson]], en [[Dick Stuart]] - wie sou voortgaan om Wêreldreeks-kampioen in 1960 te word - ingesluit. Sewe van die drie-en-dertig wedstryde was teen die eerste amptelike Suid-Afrikaanse ''All-Star'' "toetsspan", wat Noord- en Suid-Rhodesië ingesluit het. ==Toernooirekord== ===2006=== Suid-Afrika se insluiting in die ''WBC'' was deur baie persone as ietwat van 'n verassing beskou. Geen Suid-Afrikaanse speler het al ooit in [[Major League Baseball]] gespeel nie totdat [[Gift Ngoepe]] saam met die [[Pittsburgh Pirates]] op 27 April 2017 gespeel het. In die span se eerste wedstryd, het hulle byna vir 'n skok gesorg teen Kanada, 'n span wat grotendeels bestaan het uit spelers wat in ''Major League Baseball'' speel. Suid-Afrika het 'n voorsprong van 8–7 geneem in die negende ''inning'' totdat hulle uiteindelik met 11–8 verloor het. Dit sou die naaste wees wat die span aan 'n oorwinning kon kom. Die Suid-Afrikaners het die volgende twee wedstryde verloor teen onderskeidelik [[Mexico]] met 'n telling van 10-4, en teen die [[VSA]], in 'n "genade-reël" verkorte wedstryd met 'n verpletterende telling van 17–0.<ref>[http://www.worldbaseballclassic.com/2006/teams/index.jsp?sid=t918 South Africa] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414231911/http://www.worldbaseballclassic.com/2006/teams/index.jsp?sid=t918 |date=14 April 2006 }} at the 2006 World Baseball Classic</ref> ===2009=== Suid-Afrika het tydens die ''2009 World Baseball Classic'' in Groep B gespeel saam met Mexico, Kuba en Australië. In wedstryd 1 was Suid-Afrika deur die internasionale reus, Kuba, oordonder, met 6 ''home runs'' in 'n verpletterende 8–1 uitslag. Die Suid-Afrikaanse verdediging was egter 'n ligpunt in die wedstryd. Tydens die groep-eliminasie wedstryd het Suid-Afrika 'n hewige loesing op die lyf geloop teen die gashere Mexico, met 'n telling van 14–3. Alhoewel die Suid-Afrikaners met die begin van die 7de ''inning'' daarin kon slaag om die aanslag te beperk tot 'n een-lopie wedstryd, het Mexico toegeslaan op die onervare ''pitchers'' of gooiers, wat op 'n laat stadium die wedstryd betree het, en in die laaste drie ''innings'' 11 lopies gekry. Suid-Afrika het opgeëindig met 'n 0–2 rekord, met 4 lopies wat behaal is en 22 lopies wat teen hulle opgestapel was. ===2012-kwalifiseerder=== Vier kwalifiserende toernooie was in 2012 geskeduleer vir die ''2013 World Baseball Classic'', met een span wat uit elke toernooi voortgaan om by die 12 spanne aan te sluit wat alreeds gekwalifiseer het deur ten minste een wedstryd tydens die ''2009 World Baseball Classic'' te wen. Elk van die groepe het een span ingesluit met vorige ondervinding in die ''WBC'', maar wat nie een wedstryd gedurende die 2009 toernooi kon wen nie. Suid-Afrika was tydens die ''2013 World Baseball Classic'' Kwalifiseerder 1 saam met [[Spanje]], [[Frankryk]] en [[Israel]] geplaas by die Roger Dean Stadion in Jupiter, [[Florida]]. Suid-Afrika het die eerste wedstryd van die dubbele-eliminasie toernooi teen die buiteperd, Israel, 7–3 verloor. Hulle is gevolglik geplaas saam met Frankryk in die verloorders-groep, waar Suid-Afrika daarin kon slaag om Frankryk te elimineer, in 'n 5–2 in 'n wedstryd van 11 ''innings'' nadat Paul Bell 'n dubbellopie geslaan het na die linkerveld in die 11de ''inning''. Suid-Afrika het toe teen die uiteindelike ''WBC'' kwalifiseerder, Spanje, in die finaal van die verloorders-groep verloor, en was sodoende uitgeskakel uit die toernooi. ===Olimpiese Spele=== Die nasionale bofbalspan het in 2000 in hul eerste en enigste Olimpiese toernooi gespeel. Die span het afgesluit met 'n rekord van 1–6, met hul enigste oorwinning wat teen Nederland was. Die oorwinning teen Nederland was hoofsaaklik te danke aan twee sleutelspelers: *'''Tim Harrell''' - hy het in al 10 beurte van die wedstryd gegooi, en slegs twee onverdiende lopies afgestaan met vyf ''walks'', ses houe, en met vier ''strikeouts''. *'''Ian Holness''' - hy het in die 6de beurt 'n solo tuislopie teen Patrick de Lange geslaan. Hy het in die 20de kolfbeurt nog 'n solo tuislopie teen Rikkert Faneyte geslaan. Suid-Afrika het vir die toernooi gekwalifiseer deur 3–0 teen [[Guam]] te wen in 'n Beste-van-vyf Afrika/Oseanië- reeks. ===''All-Africa Games''=== Suid-Afrika was in 1999 die gasheerland van die ''[[All-Africa Games]]''. Suid-Afrika het met gemak die goue medalje verower, deur al die ander spanne te verslaan. Suid-Afrika het met [[Lesotho]] (43–0) (met Ian Holness wat vier tuislopies geslaan het), [[Zimbabwe]] (37–2), [[Nigerië]] (19–1), [[Uganda]] (31–0) en [[Ghana]] (28–3) afgereken. Suid-Afrika was tydens die 2003 toernooi in [[Abuja]] weereens die dominante span, en het met gemak die finaal gehaal waar hulle Nigerië met 'n telling van 15-0 verslaan het om goud te wen. ==Spanne== ===World Baseball Classic 2012 Kwalifiseerder Span<ref>http://www.baseballsa.com</ref>=== :*Alessio Angelucci :*Paul Bell :*Kyle Botha :*Brandon Bouillon :*Kieran Cree :*Dylan De Meyer – [[Seattle Mariners]] :*Michael Dempsey :*Shannon Ekermans :*Jared Elario :*Kyle Ettisch :*Ryan Groves :*Richard Holgate :*Wesley Hoskins :*Gavin Jefferies :*Robert Lewis-Walker – [[Cincinnati Reds]] :*Dylan Lindsay :*Kieran Lovegrove – [[San Francisco Giants]] :*Wade Mackey :*Carl Michaels :*Faizel Moosa :*Gift Ngoepe – [[Pittsburgh Pirates]] :*Anthony Phillips – [[Oakland Athletics]] :*Jonathan Phillips :*Allan Randall :*Hein Robb – [[Minnesota Twins]] :*Tayler Scott – [[Chicago Cubs]] :*Dylan Unsworth – [[Seattle Mariners]] :*Darren Wedel :*Karl Weitz :*Brett Willemburg :Spanbestuurder :*Rick Magnante ===2000 Olimpiese Somerspele=== :*Neil Adonis :*Clint Alfino :*Francisco Alfino :*Paul Bell :*Vaughn Berriman :*Jason Cook :*Errol Davis :*Simon de la Rey :*Nick Dempsey :*Ashley Dove :*Darryl Gonsalves :*Brian Harrell :*Tim Harrell :*Richard Harrell :*Ian Holness :*Kevin Johnson :*Willem Kemp :*More MacKay :*Liall Mauritz :*Glen Morris :*Alan Phillips :*Darryn Smith :*Russell van Niekerk Spelers wat Suid-Afrika al verteenwoordig het. :*Neil Adonis :*Clint Alfino :*Francisco Alfino :*Alessio Angelucci :*Barry Armitage :*Paul Bell :*Vaughn Berriman :*Kyle Botha :*Scotty Bremner :*Jason Cook :*Errol Davis :*Simon de la Rey :*Dylan De Meyer :*Michael Dempsey :*Nick Dempsey :*Ashley Dove :*Shannon Ekermans :*Justin Erasmus :*Kyle Ettisch :*Gavin Fingleson :*Darryl Gonsalves :*Ryan Groves :*Brian Harrell :*Richard Harrell :*Tim Harrell :*Donavon Hendricks :*Ian Holness :*Kevin Johnson :*Michael Johnson :*Willem Kemp :*Tyrone Lamont :*Justin Lazarus :*Robert Lewis-Walker :*Roddi Liebenberg :*George Lintern :*Will Lintern :*Kieran Lovegrove :*Dave Lowery :*Morne Mackay :*Liall Mauritz :*Carl Michaels :*Mark Miller :*Faizel Moosa :*Glen Morris :*Mpho Ngoepe :*Alan Phillips :*Anthony Phillips :*Jonathan Phillips :*Ashley Scott :*Darryn Smith :*Raymond Tew :*Michael Trask :*Ryan Trask :*Russell van Niekerk :*Darren Wedel :*Konrad Weitz :*Brett Willemburg == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | pl = https://en.wikipedia.org/wiki/South_Africa_national_baseball_team }} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Bofbal in Suid-Afrika]] 88dykm85kvmpmxzgwhlma50lbq6ef7m 2893179 2893174 2026-04-12T13:48:56Z Aliwal2012 39067 /* Die Amerikaanse All-Stars(1955-1956) */ 2893179 wikitext text/x-wiki Die '''Suid-Afrikaanse nasionale bofbalspan''' is 'n [[bofbal]]span wat Suid-Afrika verteenwoordig in internasionale bofbal kompetisies soos die ''World Baseball Classic'' en die [[Olimpiese Somerspele]]. Die beheerliggaam is die [[Suid-Afrikaanse Bofbal Unie]]. ==Geskiedenis== Op 5 Julie 1931 was die eerste interprovinsiale wedstryd tussen die enigste twee provinsiale spanne, Transvaal en Natal, voor vierduisend toeskouers gespeel. Van die spelers wat deelgeneem het was onder andere die Springbokkrieketspeler [[Buster Nupen]] (Transvaal) en die toekomstige krieketspeler [[Leslie Payn]] (Natal). Springbok ''All-Star'' spanne sou later gebaseer wees op die beste van die provinsies, met Transvaal, Natal en die Westelike Provinsie wat gedomineer het. In 1933 het die wedstryd tussen Natal en Transvaal die Olimpiese Goue Medalje hekkiesatleet [[Sid Atkinson]] (Natal), die Springbokkrieketspeler [[Eric Dalton]] (Natal), die Springbokkrieketkaptein [[Jock Cameron]] (Transvaal) en die Springbokkrieketspeler [[Syd Curnow]] (Transvaal) ingesluit. In 1934 het die wedstryd tussen Natal en die Westelike Provinsie die Springbokrugbyspeler [[Gerry Brand]] (Westelike Provinsie) ingesluit. Die Suid-Afrikaanse Bofbalfederasie is in 1935 gestig, met vyf provinsiale verenigings insluitende Transvaal, Natal (gestig in 1931), Westelike Provinsie (gestig in 1932), Oostelike Provinsie (gestig in 1934) en Grens. Dit wil voorkom of die eerste Suid-Afrikaanse ''All-Star'' span gevorm is op 19 November 1938, toe 'n ''All Africa'' span wat opgemaak was uit die 'gekombineerde provinsies' teen 'n span van die [[Amerikaanse Vloot]] van die oorlogskip '''USS Boise''' gespeel het. Die Suid-Afrikaanse krieketspeler [[Dudley Nourse]] het 'n paar dae later vir Natal gespeel, en daar is opgemerk dat hy "lof van die besoekers ontvang het". Nourse sou later die kapteinskap van die Suid-Afrikaanse krieketspan oorneem sowel as om Springbokrekords te hou vir die aantal toetsverskynings en kolfgemiddelde. Toe hy in 1948 gekies is as Wisden se Krieketspeler van die Jaar, het die Persvereniging gerapporteer dat Nourse "een van sy land se voorste bofbaldeskundiges geword het". Die telling was 18-3 ten gunste van die Amerikaanse Vloot.<ref>[http://www.afsa.org/sites/default/files/fsj-1939-02-february_0.pdf]. The Foreign Service Journal, Februarie 1939. Retrieved 21 Augustus 2018.</ref> Op 17 November 1945 het 'n Suid-Afrikaanse span wat bestaan het uit spelers van die Transvaal, Natal, en die Oostelike- en Westelike Provinsies teen 'n Amerikaanse Vloot-span van die '''USS Tennessee''' en '''USS California''' in [[Kaapstad]] gespeel. "Byna 20 000 toeskouers het die hoofwedstryd aanskou, welke die VSA span net-net met 2 tellings gewen het (ses teen vier)'.<ref>[https://www.history.navy.mil/research/histories/ship-histories/danfs/c/california-v.html]. Naval History and Heritage Command: California V. Besoek op 20 Augustus 2018.</ref> Op 19 Maart 1950 het die [[Australië|Australiese]] krieketspan voor 'n gerapporteerde skare van twaalfduisend mense hul toer met 'n bofbalwedstryd teen 'n gekombineerde Suid-Afrikaanse bofbalspan in [[Johannesburg]] afgesluit.<ref>[https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/244313020?searchTerm=%22south%20african%20baseball%22%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20&searchLimits=]. The Herald(Melbourne). Gepubliseer op 20 Maart 1950.</ref> ===Die Amerikaanse ''All-Stars'' (1955-1956)=== Gedurende 'n besoek aan Battle Creek in [[Michigan]], [[VSA]] in Julie 1955 het die voorsitter van die [[Suid-Afrikaanse Bofbal Unie|Suid-Afrikaanse Bofbal]] Raad met die President van die Amerikaanse Bofbalkongres vergader om reëlings te finaliseer vir die viering van bofbal se vyftigste bestaansjaar in Suid-Afrika. Die drie-maand-lange en onoorwonne drie-en-dertig wedstrydtoer, het op 14 November 1955 begin en in Februarie 1956 geëindig. Die semi-professionele Amerikaanse ''All-Star'' span was deur die [[New York Yankees]] se Terry Bartron bestuur, en het die [[Brooklyn Dodgers]] ''Hall of Fame'' en Wêreldreeks naaswenner in 1953, [[Don Thompson (bofbal)|Don Thompson]], en [[Dick Stuart]] - wie sou voortgaan om Wêreldreekskampioen in 1960 te word - ingesluit. Sewe van die drie-en-dertig wedstryde was teen die eerste amptelike Suid-Afrikaanse ''All-Star'' "toetsspan", wat Noord- en Suid-Rhodesië ingesluit het. ==Toernooirekord== ===2006=== Suid-Afrika se insluiting in die ''WBC'' was deur baie persone as ietwat van 'n verassing beskou. Geen Suid-Afrikaanse speler het al ooit in [[Major League Baseball]] gespeel nie totdat [[Gift Ngoepe]] saam met die [[Pittsburgh Pirates]] op 27 April 2017 gespeel het. In die span se eerste wedstryd, het hulle byna vir 'n skok gesorg teen Kanada, 'n span wat grotendeels bestaan het uit spelers wat in ''Major League Baseball'' speel. Suid-Afrika het 'n voorsprong van 8–7 geneem in die negende ''inning'' totdat hulle uiteindelik met 11–8 verloor het. Dit sou die naaste wees wat die span aan 'n oorwinning kon kom. Die Suid-Afrikaners het die volgende twee wedstryde verloor teen onderskeidelik [[Mexico]] met 'n telling van 10-4, en teen die [[VSA]], in 'n "genade-reël" verkorte wedstryd met 'n verpletterende telling van 17–0.<ref>[http://www.worldbaseballclassic.com/2006/teams/index.jsp?sid=t918 South Africa] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414231911/http://www.worldbaseballclassic.com/2006/teams/index.jsp?sid=t918 |date=14 April 2006 }} at the 2006 World Baseball Classic</ref> ===2009=== Suid-Afrika het tydens die ''2009 World Baseball Classic'' in Groep B gespeel saam met Mexico, Kuba en Australië. In wedstryd 1 was Suid-Afrika deur die internasionale reus, Kuba, oordonder, met 6 ''home runs'' in 'n verpletterende 8–1 uitslag. Die Suid-Afrikaanse verdediging was egter 'n ligpunt in die wedstryd. Tydens die groep-eliminasie wedstryd het Suid-Afrika 'n hewige loesing op die lyf geloop teen die gashere Mexico, met 'n telling van 14–3. Alhoewel die Suid-Afrikaners met die begin van die 7de ''inning'' daarin kon slaag om die aanslag te beperk tot 'n een-lopie wedstryd, het Mexico toegeslaan op die onervare ''pitchers'' of gooiers, wat op 'n laat stadium die wedstryd betree het, en in die laaste drie ''innings'' 11 lopies gekry. Suid-Afrika het opgeëindig met 'n 0–2 rekord, met 4 lopies wat behaal is en 22 lopies wat teen hulle opgestapel was. ===2012-kwalifiseerder=== Vier kwalifiserende toernooie was in 2012 geskeduleer vir die ''2013 World Baseball Classic'', met een span wat uit elke toernooi voortgaan om by die 12 spanne aan te sluit wat alreeds gekwalifiseer het deur ten minste een wedstryd tydens die ''2009 World Baseball Classic'' te wen. Elk van die groepe het een span ingesluit met vorige ondervinding in die ''WBC'', maar wat nie een wedstryd gedurende die 2009 toernooi kon wen nie. Suid-Afrika was tydens die ''2013 World Baseball Classic'' Kwalifiseerder 1 saam met [[Spanje]], [[Frankryk]] en [[Israel]] geplaas by die Roger Dean Stadion in Jupiter, [[Florida]]. Suid-Afrika het die eerste wedstryd van die dubbele-eliminasie toernooi teen die buiteperd, Israel, 7–3 verloor. Hulle is gevolglik geplaas saam met Frankryk in die verloorders-groep, waar Suid-Afrika daarin kon slaag om Frankryk te elimineer, in 'n 5–2 in 'n wedstryd van 11 ''innings'' nadat Paul Bell 'n dubbellopie geslaan het na die linkerveld in die 11de ''inning''. Suid-Afrika het toe teen die uiteindelike ''WBC'' kwalifiseerder, Spanje, in die finaal van die verloorders-groep verloor, en was sodoende uitgeskakel uit die toernooi. ===Olimpiese Spele=== Die nasionale bofbalspan het in 2000 in hul eerste en enigste Olimpiese toernooi gespeel. Die span het afgesluit met 'n rekord van 1–6, met hul enigste oorwinning wat teen Nederland was. Die oorwinning teen Nederland was hoofsaaklik te danke aan twee sleutelspelers: *'''Tim Harrell''' - hy het in al 10 beurte van die wedstryd gegooi, en slegs twee onverdiende lopies afgestaan met vyf ''walks'', ses houe, en met vier ''strikeouts''. *'''Ian Holness''' - hy het in die 6de beurt 'n solo tuislopie teen Patrick de Lange geslaan. Hy het in die 20de kolfbeurt nog 'n solo tuislopie teen Rikkert Faneyte geslaan. Suid-Afrika het vir die toernooi gekwalifiseer deur 3–0 teen [[Guam]] te wen in 'n Beste-van-vyf Afrika/Oseanië- reeks. ===''All-Africa Games''=== Suid-Afrika was in 1999 die gasheerland van die ''[[All-Africa Games]]''. Suid-Afrika het met gemak die goue medalje verower, deur al die ander spanne te verslaan. Suid-Afrika het met [[Lesotho]] (43–0) (met Ian Holness wat vier tuislopies geslaan het), [[Zimbabwe]] (37–2), [[Nigerië]] (19–1), [[Uganda]] (31–0) en [[Ghana]] (28–3) afgereken. Suid-Afrika was tydens die 2003 toernooi in [[Abuja]] weereens die dominante span, en het met gemak die finaal gehaal waar hulle Nigerië met 'n telling van 15-0 verslaan het om goud te wen. ==Spanne== ===World Baseball Classic 2012 Kwalifiseerder Span<ref>http://www.baseballsa.com</ref>=== :*Alessio Angelucci :*Paul Bell :*Kyle Botha :*Brandon Bouillon :*Kieran Cree :*Dylan De Meyer – [[Seattle Mariners]] :*Michael Dempsey :*Shannon Ekermans :*Jared Elario :*Kyle Ettisch :*Ryan Groves :*Richard Holgate :*Wesley Hoskins :*Gavin Jefferies :*Robert Lewis-Walker – [[Cincinnati Reds]] :*Dylan Lindsay :*Kieran Lovegrove – [[San Francisco Giants]] :*Wade Mackey :*Carl Michaels :*Faizel Moosa :*Gift Ngoepe – [[Pittsburgh Pirates]] :*Anthony Phillips – [[Oakland Athletics]] :*Jonathan Phillips :*Allan Randall :*Hein Robb – [[Minnesota Twins]] :*Tayler Scott – [[Chicago Cubs]] :*Dylan Unsworth – [[Seattle Mariners]] :*Darren Wedel :*Karl Weitz :*Brett Willemburg :Spanbestuurder :*Rick Magnante ===2000 Olimpiese Somerspele=== :*Neil Adonis :*Clint Alfino :*Francisco Alfino :*Paul Bell :*Vaughn Berriman :*Jason Cook :*Errol Davis :*Simon de la Rey :*Nick Dempsey :*Ashley Dove :*Darryl Gonsalves :*Brian Harrell :*Tim Harrell :*Richard Harrell :*Ian Holness :*Kevin Johnson :*Willem Kemp :*More MacKay :*Liall Mauritz :*Glen Morris :*Alan Phillips :*Darryn Smith :*Russell van Niekerk Spelers wat Suid-Afrika al verteenwoordig het. :*Neil Adonis :*Clint Alfino :*Francisco Alfino :*Alessio Angelucci :*Barry Armitage :*Paul Bell :*Vaughn Berriman :*Kyle Botha :*Scotty Bremner :*Jason Cook :*Errol Davis :*Simon de la Rey :*Dylan De Meyer :*Michael Dempsey :*Nick Dempsey :*Ashley Dove :*Shannon Ekermans :*Justin Erasmus :*Kyle Ettisch :*Gavin Fingleson :*Darryl Gonsalves :*Ryan Groves :*Brian Harrell :*Richard Harrell :*Tim Harrell :*Donavon Hendricks :*Ian Holness :*Kevin Johnson :*Michael Johnson :*Willem Kemp :*Tyrone Lamont :*Justin Lazarus :*Robert Lewis-Walker :*Roddi Liebenberg :*George Lintern :*Will Lintern :*Kieran Lovegrove :*Dave Lowery :*Morne Mackay :*Liall Mauritz :*Carl Michaels :*Mark Miller :*Faizel Moosa :*Glen Morris :*Mpho Ngoepe :*Alan Phillips :*Anthony Phillips :*Jonathan Phillips :*Ashley Scott :*Darryn Smith :*Raymond Tew :*Michael Trask :*Ryan Trask :*Russell van Niekerk :*Darren Wedel :*Konrad Weitz :*Brett Willemburg == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | pl = https://en.wikipedia.org/wiki/South_Africa_national_baseball_team }} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Bofbal in Suid-Afrika]] ko9azwd6hkdtayk8mbmswgt0x0zg17r 0 256516 2893341 2862462 2026-04-12T16:41:09Z Jcb 223 2893341 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = William McGuire Bryson | bynaam = | beeld = Bill Bryson edit.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = [[8 Desember]] [[1951]] | geboorteplek = | sterfdatum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State}} {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} | beroep = Skrywer | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''William McGuire Bryson''' (gebore op [[8 Desember]] [[1951]]) is 'n Amerikaans-Britse skrywer van reisboeke- en sketse, die Engelse taal, [[wetenskap]] en ander niefiksie onderwerpe. Hy is in die [[Verenigde State]] gebore, maar het vir die grootste deel van sy lewe in [[Groot-Brittanje]] gewoon. Hy het tussen 1995 en 2003 teruggekeer na die [[VSA]] en beskik oor dubbele Amerikaanse en Britse burgerskap. Hy het van 2005 tot 2011 gedien as die kanselier van Durham-universiteit.<ref>{{cite web |url=http://www.dur.ac.uk/bill.bryson/ |title=Bill Bryson - Durham University |website=www.dur.ac.uk |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200113014752/https://www.dur.ac.uk/bill.bryson/ |archive-date=13 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=imdb>{{IMDb name|0117445}}</ref> Bryson het bekendheid verwerf in die [[Verenigde Koninkryk]] met die publikasie van ''Notes from a Small Island'' (1995), 'n verkenning van Brittanje, en die televisiereeks wat daarop gebaseer is. Hy het weer wydverspreide erkenning ontvang met die publikasie van ''[[A Short History of Nearly Everything]]'' (2003), wat wyd geprys is vir die toeganklike manier waarop wetenskaplike onderwerpe benader word. ==Bibliografie== Bryson het die volgende boeke geskryf: {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:left" |- ! Titel !! style=white-space:nowrap|Datum van publikasie !! Genre !! Notas |- |''The Penguin Dictionary of Troublesome Words''|| {{dts|format=dmy|1984|4|26}} || Taal || In 2002 heruitgegee as ''Bryson's Dictionary of Troublesome Words'' |- |''The Palace under the Alps and Over 200 Other Unusual, Unspoiled and Infrequently Visited Spots in 16 European Countries''<ref>{{Cite web |date=1 Januarie 2015 |title=Bill Bryson interview: 'I enjoy the preposterousness of life' |url=https://www.wanderlust.co.uk/content/bill-bryson-interview-author |access-date=5 April 2024 |website=Wanderlust.co.uk |archive-date=5 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240405163816/https://www.wanderlust.co.uk/content/bill-bryson-interview-author |url-status=dead }}</ref>|| {{dts|format=dmy|1985|1}} || Reisverhaal || |- |''The Lost Continent: Travels in Small-Town America''||{{dts|format=dmy|1989|8}} || Reisverhaal || |- |''The Mother Tongue: English and How It Got That Way'' (Verenigde State) / ''Mother Tongue: The English Language'' (Verenigde Koninkryk) || {{dts|format=dmy|1990|6|1}}|| Taal || Verwerk vir ''Journeys in English'' in 2004 vir BBC Radio 4. |- |''The Penguin Dictionary for Writers and Editors'' || {{dts|format=dmy|1991|8|29}} || Taal || In 2009 heruitgegee as ''Bryson's Dictionary: for Writers and Editors'' |- |''Neither Here nor There: Travels in Europe'' || {{dts|format=dmy|1992|2|1}} || Reisverhaal ||Met Stephen Katz |- |''Made in America'' (Verenigde Koninkryk) / ''Made in America: An Informal History of the English Language in the United States'' (Verenigde State) || {{dts|format=dmy|1994|7|4}} || Taal || |- |''Notes from a Small Island'' || {{dts|format=dmy|1995|4|4}} || Reisverhaal || Verwerk vir televisie deur Carlton Television in 1998 |- |''A Walk in the Woods: Rediscovering America on the Appalachian Trail'' || {{dts|format=dmy|1997|11|1}} || Reisverhaal || Met Stephen Katz. In 2015 verwerk in 'n gelyknamige rolprent |- |''Notes from a Big Country'' (Verenigde Koninkryk) / ''I'm a Stranger Here Myself'' (Verenigde State || {{dts|format=dmy|1999|1|1}} || Reisverhaal || |- |''Down Under'' (Verenigde Koninkryk) / ''In a Sunburned Country'' (Verenigde State) || {{dts|format=dmy|2000|6|6}} || Reisverhaal || In 2002 heruitgegee as 'n omnibus tesame met ''A Walk in the Woods'' as ''Walkabout'' |- |''Bill Bryson's African Diary'' || {{dts|format=dmy|2002|12|3}} || Reisverhaal || Reise deur Afrika vir CARE International |- |''[[A Short History of Nearly Everything]]'' || {{dts|format=dmy|2003|5|6}} || Wetenskap || In 2009 verwerk in 'n geïllustreerde kinderboek getiteld ''A Really Short History of Nearly Everything'' |- |''The Life and Times of the Thunderbolt Kid: Travels Through My Childhood'' || {{dts|format=dmy|2006|10|17}} || Memoirs || |- |''Shakespeare: The World as Stage'' || {{dts|format=dmy|2007|1|1}} || Biografie || |- |''At Home: A Short History of Private Life'' || {{dts|format=dmy|2010|5|27}} || Geskiedenis || |- |''One Summer: America, 1927'' || {{dts|format=dmy|2013|10|1}} || Geskiedenis || |- |''The Road to Little Dribbling: More Notes from a Small Island'' || {{dts|format=dmy|2015|10|8}} || Reisverhaal || |- |''The Body: A Guide for Occupants''<ref name="thebody">{{Cite web |url=https://www.penguin.co.uk/articles/company/news/2019/january/bill-bryson-the-body-a-short-history-of-nearly-everything.html|title=Bill Bryson Returns with The Body: A Guide for Occupants|date=15 Januarie 2019 |website=penguin.co.uk |publisher=Penguin Books}}</ref> || {{dts|format=dmy|2019|10|3}}<ref name="thebody" />|| Wetenskap || In 2022 is 'n geïllustreerde uitgawe van die boek gepubliseer; 'n uitgawe vir kinders getiteld ''A Really Short Journey Through the Body'' is in 2023 gepubliseer |- |''The Secret History of Christmas''|| {{dts|format=dmy|2022|11|22}} || Geskiedenis || Uitgereik as 'n luisterboek |- |''A Short History of Nearly Everything 2.0''<ref>{{cite book | title=A Short History of Nearly Everything 2.0 | date=21 October 2025 | url=https://www.penguin.co.uk/books/463567/a-short-history-of-nearly-everything-20-by-bryson-bill/9781529941050 }}</ref>|| {{dts|format=dmy|2025|10|21}} || Wetenskap || Ten volle hersiene en opgedateerde weergawe van sy 2003-boek |} == Verwysings == {{Verwysings}} {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Bill Bryson }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Bryson, Bill}} [[Kategorie:Geboortes in 1951]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] [[Kategorie:Britse skrywers]] ny9qj1wetxhk5wp07ys3crc2wisdj1c 0 256769 2893177 2618143 2026-04-12T13:41:14Z Jcb 223 2893177 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Anna Enquist | bynaam = | beeld = Anna Enquist (2016).jpg | beeldbeskrywing = Anna Enquist (2016) | onderskrif = | geboortenaam = Christa Widlund-Broer | geboortedatum = [[19 Julie]] [[1945]] | geboorteplek = [[Amsterdam]], [[Nederland]] | sterfdatum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Nederland}} | beroep = Digteres | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Anna Enquist''' (gebore op [[19 Julie]] [[1945]]) is die pennaam van een van die gewildste vroulike skrywers in [[Nederland]], '''Christa Widlund-Broer'''. Sy is bekend vir beide haar poësie en romans.<ref>{{cite web|url=http://www.kunstbus.nl/literair/anna+enquist.html|title=Anna Enquist|publisher=Kunstbus|accessdate=7 Februarie 2015|language=Nederlands|archive-date= 7 Februarie 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207141905/http://www.kunstbus.nl/literair/anna+enquist.html|url-status=dead}}</ref> ''Arsenaal van klank'', 'n keuse uit agt digbundels van Enquist, is in 2016 deur [[Protea Boekhuis]] in Suid-Afrika uitgegee. Die bundel is vertaal en saamgestel deur [[Zandra Bezuidenhout]]. ==Biografie== Enquist is in [[Amsterdam]] gebore, en het [[klavier]] aan die Musiekakademie van Den Haag en [[sielkunde]] aan [[Leiden Universiteit]] studeer.<ref name=lf>{{cite web |url=http://www.letterenfonds.nl/en/author/202/anna-enquist |title=Anna Enquist |publisher=Nederlands letterenfonds |access-date=7 Februarie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306043145/http://www.letterenfonds.nl/en/author/202/anna-enquist |archive-date=6 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 1988 het haar eerste gedigte in die tydskrif ''Maatstaf'' verskyn, terwyl haar eerste bundel, ''Soldatenliederen'', in 1991 gepubliseer is toe sy destyds as 'n psigoanalis werksaam was. In 1992 ontvang sy die C. Buddingh-prys vir haar debuutbloemlesing.<ref name="poezieclub_30_jaar">{{cite web |url=http://www.poezieclub.nl/nieuws/73-budding-h-poets-viert-30-jaar-c-buddingh-prijs.html |title=Budding(h)' Poets viert 30 jaar C.Buddingh'-prijs |date=10 November 2018 |publisher=Poëzieclub |access-date=5 Maart 2019 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20190305125537/http://www.poezieclub.nl/nieuws/73-budding-h-poets-viert-30-jaar-c-buddingh-prijs.html |archive-date=5 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hierna het sy die meeste van haar tyd aan literatuur spandeer. Wat poësie betref, het sy ses verdere bundels gepubliseer: ''Jachtscènes'' (1992), ''Een nieuw afscheid'' (1994), ''De tweede helft'' (2000), ''Hier was vuur'' (2002), ''De tussentijd'' (2004) en ''Nieuws van nergens'' (2010). Hulle is almal in een bloemlesing opgeneem as ''Gedichten 1991-2012''.<ref>{{cite web|url=http://www.poetryinternationalweb.net/pi/site/poet/item/22537|title=Anna Enquist|publisher=Poetry International Rotterdam|accessdate=7 Februarie 2015|language=en|archive-date= 4 Maart 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304061706/http://www.poetryinternationalweb.net/pi/site/poet/item/22537|url-status=dead}}</ref> Enquist se eerste prosawerke, ''Het meesterstuk'' (1995) en ''Het geheim'' (1997), is sielkundige romans waarin [[klassieke musiek]] 'n belangrike rol speel. In 2002 het sy haar lesersbasis verbreed met ''De ijsdragers''. Die roman is as gratis geskenk versprei gedurende die Nederlandse Boekeweek van 2002. Haar historiese roman, ''De thuiskomst'' (2005), handel oor die lewe van Elizabeth Batts, die vrou van die Britse ontdekkingsreisiger [[James Cook]].<ref name=lf /> In 2008 het sy ''Contrapunt'' gepubliseer. Dit handel oor 'n pianis wat [[Bach]] se Goldberg-variasies bestudeer en haar gestorwe dogter in herinnering roep. Hierdie hartroerende roman is gebaseer op die skrywer se tragiese ondervinding van die verlies van haar eie 27-jarige dogter in 'n fietsongeluk in Amsterdam in 2001. In 2005 het Enquist die Taalunie Toneelschrijfprijs ontvang saam met Antoine Uitdehaag en Anne Vegter vir hul toneelstuk ''Struisvogels op de Coolsingel''.<ref name="coolsingel_taalunie_2005">{{cite web |url=https://over.taalunie.org/nieuws-en-pers/persberichten/anna-enquist-antoine-uitdehaag-en-anne-vegter-winnen-taalunie-toneelschrijfprijs-2005-met-struisvog |title=Anna Enquist, Antoine Uitdehaag en Anne Vegter winnen Taalunie Toneelschrijfprijs 2005 met Struisvogels op de Coolsingel |publisher=De Nederlandse Taalunie |access-date=27 Januarie 2019 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20190127230248/https://over.taalunie.org/nieuws-en-pers/persberichten/anna-enquist-antoine-uitdehaag-en-anne-vegter-winnen-taalunie-toneelschrijfprijs-2005-met-struisvog |archive-date=27 Januarie 2019 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Sielkundige- en verhoudingskwessies, die verlies van 'n kind of kinders, pynlike herinneringe, die uitdagings van oudword, sowel as Enquist se liefde vir klassieke musiek, is temas wat nie slegs in ''Contrapunt'' voorkom nie, maar ook in haar roman uit 2014, ''Kwartet.'' ==Verwysings== {{Verwysings}} {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Anna Enquist }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Enquist, Anna}} [[Kategorie:Geboortes in 1945]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Nederlandse digters]] [[Kategorie:Nederlandse skrywers]] ek3s5a580chwphov39nccx2dka44195 0 256975 2893467 2133907 2026-04-13T06:34:52Z Kostantinopolisli Kostantinopulos 107575 2893467 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = John Nolan | Beeld = | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = John R. Nolan | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1938|5|22}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Engeland|Engels]] | Sterfdatum = 2026 | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 2 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0634297 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''John Nolan''' (gebore 22 Mei 1938-2026) is 'n [[Engeland|Engelse]] akteur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''Following'' (1998), ''Batman Begins'' (2005), ''The Dark Knight Rises'' (2012), en ''Dunkirk'' (2017). == Filmografie == === Rolprente === * 1978: ''Terror'' * 1998: ''Following'' * 2005: ''Batman Begins'' * 2012: ''The Dark Knight Rises'' * 2017: ''Dunkirk'' === Televisiereekse === * 1970: ''Doomwatch'' * 2011: ''Person of Interest'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0634297|John Nolan}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Nolan, John}} [[Kategorie:Geboortes in 1938]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Engelse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Engelse manlike akteurs van die 21ste eeu]] lclqb01rh9nem094uxytl6mx4o3d80z 0 257033 2893338 2865866 2026-04-12T16:39:56Z Jcb 223 2893338 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Bernard Madoff | beeld = BernardMadoff.jpg | onderskrif = [[Polisiefoto]] 2009<!-- | volle_name = Bernard Lawrence Madoff--> | geboortedatum = [[29 April]] [[1938]] | geboorteplek = [[New York Stad|New York]] | nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaner]] | sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|2021|4|14|1938|4|29}} | sterfteplek = | bekend_vir = Ponzi-skemabedrog<!-- | opleiding = [[Politieke wetenskappe]]--> | alma_mater = Hofstra Universiteit | beroep = Beleggingsadviseur }} '''Bernard Lawrence Madoff''' (/ˈmeɪdɔːf/;<ref>"Voice of America pronunciation guide". Voice of America. Geargiveer van die oorspronklike op 18 Julie 2011. Opgespoor op 18 Maart 2010.</ref> [[29 April]] [[1938]] – [[14 April]] [[2021]]<ref>https://maroelamedia.co.za/nuus/wereld/ponzi-bedrieer-bernie-madoff-oorlede/ Opgespoor en besoek op 14 April 2021</ref>) was 'n Amerikaanse voormalige markspeler, beleggingsadviseur, finansier, bedrieër en veroordeelde misdadiger, wat 'n federale tronkstrafvonnis moes uitdien vir oortredings wat verband hou met 'n massiewe [[Ponzi-skema]].<ref>"What Life Is Like for Bernie Madoff in Prison". Town & Country. 13 Januarie 2017. Opgespoor op 10 September 2018.</ref> Hy was die voormalige nie-uitvoerende voorsitter van die [[NASDAQ]] aandelebeurs,<ref>"Ex-Nasdaq chair arrested for securities fraud". CNN Money. 12 Desember 2008. Opgespoor op 19 Oktober 2013.</ref> die erkende operateur van die grootste piramiedskema in wêreldgeskiedenis, en die grootste finansiële bedrog in [[VSA]] geskiedenis.<ref>"Wife Says She and Madoff Tried Suicide". The New York Times. Reuters. 26 Oktober 2011. Opgespoor op 23 Mei 2013.</ref> Aanklaers het die bedrog op $64.8 miljard bereken − gebaseer op die bedrae in die rekeninge van Madoff se 4 800 kliënte soos op 30 November 2008.<ref>"US Prosecutors updated the size of Madoff's scheme from $50 billion to $64 billion". Reuters. 11 Maart 2009. Opgespoor op 26 April 2009.</ref> Madoff het 'n "pennie aandelemakelary" in 1960 gestig, wat uiteindelik gegroei het tot ''"Bernard L. Madoff Investment Securities"''. Hy het as voorsitter daarvan gedien tot sy arrestasie op 11 Desember 2008.<ref>"The Madoff Case: A Timeline". The Wall Street Journal. 6 Maart 2009. Opgespoor op 6 Maart 2009.</ref><ref>Henriques, Diana (13 Januarie 2009). "New Description of Timing on Madoff's Confession". The New York Times. Opgespoor op 19 Januarie 19, 2009.</ref> Die firma was een van die toonaangewende markondernemings op Wall Street,<ref>Lieberman, David; Gogoi, Pallavi; Howard, Theresa; McCoy, Kevin; Krantz, Matt (15 Desember 2008). "Investors remain amazed over Madoff's sudden downfall". USA Today. Mclean, Virginia: Gannett Company. Opgespoor op 24 Desember 24, 2008.</ref> wat spesialisfirmas omseil het deur regstreekse bestellings "oor die toonbank" van kleinhandelmakelaars uit te voer.<ref>O'Hara, Maureen (1995). Market Microstructure Theory. Oxford: Blackwell. p. 190. {{ISBN|1-55786-443-8}}. Opgespoor op 16 Desember 2008.</ref>Madoff se broer Peter Madoff was die firma se senior besturende direkteur en hoof-nakomingsbeampte. Peter se dogter Shana Madoff was die firma se reëls- en nakomingsoffisier en prokureur. Sy seuns wyle Andrew en Mark Madoff was ook in diens by die firma. Peter is sedertdien tot 10 jaar tronkstraf gevonnis<ref>"Peter Madoff Sentenced to 10 Years for Role in Ponzi Scheme". NBC News. Opgespoor op 13 Augustus 2013</ref> en Mark het presies twee jaar na sy pa se arrestasie [[selfmoord]] gepleeg deur homself te hang.<ref>Cornell, Irene (December 11, 2010). "Officials: Bernie Madoff's Son Mark Madoff Found Dead Of Apparent Suicide In Soho Apartment". CBS. Portland, Oregon. Opgespoor op 24 Oktober 2018.</ref><ref>Martha Graybow and Daniel Trotta (11 Desember 2010). "Madoff's son found dead in apparent suicide". Financial Post. Opgespoor op 11 Desember 2010.[permanent dead link]</ref><ref>"Madoff son's suicide follows battle with trustee". MSNBC. 13 Desember 2010. Opgespoor op 11 Maart 2013.</ref> Andrew het op 3 September 2014 aan limfoomkanker gesterf.<ref>"Bernie Madoff's Surviving Son Andrew Dies of Lymphoma". NBC News. NBCUniversal. 31 Oktober 2011. Opgespoor op 24 Oktober 2018.</ref> Op 10 Desember 2008 het Madoff se seuns owerhede meegedeel dat hul vader aan hulle beken het dat die batebestuureenheid van sy firma 'n massiewe Ponzi-skema was, en hom aangehaal dat hy gesê het dat dit alles "een groot leuen" was.<ref>Voreacos, David; Glovin, David (13 Desember 2008). "Madoff Confessed $50 Billion Fraud Before FBI Arrest". Bloomberg News. New York City: Bloomberg L.P.</ref><ref>"SEC: Complaint SEC against Madoff and BMIS LLC" (PDF). U.S. Securities and Exchange Commission. 11 Desember 2008. Opgespoor op 29 Desember 2008.</ref><ref>Appelbaum, Binyamin; Hilzenrath, David S.; Paley, Amit R. (December 13, 2008). "'All Just One Big Lie'". The Washington Post. p. D01. Opgespoor op 12 Desember 2008.</ref> Die volgende dag het FBI-agente Madoff in hegtenis geneem en hom aangekla van sekuriteitsbedrog. Die Amerikaanse Sekuriteits- en Uitruilingskommissie (''SEC'') het voorheen verskeie ondersoeke na sy sakepraktyke gedoen, maar kon egter nie enige bewyse van bedrieglike aktiwiteite opspoor nie.<ref>Lieberman, David; Gogoi, Pallavi; Howard, Theresa; McCoy, Kevin; Krantz, Matt (December 15, 2008). "Investors remain amazed over Madoff's sudden downfall". USA Today. Mclean, Virginia: Gannett Company. Retrieved December 24, 2008.</ref>Op 12 Maart 2009 het Madoff skuld beken op elf federale misdrywe, en erken dat hy sy welvaartbestuurbesigheid in 'n massiewe Ponzi-skema omskep het. Die Madoff-beleggingskandaal het duisende beleggers van miljarde dollar beroof. Madoff het gesê dat hy die Ponzi-skema in die vroeë 1990's begin het, maar federale ondersoekbeamptes glo egter dat die bedrog so vroeg as in die middel-1980's begin het<ref>Deferred prosecution agreement Archived January 8, 2014, at the Wayback Machine between JPMorgan Chase and federal government</ref>, en dalk selfs so ver terug as die 1970's. <ref>Kolker, Carlyn; Kary, Tiffany; Kishan, Saijel (23 Desember 2008). "Madoff Victims May Have to Return Profits, Principal". Bloomberg News. Opgespoor op 24 Desember 2008.</ref> Diegene wat verantwoordelik was vir die opsporing en verhaling van die geld, is van mening dat die beleggingsoperasie nooit regmatig kon gewees het nie.<ref>Safer, Morley (September 27, 2009). "The Madoff Scam: Meet The Liquidator". 60 Minutes. CBS News. bl. 1–4. Opgespoor op 28 September 2009.</ref><ref> Ross, Brian (2015). The Madoff Chronicles. Kingswell. {{ISBN|9781401310295}}.</ref> Die bedrag wat aan kliënterekeninge ontbreek het, was bykans $ 65 miljard, insluitende vervaardigde winste. <ref>McCool, Grant; Martha Graybow (March 13, 2009). "Madoff pleads guilty, is jailed for $65 billion fraud". Reuters. Retrieved September 19, 2013.</ref> Die trustee van die ''"Securities Investor Protection Corporation"'' (SIPC) het egter die werklike verliese van beleggers op $ 18 miljard beraam.<ref>Safer, Morley (September 27, 2009). "The Madoff Scam: Meet The Liquidator". 60 Minutes. CBS News. bl. 1–4. Opgespoor op 28 September 2009.</ref> Op 29 Junie 2009 is Madoff tot 150 jaar tronkstraf gevonnis, die maksimum toegelate vonnis.<ref> "Bernard Madoff gets 150 years behind bars for fraud scheme". CBC News. 29 Junie 2009. Geargiveer van die oorspronklike op 2 Julie 2009. Opgespoor op 29 Junie 2009.</ref><ref>Healy, Jack (29 Junie 2009). "Madoff Sentenced to 150 Years for Ponzi Scheme". The New York Times. Opgespoor op 29 Junie 2009.</ref> == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Bernie Madoff }} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Madoff, Bernard}} [[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Amerikaanse Jode]] [[Kategorie:Amerikaanse kriminele]] [[Kategorie:Geboortes in 1938]] [[Kategorie:Sterftes in 2021]] n8d5im0y2xa0g7mhvdljjlqr7zi9ir8 0 257231 2893182 2837355 2026-04-12T13:51:06Z Jcb 223 2893182 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Anthony James Beevor | bynaam = | beeld = Antony Beevor 01.JPG | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = [[14 Desember]] [[1946]] | geboorteplek = | sterfdatum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Engeland}} | beroep = Skrywer, historikus | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} Sir '''Antony James Beevor''' (gebore op 14 Desember 1946) is 'n Engelse militêre geskiedkundige. Hy het verskeie gewilde historieë betreffende die [[Tweede Wêreldoorlog]] en die 20ste eeu oor die algemeen gepubliseer. ==Eerbewyse== Beevor is aangestel as 'n ''Ridder Bachelor'' in die 2017 Nuwejaars-eerbewyse vir "dienste ter ondersteuning van Gewapende Magte se Professionele Ontwikkeling".<ref>{{London Gazette|issue=61803|date=31 Desember 2016|page=N2 |supp=y}}</ref> Beevor is 'n ''Chevalier de l'Ordre des Arts et des Lettres'',<ref name=bath /> 'n lid van die Orde van die Kruis van Terra Mariana en 'n [[kommandeur]] van die Orde van die Kroon ([[België]]). Beevor is in Julie 2016 as 'n eregenoot van King's Kollege [[Londen]] verkies.<ref>{{cite web |title=New fellows of King's College London |url=https://www.kcl.ac.uk/newsevents/news/newsrecords/2016/08%20August/New-fellows-of-Kings-College-London.aspx |date=1 Augustus 2016 |access-date=3 Januarie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161109074911/http://www.kcl.ac.uk/newsevents/news/newsrecords/2016/08%20August/New-fellows-of-Kings-College-London.aspx |archive-date= 9 November 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> 'n Honorêre D.Litt. van die [[Universiteit van Bath]] is in 2010 aan hom toegeken,<ref name=bath>[http://www.bath.ac.uk/ceremonies/2010/summer/profiles/ Honorary Graduates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729030853/http://www.bath.ac.uk/ceremonies/2010/summer/profiles/ |date=29 Julie 2017 }}. [[Universiteit van Bath]], 2012. Opgespoor op 24 Januarie 2012.</ref><ref>[http://www.bath.ac.uk/ceremonies/hongrads/ Honorary Graduates 1989 to present] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151219000643/http://www.bath.ac.uk/ceremonies/hongrads/ |date=19 Desember 2015 }}. Universiteit van Bath, 2012. Opgespoor op 24 Januarie 2012.</ref> en 'n eredoktoraat van die Universiteit van Kent is in 2004 aan hom toegeken<ref>[http://www.penguin.co.uk/nf/Author/AuthorPage/0,,1000000927,00.html Antony Beevor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020183057/http://www.penguin.co.uk/nf/Author/AuthorPage/0,,1000000927,00.html |date=20 Oktober 2011 }}. ''Penguin Books Ltd.'', 2011. Opgespoor op 24 Januarie 2012.</ref> Beevor het vir sy boek ''Crete: The Battle and the Resistance'' die Runciman-prys gewen (die prys word geadministreer deur die Anglo-Hellenistiese Liga) vir die bevordering van belangstelling in die Griekse geskiedenis en kultuur.<ref>{{cite web |author=Antony Beevor |url=http://www.penguin.com/author/antony-beevor/1000000927 |title=Antony Beevor - Penguin Books USA |publisher=Penguin.com |date=24 April 2014 |access-date=23 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813200702/http://www.penguin.com/author/antony-beevor/1000000927 |archive-date=13 Augustus 2014 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Beevor se werk is erken met die Pritzker Militêre Museum en Biblioteek se Literatuurtoekenning vir 2014 vir sy "Lewenslange Prestasie in Militêre Geskiedskrywing". Die outeur, Tim O'Brien, (die 2013 ontvanger) het die aankondiging namens die verkiesingskomitee gemaak.<ref>{{cite web |url=http://www.broadwayworld.com/bwwbooks/article/Pritzker-Military-Museum-Library-Announces-2014-Literature-Award-Winner-20140624#.U6rWjPldWSo |title=Pritzker Military Museum & Library Announces 2014 Literature Award Winner - BWWBooksWorld |publisher=Broadwayworld.com |access-date=25 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324115537/http://www.broadwayworld.com/bwwbooks/article/Pritzker-Military-Museum-Library-Announces-2014-Literature-Award-Winner-20140624 |archive-date=24 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://bostonherald.com/entertainment/books/2014/06/british_military_historian_wins_100000_prize |title=British military historian wins $100,000 prize |publisher=Boston Herald |access-date=25 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303222100/http://www.bostonherald.com/entertainment/books/2014/06/british_military_historian_wins_100000_prize |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die toekenning is vergesel van 'n kontantprys van $VSA 100,000.<ref name="Carpenter">{{cite web |url=http://www.thebookseller.com/news/beevor-wins-100000-pritzker-military-prize.html |title=Beevor wins $100,000 Pritzker Military Prize |last=Carpenter |first=Caroline |date=26 Junie 2014 |work=The Bookseller |access-date=26 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140630013124/http://www.thebookseller.com/news/beevor-wins-100000-pritzker-military-prize.html |archive-date=30 Junie 2014 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In Julie 2016 is die Medlicott-medalje aan Beevor toegeken vir sy dienste aan geskiedenis deur die VK-gebaseerde geskiedkundige genootskap.<ref>{{Cite book|title=The Historian|last=James|first=Trevor|publisher=The Historical Association|year=2016|issn=0265-1076|location=|pages=2}}</ref> Beevor sit ook op die Raad van die Genootskap van Outeurs.<ref>{{cite web |url=http://www.societyofauthors.org/about-us/council |title=Council |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200401222834/https://www.societyofauthors.org/About-Us/Council |archive-date=1 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==Pryse== *''Crete: The Battle and the Resistance'' **Runciman-prys *''Stalingrad'' **Samuel Johnson-prys vir Nie-fiksie<ref name="H is for Hawk">{{cite web |last1=Clark |first1=Nick |title=Samuel Johnson Prize for Non-Fiction: Helen Macdonald wins with 'H is for Hawk' |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/samuel-johnson-prize-for-nonfiction-helen-macdonald-wins-with-h-is-for-hawk-9839212.html |newspaper=The Independent |date=4 November 2014 |access-date=10 November 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141120181217/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/samuel-johnson-prize-for-nonfiction-helen-macdonald-wins-with-h-is-for-hawk-9839212.html |archive-date=20 November 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> **Wolfson Geskiedenis-prys **Hawthornden-prys vir literatuur *''Berlin:The Downfall 1945'' **Longman-geskiedenis vandag trustees-toekenning *''The Battle for Spain: The Spanish Civil War 1936-39'' (Spaanse Uitgawe) **''La Vanguardia''-prys vir Nie-fiksie == Gepubliseerde werke == Beevor het in totaal dertien boeke geskryf. (beide [[roman]]s en nie-fiksie). {| class="wikitable" |- !Boek !Jaar !Tipe !Gepubliseer !Ander |- |''Violent Brink'' |1975 |[[Roman]] |Eerste gepubliseer deur John Murray, Londen | |- |''The Faustian Pact'' |1983 |[[Roman]] |Jonathan Cape, Londen | |- |''For Reasons of State'' |1980 |[[Roman]] |Jonathan Cape, Londen | |- |''The Spanish Civil War'' |1982 |Nie-fiksie |Eerste gepubliseer deur Orbis, Londen |{{ISBN|9780141001487}} |- |''The Enchantment of Christina von Retzen'' |1989 |[[Roman]] |Weidenfeld en Nicolson, Londen | |- |''Inside the British Army'' |1990 |Nie-fiksie |Chatto en Windus, Londen | |- |''Crete: The Battle and the Resistance'' |1991 |Nie-fiksie |John Murray, Londen |{{ISBN|9780140167870}} |- |''Paris After the Liberation, 1944–1949'' |1994 |Nie-fiksie | |Mede-geskryf met sy vrou, Artemis Cooper. Gewysigde uitgawe 2004 |- |''Stalingrad'' |1998 |Nie-fiksie |Viking Press, Londen, later deur Penguin, Londen |Vertaal in ses-en-twintig ander tale. {{ISBN|9780670870950}} |- |''Berlin: The Downfall 1945'' |2002 |Nie-fiksie |Penguin, Londen |Gepubliseer as ''The Fall of Berlin 1945'' in die [[VSA]] {{ISBN|9780670030415}} |- |''The Mystery of Olga Chekhova'' |2004 |Nie-fiksie | |(Sien [[Olga Chekhova]]) {{ISBN|9780670033409}} |- |''The Battle for Spain: The Spanish Civil War 1936–39'' |2006 |Nie-fiksie | {{ISBN|9780143037651}} |Spaanse uitgawe gepubliseer in 2005. {{ISBN|9780143037651}} |- |''D-Day: The Battle for Normandy'' |2009 |Nie-fiksie |Penguin Books, Londen | {{ISBN|9780670021192}} |- |''The Second World War'' |2012 |Nie-fiksie | W&N | {{ISBN|9780316023740}} |- |''Ardennes 1944: Hitler's Last Gamble'' |2015 |Nie-fiksie | Viking | {{ISBN|9780670918645}} |- |''Arnhem: The Battle for the Bridges, 1944'' |2018 |Nie-fiksie | Viking | {{ISBN|9780241326763}} |} Antony Beevor het verskeie boeke geredigeer, insluitende: * ''A Writer at War: Vasily Grossman with the Red Army 1941–1945'' deur Vasily Grossman. {{ISBN|9780375424076}} Hy het ook bygedra tot verskeie ander boeke, insluitende: * ''The British Army, Manpower and Society into the Twenty-First Century'', red. deur Hew Strachan * ''What Ifs? of American History: Eminent Historians Imagine What Might Have Been'', deur Robert Cowley (Redakteur), Antony Beevor en Caleb Carr. (2003) == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Antony Beevor }} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons category|Antony Beevor}} * {{Official website|http://www.antonybeevor.com/}} * [http://www.age-of-the-sage.org/history/historian/Antony_Beevor.html Antony Beevor Stalingrad Berlin - The Downfall 1945] * [http://www.orionbooks.co.uk/interview.aspx?id=2101 Antony Beevor bespreek sy boek oor die Spaanse Burgeroorlog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100115232606/http://www.orionbooks.co.uk/interview.aspx?id=2101 |date=15 Januarie 2010 }} * {{C-SPAN|Antony Beevor}} * [http://www.pritzkermilitary.org/whats_on/pritzker-military-presents/antony-beevor-second-world-war/ Onderhoud] oor ''The Second World War'' by die ''Pritzker Military Museum & Library'' op 21 Junie 2012 * [http://www.bbc.co.uk/programmes/b08fdhjs Sir Antony Beevor] op ''Desert Island Discs'', BBC Radio 4, 19 Februarie 2017 {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Beevor, Antony}} [[Kategorie:Britse geskiedkundiges]] [[Kategorie:Britse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1946]] [[Kategorie:Lewende mense]] 59whe3mmevp38ei54y25cwoguowl4jf 0 258741 2893312 1992999 2026-04-12T15:31:16Z Aliwal2012 39067 2893312 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Strereoscope- Western Wall Jerusalem.jpg|thumb|200px|Twee stereoskopiese beelde wat gekombineer is nadat die een [[rooi]] en die ander [[sian]] gekleur is. Dit kan in 3D gesien word met behulp van ’n eenvoudige 3D-bril. Dié soort beeld word ’n anaglief genoem.]] '''Stereoskopie''' of '''stereoafbeelding''' is ’n tegniek vir die skepping of verbetering van die illusie van diepte in ’n beeld vir [[binokulêre visie]] sodat dit [[3D|driedimensioneel]] gesien kan word.<ref name=":0">[http://www.vision3d.com/3views.html The Logical Approach to Seeing 3D Pictures]. www.vision3d.com by Optometrists Network. Besoek op 2009-08-21</ref> Die woord ''stereoskopie'' kom van die [[Grieks]]e στερεός ''stereos'', "ferm" of "solied", en σκοπέω ''skopeō'', om te "kyk" of "sien".<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dstereo%2Fs στερεός Tufts.edu], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', by Perseus Digital Library</ref><ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dskope%2Fw σκοπέω], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', by Perseus Digital Library</ref> Enige stereoskopiese beeld word ’n '''stereogram''' genoem. Die term "stereogram" het oorspronklik verwys na twee stereobeelde wat met ’n [[stereoskoop]] besigtig kon word. Die meeste stereoskopiese metodes behels twee beelde wat nie presies oplyn nie, een vir die kyker se linkeroog en die ander vir sy regteroog. Die twee tweedimensionele beelde word dan in die brein gekombineer om die illusie van drie dimensies te skep. Dit verskil van 3D-beelde, wat in drie volle dimensies vertoon word, omdat die kyker toegelaat word om meer inligting oor die driedimensionele voorwerpe te kry met behulp van kop- en oogbewegings. ==Agtergrond== Stereoskopie skep die illusie van driedimensionele diepte op tweedimensionele beelde.<ref>[http://www.lincolntom.com/documents/About%203D.doc Exercises in Three Dimensions: About 3D], Tom Lincoln, 2011</ref> Die menslike visie, insluitende die waarneming van diepte, is ’n komplekse proses wat maar net begin by die verkryging van visuele inligting deur die [[Oog|oë]]; ’n groot mate van verwerking vind in die [[brein]] plaas terwyl dit probeer sin maak van die rou inligting. Een van die funksies van die brein terwyl hy vertolk wat die oë sien, is om die relatiewe afstand van voorwerpe van die kyker af en die dieptedimensies daarvan te bepaal. Die "seine" wat die brein gebruik om relatiewe afstande en diepte in ’n waargenome toneel te peil sluit in:<ref>Flight Simulation, J. M. Rolfe and K. J. Staples, Cambridge University Press, 1986, bl. 134</ref> * [[Stereopse]] * [[Akkommodasie (oog)|Akkommodasie]] van die oog * Oorvleueling van een voorwerp deur ’n ander * Die onderspanne visuele hoek van ’n voorwerp van bekende grootte * Liniêre waarneming (konvergensie van parallelle hoeke) * Vertikale posisie (voorwerpe nader aan die horison neig om verder te lyk) * Wasigheid of kontras, kleurversadiging (saturasie) en kleur; groter afstande word gewoonlik verbind met groter wasigheid, desaturasie en ’n verskuiwing na blou * ’n Verandering in grootte van getekstureerde patroondetail (Almal buiten die eerste twee bestaan by tradisionele tweedimensionele beelde, soos [[skildery]]e, [[Foto|foto's]] en [[televisie]].)<ref>[http://www.lincolntom.com/pages/Exercises%20in%203D.html Exercises in Three Dimensions], Tom Lincoln, 2011</ref> Stereoskopie is die skepping van die illusie van diepte in ’n foto, fliek of ander tweedimensionele beeld deur die voorstelling van ’n effens verskillende beeld aan elk van die oë, en dit behels die eerste van hierdie seine (stereopse). Die twee beelde word dan in die brein gekombineer vir die waarneming van diepte. Omdat al die punte op die beeld wat deur stereoskopie geskep word op dieselfde vlak fokus ongeag hul diepte in die oorspronklike toneel, word die tweede sein, fokus, nie gedupliseer nie en dus is die illusie van diepte onvoltooi. Daar is veral twee effekte van stereoskopie wat onnatuurlik vir menslike visie is: (1) die wanverhouding tussen [[Vergensie|konvergensie]] en [[Akkommodasie (oog)|akkommodasie]], wat veroorsaak word deur die verskil tussen ’n voorwerp se waargenome posisie voor of agter die beeld of skerm en die werklike oorsprong van daardie lig; en (2) ’n moontlike wankommunikasie tussen die oë, wat veroorsaak word deur imperfekte beeldskeiding in sommige metodes van stereoskopie. Hoewel die term "3D" algemeen gebruik word, verskil die voorstelling van twee eenderse 2D-beelde van ’n voorstelling in drie volle dimensies. In laasgenoemde verander ’n waarnemer se kop- en oogbewegings nie die inligting wat oor die voorwerpe ontvang word nie. Nes volle driedimensionele klank nie met twee stereoluidsprekers geskep kan word nie, is dit ’n oorvereenvoudiging om twee 2D-beelde "3D" te noem. Die regte term, "stereoskopies", is omslagtiger as die algemeen gebruikte verkeerde term, "3D". Hoewel die meeste stereoskopiese beelde nie werklik 3D-beelde is nie, is alle werklike 3D-beelde stereoskopies omdat hulle ook aan die laer kriteria voldoen. ==Beelde langs mekaar== [[Beeld:Early bird stereograph2.jpg|thumb|"The early bird catches the worm", ’n stereograaf wat in 1900 deur North-Western View Co. van Baraboo, [[Wisconsin]], gepubliseer is (digitaal gerestoureer).]] Tradisionele stereoskopiese fotografie behels die skepping van ’n 3D-illusie met behulp van twee 2D-beelde, ’n stereogram. Die oudste manier om dieptewaarneming in die brein te verbeter, is om vir die kyker twee verskillende beelde te gee wat twee perspektiewe van dieselfde voorwerp verteenwoordig, met ’n effense afwyking wat gelyk of byna gelyk is aan die perspektiewe wat die oë natuurlik in binokulêre visie waarneem. Om oogspanning en distorsie te vermy moet elk van die twee 2D-beelde so aan die kyker gewys word dat enige voorwerp op ’n oneindige afstand deur die oog waargeneem word as reg voor hom; die kyker se oë moenie konvergeer of divergeer nie. As die foto geen voorwerp op ’n oneindige afstand, soos ’n horison of ’n wolk, bevat nie moet die foto's nader aan mekaar geplaas word. Die voordeel van dié metode is dat daar nie ’n afname in helderheid is nie; beelde kan dus teen ’n baie hoë resolusie en in volle spektrumkleur gewys word, wat beteken min of geen beeldprosessering is nodig nie. In sommige omstandighede kan twee beelde besigtig word sonder enige spesiale toestel. Die hoofnadeel van die metode is dat groot beelde nie prakties besigtig kan word nie. As die grootte van die beeld toeneem, moet óf die toestel óf die kyker proporsioneel verder van die beeld af beweeg om dit gemaklik te kan sien. Om nader aan die beeld te beweeg om meer besonderhede te kan sien, sal net moontlik wees met ’n toestel wat by die verskil aanpas. ===Sonder ’n toestel=== Daar is twee maniere om sonder ’n kyktoestel na twee beelde te kyk:<ref name=":1">[http://www.angelfire.com/ca/erker/freeview.html How To Freeview Stereo (3D) Images]. Greg Erker. Besoek op 2009-08-21</ref><ref>[http://www.3dphoto.net/text/viewing/technique.html How to View Photos on This Site]. Stereo Photography&nbsp;– The World in 3D. Besoek op 2009-08-21</ref> * Die parallelkykmetode gebruik twee beelde, met die linkeroogbeeld vir die linkeroog en die regteroogbeeld vir die regteroog. Die saamgestelde 3D-beeld lyk groter en verder weg as die twee werklike beelde, en so kan ’n lewensgroot toneel geloofwaardig gesimuleer word. Die kyker probeer "deur" die beeld kyk met sy oë parallel, asof hy na die werklike toneel kyk. Dit kan moeilik wees met normale visie omdat oogfokus en binokulêre konvergensie gewoonlik gekoördineerd is. Een benadering om die twee funksies te skei, is om van naby en met ontspanne oë na die twee beelde te kyk en geen poging aan te wend om skerp te fokus nie, maar eenvoudig gemaklike stereoskopiese samesmelting van die twee dowwe beelde te kry deur "deur" die beeld te kyk, en dan eers te probeer om skerper te fokus. Die afstand van die beelde kan vergroot word indien nodig. Om dit gemaklik te kan sien, moet die grootte en spasiëring van die beelde so wees dat die ooreenstemmende punte van baie veraf voorwerpe in die toneel geskei word deur dieselfde afstand as die kyker se oë, maar nie meer nie; die gemiddelde tussenoogafstand is sowat 63&nbsp;mm. * Die skeelkykmetode ruil die linker- en regteroogbeelde om sodat hulle korrek gesien kan word wanneer die oë skeel is; die linkeroog kyk na die beeld regs en die regteroog na die beeld links. Die saamgesmelte 3D-beeld lyk kleiner en nader as die werklike beelde, en groot voorwerpe en tonele lyk dus kleiner. Dié metode is gewoonlik makliker vir amateurkykers. Om te help om die beelde te meng, kan ’n vingerpunt tussen die skeiding van die twee beelde geplaas word, en dan stadig na die kyker se oë beweeg word terwyl reguit na die vinger gekyk word; op ’n sekere afstand sal dit lyk of ’n saamgesmelte 3D-beeld net bo die vinger sweef. Om sonder ’n spesiale toestel of bril na sulke beelde te kyk, verg ’n onnatuurlike kombinasie van [[Vergensie|oogvergensie]] (die gelyktydige beweging van die oë in teenoorgestelde rigtings) en akkommodasie. Verskillende kykers kan ’n verskillende mate van ongemak verduur om versmelting en goeie fokus te ondervind, en dit kan wisselende mates van stremming op die oë plaas. [[Beeld:View-Master Model E.JPG|duimnael|’n View-Master uit die 1950's.]] ===Stereoskope=== {{Hoofartikel|Stereoskoop}} Die stereoskoop is basies ’n instrument wat twee foto's van dieselfde voorwerp wat uit effens verskillende hoeke geneem is, gelyktydig wys, een vir elke oog. ’n Eenvoudige stereoskoop word beperk deur die grootte van die beeld wat gebruik kan word. ’n Ingewikkelder stereoskoop gebruik twee horisontale periskoopagtige toestelle, wat die gebruik van groter beelde toelaat. ===Skyfies=== Sommige stereoskope word ontwerp vir die kyk van skyfies, ook bekend as diapositiewe, op film of glas. Van die oudste skyfies, wat in die 1850's uitgereik is, was op glas. In die vroeë [[20ste eeu]] was glasskyfies van 45&nbsp;x&nbsp;107&nbsp;mm en 6&nbsp;x&nbsp;13&nbsp;cm algemene formate vir amateurstereofotografie, veral in [[Europa]]. In latere jare was verskeie filmgebaseerde formate in gebruik. Die bekendstes was Tru-Vue, wat in [[1931]] bekendgestel is, en View-Master, wat in [[1939]] bekendgestel is en steeds in omloop is. Vir amateurstereoskyfies is die Stereo Realist-formaat, wat in [[1947]] bekendgestel is, verreweg die algemeenste. ==Gemeng== ===Anagliewe=== [[Beeld:Anaglyph glasses.png|duimnael|’n Anagliefbril van karton.]] In dié metode word die twee beelde in [[rooi]] en [[sian]] gedruk (vroeër in rooi en [[blou]], en soms in [[geel]] en blou) en deur ’n bril met ooreenkomstige kleurfilters bekyk, waar een oog net een beeld kan sien en die ander oog die ander beeld. Dit word ’n anaglief genoem. Groter beelde kan so gesien word omdat hulle oor mekaar geprojekteer of afgedruk word. Die bril moet gebruik word met die rooi glas links. Hierdie metode is uiters geskik vir rekenaar- en televisiebeelde. Geen spesiale skerm is nodig nie. ===Polarisasie=== [[Beeld:Polarised stereo glasses.JPG|duimnael|Polaroidbrille.]] Hier word gebruik gemaak van die feit dat lig ’n transversale vibrasie is en dat dit in ’n bepaalde rigting vibreer. Met polarisasiefilters word die beelde gepolariseer sodat een beeld van links bo na regs onder vibreer, en die ander van regs bo na links onder. Die beeld word geprojekteer op ’n skerm wat daarvoor geskik is (’n silwerskerm). Die kyker dra ’n polaroidbril. Hiermee is dit moontlik om kleurfoto's te wys, asook groot beelde omdat die beelde eenvoudig oor mekaar kan val. Die projeksieskerm moet ’n silwerskerm wees, want dit versteur nie die polarisasie nie. Meestal bestaan die hele skerm nie uit [[metaal]] nie, maar word [[aluminium]]- of [[silwer]]deeltjies tussen ’n gewone stof ingeweef en dit bewaar die polarisasierigting omdat dit baie weerkaatsend is. == Verwysings == {{Verwysings|2}} ==Eksterne skakels== * {{nl}} [http://www.stereofotografie.nl/ Nederlandse Vereniging vir Stereofotografie] * {{en}} [http://www.isu3d.org/ International Stereoscopic Union] *{{CommonsKategorie-inlyn|Stereoscopy}} *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Stereoscopy|Engelse]] en [[:nl:Stereoscopie|Nederlandse Wikipedia]] {{Normdata}} [[Kategorie:Optika]] [[Kategorie:Fotografie]] ic8hi7ihm5dkcnsqu2k9c03p2bhqp89 0 259209 2893294 2853447 2026-04-12T15:18:08Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893294 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit | naam = Adam Mickiewicz-universiteit | beeld = 2008-09 Poznan Uni und AM.JPG | beeldbyskrif = Die aula aan die Mickiewiczplein | afkorting = UAM | buitelandse naam = Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu | latyn_naam = ''Universitas Studiorum Mickiewicziana Posnaniensis'' | leuse = | stad = [[Poznań]] | land = [[Pole]] | gestig = [[1919]] | tipe = Openbaar | rektor = Bronisław Marciniak | studentetal = | personeel = | affiliasies = Santandergroep, Compostelagroep | webwerf = http://www.amu.edu.pl }} [[Lêer:Poznań Collegium Novum UAM1.JPG|duimnael|250px|Fakulteit van Moderne Tale en Letterkunde]] Die '''Adam Mickiewicz-universiteit in Poznań''' ([[Pools]]: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poolse afkorting ''UAM'') is een van die grootste Poolse universiteite en geleë in [[Poznań]], [[Woiwodskap Groot-Pole]]. Die universiteit se oorsprong kan teruggevoer word na [[1611]].<ref>{{cite news |url=https://international.amu.edu.pl/why-amu/why-amu/general-information/history |title=History |access-date=2017-11-26 |archive-date=2017-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201041242/https://international.amu.edu.pl/why-amu/why-amu/general-information/history |url-status=dead }}</ref> Die universiteit het egter amptelik op 7 Mei 1919 oopgemaak. Sedert [[1955]] dra dit die naam van die Poolse [[Romantiek|Romantiese]] [[digter]] [[Adam Mickiewicz]]. Die universiteit word dikwels gelys as een van die drie top universiteite in [[Pole]].<ref>http://www.perspektywy.pl/RSW2015/ranking-uczelni-akademickich</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/1458122,Ranking-uniwersytetow-To-najlepsze-uczelnie-w-Polsce |title=argiefkopie |access-date=23 Mei 2019 |archive-date=16 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616231255/https://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/1458122,Ranking-uniwersytetow-To-najlepsze-uczelnie-w-Polsce |url-status=dead }}</ref> In 2018 het die Shanghai Rangstelsel die universiteit binne die top 701-800 universiteite ter wêreld geplaas.<ref>{{cite news |url=https://www.shanghairanking.com/ARWU2018Candidates.html |title=Academic Ranking of World Universities 2018 |access-date=2018-12-07 |archive-date=2018-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181207044126/http://www.shanghairanking.com/ARWU2018Candidates.html |url-status=dead }}</ref> ==Geskiedenis== Die [[Jesuïet]]ekollege het op [[28 Oktober]] [[1611]] onder die koninklike edik wat deur Koning Sigismund III Vasa gemaak is die eerste universiteit in [[Poznań]] geword. Hierdie edik is later versterk deur verdere edikte wat uitgereik is deur Koning Johannes II Casimir in [[1650]] en Koning [[Jan III Sobieski]] in [[1678]]. Die universiteit het kragtens hierdie edikte grade aan sy studente toegeken. Die inhuldigingseremonie van die universiteit het egter eers 308 jaar nadat dit formeel gestig is plaasgevind met die 400ste herdenking van die stigting van die [[Lubrański Akademie]]–wat beskou word as die universiteit se spirituele voorloper–op [[7 Mei]] [[1919]]. Die universiteit se oorspronklike naam was Wszechnica Piastowska ("Universiteit van die Piast dinastie" – wszechnica - is 'n minder algemene [[Pools]]e woord vir "universiteit"). Dit is later in [[1920]] hernoem na Uniwersytet Poznański ("Poznań Universiteit").<ref>[https://amu.edu.pl/en/main-page/history] Die geskiedenis van die AMU. Uniwersystet Adama Mickiewicza</ref> In 1920 het die bekende [[sosioloog]] Florian Znaniecki die eerste Poolse department van [[sosiologie]] aan die universiteit gestig. Dit was een van die eerste sosiologie departemente in Europa. In dieselfde tydperk het die botanis Józef Paczoski die wêreld se eerste instituut van fitososiologie gestig. Na die [[inval van Pole]] is Poznań deur Duitsland geannekseer en die universiteit in [[1939]] deur die regering van Duitsland gesluit. Dit het in [[1941]] as 'n Duitse universiteit heropen wat tot 1944 bedryf is. Die personeel en studente van die Poolse universiteit, waarvan sommige deur die Duitsers uit [[Warskou]] verban is, het 'n ondergrondse Poolse "Universiteit van die Westelike Streke" (Uniwersytet Ziem Zachodnich) gestig, waarvan die klasse in private woonstelle gegee is. Baie van die professore en personeel is gevange geneem en in Fort VII in Poznań tereggestel, insluitende professor Stanisław Pawłowski (rektor in die jare 1932-33).<ref>{{cite web |last1=Wardełski |first1=Adam |title=Prof. Stanisław Pawłowski (film) |url=http://usf.amu.edu.pl/filmoteka/wybitne-postacie-uniwersytetu/prof-stanis%C5%82aw-paw%C5%82owski |website=Filmoteka UAM |access-date=29 Desember 2014 |date=2011 |language=pl |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704105320/http://usf.amu.edu.pl/filmoteka/wybitne-postacie-uniwersytetu/prof-stanis%C5%82aw-paw%C5%82owski |archive-date=4 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Na die afloop van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die universiteit op baie kleiner skaal weer oopgemaak. In [[1950]] is die Mediese Fakulteit–insluitende 'n Tandheelkunde- en Farmakologie afdeling– afgeskei om 'n aparte institusie, tans die Poznań Universiteit van Mediese Wetenskappe, te vorm. In [[1955]] het die Uniwersytet Poznański 'n nuwe naamgenoot aangeneem, die 19de eeuse Romantiese Poolse digter [[Adam Mickiewicz]], wat tans die universiteit se naam is. ==Persele== The universiteit se sentrale administrasiegebou is die Collegium Minus wat geleë is aan die westelike kant van Adam Mickiewicz-plein. (Dit is een van 'n groep geboue, insluitende die Rykspaleis, wat in die eerste dekade van die [[20ste eeu]] gebou is toe Poznań steeds onder Duitse heerskappy was. Dit was oorspronklik 'n Koninklike Akademie.) Hierby word ingesluit die Aula, wat dikwels gebruik word vir seremonies en vir klassieke-musiek konserte en die Collegium Iuridicum (wat die Regsfakulteit bevat). Sommige klasse vind plaas in die Collegium Maius, een van die genoemde groep geboue (by ul. Fredry), alhoewel die gebou hoofsaaklik gebruik word deur die mediese universiteit. Ander geboue in die stadsentrum sluit die voormalige kommunistiese partye se hoofkwartiere by Święty Marcin in, die sogenaamde Collegium Novum (dit word hoofsaaklik gebruik vir taalklasse) by Al. Niepodległości, en die universiteit se [[biblioteek]] by ul. Ratajczaka. Die universiteit maak ook gebruik van 'n aantal ander geboue in die suidelike en westelike distrikte van Poznań. Die universiteit is egter goed op dreef met die ontwikkeling van sy perseel by Morasko wat geleë is in die noorde van die stad. Met ingang [[2006]] het die Fakulteite van Fisika, Wiskunde, Rekenaarwetenskap, Biologie en Geografiese- en Geologiese Wetenskappe na die nuwe perseel geskuif. In [[2015]] het die Fakulteit van Geskiedenis (Collegium Historicum Novum) ook na die nuwe perseel geskuif.<ref>{{cite web |url=http://wydzial.historyczny.amu.edu.pl/strona-glowna/wydzia-historyczny/o-wydziale |title=Wydział Historyczny - O Wydziale |website=wydzial.historyczny.amu.edu.pl |access-date=10 Julie 2016 |language=pl |archive-url=https://web.archive.org/web/20191025215711/http://wydzial.historyczny.amu.edu.pl/strona-glowna/wydzia-historyczny/o-wydziale |archive-date=25 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die universiteit het ook eksterne takke in ander dorpe van Wes-Pole, insluitende Kalisz, Ostrów Wielkopolski en Słubice. ==Personeel- en studentegetalle== In die begin van die 2008/2009 akademiese jaar het die universiteit 46,817 voorgraadse studente (insluitende omtrent 18,000 wat in naweek- en aandklasse ingeskryf was), 1308 doktorale studente, en 2247 andersoortige nagraadse studente, gehad. Die aantal voorgraadse studente het effens afgeneem tussen 2005 en 2008.<ref>{{Cite web |url=http://pracownicy.amu.edu.pl/__data/assets/pdf_file/0020/29135/sprawozdanie2008.pdf |title=Rektor se verslag, 2008, bl. 25 ff. |access-date=23 Mei 2019 |archive-date= 3 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224919/http://pracownicy.amu.edu.pl/__data/assets/pdf_file/0020/29135/sprawozdanie2008.pdf |url-status=dead }}</ref> Aan die einde van [[2008]] het die universiteit 'n totaal van 2892 [[lektor]]e gehad, insluitende 257 volle [[professor]]s en 490 assosiaat/assistent professore. Dit het ook 2120 ander werknemers gehad.<ref>{{Cite web |url=http://pracownicy.amu.edu.pl/__data/assets/pdf_file/0020/29135/sprawozdanie2008.pdf |title=Rektor se verslag, 2008, bl. 51 ff. en Aanhangsel 10 |access-date=23 Mei 2019 |archive-date= 3 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224919/http://pracownicy.amu.edu.pl/__data/assets/pdf_file/0020/29135/sprawozdanie2008.pdf |url-status=dead }}</ref> Die universiteit beskik ook oor 'n Department [[Afrikaans]] binne die Fakulteit Nederlands en Suid-Afrikaans waar die Afrikaanskenner [[Jerzy Koch]] klasgee. ==Grade en fakulteite== [[Lêer:Poznan 10-2013 img08 University Library.jpg|duimnael|250px|Die universiteitsbiblioteek]] [[Lêer:Chemicum Novum Poznan sty 2017.jpg|duimnael|250px|Die Collegium Chemicum Novum - Chemiefakulteit]] Soos die meeste ander Poolse universiteite ken Adam Mickiewicz-universiteit die volgende grade toe: * ''licencjat'', wat normaalweg 'n driejaar kursus is. Dit word somtyds beskou as soortgelyk aan 'n [[baccalaureus artium|BA-graad]] (Lettere en Wysbegeerte) of 'n B.Sc-graad * [[Meestersgraad]], normaalweg 'n tweejaar-kursus wat volg op die licencjat. Word beskou as soortgelyk aan 'n [[MA-graad|MA-]] of M.Sc-graad * Doktorsgraad * Habilitasies Die universiteit het ook die volgende fakulteite: * Fakulteit Nederlands en Afrikaans, met 'n Departement van Afrikaans waar die dosent en Afrikaanskenner [[Jerzy Koch]] [[Afrikaans]] doseer.<ref>https://voertaal.nu/afrikaans-in-die-buiteland-n-onderhoud-met-jerzy-koch-en-karen-kuhn-van-die-adam-mickiewicz-universiteit-in-poznan/</ref> * Fakulteit van Engels * Fakulteit van [[Biologie]] * Fakulteit van [[Chemie]] * Fakulteit van Opvoedkundige studies * Fakulteit van Geografiese en Geologiese Wetenskappe * Fakulteit van [[Geskiedenis]] * Fakulteit van Regte en Administrasie * Fakulteit van [[Wiskunde]] en [[Rekenaarwetenskap]] * Fakulteit van Moderne Tale en [[Letterkunde]] * Fakulteit van [[Fisika]] * Fakulteit van Poolse en klassieke [[Filologie]] * Fakulteit van Politiese Wetenskappe en Joernalisme * Fakulteit van Maatskaplike Wetenskappe en [[Filosofie]] * Fakulteit van [[Teologie]] * Fakulteit van Pedagogie en Fyn Kunste in Kalisz ==Noemenswaardige alumni en Ere-Doktors== [[Lêer:Collegium Maius RB2.JPG|duimnael|250px|Die Collegium Maius]] [[Lêer:Wydział Nauk Politycznych i Dziennikarstwa UAM.jpg|duimnael|250px|Fakulteit van Politiese Wetenskappe en Joernalisme]] Van die Universiteit se bekendste gegradueerdes is: *Stanisław Barańczak (1946-2014), digter en vertaler, Nike-prys laureaat *Bogumił Brzezinski (g. 1943), [[chemikus]] *Franciszek Gągor (1951-2010), generaal, Hoof van die Generale Staf van die Poolse Gewapende Magte *Krzysztof Grabowski (g. 1965), digter en sanger *Maciej Henneberg (g. 1949), Pools-Australiese anatomis en kommunistiese-era dissident *Kazimiera Iłłakowiczówna (1892-1983), digter, prosa skrywer, dramaturg en vertaler *Anna Jantar (1950-1980), sanger *Tomasz Jasiński (g. 1951), geskiedkundige *Jacek Jaśkowiak (g. 1964), politikus en entrepreneur; die huidige [[burgemeester]] van [[Poznań]] *Jan A. P. Kaczmarek (g. 1953), komponis, wenner van 'n Oscar *Max Kolonko (g. 1965), [[Pole|Pools]]-[[Verenigde State|Amerikaanse]] skrywer en joernalis *Włodzimierz Kołos (1928-1996), [[chemikus]] en [[fisikus]], een van die stigters van moderne kwantum chemie *Ryszard Krynicki (g. 1943), [[digter]] en [[vertaler]] *Jan Kulczyk (1950-2015), sakeman en miljardêr *Tomasz Łuczak (g. 1963), wiskundige *Crocheted Olek (g. 1978), [[New York Stad]]-gebaseerde [[Pole|Pools]]-[[Verenigde State|Amerikaanse]] kunstenaar *Halszka Osmólska (1930-2008), [[paleontoloog]] *Kazimierz Marcinkiewicz (g. 1959), konserwatiewe politikus, voormalige Eerste minister van [[Pole]] *Adam Michnik (g. 1946), joernalis en [[kommunisme|kommunistiese]]-era dissident *Julia Przyłębska (g. 1959), prokureur, President van die Grondwetlike Tribunaal van Pole *Krzysztof Skubiszewski (1926-2010), politikus, voormalige Minister van Buitelandse Sake van [[Pole]] *Hanna Suchocka (g. 1946), politikus, die eerste vroulike Eerste minister van [[Pole]] *Marian Rejewski (1905-1980), wiskundige betrokke in die ontsyfering van die [[Enigma-masjien]] *Jerzy Różycki (1909-1942), wiskundige betrokke in die ontsyfering van die Enigma-masjien *Jerzy Waldorff (1910-1999), TV persoonlikheid, skrywer, uitgewer en literêre kritikus *Jan Węglarz (g. 1947), [[Rekenaarwetenskap|rekenaarwetenskaplike]] *Henryk Zygalski (1908-1978), wiskundige betrokke in die ontsyfering van die Enigma-masjien Ontvangers van ere doktorsgrade sluit Maarskalk [[Józef Piłsudski]], Maarskalk Ferdinand Foch, [[Marie Curie]], Ignacy Paderewski, Roman Dmowski, Witold Hensel, [[Wisława Szymborska]], Ernst Håkon Jahr en [[John Maxwell Coetzee|JM Coetzee]] in. ==Lys van rektore== * 1919–1923: Heliodor Święcicki (1854–1923), dokter en filantroop * 1923–1924: Zygmunt Lisowski (1880–1955), prokureur * 1924–1925: Stanisław Dobrzycki (1875–1931), spesialis in Slawiese-tale * 1925–1926: Ludwik Sitowski (1880–1947), dierkundige * 1926–1928: Jan Gabriel Grochmalicki (1883–1936), dierkundige * 1928–1929: Edward Lubicz-Niezabitowski (1875–1946), dokter en dierkundige * 1929–1931: Stanisław Kasznica (1874–1958), prokureur * 1931–1932: Jan Sajdak (1882–1967), klassieke filoloog * 1932–1933: Stanisław Pawłowski (1882–1940), geograaf * 1933–1936: Stanisław Runge (1888–1953), [[veearts]] * 1936–1939: Antoni Peretiatkowicz (1884–1956), prokureur * 1939: Bronisław Niklewski (1879–1961), plant fisioloog * 1945–1946: Stefan Tytus Dąbrowski (1877–1947), dokter en fisioloog * 1946–1948: Stefan Błachowski (1889–1962), sielkundige * 1948–1952: Kazimierz Ajdukiewicz (1890–1963), filosoof * 1952–1956: Jerzy Suszko (1889–1972), chemikus * 1956–1962: Alfons Klafkowski (1912–1992), prokureur * 1962–1965: Gerard Labuda (1916–2010), geskiedkundige * 1965–1972: Czesław Łuczak (1922–2002), geskiedkundige * 1972–1981: Benon Miśkiewicz (1930–2008), geskiedkundige * 1981–1982: Janusz Ziółkowski (1924–2000), ekonoom en sosioloog * 1982–1984: Zbigniew Radwański (gebore 1924), prokureur * 1984–1985: Franciszek Kaczmarek (gebore 1928), fisikus en wiskundige * 1985–1988: Jacek Fisiak (gebore 1936), Engelse taalspesialis * 1988–1990: Bogdan Marciniec (gebore 1941), chemikus * 1990–1996: Jerzy Fedorowski (gebore 1934), geoloog * 1996–2002: Stefan Jurga (gebore 1946), fisikus * 2002–2008: Stanisław Lorenc (gebore 1943), geoloog * 2008–2016: Bronisław Marciniak (gebore 1950), chemikus * 2016– : Andrzej Lesicki (gebore 1950), bioloog ==Internasionale samewerking== * Christian-Albrechts-Universität zu Kiel, Duitsland * Otto-Friedrich-Universität Bamberg, Duitsland * University of Greifswald, Duitsland * [[Universiteit van Wene|Universität Wien]], Oostenryk * Masaryk-universiteit, [[Brno]], [[Tsjeggiese Republiek]] * Université Libre de Bruxelles, België * Universiteit van Rennes 2 – Bo-Bretagne, Frankryk * Universidad Complutense de Madrid, Spanje * Indiana Universiteit van Pennsylvania, Pennsilvanië, VSA * [[Cornell-universiteit]], [[Ithaca, New York]], VSA * Università degli Studi di Udine, Italië * Università degli Studi di Urbino, Italië * Escola Superior de Hotelaria e Turismo do Estoril, Portugal * Sabanci-universiteit, Istanboel, [[Turkye]] * Universidade de Aveiro, Portugal * Agder-universiteit, [[Noorweë]] * Dogus-universiteit, Istanboel, Turkye * Anadolu Universiteit, Eskisehir, Turkye * Balikesir-universiteit, Balikesir, Turkye * Cukurova-universiteit, Adana, Turkye ==Verwysings== {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{en}} {{Official website|international.amu.edu.pl}} * {{pl}} {{Official website|www.amu.edu.pl}} {{Normdata}} [[Kategorie:Poolse universiteite]] [[Kategorie:Poznań]] pfzkhusix3z12aay0hhopjdxjknw6br 0 260655 2893362 2748565 2026-04-12T16:49:36Z Jcb 223 2893362 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = David Glantz | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = [[11 Januarie]] [[1942]] | geboorteplek = [[Port Chester]], [[New York Staat]], [[Verenigde State van Amerika]] | sterfdatum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} | beroep = Skrywer, historikus | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''David M. Glantz''' (gebore op 11 Januarie 1942) is 'n [[Amerikaners|Amerikaans]]e [[militêre geskiedkundige]] wat bekend is om sy boeke oor die [[Rooi Leër]] gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]], en is die [[hoofredakteur]] van die tydskrif ''[[Journal of Slavic Military Studies]]''.<ref>{{cite web |title=Editorial Board |url=http://www.tandfonline.com/action/journalInformation?show=editorialBoard&journalCode=fslv20|publisher=Taylor & Francis |access-date=18 Februarie 2017}}</ref> Glantz is gebore in [[Port Chester]], [[New York Staat]], en het grade ontvang in geskiedenis van die [[Virginia Militêre instituut]] en die [[Universiteit van Noord-Carolina by Chapel Hill]]. Hy is ook 'n gegradueerde van die [[VSA Leërbevel en Generale Staf Kollege]], die ''"Defense Language Institute"'', die Instituut vir Russiese en Oos-Europese Studies, en die [[Oorlogskollege van die Amerikaanse Leër]]. Glantz het 'n loopbaan van oor die dertig jaar in die [[Amerikaanse Leër]] gehad, en het ook gedien in die [[Viëtnam oorlog]].<ref>{{Cite book |last=Nevenkin |first=Kamen |year=2012 |title=Take Budapest! The Struggle for Hungary, Autumn 1944 |chapter=Forward |chapterurl=https://books.google.com/books?id=WL8TDQAAQBAJ&pg=PT7#v=twopage&q&f=false |location=Stroud, UK |publisher=The History Press |isbn=9780752466316 |oclc=782992486 }}</ref> ==Onderrigloopbaan== Glantz was 'n Mark W. Clark besoekende professor van Geskiedenis by [[The Citadel, The Military College of South Carolina]].<ref>{{cite web |url=http://www.citadel.edu/root/new_faculty08 |publisher=Citadel News Service |date=26 Augustus 2008 |title=33 new members join The Citadel faculty |access-date=18 Februarie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204020717/http://www.citadel.edu/root/new_faculty08 |archive-date=4 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==Aktiwiteit na aftrede== Glantz is bekend as 'n kenner van die militêre geskiedkundige van die Sowjet-rol tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>egli: "[http://www.fronta.cz/kniha/glantz-stumbling-colossus-the-red-army-on-the-eve-of-world-war Book Review: David M. Glantz, ''Stumbling Colossus. The Red Army on the Eve of World War''.]" [http://www.fronta.cz Fronta.cz] (9. 9. 2003); Ondík: "[http://www.fronta.cz/kniha/glantz-od-donu-k-dnepru-sovetska-ofenziva-prosinec-1942-srpen-1943 Book Review: David M. Glantz, '' Od Donu k Dněpru (Sovětská ofenziva prosinec 1942 - srpen 1943)''.]" [http://www.fronta.cz Fronta.cz] (22. 11. 2003).</ref> Glantz het ook egter kritiek ontvang wat sy stilistiese keuses betref, soos bv. die weergee van spesifieke gedagtes en gevoelens oor historiese figure sonder verwysings na gedokumenteerde bronne.<ref>[[Haslam, Jonathan]]. "Book Review: David M. Glantz, ''Zhukov's Greatest Defeat: The Red Army's Epic Disaster in Operation Mars, 1942''." ''[[The American Historical Review]]'', Vol. 105, No. 4 (Oktober, 2000), 1426-1428.</ref> ==Toekennings en eerbewyse== *2000 [[Samuel Eliot Morison-prys]] vir lewenslange prestasie, verleen deur die [[Genootskap vir Militêre Geskiedenis]]<ref>{{cite web |url=http://www.smh-hq.org/awards/morison.html |title=Samuel Eliot Morison Prize previous winners |publisher=[[Society for Military History]] |access-date=25 Desember 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507122035/https://www.smh-hq.org/awards/morison.html |archive-date=7 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==Studies vir die [[Amerikaanse Leër]]== * [http://www.airpower.maxwell.af.mil/airchronicles/aureview/1983/mar-apr/glantz.htm Air University Review, March-April 1983, Soviet Offensive Ground Doctrine Since 1945] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170107145847/http://www.airpower.maxwell.af.mil/airchronicles/aureview/1983/mar-apr/glantz.htm |date= 7 Januarie 2017 }} * 1984 Art of War symposium, From the Don to the Dnepr: Soviet Offensive Operations - December 1942 - August 1943, A transcript of Proceedings, Center for Land Warfare, US Army War College, 26–30 March 1984 * 1985 Art of War symposium, From the Dnepr to the Vistula: Soviet Offensive Operations - November 1943 - August 1944, A transcript of Proceedings, Center for Land Warfare, US Army War College, 29–3 May 1985 * 1986 Art of War symposium, From the Vistula to the [[Oder]]: Soviet Offensive Operations - October 1944 - March 1945, A transcript of Proceedings, Center for Land Warfare, US Army War College, 19–23 May 1986 *[http://usacac.army.mil/cac2/cgsc/carl/download/csipubs/LP7_AugustStormTheSoviet1945StrategicOffensiveInManchuria.pdf August Storm: The Soviet strategic offensive in Manchuria by David M.Glantz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170909233900/http://usacac.army.mil/cac2/cgsc/carl/download/csipubs/LP7_AugustStormTheSoviet1945StrategicOffensiveInManchuria.pdf |date= 9 September 2017 }} (PDF) *[http://usacac.army.mil/cac2/cgsc/carl/download/csipubs/LP8_AugustStormSovietTacticalAndOperationalCombatInManchuria_1945.pdf August Storm: Soviet Tactical and Operational Combat in Manchuria, 1945 by LTC David M. Glantz] (PDF) *[https://books.google.com/books/about/The_Soviet_Airborne_Experience.html?id=Ieci0eVv8EEC The Soviet Airborne Experience by LTC David M. Glantz] *[http://usacac.army.mil/cac2/cgsc/carl/download/csipubs/glantz2.pdf Soviet Defensive Tactics at Kursk, July 1943 by COL David M. Glantz] ==Boeke== * {{cite book |title=Soviet Military Deception in the Second World War |publisher=Frank Cass |location=London |year=1989 |isbn=978-0-7146-3347-3}} * {{cite book|title=The role of intelligence in Soviet military strategy in World War II|publisher=Presidio Press |location=Novato, CA |year=1990|isbn=978-0-89141-380-6}} * {{cite book |title=Soviet military operational art: in pursuit of deep battle|year=1991|location=London; Portland, Oregon |publisher=F. Cass |isbn=978-0-7146-4077-8|title-link=Soviet deep battle}} * {{cite book |title=From the Don to the Dnepr: Soviet Offensive Operations, December 1942–August 1943|year=1991 |location=London; Portland, Oregon |publisher=F. Cass|isbn=978-0-7146-3350-3}} * {{cite book |title=The Military Strategy of the Soviet Union: A History|location=London; Portland, Oregon |publisher=F. Cass|year=1992|isbn=978-0-7146-3435-7}} * ''The History of Soviet Airborne Forces'' (1994) {{ISBN|0-7146-3483-2}} * ''Soviet Documents on the Use of War Experience: The Winter Campaign, 1941–1942'' (Cass Series on the Soviet Study of War, 2), David M. Glantz (Editor), Harold S. Orenstein (Editor) * ''When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler'' (1995) {{ISBN|0-7006-0717-X}} * ''The Initial Period of War on the Eastern Front, 22 June – August 1941: Proceedings of the Fourth Art of War Symposium'', Garmisch, Oktober 1987 (Cass Series on Soviet Military Experience, 2), edited by Colonel David M. Glantz, Routledge (1997) {{ISBN|978-0-7146-4298-7}} * ''Stumbling Colossus: The Red Army on the Eve of World War'' (1998) {{ISBN|0-7006-0879-6}} * ''Kharkov 1942: Anatomy of a Military Disaster'' (1998) {{ISBN|1-885119-54-2}} ** Reviewed by [[John Erickson (historian)|John Erickson]] in ''The Journal of Military History'', Vol. 63, No. 2 (April 1999), pp.&nbsp;482–483 * ''Zhukov's Greatest Defeat: The Red Army's Epic Disaster in Operation Mars, 1942'' (1999) {{ISBN|0-7006-0944-X}} * Foreword to ''Forging Stalin's Army: Marshal Tukhachevsky and the Politics of Military Innovation'' deur Sally Stoecker * ''The Battle of Kursk'' (1999) {{ISBN|0-7006-0978-4}} * ''Barbarossa: Hitler's Invasion of Russia 1941'' (2001) {{ISBN|0-7524-1979-X}} * ''Captured Soviet Generals: The Fate of Soviet Generals Captured by the Germans, 1941–1945'', Aleksander A. Maslov, geredigeer en vertaal deur David M. Glantz en Harold S. Orenstein, Routledge; eerste uitgawe (2001), {{ISBN|978-0-7146-5124-8}} * ''The Siege of Leningrad, 1941–1944: 900 Days of Terror'' (2001) {{ISBN|0-7603-0941-8}} * ''Belorussia 1944: The Soviet General Staff Study'', Soviet Union Raboche-Krestianskaia Krasnaia Armiia Generalnyi Shtab, Glantz, David M. (Editor), Orenstein, Harold S. (Redakteur), Frank Cass & Co, 2001 {{ISBN|978-0-7146-5102-6}} * ''The Battle for Leningrad, 1941–1944'' (2002) {{ISBN|0-7006-1208-4}} * ''Before Stalingrad: Barbarossa, Hitler's Invasion of Russia 1941'' (Battles & Campaigns), Tempus, 2003 {{ISBN|978-0-7524-2692-1}} * ''Battle for the Ukraine: The Korsun'-Shevchenkovskii Operation'' (Soviet (Russian) Study of War), Frank Cass Publishers, 2003 {{ISBN|0-7146-5278-4}} * ''The Soviet Strategic Offensive in Manchuria, 1945: August Storm'' (2003) {{ISBN|0-7146-5279-2}} * ''Atlas and Operational Summary: The Border Battles, 22 June–1 July 1941''; daaglikse situasie-kaarte voorberei deur Michael Avanzini, Uitgewer: David Glantz, 2003 * ''Hitler and His Generals: Military Conferences 1942–1945: The First Complete Stenographic Record of the Military Situation Conferences, from Stalingrad to Berlin'', Helmut Heiber en David M. Glantz redakteurs (Engelse uitgawe), Enigma Books; (2005) {{ISBN|978-1-929631-28-5}} * ''Colossus Reborn: The Red Army at War, 1941–1943'' (2005) {{ISBN|0-7006-1353-6}} * ''Companion to Colossus Reborn: Key Documents and Statistics'' (2005) {{ISBN|0-7006-1359-5}} * ''Red Storm Over the Balkans: The Failed Soviet Invasion of Romania, Spring 1944'' (2006) {{ISBN|0-7006-1465-6}} * ''Stalingrad: How the Red Army Survived the German Onslaught'', Casemate Publishers and Book Distributors, Jones, Michael K. (Outeur), Glantz, David M. (Voorwoord) 2007 {{ISBN|978-1-932033-72-4}} * ''To the Gates of Stalingrad: Soviet-German Combat Operations, April–August 1942'' (The Stalingrad Trilogy, Volume 1) (Modern War Studies) met [[Jonathan House|Jonathan M. House]], University Press of [[Kansas]], 2009 * ''Armageddon in Stalingrad: September–November 1942'' (The Stalingrad Trilogy, Volume 2) (Modern War Studies) met Jonathan M. House, Universiteits-drukkers van Kansas, 2009 * ''Endgame at Stalingrad: November 1942'' (The Stalingrad Trilogy, Volume 3, Book 1) (Modern War Studies) met Jonathan M. House, Universiteits-drukkers van Kansas, 2014 * ''Endgame at Stalingrad: November 1942'' (The Stalingrad Trilogy, Volume 3, Book 2) (Modern War Studies) with Jonathan M. House, Universiteits-drukkers van Kansas, 2014 * ''After Stalingrad: The Red Army's Winter Offensive 1942–1943'' {{ISBN|978-1-906033-26-2}} * ''Barbarossa Derailed: The Battle for Smolensk, 10 July–10 September 1941 Volume 1'', Helion & Company, 2010; {{ISBN|1906033722}} * ''Barbarossa Derailed: The Battle for Smolensk, 10 July–10 September 1941 Volume 2'', Helion & Company, 2012; {{ISBN|1906033900}} * ''Barbarossa Derailed: The Battle for Smolensk, 10 July–10 September 1941 Volume 3'', Helion & Company, 2014; {{ISBN|1909982113}} * with Mary E. Glantz. ''The Battle for Belorussia: The Red Army's Forgotten Campaign of October 1943 – April 1944'', Universiteits-drukkers van Kansas, 2016; {{ISBN|0700623299}} == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = David Glantz }} ==Verwysings== {{Verwysings}} * [http://www.isbn.nu ISBN.nu searchable book database] * [https://web.archive.org/web/20060621162647/http://www.ess.uwe.ac.uk/genocide/reviewsw63.htm Review of ''Stumbling Colossus''] ==Eksterne skakels== * [https://web.archive.org/web/20060614232151/http://consimworld.com/newsroom/archives/morenews/glantz.19981001.gen.html Interview with David Glantz] * [http://www.tandf.co.uk/journals/titles/13518046.asp ''The Journal of Slavic Military Studies''] * [http://www.mpr.co.uk/archive/schedule/JSMS.HTM Archived contents of Journal of Soviet Military Studies 1988-92] * {{cite web|url=http://sti.clemson.edu/index.php?option=com_docman&task=doc_details&Itemid=310&gid=189 |title=The Soviet-German War 1941-1945: Myths and Realities: A Survey Essay |date=October 11, 2001 |publisher=[[Strom Thurmond]] Institute, [[Clemson University|Clemson]] |first1=David |last1=Glantz |accessdate=18 February 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150218155036/http://sti.clemson.edu/index.php?option=com_docman&task=doc_details&Itemid=310&gid=189 |archivedate=February 18, 2015 |df=mdy }} * {{YouTube|7Clz27nghIg|Lecture by David Glantz "The Soviet-German War, 1941-1945: Myths and Realities}} *[http://www.glantzbooks.com David M. Glantz Official Website] Studies and Atlases on the Soviet/Russian Army in Peace and War {{Use mdy dates|date=April 2014}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Glantz, David}} [[Kategorie:Amerikaanse geskiedkundiges]] [[Kategorie:Geboortes in 1942]] [[Kategorie:Lewende mense]] b11x0j5pcsadlhon11jp8p1r2o3g7k6 0 261223 2893195 2827333 2026-04-12T13:55:27Z Jcb 223 2893195 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Barbara W. Tuchman | bynaam = | beeld = Barbara W. Tuchman.JPG | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Barbara Wertheim | geboortedatum = [[30 Januarie]] [[1912]] | geboorteplek = | sterfdatum = [[6 Februarie]] [[1989]] | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State}} | beroep = Skrywer, historikus | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Barbara Wertheim Tuchman''' ([[Engels]]e uitspraak: {{IPAc-en|ˈ|t|ʌ|k|m|ən}}; 30 Januarie 1912 – 6 Februarie 1989) was 'n [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] geskiedkundige en outeur. Sy het die [[Pulitzerprys]] twee keer gewen, naamlik vir haar meesterstuk, ''[[The Guns of August]]'' (1962), welke 'n topverkoper boek oor die voorspel tot, en die verloop van die eerste maand van die [[Eerste Wêreldoorlog]] is, en ''Stilwell and the American Experience in China, 1911-45'' (1971), te wete 'n biografie oor Generaal ''Joseph Stilwell''.<ref name="pulitzer">{{cite web |author=Ernest Becker |url=http://www.pulitzer.org/bycat/General-Nonfiction |title=The Pulitzer Prizes &#124; General Nonfiction |publisher=Pulitzer.org |access-date=27 November 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151227043938/http://www.pulitzer.org/bycat/General-Nonfiction |archive-date=27 Desember 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Tuchman het gefokus op die skryf van populêre geskiedenis. ==Vroeë jare== Wertheim was op 30 Januarie 1912 gebore as die dogter van die bankier Maurice Wertheim en sy eerste vrou Alma Morgenthau. Haar vader was 'n vermoënde en prestigeryke man, en die eienaar van die ''The Nation'' tydskrif, president van die ''Amerikaanse Joodse Kongres'', prominente kunsversamelaar, en 'n stigter van die ''Teater Gulde''.<ref name="Pollack">Oliver B. Pollack, "Barbara W. Tuchman (1912–1989)," in Paula E. Hyman en Deborah Dash Moore (reds.), ''Jewish Women in America: An Historical Encyclopedia: Volume II, M-Z.'' New York: Routledge, 1997; bls. 1414–1416.</ref> Haar moeder was die dogter van Henry Morgenthau Sr., [[Woodrow Wilson]] se ambassadeur tot die [[Ottomaanse Ryk]].<ref name="Pollack" /> Terwyl Tuchman dit nie spesifiek genoem het in haar boek (''[[The Guns of August]]'') nie, was sy teenwoordig tydens een van die deurslaggewende gebeure van die boek: die najaging van die Duitse oorlogskruiser ''Goeben'' en die ligte kruiser ''Breslau''. In haar relaas van die najaging skryf sy, "Daardie oggend [10 Augustus 1914] het daar in [[Konstantinopel]] 'n klein Italiaanse passasierskip gearriveer wat getuie was tot die ''HMS Gloucester'' se optrede teen die ''SMS Goeben'' en ''SMS Breslau''. Tussen die passasiers was die dogter, skoonseun en drie kleinkinders van die Amerikaanse ambassadeur, Mnr. Henry Morgenthau."<ref>{{Cite book|title=The guns of August|last=Tuchman|first=Barbara W|date=|publisher=The Macmillan Company|year=1962|isbn=9781617939310|location=New York|pages=|oclc=830668272}}</ref> Aangesien sy 'n kleinkind van Henry Morgenthau is verwys sy hier na haarself, wat later bevestig is in haar boek ''Practicing History'',<ref>{{Cite book|title=Practicing history : selected essays|author=Tuchman, Barbara W. |date=1981|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=0394520866|edition= 1st|location=New York|oclc=7460683}}</ref> waarin sy die verhaal vertel van haar vader Maurice Wertheim, wat op 29 Augustus 1914 van Konstantinopel na [[Jerusalem]] gereis het om fondse aan die Joodse gemeenskap aldaar af te lewer. Derhalwe was Tuchman op die ouderdom van twee jaar teenwoordig gedurende die najaag van die ''Goeben'' en ''Breslau'', wat sy agt-en-veertig jaar later sou dokumenteer. Wertheim is op 'n vroeë stadium beïnvloed deur die boeke van Lucy Fitch Perkins en G.A. Henty, sowel as die geskiedkundige romans van [[Alexandre Dumas]].<ref name="Pollack" /> Sy het die ''Walden Skool'' ([[New York|New York Stad]]) in Manhattan se Upper West Side bygewoon.<ref name="bankruptcy">Douglas Martin, [https://www.nytimes.com/1987/06/23/nyregion/walden-school-at-73-files-for-bankruptcy.html Walden School, At 73, Files for Bankruptcy], ''The New York Times'', 23 Junie 1987</ref> Sy het in 1933 haar Baccalaureusgraad (Kuns) aan Radcliffe Kollege verwerf, nadat sy geskiedenis en letterkunde studeer het.<ref name="Pollack" /> ==Navorser en joernalis== Nadat sy gegradueer het was Wertheim werksaam as 'n vrywilliger en navorsingsassistent by die Instituut van Pasifiese Verhoudinge in New York. Sy het 'n jaar (1934-35) in [[Tokio]] spandeer, insluitende 'n maand in [[China]], voordat sy teruggekeer het na die Verenigde State via die Trans-Siberiese Spoorlyn tot in [[Moskou]], waarvan af sy na [[Parys]], [[Frankryk]] gereis het.<ref name="Pollack" /> Sy het ook tot 1937 as korrespondent bydrae gelewer vir die ''The Nation'', toe haar vader die publikasie verkoop het. Sy het in dié hoedanigheid na [[Valencia]] en [[Madrid]] gereis om die [[Spaanse Burgeroorlog]] te dek.<ref name="NYTobit">[https://www.nytimes.com/1989/02/07/obituaries/barbara-tuchman-dead-at-77-a-pulitzer-winning-historian.html Barbara Tuchman Dead at 77; A Pulitzer-Winning Historian]. The New York Times, 7 February 1989.</ref> Die gevolg hiervan was haar eerste boek getiteld ''The Lost British Policy: Britain and Spain Since 1700,'' wat in 1938 gepubliseer is. In 1940 is Wertheim getroud met Lester R. Tuchman (sy het sy van aangeneem), 'n internis, mediese navorser en professor van kliniese medisyne aan die Icahn Skool van Medisyne by Berg Sinai in [[Manhattan]]. Hulle het drie kinders gehad, insluitend Jessica Mathews, wat president geword het van die Carnegie Begiftigingsfonds vir Internasionale Vrede.<ref>{{cite web|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E05E2D81E3FF93AA25751C1A961958260&scp=1&sq=Lester+Tuchman&st=nyt |title=Lester Tuchman, Internist and professor, 93|publisher=New York Times |date=19 Desember 1997 |accessdate=27 November 2012}}</ref> Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Tuchman in die Kantoor van Oorlogsinligting gewerk.<ref name="Pollack"/> Na die oorlog het Tuchman tyd daaraan spandeer om haar kinders groot te maak, terwyl sy navorsing gedoen het vir wat uiteindelik haar 1956 boek, ''Bible and Sword: England and Palestine from the Bronze Age to Balfour'', sou word.<ref name="Pollack" /> ==Geskiedkundige== Met die publikasie van ''Bible and Sword'' in 1956 het Tuchman haarself toegewy aan historiese navorsing en skryfwerk en omtrent elke vier jaar 'n nuwe boek uitgebring.<ref name="Pollack" /> Eerder as om gekniehalter te voel deur haar gebrek aan 'n gevorderde graad in geskiedenis het Tuchman geargumenteer dat vryheid van die beswaringe en verwagtinge van die akademie eintlik bevrydend was, aangesien die norme van akademiese skryfwerk "enige skryfkapasiteit gesmoor het."<ref name="Pollack" /> Tuchman was ten gunste van 'n literêre benadering tot die skryf van geskiedenis en het verstaanbare storielyne voorsien, eerder as om te fokus op die ontdekking en publikasie van nuwe argivale bronne. In die woorde van een biograaf; was Tuchman ''"not a historian's historian; she was a layperson's historian who made the past interesting to millions of readers".''<ref> Die woorde is die van Oliver B. Pollack in Paula E. Hyman en Deborah Dash Moore (reds.), ''Jewish Women in America: An Historical Encyclopedia,'' bl. 1415.</ref> Tuchman se besondere vermoëns is in 1963 beloon toe sy die [[Pulitzerprys]] vir haar boek ''The Guns of August'' ontvang het, welke handel oor die politiekery wat gelei het tot die uitbreek van die [[Eerste Wereldoorlog]] in die somer van 1914. In 1971 het Tuchman die Sint Louis Literêre-prys van Saint Louis-universiteit se Biblioteek-assosiasie gewen.<ref>{{Cite web |url=http://www.slu.edu/libraries/associates/award.html |title=Website of St. Louis Literary Award |access-date=17 Junie 2019 |archive-date=23 Augustus 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160823003924/http://www.slu.edu/libraries/associates/award.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://lib.slu.edu/about/associates/literary-award |title=Recipients of the Saint Louis Literary Award |author=Saint Louis University Library Associates |access-date=25 Julie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160731082313/http://lib.slu.edu/about/associates/literary-award |archive-date=3 Julie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tuchman het in 1972 'n tweede Pulitzerprys gewen vir haar biografie oor Joseph Stilwell getiteld ''Stilwell and the American Experience in China''. In 1978 is Tuchman verkies as 'n genoot van die Amerikaanse Akademie van Kuns en Wetenskappe.<ref name="AAAS">{{cite web|title=Book of Members, 1780–2010: Chapter T|url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterT.pdf|publisher=American Academy of Arts and Sciences|accessdate=25 Julie 2014}}</ref> Sy het in 1979 die eerste vroulike president van die Amerikaanse Akademie van Kuns en Wetenskappe geword.<ref name="NYT022779">{{cite news |first=Nan |last=Robertson |url=https://www.nytimes.com/1979/02/27/archives/barbara-tuchman-a-loner-at-the-top-of-her-field-couldnt-agree-more.html |title=Barbara Tuchman: A Loner at the Top of Her Field |work=New York Times |date=27 Februarie 1979 |access-date=17 Junie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617123124/https://www.nytimes.com/1979/02/27/archives/barbara-tuchman-a-loner-at-the-top-of-her-field-couldnt-agree-more.html |archive-date=17 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sy het ook in 1980 die VSA se Nasionale Boektoekenning gewen <ref>This was the 1980 award for paperback History. From 1980 to 1983 in National Book Award history there were dual hardcover and paperback awards in most categories, and multiple nonfiction subcategories. Most of the paperback award-winners were reprints, including this one.</ref> vir die eerste sagteband uitgawe van ''A Distant Mirror''.<ref name="nba1980">{{cite web |url=https://www.nationalbook.org/awards-prizes/national-book-awards-1980 |title=1980 National Book Awards Winners and Finalists, The National Book Foundation |publisher=Nationalbook.org |access-date=27 November 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200426083421/https://www.nationalbook.org/awards-prizes/national-book-awards-1980/ |archive-date=26 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Nasionale Begiftigingsfonds vir die Geesteswetenskappe (NEH) het in 1980 vir Tuchman as spreker gekies vir die Jefferson-lesing; die federale regering se hoogste eerbewys vir prestasie in die geesteswetenskappe. Tuchman se lesing was getiteld "Mankind's Better Moments".<ref name="jefflect">{{cite web |url=http://www.neh.gov/whoweare/jefflect.html |title=Jefferson Lecture &#124; National Endowment for the Humanities |publisher=Neh.gov |access-date=27 November 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020121101/http://www.neh.gov///whoweare/jefflect.html |archive-date=20 Oktober 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tuchman was 'n trustee van Radcliffe Kollege en 'n [[lektor]] aan Harvard, die Universiteit van Kalifornië, en die Oorlogs Vlootkollege. Alhoewel sy nooit 'n formele graad in geskiedenis ontvang het nie het Tuchman 'n aantal eregrade van die voorste Amerikaanse universiteite ontvang soos o.a. [[Yale-universiteit]], [[Harvard-universiteit]], New York-universiteit, [[Columbia-universiteit]], Boston-universiteit en Smith College.<ref name="Pollack" /> ==Dood en erfenis== Tuchman het op die ouderdom van 77 in 1989 in Greenwich, [[Connecticut]] na 'n [[beroerte]] gesterf.<ref name="Pollack"/> 'n Toring van Currier House (Harvard Kollege), 'n residensiële afdeling van Radcliffe Kollege, en nou deel van Harvard Kollege, is na Tuchman vernoem.<ref>{{cite web |url=https://www.thecrimson.com/topic/the-housing-market/currier/ |title=The Harvard Crimson |website=www.thecrimson.com |access-date=6 Februarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710173217/http://www.thecrimson.com/topic/the-housing-market/currier/ |archive-date=10 Julie 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Afdeling van historiese internasionale verhoudinge van die Assosiasie van internasionale studies het ook 'n prys na Tuchman vernoem, die Barbara W. Tuchman-prys vir die beste werk in historiese internasionale verhoudinge deur 'n voorgraadse student. ==Bibliografie== ===Boeke=== * ''The Lost British Policy: Britain and Spain Since 1700.'' Londen: United Editorial, 1938. {{OCLC|1437885}} * ''Bible and Sword: England and Palestine from the Bronze Age to Balfour.'' New York: New York University Press, 1956. {{OCLC|445506}} * ''The Zimmermann Telegram'', New York: Viking Press, 1958. {{OCLC|221110341}} * ''[[The Guns of August]].'' New York: Macmillan, 1962. {{OCLC|781625312}} * ''The Proud Tower: A Portrait of the World Before the War, 1890–1914'' New York: Macmillan, 1966. {{ISBN|0345405013}} * ''Stilwell and the American Experience in China, 1911-45'' (1971) {{OCLC|109537}} * ''Notes from China.'' New York: Collier, 1972. {{OCLC|570634}} * ''A Distant Mirror: The Calamitous Fourteenth Century'' New York: Alfred A. Knopf, 1978. {{ISBN|0394400267}} * ''Practicing History: Selected Essays.'' New York: Alfred A. Knopf, 1981. {{ISBN|0394520866}} * ''The March of Folly: From Troy to Vietnam'' New York: Knopf/Random House, 1984. {{ISBN|0394527771}} * ''The First Salute: A View of the American Revolution.'' New York: Knopf/Random House, 1988. {{ISBN|0394553330}} ===Ander werke=== *''America's Security in the 1980s.'' Londen: International Institute for Strategic Studies, 1982. *''The Book: A Lecture Sponsored by the Center for the Book in the Library of Congress and the Authors’ League of America, Presented at the Library of Congress, October 17, 1979.'' [[Washington, D.C.|Washington, DC]]: Library of Congress, 1980. == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Barbara_W._Tuchman }} ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Eksterne skakels== {{Commons-kategorie inlyn}} *[https://www.pbs.org/moyers/journal/archives/tuchman.html TV interview with Bill Moyers] September 30, 1988 *[https://web.archive.org/web/20081014004255/http://www.nhptv.org/kn/itv/mcd/tuchman.htm Author's entry on ''The MacDowell Colony''] *[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/tuchman.html Biography on ''The Jewish Virtual Library''] *[https://books.google.com/books?as_auth=Barbara+Wertheim+Tuchman&source=an&sa=X&oi=book_group&resnum=4&ct=title&cad=author-navigational Bibliographical list on GoogleBooks] *[http://www.distinguishedwomen.com/biographies/tuchman.html Entry on ''Distinguished Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200204222016/http://www.distinguishedwomen.com/biographies/tuchman.html |date= 4 Februarie 2020 }} *[https://www.isanet.org/ISA/Sections/HIST Historical International Relations Section] *[https://www.isanet.org/Programs/Awards/HIST-Tuchman-Prize Barbara W. Tuchman Prize for Best Paper in Historical International Relations by a Graduate Student] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Tuchman, Barbara}} [[Kategorie:Amerikaanse geskiedkundiges]] [[Kategorie:Amerikaanse Jode]] [[Kategorie:Amerikaanse joernaliste]] [[Kategorie:Geboortes in 1912]] [[Kategorie:Sterftes in 1989]] s6yt2ufwo7napksu4bstsijyg6ij085 0 261323 2893456 2860132 2026-04-13T05:38:03Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893456 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas ster | naam= Alpha Lacertae | beeld= Alpha_Lacertae.jpg | onderskrif= Alpha Lacertae in optiese lig. | sterrebeeld= [[Akkedis (sterrebeeld)|Akkedis]] | bayernaam= | spektraaltipe= A1&nbsp;V<ref name=Cowley1969/> | soort= [[Hoofreeks]]ster | RK= {{RK|22|31|17.50131}}<ref name=VanLeeuwen2007/> | Dek= {{Dek|+50|16|56.9682}}<ref name=VanLeeuwen2007/> | magnitude= | skynmagnitude= 3,76<ref name=Anderson2012/> | absolute magnitude= 1,27<ref name=Anderson2012/> | B-V = {{Val|0.031|0.003}}<ref name=Anderson2012/> | U-B = 0.00<ref name=bsc1/> | massa= 2,194<ref name="apj771_1_40"/> | radius= {{val|2.1432|0.0737}} | ligsterkte= {{val|27.6750|0.2138}} | ouderdom= 400 miljoen | temperatuur= {{val|9050|157}} | afstand= 103 | rotasiespoed= 128<ref name=david2015/> | fe-h= | veranderlik= | veelvoudig= | planete= | name= 7&nbsp;Lacertae, ADS&nbsp;16021&nbsp;A, BD+49°3875, J22313+5017A, FK5&nbsp;848, GC&nbsp;31471, [[Henry Draper-katalogus|HD]]&nbsp;213558, [[Hipparcos|HIP]]&nbsp;111169, HR&nbsp;8585, SAO&nbsp;34542, CCDM&nbsp;J22139+3943<ref name=SIMBAD/> }} '''Alpha Lacertae''' (afgekort as '''α&nbsp;Lac''') is ’n [[ster]] in die [[sterrebeeld]] [[Akkedis (sterrebeeld)|Akkedis]] (Lacerta)<ref name=SIMBAD/> en sowat 103&nbsp;[[ligjare]] van die [[Son]] af.<ref name=VanLeeuwen2007/> Met ’n [[skynbare magnitude]] van 3,76 is dit die Akkedis se helderste ster.<ref name=Anderson2012/> Die ster beweeg teen ’n [[radiale snelheid]] van {{nowrap|-4,5 km/s}} nader aan ons.<ref name=Gontcharov2006/> Dit is ’n A-tipe [[hoofreeks]]ster met ’n [[sterreklassifikasie]] van A1&nbsp;V,<ref name=Cowley1969/> wat beteken dit verbrand nog [[waterstof]] in sy kern. Die ster is sowat 400&nbsp;miljoen jaar oud<ref name="apj771_1_40"/> en het ’n relatief vinnige [[rotasiespoed]] van sowat 128&nbsp;km/s.<ref name=david2015/> Sy [[massa]] en [[radius]] is sowat 2,1 keer die Son s'n. Sy [[ligsterkte]] is amper 28 keer dié van die Son en dit het ’n [[effektiewe temperatuur]] van 9&nbsp;050&nbsp;[[Kelvin|K]].<ref name="apj771_1_40"/> Die ster se [[Bayer-naam]] is "Alpha Lacertae" en sy [[Flamsteed-naam]] is "7&nbsp;Lacertae". Alpha&nbsp;Lacertae het ’n visuele metgesel 36&nbsp;[[boogsekondes]] van hom af.<ref name=wds/> CCDM&nbsp;J22313+5017B is van spektraaltipe A en het ’n skynbare magnitude van 11,8. Dit is waarskynlik ’n optiese toeval.<ref name=bsc1 /> == Verwysings == {{Verwysings|30em|verwysings= <ref name=SIMBAD>{{Webblad Simbad | title=HD 211073 | access-date=2019-02-02 }}</ref> <ref name=david2015>{{citation | title=The Ages of Early-type Stars: Strömgren Photometric Methods Calibrated, Validated, Tested, and Applied to Hosts and Prospective Hosts of Directly Imaged Exoplanets | journal=The Astrophysical Journal | last1=David | first1=Trevor J. | last2=Hillenbrand | first2=Lynne A. | volume=804 | issue=2 | pages=146 | year=2015 | doi=10.1088/0004-637X/804/2/146 | postscript=. | bibcode=2015ApJ...804..146D | arxiv=1501.03154 }}</ref> <ref name=Gontcharov2006>{{citation | last1=Gontcharov | first1=G. A. | title=Pulkovo Compilation of Radial Velocities for 35495 Hipparcos stars in a common system | journal=Astronomy Letters | volume=32| issue=11| pages=759–771| date=November 2006 | doi=10.1134/S1063773706110065 | bibcode=2006AstL...32..759G | arxiv=1606.08053 | postscript=. }}</ref> <ref name=Cowley1969>{{citation | display-authors=1 | last1=Cowley | first1=A. | last2=Cowley | first2=C. | last3=Jaschek | first3=M. | last4=Jaschek | first4=C. | title=A study of the bright A stars. I. A catalogue of spectral classifications | journal=Astronomical Journal | postscript=. | volume=74 | pages=375–406 | date=April 1969 | doi=10.1086/110819 | bibcode=1969AJ.....74..375C }}</ref> <ref name=VanLeeuwen2007>{{citation | last1=Van Leeuwen | first1=F. | title=Validation of the new Hipparcos reduction | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=474 | issue=2 | pages=653–664 | year=2007 | bibcode=2007A&A...474..653V | arxiv=0708.1752 | doi=10.1051/0004-6361:20078357 | postscript=. }}</ref> <ref name=Anderson2012>{{citation | title=XHIP: An extended hipparcos compilation | last1=Anderson | first1=E. | last2=Francis | first2=Ch. | journal=Astronomy Letters | arxiv=1108.4971 | volume=38 | issue=5 | pages=331 | year=2012 | bibcode=2012AstL...38..331A | doi=10.1134/S1063773712050015 | postscript=. }}</ref> <ref name=bsc1>[http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-5?-out.add=.&-source=V/50/catalog&recno=8585 HR 8585] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201003022350/http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-5?-out.add=.&-source=V%2F50%2Fcatalog&recno=8585 |date= 3 Oktober 2020 }}, database entry, The Bright Star Catalogue, 5th Revised Ed. (Preliminary Version), D. Hoffleit and W. H. Warren jr., [[Centre de Données astronomiques de Strasbourg|CDS]] ID [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/Cat?V/50 V/50]. Besoek op 3 September 2008.</ref> <ref name=wds>Entry 22313+5017, discoverer code BU 703, [http://ad.usno.navy.mil/wds/wdsnewframe4.html The Washington Double Star Catalog] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080908010456/http://ad.usno.navy.mil/wds/wdsnewframe4.html |date=8 September 2008 }}, United States Naval Observatory. Besoek op 3 September 2008.</ref> <ref name="apj771_1_40">{{citation | display-authors=1 | last1=Boyajian | first1=Tabetha S. | last2=von Braun | first2=Kaspar | last3=van Belle | first3=Gerard | last4=Farrington | first4=Chris | last5=Schaefer | first5=Gail | last6=Jones | first6=Jeremy | last7=White | first7=Russel | last8=McAlister | first8=Harold A. | last9=ten Brummelaar | first9=Theo A. | last10=Ridgway | first10=Stephen | last11=Gies | first11=Douglas | last12=Sturmann | first12=Laszlo | last13=Sturmann | first13=Judit | last14=Turner | first14=Nils H. | last15=Goldfinger | first15=P. J. | last16=Vargas | first16=Norm | title=Stellar Diameters and Temperatures. III. Main-sequence A, F, G, and K Stars: Additional High-precision Measurements and Empirical Relations | journal=The Astrophysical Journal | volume=771 | issue=1 | id=40 | pages=31 | date=July 2013 | arxiv=1306.2974 | doi=10.1088/0004-637X/771/1/40 | bibcode=2013ApJ...771...40B | postscript=. }} Sien tabel 3.</ref> }} ==Eksterne skakels== *{{citation | first1=James B. | last1=Kaler | work=Stars | title=Alpha Lac | publisher=University of Illinois | url=http://stars.astro.illinois.edu/sow/alphalac.html | accessdate=2019-02-04 | postscript=. }} *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Alpha Lacertae|Engelse Wikipedia]] [[Kategorie:Bayer-voorwerpe]] [[Kategorie:Flamsteed-voorwerpe]] [[Kategorie:Henry Draper-voorwerpe]] [[Kategorie:A-tipe hoofreekssterre]] [[Kategorie:Akkedis (sterrebeeld)]] 5qicy877dzh0g0njjx5gc58id0u0ote 1 261599 2893457 2004227 2026-04-13T05:40:33Z Oesjaar 7467 /* Rotasiespoed */ nuwe afdeling 2893457 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Rotasiespoed == {{ping|BurgertB}}, het ons enige artikel insake Rotasiespoed? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:40, 13 April 2026 (UTC) cgxumldlzjey1j3khyy0uggn7s6bqph 2893488 2893457 2026-04-13T11:14:59Z BurgertB 2401 /* Rotasiespoed */ 2893488 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Rotasiespoed == {{ping|BurgertB}}, het ons enige artikel insake Rotasiespoed? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:40, 13 April 2026 (UTC) :Nee, ek dink nie so nie. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:14, 13 April 2026 (UTC) 03ebt7i09j5c2fsdomjwp8vle9ntpgj 0 264553 2893181 2745447 2026-04-12T13:50:34Z Jcb 223 2893181 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Anton Bruckner.jpg|duimnael|Anton Bruckner met die wapen van die Orde van Franz Joseph (portret deur Josef Büche)]] '''Josef Anton Bruckner''' ([[4 September]] [[1824]], Ansfelden, [[Oostenryk]] – [[11 Oktober]] [[1896]], [[Wene]]) was ‘n [[Oostenryk]]se [[komponis]] van ‘n aantal hoogs oorspronklike, en wat slegs beskryf kan word as monumentale, simfonieë. Hy was ook ‘n [[orrelis]] en pedagoog wat baie gewyde en sekulêre koormusiek gekomponeer het. ==Lewe en loopbaan== [[Lêer:Ansfelden bruckner geburtshaus.jpg|duimnael|Die huis in Ansfelden, Oostenryk waar Anton Bruckner gebore is]] Bruckner was die seun van 'n skoolhoof van 'n dorpskool en 'n orrelis in Bo-Oostenryk. Hy het teen die ouderdom van vier jaar talent getoon op die viool en spinet, en teen die ouderdom van tien jaar het hy spelers by die kerkorrel begin vervang. In 1835-36 het hy in Hörsching saam met sy pleegpa, J.B. Weiss - 'n mindere komponis - begin studeer. Na sy vader se dood in 1837 het Bruckner ingeskryf by die monnikeskool van St. Florian as 'n koorseun. Hierdie briljante [[Barok]]instansie, met sy manjifieke orrel, sou weldra Bruckner se spirituele tuiste word. Hy het in 1840-41 in [[Linz]] opleiding as 'n assistent skoolonderwyser ontvang, en nadat hy poste beklee het in Windhaag en Kronstorf, het hy in 1845 teruggekeer na St. Florian as 'n ten volle gekwalifiseerde laerskool onderwyser. Bruckner het vir omtrent 'n dekade by St. Florian klasgegee, en in 1848 is hy aangestel as die hooforrelis van die abdy-kerk. Intussen het sy komposisionele vaardighede met rasse skrede toegeneem, en onder die St. Florian tydperk kan onder andere 'n uitstekende Mis in D Mineur (1849) getel word. Die invloed van [[Franz Schubert]] en [[Felix Mendelssohn]] is in hierdie werke bygevoeg tot die Weense klassieke idioom waarin Bruckner geskryf het. Alhoewel Bruckner uiteindelik ongelukkig geraak het met sy beperkte vooruitsigte by die eensame klooster, was hy huiwerig om die pos vir 'n suiwer musikale loopbaan te verlaat. In 1856 is hy op teësinnige wyse deur sy vriende oortuig om aansoek te doen vir die pos van katedraal-orrelis by Linz, welke hy maklik verkry het. Op dieselfde tyd het hy 'n vyfjaar-lange korrespondensiekursus in gevorderde harmonie en [[kontrapunt]] begin onder die Weense pedagoog Simon Sechter. Bruckner het regdeur sy volwasse lewe 'n intense toegewydheid getoon aan die spirituele lewe; 'n onblusbare en onuitputbare aptyt vir musikale studie, revisie of hersiening, en ook verbetering. Met sy provinsialisme en toegewyde aard, was hy in vreemde geselskap tussen die gesofistikeerde komponiste van die [[Romantiek]] welke sy tydgenote was. Hy het nooit verander wat betref sy eenvoud van karakter, sy plattelandse aksent en kleding, sy sosiale naïwiteit, of sy onvoorwaardelike eerbied, gehoorsaamheid en onderdanigheid aan gesag nie. Alhoewel daar in die lig van sy prestasies nie getwyfel kan word aan sy intellektuele kragte nie, was hy inwaarts onseker van homself, en het hy konsekwent na getuigskrifte ten opsigte van sy vermoë gesoek. Sy private lewe het 'n ongelukkige patroon van passievolle maar onbeantwoorde verhoudinge met jonger, meestal tienermeisies, aangeneem. In 1861 het Bruckner sy moeilike studies met Sechter afgesluit met uitstekende getuigskrifte, en hy het ook die beoordelaars by 'n orreleksamen in [[Wene]] verstom. Die styl in werke soos sy sewedelige Ave Maria (1861) vertoon 'n nuwe vryheid, diepte en selfversekerdheid. Hy het nou voortgegaan met 'n studie van vorm en orkestrasie saam met Otto Kitzler, en gedurende hierdie tyd het hy die musiek van [[Franz Liszt|Liszt]], [[Hector Berlioz|Berlioz]], en veral, [[Richard Wagner|Wagner]], ontdek. Kitzler se produksie in 1863 in Linz van Wagner se opera Tannhäuser het 'n enorme indruk op Bruckner gemaak. Die eerste van sy drie orkestrale koorstukke, die Mis in D Mineur (1864), is die hoogtepunt van hierdie tydperk van streng, selfopgelegde opleiding en die stadige groei na volwassenheid. Na twee vroeëre essays in orkesvorm het Bruckner sy Simfonie No. 1 in C mineur in 1866 voltooi. Dieselfde jaar het hy die Mis in E Mineur voltooi, wat saam met die Mis in F mineur (1868) sy drieluik van groot feestelike misse voltooi het. Bruckner het deurgaans in sy kreatiewe volwassenheid ook 'n pragtige reeks motette voltooi wat die kolossale stappe van sy simfoniese vordering uitstippel, met onder andere die Locus iste, Christus factus est, en Ecce sacerdos magnus. Hulle word beskou as van die hoogste prestasies van [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] kerkmusiek. Bruckner het aan die einde van 1866 'n ergere senuweeaanval gehad, waarvan hy herstel het na drie maande in 'n sanatorium, alhoewel intense periodes van depressie hom later sou lastig val. In 1868 het hy sy onderwyser (Sechter, wat intussen oorlede is) opgevolg as professor aan die Weense Konservatorium. Hy het aldaar in harmonie en kontrapunt klas gegee en was geliefd by sy studente vir sy onvergeetlike en innemende styl. [[Lêer:Austria St.Florian Monastery.jpg|duimnael|links|Die Sint Florian Abdy, waar Bruckner op vele geleenthede gedurende sy lewe gewoon het]] [[Lêer:St. Florian - Stiftskirche, Bruckner-Orgel.JPG|duimnael|regs|Die "Bruckner Orrel" in Sankt Florian]] Die laaste 25 jaar van Bruckner se lewe het hoofsaaklik bestaan uit die komposisie van sy simfonieë, d.i. die skepping van nuwe begripsvorme, en sy stryd om sukses te behaal in die aangesig van fiere en woedende opposisie. Die dapperheid en oorspronklikheid van sy musiek het hom vasgeloop in onverstaanbaarheid en is bespot deur die gesaghebbende Weense kritikus Eduard Hanslick, wat 'n voorstander was van die Duitse komponis [[Johannes Brahms]] en sy abstrakte musiek, en onsimpatiek was teenoor Wagner. Bruckner was 'n vurige bewonderaar van Wagner, en hy is verkeerdelik gebrandmerk as 'n dissipel van Wagner. Sy loopbaan is benadeel deur sy onbewuste betrokkenheid in die vurige geveg tussen die volgelinge van Wagner en Brahms. Bruckner het in 1875 'n langverwagte pos as [[lektor]] aan die Universiteit van Wene gekry, ten spyte van die opposisie van Hanslick, wat toe die dekaan van die universiteit se musiekfakulteit was. In 1878 is Bruckner verkies as lid van die Hofkapelle, waar hy vir 'n aantal jare 'n onbetaalde orrelis was. Bruckner se belangrikste kamermusiekwerk, die strykkwintet in F Majeur, is in 1879 voltooi. 'n Monumentale toonsetting van die Te Deum het in 1884 hierop gevolg. Later dieselfde jaar was die dirigent [[Arthur Nikisch]] se premiere van Bruckner se Simfonie No. 7 in E Majeur in Leipzig Bruckner se eerste ondubbelsinnige triomf. Dit was 'n keerpunt in sy artistieke lotsgevalle. Sy ander simfonieë het hierna in Duitsland en self in Wene wye aftrek begin kry. Teen die vroeë 1890's was Bruckner 'n bekende en gerekende figuur, en 'n eredoktorsgraad in filosofie is in 1891 deur die Universiteit van Wene aan hom toegeken. Sy laaste koor-orkeswerke was Psalm 150 (1892) en Helgoland (1893). Drie bewegings van sy Simfonie No. 9 in D Mineur was teen 1894 gereed, maar hy kon nie die Finale voor sy dood voltooi nie. Hy is begrawe in St. Florian. ==Werke en prestasies== [[Lêer:bruckner circa 1860.jpg|upright|duimnael|Bruckner, c. 1860]] [[Lêer:Oesterreich stift stflorian brucknerorgel.jpg|duimnael|regs|Die "Bruckner Orrel" in Sankt Florian]] [[Lêer:Bruckner erhaelt Diplom.png|duimnael|Bruckner met die Orde van Franz Joseph, 1886]] Bruckner het basies slegs een simfoniese begrip nagestreef, wat met die verloop van sy loopbaan stadig ontwikkel en verander het. Die sleutel tot sy behandeling van groot musikale vorme is die dramatiese gebruik van tonaliteit oor 'n lang tydsverloop. (Die adagio beweging van 'n Bruckner simfonie kan 'n ontsagwekkende emosionele ondervinding van 30 minute lank wees) Sy vroegste simfonieë verteenwoordig die eerste fase van hierdie ontwikkeling, terwyl die Simfonie No. 3 in D Mineur (1873) die essensie van sy volwasse styl ontsluier. Die Simfonie No. 5 in B-mol majeur (1875–76) het hierdie vorm sy finale aanslag gegee, welke Bruckner sou najaag in 'n verdere drie voltooide simfonieë en 'n onvoltooide simfonie. Die eerste bewegings van Bruckner se simfonieë open sagkens, en die tonale tussenspel word dikwels gesuggereer in selfs die vroegste mate. (sien [[maatstreep]]) Hierdie bewegings is in sonatevorm, maar Bruckner gebruik drie kontrasterende temas in die eksposisie eerder as die gebruiklike twee. Die tweede tema is dikwels sangerig, met melodiese stringe wat tegelykertyd verskyn. Die musiek bou op na klimakse in 'n stapsgewyse wyse by wyse van klimmende, opeenvolgende repetisies. Die adagios (tweede bewegings) bestaan op tipiese wyse uit 'n uitgerekte wysiging van twee tematiese groepe ter uitbreiding van die ABABA vorm. Hierdie stadige bewegings, wat opbou na massiewe klimakse, verkry dikwels 'n onvergelykbare sublimiteit. Die scherzos (derde bewegings) is gebaseer op dansritmes, maar hulle wissel grootliks wat betref hul tempo, and hul dreunende, aanhoudende temas verkry 'n asemrowende en asembenemende kwaliteit in die latere simfonieë. Die trio seksie van die scherzo bevat dikwels 'n teer en sagte landelike dans, soos die wat Bruckner in sy jeug vergesel het. Die finale bewegings, soos die eerste, is gebou op 'n drie-onderwerp uitgebreide sonatevorm, en inkorporeer aspekte van die eerste drie bewegings. Die laaste beweging van die Vyfde Simfonie, wat eindig in 'n massiewe dubbele fuga, is uniek in Bruckner se simfonieë en is ongetwyfeld sy beste finale. Beide die eerste en laaste bewegings van Bruckner se simfonieë bevat gewoonlik utgebreide kodas met vlammende perorasies. Met sy gedissiplineerde akademiese opleiding, sterk godsdienstige neigings, en ongewoon stadige pad na volwassenheid, is Bruckner meer vergelykbaar met 'n [[Barok]]- of [[Renaissance]]komponis as een uit die [[Romantiek]]. Tog is sy volwasse komposisionele styl gewaagd wat betref vorm, harmonie en tonaliteit. Sy ontsaglike [[polifonie]] se vaardighede, sy vermoë om argaïese vorms te inkorporeer binne sy eie gevorderde styl, sy voorliefde vir skielike kontraste van dinamika en sy gebruik van manjifieke koperblaasinstrument-effekte getuig alles van sy gewaagdheid en oorspronklikheid. Bruckner se orkestrasie is egter merkwaardig ekonomies, maar verskil heeltemal van die uitbundige homogeniteit van [[Richard Wagner|Wagner]]. Groepe instrumente word afwisselend of beurtelings gespeel in kontrasterende groepe (bv. koperblaasinstrumente teenoor houtblaasinstrumente), wat 'n pragtige en monumentale grootsheid bereik wat buite proporsie is tot die relatief beskeie aantal en tipe instrumente wat gebruik word. Geen van Bruckner se simfonieë is programmaties, behalwe insoverre hulle "gelaai is met die grootsheid van God." [[Lêer:Anton Bruckner Bust.jpg|duimnael|Kopie van die Tilgner borsbeeld]] [[Lêer:Bruckner arrives in heaven.jpg|duimnael|"Anton Bruckner arriveer in die Hemel". Bruckner word gegroet deur (van links na regs): [[Franz Liszt|Liszt]], [[Richard Wagner|Wagner]], [[Franz Schubert|Schubert]], [[Robert Schumann|Schumann]], [[Carl Maria von Weber|Weber]], [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]], [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]], Gluck, [[Joseph Haydn|Haydn]], [[Georg Friedrich Händel|Händel]] en [[Johann Sebastian Bach|Bach]]. (Silhouettekening deur Otto Böhler)]] As gevolg van die talle omwerkinge en wysigings wat Bruckner aangebring het aan sy simfoniese werke, het die probleem nog altyd voorgekom welke weergawe die geskikste vir opvoerings is. As 'n algemene reël is die eerste weergawe gewoonlik verkieslik. Die tweede helfte van die 20ste eeu het 'n groot uitbreiding gesien wat betref die publiek se waardering van Bruckner, wie se musiek definitief 'n geduldige benadering aan die kant van die luisteraar beloon.<ref>"Bruckner, Anton." Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2012.</ref> == Die belangrikste werke van Bruckner == === Simfonieë === * [[Simfonie in f (Bruckner)|Simfonie in f]] ('Studiensymphonie' 1863) * [[Simfonie nr. 1 (Bruckner)|Simfonie nr. 1]] in c (deur Bruckner grappenderwys 'keckes Beserl' genoem, oorspronklike Linzer Fassung 1866 [in 1998 deur W. Carragan saamgestel], verwerkte Linzer Fassung 1877, Wiener Fassung 1891) * Simfonie in Bes (Skets eerste deel, 1869)<ref>[http://www.abruckner.com/data/documents/SymB-Translation.pdf Bruckner’s Symphony in B Flat]</ref><ref>C. van Zwol, bl. 646</ref> * [[Simfonie in d mineur (Bruckner)|Simfonie in d]] ('Die Nul' 1869).<ref>Die inmiddels ingeburgerde bynaam "Nr. 0" is misleidend omdat die werk na die eerste vers van die Eerste simfonie gekomponeer is. Bruckner verwerp die simfonie in 1891 deur "ungiltig", "nur ein Versuch", "ganz nichtig" und "annulirt" op die manuskrip te skryf, soos hy ook die groot "0" deurstreep het.</ref> * Simfonie nr. 2 in C (deur kritici die ''Pausensymphonie'' genoem 1872, gewysig in 1873, 1876, 1877, 1892: twee weergawes) * Simfonie nr. 3 in D (''Wagner-symphonie'' 1873, gewysig in 1874, 1876, 1877, 1889: drie weergawes) * Simfonie nr. 4 in Es (''Romantiese'' 1874, gewysig in 1876, 1878 met nuwe scherzo en "Volkfest" finale, 1880: nuwe finale, 1888: drie weergawes) * Simfonie nr. 5 in Bes (nie-amptelik bekend as ''Fantastische Symphonie'' of ''Fugensymphonie,'' geskryf in 1875-76, gewysig in 1878: één weergawe) * Simfonie nr. 6 in A (deur Bruckner grappenderwys ''Die Keckste'' genoem 1881: één enkele weergawe) * Simfonie nr. 7 in E (1883, gewysig in 1885: één weergawe) * Simfonie nr. 8 in C (nie-amptelik ''Die Apokaliptiese'' genoem 1887, gewysig in 1888 en 1890: twee weergawes, een deur Robert Haas uitgegee) * Simfonie nr. 9 in D ("Dem Lieben Gott gewidmet", eerste drie dele: 1893, onvoltooide finale: 1896)<ref name="finale">De feitelijk onvoltooid nagelaten finale van de Negende werd in eerste instantie door William Carragan (1984) voltooid, daarna volgden versies (weergawes) deur Giuseppe Mazucca en Nicola Samale (1987) en een versie (weergawe) van het laatste drietal met John A. Phillips en Benjamin-Gunnar Cohrs. Zij baseerden zich op Bruckners eerste compositieschetsen en partituur-schetsen. Dat deed ook Gerd Schaller (2016), met enigszins andere uitkomsten omdat hij probeerde meer verband te leggen met de voorgaande delen. Uiteraard heeft elk beroep op wat-Bruckner-gecomponeerd-zou-kunnen-hebben indien hij lang genoeg zou hebben geleefd, een speculatief karakter. Het is echter niet ondenkbaar dat onbekende pagina's (bladsye) van het compositiemanuscript van de finale, die zich in particulier bezit bevinden, kunnen opduiken. Volgens sommige muziekwetenschappers is het zelfs mogelijk dat het slotstuk van deze symfonie tot en met de laatste noot, als [[partituur]]schets, door Bruckner was uitgeschreven.</ref> === Ander orkeswerke === * Mars in d (1862) * Drie kort orkesstukke (1862) * Ouverture in G (1862-1863) === Musiek vir Blaasinstrument === * ''Aequale'' nr. 1 & 2 in C vir 3 trombone (1847) * Militêre mars in Es (1865) === Kamermusiek === * Strykkwartet in C (1862) * Rondo in C vir strykkwartet (1862) * ''Abendklänge'' in Es vir viool en klavier (1866) * Strykkwintet in F (1879) * ''Intermezzo'' in D vir strykkwintet (1880), die aanvanklik onspeelbare Scherzo van die kwintet moes vervang word === Kerkmusiek === * ''Windhaager Messe'' in C vir alt-solo, alte, 2 horings en orrel, 1842 * ''Kronstorfer Messe'' in d vir gemengde koor a capella, 1843–1844 (sonder Gloria, Credo nie gekomponeer nie) * ''Gründonnerstag Messe'' in F vir gemengde koor a capella, 1844–1845 (Kyrie en Gloria verlore gegaan) * Requiem in D vir gemengde koor, soliste, klein orkes-besetting en orrel (1849) * Magnificat in Bes vir gemengde koor, soliste, klein orkes-besetting en orrel (1852) * Psalm 114 in G vir gemengde koor en 3 trombone (1852) * Psalm 22 in Es vir gemengde koor, soliste en klavier (c. 1852) * ''Missa solemnis'' in Bes vir gemengde koor, soliste, orkes en orrel (1854) * Psalm 146 in A vir gemengde dubbelkoor, soliste en orkes (c. 1856) * Festkantate ''Preiset den Herrn'' in D vir manskoor, blaasinstrumente en [[keteltrom]] (1862) * Psalm 112 in Bes vir gemengde dubbelkoor en orkes (1863) * Mis nr. 1 in d vir gemengde koor, soliste, orkes en orrel ''ad libitum'' (1864) * Mis nr. 2 in e vir gemengde koor en blaasinstrument-besetting, met die oog op opelug-uitvoerings (1866, 1882) * Mis nr. 3 in f vir gemengde koor, soliste, orkes en orrel ''ad libitum'' (1868) * Te Deum in C vir gemengde koor, soliste en orkes, en orrel ''ad libitum'' (1883) * Psalm 150 in C vir gemengde koor, sopraan solis en orkes (1892) * Ongeveer 40 motette, a capella of met instrumentale begeleiding === Sekulêre koormusiek === * ''Germanenzug'' vir manskoor en blaasinstrument ensemble (1863) * ''Helgoland'' vir manskoor en orkes (1893) * ± 50 werke vir koor of vokale ensemble (waaronder kamerkantates), a capella of met instrumente === Ander werke === * Klaviermusiek * Orrelmusiek, waarvan enkele van onsekere outeurskap is === Outeurskap onseker === * ''Symphonisches Präludium'' in C (1876)<ref>[http://www.abruckner.com/Data/articles/articlesEnglish/cohrsprelude/bg_cohrs_bruckner_symphonic_prelude_100817.pdf Symphonisches Präludium – gecomponeerd door Anton Bruckner? door B.G. Cohrs]</ref> ==Bykomende leeswerk== * Hans-Hubert Schönzeler, Bruckner, hersiene uitgawe (1978) * Robert Simpson, The Essence of Bruckner; An Essay Towards the Understanding of His Music, hersiene uitgawe (1992) * Derek Watson, Bruckner, hersiene uitgawe (1996). == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Anton Bruckner }} ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Bruckner, Anton}} [[Kategorie:Oostenrykse komponiste]] [[Kategorie:Orreliste]] [[Kategorie:Geboortes in 1824]] [[Kategorie:Sterftes in 1896]] 8vuov8jo2oi793e8wp3o8cdfm1izix8 0 264800 2893185 2579176 2026-04-12T13:51:54Z Jcb 223 2893185 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Artur Rodziński | beeld = Arthur Rodzinski.jpg | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = klassiek | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = [[2 Januarie]] [[1892]] | geboorteplek = | oorsprong = | sterfdatum = {{SDEO|1958|11|27|1892|1|2}} | sterfplek = [[Boston]], [[Massachusetts]], [[VSA]] | genre = | beroep = [[Dirigent]] | instrument = | jare_aktief = | etiket = | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Artur Rodziński''' (* 2 Januarie 1892<ref>{{cite book|author=David Ewen|title=Musicians since nineteen hundred: performers in concert and opera|url=https://books.google.com/books?id=VV0YAAAAIAAJ|date=1 Januarie 1978|publisher=Hw Wilson Company|isbn=978-0-8242-0565-2}}</ref> – † 27 November 1958) was 'n [[Pole (volk)|Poolse]] [[dirigent]] van [[opera]]- en simfoniese musiek. Hy was veral bekend as musiekdirekteur van die filharmoniese orkeste van [[Cleveland]] en [[New York]] gedurende die 1930's en 1940's. == Literatuur == * Claghorn, Charles Eugene. ''Biographical Dictionary of American Music'', Parker Pub. Co., 1974. * Ewen, David. ''Musicians since 1900. Performers in Concert and Opera'', H. W. Wilson, 1978. * Holmes, John L. ''Conductors on record'', Victor Gollancz, 1982. * Lyman, Darryl. ''Great Jews in Music'', J. D. Publishers, 1986. * Pâris, Alain. ''Dictionnaire des interpretes et de l'interpretation musicale au XX siecle'', Robert Laffont, 1989. * Rodziński, Halina. ''Our two lives''. Charles Scribner's Sons, 1976 * Sadie, Stanley; Hitchcock, H. Wiley (Red.). ''The New Grove Dictionary of American Music''. Grove's Dictionaries of Music, 1986. == Verwysings == {{Verwysings}} {{vertaalvanaf| taalafk = en| il = Artur Rodziński}} {{vertaalvanaf| taalafk = nl| il = Artur Rodziński}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Rodziński, Artur}} [[Kategorie:Geboortes in 1892]] [[Kategorie:Sterftes in 1958]] [[Kategorie:Poolse dirigente]] rjr8llhgnugyxgqd3h8uqybsu4e644l 0 264804 2893347 2448881 2026-04-12T16:44:20Z Jcb 223 2893347 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Bruno Walter | beeld = Bruno Walter Wien 1912.jpg | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = Bruno Walter in [[Wene]], 1912 | agtergrondkleur = klassiek | geboortenaam = Bruno Schlesinger | alias = | geboortedatum = [[15 September]], [[1876]] | geboorteplek = [[Berlyn]] | oorsprong = | sterfdatum = {{SDEO|1962|2|17|1876|9|15}} | sterfplek = [[Beverly Hills, Kalifornië]] | genre = Klassiek, [[Romantiek]] | beroep = Dirigent, komponis, pianis | instrument = | jare_aktief = | etiket = | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} [[Lêer:Bruno Walter, by Julius Schaarwächter.png|duimnael|260px|Die jong Bruno Walter]] '''Bruno Walter''' (gebore as '''Bruno Schlesinger''', [[15 September]] [[1876]] – [[17 Februarie]] [[1962]]) was 'n Duits-Oostenrykse [[dirigent]], [[klavier|pianis]] en komponis van [[Jode|Joodse]] afkoms. Hy is in [[Berlyn]] gebore, maar het in 1933 uit Duitsland gevlug ten einde die Derde Ryk van [[Adolf Hitler|Hitler]] te ontvlug. Hy is in 1938 as 'n Franse burger genaturaliseer, waarna hy hom in 1939 in die [[VSA]] gevestig het. Hy het nou saamgewerk met [[Gustav Mahler]], wie se musiek hy in die repertoire help vestig het. Hy het noemenswaardige poste by onder andere die [[Leipzig Gewandhaus Orkes]], [[New York Filharmoniese Orkes]], [[Koninklike Concertgebouw Simfonieorkes]], Salzburgse Fees, Weense Staatsopera, Beiere Staatsopera, Staatsoper Unter den Linden en die Deutsche Oper Berlin gehou, en het opnames van geskiedkundige en artistiese belang gemaak. Hy word wyd beskou as een van die grootste en beste dirigente van die 20ste eeu. ==Bibliografie== {{refbegin}} *{{cite book |last=Dalin |first=David G. |year=2005 |title=The Myth of Hitler's Pope: Pope Pius XII And His Secret War Against Nazi Germany |location=Washington, DC |publisher=Regency Publishing |isbn=9780895260345 |ref=harv}} *{{cite book |last=Fischer |first=Jens Malte |others=Translated by Stewart Spencer |year=2011 |title=Gustav Mahler |publisher=Yale University Press |isbn=9780300134445 |ref=harv}} *{{cite book |last=Friedländer |first=Saul |year=1997 |title=Nazi Germany and the Jews, Volume 1: The Years of Persecution, 1933–39 |publisher=HarperCollins |isbn=9780753801420 |ref=harv}} *{{cite book |last=Hemleben |first=Johannes |year=2000 |title=Rudolf Steiner: an Illustrated Biography |publisher=Sophia Books |url=https://books.google.com/books?id=CyJekdY0ug8C&pg=PA198&lpg=PA198#v=onepage&q&f=false |ref=harv}} *{{cite book |last=Holden |first=Raymond |year=2005 |title=The Virtuoso Conductors: the Central European Tradition from Wagner to Karajan |location=New Haven, CT |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-09326-1 |ref=harv}} *{{cite book |last=Ross |first=Alex |authorlink=Alex Ross (music critic) |year=2007 |title=[[The Rest Is Noise|The Rest Is Noise: Listening to the Twentieth Century]] |publisher=Farrar, Straus and Giroux |isbn=9780374249397 |ref=harv}} *{{cite book |last1=Ryding |first1=Erik |last2=Pechefsky |first2=Rebecca |year=2001 |title=Bruno Walter: a World Elsewhere |location=New Haven, CT |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-08713-0 |ref=harv}} *{{cite book |last=Walter |first=Bruno |year=1961 |title=Of Music and Music-Making |location=New York |publisher=W.W. Norton & Company |oclc=394450 |ref=harv}} *{{cite book |last1=Walter |first1=Bruno |last2=Galston |first2=James A. |year=1946 |title=Theme and Variations: an Autobiography |location=New York |publisher=A.A. Knopf |oclc=564814 |ref=harv}} {{refend}} ==Eksterne skakels== * [https://web.archive.org/web/20060619075537/http://www.brunowalter.org/ The Bruno Walter Foundation] * {{Allmusic|class=artist|id=q6611|label=Bruno Walter}} * [http://www.nypl.org/research/manuscripts/music/muswalter.xml The Bruno Walter Papers] in the [http://www.nypl.org/musicdiv Music Division] of [https://web.archive.org/web/20091016095314/http://www.nypl.org/research/lpa/lpa.html The New York Public Library for the Performing Arts] * [http://www.mdw.ac.at/bib/BW/BW_Page/Walter_NL.html Bruno Walters Heritage at Vienna Music University] * [https://web.archive.org/web/20060325085611/http://www.klangwege.orpheustrust.at/musikschaffende.php?detail=55 Page with an mp3 file: Bruno Walter conducts Gustav Mahler (1. Symphony, Trio of 2d Movement)] * [http://www.sonymasterworks.com/artist/bruno-walter/ Bruno Walter biography] at [[Sony Classical]] * [http://robertmeyer.wordpress.com/2007/04/17/bruno-walter-an-extraordinary-conductor/ Conducting the London Philharmonic] ==Notas== {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Bruno Walter }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Walter, Bruno}} [[Kategorie:Amerikaanse dirigente]] [[Kategorie:Amerikaanse Jode]] [[Kategorie:Amerikaanse komponiste]] [[Kategorie:Amerikaanse pianiste]] [[Kategorie:Duitse dirigente]] [[Kategorie:Duitse Jode]] [[Kategorie:Duitse komponiste]] [[Kategorie:Duitse pianiste]] [[Kategorie:Franse Jode]] [[Kategorie:Oostenrykse dirigente]] [[Kategorie:Oostenrykse Jode]] [[Kategorie:Oostenrykse komponiste]] [[Kategorie:Oostenrykse pianiste]] [[Kategorie:Geboortes in 1876]] [[Kategorie:Sterftes in 1962]] hgyokp6uz2rewj3zhlnx87prgh7drpp 0 264818 2893186 2877694 2026-04-12T13:52:12Z Jcb 223 2893186 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Arturo Toscanini - de Augostini bw.jpg|duimnael|upright|Arturo Toscanini, c.&nbsp;1900]] [[Lêer:Arturo Toscanini c1930.jpg|duimnael|upright|Portret (1938)]] '''Arturo Toscanini''' ([[Italiaans]]e uitspraak: arˈtuːro toskaˈniːni; * [[25 Maart]] [[1867]] – † [[16 Januarie]] [[1957]]) was 'n [[Italië|Italiaanse]] [[dirigent]]. Hy was een van die mees gelese en roemryke musikante van die laat 19de en die 20ste eeu, wat bekend was om sy intensiteit, perfeksionisme, sy oor vir orkestrale detail en sonoriteit, en sy fotografiese geheue.<ref>{{cite book | last=Sachs | first=Harvey | title=Toscanini | publisher=Da Capo Press | year=1978 | isbn=0-306-80137-X}}</ref> Hy was by verskeie geleenthede die musikale direkteur van [[La Scala]] in [[Milaan]], die [[Metropolitan Opera]] in New York Stad, en die [[New York Filharmoniese Orkes]]. Later in sy loopbaan is hy aangestel as die eerste musikale direkteur van die [[NBC Simfonieorkes]] (1937–54), en dit het daartoe gelei dat hy 'n huishoudelike naam (veral in die [[VSA]]) geword het deur sy [[radio]]- en televisieuitsendings en die vele opnames uit die opera en simfoniese repertoire. ==Verdere leeswerk== *Antek, Samuel (outeur) en Hupka, Robert (fotos), ''This Was Toscanini'', New York: Vanguard Press, 1963 (Essays deur 'n NBC Simfonieorkes musikant wat onder Toscanini gespeel het; sluit ook repetisie fotos in uit die latere deel van Toscanini se loopbaan.) *Frank, Mortimer H., ''Arturo Toscanini: The NBC Years'', New York: Amadeus Press, 2002. (Volledige lys en analise van Toscanini se NBC Simfonieorkes opvoerings en opnames.) *Haggin, B. H., ''Arturo Toscanini: Contemporary Recollections of the Maestro'', New York: Da Capo Press, 1989 ('n Herdruk van ''Conversations with Toscanini'' en ''The Toscanini Musicians Knew''.) *Horowitz, Joseph, ''Understanding Toscanini'', New York: Knopf, 1987 (bevat baie vergissings wat gekorrigeer is deur Sachs in ''Reflections on Toscanini'' en deur Frank in ''Arturo Toscanini: The NBC Years'') *[Marek, George R., ''Toscanini'', New York: Atheneum, 1975. {{ISBN|0-689-10655-6}} (bevat vergissings wat deur Sachs in ''Toscanini'' gekorrigeer is) *Marsh, R. C. Toscanini on Records – Part I: ''High Fidelity'', vol. 4, 1954, bls.&nbsp;55–58 *Marsh Part II: vol 4,1955, bls.&nbsp;75–81 *Marsh Part III: vol 4,1955, bls.&nbsp;83–91 *Matthews, Denis, ''Arturo Toscanini''. New York: Hippocrene, 1982. {{ISBN|0-88254-657-0}} (sluit platelys in) *Meyer, Donald Carl, ''The NBC Symphony Orchestra''. UMI Dissertation Services, 1994. *O'Connell, Charles, ''The Other Side of the Record''. New York: A. A. Knopf, 1947. *Sachs, Harvey, ''Toscanini'', New York: Prima Publishing, 1995. (Herdruk van die standaard en beste biografie wat in 1978 gepubliseer is) *Harvey Sachs, ''Reflections on Toscanini'', New York: Prima Publishing, 1993. (Reeks essays op verskeie aspekte van Toscanini se lewe en impak) *Harvey Sachs, red., ''The Letters of Arturo Toscanini'', New York: Knopf, 2003. *Harvey Sachs, ''Toscanini: Musician of Conscience'', New York/London: Liveright, 2017. (Heeltemal nuwe en meer gedetailleerde biografie.) *{{cite book|first=Howard|last=Taubman|authorlink=Howard Taubman|title=The Maestro: The Life of Arturo Toscanini|location=New York|publisher=[[Simon & Schuster]]|year=1951|ref=harv}} (bevat vergissings wat deur Sachs in ''Toscanini'' gekorrigeer is) *[[Terry Teachout|Teachout, Terry]], ''Toscanini Lives'', ''Commentary'' Tydskrif, Julie/Augustus 2002 ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Eksterne skakels== {{Commons category}} * {{Britannica|600338}} *{{Allmusic|class=artist|id=q57138}} *[https://web.archive.org/web/20070311033428/http://www.classicalrecordings.org/znbc/index.html Toscanini en die geskiedenis van die NBC Simfonieorkes plus Lewendige WWII uitsending] *[https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=6427815 NPR spesiale program] op die seleksie van die 1938 uitsending van Toscanini (saam met die NBC orkes) tot die 2005 Nasionale Opnameregister *[https://www.scribd.com/document/342450854 Vier lyste saamgestel deur Harvey Sachs as aanhangsels tot sy nuwe biografie: chronologiese lys van alle uitvoerings, alfabetiese lys volgens komponis van al die werke in sy repertoire, geselekteerde bibliografie, en verwysingsnotas vir die biografie.] == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Arturo Toscanini }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Toscanini, Arturo}} [[Kategorie:Geboortes in 1867]] [[Kategorie:Sterftes in 1957]] [[Kategorie:Italiaanse dirigente]] lwxcy27719vo1a2vi5mescmw2w7krlf 0 265222 2893364 2118253 2026-04-12T16:50:12Z Jcb 223 2893364 wikitext text/x-wiki Die '''Diapason d'Or''' (letterlik in [[Frans]] ''"Goue stemvurk"'') is 'n aanbeveling van uitmuntende (meestal) [[klassieke musiek]] opnames wat verleen word deur resensente van die ''Diapason'' tydskrif in [[Frankryk]], welke breedweg gelykstaande is aan die ''"Editor's Choice"'' en ''"Disc of the Month"'' aanbevelings in die Britse ''Gramophone''-tydskrif. Die '''Diapason d'Or de l’Année''' (letterlik ''"Goue Stemvurk van die Jaar"'') is 'n meer luisterryke prys wat beoordeel word deur 'n beoordelingspaneel bestaande uit kritici van ''Diapason'' en uitsaaiers van ''France Musique'',<ref>[http://sites.radiofrance.fr/francemusique/ev/fiche.php?eve_id=250000218 Radio France] "Depuis plus de quinze ans, les "Diapason d'or" de l'année se sont imposés comme la récompense la plus prisée en matière d'enregistrement discographique. Ils couronnent les plus beaux CD et DVD classiques parus au cours des douze derniers mois. Les "Diapason d'or" de l'année sont désormais décernés par un jury comportant des critiques du magazine Diapason et des producteurs de France Musique."</ref> en is vergelykbaar met die [[Verenigde Koninkryk]] (VK) se Gramophone Toekennings wat geassosieer word met die ''Gramophone'' tydskrif.<ref>(23/11/2007) [http://www.naxos.com/news/default.asp?op=377&displayMenu=Naxos_News&type=2 [''Deneve se opname van Roussel bekroon met Diapason D'Or''] by Scotsman.com aangebied deur [[Naxos Plate-etiket|Naxos]]</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Diapason d%27Or }} [[Kategorie:Musiektoekennings]] {{Saadjie}} e6nfcuuz55khbpqod0bjlxc6uvipbz7 0 268190 2893326 2847311 2026-04-12T15:43:17Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893326 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Alfred Brendel | beeld = Alfredbrendel-cropped.jpg | beeldonderskrif = Brendel in 2010 | geboortenaam = | geboortedatum = {{geboortedatum|1931|01|05}} | geboorteplek = Loučná nad Desnou (Duits: Wiesenberg), [[Tsjeggo-Slowakye]] | sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|2025|06|17|1931|1|5}} | sterfplek = | rusplek = | beroep = {{hlist|pianis|komponis|skrywer}} | alma_mater = Graz-konservatorium | hanstekening = | webwerf = }} '''Alfred Brendel''' ([[5 Januarie]] [[1931]] – [[17 Junie]] [[2025]]) was 'n [[Oostenryk]]se [[pianis]], [[digter]] en [[skrywer]]. Hy was bekend vir sy vertolkings van [[Mozart]], [[Schubert]], [[Arnold Schoenberg|Schoenberg]] en [[Beethoven]].<ref name="Grove">Stephen Plaistow, [http://www.oxfordmusiconline.com/subscriber/article/grove/music/03928 "Brendel, Alfred"], ''Grove Music Online'', 2007. Opgespoor op 3 Junie 2007.</ref> == Biografie == Brendel is in Wiesenberg, [[Tsjeggo-Slowakye]] (nou Loučná nad Desnou, [[Tsjeggië]]) gebore in 'n niemusikale gesin. Die gesin het na [[Zagreb]], [[Joego-Slawië]] (nou [[Kroasië]]) verhuis toe Brendel ses jaar oud was, en hy het daar klavierlesse begin neem onder Sofija Deželić. Hy het later na [[Graz]], Oostenryk, verhuis, waar hy die klavier onder Ludovica von Kaan aan die Graz Konservatoria en komposisie onder Artur Michel studeer het. Aan die einde van die Tweede Wêreldoorlog is die veertienjarige Brendel na Joego-Slawië teruggestuur om [[loopgraaf|loopgrawe]] te grawe. Ná die oorlog het Brendel musiek gekomponeer, klavier gespeel, geskryf, en ge[[skilder]]. Hy het egter nie verdere formele klavierlesse ontvang nie, en alhoewel hy meesterklasse bygewoon het onder [[Edwin Fischer]] en Eduard Steuermann, was hy grootliks na sestien jaar selfgeleerd.<ref name=brendel>{{cite web |url=http://www.alfredbrendel.com/lifeandcareer.php |title=Alfred Brendel: Life & Career |website=alfredbrendel.com |access-date=6 Januarie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221180255/http://www.alfredbrendel.com/lifeandcareer.php |archive-date=21 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Brendel het sy eerste openbare opvoering op sewentien jaar in Graz gegee.<ref name="Grove" /> Hy het dit "Die Fuga in Klavierliteratuur" genoem, en bykomend tot fugas deur [[Johann Sebastian Bach|Bach]], [[Johannes Brahms|Brahms]] en [[Franz Liszt|Liszt]], het dit Brendel se eie sonate ingesluit.<ref name=merson>Francis Merson, "Alfred Brendel: Notes on a Musical Life", ''Limelight tydskrif'', April 2016, bl. 40</ref> In 1949 het hy vierde plek behaal tydens die [[Ferruccio Busoni]] Internasionale Klavierkompetisie in [[Bolzano]], Italië. Hy het daarna deur Europa en [[Latyns-Amerika]] getoer, en mettertyd sy loopbaan opgebou en deelgeneem aan meesterklasse deur Paul Baumgartner, Eduard Steuermann en [[Edwin Fischer]].<ref name="brendel" /> Brendel het in 1952 op 21 sy eerste solo-opname gemaak: [[Franz Liszt|Liszt]] se ''Weihnachtsbaum''. Dit was die wêreldpremiére van die werk.<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/liszt-weihnachtsbaum-larbre-de-no%C3%ABl-the-christmas-tree-mw0001553984 |title=Liszt: Weihnachtsbaum; L'arbre de Noël; The Christmas Tree |author=Uncle Dave Lewis |website=AllMusic |access-date=8 November 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112143950/https://www.allmusic.com/album/liszt-weihnachtsbaum-larbre-de-no%C3%ABl-the-christmas-tree-mw0001553984 |archive-date=12 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sy eerste concerto-opname, [[Sergei Prokofiëf|Prokofiëf]] se Klavierconcerto No. 5, is reeds 'n paar jaar vantevore gemaak. Hy het voortgegaan om 'n aantal ander opnames te maak, insluitende drie volledige stelle van [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]] se [[sonate|klaviersonates]] (een vir Vox Records en twee vir Philips Records). Hy was die eerste pianis om die volledige soloklavierwerke van Beethoven op te neem.<ref name=Guardianretirement /> Hy het ook werke deur Liszt, Brahms (insluitende Brahms se concertos), [[Robert Schumann|Schumann]] en veral [[Franz Schubert|Schubert]] opgeneem.<ref name=recordings>{{cite web |url=http://alfredbrendel.com/recordings.php |title=Alfred Brendel : Recordings |publisher=alfredbrendel.com |access-date=12 Februarie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222085828/http://alfredbrendel.com/recordings.php |archive-date=22 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Een van Brendel se belangrikste opname-siklusse is [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] se volledige klavierconcertos saam met Sir [[Neville Marriner]] en die Academy of St Martin in the Fields. Dit is ingesluit as deel van Philips se 180-CD Complete Mozart Edition.<ref>{{cite web|url=https://books.google.co.uk/books?id=LM9qHc9c4C4C&pg=PA63|title=Mozart's Piano Music|first=William|last=Kinderman|date=30 November 2006|publisher=Oxford University Press|accessdate=12 Februarie 2017|via=Google Books}}</ref> Brendel het nie baie [[Frédéric Chopin|Chopin]] gespeel of opgeneem nie. Dit is egter nie as gevolg van 'n gebrek aan bewondering vir dié komponis nie. Brendel beskou Chopin se Preludes as "die mees manjifieke prestasie in klaviermusiek na Beethoven en Schubert".<ref name="merson" /> Brendel het baie opnames vir Vox gemaak. Hy het die eerste van drie stelle van Beethoven se volledige klaviersonates vir die [[plaatetiket]] opgeneem. Hy het sy deurbraak gemaak met 'n opvoering van Beethoven by die ''Queen Elizabeth Hall'' in Londen. Die dag daarna het nie minder nie as drie groot plaatetikette sy agent gekontak. Hierna het hy na [[Hampstead]], Londen verhuis, waar hy steeds woon.<ref name="Grove" /> Brendel maak sedert die 1970's vir Philips opnames.<ref>{{cite news | url=http://arts.guardian.co.uk/reviews/observer/story/0,,1681512,00.html | title=Alfred Brendel, A Personal 75th Birthday Selection | work=The Observer | author=Anthony Holden | date=8 Januarie 2006 | accessdate=21 November 2007 | location=Londen}}</ref> Hy het verskeie toere in Europa, die VSA, Suid-Amerika, Japan en Australië meegemaak.<ref>{{cite web|url=https://books.google.co.uk/books?id=ez1JfIVM4ykC&pg=PA79|title=International Who's who in Music and Musicians' Directory: (in the Classical and Light Classical Fields).|first=David M.|last=Cummings|date=1 Januarie 2000|publisher=Psychology Press|accessdate=12 Februarie 2017|via=Google Books}}</ref> Hy het 'n besonders hegte vennootskap met die [[Wene|Weense]]- en [[Berliner Philharmoniker|Berlynse Filharmoniese orkes]], maar het verskeie keer saam met al die grootste orkeste in die VSA en elders gespeel.<ref name="Wroe" /> Brendel het reeds verskeie siklusse van Beethoven se Sonates en Concertos gespeel, en was een van die min pianiste wat in latere jare steeds konsertsale tot oorlopens toe vol kon vul sodat daar nie plek vir 'n muis is nie.<ref name="Wroe">{{cite news | url=http://arts.guardian.co.uk/features/story/0,,804868,00.html | title=Keeper of the flame | work=The Guardian | author=Nicholas Wroe | date=5 October 2002 | accessdate=21 November 2007 | location=London}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/1981/05/03/arts/alfred-brendel-has-taken-the-wrong-roads-to-success.html |title=ALFRED BRENDEL HAS TAKEN THE WRONG ROADS TO SUCCESS |date=3 Mei 1981 |work=The New York Times |access-date=12 Februarie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191220004342/https://www.nytimes.com/1981/05/03/arts/alfred-brendel-has-taken-the-wrong-roads-to-success.html |archive-date=20 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy is slegs die derde pianis (na Emil von Sauer en [[Wilhelm Backhaus]]) aan wie erelidmaatskap van die Weense Filharmoniese Orkes toegestaan is. Die [[Hans von Bülow]]-medalje is ook deur die Berlynse Filharmoniese Orkes aan hom toegeken.<ref name="merson" /> Damian Thompson van The Daily Telegraph het Brendel se 1993-opname: ''Beethoven: The Late Piano Sonatas'' (Philips Duo 438374) beskryf as " 'n meer magistrale benadering...gesprinkel met stukkies van Brendel se vreemde, spitsvondige humor,"<ref>{{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/music/classicalmusic/7089789/Who-is-the-greatest-interpreter-of-Beethovens-piano-music.html |title=Who is the greatest interpreter of Beethoven's piano music? |first=By Damian |last=Thompson |work=The Daily Telegraph |access-date=12 Februarie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191224062110/https://www.telegraph.co.uk/culture/music/classicalmusic/7089789/Who-is-the-greatest-interpreter-of-Beethovens-piano-music.html |archive-date=24 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> terwyl Robert Cummings by classical.net gesê het: "Daar was al baie uitstekende pianiste wat die Beethoven klaviersonates opgeneem het met lof, insluitende Richard Goode .. [[Vladimir Ashkenazy]], en die, met goeie rede, veel geprese [[Artur Schnabel]]. Brendel neem vir seker sy plek in tussen die grootste Beethoven vertolkers van alle tye, en hierdie opname toon hom in sy inspirerendste vorm."<ref>{{cite web |url=http://www.classical.net/music/recs/reviews/p/phi46701a.php |title=Classical Net Review – Beethoven – Piano Sonatas #30-32 |publisher=classical.net |access-date=12 Februarie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930001608/http://www.classical.net/music/recs/reviews/p/phi46701a.php |archive-date=30 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In 2009 het Brendel in die bekroonde Duits-Oostenrykse dokumentêre rolprent ''Pianomania'' verskyn. Die dokumentêr handel oor 'n klaviertegnikus van Steinway & Sons, en is geregisseer deur Lilian Franck en Robert Cibis. Die rolprent het oor die algemeen gunstige resensies in die VSA ontvang,<ref>{{cite news |url=https://movies.nytimes.com/2011/11/04/movies/pianomania-by-lilian-franck-and-robert-cibis-review.html |title=A Master of the Piano Whose Performances Receive No Applause |access-date=24 Mei 2013 |work=The New York Times |first=Manohla |last=Dargis |date=3 November 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518120951/http://movies.nytimes.com/2011/11/04/movies/pianomania-by-lilian-franck-and-robert-cibis-review.html |archive-date=18 Mei 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> sowel as in Asië en regdeur Europa, en vorm deel van die [[Goethe Instituut]] se katalogus. Brendell is op 17 Junie 2025 in sy huis in Londen oorlede. Hy was 94 jaar oud.<ref>''gramophone''. 2025. [https://www.gramophone.co.uk/classical%20music%20news/article/remembering-alfred-brendel-who-has-died-at-the-age-of-94 Remembering Alfred Brendel, who has died at the age of 94.]. 17 Junie 2025. Geraadpleeg op 17 June 2025.</ref> == Werk == Brendel het veral [[Joseph Haydn|Haydn]], [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]], [[Franz Schubert|Schubert]] en [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] gespeel. Hy het relatief min werke uit die twintigste eeu gespeel, maar het wel [[Arnold Schoenberg|Schoenberg]] se Klavierconcerto gespeel. Aan die einde van sy konsertloopbaan kon hy nie meer veeleisende werke soos bv. Beethoven se "Hammerklavier"-sonate speel nie as gevolg van [[artritis]]. Kritiese reaksie betreffende Brendel se speelwerk is gemeng. Hy is deur die musiekkritikus Michael Steinberg as "die nuwe [[Artur Schnabel|Schnabel]]" geprys. In teenstelling hiermee het die NY Times se Harold C. Schonberg opgemerk dat sommige kritici en spesialiste die pianis daarvan beskuldig dat hy "pedanties" is.<ref>The Great Pianists from Mozart to the Present, Harold C. Schonberg, Simon & Schuster, Second Edition, 1987, {{ISBN|0-671-63837-8}}</ref> Brendel se speelwerk is soms as "serebraal" beskryf.<ref>{{cite news | url=http://arts.guardian.co.uk/reviews/story/0,,978109,00.html | title=Alfred Brendel (Snape Maltings Concert Hall, Suffolk) | work=The Guardian |first=Tom |last=Service | date=16 Junie 2003 | accessdate=21 November 2007 | location=Londen}}</ref> Brendel self het gesê dat hy glo dat dit die pianis se werk is om die komponis se wense te respekteer, sonder om windmakerig te wees of sy eie weergawe van die musiek te gee: "Ek is aan die komponis verantwoordbaar, en spesifiek aan die stuk musiek".<ref name="Wroe" /> Brendel haal bykomend tot sy mentor en onderwyser [[Edwin Fischer]], die pianiste [[Alfred Cortot]], [[Wilhelm Kempff]], en die dirigente [[Bruno Walter]] en [[Wilhelm Furtwängler]] aan as besondere invloede op sy musikale ontwikkeling. Brendel het saam met jonger pianiste soos Paul Lewis, Till Fellner en, mees onlangs, Kit Armstrong gewerk.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/music/2008/dec/15/alfred-brendel-pianist-classical-music |title='I've had a lot of fun' Alfred Brendel talks to Stephen Plaistow about inspirations, aching limbs and mastering Mozart |work=The Guardian |author=Stephen Plaistow |date=15 Desember 2008 |access-date=14 Junie 2010 |location=Londen |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191223142855/https://www.theguardian.com/music/2008/dec/15/alfred-brendel-pianist-classical-music |archive-date=23 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het ook saam met sy seun Adriaan konserte gegee en opnames saam met hom gemaak.<ref>{{cite news|url=http://arts.guardian.co.uk/critic/review/0,,988659,00.html|title=Adrian and Alfred Brendel (Wigmore Hall, Londen)|work=The Guardian|first=Andrew |last=Clements|date=1 Julie 2003|accessdate=24 November 2007}}</ref> Hy het ook in baie opvoerings van Lieder saam met Hermann Prey, [[Dietrich Fischer-Dieskau]] en Matthias Goerne verskyn. In November 2007 het Brendel aangekondig dat hy sou aftree ná sy konsert van 18 Desember 2008 in [[Wene]], waarin hy as solis opgetree het in Mozart se Klavierkonsert no. 9 in E-mol; die orkes was die [[Weense Filharmoniese Orkes]] onder leiding van Sir Charles Mackerras.<ref name=Guardianretirement>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/uk_news/story/0,,2214378,00.html | title=Alfred Brendel, klaviermaestro, roep halt op konsertloopbaan | work=The Guardian | first=Charlotte |last= Higgins | date=21 November 2007 | accessdate=21 November 2007 | location=Londen}}</ref> Sy finale konsert het op 20 Februarie 2008 by [[Carnegie Hall]] in New York plaasgevind, met werke deur Haydn, Mozart, Beethoven en Schubert. Sedert sy eerste optrede in Carnegie Hall op 21 Januarie 1973 het hy 81 keer daar verskyn, en in 1983 slegs die tweede pianis geword om die volledige siklus van Beethoven se klaviersonates daar op te voer, 'n prestasie wat hy in 1993 herhaal het ([[Artur Schnabel]] was die eerste om so te doen in 1936; ná Brendel het [[Maurizio Pollini]] die siklus in 1995/1996 uitgevoer, en [[Daniel Barenboim]] het in 2003 weer so gemaak). == Publikasies == Behalwe vir musiek, het letterkunde 'n groot deel van Brendel se "tweede lewe", en sy beroep uitgeaak. Sy skrywes het al in Engels, Duits, Frans, Italiaans, Spaans, Nederlands, Japannees, Koreaans, en ander tale verskyn. Hy is al vir verskeie jare 'n kranige bydraer tot die ''New York Review of Books''. Sy boeke sluit in: * ''Musical Thoughts and Afterthoughts'' (essays) (1976) * ''Music Sounded Out'' (1990) – essays, insluitende "Must Classical Music be Entirely Serious?" * ''One Finger Too Many'' (poësie) (1998) * ''Alfred Brendel on Music'' (versamelde essays) (2001) * ''Me, of All People: Alfred Brendel in Conversation with Martin Meyer'' (2002) (VK uitgawe: ''The Veil of Order'') * ''Cursing Bagels'' (poësie) (2004) * ''Playing the Human Game'' (versamelde digkuns) (2010) Phaidon Press * {{Cite book|title=A Pianist's A–Z: A Piano Lover's Reader|year=2013|publisher=Faber & Faber|isbn=978-0-571-30184-3}} == Bronnelys == * ''Musik, Sinn und Unsinn. [[Feesbundel|Festschrift anläßlich der Hommage an Alfred Brendel]]'' (Berlyn: Konzerthaus Berlyn, 2017)<ref>Die [[feesbundel]] ter ere van Brendel bevat bydraes deur ''o.a.'', Imogen Cooper, Andreas Dorschel, Till Fellner, Peter Gülke, Florence Noiville en [[Simon Rattle]].</ref> == Sien ook == * [[Diskografie van Alfred Brendel]] == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} * {{official website|1=http://www.alfredbrendel.com/}} * [http://www.bruceduffie.com/brendel2.html Alfred Brendel onderhoud], 20 April 1991 * [http://www.bbc.co.uk/programmes/b03h7grg Alfred Brendel] op ''Desert Island Discs''. (BBC Radio 4, 2013) {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Brendel, Alfred}} [[Kategorie:Geboortes in 1931]] [[Kategorie:Oostenrykse pianiste]] [[Kategorie:Sterftes in 2025]] bokt9hon9a42533p5ohqhjtpuaaqr78 0 270535 2893173 2126358 2026-04-12T13:36:35Z Jcb 223 2893173 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} '''András Ligeti''' (* [[1953]] in [[Pécs]], [[Hongarye]]) is 'n [[Hongarye|Hongaarse]] klassieke [[violis]] en [[dirigent]]. == Biografie == Ligeti het viool en dirigering by die Franz Liszt Akademie van Musiek in [[Boedapest]] gestudeer. Hy het tydens die Leo Weiner Vioolkompetisie en ook in 1980 tydens die ''Bloomington Vioolkompetisie''Eersteprys gewen. Hy het in 1979 as dirigent gegradueer. Die [[Georg Solti|Sir Georg Solti Beurs]] is aan hom toegeken en hy het saam met Osterreicher in [[Wene]] en later saam met Igor Markevich gestudeer. In 1985 het hy Assosiaat-Dirigent tot die Boedapest Simfonieorkes geword en in 1989 vir Gyorgy Lehel as hoofdirigent opgevolg, welke posisie hy tot 1993 gehou het toe hy Hoof gas-dirigent geword het. Hy het saam met die Boedapest Simfonieorkes toere onderneem na Groot-Brittanje, Japan en Korea. Die orkes se eerste besoek aan Australië het in 1994 plaasgevind. In 1987 het hy die Musikale Direkteur van die Hongaarse Simfonieorkes geword. Hy het wêreldwyd 'n aantal groot orkeste gedirigeer, insluitende die Dresden Filharmoniese Orkes, Berlyn Radio Simfonieorkes (Oos-Berlyn), BBC Simfonieorkes, Oslo Filharmoniese Orkes, BBC Filharmoniese Orkes (insluitende 'n toer na Frankryk), Israel Filharmoniese Orkes, Bergen Simfonieorkes, BBC Skotse Simfonieorkes, Seoul Filharmoniese Orkes, Sapporo Filharmoniese Orkes, Nagoya Filharmoniese Orkes, ''Nouvelle Orchestre de Paris'', ''Academia Santa Cecilia'' en die ''Orchestre de la Suisse Romande''. Hy het 'n noue verhouding met [[Claudio Abbado]] gehandhaaf, wat begin het toe hy saam met Abbado en die Mahler Jeugorkes gewerk het; hy het op Abbado se versoek konserte en operas by die ''Wien Modern'' in die negentigerjare gedirigeer. Hy het reeds vele [[laserskyf|CD]]s opgeneem, veral musiek van Hongaarse oorsprong, vir maatskappye soos BMG Conifer, [[Naxos Plate-etiket|Naxos]], [[Hungaroton]] en Radioton, sowel as verskeie opnames vir radio en televisie wêreldwyd. Met die Boedapest Sinfonietta, wat uit lede van die simfonieorkes bestaan, het hy 'n aansienlike repertoire vanuit die 20ste eeu uitgevoer en opgeneem. András Ligeti was tussen 1977 en 1985 by die Boedapest Staatsopera werksaam, eers as konsertmeester en toe as hoofdirigent, waar hy baie werke uit die sentrale repertoire uitgevoer het. Hy het ook by [[Saarbrücken]] gedirigeer. In 1998 het hy sy opera debuut in die Verenigde Koninkryk gemaak met 'n nuwe produksie van ''[[Carmen]]'' vir ''Opera North'', met Phyllida Lloyd. In 1999 het hy ook bekroonde uitvoerings van die ''Damnation of Faust'' tydens die ''Perth-fees'' saam met die Wes-Australiese Simfonieorkes (WASO) gegee. In 2001 was hy as Prinsipiële Gas-dirigent van die WASO aangestel en het hy na [[Belfast]] teruggekeer vir konserte met die ''Ulster Simfonieorkes''. Hy het na die ''English Northern Philharmonia'' in 2003 teruggekeer en weer in Belfast gedirigeer. In 2004 het hy uitvoerings van ''Bloubaard se Kasteel'' en ''The Miraculous Mandarin'' in Londen gegee, en in dieselfde jaar weer teruggekeer na die ''Orchestra of Opera North''. Hy het vanaf 2005 tot 2007 as musikale direkteur van die Taipei Simfonieorkes gedien. == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = András Ligeti }} == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * [https://web.archive.org/web/20070320234211/http://www.musicpartnership.co.uk/Pages/Con_Ligeti.html András Ligeti by Musiekgenootskap] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Ligeti, András}} [[Kategorie:Geboortes in 1953]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Hongaarse dirigente]] mwjyqzq465moa6clqowjmyy0pnlceje 0 271469 2893176 2126304 2026-04-12T13:40:47Z Jcb 223 2893176 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} '''Andrei Vladimirovich Nikolski''' (Russies: Андрей Владимирович Никольский; gebore in 1959 in [[Moskou]], [[Rusland]]; sterf op 3 Februarie 1995 naby [[Waterloo, België|Waterloo]], [[België]]) was 'n [[Rusland|Russiese]] [[pianis]]. Nadat hy sy eerste klaverlesse ontvang het op die ouderdom van vyf jaar, het Nikolski in 1976 ingeskryf by die Moskouse Konservatoria waar sy onderwysers Stanislav Neuhaus en Lev Naumov ingesluit het. Hy het ook saam met Hans Leygraf by die [[Mozarteum]] in Salzburg gestudeer. Nikolsky het in 1979 tweedeprys tydens die Long-Thibaud-Crespin Kompetisie gewen, sowel as eersteprys tydens die ''Concours International Reine Elisabeth'' in 1987. Hy sterf tragies in 1995 tydens 'n motorongeluk. Sommige van sy opnames sluit die [[Chopin]] preludes en Sonate No. 2 vir die Arte Nova plate-etiket in, sowel as [[Rachmaninoff]] se Sonate No. 2 == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Andrei Nikolsky }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Nikolski, Andrei}} [[Kategorie:Sterftes in 1995]] [[Kategorie:Geboortes in 1959]] [[Kategorie:Russiese pianiste]] eddh1skfmjv9yrcrcu197c0ks3h94wl 0 273024 2893293 2834180 2026-04-12T15:17:43Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893293 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Ace Magashule | beeld = Ace Magashule, Free State Premier.jpg | beeldonderskrif = | orde = Premier van die [[Vrystaat]] | termynaanvang = 6 Mei 2009 | termyneinde = 27 Maart 2018 | vise = | voorganger = [[Beatrice Marshoff]] | opvolger = [[Sisi Ntombela]] | orde2 = Sekretaris-generaal van die [[African National Congress]] | termynaanvang2 = 18 Desember 2017 | termyneinde2 = 3 Mei 2021 (tydelik geskors) | vise2 = | voorganger2 = [[Gwede Mantashe]] | opvolger2 = | geboortenaam = Elias Sekgobelo Magashule | geboortedatum = | geboortejaar = 1959 | geboortemaand = 11 | geboortedag = 3 | geboorteplek = | sterftedatum = | sterfteplek = | party = [[African National Congress]] | eggenoot = | kinders = | alma_mater = | religie = | handtekening = | militer = <!-- Indien die persoon militêre diens gedoen het moet in hierdie veld “Militêre Diens” ingevoer word --> | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = }} '''Ace Magashule''' is 'n Suid-Afrikaanse politikus en voormalige sekretaris-generaal van die [[African National Congress]] (ANC).<ref name="maroela" /> Hy is op 5 Mei 2021 (effektief 3 Mei) tydelik deur die ANC uit die party geskors. Magashule is op borgtog uit en word vir [[korrupsie]], bedrog en [[geldwassery]] aangekla wat verband hou met ‘n Vrystaatse asbesdaktender.<ref name="News24"/> Hy het die [[African Congress for Transformation]] (ACT) in Augustus 2023 gestig saam met die afgedankte voormalige [[Valke (SAPD)|Valke]]-baas Berning Ntlemeza.<ref>{{Cite web |last=O’Regan |first=Victoria |date=2023-08-30 |title=Ace Magashule launches African Congress for Transformation |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2023-08-30-ace-magashule-launches-african-congress-for-transformation/ |access-date=2023-08-30 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref><ref name="bb_launch">{{Cite web |date=2023-08-30 |title=Ex-South Africa Ruling Party Official Ace Magashule to Contest 2024 Vote |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-08-30/ex-south-africa-ruling-party-boss-to-contest-2024-vote |access-date=2023-08-30 |website=Bloomberg.com |language=en}}</ref> Hy was ‘n uitgesproke bondgenoot van oudpresident [[Jacob Zuma]],<ref>{{Cite web|date=2012-12-17|title=Magashule: We will forever support Zuma|url=https://www.enca.com/news/magashule-we-will-forever-support-zuma|url-status=live|access-date=2021-12-17|website=eNCA|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217153834/https://www.enca.com/news/magashule-we-will-forever-support-zuma |archive-date=17 Desember 2021 }}</ref><ref>{{Cite web|last=Madia|first=Tshidi|author1-link=Tshidi Madia|date=2021-07-08|title=Magashule hails jailed Zuma as a hero during this 'stormy' period|url=https://ewn.co.za/2021/07/08/magashule-hails-jailed-zuma-as-a-hero-during-this-stormy-period|url-status=live|access-date=2021-12-17|website=EWN|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210708050917/https://ewn.co.za/2021/07/08/magashule-hails-jailed-zuma-as-a-hero-during-this-stormy-period |archive-date=8 July 2021 }}</ref> Magashule word van verskeie korrupte aktiwiteite beskuldig.<ref name="Myburgh2019">{{cite book|last=Myburgh|first=Pieter-Louis|url=https://books.google.com/books?id=9cCPDwAAQBAJ|title=Gangster State: Unravelling Ace Magashule's Web of Capture|date=2019|publisher=Penguin Random House South Africa|isbn=978-1-77609-375-5}}</ref> Hy is in November 2020 gearresteer en verhoorafwagtend op aanklagte wat verband hou met korrupsie ingevolge 'n staatskontrak wat toegeken is terwyl hy Vrystaat se Premier was. Magashule het geappelleer teen sy skorsing uit die ANC. Hy reageer ook teen die ANC deur op sy beurt die partypresident, [[Cyril Ramaphosa]], op 6 Mei 2021 te skors.<ref>https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/bisarre-wending-ace-hef-sy-skorsing-op-en-skors-cyril/</ref> Volgens amptenare in die ANC was hy egter nie by magte om dit te doen nie, aangesien hy ten tyde van sy aksie self geskors was<ref>{{Cite web |url=https://www.enca.com/news/magashule-suspends-ramaphosa |title=argiefkopie |access-date= 6 Mei 2021 |archive-date= 6 Mei 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506063401/https://www.enca.com/news/magashule-suspends-ramaphosa |url-status=dead }}</ref>. Hy is in Junie 2023 finaal uit die ANC geskors nadat die party se Nasionale Dissiplinêre Komitee bevind het dat hy die party in oneer gebring het. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="maroela">{{cite web|url=https://maroelamedia.co.za/nuus/wereld/mugabe-glo-in-hospitaal-in-singapoer-dood/ |title=Mugabe ‘in hospitaal in Singapoer’ dood |work=[[Maroela Media]] |date=6 September 2019 |access-date=6 September 2019 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906064257/https://maroelamedia.co.za/nuus/wereld/mugabe-glo-in-hospitaal-in-singapoer-dood/ |archive-date=6 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="News24">{{cite web| url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/breaking-anc-suspends-secretary-general-ace-magashule-20210505/ |title=ANC suspends secretary-general Ace Magashule|publisher=News24|date= 5 Mei 2021|access-date= 5 Mei 2021 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Magashule, Ace}} [[Kategorie:Politici van die African National Congress]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1959]] 9tos29cka3u7uaupur8liuk8jaf4y3k 0 273026 2893137 2812196 2026-04-12T12:20:15Z Jcb 223 2893137 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} Die '''Alexander Stykkwartet''' is 'n [[strykkwartet]] wat in [[San Francisco]] gebaseer is. Die strykkwartet is in 1981 in [[New York]] gestig, en is sedert 1989 die inwonende ensemble van ''San Francisco Uitvoerings'', en direkteure van die Morrison Kamermusieksentrum in die Kollege van Liberale en Kreatiewe Kunste by die San Francisco Staatsuniversiteit.<ref name="SFSU (2016)">{{cite web |title=Alexander String Quartet - Morrison Chamber Music Center |url=http://morrison.sfsu.edu/alexander-string-quartet |publisher=sfsu.edu |access-date=11 November 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825052431/http://morrison.sfsu.edu/alexander-string-quartet |archive-date=25 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die Alexander Strykkwartet was die eerste kwartet om die [http://concertartists.org/ Concert Artists Guild] kompetisie in 1982 te wen.<ref name="CAG (2016)">{{cite web |title=Competition Winners Archive |url=http://www.concertartists.org/competition-winners |publisher=concertaritsts.org |access-date=11 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024180529/http://www.concertartists.org/competition-winners |archive-date=24 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In 1985 was die Alexander Strykkwartet die eerste Amerikaanse strykkwartet om die Portsmouth Internasionale Strykkwartetkompetisie te wen (nou die Wigmore Hall Londen Internasionale Strykkwartetkompetisie). Hulle het beide die gehoorprys en die paneel se hoogste prys verower.<ref name="NYT (1985)">{{cite web |title=Music Notes |url=https://www.nytimes.com/1985/07/07/arts/music-notes-celebrating-american-music.html |publisher=nytimes.com |access-date=11 November 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906073156/https://www.nytimes.com/1985/07/07/arts/music-notes-celebrating-american-music.html |archive-date=6 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==Lede== *Zakarias Grafilo, eerste [[viool]] *Frederick Lifsitz, tweede viool *Paul Yarbrough, Altviool *Sandy Wilson, tjello ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Eksterne skakels== *Alexander String Quartet [http://asq4.com/ Amptelike webblad]. *[http://besenarts.com/alexander Kunstenaarsblad op BesenArts]. *[http://morrison.sfsu.edu/alexander-string-quartet Kunstenaarsblad by die San Francisco Staatsuniversiteit]. *[http://sfperformances.org/education/residentartists.html Kunstenaarsblad by San Francisco Uitvoerings]. *[http://www.baruch.cuny.edu/wsas/artsculture/AlexanderStringQuartet.htm Kunstenaarsblad by Baruch Kollege]. == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Alexander String Quartet }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Alexander Strykkwartet}} [[Kategorie:Musiekgroepe]] cigk7o7g4sv0npzgx9jqr2cf58v81qq 0 273076 2893452 2855590 2026-04-13T05:35:14Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893452 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon |naam = Alicia de Larrocha |beeld = Alícia de Larrocha i de la Calle (1983).jpg |geboortedatum = 23 Mei 1923 |sterfdatum = 25 September 2009 (ouderdom 86) |geboorteplek = [[Barcelona]], Spanje |sterfplek = Barcelona, Spanje}} '''Alicia de Larrocha y de la Calle''' ([[23 Mei]] [[1923]]{{spaced ndash}}[[25 September]] [[2009]]) was 'n [[Spanje|Spaanse]] [[pianis]] en [[komponis]]. Sy word gereken as een van die voorste legendes van die klavier van die 20ste eeu.<ref>[[Jean-Pierre Thiollet]], ''88 notes pour piano solo'', "Solo nec plus ultra", Neva Editions, 2015, p.50. {{ISBN|978 2 3505 5192 0}}.</ref><ref name="Renowned Spanish pianist de Larrocha dead at 86">{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSTRE58P21420090926 |title=Renowned Spanish pianist de Larrocha dead at 86 |date=26 September 2009 |access-date=26 September 2009 |publisher=[[Reuters]] |first=Jason |last=Webb |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090930040408/http://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSTRE58P21420090926 |archive-date=30 September 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Sy het veelvuldige [[Grammy]] toekennings verower asook 'n ''Prins van Asturias Toekenning vir die Kunste''. Sy word daarmee gekrediteer dat sy groter gewildheid gebring het aan die werke van Isaac Albéniz en Enrique Granados.<ref name="Renowned Spanish pianist de Larrocha dead at 86" /> In 1995 het sy die eerste Spaanse kunstenaar geword om die UNESCO-prys te wen.<ref name="Alicia de Larrocha obituary">{{cite news |author=Adrian Jack |url=https://www.theguardian.com/music/2009/sep/26/alicia-de-larrocha-obituary |title=Alicia de Larrocha obituary |date=26 September 2009 |access-date=26 September 2009 |publisher=[[The Guardian]] |location=London |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190501105849/https://www.theguardian.com/music/2009/sep/26/alicia-de-larrocha-obituary |archive-date=1 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==Lewe en loopbaan== Alicia de Larrocha is in [[Barcelona]], [[Katalonië]], [[Spanje]] gebore.<ref name="Pianist Alicia de Larrocha dies" /> Sy het op die ouderdom van drie jaar leer klavier speel by Frank Marshall. Beide haar ouers was pianiste en sy was ook die susterskind van pianiste.<ref name="Alicia de Larrocha, Renowned Pianist, Dies at 86" /><ref name="Pianist Alicia de Larrocha dies" /> Sy het haar loopbaan op die verstommende ouderdom van drie jaar begin, en haar eerste openbare optrede op die ouderdom van vyf gegee tydens die ''1929 Barcelona Internasionale Uitstalling'' in [[Barcelona]].<ref name="Alicia de Larrocha, Renowned Pianist, Dies at 86" /> Sy het haar eerste konsert op die ouderdom van ses jaar gegee tydens die ''Iberies-Amerikaanse Uitstalling'' in [[Sevilla]] in 1929, en haar orkestrale buiging op die skrander ouderdom van slegs elf jaar. Teen 1943 was haar uitvoerings in Spanje uitverkoop.<ref name="Alicia de Larrocha, Renowned Pianist, Dies at 86" /> Sy het in 1947 begin om internasionaal te toer, en in 1954 het sy deur [[Noord-Amerika]] getoer saam met die [[Los Angeles Filharmoniese Orkes]]. In 1969 het de Larrocha in [[Boston]] vir die ''Peabody Messelaars konsertreeks'' gespeel.<ref>''The Tech'', 19-Nov-1968, Steven Shladover, "Alicia de Larrocha triumphs", Cambridge</ref> In 1966 het sy 'n eerste veeleisende toer na [[Suider-Afrika]] onderneem wat so gewild was dat drie verdere toere gereël en voltooi is. <ref>[http://classicalmusicianstoza.blogspot.ca/2014/06/alicia-de-larrocha-spanish-pianist.html] Details of her 4 tours to Southern Africa</ref> De Larrocha; skryf Jed Distler; "het op die ouderdom van sewe jaar begin komponeer en het met afwisselende mate tot haar dertigste jaar daarmee voortgegaan, met 'n produktiewe toename in haar laat tienerjare," en terwyl sy nooit haar werke in die openbaar uitgevoer het nie, het sy aan haar familie die keuse gebied om haar werk na haar afsterwe beskikbaar te maak, welke hulle dienooreenkomstig ook gedoen het.<ref>Jed Distler, "Alicia de Larrocha, Composer," ''Classics Today'', 2016, URL=http://www.classicstoday.com/review/alicia-de-larrocha-composer/</ref> De Larrocha het verskeie opnames van die solo klavierrepertoire gemaak, en vernaam die werke van komponiste van haar vaderland. Sy is die beste bekend vir haar opnames van die musiek van Manuel de Falla, Enrique Granados, Federico Mompou, en Isaac Albéniz, sowel as haar 1967 opnames van Antonio Soler se klawerbord sonates. Sy het vir die Hispavox, CBS/Columbia/Epic, BMG/RCA en London/Decca plate-etikette opnames gemaak. Sy het haar eerste Grammy in 1975 gewen, en haar laaste in 1992 op die ouderdom van byna sewentig jaar. Sy het in 1994 die Prins van Asturias Toekenning vir die Kunste gewen.<ref name="Alicia de Larrocha, Renowned Pianist, Dies at 86"/> De Larrocha het soos volg opgemerk tydens 'n 1978 onderhoud met ''Contemporary Keyboard'', “Ek glo nie daar is 'n 'beste' van enigiets in hierdie lewe nie. Ek sal egter sê dat ''Granados'' een van die groot Spaanse komponiste was, en dat hy in my opinie die enigste komponis was wat die werklike romantiese 'geur' versinnebeeld het. Sy styl was aristokraties, elegant en poëties — heeltemal verskillend van Falla en Albéniz. Vir my stel elk van hulle 'n verskillende wêreld voor. Falla was die een wat werklik die gees van [[Sigeuner|Gypsy]]musiek vasgevang het. En Albéniz dink ek was meer internasionaal as die ander. Alhoewel sy musiek Spaans is in geur, is sy styl geheel en al Impressionisties.”<ref name="Alicia de Larrocha, Pianist, Dies at 86">{{cite news |author=Allan Kozinn |url=https://www.nytimes.com/2009/09/26/arts/music/26larrocha.html?_r=3&hp |title=Alicia de Larrocha, Pianist, Dies at 86 |date=26 September 2009 |access-date=17 November 2016 |publisher=The New York Times |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930091822/http://www.nytimes.com/2009/09/26/arts/music/26larrocha.html?_r=3 |archive-date=30 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sy was minder as vyf voet lank en het vir 'n pianis besonder klein hande gehad,<ref name="Renowned Spanish pianist de Larrocha dead at 86" /><ref name="Alicia de Larrocha, Renowned Pianist, Dies at 86">{{cite news |url=http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1926385,00.html |title=Alicia de Larrocha, Renowned Pianist, Dies at 86 |date=26 September 2009 |access-date=26 September 2009 |publisher=[[Time (magazine)|Time]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20091001144208/http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1926385,00.html |archive-date= 1 Oktober 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> tydens haar jonger jare was sy nietemin in staat daartoe om al die groot concertos uit te voer (al vyf van [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]] se concertos, [[Franz Liszt|Liszt]] se No. 1, [[Johannes Brahms|Brahms]] se No. 2, [[Sergei Rachmaninoff|Rachmaninoff]] se Nos. 2 and 3, beide van [[Maurice Ravel|Ravel]] se concertos, [[Sergei Prokofiëf|Prokofiëf]] se No. 3, die van Arthur Bliss en Aram Khachaturian, en vele meer), sowel as die wye uitspansel wat deur die werke van Granados, Albéniz en de Falla vereis word. Sy het 'n "verlengde pinkie" en 'n "wydheid tussen haar duim en wysvinger" gehad, wat gehelp het om haar tegnies meer begaaf te maak.<ref name="Alicia de Larrocha obituary" /> Soos wat sy ouer geword het, het sy begin om verskillende style musiek te speel; meer van die musiek van [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] en Beethoven is in haar uitvoerings ingesluit en sy het 'n gewilde gas tydens die "Mostly Mozart-fees" van die Lincoln Sentrum vir die [[Uitvoerende kunste|Uitvoerende Kunste]] in New York geword. Sy is in 2001 as erelid benoem van die Stigting vir Iberiese Musiek by die Stadsuniversiteit van New York. De Larrocha het in Oktober 2003 op die ouderdom van tagtig jaar van openbare uitvoerings afgetree, na 'n loopbaan van 76 jaar.<ref name="Alicia de Larrocha, Renowned Pianist, Dies at 86" /><ref name="Pianist Alicia de Larrocha dies">{{cite news |url=http://www.cbc.ca/arts/music/story/2009/09/26/delarrocha-obit.html |title=Pianist Alicia de Larrocha dies |date=26 September 2009 |access-date=26 September 2009 |publisher=CBC News |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090929090715/http://www.cbc.ca/arts/music/story/2009/09/26/delarrocha-obit.html |archive-date=29 September 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Alicia de Larrochais op 25 September 2009 in Quiron Hospitaal in [[Barcelona]] op die ouderdom van 86 jaar oorlede. Haar gesondheid was aan die afneem nadat sy vyf jaar vantevore haar heup gebreek het.<ref name="Alicia de Larrocha, Pianist, Dies at 86" /> Haar eggenoot, die pianis Juan Torra, met wie sy twee kinders gehad het, is reeds in 1982 oorlede.<ref name="Alicia de Larrocha, Renowned Pianist, Dies at 86" /><ref name="Alicia de Larrocha obituary" /> ==Verwysings== {{Reflist}} ==Eksterne skakels== * [https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/culture-obituaries/music-obituaries/6237139/Alicia-de-Larrocha.html Alicia de Larrocha], ''The Daily Telegraph'' sterfkennis * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/8276446.stm Renowned pianist de Larrocha dies] – BBC Nuus sterfkennis * [http://www.classical-music.com/news/alicia-de-larrocha-1923-2009 Alicia de Larrocha (1923–2009)] – ''BBC Music Magazine'' * [https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703298004574455162221069536?mod=googlenews_wsj Alicia de Larrocha, Shy Virtuoso] – ''[[The Wall Street Journal]]'' * [http://www.aliciadelarrocha.com/ Alicia de Larrocha: Amptelike webwerf] * [http://hansadlermusiciansdedications.blogspot.ca/2013/10/album-4-of-has-dedicated-musicians.html 'n Paar fotos, programme en inleidings oor haar vier hoogs suksesvolle Suider-Afrikaanse toere, 1965-75] * [http://www.bnc.cat/eng/Collections/Search-the-collections/Larrocha-y-de-la-Calle-Alicia-de Versameling van ongepubliseerde magnetiese bande van haar lewendige uitvoerings] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:De Larrocha, Alicia}} [[Kategorie:Spaanse komponiste]] [[Kategorie:Spaanse pianiste]] [[Kategorie:Geboortes in 1923]] [[Kategorie:Sterftes in 2009]] qeeplobuwlfj7isb8astd9f3y7udhfm 0 273196 2893325 2250821 2026-04-12T15:41:39Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893325 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas |naam = Alexios V Doukas |kleur = #FFCC33 |titel = ''Keiser van die Bisantynse Ryk'' |beeld = Alexius V.JPG |beeld_wydte = 180px |beeld_onderskrif = Alexios V, uit ’n manuskrip van omstreeks die 14de eeu. |opskrif1 = Bewind |1 = [[1204]] |opskrif2 = Dinastie |2 = Angelos |opskrif5 = Voorganger |5 = [[Isak II Angelos]] en [[Alexios IV Angelos]]<br /> Nikolaos Kanabos (gekies deur die Bisantynse senaat) |opskrif6 = Opvolger |6 = [[Baldwin I van Konstantinopel|Baldwin van Vlaandere]] {{small|([[Latynse Ryk]])}}<br />[[Konstantyn Laskaris]] {{small|(Nicea)}}<br />Michael I Komnenos Doukas {{small|([[Epirus]])}}<br />Alexios Megas Komnenos {{small|(Trebizond)}} |opskrif7 = Gebore |7 = Omstreeks 1140 |opskrif8 = Oorlede |8 = Desember 1204 |opskrif9 = Vrou |9 = Eudokia Angelina }} '''Alexios V Doukas''' ([[Grieks]]: Ἀλέξιος Ε[[ʹ]] Δούκας; omstreeks 1140 - Desember 1204) was van 5 Februarie tot 12 April 1204 [[keiser]] van die [[Bisantynse Ryk]], tydens die tweede en finale beleg van [[Konstantinopel]] deur die deelnemers aan die [[Kruistog|Vierde Kruistog]]. Sy van was Doukas, maar hy was ook bekend onder die bynaam '''Mourtzouphlos''' (Grieks: Μούρτζουφλος), wat verwys na óf dik, oorhangende wenkbroue óf ’n nors, swaarmoedige karakter.<ref>Choniates, p. 307, (sien ook: Head, p. 238) meen Alexios Doukas het die bynaam gekry oor sy wenkbroue wat aanmekaargegroei was en oor sy oë gehang het.</ref> ==Bewind== Alexios V het deur ’n staatsgreep aan die bewind gekom en sy voorgangers, [[Isak II Angelos]] en [[Alexios IV Angelos]], in die proses doodgemaak. Nadat hy keiser geword het, het Alexios besef die staatskas is leeg en het hy geld van die elite gekonfiskeer. Daardeur het hy die publiek se steun gewen, maar die elite vervreem. [[Beeld:Gustave dore crusades mourzoufle parleying with dandolo.jpg|thumb|links|220px|Alexios V voer samesprekings met die doge van Venesië.]] Hy het hard probeer om Konstantinopel teen die Kruisvaarders te verdedig. Hy het die stad se poorte vir hulle gesluit en die stad se mure laat versterk. Hy het ook aanvalle gelei op Kruisvaarders wat kos en ander voorraad gaan soek het. In een so ’n aanval op 2 Februarie is die Bisantynse leër verslaan en ’n belangrike ikoon van die [[Maagd Maria]], (die Panagia Nikopoios) is van hulle afgeneem. Dit was ’n groot slag vir Konstantinopel se inwoners. Bisantium het ook van sy beste soldate in die slag verloor. In dié tyd het Alexios V probeer om die Kruisvaarderskepe met brandende skepe te verwoes, maar sonder sukses.<ref>Hendrickx en Matzukis, pp. 120–122</ref><ref>Choniates, pp.311–312</ref> Op 8 Februarie het Alexios die [[doge van Venesië]], Enrico Dandolo, vir vredesamesprekings ontmoet. Die terme was egter te ongunstig vir Bisantium. Volgens Choniates is Alexios IV dieselfde dag vermoor, dalk deels omdat die Kruisvaarders geëis het dat hy teruggeplaas word op die troon.<ref>Choniates, p.312</ref><ref>Hendrickx en Matzukis, pp. 123–124</ref> Toe die nuus bekend raak, het betrekkinge tussen die Kruisvaarders en Alexios V verder verslag. In die volgende maand het hulle besluit om die stad finaal aan te val.<ref>Hendrickx en Matzukis, pp. 124–125</ref> Die Kruisvaarders het deur die stad se mure gebreek. Alexios V het die inwoners se steun probeer wen teen die Kruisvaarders, maar kon nie. Hy het in die nag van 12 April 1204 gevlug, en Konstantyn Laskaris is in die [[Hagia Sophia]] tot keiser verklaar. Hy kon egter ook nie die inwoners oorreed om te bly veg nie en het self vroeg die oggend van 13 April gevlug. Konstantinopel was nou onder beheer van die Kruisvaarders.<ref>Hendrickx en Matzukis, pp. 121–127</ref><ref>Choniates, p.p. 313-314</ref> Alexios V het eindelik Mosynopolis bereik wat deur die afgesette keiser [[Alexios III Angelos]] en sy volgelinge beset is. Eers is Alexios V goed ontvang en hy is met Alexios III se dogter, Eudokia Angelina, getroud. Later het Alexios III egter gereël dat sy skoonseun gevange geneem en verblind word, wat hom van die troon uitgesluit het. Hy is in November 1204 gevange geneem deur die aankomende Latyne.<ref>Falk, p. 163</ref><ref>Akropolites, p. 117</ref> Met sy terugkeer na Konstatinopel as ’n gevangene is hy verhoor weens verraad teen Alexios IV. Hy is skuldig bevind en tereggestel.<ref>Choniates, p. 334</ref> Ná sy dood het die nuwe Latynse regering die [[Latynse Ryk]] gestig, wat Konstantinopel die volgende 57 jaar beheer het. Alexios V was die laaste Bisantynse keiser wat in Konstantinopel regeer het tot met die terugverowering van die stad in 1261 deur [[Michael VIII Palaiologos]].<ref>Hendrickx en Matzukis, pp. 127–131</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} ==Bronne== {{refbegin|2}} *Akropolites, G. ''The History'', vert. Ruth Macrides (2007) Oxford University Press {{ISBN| 9780199210671}} *Choniates, N.: {{cite book|editor-last=Magoulias|editor-first=Harry J.|title=O City of Byzantium. Annals of Niketas Choniates|location=Detroit|publisher=Wayne State University Press|year=1984|isbn=0-8143-1764-2|ref=none}} *Falk, A. (2010) ''Franks and Saracens: Reality and Fantasy in the Crusades'', Karnac Books {{ISBN|9781855757332}} *Hendrickx, B. en Matzukis, C. (1979) "Alexios V Doukas Mourtzouphlos: His Life, Reign and Death (?-1204)", in ''Hellenika'' (''Έλληνικά'') 31, pp.&nbsp;111–117 *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Alexios V Doukas|Engelse Wikipedia]] {{refend}} {{Bisantynse keisers}} {{Normdata}} [[Kategorie:Bisantynse keisers]] [[Kategorie:Geboortes in 1140]] [[Kategorie:Sterftes in 1204]] py3ghwr4cdnlwytxow06pq03r9u9w9l 0 273251 2893361 2812212 2026-04-12T16:49:18Z Jcb 223 2893361 wikitext text/x-wiki Die '''Danubius Strykkwartet''' of '''Danubius Kwartet''' is in 1983 in [[Hongarye]] gestig. Die lede daarvan is die [[viool|violiste]] Judit Tóth (voorheen Mária Szabó) en Adél Miklós, die [[altviool|altviolis]] Cecilia Bodolai (voorheen Agnes Apró) en die [[tjello|tjellis]] Ilona Wibli, welke onder artistieke leiding van die violis Vilmos Tátrai staan. Die kwartet het in die vroeë jare van sy stigting 'n aantal toekennings gewen; en het onder meer die [[strykkwartet]] nr. 1 van [[Ede Reményi|Reményi]] vir Hungaroton, die volledige strykkwartette van [[Villa-Lobos]] vir Marco Polo, en vir [[Naxos Plate-etiket|Naxos]] die [[Mozart]] en [[Johannes Brahms|Brahms]] klarinetkwintette, die [[Boccherini]] Kitaarkwintette en Louis Spohr se Op. 33 strykkwintette, opgeneem. <ref>{{cite web|url=http://www.naxos.com/person/Danubius_Quartet/33886.htm|title=Danubius Quartet|year=2013|publisher=Naxos|accessdate=2013-01-08}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Mitch McConnell }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Danubius Strykkwartet}} [[Kategorie:Musiekgroepe]] 0z4jegik3fhdovckqhgeg0rpkbpsd57 0 273372 2893377 2473312 2026-04-12T17:05:58Z Jcb 223 2893377 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Emanuel Feuermann Scan10003.JPG|duimnael|Emanuel Feuermann]] '''Emanuel Feuermann''' ([[22 November]] [[1902]] – [[25 Mei]] [[1942]]) was 'n internasionaal-bekroonde Duits-Oostenrykse [[tjello|tjellis]] van Joodse afkoms wat in die eerste helfte van die 20ste eeu gespeel het. As gevolg van die [[Nasionaal-Sosialisme|Nationaal-Sosialistiese]] bewind in Duitsland het hy na die Verenigde State van Amerika geëmigreer. == Verdere leeswerk == *{{cite book|last= Morreau|first= Annette|authorlink= |editor= |others= |title= Emanuel Feuermann|origyear= |month= |url= https://archive.org/details/emanuelfeuermann00morr|format= |accessdate= |edition= |series= |volume= |year= 2002|publisher= Yale Universiteit Drukkers|location= |language= |isbn= 0-300-09684-4|oclc= |doi= |id= |pages= |chapter= |chapterurl= |quote= |url-access= registration}} *{{Cite journal | last = Smith | first = Brinton | year = 1998 | title = The physical and interpretive technique of Emanuel Feuermann | publisher = Thesis (D.M.A)--[[Juilliard Skool van Musiek]] | oclc = 39227313 | url = http://www.cello.org/theses/smith/chap2.htm | accessdate = 2008-07-29 | postscript = <!--None--> }} *{{cite book |last= Itzkoff|first=Seymour W. |authorlink= |editor= |others= |title= Emanuel Feuermann, Virtuoso. A Biography. Met notas op Interpretasie deur Emanuel Feuermann asook 'n Diskografie van Feuermann opnames deur Fred Calland en Seymour W. Itzkoff|origyear= |month= |url= |format= |accessdate= |edition= |series= |volume= |year= 1979|publisher=Universiteit van Alabama Drukkers |location= |language= |isbn=0-8173-6450-1 |oclc= |doi= |id= |pages= |chapter= |chapterurl= |quote= }} *''Arnold Schoenberg Korrespondensie. 'n Versameling van Vertaalde en Geannoteerde Briefwisselinge met Guido Adler, Pablo Casals, Emanuel Feuermann en Olin Downes,'' geredigeer deur Egbert M. Ennulat. Metuchen: Scarecrow Press, 1991. {{ISBN|0-8108-2452-3}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} *[http://www.cello.org/heaven/feuer/ Notas op Interpretasie deur Emanuel Feuermann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008224451/http://www.cello.org/heaven/feuer/ |date= 8 Oktober 2007 }} *{{YouTube|D1NMBh47mGw|Rolprent van Feuermann tydens 'n uitvoering van [[Antonín Dvořák]] se Rondo in G mineur, Op. 94 en [[David Popper]] se ''Spinning Song'' in D majeur, met begeleiding op die klavier deur Theodore Saidenberg.}} {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Emanuel Feuermann }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Feuermann, Emanuel}} [[Kategorie:Amerikaanse tjelliste]] [[Kategorie:Duitse Jode]] [[Kategorie:Duitse tjelliste]] [[Kategorie:Oostenrykse musici]] [[Kategorie:Geboortes in 1902]] [[Kategorie:Sterftes in 1942]] rtnw7bf8tuq0c8lsyzltfvsabo0cs2x 0 273442 2893369 2147652 2026-04-12T17:03:02Z Jcb 223 2893369 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Dmitri Jablonski | beeld = Dmitry.png | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = Dmitri Jablonski, bekroonde tjellis en dirigent | agtergrondkleur = Klassiek | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = [[1962]] | geboorteplek = [[Moskou]], [[Rusland]] | oorsprong = | sterfdatum = | sterfplek = | genre = [[Klassieke musiek|Klassiek]] | beroep = [[Tjellis]], [[dirigent]] | instrument = [[Tjello]] | jare_aktief = 1971-tans | etiket = [[Naxos Plate-etiket|Naxos]], [[Chandos Records]] | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Dmitri Albertowitsj Jablonski''' ([[Russies]]: Дмитрий Альбертович Яблонский) (gebore in [[1962]]) is 'n [[Rusland|Russiese]] [[Klassieke musiek|Klassieke]] [[tjellis]] en [[dirigent]] wat opleiding by die Juilliard Skool van Musiek en [[Yale-universiteit]] ontvang het. == Eksterne skakels == *[http://www.dmitryablonsky.com/ Jablonski se webtuiste] *[http://www.naxos.com/person/Dmitry_Yablonsky_31012/31012.htm Delitiae Musicae se biografie op die Naxos webblad] *[http://www.allmusic.com/artist/dmitry-yablonsky-q61414/biography Jablonski se biografie op die AllMusic webblad] {{Saadjie}} {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Dmitri Jablonski }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Jablonski, Dmitri}} [[Kategorie:Russiese dirigente]] [[Kategorie:Tjelliste]] [[Kategorie:Geboortes in 1962]] [[Kategorie:Lewende mense]] 9tpu1ypbjghim9l2w3zagiwt203ew8n 0 274809 2893320 2742723 2026-04-12T15:38:58Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893320 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Akira Yoshino 20170920 (cropped 2).jpg|duimnael]] '''Akira Yoshino''' (吉野 彰 ''Yoshino Akira'', gebore 30 Januarie 1948) is a Japannese chemikus. Hy is 'n professor van Meijo Universiteit. Hy is die uitvinder van die [[litiumioonbattery]] wat gereeld in [[Selfoon|selfone]] en [[Skootrekenaar|skootrekenaars]] gebruik word. Hy is in 2019 met die [[Nobelprys vir Chemie]] toegeken, saam met [[John B. Goodenough]] en [[M. Stanley Whittingham]].<ref name="NYT-20191009" /> == Vroeë lewe en onderwys == Yoshino is gebore in Suita op 30 Januarie 1948.<ref name="ze140108" /> Hy het 'n B.S. (1970) en 'n M.S. in [[Ingenieurswese]] (1972) by die [[Universiteit van Kioto]] en 'n Doktorsgraad in Ingenieurswese van Osaka Universiteit in 2005 verwerf.<ref name="asianscientist" /><ref name="ak-lib" /> == Loopbaan == Akira Yoshino het sy hele nie-akademiese loopbaan deurgebring by Asahi Kasei Corp.<ref name="profile" /> * 1972: Begin werk by Asahi Kasei Corp. * 1982: Begin werk by die Kawasaki Laboratorium by Asahi Kasei * 1992: Bestuurder, Produkontwikkelingsgroep, Litiumioonbattery Besigheidspromosie-afdeling, Asahi Kasei Corp. * 1994: Bestuurder, Tegnieseontwikkeling, A&T Battery Corp. (LIB vervaardiger. Gesamentlike onderneming van [[Asahi Kasei]] en [[Toshiba]])) * 2003–hede: Groepgenoot, Asahi Kasei Corp. / navorsing oor volgende generasie temas * 2005–hede: Algemene bestuurder, Yoshino Laboratorium, Asahi Kasei Corp. / gevorderde batterynavorsing == Toekennings == *1998 : ''Chemical Technology Prize'' van die [[Chemical Society of Japan]]<ref name="profile" /> *1999 : ''Battery Division Technology Award'' van die [[Electrochemical Society]]<ref name="profile" /> *2001 : ''Ichimura Prizes in Industry—Meritorious Achievement Prize''<ref name="profile" /> *2003 : ''Commendation for Science and Technology by the Minister of Education, Culture, Sports, Science and Technology—Prize for Science and Technology, Development Category''<ref name="profile" /> *2004 : ''Medal with Purple Ribbon'', van die Regering van Japan<ref name="profile" /> *2011 : ''Yamazaki-Teiichi Prize'' van die ''Foundation for Promotion of Material Science and Technology of Japan''<ref name="yamazaki" /> *2011 : ''C&C Prize'' van die [[NEC]] C&C Foundation<ref name="C&C" /> *2012 : ''IEEE Medal for Environmental and Safety Technologies'' van die [[IEEE]]<ref name="IEEE" /> *2013 : ''Global Energy Prize''<ref name="japantimes" /> *2014 : ''Charles Stark Draper Prize''<ref name="utexas" /> *2018 : ''Japan Prize''<ref name="forbes" /> *2019 : ''European Inventor Award''<ref name="epo" /> *2019 : [[Nobelprys vir Chemie]]<ref name="NYT-20191009" /> == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="NYT-20191009">{{cite news |last=Specia |first=Megan |title=Nobel Prize in Chemistry Honors Work on Lithium-Ion Batteries - John B. Goodenough, M. Stanley Whittingham and Akira Yoshino were recognized for research that has “laid the foundation of a wireless, fossil fuel-free society.” |url=https://www.nytimes.com/2019/10/09/science/nobel-prize-chemistry.html |date=9 Oktober 2019 |work=[[The New York Times]] |access-date=9 Oktober 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427035501/https://www.nytimes.com/2019/10/09/science/nobel-prize-chemistry.html |archive-date=27 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="ze140108">https://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/jp/news/2013/pdf/ze140108.pdf</ref> <ref name="asianscientist">{{cite web |url=https://www.asianscientist.com/2018/06/features/akira-yoshino-japan-prize-2018/ |title=Akira Yoshino: Inventing The Lithium Ion Battery |date=1 Junie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607042935/https://www.asianscientist.com/2018/06/features/akira-yoshino-japan-prize-2018/ |archive-date=7 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="ak-lib">[http://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/en/r_and_d/interview/yoshino/pdf/lithium-ion_battery.pdf Profile of Akira Yoshino and Overview of His Invention of the Lithium-ion Battery]</ref> <ref name="profile">{{cite web |title=Profile of Dr. Akira Yoshino |url=https://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/en/news/2019/pdf/e191009.pdf |website=Asahi Kasei |accessdate=10 October 2019}}</ref> <ref name="yamazaki">{{cite web |url=http://www.mst.or.jp/prize/2011/zairyou_en.html |title=MST　山崎貞一賞　-　トップページ |website=www.mst.or.jp |language=vi |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330111502/http://www.mst.or.jp/prize/2011/zairyou_en.html |archive-date=30 Maart 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="C&C">{{cite web |url=http://www.candc.or.jp/en/2011/group_a.html |title=NEC C&C Foundation |website=www.candc.or.jp |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024080444/http://www.candc.or.jp/en/2011/group_a.html |archive-date=24 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=10 Oktober 2019 }}</ref> <ref name="IEEE">[https://web.archive.org/web/20100619212548/http://ieee.org/about/awards/bios/envsaf_recipients.html The reason for the award-winning of the IEEE Medal and prize winners], [[John B. Goodenough]] and [[Rachid Yazami]] were awarded jointly.</ref> <ref name="japantimes">{{cite web |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2013/06/23/national/russia-honors-lithium-ion-scientist/ |title=Russia honors lithium-ion scientist |date=23 Junie 2013 |via=Japan Times Online |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009145732/https://www.japantimes.co.jp/news/2013/06/23/national/russia-honors-lithium-ion-scientist/ |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="utexas">{{cite web |url=https://news.utexas.edu/2014/01/06/goodenough-wins-highest-engineering-honor |title=UT Austin's John B. Goodenough Wins Engineering's Highest Honor for Pioneering Lithium-Ion Battery |date=6 Januarie 2014 |access-date=10 Julie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216180648/http://news.utexas.edu/2014/01/06/goodenough-wins-highest-engineering-honor |archive-date=16 Februarie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> <ref name="forbes">{{cite web |url=https://www.forbes.com/sites/brucelee/2018/04/30/10-lessons-on-how-to-innovate-from-this-years-japan-prize-winners/ |title=10 Lessons On How To Innovate From This Year's Japan Prize Winners |first=Bruce Y. |last=Lee |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416153904/https://www.forbes.com/sites/brucelee/2018/04/30/10-lessons-on-how-to-innovate-from-this-years-japan-prize-winners/ |archive-date=16 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="epo">{{cite web |url=https://www.epo.org/learning-events/european-inventor/finalists/2019/yoshino.html |title=Akira Yoshino (JP) |first=European Patent |last=Office |website=www.epo.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416153939/https://www.epo.org/learning-events/european-inventor/finalists/2019/yoshino.html |archive-date=16 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> }} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} * [https://www.chemistryworld.com/careers/the-father-of-lithium-ion-batteries/3009106.article Die vader van litiumioonbatterye (Chemistry World, Julie 2018)] {{Nobelprys vir Chemie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Yoshino, Akira}} [[Kategorie:Japannese wetenskaplikes]] [[Kategorie:Akademici]] [[Kategorie:Chemici]] [[Kategorie:Geboortes in 1948]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Nobelprys vir Chemie wenners]] awnrmbqynzt96k3opvmihfviah46ifh 0 274854 2893357 2888804 2026-04-12T16:47:25Z Jcb 223 2893357 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon |naam = Claude Ruggieri |beeld = |beeldgrootte = |onderskrif = |geboortenaam = Claude-Eugène-Fortuné Ruggieri |geboortedatum = 1777 |geboorteplek = [[Parys]], [[Frankryk]] |sterfdatum = {{sterfdatum|mf=yes|1841|08|30}} |sterfplek = [[Parys]], [[Frankryk]] |nasionaliteit = |etnisiteit = |veld = |alma_mater = |bekend_vir = Vuurwerke, [[vuurpyl]]e |handtekening = |huweliksmaat = Catherine Antoinette Lagrange }} '''Claude Ruggieri''' ([[1777]] - [[30 Augustus]] [[1841]]) was 'n pirotegnikus in [[Parys]], [[Frankryk]] wat innovasies in die ontwerp van vuurwerke ontwikkel het en daaroor geskryf het. Hy en andere in sy familie was bekend daarvoor dat hulle die beskerming van die koninklikes geniet het, en deur hulle ondersteun is in verband met die skepping van groot vuurwerkvertonings. Hulle het ook 'n openbare tuin vir ontspanning geopen waar die inwoners van Parys vuurwerke kon geniet. Die Ruggieri-familie se vuurwerke was met inagneming van teatrale oorwegings ontwerp, en was nie soseer op militêre gebruike ingestel nie. Na 'n rampspoedige vuurwerkongeluk wat op 30 Mei 1770 plaasgevind het, het die Ruggieri's egter in onguns verval. Claude-Fortuné Ruggieri was hierna hoofsaaklik verantwoordelik daarvoor dat die familie weer hul eertydse prominente posisie herwin het. Hy het van die nuwe wetenskaplike opkoms van [[chemie]]verwante prosesse gebruik gemaak om nuwe vuurwerke te ontwikkel, vernaam gekleurde vuurwerke; wat die Ruggieri-familie van hul mededingers sou onderskei. Hy het 'n manier ontdek om 'n betroubare, lewendige 'groen vuur' te skep wat in Russiese vuurwerke waargeneem was. In sy geskrifte bespreek Claude Ruggieri 'lugfilosofie', te wete die samestelling en reaksies van gasse of '[[lug]]'. Hy het die belang van chemie as 'n vorm van teoretiese kennis benadruk en dit gekoppel aan die ambagspraktyke van pirotegniek. Claude Ruggieri was 'n vriend van André-Jacques Garnerin, die amptelike lugkenner van Frankryk, wat met ballonne en vuurpyle geëksperimenteer het. Ruggieri word beskou as die eerste persoon wat gebruik gemaak het van vuurpyle om lewendige passasiers in die lug in te vervoer. Sy passasiers was meestal muise en rotte, maar ook skape. Hy het [[valskerm]]s gebruik om hulle veilig na die aarde terug te bring. == Werk == === Vuurwerke === Op 30 Mei 1770 het 'n vertoning deur Petronio Ruggieri wat beplan was om die huwelik tussen die toekomstige [[Lodewyk XVI van Frankryk]] en [[Marie Antoinette]] te vier in 'n rampspoedige ongeluk ontaard.<ref name="Werrett">{{cite book |last1=Werrett |first1=Simon |title=Fireworks : pyrotechnic arts and sciences in European history |date=2010 |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago, IL |isbn=978-0-226-89377-8 |url=https://books.google.com/books?id=sSbE80slMucC&pg=PA210 |access-date=8 Augustus 2019}}</ref>{{rp|221–223}}<ref name="Lynn">{{cite journal |last1=Lynn |first1=M. R. |title=Sparks for Sale: The Culture and Commerce of Fireworks in Early Modern France |journal=Eighteenth-Century Life |date=1 April 2006 |volume=30 |issue=2 |pages=74–97 |doi=10.1215/00982601-2005-004 |s2cid=143693446 }}</ref>{{rp|75}}<ref name="Guy-Ryan">{{cite news |last1=Guy-Ryan |first1=Jessie |title=Inside the World's Deadliest Fireworks Accident |url=https://www.atlasobscura.com/articles/inside-the-worlds-deadliest-fireworks-accident |access-date=1 Augustus 2019 |work=Atlas Obscura |date=4 Julie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190801190120/https://www.atlasobscura.com/articles/inside-the-worlds-deadliest-fireworks-accident |archive-date=1 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Swaby">{{cite web |last1=Swaby |first1=Rachel |title=Sky Flowers: The Explosive and Deadly History of Fireworks |date=13 Julie 2013 |url=https://gizmodo.com/sky-flowers-the-explosive-and-deadly-history-of-firewo-658209843 |webwerf=Gizmodo |access-date=8 Augustus 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190801190146/https://gizmodo.com/sky-flowers-the-explosive-and-deadly-history-of-firewo-658209843 |archive-date=1 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In antwoord hierop het die Stad van Parys sy begroting vir vuurwerke gesny en sodoende die Ruggieri familie se hoofbron van inkomste afgesny.<ref name="Smith">{{cite book |first=Simon |last= Werrett|chapter=Explosive affinities: Pyrotechnic knowledge in early modern Europe |pages=68–88 |editor-last1=Smith |editor-first1=Pamela H. |editor-last2=Schmidt |editor-first2=Benjamin |title=Making knowledge in early modern Europe : practices, objects, and texts, 1400–1800 |date=2008 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago and London |isbn=978-0-226-76329-3 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=enUIIGNZiY4C&pg=PA76}}</ref>{{rp|77}} Claude-Fortuné Ruggieri was hoofsaaklik verantwoordelik daarvoor om die familie na 'n posisie van prominensie te herstel deur die nuwe wetenskap van [[chemie]] te benut om nuwe vuurwerke te ontwikkel wat die Ruggieri's van hul mededingers onderskei het.<ref name="Smith"/>{{rp|77–88}} Ruggieri was 'n leier in die prioritisering van [[kleur]] as 'n belangrike deel van vuurwerkvertonings,<ref name="Baker">{{cite book |last1=Baker |first1=Tawrin |last2=Dupre |first2=Sven |last3=Kusukawa |first3=Sachiko |last4=Leonhard |first4=Karin |titel=Vroeë moderne kleurwêrelde |datum=23 September 2016 |uitgewer=Brill |location=Leyden, Boston |isbn=9789004316584 |bladsye=186–188 |url=https://books.google.com/books?id=j_A6DQAAQBAJ&pg=PA187 |accessdate=23 Augustus 2019}}</ref><ref name="Kalba">{{cite book |last1=Kalba |first1=Laura Anne |titel=Kleur in die era van impressionisme : handel, tegnologie en kuns |datum=21 April 2017 |uitgewer=Penn State University Press |isbn=978-0-271-07700-0 |bladsye=122–123 |url=https://books.google.com/books?id=HKB1DgAAQBAJ&pg=PT122 |accessdate=9 Augustus 2019}}</ref> en het klem gelê op die belang van [[chemie]] as 'n [[teorie|teoretiese]] basis vir die skepping van gekleurde vuurwerke:<ref name="BSHS"/> {{quote|Pirotegniek... is 'n donker chaos wat mens nie kan penetreer sonder die fakkel van [[chemie]] nie – Claude-Fortuné Ruggieri<ref name="Smith"/>{{rp|87}} }} Voor Ruggieri was die verstekkleur vir vuurwerke 'n briljante "wit vuur", ook bekend as "natuurlike vuur". Beoefenaars het van tyd tot tyd gepoog om nul vuurwerke te kleur deur stowwe van die beoogde kleur by te voeg (bv. [[indigo]] vir [[blou]]), wat ten beste 'n geringe verkleuring veroorsaak het.<ref name="Kalba"/> Die Ruggieri's het aanvanklik gepoog om in 1766 gekleurde vuur te ontwikkel met die hulp van die chemikus [[Antoine Lavoisier]]. Lavoisier het egter slegs beperkte sukses behaal ten opsigte van sy pogings om [[geel]], [[blou]] en groen vuur te maak.<ref name="Werrett"/>{{rp|220–221}}<ref name="Smith"/>{{rp|86}}<ref name="BSHS"/> Daar was berigte dat 'n briljante "groen vuur" in die 1770's geskep was, vernaam deur Mikhail Vasil'evich Danilov en Matvei Martynov by die Russiese-hof. Ander beoefenaars het dit egter moeilik gevind om sulke effekte te skep.<ref name="Petersburg">{{cite journal |last1=Werrett |first1=Simon |title=Groen is die Kleur: Sint Petersburg se Chemiese Laboratoriums en Kompeterende Visioene van Chemie in die Agtiende Eeu |journal=Ambix |datum=18 Julie 2013 |volume=60 |uitgawe=2 |bladsye=122–138 |doi=10.1179/0002698013Z.00000000027 |url=http://discovery.ucl.ac.uk/1399690/1/2-Ambix-Acc-Ver_Werrett.pdf }}</ref> In 1804, nadat hy 'n eerstehandse relaas van die sogenaamde Russiese "groen vuur" aangehoor het, het Claude Ruggieri begin eksperimenteer met die byvoeging van metallurgiese soute ten einde gekleurde vlamme te skep.<ref name="BSHS"/><ref name="Werrett"/>{{rp|226–231}} {{Quote|Ruggieri het vier dele van [[verdigris]] (koperkarbonaat), twee dele [[blou vitrioel]] (kopersulfaat) en een deel sal-ammoniak ([[ammoniumchloried]]) geneem. Hy het die stowwe gemeng en [[alkohol]] bygevoeg, waarna hy katoenstukkies in die nat pasta gedoop het en dit aan 'n palmboom gehang het ten einde dit te laat voorkom asof die blare groen brand. Die sal-ammoniak het met die metaalsoute gereageer en die intensiteit van die kleur verhoog. – Simon Werrett<ref name="BSHS">{{cite journal |last1=Werrett |first1=Simon |title=Full Colour Fireworks |journal=Viewpoint |uitgewer=Britse Genootskap vir die Geskiedenis van Wetenskap |datum=5 November 2013 |uitgawe=102 |bladsye=4–5 |url=http://www.bshs.org.uk/wp-content/uploads/102-Werrett-Fireworks.pdf |accessdate=8 Augustus 2019 |archive-date= 1 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190801215709/http://www.bshs.org.uk/wp-content/uploads/102-Werrett-Fireworks.pdf |url-status=dead }}</ref>}} Ruggieri het beweer dat hy die eerste keer in Junie 1810 in die openbaar van "groen vuur" gebruik gemaak het as deel van 'n vuurwerkvertoning vir die troue van [[Napoleon Bonaparte|Napoleon I]] en Marie Louise, hertogin van Parma.<ref name="Werrett"/>{{rp|230}} [[Lêer:Ruggieri Elémens De Pyrotechnie 1811 Plate 27 b1071419 028 tif n583xv797.tiff|duimnael|middel|Tekening vir die Tempel van Hymen, 'n vuurwerkvertoning om die troue van Napoleon en Marie Louise by die Residensie van Prinses Pauline Borghèse, naamlik die Palais De Neuilly, 1810; te vier]] Ruggieri het 'n aantal werke geskryf wat in Engels en [[Duits]] vertaal is sowel as in [[Frans]]. Ruggieri se eerste boek, getiteld ''Elémens De Pyrotechnie'' (1801, 1811, 1821)<ref name="Daly">{{cite journal |last1=Daly |first1=Nicholas |title=Fire on Stage |journal=19: [[Interdissiplinêre]] Studies in the Lang Negentiende Eeu |datum=1 Desember 2017 |volume=2017 |uitgawe=25 |doi=10.16995/ntn.793 }}</ref> was aan Jean-Antoine Chaptal, die outeur van ''Elémens De Chimie'' , en 'n minister in Napoleon se regering gewy. Op hierdie manier het Ruggieri homself met 'n post-rewolusionêre beskouing van wetenskap belyn. Chaptal was 'n proponent van die "nuwe man" wat teoretiese kennis en kunssinnige vaardighede verbind het.<ref name="Smith"/>{{rp|85}} ''Elémens De Pyrotechnie'' was gevul met gesprekke oor chemie en [[fisika]].<ref name="Smith"/>{{rp|85}} Ruggieri het daarin "lug-filosofie",<ref name="Smith"/>{{rp|85}} bespreek met ruim gebruikmaking van sommige van [[Joseph Priestley]] se idees oor die samestelling en reaksies van gasse.<ref name="McEvoy">{{cite journal |last1=McEvoy |first1=John G. |title=Joseph Priestley, "Aerial Philosopher": Metaphysics and Methodology in Priestley's Chemical Thought, from 1772 to 1781. Part III |journal=Ambix |date=18 Julie 2013 |volume=25 |issue=3 |pages=153–175 |doi=10.1179/amb.1978.25.3.153 |pmid=11615706 }}</ref> Ruggieri het egter nie die hoofverskille tussen Phlogistiese teorie en Lavoisier se Kalorie-teorie van [[verbranding]] geïdentifiseer nie.<ref name="Werrett"/>{{rp|228}} Die boek is terselfdertyd gevul met praktiese beskrywings en gedetailleerde [[diagram]]me oor die konstruksie en gebruik van [[vuurwerk]]e. Alan Brock het in 1922 vir Ruggieri as "die eerste outeur wat met die onderwerp op so 'n wyse handel dat hy die professionele leser van die praktiese kennis van die onderwerp oortuig," beskryf<ref name="Brock">{{cite book |last1=Brock |first1=Alan St. H. (Alan St. Hill) |titel=Pyrotechnics : the history and art of firework making |datum=1922 |uitgewer=D. O'Connor |location=Londen |url=https://archive.org/details/ldpd_10754280_000 |accessdate=1 Augustus 2019}}</ref>{{rp|142}} <gallery> Lêer:Ruggieri Elémens De Pyrotechnie 1811 Title Page b1071419 001 tif np193999d.tiff| ''Elémens De Pyrotechnie'', titelblad, 1811 Lêer:Ruggieri Elémens De Pyrotechnie 1811 Plate 01 b1071419 002 tif g158bj006.tiff|Plaat 1, Laboratorium gereedskap Lêer:Ruggieri Elémens De Pyrotechnie 1811 Plate 25 b1071419 026 tif 0g354f98q.tiff| Plaat 25, Ankers vir vuurwerke Lêer:Ruggieri Elémens De Pyrotechnie 1811 Plate 26 b1071419 027 tif 2j62s563b.tiff| Plaat 26, Palmboom van groen vuur </gallery> === Ballonne, vuurpyle en valskerms === Claude Ruggieri was 'n vriend gewees van André-Jacques Garnerin<ref name="Smith"/> die amptelike Franse Aeronout. In 1801 het Garnerin en Ruggieri [[Bastilledag]] gevier met 'n gekombineerde ballonreis en vuurwerkvertoning.<ref name="Lynn"/> Bykomend tot sy eksperimente met ballonne het Claude Ruggieri van [[vuurpyl]]e en [[valskerm]]s gebruik gemaak om lewende passasiers boontoe te vervoer en veilig terug te bring na die oppervlak. Ruggieri het so vroeg as 1806 [[muis]]e en [[rot]]te in vuurpyle opgeskiet en hulle teruggebring deur gebruikmaking van valskerms. Hy het ook klaarblyklik 'n [[skaap]] omtrent seshonderd voet in die lug ingestuur, en dit met behulp van valskerms teruggebring.<ref name="Caswell">{{cite book |last1=Caswell |first1=Kurt |title=Laika's window : the legacy of a Soviet space dog |datum=30 Oktober 2018 |uitgewer=Trinity University Press |isbn=978-1-59534-862-3 |pages=37–38 |url=https://books.google.com/books?id=ySBdDwAAQBAJ&pg=PT37 |accessdate=9 Augustus 2019}}</ref> As gevolg hiervan word Ruggieri gekrediteer dat hy die eerste persoon was om 'n vuurpyl te gebruik om lewendige kreature te vervoer.<ref name="Bjurstedt">{{cite book |last1=Bjurstedt |first1=Hilding |title=Verrigtinge van die Eerste Internasionale Simposium op Basiese Omgewingsprobleme van die Mens in die Ruimte: Parys, 29 Oktober — 2 November 1962 |datum=6 Desember 2012 |uitgewer=Springer Science & Business Media |page=23 |url=https://books.google.com/books?id=7yT4CAAAQBAJ&pg=PA23 |accessdate=9 Augustus 2019|isbn=978-3-7091-5560-8 }}</ref><ref name="Drozd">{{cite book |last1=Drozd |first1=Anne |last2=Drozd |first2=Jerzy |title=Rockets : defying gravity |datum=2018 |uitgewer=Science Comics |isbn=978-1-62672-825-7 |bladsye=21–23 |uitgawe=Firstition |url=https://books.google.com/books?id=FRNFDwAAQBAJ&pg=PA21&lpg=PA21}}</ref> In 1830 het Ruggieri aangekondig dat hy gebruik sou maak van 'n groot aantal vuurpyle om 'n groter [[dier]] naamlik 'n [[skaap]]ram in die lug in te skiet. 'n Jong man (miskien so jonk as elf jaar) het klaarblyklik aangebied om die skaapram as passasier te vervang. Planne was gemaak sodat hy van die ''Champ de Mars'' kon terug wentel. Die Franse owerhede wou egter nie geneë neem hiermee nie en het tussenbeide getree en die vlug gekanselleer, klaarblyklik as gevolg van die passasier se jeugdige ouderdom.<ref name="Caswell"/> == Afsterwe == Ruggieri het by no. 88, Rue de Clichy, Parys, Frankryk, op 30 Augustus 1841 beswyk. Sy weduwee was Catherine Antoinette Lagrange<ref name="Death">{{cite web |title=Inventaire après décès: Ruggieri, Claude-Eugène-Fortuné. Clichy (rue de), n° 88. |url=https://francearchives.fr/de/facomponent/4fa70e697ae0db86ad991355fa28487b865d64af |website=Archives de France |access-date=8 Augustus 2019 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808172352/https://francearchives.fr/de/facomponent/4fa70e697ae0db86ad991355fa28487b865d64af |archive-date=8 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> met wie hy in 1819 getroud is.<ref name="Marriage">{{cite web |title=Mariage de Claude Eugène Fortuné Ruggieri, artificier du roi, rue de Clichy, n° 3, et de Catherine Antoinette Lagrange, rue de Clichy, n° 17. |url=https://francearchives.fr/de/facomponent/7939a70818d9693f87d28fba3f061bc21fbc4162 |website=Archives de France |access-date=8 Augustus 2019 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808172352/https://francearchives.fr/de/facomponent/7939a70818d9693f87d28fba3f061bc21fbc4162 |archive-date=8 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Publikasies == * {{cite book|last1=Ruggieri |first1=Claude-Fortuné |titel= Elémens de pyrotechnie : divisés en cinq parties ; la première, contenant le traité des matières ; la 2e., les feux de terre, d'air et d'eau ; la 3e., les feux d'aérostation ; la 4e., les feux de théâtre ; et la 5e., les feux de guerre. Suivis d'un vocabulaire et de la description de quelques feux d'artifice, etc. |url= |uitgewer= Barba, libraire, Palais-Royal, derrièâtre français, no. 51 ; : Magimel, libraire, rue de Thionville |location=Parys, Frankryk|datum=1801 }} Uitgawes het in 1801, 1811, en 1821 verskyn. * {{cite book |last1=Ruggieri |first1=Claude Fortuné |title=Pyrotechnie militaire, ou, Traité complet des feux de guerre et des bouches à feu : contenant l'origine de la pyrotechnie militaire, les principes chimiques et mécaniques pour composer, préparer et lancer les machines incendiairies à l'usage des arsenaux de terre et de mer ; un Précis des bouches à feu ; un Abrégé de la fortification, de la défense, de l'attaque, etc. / suivi d'un vocabulaireerre et des bouches à feu |datum=1812 |uitgewer=Chez l'auteur |location=Parys}} * {{cite book |last1=Ruggieri |first1=Claude-Fortuné |last2=Bachelier |first2=Charles-Louis-Étienne |last3=Barba |first3=Jean-Nicolas |last4=David |first4=Joseph-Denis |last5=Delaunay |first5=Simon-César |title=Précis historique sur les fêtes, les spectacles et les réjouissances publiques : contenant sommairement: l'institution des fêtes chez quelques peuples de l'antiquité ; le couronnement et le sacre des souverains ; les fêtes en général, et leurs particularités ; les jeux scéniques, et les divertissemens accessoires ; les descriptions des fêtes et des réjouissances publiques les plus remarquables, depuis Henri IV jusqu'au sacre de Charles X |datum=1830 |uitgewer=Chez l'auteur, rue de Clichy, no 88. Bachelier, libraire, quai des Augustins. Delaunay, libraire, au Palais-Royal. Barba, au Palais-Royal, Galerie de Chartres |location=Parys}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Claude Ruggieri }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Ruggieri, Claude}} [[Kategorie:Tegnologie]] oqn8wjlqz0zm3127bag7nmwrltat8os 0 280402 2893368 2825087 2026-04-12T17:02:48Z Jcb 223 2893368 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} '''Dj R'AN''' is 'n Franse platejoggie en musiekprodusent uit Montpelier, [[Frankryk]], bekend vir sy hervermenings en werk saam met 'n aantal kunstenaars.<ref>{{Cite web |url=https://www.clubmedtalents.com/dj-ran |title=clubmedtalents: Dj R'AN |access-date= 1 November 2019 |archive-date=16 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016155113/https://www.clubmedtalents.com/dj-ran |url-status=dead }}</ref> Sy musiek sluit in reggaeton, urban musiek en R&B.<ref>{{Cite web |url=http://www.idolesmag.com/interview-439-DJ-R-An.html |title=idolesmag: Interview de DJ R'An |access-date= 1 November 2019 |archive-date=26 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190926074810/http://www.idolesmag.com/interview-439-DJ-R-An.html |url-status=dead }}</ref> ==Singles== *2013: «La Bamba 2k13» feat. Jota Efe («La Bamba» Remix) *2014: «Me Gusta» feat. José de Rico, Willy William & Anna Torres [https://www.youtube.com/watch?v=s4Ks1W7uedA] *2014: «Es Carnaval» feat. Jonatan.s *2016: «Kiss Kiss» feat. Mohombi, Big Ali (remix of Tarkan - "Şımarık") [https://www.youtube.com/watch?v=WMCDx2edfU8] **2017: «Kiss Kiss» with Ardian Bujupi feat. Mohombi, Big Ali (adaptation of Tarkan's "Şımarık") *2017: «Hands Up» *2018: «Everything Correct» feat. Jahyanai King & Eilijah *2019: «Papy (Rompelo mami)» feat. Kamaleon *2019: «Te Quiero» feat. Rio Santana *2020: «Sinaï» feat. Panjabi MC *2020: «Cocktail» / «Cocktail Remix» feat Tayc == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == *[https://www.facebook.com/djran/ Dj R'AN Facebook] *[https://www.youtube.com/channel/UCdYHHNm-xcaRTqtczIqqA_g Dj R'AN YouTube channel] *[http://djran.backdoorpodcasts.com backdoorpodcasts: Dj R'AN productions] [[Kategorie:Franse sangers]] ss7vm7cwa88wnyy3zwkhx3fdszwt7yv 0 281873 2893221 2563924 2026-04-12T14:44:10Z Aliwal2012 39067 2893221 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Marvin Gaye | beeld = Marvin_Gaye_(1973).png | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = Gaye in 1973 | agtergrondkleur = solo | geboortenaam = Marvin Pentz Gaye jr. | alias = | geboortedatum = {{Geboortedatum|1939|4|2}} | geboorteplek = [[Washington, D.C.]] | oorsprong = <!-- Gebruik slegs indien oorsprong van geboorteplek verskil --> | sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1984|4|1|1939|4|2}} | sterfplek = [[Los Angeles]] | genre = | beroep = Sanger | instrument = | jare_aktief = | etiket = | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Marvin Gaye''' (2 April 1939 – 1 April 1984) was 'n Amerikaanse sanger. == Biografie == Gaye is gebore [[Washington, D.C.|Washington]]. Hy het twee susters en 'n broer gehad. Hy was in die [[Amerikaanse Lugmag]], maar is uit die weermag ontslaan nadat hy geweier het om 'n bevel te gehoorsaam. Gaye het sy loopbaan met verskeie orkeste begin, insluitend "The Marquees" met [[Bo Diddley]]. Hy het in 1960 by Motown Records platemaatskapy geteken en een van die suksesvolle sangers van die maatskappy geword. Gaye is op 1 April 1984 in [[Los Angeles]], [[Kalifornië]] deur sy pa vermoor, 'n dag voor hy 45 jaar oud was, toe hy ingegryp het in 'n rusie tussen sy ouers.<ref name="murderplace">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oV0EAAAAMBAJ&pg=PA22|title=Dial Them For Murder|work=Los Angeles Magazine|date=Januarie 1998|accessdate=13 September 2012|author1=Communications|first1=Emmis|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705131021/http://books.google.com/books?id=oV0EAAAAMBAJ&pg=PA22|archive-date=5 Julie 2014|url-status=live}}</ref> == Diskografie == === Ateljeealbums === * 1961: The Soulful Moods of Marvin Gaye‏ * 1963: That Stubborn Kinda Fellow * 1964: When I'm Alone I Cry * 1964: Hello Broadway‏ * ‏ :1965How Sweet It Is to Be Loved by You * 1965: A Tribute to the Great Nat "King" Cole‏ * 1966: Moods of Marvin Gaye * 1968: I Heard It Through the Grapevine * ‏ :1969M.P.G. * 1970: That's the Way Love Is * 1971:‏ What's Going On * 1972: Trouble Man * 1973: Let's Get It On‏ * 1976: I Want You * 1978: Here, My Dear * 1981: In Our Lifetime * 1982: Midnight Love === Samewerking === * 1964: Together <small>(met Mary Wells)‏</small> * 1966: Take Two <small>(met Kim Weston)</small> * 1967: United <small>(met Tammi Terrell)</small> * 1968: You're All I Need <small>(met Tammi Terrell)</small> * 1969: Easy <small>(met Tammi Terrell)</small> * 1973: Diana & Marvin <small>(met [[Diana Ross]])</small> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} * {{Facebook|MarvinGaye|Marvin Gaye}} * {{Britannica|227417}} * {{IMDb name|0310848}} * [http://marvin-gaye.guidechart.com/marvin-gaye-biography.php Marvin Gaye Biografie] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Gaye, Marvin}} [[Kategorie:Geboortes in 1939]] [[Kategorie:Sterftes in 1984]] [[Kategorie:Amerikaanse sangers]] nihpv6ujum3wpx4d3hstnci403ojhw2 0 282241 2893169 2882501 2026-04-12T13:24:05Z Aliwal2012 39067 /* Werke */ 2893169 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Joost van den Vondel | beeld = J_vondel.jpg | beeldgrootte = | alt = | onderskrif = Joost van den Vondel deur Philip de Koninck (1665) | pseudoniem = | geboortenaam = | geboortedatum = {{Geboortedatum|1587|11|17|df=yes}} | geboorteplek = [[Keulen]], [[Heilige Romeinse Ryk]] | sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1679|2|5|1587|11|17|df=yes}} | sterfplek = [[Amsterdam]], [[Nederlandse Republiek]] | beroep = [[Skrywer]], [[dramaturg]] | nasionaliteit = | etnisiteit = | godsdiens = | burgerskap = | opvoeding = | alma_mater = | tydperk = [[Nederlandse Goue Eeu]] | genre = | onderwerp = | beweging = | noemenswaardige_werke = | huweliksmaat = Mayken de Wolff | kinders = 4 kinders | familie = | invloede = | beïnvloed               = | pryse = | handtekening = | webwerf = }} [[Lêer:Joost-van-den-Vondel-Palamedes-of-vermoorde-onnozelheit MG 0999.tif|duimnael|Joost van den Vondel: Palamedes oft vermoorde onnooselheit]] '''Joost van den Vondel''' ([[Nederlands]]e uitspraak: ˈjoːst fɑn dɛn ˈvɔndəl; [[17 November]] [[1587]] – [[5 Februarie]] [[1679]]) was 'n [[Nederlandse Republiek|Nederlandse]] [[digter]], [[skrywer]] en [[dramaturg]]. Hy word beskou as die mees prominente Nederlandse digter en dramaturg van die [[17de eeu]]. Van die toneelstukke wat uit die tydperk dateer word syne mees dikwels opgevoer. Sy epiese werk Joannes de Boetgezant (1662) wat oor die lewe van [[Johannes die Doper]] handel, is al by geleentheid die grootste Nederlandse epiese werk genoem.<ref>{{cite book |title=The Book of the Epic |last=Guerber |first=H. A. |authorlink=H. A. Guerber |year=1913 |publisher=J. B. Lippincott & Co. |location=Philadelphia |page=356 |url=http://www.gutenberg.org/etext/13983 }}</ref> Vondel se teaterwerke is tot die 1960's gereeld opgevoer. Mees aanskoulik was die jaarlikse opvoering op nuwejaarsdag (van 1637 tot 1968) van sy ''Gijsbrecht van Aemstel''. Vondel was tot op sy oudag 'n produktiewe skrywer. Die grootste deel van sy noemenswaardige toneelstukke soos Lucifer (treurspel) en Adam in ballingskap is na 1650 geskryf, toe hy alreeds 65 was. Sy finale toneelstuk, Noag, wat op 80-jarige ouderdom geskryf is, word beskou as een van sy beste werke. ==Biografie== Vondel is op 17 November 1587 by Große Witschgasse in [[Keulen]], [[Heilige Romeinse Ryk]], gebore. Sy ouers was Mennoniete en van [[Antwerpen]]se afkoms. In 1595 het hulle, waarskynlik weens hul godsdienstige oortuiging, na Utrecht gevlug, en daarvandaan uiteindelik verhuis na [[Amsterdam]] in die nuutgestigte [[Nederlandse Republiek]]. Op 23-jarige ouderdom het Vondel met Mayken de Wolff getrou. Hulle het vier kinders gehad, van wie twee as suigelinge gesterf het. Na die dood van sy vader in [[1608]] het Vondel die familie se koeldrankwinkel in Warmoesstraat in Amsterdam bestuur. Intussen het hy Latyn begin leer en vertroud geraak met bekende digters soos Roemer Visscher. Omstreeks 1641 het hy hom bekeer tot die [[Katolisisme]]. Dit was vir die meeste van sy landgenote 'n groot skok omdat die belangrikste geloof en de facto staatsgodsdiens in die Republiek [[Calvinisme]] ([[Protestantisme]]) was. Dit is onduidelik waarom hy 'n Katoliek geword het, hoewel sy liefde vir 'n Katolieke vrou moontlik hierin 'n rol gespeel het (Mayken de Wolff is in 1635 oorlede). Gedurende sy lewe het hy een van die belangrikste voorstanders van godsdienstige verdraagsaamheid geword. Na die arrestasie en verhoor van Oldenbarnevelt, [[Grotius]] en Hogerbeets en die onmiddellike onthoofding van die belangrikste burgerlike leier van die State van die Nederlande, [[Johan van Oldenbarnevelt]], (1619) op bevel van sy vyand Prins Maurits van Nassau en die [[Sinode van Dordrecht]] (1618–1619), het die Calviniste die belangrikste godsdienstige demoninasie in die Republiek geword. Die openbare uitoefening van Katolisisme, [[Anabaptisme]] en [[Remonstrante|Arminianisme]] is van toe af amptelik verbode, maar aanbidding in klandestiene kerke is wel verdra. Vondel het baie [[satire|satiriese]] stukke geskryf waarin hy die Calviniste gekritiseer het en Oldenbarnevelt uitgelok het. Dit, tesame met sy nuwe geloof, het hom 'n ongewilde figuur in Calvinistiese kringe gemaak. Hy is as 'n bitter man oorlede, alhoewel hy op 5 Februarie [[1679]] deur verskeie mede-digters vereer is. George Borrow het hom "verreweg die grootste [man] wat Holland ooit geproduseer het" genoem.<ref>George Borrow, ''Wild Wales, bl. 105. </ref> ==Werke== === Poësie === [[Lêer:Op het stokje..jpg|duimnael|''Het stockske'']] *Den Gulden Winckel der Konstlievende Nederlanders (1613) *Hymnus ofte Lofgesangh over de wijdberoemde scheepvaert der Vereenigde *Nederlanden (1613) *Vorstelijcke warande der dieren (1617).<ref>''Vorstelijcke warande der dieren'': [http://www.bibliopolis.nl/beeldbank/search/all/Wybrands+S./page/1/maximumRecords/1 bibliopolis.nl]</ref><ref>''Vorstelijcke warande der dieren'', pagina's 60-61: [https://web.archive.org/web/20120416205216/http://sdrc.lib.uiowa.edu/exhibits/Emblem%20Books/pages/pictsdetail/pict-vondel.htm sdrc.lib.uiowa.edu]</ref> *Op de jongste Hollantsche Transformatie (1618) *De Helden Godes (1620) *Het lof der zeevaert (1623) *Geboortklock, n.a.v. de geboorte van [[Willem II van Oranje|Willem van Nassau]] (1626) *Bruyloftbed van [[Pieter Corneliszoon Hooft|P.C. Hooft]] en Helionora Hellemans (1627) *Rommelpot van 't Hane-kot (1627) *Verovering van Grol door Frederick Henrick, Prins van Oranje (1627) *De Rynstroom (1630) *Roskam (1630) *Harpoen (1630) *Een otter in 't bolwerck (1630) *Geuse-vesper (1631) *Decretum horribile (1631) *Op Huygh de Groots verlossing (1632) *Inwying der doorluchtige Schoole t'Amsterdam (1632) *Kinder-lyck (1632) *Uitvaert van mijn dochterken (1633) *Op het overlyden van Isabella Klara Eugenia (1633) *Lyckklaght aan het Vrouwekoor, over het verlies van mijn ega (1635) *Brieven der Heilige Maeghden, Martelaressen (1642) *Aen de Beurs van Amsterdam (1643) *J.J. Vondels Verscheide Gedichten (1644) *Altaergeheimenissen (1645) *Poezy (versamelbundel) (1650) *Inwijdinge van 't Stadhuis t'Amsterdam (1655) *Het stockske van Joan van Oldenbarnevelt (1657) *Zeemagazyn (1658) *Wildzang (1660) *Toneelschilt oft Pleitrede voor het toneelrecht (1661) *Bespiegelingen van Godt en Godtsdienst (1662) *Joannes de Boetgezant (1662) *De Heerlijckheid der Kercke (1663) *Lykzang ter ere van Zacharias du Mez, Bisschop van Thrallen (rondom 1665) *Uitvaert van Maria van den Vondel (1668) === Toneel === *Het Pascha ofte de Verlossinge Israels wt Egypten<ref>{{Citeer web|url=http://www.dbnl.org/tekst/vond001dewe01/vond001dewe01_0014.htm|titel=Joost van den Vondel, De werken van Vondel Deel 1. 1605-1620 |werk=dbnl.org}}</ref> (1612) *Hiërusalem verwoest<ref>[http://www.dbnl.org/tekst/vond001dewe02_01/vond001dewe02_01_0007.php Hiervsalem verwoest] in die [[Digitale Biblioteek vir Nederlandse Letterkunde]].</ref> (1620) *Palamedes oft Vermoorde onnooselheijd<ref name="palamedes">[http://www.dbnl.org/tekst/vond001dewe02_01/vond001dewe02_01_0102.php Palamedes] in die Digitale Biblioteek vir Nederlandse Letterkunde.</ref> (1625). In die uitgawe van 1652 het Vondel 'n aantal woorde (soos [[Sonde]]) vervang en sommige politieke toespelings verskerp. Dit is aanvanklik in 1663 in [[Rotterdam]] opgevoer. Twee jaar later, toe die teater in Amsterdam gesluit was vir verbouing en restourasie is die toneelstuk buite die [[regente]] se domein opgevoer. *De Amsteldamsche Hecuba<ref>[http://www.dbnl.org/tekst/vond001dewe02_01/vond001dewe02_01_0096.php De Amsteldamsche Hecvba] in de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren.</ref> (1626) * Gysbreght van Aemstel (1637) *Maeghden (1639) *Gebroeders (1640) *Joseph in Dothan (1640) *Joseph in Egypten (1640) *Peter en Pauwels, Treurspel (1641)<ref>[http://www.dbnl.org/tekst/vond001pete01_01/ Digitale weergawe 'Peter en Pauwels via DBnl]</ref> *Maria Stuart of Gemartelde Majesteit (1646) *Leeuwendalers, lantspel (1647) *Salomon (1648) *Lucifer<ref>[http://www.dbnl.org/tekst/vond001dewe05_01/vond001dewe05_01_0166.php Lucifer] in die Digitale Biblioteek vir Nederlandse Letterkunde.</ref> (1654) deel een van die trilogie oor die [[sondeval]] *Salmoneus (1657) *Jeptha of Offerbelofte (1659) *David in Ballingschap (1660) *David hersteld (1660) *Samson of Heilige Wraeck (1660) *Adonias of Rampsalighe kroonzucht (1661) *Batavische gebroeders of Onderdruckte vryheit (1663) *Faëton of Reuckeloze stoutheit (1663) *Adam in ballingschap of Aller treurspelen Treurspel (1664) deel twee van die trilogie oor die sondeval *Zungchin of Ondergang der Sineesche heerschappije (1667) *Noah of Ondergang der eerste wêreld (1667) deel drie van die trilogie oor die sondeval === Geleentheidsgedigte === *1627 – Bruyloftbed van Pieter Cornelisz. Hooft en Helionora Hellemans *1633 – Kinder-lyck (naar aanleiding van het overlijden van zijn zoon Constantijn) *1660 – Op d'Afbeeldinge van den edelen gestrengen heer Cornelis de Graeff<ref>{{Citeer web|url=http://www.dbnl.org/tekst/vond001dewe09_01/vond001dewe09_01_0062.htm|titel=Joost van den Vondel, De werken van Vondel Deel 9. 1660-1663 • dbnl|werk=dbnl.org}}</ref> *1662 – Ter bruiloft van den weledelen heer Pieter de Graeff, Jongkheer van Zuitpolsbroek en de weledele mejoffer Jacoba Bikker<ref>{{Citeer web|url=http://www.dbnl.org/tekst/vond001dewe09_01/vond001dewe09_01_0099.htm|titel=Joost van den Vondel, De werken van Vondel Deel 9. 1660-1663 |werk=dbnl.org}}</ref> *1668 – Uitvaert van Maria van den Vondel === Literêre verhandeling === *1650 – Aenleidinge ter Nederduitsche dichtkunste === Vertalings === *Hippolytus of Rampsalige Kuysheyd (ná [[Lucius Annaeus Seneca|Seneca]]) (1628) *Huigh de Groots Jozef of Sofompaneas (ná [[Grotius|Hugo de Groot]]) (1635) *Elektra (ná [[Sophokles]]) (1639)<ref>[http://www.dbnl.org/tekst/vond001elek01_01/ Vertaling 'Elektra' na Sophokles en opgedrage aan Maria Tesselschade Roemers Visscher via Dbnl]</ref> * Publius Virgilius Maroos Wercken (1646) * Lierzangen en Dichtkunst (Quintus Horatius Flaccus) (1657) * Publius Virgilius Maroos Wercken vertaelt in Nederduitsch Dicht (1660) *Koning Edipus (na [[Sophokles]]) (1660) *Ifigenie in Tauren (na [[Euripides]]) (1666) *Fenicieansche of Gebroeders van Thebe (na [[Euripides]]) (1668) *''Herkules in Trachin'' (Die ''Trachiniae'' van [[Sophokles]]) (1668) *''Publius Ovidius Nazoos Herscheppinge'' (Die ''Metamorfose'' van [[Ovidius]]) (1671) === ''Lucifer'' (1654) en [[John Milton|Milton]] se Paradise Lost === [[Beeld:Vondel.jpg|duimnael|Portret van Joost van den Vondel deur Cornelis de Visscher, 1657]] Dit is al voorgestel<ref>Vgl. George Edmundson, ''[https://archive.org/details/miltonandvondelc00edmuuoft Milton and Vondel: a curiosity of literature]'', Londen: 1885.</ref> dat [[John Milton]] inspirasie geput het uit Vondel se ''Lucifer'' (1654) (asook Vondel se ''Adam in Ballingschap'') (1664) vir sy ''Paradise Lost'' (1667). In sommige opsigte toon die twee werke wel ooreenkomste: die fokus op [[Lucifer]], die beskrywing van die stryd in die hemel tussen Lucifer se magte en Michael s'n, en die antiklimaks wanneer Adam en Eva die [[Paradys]] verlaat. Een voorbeeld hiervan is die volgende: "Here may we reign secure, and in my choice To reign is worth ambition, though in Hell. Better to reign in hell than serve in heaven." :Milton se Paradise Lost "Is ’t noodlot, dat ick vall’, van eere en staet berooft,<BR> Laet vallen, als ick vall’, met deze kroone op ’t hooft,<BR> Dien scepter in de vuist, dien eersleip van vertrouden,<BR> En zoo veel duizenden als onze zyde houden.<BR> Dat valle streckt tot eer, en onverwelckbren lof:<BR> En liever d’ eerste Vorst in eenigh laeger hof,<BR> Dan in ’t gezalight licht de tweede, of noch een minder<BR> Zoo troost ick my de kans, en vrees nu leet noch hinder." :Vondel se Lucifer == Voorbeeld van sy poësie == <poem> '''Op Amstelredam''' Aen d'Aemstel en aan't Y, daer doet sich heerlijck open Sy die, als Keyserin, de kroon draeght van Europe, Amstelredam, die 't hooft verheft aan 's hemels as, En schiet, op Plutoos borst, haar wortels door't moerasch. Wat watren worden niet beschaduwt van haar zeilen? Op welcke marckten gaat zy niet haar waren veilen? Wat volcken zietse niet beschijnen van de maan; Zy die self wetten stelt den ganschen Oceaan? Zy breit haar vleugels uit, door aanwas veler zielen, En sleept de weerelt in, met overlade kielen. Welvaren blijft haar erf, soo lang de Priesterschap Den Raed niet overheert, en blindhockt door de kap. </poem> == Sien ook == * [[Jacobus Arminius]] * [[Remonstrante]] * [[Sinode van Dordrecht]] == Herdenking == Amsterdam se grootste park, die Vondelpark, is na hom vernoem. 'n Standbeeld van Vondel is in die noordelike deel van die park opgerig. Daar is ook 'n Vondelstr. in [[Keulen]] en 'n Vondelstraße in die Neustadt-Süd-distrik. Vondel se portret uit 1950 is aangebring op die Nederlandse vyf guilder banknoot voordat die druk daarvan in 1990 gestaak is. == Bronne == * [[A.P. Grové]], J.L. Steyn (samestellers), ''Keur uit die Nederlandse poësie'', (Nasou Beperk), {{ISBN|0 625 00160 5}} , Twaalfde druk, November 1979 ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Eksterne skakels== {{commons category|Joost van den Vondel}} {{wikisource|Catholic Encyclopedia (1913)/Joost van Den Vondel}} * {{Gutenberg author | id=Vondel,+Joost+van+den | name=Joost van den Vondel}} * {{Internet Archive author |sname=Joost van den Vondel}} *{{cite web |author=Reinder P. Meijer |title=The golden age – Seventeenth century |url=http://www.dbnl.org/tekst/meij019lite01_01/meij019lite01_01_0007.htm |work=Literature of the Low Countries |year=1978 }} *[http://cf.hum.uva.nl/dsp/ljc/vondel/indext.htm Joost van den Vondel] by die Projek Laurens Janszoon Coster *[http://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=vond001 Joost van den Vondel] by die Digitale biblioteek vir Nederlandse literatuur *[http://www.kb.nl/themas/nederlandse-poezie/dichters-uit-het-verleden/joost-van-den-vondel-1587-1679 Joost van den Vondel: Profiel] by die Nasionale Biblioteek van die Nederlande *[https://archive.org/details/Lucifer_201308 Volledig gedigitaliseerde afskrif van Lucifer, 1654] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Vondel, Joost Van Den}} [[Kategorie:Geboortes in 1587]] [[Kategorie:Sterftes in 1679]] [[Kategorie:Nederlandse digters]] o816zniwnjrvw052hrrimjtsk2l7dqe 0 282770 2893200 2538074 2026-04-12T13:57:23Z Jcb 223 2893200 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Benno Barnard | beeld = BennoBrenataB.jpg | onderskrif = | volledige naam = | pseudoniem = | noemnaam = | geboortedatum = [[21 November]] [[1954]] | sterfdatum = <!-- | land = [[Nederland]]/[[België]]--> | ouers = | huweliksmaat = | kinders = <!-- | aktiewe_jare = [[1981]]-hede | genre = [[prosa]], [[poësie]], [[essay]]s, [[toneelspel]]--> | uitgewer = | webwerf = }} '''Benno Barnard''' ([[Amsterdam]], [[21 November]] [[1954]]) is 'n [[Nederland]]se digter, [[essay]]is, toneelskrywer, reisskrywer en vertaler. Aan die begin van die tagtigerjare studeer hy [[teologie]] aan die Fakulteit vir Protestantse Godgeleerdheid in [[Brussel]]. Hy woon van 1976 tot einde 2015 in [[België]], waarna hy na [[Oos-Sussex]] verhuis. Hy is die seun van die digter Willem Barnard, wat (ook) onder die skuilnaam ''Guillaume van der Graft'' skryf. == Werk == Barnard debuteer in 1981 met romanties-serebrale poësie. Sy latere bundels - beïnvloed deur die Engelse digters van die interbellum - is meer gestroop, en getuig van 'n historiese pessimisme; dit bevat sowel reekse van langere gedigte as verhalende gedigte. Nadat hy die [[klassisisme|Klassistiese]] ''All for Love'' van John Dryden herontwerp het (as ''Liefdeswoede'', 1993) skryf hy vier van sy eie versdramas; ''Mevrouw Appelfeld'' (2007) is sy eerste teaterwerk in [[prosa]]. Barnard se prosatekste vorm 'n [[modernisme|modernistiese]] vermenging van essay, verhaal, polemiek en [[outobiografie]], soos die genealogiese outobiografie ''Eeuwrest'' (2001). In 2006 verskyn sowel (maar aangevul met 'n seleksie van nuwe poësie) ''Het tongbotje: gedigte 1981-2005'' as die bundel ''Dichters van het Avondland'', waarin Barnard 'n aanbieding van die geskiedenis van die twintigste eeu gee aan die hand van tien Europese digters. Die vraag na die identiteit van die na-oorlogse Europa vorm die dryfkrag agter sy oeuvre waarin hy dikwels "het Belgische model" as voorbeeld gebruik, met verwysing na die Oostenryks-Hongaarse dubbelmonargie. Genres en taalvorme fungeer as verskillende invalshoeke. Die agterdoek waarteen dit alles afspeel is die Europese geskiedenis en die rol van die [[Judaïsme|Joodse]] filosofie daarin; sentraal in Barnard se gehele werk staan die [[talmoed]]iese oortuiging dat "het geheim van de verlossing" die herinnering is Benno Barnard het verskillende belangrike literêre pryse ontvang en tree gereeld as gas op tydens internasionale poësiefeeste. In 2002 het hy die [[Huizinga-lesing]] in [[Leiden]] aangebied onder die titel "Tegen de draad van de tijd: over de ware aard van Europa". Hy het onder meer gedigte van Emile Verhaeren, [[W.H. Auden]], Paul Celan en Eva Runefelt vertaal. Sy [[boek]]e is reeds in [[Engels]], [[Frans]], [[Afrikaans]], [[Tsjeggies]], [[Hongaars]], [[Serwo-Kroaties]] en [[Turks]] vertaal. ==Islam vs. Israel== Benno Barnard het in 2010 in die oog van 'n mediastorm beland vanweë sy aangekondigde [[Islam]]-kritiese lesing, toe 'n salafistiese Islamgroep sy lesing aan die [[Universiteit van Antwerpen]] in die wiele gery het. Die insident was een van die eerste openbare optredes van Sharia4Belgium. Barnard het sedert die gebeurtenis en die gepaardgaande kritiek nie terug gestaan nie. Hy het ook die "atavistiese rassisme" van politieskorrekte denke oor die [[Judaïsme]] verwerp en die reg van [[Israel]] om homself met alle middele teen vernietiging deur die Moslem-wêreld te beskerm herhaaldelik bepleit. Barnard het hom sedertdien dikwels in openbare debatte uitgelaat oor dié en vele ander kwessies. Hy is 'n voorstander van die herwaardering van die [[Christendom]], van 'n omvattende, breë kulturele opvoeding, en van die verdediging van die tradisionele Westerse waardes in die algemeen. Dit het menigmaal tot heftige en vurige gesprekke met sy teenstanders in die hoofstroommedia gelei. (o.a. Johan Leman, Hilde Sabbe en Kristien Hemmerechts). Barnard het tot Januarie 2013 'n weeklikse rubriek vir ''Knack'' geskryf. Onlangse publikasies sluit sy ''Een vage buitenlander'' (2009)–'n persoonlike verslag oor sy lewenslange fassinasie met Engeland–, die poësiebundel ''Krijg nou de lyriek'' (2011), en ''Een geschiedenis van België voor nieuwsgierige kinderen (en hun ouders)'' (2012)–wat hy saam met sy boesemvriend Geert van Istendael geskryf het– in. Sy dagboekinskrywings uit die tydperk 2008-2013 versamel hy in ''Dagboek van een landjonker'' (2013). Sy poësiebundel ''Het trouwservies'' uit 2017 (in [[Afrikaans]] vertaal deur Dr. [[Daniel Hugo]] as ''Die trouservies'') is met kritiese lof ontvang. Heelwat van sy prosa-werk het met poësie te make. In September 2019 is Barnard se poësietydskrif ''Zingen en creperen'' gepubliseer. Dit kan beskou word as die laaste deel van 'n trilogie (''Dichters van het Avondland'' en ''Mijn gedichtenschrift'' is die eerste twee dele daarvan). == Bibliografie == *1981 ''Een engel van Rossetti'', poësie *1983 ''Klein Rozendaal'', poësie *1984 ''Föhn'', gedicht, [[bibliofiel]] *1985 ''In en uit het paradijs'', prosa *1986 ''Het meer in mij'', poësie *1987 ''Uitgesteld paradijs'', prosa *1993 ''Liefdeswoede'', toneel *1993 ''Het gat in de wereld'', prosa *1994 ''Tijdgenoten'', poësie *1996 ''Gedichten in melk geschreven'', poësie, bibliofiel *1996 ''Het mens'', toneelmonoloog *1996 ''De schipbreukeling'', poësie *1996 ''Door God bij Europa verwekt'', prosa *1998 ''Het ondermaanse'', toneel *1998 ''Jefta, of Semitische liefdes'', toneel *1999 ''Een hiernamaals: opstellen, in memoriams'', essays *2001 ''Eeuwrest: een genealogische biografie'', prosa *2001 ''Stervelingen'', toneel *2001 ''Lucifer: een vrijmoedige Vondelbewerking'', toneel, bibliofiel *2004 ''Sulamiet'', gedicht, bibliofiel *2005 ''Ceci n'est pas une poésie'', tweetalige bloemlesing uit die Franstalig-Belgiese poësie *2006 ''Dichters van het Avondland'', essays *2006 ''Het tongbotje'', poëzie *2007 ''Mevrouw Appelfeld'', toneel *2009 ''Zijne Kortstondigheid'', poësie, bibliofiel *2009 ''Een vage buitenlander'', prosa *2011 ''Krijg nou de lyriek'', poësie *2012 ''Een geschiedenis van België voor nieuwsgierige kinderen (en hun ouders)'', saam met Geert van Istendael *2013 ''Dagboek van een landjonker'', dagboeken voorjaar 2008 - januari 2013 *2015 ''Mijn gedichtenschrift'', beschouwingen over poëzie *2017 ''Het trouwservies'', gedichten *2019 ''Zingen en creperen'', dagboeken 2014 - 2017 === Vertalings === *1997 ''Lyukas világ'' (''Het gat in de wereld'') *1997 ''Díra do sveta'' (''Het gat in de wereld'') *1998 ''Bir Sanskrit : (seçilmi¸s ¸siirler)'', bloemlesing poësie *2003 ''Le naufrage'' (''De schipbreukeling'') *2005 ''Fragments d'un siècle: une autobiographie généalogique'' (''Eeuwrest'') *2015 ''A Public Woman'' (bloemlesing poësie) *2018 ''Le Service de mariage'' (''Het trouwservies'') *2019 ''Die Trouservies'' (''Het trouwservies''). Vertaal deur Dr. [[Daniel Hugo]], [[Naledi Uitgewers]].<ref>https://versindaba.co.za/2019/07/26/resensie-die-trouservies-benno-barnard-vert-deur-daniel-hugo/ URL Opgespoor en besoek op 13 Desember 2019</ref> == Onderskeidings == *1985 - Lucy B. en C.W. van der Hoogt-prys - ''Klein Rozendaal'' *1987 - Geertjan Lubberhuizen-prys - ''Uitgesteld paradijs'' *1994 - Busken Huet-prys - ''Het gat in de wereld'' *1996 - Frans Kellendonk-prys - ''Het gat in de wereld'' == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.lyrikline.org/en/poems/een-kus-brussel-3819 Lyrikline] * [http://www.knack.be/nieuws/auteurs/benno-barnard-18.html?show= Knack-blog] * [http://huubbeurskens.blogspot.com/2017/11/he-hond-wat-vind-jij-een-gedicht-van.html Resensie van 'n Benno Barnard-gedig] deur Huub Beurskens * [https://poezieleesgroep.wordpress.com/analyse-van-enkele-gedichten-15/?fbclid=IwAR1qiRoR7GdGopgcd5jEB-Nyy6wRskYVB1PipRWXeQrd3tLHj2yJ3F9qdyY Ontleding van enkele gedigte deur Joost Dancet] * [http://paukeslag.org/exhibits/show/barnard-krijg-nou-de-lyriek Aanlyntentoonstelling oor die lewe en werk van Benno Barnard] {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Benno Barnard }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Barnard, Benno}} [[Kategorie:Nederlandse digters]] [[Kategorie:Nederlandse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1954]] [[Kategorie:Lewende mense]] 2zxpj8hrpkwnhtto7y22gwx1pol4ixl 0 285697 2893367 2378973 2026-04-12T16:51:35Z Jcb 223 2893367 wikitext text/x-wiki Die '''dirac-vergelyking''' is 'n [[relatiwiteitsteorie|relatiwistiese]] [[kwantummeganika|kwantummeganiese]] [[golffunksie]], wat in 1928 deur die [[Verenigde Koninkryk|Britse]] [[natuurkundige]] [[Paul Dirac]] geformuleer is. Die vergelyking bied 'n beskrywing aan van die [[elementêre deeltjies|elementêre]] [[spin-½]]-deeltjies, soos [[elektron]]e, wat in ooreenstemming is met sowel die beginsels van die [[kwantummeganika]] as met die van die [[spesiale relatiwiteitsteorie]]. Dit was die eerste teorie gewees om op volledige wyse die omvang van kwantummeganika te beskryf. Die dirac-vergelyking beskryf op 'n volledig en streng wiskundige wyse die fynere details van die [[Waterstof]]-[[spektrum]]. Die vergelyking dui ook op implisiete wyse die bestaan aan van 'n nuwe vorm van [[materie]], te wete die sogenaamde [[anti-materie]], wat tot op daardie stadium nog onvermoed en onopgemerk was. Die dirac-vergelyking gaan dus die eksperimentele bevestiging van die bestaan van antimaterie vooraf. ==Dirac-vergelyking== Die vergelyking in sy oorspronklike vorm sien soos volg daaruit: <ref>Particle Physics (3rde Uitgawe), B. R. Martin, G.Shaw, Manchester Physics Series, John Wiley & Sons, {{ISBN|978-0-470-03294-7}}</ref><ref name="McMahon">Quantum Field Theory, D. McMahon, Mc Graw Hill (USA), 2008, {{ISBN|978-0-07-154382-8}}</ref> :<math>(c \boldsymbol{\alpha}\cdot \mathbf{\hat{p}}+\beta mc^2 ) \psi = \mathrm{i}\hbar\frac{\partial \psi}{\partial t}</math> met <math>\psi=\psi(\mathbf{r},t)</math> 'n [[Veld (natuurkunde)|veld]] vir [[fermion]]e (Dirac stel <math>\psi</math> voor as die [[golffunksie]] van die [[elektron]]), <math>\mathbf{r}</math> en <math>t</math> is die [[Ruimte (natuurkunde)|ruimte-]] en [[tyd]]-[[koördinate]], <math>m</math> is die [[rusmassa]] van die elektron, <math>\hat{p} = -\mathrm{i} \hbar \nabla</math> is die [[impulsoperator]], <math>c</math> is die [[ligsnelheid]], en <math>\hbar</math> is die gereduseerde [[Konstante van Planck]] (<math>h/2\pi</math>). Verder is <math>\boldsymbol{\alpha}</math> 'n [[Vektor]]operator met as komponente 4×4-[[Matriks|matrikse]] <math>\alpha_i</math>: <math>\boldsymbol{\alpha}=(\alpha_1,\alpha_2,\alpha_3)</math> en <math>\beta</math> is ook 'n 4×4-[[matriks]]. Dit voldoen aan (<math>i,j=1,2,3; \; I</math> is die 4×4-[[Matriks|eenheidsmatriks]]) :<math>\beta \beta = I, \quad \alpha_i \alpha_i = I, \quad \alpha_i \beta = - \beta \alpha_i, \quad \alpha_i \alpha_j = - \alpha_j \alpha_i, \; i \neq j</math> In die relatiwistiese kwantummeganika is [[relatiwistiese eenhede]] nou gebruiklik sodat <math>\hbar</math> en <math>c</math> die waarde 1 het, genoteer as :<math>\gamma^0 = \beta ,\;\; \gamma^i = \beta\alpha_i</math> Dus <math> \gamma_i \gamma_i = \beta \alpha_i \beta \alpha_i = - \alpha_i \beta \beta \alpha_i = - \alpha_i \alpha_i = -I </math>, ens., sien [[gamma-matrikse]]. Die Dirac-vergelyking neem dan 'n kompakte vorm aan naamlik: :<math>(\mathrm{i} \gamma^\mu \partial_\mu - m)\psi = 0</math> opsommend: <math>\mu = 0,1,2,3; \quad \partial_\mu = \partial / \partial x^\mu, \; x^0=t</math>. == Sien ook == * [[Kwantumelektrodinamika|lagrangiaan]] in kwantumelektrodinamika. == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Diracvergelijking }} ==Verwysings== {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Dirac-vergelyking}} [[Kategorie:Kwantummeganika]] jszx61yz55zjmjc70i35hhxiitb1hfh 0 285851 2893455 2544390 2026-04-13T05:37:12Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893455 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Alpha_Condé_2014-10-09.jpg|duimnael]] '''Alpha Condé''' (gebore [[4 Maart]] [[1938]]) is 'n Guinese politikus wat van Desember 2010 tot September 2021 president van [[Guinee]] was. Hy het dekades lank in opposisie teen 'n opeenvolging van regimes in Guinee deurgebring, sonder sukses deelgeneem teen president Lansana Conté in die presidentsverkiesing van 1993 en 1998. Hy het die ''Rassemblement du Peuple Guinéen'' (RPG) gelei, 'n opposisieparty. Condé het weer in die presidensiële verkiesing in 2010 deelgeneem en is in 'n tweede ronde tot president van Guinee verkies. Toe hy daardie Desember in sy amp intree, word hy die eerste vry verkose president in die land se geskiedenis. Condé is in 2015 herkies met byna 58 persent van die stemme. Met sy verkiesing in 2010 het Conde beweer dat hy Guinee as 'n demokrasie sou versterk en [[korrupsie]] in sy land sou beveg, maar hy en sy seun is sedertdien betrokke by 'n aantal korrupsieskandale wat meestal met die mynbedryf verband hou, en hulle word daarvan verdink dat hulle die verkiesing manipuleer het. Op 30 Januarie 2017 het Condé Chad se [[Idriss Déby|Idriss Deby]] opgevolg as hoof van die [[Afrika-unie]]. Hy is later op 28 Januarie 2018 opgevolg deur die Rwandese president [[Paul Kagame]]. Op 5 September 2021, kondig kolonel Mamady Doumbouya aan dat Condé in hegtenis geneem is tydens 'n [[staatsgreep]].<ref>{{Lien web |langue=FR |nom=KOACI |titre=Guinée : Coup d'Etat à Conakry, Alpha Condé arrêté par des militaires |url=https://www.koaci.com/article/2021/09/05/afrique/politique/guinee-coup-detat-a-conakry-alpha-conde-arrete-par-des-militaires_153649.html |site=KOACI |Besoek op le=2021-09-05}}</ref> Op 9 Desember 2022 het die Amerikaanse tesourie 'n lys gepubliseer van meer as veertig persoonlikhede wat geteiken is deur sanksies vir dade van korrupsie en menseregteskendings. Onder die teikens van die Office of Foreign Assets Control (OFAC), is die finansiële beheerliggaam van die Tesourie-departement Karim Keïta.[https://www.jeuneafrique.com/1399538/politique/mali-guinee-alpha-conde-et-karim-keita-sous-sanctions-des-etats-unis/]. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1938]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Presidente van Guinee]] ea4wyupedmbk43paw9i6wsucfyyk3d3 0 286839 2893359 2698267 2026-04-12T16:47:59Z Jcb 223 2893359 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Conny Braam<!-- | volledige naam = Cornelia Hendrika Helena Braam --> | pseudoniem = | beeld = File:Portret Schrijfster Conny Braam, IJmuiden 2002.jpg | beeldbeskrywing = Conny Braam, 2002 | onderskrif = | beter-bekend-as = | bynaam = | genoemd = | geboortedatum = 28 Februarie 1948 | geboorteplek = [[Arnhem]] | sterfdatum = | sterfplek = <!-- | land = {{NL}} | beroep = skryfster | aktiewe_jare = | genre = | invloede = | bekende-werke = ''Ik ben Hendrik Witbooi'' (Ek is Hendrik Witbooi) | uitgewer = | onderskeiding = | dbnl = braa006 | handtekening = | webwerf = --> }} [[File:BraamManzini1989.jpg|thumb|Braam en Mavivi Manzini (ANC) (1989)]] '''Cornelia Hendrika Helena (Conny) Braam''' ([[28 Februarie]] [[1948]], [[Arnhem]]) is 'n [[Nederland]]se [[skrywer|skryfster]]. In 1971 was sy een van die stigters van die Anti-Apartheidsbeweging Nederland (AABN). Sy het sedert 1992 reeds verskeie romans gepubliseer. == Boeke == * 1992: In hierdie jaar debuteer Conny Braam as skryfster met ''Operatie Vula: Nederlanders in het ondergrondse verzet tegen apartheid''<ref name=vula>''Operatie Vula'' 1992 - Amsterdam: Uitgeverij Meulenhoff. {{ISBN|90 290 83360}} (derde druk 2006: Amsterdam : Uitg. Augustus. {{ISBN|978 90 45700 465}}).</ref>, 'n nie-fiksie boek oor haar ervaringe met betrekking tot haar anti-apartheidsaktiwiteite (onder die naam [[Operasie Vula]]) tussen 1986 en 1991 in Suid-Afrika. * 1993: ''De Bokkeslachter''.<ref name=bok>''De Bokkeslachter'' 1993 - Amsterdam : Meulenhoff. {{ISBN|90 290 45582}}.</ref> 'Die verhaal van 'n Afrikanerseun - Berend Schuitema -, wat sy kwellende bande met sy vaderland nie kan verbreek nie.' * 1996: ''Zwavel''.<ref name=zwavel>''Zwavel'' 1996 - Amsterdam : Meulenhoff. {{ISBN|90 290 47615}} (vierde druk, ''Rainbow Pocketboeken'' 2001 {{ISBN|90 417 11236}}).</ref> Die spanningsverhaal is vir die ''Gouden Strop''-toekenning benoem. Conny beskryf hierin 'n vrou se soektog na 'n oorlogsmisdadiger wat verantwoordelik is vir die dood van haar oupa. In hierdie roman staan temas soos seksuele dominansie, verraad en samespanning sentraal. Die ondersoek van die jong vrou, wat werksaam is by die Amsterdamse moordbrigade, lei op sy beurt weer na Suid-Afrika. * 1998: Die bundel ''De Amazone van Dahomey''<ref name=amazone>''De Amazone van Dahomey'' 1998 - Amsterdam : Meulenhoff. {{ISBN|90 290 56029}}.</ref> bevat reisverhale wat afspeel in [[Nigerië]], [[Zambië]], [[Tanzanië]], [[Ethiopië]] en [[Benin]]. Daar kom in bykans elke verhaal verwysings na Suid-Afrika voor. * 2000: ''De woede van Abraham''.<ref name=abraham>''De woede van Abraham'' 2000 - Amsterdam : Meulenhoff. {{ISBN|90 290 66822}} (eerste druk April 2000, tweede druk Junie 2000; herdruk 2004: Amsterdam : Uitg. Augustus. {{ISBN|978 90 45702 223}}).</ref> 'n Geskiedkundige roman wat afspeel aan die einde van die 19de eeu. Nicolaas Abraham moet aanskou hoe 'n kanaal (die Noordseekanaal) dwarsdeur sy geliefde dorpie Breesaap gegrawe word. Die mensonterende leef- en werksomstandighede van die arbeiders is afskuwelik en Abraham probeer hulle bystaan in hul stryd om oorlewing en bied ook aan om aan hulle gestorwenes menswaardige begrafnisse te gee. Dit is vir hom pynlik om te aanskou hoe sy mooi land verniel word. (eerste deel van die trilogie oor die familie Abraham uit IJmuiden) *2002: ''De onweerstaanbare bastaard''.<ref name=bastaard>''De onweerstaanbare bastaard'' 2002 - Amsterdam : uitg. Augustus. {{ISBN|978 90 45702 025}}.</ref> Die tweede deel van die trilogie oor die Abrahamfamilie speel af tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]]. Die titel verwys na IJmuiden, die “bastaard” van die “nette” Velsen. Die hawe is tydens die Eerste Wêreldoorlog, terwyl die Engelse pantserkruisers en Duitse duikbote 'n genadelose stryd voer, die strydtoneel van die oorlogvoerende lande. Die visekonsuls twis onder mekaar oor die kosbare vis. Vir vishandelaars en geluksoekers blyk die oorlog 'n goudmyn te wees. Wanneer honderde drosters en diensweieraars eweneens 'n heenkome daar soek, loop die spanning op die vissersdorp oor. *2004: ''Het schandaal''<ref name=schandaal>''Het schandaal'' 2004 - Amsterdam : uitg. Augustus. {{ISBN|90 457 01324}} (herdruk 2006, Uitg. Augustus, Amsterdam. {{ISBN|978 90 45700 397}}).</ref> speel weereens in Velsen en IJmuiden af. Die laaste deel van die trilogie oor die Abrahamfamilie is 'n bloedstollende verhaal oor die onopgehelderde en onopgeloste onwettige regeringspraktyke van 1945. Die boek is gebaseer op twee aangeleenthede wat in die naoorlogse jare groot beroering gewek het; die "Pieter Menten-affêre" en die sogenaamde "Velser-affêre". Volgens Conny Braam behels die Velser-affêre dat die maghebbers reeds van voor 1940 tydens die Tweede Wêreldoorlog kommuniste en ander linkse opstokers uit die weg geruim het. Na die oorlog het niemand vir minstens 'n halwe eeu, uit angs vir vergelding, daaroor durf praat nie. Die hoofkarakter in ''Het schandaal'', Susan, is geïnspireer deur die susters Freddie en Truus Oversteegen uit IJmuiden, wat hul saam met hul tydgenoot Jan Bonekamp in die versetgroep van Hannie Schaft bevind. *2006 - ''Mandela op de koelkast''.<ref name=mandela>''Mandela op de koelkast'' 2006 - Amsterdam : Uitg. Augustus. {{ISBN|978 90 45700 458}}.</ref> * 2007 - ''De Russische timmerman''<ref name=timmer>''De Russische Timmerman'' 2007 - Amsterdam/Antwerpen : Uitg. Augustus. {{ISBN|978 90 457 0017 5}} (1ste druk: Nov. 2007; 2de druk: Feb. 2008), 303 bls.</ref> is 'n Satiriese verhaal met 'n paar skreeusnaakse oomblikke, maar ook met 'n ernstige ondertoon, wat handel oor 'n paranoïese man van om en by veertig jaar wat vanuit sy karavaan - in die agtertuin van sy moeder - die wêreld bewaak. Dit is losweg gebaseer op Braam se eie ervaringe met die BVD. *2009 - ''De handelsreiziger van de Nederlandse Cocaïnefabriek''.<ref name=coke>''De handelsreiziger van de Nederlandse Cocaïnefabriek'' 2009 - {{ISBN|978 90 468 0675 3}}.</ref> 'n Roman oor die belewenisse van die fiktiewe handelsreisiger Lucien Hirschland van die ''Nederlandsche Cocaïnefabriek'', sy jonger suster Swaantje en die Engelse onderwyser en oorlogsinvalide Robin Ryder in die tyd voor, tydens en na die [[Eerste Wêreldoorlog]] en die jare tussen die twee wêreldoorloë. *2010 - ''Het schandaal en de Velser Affaire''. aangevulde uitgawe.<ref name=aanv>''Het schandaal en de Velser Affaire'' 2010 - {{ISBN|9789045704258}}.</ref> *2012 - ''Sjaco''.<ref name=sjaco>''Sjaco'' 2012 - Amsterdam : Uitg. Bertram en de Leeuw. {{ISBN|9789461560902}}.</ref> 'n Geskiedkundige roman oor "de eerste echte volksheld van Nederland". *2014 - ''Het beest van Kruger''.<ref name=beest>''Het beest van Kruger'' 2014 - Amsterdam : Bertram+de Leeuw Uitgevers. {{ISBN|9789461561510}}.</ref> *2016 - ''Ik ben Hendrik Witbooi. (Roman)'' - vertaal deur [[Zandra Bezuidenhout]] onder die titel ''Ek is Hendrik Witbooi'' - uitgegee deur [[Protea Boekhuis]].<ref name=witbooi>''Ik ben Hendrik Witbooi'' 2016 - Amsterdam : Uitgeverij Augustus Atlas Contact. {{ISBN|9789025447182}}.</ref> == Eksterne skakels == *'n Skripsie deur Barbara Neugebauer (ca. 2000) oor ''De Bokkeslachter'' kan aanlyn geraadpleeg word [https://web.archive.org/web/20040820145525/http://www.let.leidenuniv.nl/dutch/ModerneLetterkunde/Braam1.html op die webwerf van die Universiteit van Leiden]. Biografiese inligting oor die skrywer is ook beskikbaar op die blad * 'n Artikel oor die stigting wat hom besighou met die ondersoek na die 'Velser Affaire' [https://web.archive.org/web/20070927225957/http://www.nhd.nl/nieuws/binnenland/article456930.ece] in ''Het Noord-Hollands Dagblad'' van 8 April 2006 (met foto van Conny Braam). * [http://www.scholieren.com/boekverslagen/auteur/83 Boekverslae] van romans deur Conny Braam * [https://web.archive.org/web/20070928184442/http://www.amsteluitgevers.nl/augustus/result_auteur.asp?auteur=Conny%20Braam Boeke deur Conny Braam by uitgewer Augustus] * [http://www.connybraam.nl/ ConnyBraam.nl] Die webwerf van Conny Braam, met 'n oorsig van haar boeke en lesings. * [http://pauwenwitteman.vara.nl/media/64665 Onderhoud met Conny Braam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131212112032/http://pauwenwitteman.vara.nl/media/64665 |date=12 Desember 2013 }} na aanleiding van die verskyning van ''De handelsreiziger van de Nederlandse Cocaïnefabriek'' by Pauw & Witteman op 2 Okt. 2009. == Bron == *'n Bespreking van ''Het schandaal'' in die ''Noord-Hollands Dagblad'' van 4 Mei 2004. == Verwysings == {{Verwysings}} {{vertaalvanaf | taalafk = nl | pl = Conny Braam }} {{DEFAULTSORT:Braam, Conny}} [[Kategorie:Nederlandse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1948]] [[Kategorie:Lewende mense]] 9nidn43tqhm6yvpyogplwvruw8l41up 0 287053 2893383 2678871 2026-04-12T18:17:48Z Aliwal2012 39067 As nuwe federale voorsitter verkies in 2026 2893383 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Solly Msimanga | beeld = Mayor Solly Msimanga with former US Mayor Anthony Williams (2).jpg | beeldonderskrif = Msimanga in 2017 | orde = Opposisieleier in die [[Gauteng provinsiale wetgewer]] | termynaanvang = [[22 Mei]] [[2019]] | termyneinde = | voorganger = [[John Moodey]] | opvolger = | geboortedatum = | geboortejaar = 1980 | geboortemaand = 7 | geboortedag = 16 | geboorteplek = [[Atteridgeville]], [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]] | sterftedatum = | sterfteplek = | party = [[Demokratiese Alliansie]] | orde2 = [[Burgemeester van Tshwane]] | termynaanvang2 = [[19 Augustus]] [[2016]] | termyneinde2 = [[11 Februarie]] [[2019]] | voorganger2 = [[Kgosientso Ramokgopa]] | opvolger2 = [[Stevens Mokgalapa]] | orde3 = Lid van die [[Gauteng provinsiale wetgewer]] | termynaanvang3 = [[12 Februarie]] [[2019]] | termynaanvang4 = [[21 Mei]] [[2014]] | termyneinde4 = [[19 Augustus]] [[2016]] | eggenoot = Monde Msimanga | kinders = | alma_mater = [[Universiteit van Pretoria]] | religie = | handtekening = }} '''Solly Tshepiso Msimanga''' (gebore op [[16 Julie]] [[1980]]) is 'n [[Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse]] politikus. Hy dien tans as die opposisieleier in die [[Gauteng provinsiale wetgewer]]. Hy was voorheen die [[Burgemeester van Tshwane|burgemeester]] van die [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit]]. Msimanga is 'n lid van die [[Demokratiese Alliansie]] en die party se onsuksesvolle kandidaat vir Gauteng premier in die 2019-verkiesing.<ref>Joubert, Jan-Jan. [https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/solly-msimanga-nuwe-da-leier-in-gautengse-wetgewer/ Solly Msimanga nuwe DA-leier in die Gautengse wetgewer], ''Maroela Media''. Besoek op 19 Januarie 2020.</ref> Msimanga is op 12 April 2026 in 'n nasionale verkiesingskonferensie tydens die [[Demokratiese Alliansie Federale Kongres van 2026|Demokratiese Alliansie se Federale Kongres]] as die party se nuwe federale voorsitter verkies. ==Verwysings== {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Suid-Afrikaanse-politikus-saadjie}} {{Lede van die Gauteng provinsiale wetgewer}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Msimanga, Solly}} [[Kategorie:Politici van die Demokratiese Alliansie]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse burgemeesters]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1980]] 1ibekvicfg96kejk8y5vcq7nuwz2t5u 2893386 2893383 2026-04-12T18:24:57Z Aliwal2012 39067 2893386 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Solly Msimanga | beeld = Mayor Solly Msimanga with former US Mayor Anthony Williams (2).jpg | beeldonderskrif = Msimanga in 2017 | orde = Federale voorsitter van die [[Demokratiese Alliansie]] | leier = [[Geordin Hill-Lewis]] | termynaanvang = [[12 April]] [[2026]] | termyneinde = | voorganger = [[Ivan Meyer]] | opvolger = | geboortedatum = | geboortejaar = 1980 | geboortemaand = 7 | geboortedag = 16 | geboorteplek = [[Atteridgeville]], [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]] | sterftedatum = | sterfteplek = | party = [[Demokratiese Alliansie]] | orde2 = Opposisieleier in die [[Gauteng provinsiale wetgewer]] | termynaanvang2 = [[22 Mei]] [[2019]] | termyneinde2 = | voorganger2 = [[John Moodey]] | opvolger2 = | orde3 = [[Burgemeester van Tshwane]] | termynaanvang3 = [[19 Augustus]] [[2016]] | termyneinde3 = [[11 Februarie]] [[2019]] | voorganger3 = [[Kgosientso Ramokgopa]] | opvolger3 = [[Stevens Mokgalapa]] | orde4 = Lid van die [[Gauteng provinsiale wetgewer]] | termynaanvang4 = [[12 Februarie]] [[2019]] | termynaanvang5 = [[21 Mei]] [[2014]] | termyneinde5 = [[19 Augustus]] [[2016]] | eggenoot = Monde Msimanga | kinders = | alma_mater = [[Universiteit van Pretoria]] | religie = | handtekening = }} '''Solly Tshepiso Msimanga''' (gebore op [[16 Julie]] [[1980]]) is 'n [[Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse]] politikus. Hy dien tans as die opposisieleier in die [[Gauteng provinsiale wetgewer]]. Hy was voorheen die [[Burgemeester van Tshwane|burgemeester]] van die [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit]]. Msimanga is 'n lid van die [[Demokratiese Alliansie]] en die party se onsuksesvolle kandidaat vir Gauteng premier in die 2019-verkiesing.<ref>Joubert, Jan-Jan. [https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/solly-msimanga-nuwe-da-leier-in-gautengse-wetgewer/ Solly Msimanga nuwe DA-leier in die Gautengse wetgewer], ''Maroela Media''. Besoek op 19 Januarie 2020.</ref> Msimanga is op 12 April 2026 in 'n nasionale verkiesingskonferensie tydens die [[Demokratiese Alliansie Federale Kongres van 2026|Demokratiese Alliansie se Federale Kongres]] as die party se nuwe federale voorsitter verkies. ==Verwysings== {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Suid-Afrikaanse-politikus-saadjie}} {{Lede van die Gauteng provinsiale wetgewer}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Msimanga, Solly}} [[Kategorie:Politici van die Demokratiese Alliansie]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse burgemeesters]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1980]] ite5uqdvwhefk83u7pfrji5s5auj004 0 287699 2893297 2876544 2026-04-12T15:19:57Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893297 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Adriaan Roland Holst | beeld = A. Roland Holst, Bestanddeelnr 921-7233.jpg | onderskrif = Adriaan Roland Holst (1968) | pseudoniem = | noemnaam = | geboortedatum = [[23 Mei]] [[1888]] | sterfdatum = [[5 Augustus]] [[1976]] | beroep = [[digter]] | aktiewe_jare = | genre = | stroming = | beïnvloed_deur     = | bekende-werke = | uitgewery = | handtekening = | webwerf = }} '''Adrianus (Adriaan) Roland Holst''' ([[23 Mei]] [[1888]], [[Amsterdam]] - [[5 Augustus]] [[1976]], Bergen [[Noord-Holland]]) was 'n [[Nederlands]]e [[digter]]. Sy oeuvre word gekenmerk deur 'n unieke, plegtige styl en ryk simboliek. == Familie == [[Lêer:Adriaan Roland Holst.gif|duimnael|Adriaan Roland Holst (1904)]] Sy vader was die broer van die beeldende kunstenaar [[Richard Roland Holst]] wat getroud was met [[Henriette Roland Holst|Henriette Roland Holst-van der Schalk]], die digteres, skryfster en [[Sosialisme|sosialis]]. Sy was dus die tante van Adriaan Roland Holst. Adriaan is deur vriende en familie "Jany" genoem. Die drie - Adriaan, Richard en Henriette - het gereeld kontak met mekaar gehad.<ref>Dit blyk byvoorbeeld uit: * A. Roland Holst: ''Briefwisseling met Richard en Henriette Roland Holst''. De Arbeiderspers, Amsterdam 1990. * A. Roland Holst: ''In den verleden tijd, herinneringen aan Lodewijk van Deyssel e.a.''. Boelen, Amsterdam 1975.<br/> By byvoorbeeld bl. 22-24, 37-39 (waar hy sy tante Henriette Roland Holst aandui as "de" dichteres), 40-44. * H. Roland Holst - van der Schalk : ''Het vuur brandde voort. Levensherinneringen''. [[Nijgh & Van Ditmar Uitgewers|Nijgh & Van Ditmar]] 1949, derde en vierde verbeterde druk: De Arbeiderspers, Amsterdam 1979.<br/> By bl. 77, 115, 208. * E. Etty: ''Liefde is heel het leven niet, Henriette Roland Holst 1869-1952''. Balans, Amsterdam 1996.</ref> == Biografie == Holst het in het Gooi grootgeword. Hy het in Hilversum die Gemeentelijke HBS bygewoon (hierdie skool is na hom vernoem, en heet tans die A. Roland Holst-kollege) en van 1908 tot 1911 Keltiese Letterkunde aan die [[Universiteit van Oxford]] studeer. Reeds op twintigjarige leeftyd kon hy gedigte plaas in die letterkundige tydskrif ''De XXste Eeuw''. In 1911 het sy debuutbundel getiteld ''Verzen'' in boekvorm verskyn. In sy volgende bundels, ''De belijdenis van de stilte'' en ''Voorbij de wegen'', het sy eie stem tot volle wasdom gekom. Die verslete verse getuig van 'n romantiese begeerte en verhewe eensaamheid. ''Deirdre en de zonen van Usnach'' (1920), wat verskyn het in die bibliofiele-reeks ''Palladium'', is 'n poëtiese verhaal wat afspeel in 'n Keltiese leefwêreld. In 1918 het Holst in Bergen, Noord-Holland gaan woon waar sy woonhuis bewoon is deur 'n verskeidenheid [[skrywer]]s en [[digter]]s. Hy het verskillende literêre vriende gehad soos [[Menno ter Braak]], [[J.C. Bloem]], [[E. du Perron]], [[J. Slauerhoff]], [[Herman Gorter]],<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/rola001verz04_01/rola001verz04_01_0005.php A. Roland Holst: 'In memoriam Herman Gorter' (Sept. 1927)]</ref> [[M. Vasalis|Vasalis]] en Victor van Vriesland. Hy het ook kontak gehad met die skilder Carel Willink, wat in 1948 in opdrag van die ministerie van onderwyskunste en wetenskap 'n portret van hom geskilder het. Uit die argief vir benoemings vir die Nobelprys vir Letterkunde by die Sweedse Akademie blyk dit dat Holst in 1955 en 1961 benoem is vir die Nobelprys.<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=12127 Argief 1955] en [http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=12553 Argief 1961] met benoemings vir die Nobelprys vir Letterkunde by die Sweedse Akademie</ref> Hy het gesterf aan komplikasies wat teweeggebring is nadat hy uit sy bed geval het.<ref>* Artikel in Argus, 21 Maart 2017, 1e jg, nr 2. bls.13</ref> == Nasionale Monument == [[Lêer:NationaalMonumentRolandHolst2013.jpg|duimnael|Gedig deur Roland Holst wat aangebring is by die Nationaal Monument op de Dam in Amsterdam]] Roland Holst word in verskeie opsigte gesien as 'n monumentale digter. By die beeld ‘’De stedemaagd’’ in Alkmaar (1950) is daar 'n kort gedig van Roland Holst aangebring. Op die binnekant van die gedenkmuur van die Nationaal Monument op de Dam (in 1956 onthul) is 'n gedig van Roland Holst aangebring in belettering wat deur Jan van Krimpen ontwerp is: <blockquote>"Nimmer, van erts tot arend, was enig schepsel vrij onder de zon, noch de zon zelve, noch de gesternten. Maar geest brak wet en stelde op de geslagen bres de mens. Uit die eersteling daalden de ontelbaren. [...]"</p></blockquote> ==Beeld== Mari Andriessen, wat as [[beeldhouer]] onder andere bekend is vir die beeldhouwerk ''De Dokwerker'' in Amsterdam en 'n lid is van die tweede generasie van De Groep van de figuratieve abstractie, het 'n beeld van Holst geskep wat op Hoflaan by die Ruïnekerk in Bergen, [[Noord-Holland]] staan. Dit is vergroot tot sy huidige formaat deur Theo Mulder, 'n leerling en vriend van Mari Andriessen. ==Lukrake aangeleenthede== * Op 19 November 2009, na aanleiding van die uiteindelike ampswisseling van premier Herman Van Rompuy, het die volgende versreëls uit "De Ploeger" van Holst in die Belgiese parlement weerklink: ::Ik vraag geen oogst; ik heb geen schuren, ::ik sta in uwen dienst zonder bezit. ::Maar ik ben rijk in dit:<ref>''de Belgische premier sprak ''Maar ik ben fier''</ref> ::dat ik de ploeg van uw woord mag besturen ::Ik zal de halmen niet meer zien ::noch binden ooit de volle schoven, ::maar doe mij in den oogst geloven ::waarvoor ik dien… ==Bibliografie== * [[1911]] - ''Verzen'' * [[1913]] - ''De belijdenis van de stilte'' * [[1920]] - ''Deirdre en de zonen van Usnach'' * [[1920]] - ''Voorbij de wegen'' * [[1925]] - ''De afspraak'' * [[1925]] - ''De wilde kim'' * [[1926]] - ''Ex tenebris mundi: gedichten'' * [[1926]] - ''Over den dichter Leopold'' * [[1928]] - ''Het Elysisch verlangen (gevolgd door De zeetocht van Ban)'' * [[1928]] - ''Shelley, een afscheid'' * [[1932]] - ''Tusschen vuur en maan'' * [[1936]] - ''De pooltocht der verbeelding'' * [[1936]] - ''Voorteekens'' * [[1937]] - ''Een winter aan zee'' * [[1938]] - ''Uit zelfbehoud'' * [[1940]] - ''In memoriam Charles Edgar du Perron en Menno ter Braak'' * [[1940]] - ''Onderweg'' * [[1943]] - ''Voor West-Europa'' * [[1945]] - ''Een winterdageraad'' * [[1945]] - ''Eigen achtergronden'' * [[1946]] - ''In memoriam Herman Gorter'' * [[1946]] - ''Sirenische kunst'' * [[1947]] - ''De twee planeten'' * [[1947]] - ''Tegen de wereld'' * [[1948]] - ''In ballingschap'' * [[1948]] - ''Van erts tot arend'' * [[1950]] - ''Swordplay wordplay'' * [[1951]] - ''De dood van Cuchulainn van Murhevna'' * [[1951]] - ''Woest en moe'' * [[1957]] - ''Bezielde dorpen'' * [[1958]] - ''In gevaar'' * [[1960]] - ''Omtrent de grens'' * [[1962]] - ''Onder koude wolken'' * [[1963]] - ''Onderhuids'' * [[1966]] - ''Aan prinses Beatrix'' * [[1967]] - ''Kort'' * [[1967]] - ''Uitersten'' * [[1968]] - ''Vuur in sneeuw'' * [[1970]] - ''Met losse teugel'' * [[1971]] - ''Verzamelde gedichten'' * [[1975]] - ''In den verleden tijd'' * [[1976]] - ''Voorlopig'' * [[1977]] - ''Roland Holst, ten afscheid'' * [[2000]] - ''Trouw in ontrouw. Liefdesgedichten'' * [[2001]] - ''Raar'' ==Pryse== * [[1927]] - Prijs van Amsterdam vir ''De wilde kim'' * [[1938]] - D.A. Thieme-prys vir ''Een winter aan zee'' * [[1945]] - Verzetsprijs vir letterkunde vir ''Helena's inkeer'' * [[1948]] - Constantijn Huygens-prys vir sy gehele oeuvre * [[1955]] - P.C. Hooft-prys vir ''Late telgen'' * [[1959]] - Prijs der Nederlandse Letteren vir sy gehele oeuvre * [[1961]] - Poësieprys van die munisipaliteit van Amsterdam vir ''Omtrent de grens'' * [[1964]] - Poësieprys van die munisipaliteit van Amsterdam vir ''Onderhuids'' ==Biografie== *Jan van der Vegt, ''A. Roland Holst. Biografie''. Baarn, De Prom, 2000. ==Eksterne skakels== * [http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn2/roland/index.html H.A. Wage, 'Roland Holst, Adrianus (1888-1976)', in: ''Biografisch Woordenboek van Nederland'' 2 (1985).] * [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=rola001 A. Roland Holst by die] [[Digitale Biblioteek vir Nederlandse Letterkunde]] ==Verwysings== {{Verwysings}} {{vertaalvanaf | taalafk = nl | pl = https://en.wikipedia.org/Adriaan_Roland_Holst }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Roland Holst, Adriaan}} [[Kategorie:Geboortes in 1888]] [[Kategorie:Sterftes in 1976]] [[Kategorie:Nederlandse skrywers]] [[Kategorie:Nederlandse digters]] 9ic10cjz0bvlvna16dm4gl2ls6g34m7 0 287723 2893339 2130686 2026-04-12T16:40:09Z Jcb 223 2893339 wikitext text/x-wiki '''Bewysteorie''' is 'n belangrike vertakking van [[wiskundige logika]]<ref name=wang>Hao Wang (1981). ''Popular Lectures on Mathematical Logic'', Van Nostrand Reinhold Company, bl. 3–4</ref> wat bewyse as formele wiskundige voorwerpe voorstel en sodoende die ontleding daarvan deur wiskundige tegnieke vergemaklik. [[Bewys]]e word tipies aangebied as induktief-gedefinieerde datastrukture soos gewone lyste, bokslyste of boomstrukture, wat opgestel is volgens die aksiomas en gevolgtrekkingreëls van die [[logika|logiese stelsel]]. As sodanig is die bewysteorie sintakties van aard, in teenstelling met die [[modelteorie]], wat semanties van aard is. Sommige van die belangrikste gebiede van die bewysteorie is onder meer struktuurbewysteorie, ordinale analise, bewysbaarheidslogika, omgekeerde wiskunde, bewysmyn, outomatiese stellingbewys en bewyskompleksiteit. Baie navorsing fokus op aansoeke in [[rekenaarwetenskap]], [[taalkunde]] en [[filosofie]]. == Verwysings == {{Verwysings}} {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Proof theory }} {{Normdata}} [[Kategorie:Wiskundige logika]] 4nbe42nesxni2w547sxqeqiaj1i8rh7 0 288908 2893188 2484721 2026-04-12T13:52:30Z Jcb 223 2893188 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} '''Ashley Wass''' is 'n [[Verenigde Koninkryk|Britse]] [[Klassieke musiek|klassieke]] [[pianis]]. == Biografie == Wass, wat op 26 Maart 1977 in Lincolnshire, Engeland, gebore is, is die enigste Britse wenner van die Londense internasionale klavierkompetisie, 'n pryswenner by die Leeds-klavierkompetisie, en 'n voormalige [[BBC]] Radio 3 ''New Generation Artist''. Wass het al in vele van die wêreld se voorste konsertsale opgetree, waaronder Wigmore Hall, [[Carnegie Hall]] en die Wene Konzerthaus. Hy het opgetree as solis met talle toonaangewende ensembles, waaronder al die BBC-orkeste, die Philharmonia, ''Orchester National de Lille'', Wene Kamerorkes, [[Hong Kong Filharmoniese Orkes]], RLPO, en onder leiding van dirigente soos [[Simon Rattle]], [[Osmo Vänskä|Osmo Vanska]], Donald Runnicles, Ilan Volkov en Vassily Sinaisky. In Junie 2002 het Wass saam met Thomas Allen, [[Mstislav Rostropovich]] en Angela Gheorghiu in 'n galakonsert in die [[Buckingham-paleis]] ter viering van die Goue Jubilee van [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|koningin Elizabeth II]] verskyn, 'n opvoering wat regstreeks aan miljoene kykers regoor die wêreld uitgesaai is. Die afgelope paar jaar het Wass 'n gereelde gas by die BBC Proms geword. Hy het in 2008 sy debuut gemaak met [[Ralph Vaughan Williams|Vaughan Williams]] se klavierconcerto, en in die daaropvolgende seisoene teruggekeer met opvoerings van werke deur Foulds Strawinski, Antheil en McCabe. Wass het kritieke lof ontvang vir sy opnames uit 'n wye verskeidenheid style en tydperke. Hy is veral bekend vir sy interpretasies van komponiste soos [[Franz Liszt|Liszt]], [[César Franck|Franck]], [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]] en Bridge. Wass se opname van [[Arnold Bax|Bax]] se klaviermusiek is genomineer vir 'n Gramophone-toekenning en sy diskografie spog met 'n aantal Gramophone 'Redakteurkeuse'-opnames en BBC Music Magazine ''Choices''. Wass het ook in vennootskap met baie van die voorste kunstenaars van sy generasie opgetree, waaronder [[Mitsuko Uchida]], Steven Isserlis, Emmanuel Pahud, Richard Goode en lede van die Guarneri-Kwartet en [[Beaux Arts Trio]] . Ashley Wass is tans die artistieke direkteur van die [[Lincolnshire]] Internasionale Kamermusiek-fees. Hy was van 2008 tot 2018 professor in klavier aan die Koninklike Musiekkollege, en is tans die adjunkhoof van klawerbordstudies aan die Koninklike Noordelike Musiekkollege in [[Manchester]]. Wass is 'n medewerker aan die Koninklike Musiekkollege. == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Ashley Wass }} == Eksterne skakels == * [http://www.ashleywass.com Ashley Wass se persoonlike webwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126162015/http://ashleywass.com/ |date=26 November 2021 }} * [http://www.naxos.com/person/Ashley_Wass/797.htm Wass se biografie op die Naxos-webwerf] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Wass, Ashley}} [[Kategorie:Britse pianiste]] [[Kategorie:Lewende mense]] bnedhx7bugo5certphu7qvh815dnsn2 0 289112 2893134 2829867 2026-04-12T12:18:40Z Jcb 223 2893134 wikitext text/x-wiki '''Aleksandr Vassilievich Gauk''' ({{Lang-ru|Алекса́ндр Васи́льевич Га́ук}}; {{OuVormDatum|15 Augustus|1893|3 Augustus}} {{spaced ndash}}[[30 Maart]] [[1963]]) was 'n [[Rusland|Russies]]e/[[Sowjetunie|Sowjet-]] [[dirigent]] en [[komponis]]. Aleksandr Gauk is in [[1893]] in [[Odessa]] gebore. Hy het sy eerste ervaring van musiek beskryf as die oomblik toe hy die weermagorkes en sy ma aangehoor het, met sy ma wat gesing het en voor die [[klavier]] gespeel het. Toe hy sewe was, het hy met klavierstudies begin en op 17 na [[Sint Petersburg]] gereis en daarin geslaag om ingeskryf te word by Daugover se klas; hy is later verplaas na die klas van Felix Blumenfeld. Hy het vir [[Arthur Nikisch]], [[Claude Debussy]] en [[Richard Strauss]] sien dirigeer, en was veral beïndruk met eersgenoemde. <ref name="CRC">Tassie G. Papa Gauk – the father of Russian conductors. ''[[Classic Record Collector]]'', Winter 2008, 43-49.</ref> Gauk se eerste dirigeervaring het in [[1912]] plaasgevind saam met 'n studente-orkes. Sy eerste professionele verskyning het op 1 Oktober 1917 plaasgevind met 'n produksie van [[Pjotr Tsjaikofski|Tsjaikofski]] se ''Cherevichki'' by die Petrograd Musikale Dramateater. Hy het 'n groot deel van die 1920's spandeer as dirigent vir die Mariinsky Balleteater. Hy was met die [[Ballet|ballerina]] Elena Gerdt getroud. <ref name="CRC">Tassie G. Papa Gauk – the father of Russian conductors. ''[[Classic Record Collector]]'', Winter 2008, 43-49.</ref> Hy was van 1930 tot 1934 hoofdirigent van die [[Leningrad Filharmoniese Orkes]]. Op 6 November 1931 het hy die orkes saam met die Akademie Capella-koor gedirigeer tydens die wêreldpremière-opvoering van [[Dmitri Sjostakowitsj|Sjostakowitsj]] se Simfonie nr. 3 in E-mol majeur, Op. 20; die ''Simfonie "Eerste Mei"''. Hy het vanaf 1932 in Moskou gewerk en in 1936 hoofdirigent van 'n nuwe radio-orkes geword, wat weldra sou ontwikkel tot die USSR Staat-simfonieorkes. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], nadat hy uit [[Riga]] ontsnap het, het hy in [[Moskou]] klas gegee, voordat hy twee jaar by die [[Tbilisi|Tbilisi-]]konservatoria spandeer het en die Georgiese Staat-simfonieorkes laat herleef het. <ref name="CRC">Tassie G. Papa Gauk – the father of Russian conductors. ''[[Classic Record Collector]]'', Winter 2008, 43-49.</ref> Hy het die verwaarloosde Eerste Simfonie van [[Sergei Rachmaninoff|Rachmaninoff]] laat herleef uit orkesgedeeltes wat in die argiewe van die Moskouse Konservatoria gevind is na die dood van die komponis in 1943. Hy het die wêreldpremière opvoering van Khachaturian se Tjelloconcerto in 1946 in [[Moskou]] gedirigeer. Gauk se eie komposisies sluit 'n simfonie, kamermusiekwerke vir strykinstrumente, en werke vir klavier in. Hy het 'n onvoltooide [[outobiografie]] agtergelaat. <ref name="CRC">Tassie G. Papa Gauk – the father of Russian conductors. ''[[Classic Record Collector]]'', Winter 2008, 43-49.</ref> Sy groot opname-nalatenskap is nou slegs gedeeltelik toeganklik; ''Brilliant Classics'' het 'n stel heruitgawes uitgereik, waaronder werke van [[Anton Arenski|Arenski]], [[Sergei Prokofiëf|Prokofiëf]], Khachaturian en [[Dmitri Sjostakowitsj|Sjostakowitsj]]. Dit sluit 'n boksstel in van opnames van die [[violis]] [[David Oistrakh]]. 'n Opname van Miaskofski se Vioolconcerto in D mineur, Op. 44 (opgeneem op [[1 Januarie]] [[1939]]) deur die USSR Staat-simfonieorkes onder leiding van Gauk, is daarby ingesluit.<ref>CD-notas, ''Brilliant Classics'' [[laserskyf|CD]] 92609/10 (CD No. 10 van 10-CD boksstel)</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{s-start}} {{s-culture}} {{succession box|title=St Petersburg Filharmoniese Orkes|Musiekdirekteure, St Petersburg Filharmoniese Orkes|before=Nikolai Malko| years=1930&ndash;1934 | after=Fritz Stiedry }} {{succession box|title=Staatsakademie-simfonieorkes van die Russiese Federasie|Musiekdirekteure, Staatsakademie-simfonieorkes van die Russiese Federasie|before=geen|years=1936&ndash;1941|after=Natan Rakhlin }} {{succession box|title=Moskou-radio Tsjaikofski Simfonieorkes|Musiekdirekteure, Moskou-radio Tsjaikofski Simfonieorkes|before=Nikolai Golovanov| years=1953&ndash;1961|after=[[Gennady Rozhdestvensky]] }} {{s-end}} {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Aleksandr Gauk }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Gauk, Aleksandsr}} [[Kategorie:Russiese komponiste]] [[Kategorie:Sterftes in 1963]] [[Kategorie:Geboortes in 1893]] [[Kategorie:Russiese dirigente]] {{Saadjie}} ajbad05z8pd3oxb6vsq74kfo1curvpg 0 289340 2893133 2854666 2026-04-12T12:18:17Z Jcb 223 2893133 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Aldo_Ciccolini_cropped.JPG|duimnael|Aldo Ciccolini in 2005]] '''Aldo Ciccolini''' ({{IFA-it|ˈaldo tʃikkoˈlini}}; [[15 Augustus]] [[1925]] - [[1 Februarie]] [[2015]]) was 'n Italiaans-Franse [[pianis]]. == Biografie == Aldo Ciccolini is in [[Napels]] gebore. Sy vader, wat die titel ''Markies van Macerata'' gedra het, het as tipograaf gewerk. Aldo Ciccolini het sy eerste lesse by Maria Vigliarolo d'Ovidio otvang, en in 1934 op 9-jarige ouderdom, met die spesiale toestemming van die direkteur Francesco Cilea, die Napelse Konservatoria betree. Daar het hy klavier by Paolo Denza, 'n leerling van Ferruccio Busoni, en harmonie en kontrapunt by Achille Longo, studeer. Hy het op 16-jarige ouderdom met sy loopbaan begin in die Teatro San Carlo. Teen 1946 was hy egter beperk daartoe om, om sy gesin se onthalwe in kroeë te speel ten einde te oorleef. In 1949 het hy, ''ex-aequo'' (gelykop) met Ventsislav Yankov, die Marguerite Long-Jacques Thibaud-kompetisie in Parys (die ander pryswenners was onder andere Paul Badura-Skoda en Pierre Barbizet ) gewen. Hy het in 1969 'n [[Frankryk|Franse]] burger geword en onderrig gegee aan die ''Conservatoire de Paris'' vanaf 1970-88, waar sy studente Akiko Ebi, Jean-Yves Thibaudet, Artur Pizarro, Géry Moutier, Nicholas Angelich, André Sayasov en Jean-Luc Kandyoti ingesluit het. Ander studente was Francesco Libetta, Antonio Pompa-Baldi, Domenico Picciché, Ivan Donchev en [[:fr:Jean-Marc Savelli|Jean-Marc Savelli]].   Ciccolini was 'n gevierde interpreteerder en voorstander van die klaviermusiek van die Franse komponiste [[Camille Saint-Saëns]], [[Maurice Ravel]], [[Claude Debussy]], [[Charles-Valentin Alkan]] en Erik Satie, sowel as dié van minder prominente komponiste soos Déodat de Séverac, Jules Massenet en Alexis de Castillon.   Ciccolini was bekend daarvoor dat hy die musiek van die Spaanse komponiste [[Isaac Albeniz|Isaac Albéniz]], Enrique Granados en Manuel de Falla, sowel as van [[Franz Liszt]] gespeel het. Die sopraan [[Elisabeth Schwarzkopf]] het van hom gesê: "Jy kan jou skaars 'n wonderliker speelgenoot voorstel." Op 9 Desember 1999 het hy sy loopbaan van 50 jaar in Frankryk gevier met 'n opvoering in die ''Théâtre des [[Avenue des Champs-Élysées|Champs-Élysées]]'' in Parys. == Afsterwe == Aldo Ciccolini het op 1 Februarie 2015 in sy woning in [[Parys]] op 89-jarige ouderdom beswyk. <ref>{{cite web |url=https://news.yahoo.com/french-piano-virtuoso-aldo-ciccolini-dies-aged-89-140812111.html |title=French piano virtuoso, Aldo Ciccolini, dies aged 89 |publisher=[[Yahoo]].com |access-date=1 Februarie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305092641/http://news.yahoo.com/french-piano-virtuoso-aldo-ciccolini-dies-aged-89-140812111.html |archive-date=5 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Opnames == Ciccolini het meer as 'n honderd opnames vir EMI-Pathé Marconi en ander [[Plaatetiket|platemaatskappye]] gemaak; onder meer die volledige sonate-siklusse van [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] en [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]], die volledige solo-klavierwerk van [[Claude Debussy|Debussy]] en twee afsonderlike siklusse van die volledige klavierwerke van Satie. In 2002 is Ciccolini bekroon met die ''[[Diapason d'Or]]'' vir sy opname van die volledige soloklavierwerke van Janáček vir ''Abeille Music'' en vir die van [[Robert Schumann|Schumann]] vir ''Cascavelles''. Sy volledige Beethoven-sonatesiklus is in 2006 weer deur die Cascavelle plate-etiket uitgegee. Hy het ook sulke ongewone repertorium opgeneem soos byvoorbeeld seleksies uit die ''Péchés de vieillesse'' van [[Gioachino Rossini|Rossini]] en die volledige klaviermusiek van Massenet. == Literatuur == * Ingo Harden: ''Aldo Ciccolini'', in: Ingo Harden, Gregor Willmes: ''Pianistenprofile: 600 Interpreten: ihre Biografie, ihr Stil, ihre Aufnahmen''. Bärenreiter, [[Kassel]] 2008, {{ISBN|978-3-7618-1616-5}}, BL. 131–133. * Alain Pâris: ''Klassische Musik im 20. Jahrhundert: Instrumentalisten, Sänger, Dirigenten, Orchester, Chöre''. 2de uitgebreide, volledig hersiene uitgawe, [[München]] 1997, {{ISBN|3-423-32501-1}}. == Bronne == * [[:fr:Aldo Ciccolini|Artikel oor Aldo Ciccolini op die Franse Wikipedia]] * *Bellamy, Olivier. ''Courage and silence''. Essay ingesluit in ''Aldo Ciccolini: Enregistrements EMI 1950–1991'' EMI 2009 == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Ciccolini, Aldo}} {{Normdata}} {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Aldo Ciccolini }} [[Kategorie:Franse pianiste]] [[Kategorie:Italiaanse pianiste]] [[Kategorie:Sterftes in 2015]] [[Kategorie:Geboortes in 1925]] p0z1cplkj6f4egrktalbio4ls77rb11 0 289498 2893198 2827556 2026-04-12T13:56:28Z Jcb 223 2893198 wikitext text/x-wiki '''Benjamin Schmid''' ([[13 September]] [[1968]], [[Wene]]) is 'n [[Oostenryk]]se [[violis]]. == Lewe en werk == Schmid het sy opleiding in [[Wene]], [[Salzburg]] en Philadelphia ontvang. In 1991 het hy die 2de Internasionale Leopold Mozart Vioolkompetisie in [[Augsburg]] gewen. In 1992 het hy die Mozart - , Beethoven - en gehoortoekenning tydens die Carl Flesch-kompetisie gewen. Sy repertorium bevat werke vir viool en orkes, kamermusiek en [[jazz]] ''(Hommage à [[Stéphane Grappelli|Grappelli]])''. Hy fokus veral op die werke van [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]], [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]], [[Franz Schubert|Schubert]], [[Alban Berg|Berg]], Karl Goldmark, [[Erich Wolfgang Korngold|Korngold]], [[Fritz Kreisler]] en Kurt Muthspiel. As jazz-musikant bemark hy homself onder die naam ''Beni Schmid''. Benjamin Schmid het reeds talle kere as solis opgetree tydens konserte deur die [[Hamburger Symphoniker]]. Hy tree sedert 1986 gereeld op tydens die Salzburg-fees. Hy het sedert 2000 gereeld die solo-werke vir viool van [[Johann Sebastian Bach|Bach]] en [[Eugène Ysaÿe]] tydens drie-nagtelike siklusse gespeel. Benjamin Schmid gebruik die [[Antonio Stradivari|Stradivari]]-viool "ex Viotti" van 1718, wat aan hom geleen word deur die ''Österreichische Nationalbank''.<ref name="oe1">{{Internetquelle |titel="Die Essenz meines Lebens ist Musik - Benjamin Schmid" |datum=2017-11-26 |zugriff=2018-01-24 |url=http://oe1.orf.at/programm/20171126/494818 |hrsg=[[Österreich 1]]}}</ref> Schmid woon saam met sy vrou, die pianis Ariane Haering in [[Salzburg]], waar hy ook 'n professoraat aan die [[Mozarteum-universiteit Salzburg|Mozarteum]] beklee. == Toekennings == Schmid se album ''Hot Club Jazz'' ([[Gramola]] plate-etiket) is in 2015 op die lys vir die ''Preis der Deutschen Schallplattenkritik'' (Albumprys van Duitse kritici) geplaas. Diknu Schneeberger, Joschi Schneeberger en Martin Spitzer speel in Schmid se [[jazz]]orkes.<ref>{{Cite web |url=http://www.schallplattenkritik.de/bestenlisten/768-bestenliste-3-2015 |title=argiefkopie |access-date=31 Januarie 2020 |archive-date=13 Januarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170113123740/http://www.schallplattenkritik.de/bestenlisten/768-bestenliste-3-2015 |url-status=dead }}</ref> == Diskografie == * [[Friedrich Gulda]]: Concerto vir tjello en blaasinstrumentorkes (weergawe vir viool), Uni Mozarteum Records 9, 2016 * [[Max Reger]]: Vioolconcerto, Chaconne vir soloviool, 2012 * ''From Fritz to [[Django Reinhardt|Django]]'', 2007 * ''BeniSchmidObsession: Hommage à [[Stéphane Grappelli|Grappelli]]'', 2006 * [[Erich Wolfgang Korngold|Korngold]]: Vioolconcerto Op 35, Suite vir klaviertrio op 23, 2005 (lewendig opgeneem tydens die Salzburg-fees, 2004) * Karl Goldmark: Vioolconcerto, [[Johannes Brahms|Brahms]]: Dubbelconcerto, 2004 * [[Eugène Ysaÿe]]: Sonates op 27 No. 1-6 (1924), 2003 * [[Johann Sebastian Bach|J.S. Bach]]: Ses sonates vir viool en klavesimbel, 2003 * Johann Sebastian Bach: volledige vioolwerke, 2003 * Johann Sebastian Bach: Sonates en Partitas vir soloviool, 2003 * Johann Sebastian Bach: Vioolconcertos, 2003 (Arte Nova) * [[Johannes Brahms|Brahms]]: Vioolconcerto, 2003 * ''Pièces de Concert'', 2003 * [[Antonio Vivaldi|Vivaldi]]: Die Vier Seisoene, Kreisler: Concerto in een beweging (na Paganini), 2003 * Johann Sebastian Bach: Ses sonates vir soloviool met klavierbegeleiding, gerangskik deur [[Robert Schumann|Schumann]], 1995 == Eksterne skakels == * [http://www.benjaminschmid.com/ Tuisblad] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{vertaalvanaf | taalafk = en | pl = Benjamin Schmid }} {{Saadjie}} {{DEFAULTSORT:Schmid, Benjamin}} [[Kategorie:Oostenrykse violiste]] [[Kategorie:Geboortes in 1968]] [[Kategorie:Lewende mense]] 08snjbgp86saxxqsy0vu2x708tlv21w 0 293555 2893217 2851482 2026-04-12T14:38:07Z Aliwal2012 39067 2893217 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Lisa | bynaam = | beeld = 20240314 Lisa Manoban 07.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Lisa in 2024 | geboortenaam = Pranpriya Manobal | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1997|03|27}} | geboorteplek = Buriram, Thailand | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = | beroep = {{hlist|Kletsrymer|sanger|danser|aktrise}} | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = {{URL|lalisaofficial.com}} | handtekening = }} [[Lêer:BLACKPINK's Lisa for BULGARI June 2023 04.jpg|duimnael|regs|Lisa in ''[[Bvlgari]]'' in Junie 2023]] '''Lalisa Manoban''' (ook gespel Manoban<ref name=":0" /><ref name=":1" />; gebore Pranpriya Manobal; [[Thai]]: ลลิษา มโนบาล; gebore 27 Maart 1997) is 'n Thaise popmusieksanger,<ref name="ygfam" /><ref name="Huiling" /> [[Kletsrym|kletsrymer]], sanger en danser. Sy staan mononiem as Lisa bekend, en is 'n lid van die Suid-Koreaanse meisiegroep [[Blackpink]], wat in 2016 onder [[YG Entertainment]] begin het. Lisa het in September 2021 haar solodebuut gemaak met haar enkelalbum Lalisa, wat haar die eerste vroulike kunstenaar gemaak het wat 736 000 eksemplare van 'n album in sy eerste week in Suid-Korea verkoop het. Die musiekvideo vir sy hoof-enkelsnit met dieselfde naam het 73,6 miljoen kyke in 24 uur op [[YouTube]] ontvang, wat die rekord opgestel het vir die musiekvideo wat die meeste gekyk is in die eerste 24 uur op die platform deur 'n solokunstenaar. Beide "Lalisa" en die album se virale tweede enkelsnit "Money" het in die top 10 van die Billboard Global 200 gelys. Lalisa het voortgegaan om die eerste album te word deur 'n [[K-Pop]] solis wat 1 miljard strome op Spotify bereik het. Lisa het verskeie eerbewyse deur haar loopbaan verdien, insluitend sewe [[Guinness World Records]], 'n MNet Asian Music Award, 'n Gaon Chart Music Award, en die eerste MTV Video Music Award en [[MTV]] Europe Music Award wat ooit deur 'n K-pop solis gewen is. Sy is die K-pop-kunstenaar wat die meeste gevolg word op Instagram sedert 2019. == Lewe en loopbaan == === 1997–2010: Vroeë lewe en opvoeding === Gebore Pranpriya Manobal op 27 Maart 1997, in Buriram Provinsie, [[Thailand]], het sy later wettiglik haar naam verander na Lalisa, wat beteken "die een wat geprys word", op advies van 'n waarsêer vir voorspoed. Sy is 'n enigste kind en is grootgemaak deur haar Thaise ma, Chitthip Brüschweiler, en die Switserse stiefpa en sjef Marco Brüschweiler. Lisa het sekondêre onderwys by Praphamontree Skool I en II voltooi. Sy is meertalig; saam met haar moedertaal Thai praat sy vlot Koreaans en Engels, sowel as basiese Japannees en Chinees. Nadat sy op die ouderdom van vier vir dansklasse ingeskryf het, het sy gereeld aan kompetisies begin meeding, insluitend in To Be Number One, en het saam met BamBam van Got7 by die elf-lede dansspan We Zaa Cool aangesluit. In September 2009 het die span ingeskryf vir die LG Entertainment Million Dream Sanan World-kompetisie wat op Kanaal 9 uitgesaai is en die Spesiale Spantoekenning gewen. Lisa het ook as skoolverteenwoordiger deelgeneem aan die sangkompetisie Top 3 Good Morals of Thailand, wat vroeg in 2009 deur die Moral Promotion Centre aangebied is, en het as die naaswenner geëindig. === 2012–2015: Pre-debuut aktiwiteite === In 2010, op die ouderdom van 13, het Lisa oudisies gedoen om by die Suid-Koreaanse platemaatskappy YG Entertainment in Thailand aan te sluit. Sy het in haar kinderjare 'n belangstelling in die K-pop-industrie gekry, kunstenaars soos BigBang en 2NE1 bewonder, en het daarna gestreef om 'n soortgelyke pad te volg. Onder die 4 000 aansoekers was sy die enigste individu wat gekwalifiseer het, wat die destydse uitvoerende hoof, Yang Hyun-suk, aangespoor het om Lisa 'n kans te bied om 'n YG Entertainment-leerling te word. By haar oudisie het Lisa ook een van die beoordelaars, Danny Im van 1TYM, beïndruk, wat later haar selfvertroue op die verhoog en haar houding van die verhoog geprys het. In 2011 het Lisa na Suid-Korea verhuis om haar formele opleiding as 'n leerling te begin. Sy het amptelik by die etiket aangesluit as sy eerste nie-etniese Koreaanse leerling op 11 April. In November 2013 het sy in die musiekvideo vir etiketmaat Taeyang se enkelsnit "Ringa Linga" as 'n agtergronddanser saam met lede van etiketmaats en seunsgroepe iKon en Winner verskyn. In Maart 2015 het Lisa haar eerste modelwerk vir die straatklere-handelsmerk Nona9on onderneem, gevolg deur die Suid-Koreaanse skoonheidsmiddelhandelsmerk Moonshot in 2016. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name=":0">{{cite web|title=Title of single by Blackpink's Lisa is her real name|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2021/08/26/entertainment/kpop/lisa-blackpink-lalisa-manobal/20210826112900544.html|author=Yim Seung-hye|website=[[Korea JoongAng Daily]]|date=August 26, 2021|access-date=September 10, 2021|archive-date=September 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210910114715/https://koreajoongangdaily.joins.com/2021/08/26/entertainment/kpop/lisa-blackpink-lalisa-manobal/20210826112900544.html|url-status=live}}</ref> <ref name=":1">{{cite web|title=Blackpink Lisa Deceiving Other Members with Her Real Name???|url=https://mnews.joins.com/article/22677888?IgnoreUserAgent=y#home|author=Ryu Jae-yeon|website=[[JoongAng Ilbo]]|date=July 1, 2018|access-date=March 17, 2021|archive-date=May 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526081742/https://mnews.joins.com/article/22677888?IgnoreUserAgent=y#home|url-status=dead}}</ref> <ref name="ygfam">{{cite web |title=BLACKPINK |url=http://www.ygfamily.com/artist/main.asp?LANGDIV=K&ATYPE=2&ARTIDX=70 |website=YG Family |accessdate=18 Mei 2019}}</ref> <ref name="Huiling">Huiling, Chew (28 Januarie 2016). Teo, Johanna (red.) [http://teenage.com.sg/happenings/teenage-october-issue-the-throwback-issue/ "The Breakout Kids"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211011120423/http://teenage.com.sg/happenings/teenage-october-issue-the-throwback-issue/ |date=11 Oktober 2021 }}. No. 334. ISSN 0219-9645. OCLC 224927719. </ref> }} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1997]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Thaise sangers]] [[Kategorie:Thaise kletsrymers]] [[Kategorie:K-pop]] b3lefsikmfdk6fp1w5iwrunxr3bm12h 2893220 2893217 2026-04-12T14:40:36Z Aliwal2012 39067 trs 2893220 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Lisa | bynaam = | beeld = 20240314 Lisa Manoban 07.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Lisa in 2024 | geboortenaam = Pranpriya Manobal | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1997|03|27}} | geboorteplek = Buriram, Thailand | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = | beroep = {{hlist|Kletsrymer|sanger|danser|aktrise}} | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = {{URL|lalisaofficial.com}} | handtekening = }} [[Lêer:BLACKPINK's Lisa for BULGARI June 2023 04.jpg|duimnael|regs|Lisa in ''[[Bvlgari]]'' in Junie 2023]] '''Lalisa Manoban''' (ook gespel Manoban<ref name=":0" /><ref name=":1" />; gebore Pranpriya Manobal; [[Thai]]: ลลิษา มโนบาล; gebore 27 Maart 1997) is 'n Thaise popmusieksanger,<ref name="ygfam" /><ref name="Huiling" /> [[Kletsrym|kletsrymer]], sanger en danser. Sy staan mononiem as Lisa bekend, en is 'n lid van die Suid-Koreaanse meisiegroep [[Blackpink]], wat in 2016 onder [[YG Entertainment]] begin het. Lisa het in September 2021 haar solodebuut gemaak met haar enkelalbum Lalisa, wat haar die eerste vroulike kunstenaar gemaak het wat 736 000 eksemplare van 'n album in sy eerste week in Suid-Korea verkoop het. Die musiekvideo vir sy hoof-enkelsnit met dieselfde naam het 73,6 miljoen kyke in 24 uur op [[YouTube]] ontvang, wat die rekord opgestel het vir die musiekvideo wat die meeste gekyk is in die eerste 24 uur op die platform deur 'n solokunstenaar. Beide "Lalisa" en die album se virale tweede enkelsnit "Money" het in die top 10 van die Billboard Global 200 gelys. Lalisa het voortgegaan om die eerste album te word deur 'n [[K-Pop]] solis wat 1 miljard strome op Spotify bereik het. Lisa het verskeie eerbewyse deur haar loopbaan verdien, insluitend sewe [[Guinness World Records]], 'n MNet Asian Music Award, 'n Gaon Chart Music Award, en die eerste MTV Video Music Award en [[MTV]] Europe Music Award wat ooit deur 'n K-pop solis gewen is. Sy is die K-pop-kunstenaar wat die meeste gevolg word op Instagram sedert 2019. == Lewe en loopbaan == === 1997–2010: Vroeë lewe en opvoeding === Gebore Pranpriya Manobal op 27 Maart 1997, in Buriram Provinsie, [[Thailand]], het sy later wettiglik haar naam verander na Lalisa, wat beteken "die een wat geprys word", op advies van 'n waarsêer vir voorspoed. Sy is 'n enigste kind en is grootgemaak deur haar Thaise ma, Chitthip Brüschweiler, en die Switserse stiefpa en sjef Marco Brüschweiler. Lisa het sekondêre onderwys by Praphamontree Skool I en II voltooi. Sy is meertalig; saam met haar moedertaal Thai praat sy vlot Koreaans en Engels, sowel as basiese Japannees en Chinees. Nadat sy op die ouderdom van vier vir dansklasse ingeskryf het, het sy gereeld aan kompetisies begin meeding, insluitend in To Be Number One, en het saam met BamBam van Got7 by die elf-lede dansspan We Zaa Cool aangesluit. In September 2009 het die span ingeskryf vir die LG Entertainment Million Dream Sanan World-kompetisie wat op Kanaal 9 uitgesaai is en die Spesiale Spantoekenning gewen. Lisa het ook as skoolverteenwoordiger deelgeneem aan die sangkompetisie Top 3 Good Morals of Thailand, wat vroeg in 2009 deur die Moral Promotion Centre aangebied is, en het as die naaswenner geëindig. === 2012–2015: Pre-debuut aktiwiteite === In 2010, op die ouderdom van 13, het Lisa oudisies gedoen om by die Suid-Koreaanse platemaatskappy YG Entertainment in Thailand aan te sluit. Sy het in haar kinderjare 'n belangstelling in die K-pop-industrie gekry, kunstenaars soos BigBang en 2NE1 bewonder, en het daarna gestreef om 'n soortgelyke pad te volg. Onder die 4 000 aansoekers was sy die enigste individu wat gekwalifiseer het, wat die destydse uitvoerende hoof, Yang Hyun-suk, aangespoor het om Lisa 'n kans te bied om 'n YG Entertainment-leerling te word. By haar oudisie het Lisa ook een van die beoordelaars, Danny Im van 1TYM, beïndruk, wat later haar selfvertroue op die verhoog en haar houding van die verhoog geprys het. In 2011 het Lisa na Suid-Korea verhuis om haar formele opleiding as 'n leerling te begin. Sy het amptelik by die etiket aangesluit as sy eerste nie-etniese Koreaanse leerling op 11 April. In November 2013 het sy in die musiekvideo vir etiketmaat Taeyang se enkelsnit "Ringa Linga" as 'n agtergronddanser saam met lede van etiketmaats en seunsgroepe iKon en Winner verskyn. In Maart 2015 het Lisa haar eerste modelwerk vir die straatklere-handelsmerk Nona9on onderneem, gevolg deur die Suid-Koreaanse skoonheidsmiddelhandelsmerk Moonshot in 2016. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name=":0">{{cite web|title=Title of single by Blackpink's Lisa is her real name|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2021/08/26/entertainment/kpop/lisa-blackpink-lalisa-manobal/20210826112900544.html|author=Yim Seung-hye|website=Korea JoongAng Daily|date=August 26, 2021|access-date=September 10, 2021|archive-date=September 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210910114715/https://koreajoongangdaily.joins.com/2021/08/26/entertainment/kpop/lisa-blackpink-lalisa-manobal/20210826112900544.html|url-status=live}}</ref> <ref name=":1">{{cite web|title=Blackpink Lisa Deceiving Other Members with Her Real Name???|url=https://mnews.joins.com/article/22677888?IgnoreUserAgent=y#home|author=Ryu Jae-yeon|website=JoongAng Ilbo|date=July 1, 2018|access-date=March 17, 2021|archive-date=May 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526081742/https://mnews.joins.com/article/22677888?IgnoreUserAgent=y#home|url-status=dead}}</ref> <ref name="ygfam">{{cite web |title=BLACKPINK |url=http://www.ygfamily.com/artist/main.asp?LANGDIV=K&ATYPE=2&ARTIDX=70 |website=YG Family |accessdate=18 Mei 2019}}</ref> <ref name="Huiling">Huiling, Chew (28 Januarie 2016). Teo, Johanna (red.) [http://teenage.com.sg/happenings/teenage-october-issue-the-throwback-issue/ "The Breakout Kids"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211011120423/http://teenage.com.sg/happenings/teenage-october-issue-the-throwback-issue/ |date=11 Oktober 2021 }}. No. 334. ISSN 0219-9645. OCLC 224927719. </ref> }} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1997]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Thaise sangers]] [[Kategorie:Thaise kletsrymers]] [[Kategorie:K-pop]] 1jbbsvt2ukp587mjxqfxe080baz2c4z 0 295145 2893139 2852262 2026-04-12T12:20:54Z Jcb 223 2893139 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam =Amalia Uys | Beeld = | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = [[14 Oktober]] [[1984]] | Geboorteplek = | Nasionaliteit = Suid-Afrika | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = 3246004 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Amalia Uys''', gebore [[14 Oktober]] [[1984]] op [[Springbok, Noord-Kaap|Springbok]] in die [[Noord-Kaap]], is 'n Suid-Afrikaanse [[aktrise]] wat veral bekend is vir haar rol as San-Mari van Graan in die [[SABC2|SABC 2]] televisie-sepie, ''[[7de Laan]]''. Uys het matrikuleer aan [[Hoërskool Menlopark]] en in 2006 haar [[BA-graad|BA]] [[Drama]]-graad aan die [[Universiteit Stellenbosch|Universiteit van Stellenbosch]] behaal. As nagraadse studie het Uys ook ʼn televisie-aanbiedingskurus onder leiding van die aktrise [[Elsabé Daneel]] geneem, dans beoefen by die ''Royal Acadamy of Dance'' tot en met Graad 8-vlak en drie opeenvolgende fotografiekursusse aan ''Vega-kollege'' geneem, vanaf [[2009]] tot [[2011]]. Na haar studies het sy na [[Johannesburg]] verhuis en 'n oudisie afgelê vir die rol van San-Mari in die sepie ''[[7de Laan]]''. Uys het haar ook bekwaam om agter die skerms te werk en het die geleentheid gehad om die kostuumafdeling van die film ''Broken Darkness'' in [[2017]] te behartig. In 2017 was Uys ook die vervaardiger en produksiebestuurder van die film ''Hunting Emma''. == Film == * ''Vergeet my nie''; vertolk die rol van Thea (2020) * ''Blue Dress''; kortfilm; vertolk die rol van Claire (2019) * ''Relatief Jonk''; vertolk die hoofrol (2018) * ''Vat ʼn Kans''; vertolk ʼn ondersteunende rol (2018) * ''Die Skandaal''; vertolk ʼn ondersteunende rol (2018) * ''Skerm''; kortfilm; vertolk die rol van die vrou (2017) * ''Double Echo''; vertolk die rol van Michelle (2017) * ''Infidel''; kortfilm; vertolk die rol van die meisie (2016) * ''[[Sy klink soos lente|Sy Klink Soos Lente]]''; vertolk die rol van Linda (2016) * ''Sink''; vertolk die rol van Anja Fouché (2015) * ''Agent 2000: Die Laksman''; vertolk die rol van Juffrou Kieswetter (2014) * ''[[Klein Karoo (rolprent)|Klein Karoo]]''; vertolk die rol van Magriet (2013) == Televisie == * ''Tuiskoms;'' vertolk die rol van Fleur (2025) * ''[[Fynskrif]]''; vertolk die rol van Francine (2019) * ''Pasella''; veldaanbieder van die geselsprogram (2018 – 2019) * ''[[Spoorloos]]''; vertolk die rol van Lara (2018) * ''[[Hotel (TV-reeks)|Hotel]]''; vertolk die rol van haarself (2017) * ''Bloedbroers''; vertolk die rol van Truida Naudé (2015) * ''[[Binnelanders]]''; vertolk die rol van Margot Brink (2015 – 2016) * ''The Comedy Central Roast''; gasspeler (2016) * ''Mooiloop''; vertolk die rol van haarself (2013) * ''Suidooster''; vertolk die rol van Ciska Venter (2013 – 2020) * ''Pandjieswinkelstories''; vertolk ʼn ondersteunende rol (2013) * ''7de Laan''; vertolk die rol van San-Mari van Graan (2008) * ''Gabriël''; vertolk die rol van Sunshine (2005) == Teater == * ''Die Vrou Uit Die See''; vertolk ʼn ondersteunende rol; regie: Henry Mylne (2013) * ''Huis toe''; vertolk die hoofrol; regie: Henry Mylne (2013) * ''My Vrou Se Man Se Lyk Se As''; vertolk ʼn ondersteunende rol; regie: Henry Mylne (2012 – 2013) == Persoonlike lewe == In [[2016]] het Uys verloof geraak aan Shaun Golding en is die daaropvolgende jaar in [[Robertson]] in die [[Wes-Kaap]] getroud. == Bronnelys == * https://www.imdb.com/name/nm3246004/ * https://www.apm.co.za/artiste/amalia-uys-6/ * https://briefly.co.za/38373-amalia-uys-age-husband-wedding-parents-education-tv-shows-movies-instagram.html * https://www.news24.com/Tags/People/amalia_uys * https://www.tvsa.co.za/actors/viewactor.aspx?actorid=8754 * https://talent-etc.co.za/wp-content/uploads/2019/06/AMALIA-UYS-CV.pdf {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1984]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse aktrises]] 5otzxx3lbfigq8bd3qv1a6hcaf480xv 0 295539 2893302 2425793 2026-04-12T15:25:21Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893302 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas pryse |naam = {{nowrap|{{Kleurstreep|#FAF0BE|Aitsa Afrikaanse Musiektoekennings}}}} |beeld = |breedte = 260 |onderskrif = |toegeken = Uitmuntendheid in die Afrikaanse musiekbedryf |borg = Pretoria FM, AfriForum, Dapper Media<ref>{{cite web |url=https://www.afriforum.co.za/afrikaanse-kunstenaars-in-die-wolke-oor-aitsa-musiektoekennings/ |title=Afrikaanse kunstenaars in die wolke oor Aitsa Musiektoekennings |publisher=www.afriforum.co.za |access-date=14 Maart 2020 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422031801/https://www.afriforum.co.za/afrikaanse-kunstenaars-in-die-wolke-oor-aitsa-musiektoekennings/ |archive-date=22 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |land = {{vlagland|Suid-Afrika}} |datum = Jaarliks |vorigenaam = |eerste = {{GDEO|2019|10|6}} |ander = |webtuiste = [https://www.pretoriafm.co.za/afrikaanse-musiektoekennings/ www.pretoriafm.co.za/afrikaanse-musiektoekennings] }} Die '''Aitsa Afrikaanse Musiektoekennings''' is 'n toekenningsaand wat sedert 2019 aangebied word om baanbrekers in die [[Afrikaans]]e musiekbedryf te vereer, terwyl spesiale gilde vir Afrikaanse kuns en kultuur ook oorhandig word.<ref>{{cite web |url=https://afrmusieknuus.co.za/2019/09/15/aitsa-afrikaanse-musiektoekennings-2019-hiers-die-benoemdes/ |title=Aitsa Afrikaanse Musiektoekennings 2019: Hier's die benoemdes! |publisher=afrmusieknuus.co.za |access-date=14 Maart 2020 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422031720/https://afrmusieknuus.co.za/2019/09/15/aitsa-afrikaanse-musiektoekennings-2019-hiers-die-benoemdes/ |archive-date=22 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==Beoordelingsproses== Die beoordelingsproses word deur 'n paneel van 12 beoordelaars behartig, wat verteenwoordigers van die groot platemaatskappye, een beoordelaar van [[Pretoria FM]] en ook onafhanklike beoordelaars insluit<ref>{{webaanhaling |url=https://www.pretoriafm.co.za/wp-content/uploads/2019/09/Beoordelingsproses.pdf |titel=Aitsa Afrikaanse Musiektoekennings - Beoordelingsproses |uitgewer=www.pretoriafm.co.za |toegangsdatum=2020-03-14}}</ref>. Publieke stemme word vir 5 van die kategorieë per [[SMS]] geneem. Kategoerieë waarin die publiek mag stem: Album van die jaar, Kunstenaar van die jaar, Gewildste liedjie van die jaar, Musiekvideo van die jaar en Nuweling van die jaar.<ref>{{webaanhaling |url=https://www.pretoriafm.co.za/wp-content/uploads/2019/09/Aitsa-SMS-Bepalings-en-Voorwaardes-2.pdf |titel=Aitsa Afrikaanse Musiektoekennings - Bepalings en voorwaardes: Aitsa Toekennings Publieke Stemme|uitgewer=www.pretoriafm.co.za |toegangsdatum=2020-03-14}}</ref> == 1ste Aitsa Afrikaanse Musiektoekennings (2019) == Die eerste Aitsa Afrikaanse Musiektoekennings was op Woensdag 16 Oktober 2019 in die Moreleta-ouditorium in [[Pretoria]] aangebied. Die trofeë wat aan die wenners oorhandig was, is deur die beeldhouer Francois Visser ontwerp en vervaardig. [[Steve Hofmeyr]], [[Ricus Nel]], [[Snotkop]], Danny Smoke, [[Monique]], [[Demi Lee Moore]], [[Corlea Botha]], [[Adam Tas (sanger)|Adam Tas]] en ander kunstenaars het tydens die geleentheid opgetree<ref>{{cite web |url=https://maroelamedia.co.za/vermaak/musiek/die-kunstenaars-by-nuwe-musiektoekennings-te-sien/ |title=Dié kunstenaars by nuwe musiektoekennings te sien |publisher=www.maroelamedia.co.za |access-date=14 Maart 2020 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221061825/https://maroelamedia.co.za/vermaak/musiek/die-kunstenaars-by-nuwe-musiektoekennings-te-sien/ |archive-date=21 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>.. Lys van wenners<ref>{{cite web |url=https://afrmusieknuus.co.za/2019/10/16/aitsa-afrikaanse-musiektoekennings-2019-en-die-wenners-is/ |title=Aitsa Afrikaanse Musiektoekennings 2019: En die wenners is... |publisher=afrmusieknuus.co.za |access-date=14 Maart 2020 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20191229022438/https://afrmusieknuus.co.za/2019/10/16/aitsa-afrikaanse-musiektoekennings-2019-en-die-wenners-is/ |archive-date=29 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>: * Boere- of tradisionele musiekalbum van die jaar: Die Ventertjies vir ''Vanaand dans ons weer'' * Humoristiese album van die aar: Die Flooze, vir ''Die Bliengmasjien'' * Kontemporêre album van die jaar: [[Jo Black]] vir ''Voel jy die genade'' * Instrumentale album van die jaar: [[Rocco de Villiers]] vir ''Kortbroek, langkouse'' * Alternatiewe album van die jaar: [[Spoegwolf]] vir ''Koma'' * Hip-hop-album van die jaar: Early B vir ''Aangename kennis'' * Popalbum van die jaar: [[Demi Lee Moore]] vir ''Mis, Eet, Slaap, Herhaal'' * Musiek in ’n TV-reeks of -program: Jo Black in ''Kom Ons Gaan Groot'' * Musiekvideo van die jaar: [[Elandré]] vir ''Vuur op die water'' (Vervaardiger: Christian Wolf) * Nuweling van die jaar: [[Douvoordag]] * Liriek van die jaar: Juan Boucher vir ''Twaalf Rondtes'' * Vervaardiger van die jaar: Danny Smoke * Liedjieskrywer van die jaar: Elandré en Niel Schoombie * Gewildste liedjie van die jaar: Die Land (Gesing deur: Steve Hofmeyr, [[Jay]], [[Bobby van Jaarsveld]], Ruhan du Toit, [[Bok van Blerk]]; Skrywer: [[Johan Oberholzer]]) * Kunstenaar van die jaar: Spoegwolf * Album van die jaar: Demi Lee Moore vir ''Mis, Eet, Slaap, Herhaal'' * Ere-toekennings vir lewenslange bydrae: [[Sonja Herholdt]] en Kosie van Niekerk == 2de Aitsa Afrikaanse Musiektoekennings (2020) == Pretoria FM het in Februarie 2020 aangekondig dat die 2de Aitsa Afrikaanse Musiektoekennings op 15 Oktober 2020 sal plaasvind<ref>{{cite web |url=https://maroelamedia.co.za/vermaak/musiek/aitsa-musiektoekennings-weer-vanjaar-uitgedeel/ |title=Aitsa-musiektoekennings weer vanjaar uitgedeel |publisher=www.maroelamedia.co.za |access-date=14 Maart 2020 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206115455/https://maroelamedia.co.za/vermaak/musiek/aitsa-musiektoekennings-weer-vanjaar-uitgedeel/ |archive-date=6 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse lyste|Musiektoekennings]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musiektoekennings]] tmm37ph6i2q40id8twap2g02axwr958 2893304 2893302 2026-04-12T15:25:54Z Oesjaar 7467 /* 1ste Aitsa Afrikaanse Musiektoekennings (2019) */ Verbeter 2893304 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas pryse |naam = {{nowrap|{{Kleurstreep|#FAF0BE|Aitsa Afrikaanse Musiektoekennings}}}} |beeld = |breedte = 260 |onderskrif = |toegeken = Uitmuntendheid in die Afrikaanse musiekbedryf |borg = Pretoria FM, AfriForum, Dapper Media<ref>{{cite web |url=https://www.afriforum.co.za/afrikaanse-kunstenaars-in-die-wolke-oor-aitsa-musiektoekennings/ |title=Afrikaanse kunstenaars in die wolke oor Aitsa Musiektoekennings |publisher=www.afriforum.co.za |access-date=14 Maart 2020 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422031801/https://www.afriforum.co.za/afrikaanse-kunstenaars-in-die-wolke-oor-aitsa-musiektoekennings/ |archive-date=22 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |land = {{vlagland|Suid-Afrika}} |datum = Jaarliks |vorigenaam = |eerste = {{GDEO|2019|10|6}} |ander = |webtuiste = [https://www.pretoriafm.co.za/afrikaanse-musiektoekennings/ www.pretoriafm.co.za/afrikaanse-musiektoekennings] }} Die '''Aitsa Afrikaanse Musiektoekennings''' is 'n toekenningsaand wat sedert 2019 aangebied word om baanbrekers in die [[Afrikaans]]e musiekbedryf te vereer, terwyl spesiale gilde vir Afrikaanse kuns en kultuur ook oorhandig word.<ref>{{cite web |url=https://afrmusieknuus.co.za/2019/09/15/aitsa-afrikaanse-musiektoekennings-2019-hiers-die-benoemdes/ |title=Aitsa Afrikaanse Musiektoekennings 2019: Hier's die benoemdes! |publisher=afrmusieknuus.co.za |access-date=14 Maart 2020 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422031720/https://afrmusieknuus.co.za/2019/09/15/aitsa-afrikaanse-musiektoekennings-2019-hiers-die-benoemdes/ |archive-date=22 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==Beoordelingsproses== Die beoordelingsproses word deur 'n paneel van 12 beoordelaars behartig, wat verteenwoordigers van die groot platemaatskappye, een beoordelaar van [[Pretoria FM]] en ook onafhanklike beoordelaars insluit<ref>{{webaanhaling |url=https://www.pretoriafm.co.za/wp-content/uploads/2019/09/Beoordelingsproses.pdf |titel=Aitsa Afrikaanse Musiektoekennings - Beoordelingsproses |uitgewer=www.pretoriafm.co.za |toegangsdatum=2020-03-14}}</ref>. Publieke stemme word vir 5 van die kategorieë per [[SMS]] geneem. Kategoerieë waarin die publiek mag stem: Album van die jaar, Kunstenaar van die jaar, Gewildste liedjie van die jaar, Musiekvideo van die jaar en Nuweling van die jaar.<ref>{{webaanhaling |url=https://www.pretoriafm.co.za/wp-content/uploads/2019/09/Aitsa-SMS-Bepalings-en-Voorwaardes-2.pdf |titel=Aitsa Afrikaanse Musiektoekennings - Bepalings en voorwaardes: Aitsa Toekennings Publieke Stemme|uitgewer=www.pretoriafm.co.za |toegangsdatum=2020-03-14}}</ref> == 1ste Aitsa Afrikaanse Musiektoekennings (2019) == Die eerste Aitsa Afrikaanse Musiektoekennings was op Woensdag 16 Oktober 2019 in die Moreleta-ouditorium in [[Pretoria]] aangebied. Die trofeë wat aan die wenners oorhandig was, is deur die beeldhouer Francois Visser ontwerp en vervaardig. [[Steve Hofmeyr]], [[Ricus Nel]], [[Snotkop]], Danny Smoke, [[Monique]], [[Demi Lee Moore]], [[Corlea Botha]], [[Adam Tas (sanger)|Adam Tas]] en ander kunstenaars het tydens die geleentheid opgetree.<ref>{{cite web |url=https://maroelamedia.co.za/vermaak/musiek/die-kunstenaars-by-nuwe-musiektoekennings-te-sien/ |title=Dié kunstenaars by nuwe musiektoekennings te sien |publisher=www.maroelamedia.co.za |access-date=14 Maart 2020 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221061825/https://maroelamedia.co.za/vermaak/musiek/die-kunstenaars-by-nuwe-musiektoekennings-te-sien/ |archive-date=21 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Lys van wenners:<ref>{{cite web |url=https://afrmusieknuus.co.za/2019/10/16/aitsa-afrikaanse-musiektoekennings-2019-en-die-wenners-is/ |title=Aitsa Afrikaanse Musiektoekennings 2019: En die wenners is... |publisher=afrmusieknuus.co.za |access-date=14 Maart 2020 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20191229022438/https://afrmusieknuus.co.za/2019/10/16/aitsa-afrikaanse-musiektoekennings-2019-en-die-wenners-is/ |archive-date=29 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * Boere- of tradisionele musiekalbum van die jaar: Die Ventertjies vir ''Vanaand dans ons weer'' * Humoristiese album van die aar: Die Flooze, vir ''Die Bliengmasjien'' * Kontemporêre album van die jaar: [[Jo Black]] vir ''Voel jy die genade'' * Instrumentale album van die jaar: [[Rocco de Villiers]] vir ''Kortbroek, langkouse'' * Alternatiewe album van die jaar: [[Spoegwolf]] vir ''Koma'' * Hip-hop-album van die jaar: Early B vir ''Aangename kennis'' * Popalbum van die jaar: [[Demi Lee Moore]] vir ''Mis, Eet, Slaap, Herhaal'' * Musiek in ’n TV-reeks of -program: Jo Black in ''Kom Ons Gaan Groot'' * Musiekvideo van die jaar: [[Elandré]] vir ''Vuur op die water'' (Vervaardiger: Christian Wolf) * Nuweling van die jaar: [[Douvoordag]] * Liriek van die jaar: Juan Boucher vir ''Twaalf Rondtes'' * Vervaardiger van die jaar: Danny Smoke * Liedjieskrywer van die jaar: Elandré en Niel Schoombie * Gewildste liedjie van die jaar: Die Land (Gesing deur: Steve Hofmeyr, [[Jay]], [[Bobby van Jaarsveld]], Ruhan du Toit, [[Bok van Blerk]]; Skrywer: [[Johan Oberholzer]]) * Kunstenaar van die jaar: Spoegwolf * Album van die jaar: Demi Lee Moore vir ''Mis, Eet, Slaap, Herhaal'' * Ere-toekennings vir lewenslange bydrae: [[Sonja Herholdt]] en Kosie van Niekerk == 2de Aitsa Afrikaanse Musiektoekennings (2020) == Pretoria FM het in Februarie 2020 aangekondig dat die 2de Aitsa Afrikaanse Musiektoekennings op 15 Oktober 2020 sal plaasvind<ref>{{cite web |url=https://maroelamedia.co.za/vermaak/musiek/aitsa-musiektoekennings-weer-vanjaar-uitgedeel/ |title=Aitsa-musiektoekennings weer vanjaar uitgedeel |publisher=www.maroelamedia.co.za |access-date=14 Maart 2020 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206115455/https://maroelamedia.co.za/vermaak/musiek/aitsa-musiektoekennings-weer-vanjaar-uitgedeel/ |archive-date=6 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse lyste|Musiektoekennings]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musiektoekennings]] li8z2tmep0f18qpl1cr8sxirrdqx9sc 0 296371 2893210 2883642 2026-04-12T14:19:26Z Aliwal2012 39067 /* Rolle en rigtings */ 2893210 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Bullock_team.jpg|duimnael|300x300px|'n Span [[Bees|bul]]<nowiki/>le sleep [[wol]] in [[Nieu-Suid-Wallis]]]] 'n '''Werkdier''' is 'n [[dier]], gewoonlik [[Mak maak|mak]], wat deur mense aangehou en opgelei word om bepaalde take uit te voer. Werkdiere kan troeteldiere wees of as werkers opgelei word om sekere gespesialiseerde werke te doen, byvoorbeeld as gidshonde, hulphonde, karweiperde of boswerkersolifante. Die meeste werkende diere is óf diens- of karweidiere. Party kan ook as melkdiere dien, of hulle kan as herdersdiere aangewend word. Sommige, aan die einde van hul werklewe, kan ook geslag word vir hul vleis of ander produkte soos [[Leer (stof)|leer.]] Die geskiedenis van werkende diere kan ouer wees as die landbou self, met honde wat deur ons [[Jagter-versamelaar|jagter]]-voorsate gebruik is. Regoor die wêreld werk miljoene diere in bepaalde verbintenisse met hul eienaars. Mak spesies word dikwels geteel vir verskillende gebruike en toestande, veral perde en werkende honde. Werkende diere word gewoonlik op [[Plaas|plase]] geteel en grootgemaak, al word sommige steeds in die natuur gevang, soos dolfyne en sekere [[Asiatiese olifant|Asiatiese olifante]]. [[Lêer:Traditional_ploughing_-_Karnataka.jpg|duimnael|300x300px|Tradisionele boerdery-metodes maak gebruik van beeste]] Mense het 'n wye verskeidenheid vermoëns van diere ontdek, en selfs geïndustrialiseerde samelewings gebruik baie diere vir werk. Mense gebruik die krag van perde, olifante en [[Os|beeste]] om karre te trek te en beweeg. Wetstoepassing maak gebruik van die skerp reuksintuig van die honde om te soek vir dwelms en plofstof en ander groepe gebruik weer honde om vermiste en vasgekeerde mense te soek. Mense gebruik verskillende diere—[[Kameel|van kamele]], [[Donkie|donkies]], perde, honde, vir die vervoer, óf vir die ry of te trek van waens. Ander diere, insluitend honde en ape, help blinde of gestremde mense. Baie af en toe word wilde diere nie net getem nie, maar dan ook opgelei om werke te verrig. Nie alle mak diere kan werk nie. Hoewel katte muise kan vang, is dit instinktiewe gedrag, en nie iets wat deur menslike ingryping aangeleer kon word nie. Ander mak diere, soos skape of sommige hase, kan in die landbou gebruik word vir hul vleis, velle en [[wol]], maar is nie geskik vir werk nie. Ten slotte is klein troeteldiere, soos die meeste klein voëls (buiten sekere soorte [[Posduif|duif]]<nowiki/>soorte), oor die algemeen nie in staat om werke te verrig nie, maar kan hulle slegs kameraadskap bied. == Rolle en rigtings == [[Lêer:Chatillon_treuil_carriere_Auboin_2.jpg|duimnael|Die wenas van 'n gewese kalksteengroef wat deur 'n perd getrek is (Frankryk)]] Sommige diere word bloot vanweë hul fisieke krag gebruik vir werke soos ploeg of die vervoer van afgekapte hout. Sulke diere kan gegroepeer word as diensdiere of karweidiere of ploegdiere of watter soort werk hulle ook al verrig (net nie "konsepdiere", soos iemand op 'n keer die Engelse term "draft animals" vertaal het nie!) Ander kan gebruik word as pakdiere, vir die [[Dierevervoer|dier-aangedrewe]] verskuiwing van mense en goedere. Sommige diere word deur mense op die rug gery en is bekend as "mounts". Alternatiewelik kan een of meer diere in die tuig gebruik word om voertuie te trek. === Rydiere of rygoed === Hulle sluit perde, [[donkie]]s en [[muil]]e; [[Beesagtiges|bovines]] soos [[Bees|beeste]], waterbuffels, [[Gedomestikeerde jak|jakkw]], [[olifant]]e en [[Kameel|kamele]] in. [[Dromedaris|Dromedaris-kamele]] word in die droë gebiede van [[Australië]], [[Noord-Afrika]] en die [[Midde-Ooste]] aangetref, die minder algemene [[Baktriese kameel]] bewoon [[Sentraal-Asië|Sentraal-]] en [[Oos-Asië]]; beide word gebruik om werk te verrig. Per geleentheid kan [[rendier]]e ook aangewend word om op te ry. Sekere wilde diere word getem en gebruik vir ry, gewoonlik om aardigheid daarvan, waaronder die [[sebra]] en die [[Struthionidae|volstruis]]. Party mitiese wesens sou, soos geglo is, as goddelike rygoed gedien het, soos garuda in die [[Hindoeïsme]] en die gevleuelde perd Pegasus in [[Griekse mitologie|die Griekse mitologie]]. === Pakdiere === [[Lêer:Lloyd_the_Llama.jpg|regs|duimnael|'n [[Lama (dier)|Lama]] as pakdier]] Pakdiere kan van dieselfde spesie wees as ry- of harnasdiere. Perde, muile, donkies, rendiere en kamele kan individuele bloedlyne of rasse hê wat spesifiek vir verpakking geteel is. Ander spesies word slegs gebruik om vragte te vervoer, soos [[Lama (dier)|lamas]] in die [[Andes]]. Mak [[bees]]te en [[jak]]ke word ook as pakdiere gebruik. Ander spesies wat gebruik word om vragte te vervoer is honde en bokke. === Die ontwerp van diere === [[Lêer:Mule_in_Morocco.JPG|duimnael|Donkies word gebruik om te trek in Marokko]] [[Lêer:Pushkar-Kamele-18-Kutsche-2018-gje.jpg|duimnael|Kameel trek 'n afrigter in Rajasthan]] 'n Intermediêre gebruik vir trekdiere, is om een-een ingespan te word of om in spanne [[Slee|sleë]], wielvoertuie of [[Ploeg (werktuig)|ploeë]] te trek. * [[Os|Beeste]] is stadig maar sterk, en word gebruik in 'n juk sedert die antieke tye – die vroegste voertuig wat vandag nog bestaan. Puabi se Sumeriese slee is deur beeste getrek; 'n akker is oorspronklik gedefinieer as die gebied wat 'n span osse in 'n dag kon ploeg. Die waterbuffels en carabao, mak waterbuffels, trek waens en ploeë in Suidoos-Asië en die [[Filippyne]]. * Konsep perde word algemeen gebruik in die tuig vir swaar werk. Verskeie rasse van die medium-gewig perde word gebruik om ligter wiel karre, waens en karretjies te trek afhangende van die spoed wat verlang word. * Muile word as taai en sterk beskou, met 'n harnas kapasiteit afhangende van die tipe van die merrie wat gebruik is om die muil te produseer die. Omdathulle [[Hibried|baster]] diee is en gewoonlik en gewoonlik onvrugbaar, moet aparte teelprogramme gehandhaaf word. * Ponies en [[Donkie|donkies]] word dikwels gebruik om karre en waens te trek. Historiese, ponies was algemeen gebruik in die mynbou om karre met erts te trek. * Honde word gebruik vir die trek van ligte karre of, veral, sleë (bv slee honde soos huskies) vir beide ontspanning en werkdoeleindes. * Bokke kan ook ligte werk verrig wanneer hulle voor 'n kar ingespan word. * [[Rendier]]e word gebruik in die [[Arktika|Arktiese]] en sub-Arktiese Nordiese lande en [[Siberië]]. Tydens [[Tweede Wêreldoorlog|die Tweede Wêreldoorlog]], het die [[Rooi Leër]] takbokke ontplooi om bataljonne te vervoer op die Oostelike Front.<ref>{{Cite web|url=http://murman.rfn.ru/rnews.html?id=1072121&cid=7|last=Андрей Зайцев|date=8 May 2013|publisher=Мурман|language=Russian|script-title=ru:Оленьи батальоны на Мурманском рубеже|access-date=5 August 2014|archive-date= 8 Augustus 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808070811/http://murman.rfn.ru/rnews.html?id=1072121&cid=7|url-status=dead}}</ref> In die een-en-twintigste eeu, het russiese soldate voortgegaan om opleiding met rendiere en sleë in die winter te doen. In die tradisionele feestelike legende, trek Sinter Klaas se takbokke 'n slee deur die naglug om te help [[ Vader Kersfees |Sinter Klaas te help]] om geskenke aan kinders af te lewer op [[oukersaand]]. * Olifante word nog steeds gebruik as trekdiere in Suidoos-Asië. * Minder dikwels, word kamele en lamas opgelei om ingespan te word. Volgens Juan Ignacio Molina, het die Nederlandse kaptein [[Joris van Spilbergen]] die gebruik van [[Lama (dier)|Chiliquenes]] ('n lama tipe) deur [[Mapuche]]s van Mokka Eiland as [[Ploeg (werktuig)|ploegdiere]] in 1614.<ref>''The Geographical, Natural and Civil History of Chili'', [https://books.google.com/books?id=F4oIAAAAQAAJ Pages 15 and 16, Volume II]</ref> Verskillende soorte wilde diere, per geleentheid, is getem, opgelei en ingespan, insluitend sebras en selfs 'n elande. === Wagdiere === 'n Paar mak diere toon uiters beskermende of territoriale gedrag, sekere rasse en spesies kan aangewend word om te waak oor eiendom, insluitende honde, ganse en lamas. === Brandstofvaste masjinerie === [[Lêer:LaDigueCopra1.jpg|duimnael|'n [[Os|Bees]]-aangedrewe [[Kopra]] pers]] Werkende diere kan krag verskaf aan vaste masjinerie deur gebruik te maak van 'n trapmeul en is deur die geskiedenis gebruik om krag aan 'n wenas te koppel om sodoende water uit 'n put te verkry. Spit draaier honde was voorheen gebruik om krag te gee aan braai jacks om vleis te kon braai. === Behandeling van diere === Werk as 'n vorm van biologiese behandeling vir die omgewing. Diere soos Groot [[Karperagtige|karp]] was ingevoer na die VSA in die 1970's om alge, onkruid, en parasiete se snelle groei in akwatiese plase te beheer.<ref>{{cite web |url=https://www.nps.gov/miss/learn/nature/ascarpover.htm |title=Asian Carp Overview |date=24 Junie 2019 |website=National Park Service |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151217220521/http://www.nps.gov/miss/learn/nature/ascarpover.htm |archive-date=17 Desember 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Soek en herwinning === [[Lêer:Working_cocker_spaniel.jpg|regs|duimnael|'n Spanjoelhond besig om te apporteer (om die dier wat 'n jagter geskiet het, te gaan haal en aan te bring na sy baas]] Buit spesies is natuurlik toegerus is om prooi te vang, hierdie is 'n verdere gebruik vir diere en voëls. Dit kan gedoen word, hetsy vir lewensmiddele, sport, of om die groeiende bevolking van [[Plaag (organisme)|ongewenste diere]] wat beskou word as skadelik vir die gewasse, vee of die omgewing, te beheer. * Honde word ook gebruik om dood te maak en dan die prooi te gaan haal. Sekere rasse is geteel vir hierdie taak soos Wysers en Setters. * [[Kat|Mousers]] (binneshuise katte wat gebruik word vir die jag van klein knaagdiere en voëls) is een van die oudste werkende diere om kosvoorrade te beskerm teen peste sedert die stigting van die menslike landbou. * [[Rooikat|Caracals]] word soms gebruik vir die jag van diere in sommige dele van die [[Midde-Ooste]], hoewel hulle gewoonlik aangehou word as troeteldiere. * [[Jagluiperd|Jagluiperds]] wat getem is, maar nie mak is nie, word gebruik deur mense vir jaag van die prooi. * Ferrets prooi op die wesens wat in die gate woon, soos hase. * Valke, word gebruik jagters in die lug. * Watervoëls, soos [[kormorante]] in [[China]], kan gebruik word om vis te vang. ==== Die mens ==== * Soek-en-red-honde, met hul hoogsontwikkelde sin van reuk, word gebruik om mense, soos ontsnapte gevangenes, 'n dief of vermisde persone te help opspoor. Hulle word ook gebruik om mense te vind wat vasgevang is, soos in sneeustortings of geboue wat in duie gestort het. * Honde kan ook gebruik word om te kyk vir dooie mense. * Perde word in afgeleë gebiede gebruik om groot dele van 'n ruwe terrein te dek. Die perd se natuurlike bewustheid van hul omgewing waarsku menslike hanteerders van die teenwoordigheid van iets ongewoon, insluitend verlore stappers of jagters. Soos sommige honde, word perde ook opgelei om reuk te volg. ==== Voedsel ==== * Honde en varke, met 'n beter reuksin as die mens, kan help met die insameling deur die vind van waardevolle produkte, soos truffels ('n baie duur ondergrondse swam). Franse gebruik truffel varke, terwyl die Italianers hoofsaaklik honde gebruik. {{Feit|date=September 2018}} * Ape is opgelei om kokosneute van palmbome te kies, 'n werk wat baie menslike werkers as te gevaarlik beskou.<ref>{{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/9093553/Monkeys-to-be-trained-to-pick-coconuts.html |title=Monkeys to be trained to pick coconuts |last=Nelson |first=Dean |date=20 Februarie 2012 |via=www.telegraph.co.uk |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191223102839/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/9093553/Monkeys-to-be-trained-to-pick-coconuts.html |archive-date=23 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==== Smokkel ==== * Soekhonde, is oor die algemeen in diens geneem deur wetstoepassingsowerhede en word opgelei met behulp van hul sintuie onwettige dwelms, [[Springstof|plofstowwe]], geldeenhede, en gesmokkelde elektronika soos onwettige selfone, op te spoor.<ref>{{Cite web|url=http://www.publicbroadcasting.net/kplu/news.newsmain/article/0/1/1533129/KPLU.Local.News/Dogs.Used.to.Sniff.Out.Cell.Phones.in.NW.Prisons|title=KPLU: Dogs Used to Sniff Out Cell Phones in NW Prisons|last=Jenkins|first=Austin|date=22 July 2009|publisher=Publicbroadcasting.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20120919141516/http://www.publicbroadcasting.net/kplu/news.newsmain/article/0/1/1533129/KPLU.Local.News/Dogs.Used.to.Sniff.Out.Cell.Phones.in.NW.Prisons|archive-date=19 September 2012|access-date=11 November 2010}}</ref> Die sintuig wat die meeste gebruik word deur die soekhonde is die reuk, vandaar is sulke honde ook algemeen bekend as "snuffelhonde". === Skakeling en organisasie === ==== Hulpdiere ==== * Die bekendste voorbeeld is die gidshond vir blinde mense. Miniatuur perde is ook soms gebruik vir hierdie doel. * Geleide honde en Afrika, Asiatiese, en Amerikaanse [[ape]] soos capuchin-ape is geleer om gestremde mense te help, soos om 'n e-pos oop te maak en klein huishoudelike take te doen. ==== Oppas ==== [[Lêer:Dylan_Small_Web_view.jpg|regs|duimnael|'n Kolliehond werk met [[Skaap|skape]]]] * 'n Baie naby verhouding bestaan tussen'n skaapwagter of herder, 'n oppas hond, en die kudde van skape of beeste. Verskillende honde rasse word gebruik om diere te groepeer en bymekaar te maak. * Sekere rasse van perde ook het 'n ingebore "koei sin" wat hulle in staat stel om effektief die ruiter na die regte plek te neem op die regte tyd, waar die vee saamgroepeer. == Werkgewers == === Die polisie en weermag === Die verdedigende vermoëns van diere (soos tande en kloue) kan gebruik word om te beskerm of om mense aan te val. * Die waghond blaf op aanvalle, om te waarsku teen 'n indringer * Oorlog olifante is opgelei vir die stryd in antieke tye en is nog steeds in gebruik vir militêre vervoer vandag. * Militêre gebruik van perde het oor die eeue verander, maar is nog steeds in gebruik, insluitend polisiewerk. * Dolfyne en die seeleeus vervoer merkers om aan [[Seemyn|myne]] te heg, sowel as die patrollering van hawens. * Honde kan opgelei word om landmyne op te spoor. Rotte, wat ligter is en minder van 'n risiko om landmyne af te laat gaan, is ook in gebruik.<ref>[http://news.nationalgeographic.com/news/2004/02/0210_040210_minerats.html Bees, Giant African Rats Used to Sniff Landmines.] In ''National Geographic'', 10 February 2004. Webpage found 12 March 2010.</ref> Opsporingsrotte soos die wat opgelei is deur APOPO kan ook geleer word om siektes te identifiseer, veral pulmonêre tuberkulose.<ref>[http://www.apopo.org/ APOPO], Dutch organization that raises and trains detection rats for worldwide use. See also [https://web.archive.org/web/20051231054016/http://www.herorat.org/ HeroRAT].</ref> * [[Posduif|Huis duiwe]] vervoer materiaal, gewoonlik boodskappe op klein stukkies papier, deur die lug. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bron == * Falvey, John Lindsay (1985). Introduction to Working Animals. Melbourne, Australia: MPW Australia. {{ISBN|1-86252-992-2}}. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Working animals}} * [http://www.opb.org/television/programs/ofg/segment/working-goats/ Werk Bokke] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604145118/http://www.opb.org/television/programs/ofg/segment/working-goats/ |date= 4 Junie 2016 }} Dokumentêre vervaardig deur Oregon Veld Gids {{Normdata}} [[Kategorie:Vee]] t5it13z30q6maysbx7fzwss1x8h4xr6 2893211 2893210 2026-04-12T14:20:43Z Aliwal2012 39067 /* Brandstofvaste masjinerie */ 2893211 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Bullock_team.jpg|duimnael|300x300px|'n Span [[Bees|bul]]<nowiki/>le sleep [[wol]] in [[Nieu-Suid-Wallis]]]] 'n '''Werkdier''' is 'n [[dier]], gewoonlik [[Mak maak|mak]], wat deur mense aangehou en opgelei word om bepaalde take uit te voer. Werkdiere kan troeteldiere wees of as werkers opgelei word om sekere gespesialiseerde werke te doen, byvoorbeeld as gidshonde, hulphonde, karweiperde of boswerkersolifante. Die meeste werkende diere is óf diens- of karweidiere. Party kan ook as melkdiere dien, of hulle kan as herdersdiere aangewend word. Sommige, aan die einde van hul werklewe, kan ook geslag word vir hul vleis of ander produkte soos [[Leer (stof)|leer.]] Die geskiedenis van werkende diere kan ouer wees as die landbou self, met honde wat deur ons [[Jagter-versamelaar|jagter]]-voorsate gebruik is. Regoor die wêreld werk miljoene diere in bepaalde verbintenisse met hul eienaars. Mak spesies word dikwels geteel vir verskillende gebruike en toestande, veral perde en werkende honde. Werkende diere word gewoonlik op [[Plaas|plase]] geteel en grootgemaak, al word sommige steeds in die natuur gevang, soos dolfyne en sekere [[Asiatiese olifant|Asiatiese olifante]]. [[Lêer:Traditional_ploughing_-_Karnataka.jpg|duimnael|300x300px|Tradisionele boerdery-metodes maak gebruik van beeste]] Mense het 'n wye verskeidenheid vermoëns van diere ontdek, en selfs geïndustrialiseerde samelewings gebruik baie diere vir werk. Mense gebruik die krag van perde, olifante en [[Os|beeste]] om karre te trek te en beweeg. Wetstoepassing maak gebruik van die skerp reuksintuig van die honde om te soek vir dwelms en plofstof en ander groepe gebruik weer honde om vermiste en vasgekeerde mense te soek. Mense gebruik verskillende diere—[[Kameel|van kamele]], [[Donkie|donkies]], perde, honde, vir die vervoer, óf vir die ry of te trek van waens. Ander diere, insluitend honde en ape, help blinde of gestremde mense. Baie af en toe word wilde diere nie net getem nie, maar dan ook opgelei om werke te verrig. Nie alle mak diere kan werk nie. Hoewel katte muise kan vang, is dit instinktiewe gedrag, en nie iets wat deur menslike ingryping aangeleer kon word nie. Ander mak diere, soos skape of sommige hase, kan in die landbou gebruik word vir hul vleis, velle en [[wol]], maar is nie geskik vir werk nie. Ten slotte is klein troeteldiere, soos die meeste klein voëls (buiten sekere soorte [[Posduif|duif]]<nowiki/>soorte), oor die algemeen nie in staat om werke te verrig nie, maar kan hulle slegs kameraadskap bied. == Rolle en rigtings == [[Lêer:Chatillon_treuil_carriere_Auboin_2.jpg|duimnael|Die wenas van 'n gewese kalksteengroef wat deur 'n perd getrek is (Frankryk)]] Sommige diere word bloot vanweë hul fisieke krag gebruik vir werke soos ploeg of die vervoer van afgekapte hout. Sulke diere kan gegroepeer word as diensdiere of karweidiere of ploegdiere of watter soort werk hulle ook al verrig (net nie "konsepdiere", soos iemand op 'n keer die Engelse term "draft animals" vertaal het nie!) Ander kan gebruik word as pakdiere, vir die [[Dierevervoer|dier-aangedrewe]] verskuiwing van mense en goedere. Sommige diere word deur mense op die rug gery en is bekend as "mounts". Alternatiewelik kan een of meer diere in die tuig gebruik word om voertuie te trek. === Rydiere of rygoed === Hulle sluit perde, [[donkie]]s en [[muil]]e; [[Beesagtiges|bovines]] soos [[Bees|beeste]], waterbuffels, [[Gedomestikeerde jak|jakkw]], [[olifant]]e en [[Kameel|kamele]] in. [[Dromedaris|Dromedaris-kamele]] word in die droë gebiede van [[Australië]], [[Noord-Afrika]] en die [[Midde-Ooste]] aangetref, die minder algemene [[Baktriese kameel]] bewoon [[Sentraal-Asië|Sentraal-]] en [[Oos-Asië]]; beide word gebruik om werk te verrig. Per geleentheid kan [[rendier]]e ook aangewend word om op te ry. Sekere wilde diere word getem en gebruik vir ry, gewoonlik om aardigheid daarvan, waaronder die [[sebra]] en die [[Struthionidae|volstruis]]. Party mitiese wesens sou, soos geglo is, as goddelike rygoed gedien het, soos garuda in die [[Hindoeïsme]] en die gevleuelde perd Pegasus in [[Griekse mitologie|die Griekse mitologie]]. === Pakdiere === [[Lêer:Lloyd_the_Llama.jpg|regs|duimnael|'n [[Lama (dier)|Lama]] as pakdier]] Pakdiere kan van dieselfde spesie wees as ry- of harnasdiere. Perde, muile, donkies, rendiere en kamele kan individuele bloedlyne of rasse hê wat spesifiek vir verpakking geteel is. Ander spesies word slegs gebruik om vragte te vervoer, soos [[Lama (dier)|lamas]] in die [[Andes]]. Mak [[bees]]te en [[jak]]ke word ook as pakdiere gebruik. Ander spesies wat gebruik word om vragte te vervoer is honde en bokke. === Die ontwerp van diere === [[Lêer:Mule_in_Morocco.JPG|duimnael|Donkies word gebruik om te trek in Marokko]] [[Lêer:Pushkar-Kamele-18-Kutsche-2018-gje.jpg|duimnael|Kameel trek 'n afrigter in Rajasthan]] 'n Intermediêre gebruik vir trekdiere, is om een-een ingespan te word of om in spanne [[Slee|sleë]], wielvoertuie of [[Ploeg (werktuig)|ploeë]] te trek. * [[Os|Beeste]] is stadig maar sterk, en word gebruik in 'n juk sedert die antieke tye – die vroegste voertuig wat vandag nog bestaan. Puabi se Sumeriese slee is deur beeste getrek; 'n akker is oorspronklik gedefinieer as die gebied wat 'n span osse in 'n dag kon ploeg. Die waterbuffels en carabao, mak waterbuffels, trek waens en ploeë in Suidoos-Asië en die [[Filippyne]]. * Konsep perde word algemeen gebruik in die tuig vir swaar werk. Verskeie rasse van die medium-gewig perde word gebruik om ligter wiel karre, waens en karretjies te trek afhangende van die spoed wat verlang word. * Muile word as taai en sterk beskou, met 'n harnas kapasiteit afhangende van die tipe van die merrie wat gebruik is om die muil te produseer die. Omdathulle [[Hibried|baster]] diee is en gewoonlik en gewoonlik onvrugbaar, moet aparte teelprogramme gehandhaaf word. * Ponies en [[Donkie|donkies]] word dikwels gebruik om karre en waens te trek. Historiese, ponies was algemeen gebruik in die mynbou om karre met erts te trek. * Honde word gebruik vir die trek van ligte karre of, veral, sleë (bv slee honde soos huskies) vir beide ontspanning en werkdoeleindes. * Bokke kan ook ligte werk verrig wanneer hulle voor 'n kar ingespan word. * [[Rendier]]e word gebruik in die [[Arktika|Arktiese]] en sub-Arktiese Nordiese lande en [[Siberië]]. Tydens [[Tweede Wêreldoorlog|die Tweede Wêreldoorlog]], het die [[Rooi Leër]] takbokke ontplooi om bataljonne te vervoer op die Oostelike Front.<ref>{{Cite web|url=http://murman.rfn.ru/rnews.html?id=1072121&cid=7|last=Андрей Зайцев|date=8 May 2013|publisher=Мурман|language=Russian|script-title=ru:Оленьи батальоны на Мурманском рубеже|access-date=5 August 2014|archive-date= 8 Augustus 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808070811/http://murman.rfn.ru/rnews.html?id=1072121&cid=7|url-status=dead}}</ref> In die een-en-twintigste eeu, het russiese soldate voortgegaan om opleiding met rendiere en sleë in die winter te doen. In die tradisionele feestelike legende, trek Sinter Klaas se takbokke 'n slee deur die naglug om te help [[ Vader Kersfees |Sinter Klaas te help]] om geskenke aan kinders af te lewer op [[oukersaand]]. * Olifante word nog steeds gebruik as trekdiere in Suidoos-Asië. * Minder dikwels, word kamele en lamas opgelei om ingespan te word. Volgens Juan Ignacio Molina, het die Nederlandse kaptein [[Joris van Spilbergen]] die gebruik van [[Lama (dier)|Chiliquenes]] ('n lama tipe) deur [[Mapuche]]s van Mokka Eiland as [[Ploeg (werktuig)|ploegdiere]] in 1614.<ref>''The Geographical, Natural and Civil History of Chili'', [https://books.google.com/books?id=F4oIAAAAQAAJ Pages 15 and 16, Volume II]</ref> Verskillende soorte wilde diere, per geleentheid, is getem, opgelei en ingespan, insluitend sebras en selfs 'n elande. === Wagdiere === 'n Paar mak diere toon uiters beskermende of territoriale gedrag, sekere rasse en spesies kan aangewend word om te waak oor eiendom, insluitende honde, ganse en lamas. === Brandstofvaste masjinerie === [[Lêer:LaDigueCopra1.jpg|duimnael|'n [[Os|Bees]]-aangedrewe [[Kopra]] pers]] Werkende diere kan krag verskaf aan vaste masjinerie deur gebruik te maak van 'n trapmeul en is deur die geskiedenis gebruik om krag aan 'n wenas te koppel om sodoende water uit 'n put te verkry. === Behandeling van diere === Werk as 'n vorm van biologiese behandeling vir die omgewing. Diere soos Groot [[Karperagtige|karp]] was ingevoer na die VSA in die 1970's om alge, onkruid, en parasiete se snelle groei in akwatiese plase te beheer.<ref>{{cite web |url=https://www.nps.gov/miss/learn/nature/ascarpover.htm |title=Asian Carp Overview |date=24 Junie 2019 |website=National Park Service |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151217220521/http://www.nps.gov/miss/learn/nature/ascarpover.htm |archive-date=17 Desember 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Soek en herwinning === [[Lêer:Working_cocker_spaniel.jpg|regs|duimnael|'n Spanjoelhond besig om te apporteer (om die dier wat 'n jagter geskiet het, te gaan haal en aan te bring na sy baas]] Buit spesies is natuurlik toegerus is om prooi te vang, hierdie is 'n verdere gebruik vir diere en voëls. Dit kan gedoen word, hetsy vir lewensmiddele, sport, of om die groeiende bevolking van [[Plaag (organisme)|ongewenste diere]] wat beskou word as skadelik vir die gewasse, vee of die omgewing, te beheer. * Honde word ook gebruik om dood te maak en dan die prooi te gaan haal. Sekere rasse is geteel vir hierdie taak soos Wysers en Setters. * [[Kat|Mousers]] (binneshuise katte wat gebruik word vir die jag van klein knaagdiere en voëls) is een van die oudste werkende diere om kosvoorrade te beskerm teen peste sedert die stigting van die menslike landbou. * [[Rooikat|Caracals]] word soms gebruik vir die jag van diere in sommige dele van die [[Midde-Ooste]], hoewel hulle gewoonlik aangehou word as troeteldiere. * [[Jagluiperd|Jagluiperds]] wat getem is, maar nie mak is nie, word gebruik deur mense vir jaag van die prooi. * Ferrets prooi op die wesens wat in die gate woon, soos hase. * Valke, word gebruik jagters in die lug. * Watervoëls, soos [[kormorante]] in [[China]], kan gebruik word om vis te vang. ==== Die mens ==== * Soek-en-red-honde, met hul hoogsontwikkelde sin van reuk, word gebruik om mense, soos ontsnapte gevangenes, 'n dief of vermisde persone te help opspoor. Hulle word ook gebruik om mense te vind wat vasgevang is, soos in sneeustortings of geboue wat in duie gestort het. * Honde kan ook gebruik word om te kyk vir dooie mense. * Perde word in afgeleë gebiede gebruik om groot dele van 'n ruwe terrein te dek. Die perd se natuurlike bewustheid van hul omgewing waarsku menslike hanteerders van die teenwoordigheid van iets ongewoon, insluitend verlore stappers of jagters. Soos sommige honde, word perde ook opgelei om reuk te volg. ==== Voedsel ==== * Honde en varke, met 'n beter reuksin as die mens, kan help met die insameling deur die vind van waardevolle produkte, soos truffels ('n baie duur ondergrondse swam). Franse gebruik truffel varke, terwyl die Italianers hoofsaaklik honde gebruik. {{Feit|date=September 2018}} * Ape is opgelei om kokosneute van palmbome te kies, 'n werk wat baie menslike werkers as te gevaarlik beskou.<ref>{{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/9093553/Monkeys-to-be-trained-to-pick-coconuts.html |title=Monkeys to be trained to pick coconuts |last=Nelson |first=Dean |date=20 Februarie 2012 |via=www.telegraph.co.uk |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191223102839/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/9093553/Monkeys-to-be-trained-to-pick-coconuts.html |archive-date=23 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==== Smokkel ==== * Soekhonde, is oor die algemeen in diens geneem deur wetstoepassingsowerhede en word opgelei met behulp van hul sintuie onwettige dwelms, [[Springstof|plofstowwe]], geldeenhede, en gesmokkelde elektronika soos onwettige selfone, op te spoor.<ref>{{Cite web|url=http://www.publicbroadcasting.net/kplu/news.newsmain/article/0/1/1533129/KPLU.Local.News/Dogs.Used.to.Sniff.Out.Cell.Phones.in.NW.Prisons|title=KPLU: Dogs Used to Sniff Out Cell Phones in NW Prisons|last=Jenkins|first=Austin|date=22 July 2009|publisher=Publicbroadcasting.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20120919141516/http://www.publicbroadcasting.net/kplu/news.newsmain/article/0/1/1533129/KPLU.Local.News/Dogs.Used.to.Sniff.Out.Cell.Phones.in.NW.Prisons|archive-date=19 September 2012|access-date=11 November 2010}}</ref> Die sintuig wat die meeste gebruik word deur die soekhonde is die reuk, vandaar is sulke honde ook algemeen bekend as "snuffelhonde". === Skakeling en organisasie === ==== Hulpdiere ==== * Die bekendste voorbeeld is die gidshond vir blinde mense. Miniatuur perde is ook soms gebruik vir hierdie doel. * Geleide honde en Afrika, Asiatiese, en Amerikaanse [[ape]] soos capuchin-ape is geleer om gestremde mense te help, soos om 'n e-pos oop te maak en klein huishoudelike take te doen. ==== Oppas ==== [[Lêer:Dylan_Small_Web_view.jpg|regs|duimnael|'n Kolliehond werk met [[Skaap|skape]]]] * 'n Baie naby verhouding bestaan tussen'n skaapwagter of herder, 'n oppas hond, en die kudde van skape of beeste. Verskillende honde rasse word gebruik om diere te groepeer en bymekaar te maak. * Sekere rasse van perde ook het 'n ingebore "koei sin" wat hulle in staat stel om effektief die ruiter na die regte plek te neem op die regte tyd, waar die vee saamgroepeer. == Werkgewers == === Die polisie en weermag === Die verdedigende vermoëns van diere (soos tande en kloue) kan gebruik word om te beskerm of om mense aan te val. * Die waghond blaf op aanvalle, om te waarsku teen 'n indringer * Oorlog olifante is opgelei vir die stryd in antieke tye en is nog steeds in gebruik vir militêre vervoer vandag. * Militêre gebruik van perde het oor die eeue verander, maar is nog steeds in gebruik, insluitend polisiewerk. * Dolfyne en die seeleeus vervoer merkers om aan [[Seemyn|myne]] te heg, sowel as die patrollering van hawens. * Honde kan opgelei word om landmyne op te spoor. Rotte, wat ligter is en minder van 'n risiko om landmyne af te laat gaan, is ook in gebruik.<ref>[http://news.nationalgeographic.com/news/2004/02/0210_040210_minerats.html Bees, Giant African Rats Used to Sniff Landmines.] In ''National Geographic'', 10 February 2004. Webpage found 12 March 2010.</ref> Opsporingsrotte soos die wat opgelei is deur APOPO kan ook geleer word om siektes te identifiseer, veral pulmonêre tuberkulose.<ref>[http://www.apopo.org/ APOPO], Dutch organization that raises and trains detection rats for worldwide use. See also [https://web.archive.org/web/20051231054016/http://www.herorat.org/ HeroRAT].</ref> * [[Posduif|Huis duiwe]] vervoer materiaal, gewoonlik boodskappe op klein stukkies papier, deur die lug. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bron == * Falvey, John Lindsay (1985). Introduction to Working Animals. Melbourne, Australia: MPW Australia. {{ISBN|1-86252-992-2}}. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Working animals}} * [http://www.opb.org/television/programs/ofg/segment/working-goats/ Werk Bokke] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604145118/http://www.opb.org/television/programs/ofg/segment/working-goats/ |date= 4 Junie 2016 }} Dokumentêre vervaardig deur Oregon Veld Gids {{Normdata}} [[Kategorie:Vee]] 482mikmytxqmveh4qfsca4hl8oeaw3g 0 298544 2893316 2431901 2026-04-12T15:35:41Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893316 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon |name=Aisleyne Horgan-Wallace |image=AisleyneHorganWallace.jpg |caption=Aisleyne Horgan-Wallace in 2007 |birth_name= |birth_date={{Geboortedatum en ouderdom|1978|12|28}} |birth_place=[[Londen]], Engeland |nationality={{vlagikoon|VK}} [[VK|Brits]] |education=London College of Fashion |occupation=Model, rubriekskrywer, televisiepersoonlikheid, [[aktrise]] |height=5'7" |television=''[[Big Brother]]''<br/>''Celebrity Coach Trip'' |parents=Sophia Horgan, Steve Wallace}} '''Aisleyne Horgan-Wallace''' (gebore 28 Desember [[1978]]) is 'n Engelse televisiepersoonlikheid, model en rubriekskrywer wat in 2006 bekendheid verwerf het toe sy in die sewende reeks van die werklikheidstelevisieprogram ''[[Big Brother]]'' verskyn het. == 2006: ''Big Brother'' == Horgan-Wallace het bekendheid verwerf in die Verenigde Koninkryk toe sy in 2006 as deelnemer in die sewende reeks van die Channel 4 TV-reeks, ''Big Brother'', gekies is. Sy het op dag 12 in die Big Brother-huis binnegekom en bekendheid verwerf vir haar gevegte met mede-deelnemers Nikki Grahame en Grace Adams-Short, en omdat sy deur die publiek in die 'House Next Door' verkies is - 'n geheime huis, waar sy gedwing is om te kies wie uit vyf nuwe deelnemers nuwe huismaats sou word.<ref name="Enters">{{cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/bigbrother7/a54864/two-new-housemates-join-the-group.html |title=Two new housemates join the group |date=29 Mei 2006 |website=Digital Spy |access-date=27 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211121620/http://www.digitalspy.co.uk/bigbrother7/a54864/two-new-housemates-join-the-group.html |archive-date=11 Desember 2008 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name="Grace 1">{{Cite web|url=http://www.digitalspy.co.uk/bigbrother7/a55148/aisleyne-disqualified-from-waiting-game.html|title=Aisleyne disqualified from waiting game|date=2006-06-11|website=Digital Spy|access-date=2008-02-27}}</ref><ref name="Grace 2">{{Cite web|url=http://www.digitalspy.co.uk/bigbrother7/a55150/aislyene-regrets-snapping-at-grace.html|title=Aisleyne regrets snapping at Grace|date=2006-06-11|website=Digital Spy|access-date=2008-02-27}}</ref><ref name="Grace 3">{{Cite web|url=http://www.channel4.com/entertainment/tv/microsites/B/bb7/news/newsstory.jsp?id=1687&articleMask=1&housemateId=|title=Parting shot|date=2006-06-16|publisher=Channel 4|access-date=2008-02-27}}</ref><ref name="HND 1">{{cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/bigbrother7/a55444/aisleyne-knows-four-secret-housemates.html |title=Aisleyne knows four "secret" housemates |date=30 Junie 2006 |website=Digital Spy |access-date=27 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511211003/http://www.digitalspy.co.uk/bigbrother7/a55444/aisleyne-knows-four-secret-housemates.html |archive-date=11 Mei 2008 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name="HND 2">{{Cite web|url=http://www.digitalspy.co.uk/bigbrother7/a55461/aisleyne-chosen-to-move-next-door.html|title=Aisleyne chosen to move next door|date=2006-06-30|website=Digital Spy|access-date=2008-02-27}}</ref> Horgan-Wallace het op dag 93 die eindstryd gehaal; sy het derde gekom met 22% van die kykerstemme.<ref name="Final position">{{Cite web|url=http://www.digitalspy.co.uk/bigbrother7/a56146/aisleyne-finishes-in-third-place.html|title=Aisleyne finishes in third place|date=2006-08-18|website=Digital Spy|access-date=2008-02-27}}</ref> In Augustus 2010 het sy 'n aanbod van ''Ultimate Big Brother'' van die hand gewys<ref name="UBB">{{cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/bigbrother/news/a266220/aisleyne-turns-down-ultimate-bb.html/ |title=Aisleyne 'turns down' Ultimate Big Brother |date=23 Augustus 2010 |website=Digital Spy |access-date=23 Augustus 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110410131550/http://www.digitalspy.co.uk/bigbrother/news/a266220/aisleyne-turns-down-ultimate-bb.html |archive-date=10 April 2011 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> om haar tonele te skiet vir 'n klein rol in die Britse filmprent ''Anuvahood''. [[Lêer:Aisleyne_Horgan-Wallace.jpg|duimnael|Aisleyne Horgan-Wallace tydens 'n rooitapyt-geleentheid]] Sedert 2007 was Horgan-Wallace 'n gereelde gas op die ondersteuningsprogramme van die ''Big Brother'', ''Big Brother's Big Mouth'', ''Big Brother's Little Brother'', en sedert die program se skuif na ''Channel 5'' in 2011, ''Big Brother's Bit On The Side''. Sy skryf ook ''Big Brother''-kolomme vir ''The Sun Online''. == 2007 – hede: verskuiwing na televisiewerk == Sedert 2007 verskyn sy in 'n aantal episodes van ''Charlie Brooker's Screenwipe''. Sy het ook vertonings aangebied soos ''T4''. Sy verskyn in BBC One se ''Test The Nation'', in 'n span saam met verskeie ander ''Big Brother''-deelnemers. Sy het ook 'n klein verskyning gemaak op ''The Charlotte Church Show''. Sy verskyn in verskeie aflewerings van die Red TV-reeks ''Celebrity: Stars at Work'', wat in Desember 2007 en Januarie 2008 uitgesaai is. Hierna het Horgan-Wallace 'n enkelreeks-kontrak met Red TV onderteken om 'n self-getitelde, vlieg-teen-die-muur-dokumentêr ''Aisleyne'' te verfilm. Vier episodes is uitgesaai, die eerste was op 5 Maart 2008.<ref name="Red show">{{Cite web|url=http://www.red-tv.co.uk/index.html|title=Red TV Homepage featuring Aisleyne|publisher=Red TV|archive-url=https://web.archive.org/web/20080608205143/http://www.red-tv.co.uk/index.html|archive-date=8 Junie 2008|access-date=2008-06-07}}</ref> == Filantropie == Horgan-Wallace is 'n beskermdame van "Brain Tumor UK"<ref name="Charity">{{cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/bigbrother7/a73527/bb7s-aisleyne-becomes-charity-patron.html |title=BB7's Aisleyne becomes charity patron |date=23 Augustus 2007 |website=Digital Spy |access-date=27 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090412200047/http://www.digitalspy.co.uk/bigbrother7/a73527/bb7s-aisleyne-becomes-charity-patron.html |archive-date=12 April 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> en het opgetree as 'n ambassadeur vir Club4Climate, 'n inisiatief gebaseer op partye in die Londense West End en elders wat daarop gemik was om klimaatsverandering te voorkom. <ref name="Club4Climate">{{cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/bigbrother7/a78615/aisleyne-tones-down-image-for-green-role.html |title=Aisleyne tones down image for green role |date=27 Oktober 2007 |website=Digital Spy |access-date=27 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20081208155800/http://www.digitalspy.co.uk/bigbrother7/a78615/aisleyne-tones-down-image-for-green-role.html |archive-date= 8 Desember 2008 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In 2007 voltooi sy die 10 km-rit van Londen om geld in te samel vir ''Brain Tumor UK'', en sy voltooi dieselfde geleentheid op 6 Julie 2008. Sy was betrokke by die "NHS Stop Smoking"-veldtog in samewerking met Cancer Research UK, en gee elke jaar sedert 2008 haar ondersteuning aan "No Smoking Day".<ref name="NoSmoke">{{cite web |url=http://www.thedailygoss.com/gossip/watch-interview:-aisleyne-says-she%E2%80%99s-clean!/0001899/ |title=Aisleyne's Clean! |date=3 Maart 2007 |publisher=The Daily Goss |access-date=8 Maart 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180908184437/http://www.thedailygoss.com/gossip/watch-interview:-aisleyne-says-she%E2%80%99s-clean!/0001899/ |archive-date= 8 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Sy het ook betrokke geraak by die "Sit die messe en gewere neer!"-veldtog wat tieners aanmoedig om van die straat af te kom en skietery en messtekery te staak. == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Horgan-Wallace, Aisleyne}} [[Kategorie:Geboortes in 1978]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Engelse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Engelse aktrises van die 21ste eeu]] i1bu6jx1szql1r5oxagd0bjgmu5j5it 0 302860 2893365 2588972 2026-04-12T16:50:27Z Jcb 223 2893365 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Dimitri Verhulst | beeld = Svět knihy 2011 - Dimitri Verhulst.jpg | alt = Dimitri Verhulst | onderskrif = Dimitri Verhulst | geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|1972|10|2|}} | geboorteplek = [[Aalst]], [[België]] | sterfdatum = <!-- {{sterfdatum en ouderdom|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --> | sterfplek = | nasionaliteit = Belgies | beroep = [[digter]], [[skrywer]] }} '''Dimitri Verhulst''' ([[2 Oktober]] [[1972]]) is 'n [[België|Belgiese]] skrywer en digter. Hy is veral bekend vir sy [[roman]]s ''De helaasheid der dingen'' (In [[Afrikaans]] vertaal deur [[Daniël Hugo]] as ''Die helaasheid van die dinge'') en ''Problemski Hotel''. ==Biografie== Verhulst kom uit 'n gebroke huis, en het sy latere kinderjare in 'n weeshuis deurgebring. <ref name="bio"> {{cite web |url=http://www.literairnederland.nl/2008/06/16/dimitri-verhulst/ |title=Dimitri Verhulst |publisher=Literair Nederland |access-date=4 Augustus 2019 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20140531090455/http://www.literairnederland.nl/2008/06/16/dimitri-verhulst/ |archive-date=31 Mei 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het as 'n [[Rooms-Katoliek|Katoliek]] grootgeword. <ref name=akkerman>{{cite news |url=http://www.trouw.nl/tr/nl/4512/Cultuur/article/detail/4180729/2015/11/07/De-gruwelijke-Bijbel-van-Dimitri-Verhulst.dhtml |title=De gruwelijke Bijbel van Dimitri Verhulst |last=Akkerman |first=Stevo |date=7 November 2015 |work=[[Trouw]] |access-date=8 November 2015 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305081625/http://www.trouw.nl/tr/nl/4512/Cultuur/article/detail/4180729/2015/11/07/De-gruwelijke-Bijbel-van-Dimitri-Verhulst.dhtml |archive-date=5 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> As skrywer maak hy sy debuut in 1994 met die self-gepubliseerde ''Assevrijdag''. <ref name="bio" /> In 1999 verskyn sy eerste amptelike publikasie, 'n versameling verhale oor sy jeug, getiteld ''De kamer hiernaast'', waarvoor hy genomineer is vir die NRC Literair Prijs. <ref name="bio"/> Die roman ''Niets, niemand en redelijk stil'' (2000) handel ook oor sy jeug, maar ''De verveling van de keeper'' (2002) dui op 'n stylverandering en word gekenmerk deur groter maatskaplike en politieke betrokkenheid. <ref name="schrijversgewijs">{{cite web |url=http://schrijversgewijs.be/schrijvers/verhulst-dimitri/ |title=Verhulst, Dimitri – Schrijversgewijs |publisher=Schrijversgewijs.be |date=23 September 2008 |access-date=30 Mei 2014 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228145718/https://schrijversgewijs.be/schrijvers/verhulst-dimitri/ |archive-date=28 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 2001 publiseer Verhulst ''Liefde, tenzij anders vermeld'', 'n bundel gedigte. Sy deurbraak wat die algemene publiek betref het in 2003 gekom met ''Problemski Hotel''. Dit handel oor die inwoners van 'n sentrum vir asielsoekers in [[Arendonk]] (België). Die boek is in meer as tien tale vertaal. <ref name = "schrijversgewijs" /> Die Belgiese filmmaker Manu Riche het 'n rolprent gemaak wat gebaseer is op die boek, en wat in Januarie 2016 verskyn het. <ref>{{cite news |url=http://www.humo.be/humo-archief/356660/problemski-hotel-manu-riche-verfilmt-dimitri-verhulst |title='Problemski Hotel': Manu Riche verfilmt Dimitri Verhulst |date=13 Oktober 2015 |work=[[Humo]] |access-date=8 November 2015 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223214008/http://www.humo.be/humo-archief/356660/problemski-hotel-manu-riche-verfilmt-dimitri-verhulst |archive-date=23 Desember 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 2006 verskyn sy roman ''De helaasheid der dingen'' (vertaal in Afrikaans deur Dr. [[Daniël Hugo]] as ''Die helaasheid van die dinge''), en ook die novelle ''Mevrouw Verona daalt de heuvel af''. In 2008 is ''Godverdomse dagen op een godverdomse bol'' gepubliseer, waarvoor Verhulst die 2009 [[Libris-prys]] gewen het; <ref name="bio"/><ref name=akkerman/> Verhulst het ook die 2015 [[Boekenweek|''Boekenweekgeschenk'']], ''De zomer hou je ook niet tegen'' geskryf. <ref name=akkerman/> Sy roman uit 2015 getiteld ''Bloedboek'', 'n hervertelling van die [[Pentateug]], is geprys in ''[[De Morgen]]'' vir die vermaaklikheidswaarde daarvan; <ref>{{cite news |url=http://www.demorgen.be/expo/bloedboek-van-dimitri-verhulst-amusement-verzekerd-b038154c/ |title=Bloedboek van Dimitri Verhulst: Amusement verzekerd ***(*) |last=Leyman |first=Dirk |date=4 November 2015 |work=[[De Morgen]] |access-date=8 November 2015 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506201608/http://www.demorgen.be/expo/bloedboek-van-dimitri-verhulst-amusement-verzekerd-b038154c/ |archive-date=6 Mei 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> in die Nederlandse dagblad ''[[Trouw]]'' is dit 'n "grusame bijbel" genoem, met die onderhoudvoerder wat Verhulst bevraagteken het oor sy gebruik van frases soos "Finale oplossing" in die her-vertelling van die eerste vyf boeke van die Bybel. Verhulst het geantwoord dat hy die "wêreldwye taal van [[volksmoord]]" gebesig het.<ref name=akkerman/> Verhulst publiseer gereeld in die literêre tydskrifte ''Underground'', ''Nieuw Wereldtijdschrift'' en ''De Brakke Hond''. Hy dien ook as 'n redakteur vir die tydskrif ''Underground''. <ref name="bio"/> Hy woon en werk in Huccorgne. <ref>{{cite web |url=http://www.standaard.be/cnt/n6286hqf?subsection=4 |title='Het was meteen koekenbak tussen ons' – De Standaard |publisher=Standaard.be |date=28 Maart 2009 |access-date=30 Mei 2014 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729231658/http://www.standaard.be/cnt/n6286hqf?subsection=4 |archive-date=29 Julie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==Skryfstyl== Verhulst se skryfstyl kan gekarakteriseer word as [[sarkasme|sarkasties]], maar deernisvol. Sy taalgebruik kan eksplisiet en skreeusnaaks wees. <ref name="bio" /> Die Belgiese skrywer [[Louis Paul Boon]] is 'n bron van inspirasie vir Verhulst.<ref name="bio"/> Sy skryfwerk is kontroversieel; soveel so dat Verhulst reeds twee keer gedagvaar is.<ref name="bio"/> Op 27 Julie 2019 publiseer Verhulst 'n rubriek in die Belgiese dagblad [[De Morgen]] oor Palestynse moderne letterkunde. <ref name="Verhulst-Morgen-2019">{{cite web |url=https://www.demorgen.be/meningen/er-is-geen-beloofde-land-er-is-gestolen-land~bc0a2d94/ |author=Dimitri Verhulst |title=Er is geen beloofde land. Er is gestolen land |date=27 Julie 2019 |publisher=[[De Morgen]] |access-date=4 Augustus 2019 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214101831/https://www.demorgen.be/meningen/er-is-geen-beloofde-land-er-is-gestolen-land~bc0a2d94/ |archive-date=14 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die rubriek beweer Verhulst dat hy [[Serge Gainsbourg]] aanhaal; en skryf: "Jood-zijn is geen godsdienst; er is geen enkele God die Zijn schepsels zo’n lelijke neus zou geven." Volgens ''The Times of Israel'', was dit egter nie Gainsbourg se oorspronklike woorde nie, en beskuldig Verhulst Israeliese Jode van verskeie misdade in sy rubriek. ''The Times of Israel'' het vermeld dat die ''Forum van Joodse Organisasies van België se Vlaamse streek'' Verhulst van "ongebreidelde antisemitisme" in sy rubriek beskuldig het. Die Nederlandse hoofrabbi Binyomin Jacobs het die rubriek "suiwer antisemitisme" genoem.<ref>{{cite news |last=Liphshiz |first=Cnaan |date=3 Augustus 2019 |title=Jews have ugly noses, Belgian journalist writes in column attacking Israel |url=http://www.timesofisrael.com/jews-have-ugly-noses-belgian-journalist-writes-in-column-attacking-israel/ |work=[[The Times of Israel]] |access-date=3 Augustus 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191130190147/https://www.timesofisrael.com/jews-have-ugly-noses-belgian-journalist-writes-in-column-attacking-israel/ |archive-date=30 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==Bibliografie== * ''Assevrijdag'' (1994) * ''De kamer hiernaast'' (1999) * ''Niets, niemand en redelijk stil'' (2001) * ''Liefde, tenzij anders vermeld'' (2001, poësie) * ''De verveling van de keeper'' (2002) * ''Problemski Hotel'' (2003) * ''Dinsdagland'' (2004) * ''De aankomst in de bleke morgen op dat bleke plein (Aalst)'' (2005, toneelstuk) * ''Yerma vraagt een toefeling'' (2005, vertaling van ''Yerma'' deur [[Federico Garcia Lorca]]) * ''Boekendiefstal is een zegen voor de middenstand'' (2005) * ''De helaasheid der dingen'' (2006, ''Die helaasheid van die dinge''; daar is ook 'n filmweergawe daarvan uit 2009 met die Engelse titel ''The Misfortunates'') * ''Mevrouw Verona daalt de heuvel af'' (2006) * ''Godverdomse dagen op een godverdomse bol'' (2008) * ''De laatste liefde van mijn moeder'' (2010) * ''De zeven laatste zinnen'' (2010) * ''Monoloog van iemand die het gewoon werd tegen zichzelf te praten'' (2011) * ''De intrede van Christus in Brussel'' (2011)<ref>{{cite web |url=http://www.letterenfonds.nl/en/book/786/entry-of-christ-into-brussels |title=Book – Entry of Christ into Brussels – Letterenfonds |publisher=Letterenfonds.nl |access-date=30 Mei 2014 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305034232/http://www.letterenfonds.nl/en/book/786/entry-of-christ-into-brussels |archive-date=5 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * ''De laatkomer'' (2013) * ''Kaddisj voor een kut'' (2014) * ''Bloedboek'' (2015) * ''De zomer hou je ook niet tegen'' (2015, Boekenweekgeschenk) * ''Het leven gezien van beneden'' (2016) * ''Spoo Pee Doo'' (2016)<ref name="Atlas">{{cite web |url=http://www.atlascontact.nl/internationale-publicatie-nieuwe-roman-dimitri-verhulst-over-de-aanslagen-in-europa/ |title=Internationale publicatie nieuwe roman Dimitri Verhulst over de aanslagen in Europa |publisher=Atlas Contact |access-date=4 Augustus 2019 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105200240/http://www.atlascontact.nl/internationale-publicatie-nieuwe-roman-dimitri-verhulst-over-de-aanslagen-in-europa/ |archive-date=5 November 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * ''Stoppen met roken in 87 gedichten'' (2017) * ''De pruimenpluk'' (2019) ==Pryse== * ''Publieksprijs Gouden Uil'' vir ''De helaasheid der dingen'' ([[Afrikaans]]e titel:''Die helaasheid van die dinge'') (2007) * ''De Inktaap'' vir ''De helaasheid der dingen'' (2008) * ''Beste Boek 2008 Humo's Pop Poll'' vir ''Godverdomse dagen op een godverdomse bol'' (2009) * ''Libris Literatuurprijs'' vir ''Godverdomse dagen op een godverdomse bol'' (2009) ==Sien ook== * [[Vlaamse letterkunde]] == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Dimitri Verhulst }} ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Verhulst, Dimitri}} [[Kategorie:Geboortes in 1972]] [[Kategorie:Vlaamse digters]] [[Kategorie:Vlaamse skrywers]] [[Kategorie:Lewende mense]] efttvjg8u74gnig86jf2472fc8glrvb 0 303413 2893202 2831630 2026-04-12T13:59:04Z Jcb 223 2893202 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting-en | official_name = Bern-Mittelland-distrik | native_name = <small>Verwaltungskreis Bern-Mittelland</small> | settlement_type = Distrik | image_map = Bern Switzerland Regional Map.png | subdivision_type = Land | subdivision_name = {{vlag|Switserland}} | subdivision_type2 = [[Kantons van Switserland|Kanton]] | subdivision_name2 = [[Kanton Bern]] | subdivision_type3 = [[Hoofstad]] | subdivision_name3 = Ostermundigen | area_total_km2 = 947 | area_footnotes = | population_as_of = 2018 | population_total = 414&nbsp;658 | population_footnotes = | population_density_km2 = | timezone = [[Middel-Europese Tyd|MET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Middel-Europese Somertyd|MEST]] | utc_offset_DST = +2 | blank_name_sec1 = Munisipaliteite | blank_info_sec1 = 77 }} Die distrik '''Bern-Mittelland''' in die [[kanton Bern]] van [[Switserland]] is op 1 Januarie 2010 gestig. Dit is deel van die administratiewe streek Bern-Mittelland, en is die enigste distrik in die streek. Dit bevat 77 munisipaliteite met 'n oppervlakte van 946,30 km² en 'n bevolking van 414&nbsp;658 in 2018. == Munisipaliteite == {| class="wikitable" ! colspan="1" bgcolor="#EFEFEF" align="center"| Wapen ! colspan="1" width="190" bgcolor="#EFEFEF" align="left"| Naam |- | align="center"| [[Lêer:CHE Allmendingen bei Bern COA.svg|44x44px|Allmendingen]] |[[Allmendingen bei Bern]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Arni BE COA.svg|44x44px|Arni]] |[[Arni]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Bäriswil COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:B%C3%A4riswil-coat_of_arms.svg|44x44px|Bäriswil{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Bäriswil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Belp BE COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Belp BE COA.svg|44x44px|Belp{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Belp]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Bern COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:Wappen Bern matt.svg|44x44px|Bern{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Bern|Berno]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Biglen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Biglen COA.svg|42x42px|Biglen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Biglen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Bolligen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE_Bolligen_COA.svg|44x44px|Bolligen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Bolligen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Bowil COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Bowil COA.svg|44x44px|Bowil{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Bowil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Bremgarten bei Bern COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Bremgarten bei Bern COA.svg|44x44px|Bremgarten{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} bei Bern]] |[[Bremgarten bei Bern]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Brenzikofen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Brenzikofen COA.svg|44x44px|Brenzikofen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Brenzikofen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Clavaleyres COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Clavaleyres COA.svg|44x44px|Clavaleyres{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Clavaleyres]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Deisswil bei Münchenbuchsee COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:Deisswil_bei_M%C3%BCnchenbuchsee-coat_of_arms.svg|44x44px|Deisswil{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} bei Münchenbuchsee]] |[[Deisswil bei Münchenbuchsee]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Diemerswil COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Diemerswil COA.svg|44x44px|Diemerswil{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Diemerswil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Ferenbalm COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Ferenbalm COA.svg|44x44px|Ferenbalm{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Ferenbalm]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Fraubrunnen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Fraubrunnen COA.svg|44x44px|Fraubrunnen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Fraubrunnen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Frauenkappelen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Frauenkappelen COA.svg|44x44px|Frauenkappelen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Frauenkappelen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Freimettigen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Freimettigen COA.svg|44x44px|Freimettigen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Freimettigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Gerzensee COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Gerzensee COA.svg|42x42px|Gerzensee{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Gerzensee]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Grosshöchstetten COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:Grossh%C3%B6chstetten-coat_of_arms.svg|44x44px|Grosshöchstetten{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Grosshöchstetten]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Guggisberg COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE_Guggisberg_COA.svg|44x44px|Guggisberg{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Guggisberg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Gurbrü BE COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:Gurbr%C3%BC-coat_of_arms.svg|44x44px|Gurbrü{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Gurbrü]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Häutligen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:H%C3%A4utligen-coat_of_arms.svg|44x44px|Häutligen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Häutligen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Herbligen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Herbligen COA.svg|44x44px|Herbligen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Herbligen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Iffwil COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Iffwil COA.svg|44x44px|Iffwil{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Iffwil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Ittigen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE_Ittigen_COA.svg|42x42px|Ittigen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Ittigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Jaberg COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Jaberg COA.svg|44x44px|Jaberg{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Jaberg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Jegenstorf COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Jegenstorf COA.svg|44x44px|Jegenstorf{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Jegenstorf]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Kaufdorf COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Kaufdorf COA.svg|42x42px|Kaufdorf{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Kaufdorf]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Kehrsatz COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE_Kehrsatz_COA.svg|44x44px|Kehrsatz{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Kehrsatz]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Kiesen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Kiesen COA.svg|44x44px|Kiesen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Kiesen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Kirchdorf COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Kirchdorf 2018 COA.svg|44x44px|Kirchdorf{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Kirchdorf, Bern|Kirchdorf]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Kirchlindach COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Kirchlindach COA.svg|44x44px|Kirchlindach{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Kirchlindach]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Köniz COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:K%C3%B6niz-coat_of_arms.svg|44x44px|Köniz{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Köniz]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Konolfingen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Konolfingen COA.svg|44x44px|Konolfingen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Konolfingen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Kriechenwil COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Kriechenwil COA.svg|44x44px|Kriechenwil{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Kriechenwil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Landiswil COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Landiswil COA.svg|44x44px|Landiswil{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Landiswil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Laupen BE COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Laupen BE COA.svg|42x42px|Laupen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Laupen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Linden COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Linden COA.svg|44x44px|Linden{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Linden, Switserland|Linden]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Mattstetten COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Mattstetten COA.svg|44x44px|Mattstetten{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Mattstetten]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Meikirch COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Meikirch COA.svg|44x44px|Meikirch{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Meikirch]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Mirchel COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Mirchel COA.svg|44x44px|Mirchel{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Mirchel]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Moosseedorf COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Moosseedorf COA.svg|44x44px|Moosseedorf{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Moosseedorf]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Mühleberg COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:Coat_of_arms_M%C3%BChleberg.svg|42x42px|Mühleberg{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Mühleberg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Münchenbuchsee COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:M%C3%BCnchenbuchsee-coat_of_arms.svg|44x44px|Münchenbuchsee{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Münchenbuchsee]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Münchenwiler COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:M%C3%BCnchenwiler-coat_of_arms.svg|44x44px|Münchenwiler{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Münchenwiler]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Münsingen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:M%C3%BCnsingen-coat_of_arms.svg|44x44px|Münsingen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Münsingen, Switserland|Münsingen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Muri bei Bern COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Muri bei Bern COA.svg|44x44px|Muri{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} bei Bern]] |[[Muri bei Bern]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Neuenegg COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Neuenegg COA.svg|44x44px|Neuenegg{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Neuenegg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Niederhünigen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:Niederh%C3%BCnigen-coat_of_arms.svg|44x44px|Niederhünigen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Niederhünigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Niedermuhlern COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Niedermuhlern COA.svg|44x44px|Niedermuhlern{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Niedermuhlern]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Oberbalm COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE_Oberbalm_COA.svg|44x44px|Oberbalm{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Oberbalm]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Oberdiessbach COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Oberdiessbach COA.svg|44x44px|Oberdiessbach{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Oberdiessbach]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Oberhünigen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:Oberh%C3%BCnigen-coat_of_arms.svg|44x44px|Oberhünigen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Oberhünigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Oberthal COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Oberthal COA.svg|44x44px|Oberthal{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Oberthal, Switserland|Oberthal]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Oppligen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Oppligen COA.svg|44x44px|Oppligen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Oppligen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Ostermundigen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Ostermundigen COA.svg|44x44px|Ostermundigen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Ostermundigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Riggisberg COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Riggisberg COA.svg|44x44px|Riggisberg{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Riggisberg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Rubigen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Rubigen COA.svg|44x44px|Rubigen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Rubigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Rüeggisberg COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:R%C3%BCeggisberg-coat_of_arms.svg|44x44px|Rüeggisberg{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Rüeggisberg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Rümligen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:R%C3%BCmligen-coat_of_arms.svg|44x44px|Rümligen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Rümligen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Rüschegg COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:R%C3%BCschegg-coat_of_arms.svg|44x44px|Rüschegg{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Rüschegg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Schwarzenburg COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:Schwarzenburg_gemeinde.png|40x40px|Schwarzenburg{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Schwarzenburg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Stettlen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Stettlen COA.svg|44x44px|Stettlen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Stettlen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Thurnen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Thurnen COA.svg|44x44px|Thurnen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Thurnen, Bern|Thurnen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Toffen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Toffen COA.svg|44x44px|Toffen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Toffen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Urtenen-Schönbühl COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Urtenen-Schönbühl COA.svg|44x44px|Urtenen-Schönbühl{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Urtenen-Schönbühl]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Vechigen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:Vechigen-coat_of_arms.svg|42x42px|Vechigen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Vechigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Wald BE COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:Wald BE-coat of arms.svg|44x44px|Wald{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Wald, Bern|Wald]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Walkringen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE_Walkringen_COA.svg|44x44px|Walkringen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Walkringen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Wichtrach COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Wichtrach COA.svg|44x44px|Wichtrach{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Wichtrach]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Wiggiswil COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Wiggiswil COA.svg|44x44px|Wiggiswil{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Wiggiswil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Wileroltigen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Wileroltigen COA.svg|44x44px|Wileroltigen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Wileroltigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Wohlen bei Bern COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Wohlen bei Bern COA.svg|44x44px|Wohlen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} bei Bern]] |[[Wohlen bei Bern]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Worb COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Worb COA.svg|44x44px|Worb{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Worb]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Zäziwil COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:Z%C3%A4ziwil-coat_of_arms.svg|44x44px|Zäziwil{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Zäziwil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Zollikofen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Zollikofen COA.svg|44x44px|Zollikofen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Zollikofen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Zuzwil BE COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Zuzwil BE COA.svg|44x44px|Zuzwil{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Zuzwil, Bern|Zuzwil]] |- style="background-color:#EFEFEF;" !Totaal |77 |} {{Munisipaliteite van die administratiewe distrik Bern-Mittelland|state=collapsed}} {{Normdata}} 9yvcq9ltdy9odnefwnasxlq75kys7xe 2893205 2893202 2026-04-12T14:05:26Z Jcb 223 2893205 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting-en | official_name = Bern-Mittelland-distrik | native_name = <small>Verwaltungskreis Bern-Mittelland</small> | settlement_type = Distrik | image_map = Bern Switzerland Regional Map.png | subdivision_type = Land | subdivision_name = {{vlag|Switserland}} | subdivision_type2 = [[Kantons van Switserland|Kanton]] | subdivision_name2 = [[Kanton Bern]] | subdivision_type3 = [[Hoofstad]] | subdivision_name3 = Ostermundigen | area_total_km2 = 947 | area_footnotes = | population_as_of = 2018 | population_total = 414&nbsp;658 | population_footnotes = | population_density_km2 = | timezone = [[Middel-Europese Tyd|MET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Middel-Europese Somertyd|MEST]] | utc_offset_DST = +2 | blank_name_sec1 = Munisipaliteite | blank_info_sec1 = 77 }} Die distrik '''Bern-Mittelland''' in die [[kanton Bern]] van [[Switserland]] is op 1 Januarie 2010 gestig. Dit is deel van die administratiewe streek Bern-Mittelland, en is die enigste distrik in die streek. Dit bevat 77 munisipaliteite met 'n oppervlakte van 946,30 km² en 'n bevolking van 414&nbsp;658 in 2018. == Munisipaliteite == {| class="wikitable" ! colspan="1" bgcolor="#EFEFEF" align="center"| Wapen ! colspan="1" width="190" bgcolor="#EFEFEF" align="left"| Naam |- | align="center"| [[Lêer:CHE Allmendingen bei Bern COA.svg|44x44px|Allmendingen]] |[[Allmendingen bei Bern]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Arni BE COA.svg|44x44px|Arni]] |[[Arni]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Bäriswil COA.svg|44x44px|Bäriswil]] |[[Bäriswil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Belp BE COA.svg|44x44px|Belp]] |[[Belp]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Bern COA.svg|44x44px|Bern]] |[[Bern|Berno]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Biglen COA.svg|42x42px|Biglen]] |[[Biglen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Bolligen COA.svg|44x44px|Bolligen]] |[[Bolligen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Bowil COA.svg|44x44px|Bowil]] |[[Bowil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Bremgarten bei Bern COA.svg|44x44px|Bremgarten bei Bern]] |[[Bremgarten bei Bern]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Brenzikofen COA.svg|44x44px|Brenzikofen]] |[[Brenzikofen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Clavaleyres COA.svg|44x44px|Clavaleyres]] |[[Clavaleyres]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Deisswil bei Münchenbuchsee COA.svg|44x44px|Deisswil bei Münchenbuchsee]] |[[Deisswil bei Münchenbuchsee]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Diemerswil COA.svg|44x44px|Diemerswil]] |[[Diemerswil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Ferenbalm COA.svg|44x44px|Ferenbalm]] |[[Ferenbalm]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Fraubrunnen COA.svg|44x44px|Fraubrunnen]] |[[Fraubrunnen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Frauenkappelen COA.svg|44x44px|Frauenkappelen]] |[[Frauenkappelen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Freimettigen COA.svg|44x44px|Freimettigen]] |[[Freimettigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Gerzensee COA.svg|42x42px|Gerzensee]] |[[Gerzensee]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Grosshöchstetten COA.svg|44x44px|Grosshöchstetten]]] |[[Grosshöchstetten]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Guggisberg COA.svg|44x44px|Guggisberg]] |[[Guggisberg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Gurbrü BE COA.svg|44x44px|Gurbrü]] |[[Gurbrü]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Häutligen COA.svg|44x44px|Häutligen]] |[[Häutligen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Herbligen COA.svg|44x44px|Herbligen]] |[[Herbligen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Iffwil COA.svg|44x44px|Iffwil]] |[[Iffwil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Ittigen COA.svg|42x42px|Ittigen]] |[[Ittigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Jaberg COA.svg|44x44px|Jaberg]] |[[Jaberg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Jegenstorf COA.svg|44x44px|Jegenstorf]] |[[Jegenstorf]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Kaufdorf COA.svg|42x42px|Kaufdorf]] |[[Kaufdorf]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Kehrsatz COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE_Kehrsatz_COA.svg|44x44px|Kehrsatz{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Kehrsatz]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Kiesen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Kiesen COA.svg|44x44px|Kiesen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Kiesen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Kirchdorf COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Kirchdorf 2018 COA.svg|44x44px|Kirchdorf{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Kirchdorf, Bern|Kirchdorf]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Kirchlindach COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Kirchlindach COA.svg|44x44px|Kirchlindach{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Kirchlindach]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Köniz COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:K%C3%B6niz-coat_of_arms.svg|44x44px|Köniz{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Köniz]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Konolfingen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Konolfingen COA.svg|44x44px|Konolfingen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Konolfingen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Kriechenwil COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Kriechenwil COA.svg|44x44px|Kriechenwil{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Kriechenwil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Landiswil COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Landiswil COA.svg|44x44px|Landiswil{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Landiswil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Laupen BE COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Laupen BE COA.svg|42x42px|Laupen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Laupen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Linden COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Linden COA.svg|44x44px|Linden{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Linden, Switserland|Linden]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Mattstetten COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Mattstetten COA.svg|44x44px|Mattstetten{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Mattstetten]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Meikirch COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Meikirch COA.svg|44x44px|Meikirch{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Meikirch]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Mirchel COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Mirchel COA.svg|44x44px|Mirchel{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Mirchel]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Moosseedorf COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Moosseedorf COA.svg|44x44px|Moosseedorf{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Moosseedorf]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Mühleberg COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:Coat_of_arms_M%C3%BChleberg.svg|42x42px|Mühleberg{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Mühleberg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Münchenbuchsee COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:M%C3%BCnchenbuchsee-coat_of_arms.svg|44x44px|Münchenbuchsee{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Münchenbuchsee]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Münchenwiler COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:M%C3%BCnchenwiler-coat_of_arms.svg|44x44px|Münchenwiler{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Münchenwiler]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Münsingen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:M%C3%BCnsingen-coat_of_arms.svg|44x44px|Münsingen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Münsingen, Switserland|Münsingen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Muri bei Bern COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Muri bei Bern COA.svg|44x44px|Muri{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} bei Bern]] |[[Muri bei Bern]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Neuenegg COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Neuenegg COA.svg|44x44px|Neuenegg{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Neuenegg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Niederhünigen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:Niederh%C3%BCnigen-coat_of_arms.svg|44x44px|Niederhünigen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Niederhünigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Niedermuhlern COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Niedermuhlern COA.svg|44x44px|Niedermuhlern{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Niedermuhlern]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Oberbalm COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE_Oberbalm_COA.svg|44x44px|Oberbalm{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Oberbalm]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Oberdiessbach COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Oberdiessbach COA.svg|44x44px|Oberdiessbach{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Oberdiessbach]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Oberhünigen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:Oberh%C3%BCnigen-coat_of_arms.svg|44x44px|Oberhünigen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Oberhünigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Oberthal COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Oberthal COA.svg|44x44px|Oberthal{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Oberthal, Switserland|Oberthal]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Oppligen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Oppligen COA.svg|44x44px|Oppligen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Oppligen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Ostermundigen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Ostermundigen COA.svg|44x44px|Ostermundigen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Ostermundigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Riggisberg COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Riggisberg COA.svg|44x44px|Riggisberg{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Riggisberg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Rubigen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Rubigen COA.svg|44x44px|Rubigen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Rubigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Rüeggisberg COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:R%C3%BCeggisberg-coat_of_arms.svg|44x44px|Rüeggisberg{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Rüeggisberg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Rümligen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:R%C3%BCmligen-coat_of_arms.svg|44x44px|Rümligen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Rümligen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Rüschegg COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:R%C3%BCschegg-coat_of_arms.svg|44x44px|Rüschegg{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Rüschegg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Schwarzenburg COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:Schwarzenburg_gemeinde.png|40x40px|Schwarzenburg{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Schwarzenburg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Stettlen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Stettlen COA.svg|44x44px|Stettlen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Stettlen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Thurnen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Thurnen COA.svg|44x44px|Thurnen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Thurnen, Bern|Thurnen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Toffen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Toffen COA.svg|44x44px|Toffen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Toffen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Urtenen-Schönbühl COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Urtenen-Schönbühl COA.svg|44x44px|Urtenen-Schönbühl{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Urtenen-Schönbühl]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Vechigen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:Vechigen-coat_of_arms.svg|42x42px|Vechigen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Vechigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Wald BE COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:Wald BE-coat of arms.svg|44x44px|Wald{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Wald, Bern|Wald]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Walkringen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE_Walkringen_COA.svg|44x44px|Walkringen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Walkringen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Wichtrach COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Wichtrach COA.svg|44x44px|Wichtrach{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Wichtrach]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Wiggiswil COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Wiggiswil COA.svg|44x44px|Wiggiswil{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Wiggiswil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Wileroltigen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Wileroltigen COA.svg|44x44px|Wileroltigen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Wileroltigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Wohlen bei Bern COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Wohlen bei Bern COA.svg|44x44px|Wohlen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} bei Bern]] |[[Wohlen bei Bern]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Worb COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Worb COA.svg|44x44px|Worb{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Worb]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Zäziwil COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:Z%C3%A4ziwil-coat_of_arms.svg|44x44px|Zäziwil{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Zäziwil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Zollikofen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Zollikofen COA.svg|44x44px|Zollikofen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Zollikofen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Zuzwil BE COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Zuzwil BE COA.svg|44x44px|Zuzwil{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Zuzwil, Bern|Zuzwil]] |- style="background-color:#EFEFEF;" !Totaal |77 |} {{Munisipaliteite van die administratiewe distrik Bern-Mittelland|state=collapsed}} {{Normdata}} 61yi2wc9jss0vw56iz5snv4f60mnnho 2893208 2893205 2026-04-12T14:10:14Z Jcb 223 2893208 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting-en | official_name = Bern-Mittelland-distrik | native_name = <small>Verwaltungskreis Bern-Mittelland</small> | settlement_type = Distrik | image_map = Bern Switzerland Regional Map.png | subdivision_type = Land | subdivision_name = {{vlag|Switserland}} | subdivision_type2 = [[Kantons van Switserland|Kanton]] | subdivision_name2 = [[Kanton Bern]] | subdivision_type3 = [[Hoofstad]] | subdivision_name3 = Ostermundigen | area_total_km2 = 947 | area_footnotes = | population_as_of = 2018 | population_total = 414&nbsp;658 | population_footnotes = | population_density_km2 = | timezone = [[Middel-Europese Tyd|MET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Middel-Europese Somertyd|MEST]] | utc_offset_DST = +2 | blank_name_sec1 = Munisipaliteite | blank_info_sec1 = 77 }} Die distrik '''Bern-Mittelland''' in die [[kanton Bern]] van [[Switserland]] is op 1 Januarie 2010 gestig. Dit is deel van die administratiewe streek Bern-Mittelland, en is die enigste distrik in die streek. Dit bevat 77 munisipaliteite met 'n oppervlakte van 946,30 km² en 'n bevolking van 414&nbsp;658 in 2018. == Munisipaliteite == {| class="wikitable" ! colspan="1" bgcolor="#EFEFEF" align="center"| Wapen ! colspan="1" width="190" bgcolor="#EFEFEF" align="left"| Naam |- | align="center"| [[Lêer:CHE Allmendingen bei Bern COA.svg|44x44px|Allmendingen]] |[[Allmendingen bei Bern]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Arni BE COA.svg|44x44px|Arni]] |[[Arni]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Bäriswil COA.svg|44x44px|Bäriswil]] |[[Bäriswil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Belp BE COA.svg|44x44px|Belp]] |[[Belp]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Bern COA.svg|44x44px|Bern]] |[[Bern|Berno]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Biglen COA.svg|42x42px|Biglen]] |[[Biglen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Bolligen COA.svg|44x44px|Bolligen]] |[[Bolligen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Bowil COA.svg|44x44px|Bowil]] |[[Bowil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Bremgarten bei Bern COA.svg|44x44px|Bremgarten bei Bern]] |[[Bremgarten bei Bern]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Brenzikofen COA.svg|44x44px|Brenzikofen]] |[[Brenzikofen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Clavaleyres COA.svg|44x44px|Clavaleyres]] |[[Clavaleyres]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Deisswil bei Münchenbuchsee COA.svg|44x44px|Deisswil bei Münchenbuchsee]] |[[Deisswil bei Münchenbuchsee]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Diemerswil COA.svg|44x44px|Diemerswil]] |[[Diemerswil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Ferenbalm COA.svg|44x44px|Ferenbalm]] |[[Ferenbalm]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Fraubrunnen COA.svg|44x44px|Fraubrunnen]] |[[Fraubrunnen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Frauenkappelen COA.svg|44x44px|Frauenkappelen]] |[[Frauenkappelen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Freimettigen COA.svg|44x44px|Freimettigen]] |[[Freimettigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Gerzensee COA.svg|42x42px|Gerzensee]] |[[Gerzensee]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Grosshöchstetten COA.svg|44x44px|Grosshöchstetten]]] |[[Grosshöchstetten]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Guggisberg COA.svg|44x44px|Guggisberg]] |[[Guggisberg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Gurbrü BE COA.svg|44x44px|Gurbrü]] |[[Gurbrü]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Häutligen COA.svg|44x44px|Häutligen]] |[[Häutligen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Herbligen COA.svg|44x44px|Herbligen]] |[[Herbligen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Iffwil COA.svg|44x44px|Iffwil]] |[[Iffwil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Ittigen COA.svg|42x42px|Ittigen]] |[[Ittigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Jaberg COA.svg|44x44px|Jaberg]] |[[Jaberg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Jegenstorf COA.svg|44x44px|Jegenstorf]] |[[Jegenstorf]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Kaufdorf COA.svg|42x42px|Kaufdorf]] |[[Kaufdorf]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Kehrsatz COA.svg|44x44px|Kehrsatz]] |[[Kehrsatz]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Kiesen COA.svg|44x44px|Kiesen]] |[[Kiesen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Kirchdorf COA.svg|44x44px|Kirchdorf]] |[[Kirchdorf, Bern|Kirchdorf]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Kirchlindach COA.svg|44x44px|Kirchlindach]] |[[Kirchlindach]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Köniz COA.svg|44x44px|Köniz]] |[[Köniz]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Konolfingen COA.svg|44x44px|Konolfingen]] |[[Konolfingen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Kriechenwil COA.svg|44x44px|Kriechenwil]] |[[Kriechenwil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Landiswil COA.svg|44x44px|Landiswil]] |[[Landiswil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Laupen BE COA.svg|42x42px|Laupen]] |[[Laupen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Linden COA.svg|44x44px|Linden]] |[[Linden, Switserland|Linden]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Mattstetten COA.svg|44x44px|Mattstetten]] |[[Mattstetten]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Meikirch COA.svg|44x44px|Meikirch]] |[[Meikirch]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Mirchel COA.svg|44x44px|Mirchel]] |[[Mirchel]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Moosseedorf COA.svg|44x44px|Moosseedorf]] |[[Moosseedorf]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Mühleberg COA.svg|42x42px|Mühleberg]] |[[Mühleberg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Münchenbuchsee COA.svg|44x44px|Münchenbuchsee]] |[[Münchenbuchsee]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Münchenwiler COA.svg|44x44px|Münchenwiler]] |[[Münchenwiler]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Münsingen COA.svg|44x44px|Münsingen]] |[[Münsingen, Switserland|Münsingen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Muri bei Bern COA.svg|44x44px|Muri bei Bern]] |[[Muri bei Bern]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Neuenegg COA.svg|44x44px|Neuenegg]] |[[Neuenegg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Niederhünigen COA.svg|44x44px|Niederhünigen]] |[[Niederhünigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Niedermuhlern COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Niedermuhlern COA.svg|44x44px|Niedermuhlern{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Niedermuhlern]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Oberbalm COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE_Oberbalm_COA.svg|44x44px|Oberbalm{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Oberbalm]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Oberdiessbach COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Oberdiessbach COA.svg|44x44px|Oberdiessbach{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Oberdiessbach]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Oberhünigen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:Oberh%C3%BCnigen-coat_of_arms.svg|44x44px|Oberhünigen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Oberhünigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Oberthal COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Oberthal COA.svg|44x44px|Oberthal{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Oberthal, Switserland|Oberthal]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Oppligen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Oppligen COA.svg|44x44px|Oppligen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Oppligen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Ostermundigen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Ostermundigen COA.svg|44x44px|Ostermundigen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Ostermundigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Riggisberg COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Riggisberg COA.svg|44x44px|Riggisberg{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Riggisberg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Rubigen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Rubigen COA.svg|44x44px|Rubigen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Rubigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Rüeggisberg COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:R%C3%BCeggisberg-coat_of_arms.svg|44x44px|Rüeggisberg{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Rüeggisberg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Rümligen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:R%C3%BCmligen-coat_of_arms.svg|44x44px|Rümligen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Rümligen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Rüschegg COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:R%C3%BCschegg-coat_of_arms.svg|44x44px|Rüschegg{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Rüschegg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Schwarzenburg COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:Schwarzenburg_gemeinde.png|40x40px|Schwarzenburg{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Schwarzenburg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Stettlen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Stettlen COA.svg|44x44px|Stettlen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Stettlen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Thurnen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Thurnen COA.svg|44x44px|Thurnen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Thurnen, Bern|Thurnen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Toffen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Toffen COA.svg|44x44px|Toffen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Toffen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Urtenen-Schönbühl COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Urtenen-Schönbühl COA.svg|44x44px|Urtenen-Schönbühl{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Urtenen-Schönbühl]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Vechigen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:Vechigen-coat_of_arms.svg|42x42px|Vechigen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Vechigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Wald BE COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:Wald BE-coat of arms.svg|44x44px|Wald{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Wald, Bern|Wald]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Walkringen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE_Walkringen_COA.svg|44x44px|Walkringen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Walkringen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Wichtrach COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Wichtrach COA.svg|44x44px|Wichtrach{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Wichtrach]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Wiggiswil COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Wiggiswil COA.svg|44x44px|Wiggiswil{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Wiggiswil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Wileroltigen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Wileroltigen COA.svg|44x44px|Wileroltigen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Wileroltigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Wohlen bei Bern COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Wohlen bei Bern COA.svg|44x44px|Wohlen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} bei Bern]] |[[Wohlen bei Bern]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Worb COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Worb COA.svg|44x44px|Worb{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Worb]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Zäziwil COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:Z%C3%A4ziwil-coat_of_arms.svg|44x44px|Zäziwil{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Zäziwil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Zollikofen COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Zollikofen COA.svg|44x44px|Zollikofen{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Zollikofen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Zuzwil BE COA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/Lêer:CHE Zuzwil BE COA.svg|44x44px|Zuzwil{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] |[[Zuzwil, Bern|Zuzwil]] |- style="background-color:#EFEFEF;" !Totaal |77 |} {{Munisipaliteite van die administratiewe distrik Bern-Mittelland|state=collapsed}} {{Normdata}} q1uqgs45pnpcgchzxwu4n5spx3j73yg 2893337 2893208 2026-04-12T16:37:39Z Jcb 223 2893337 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting-en | official_name = Bern-Mittelland-distrik | native_name = <small>Verwaltungskreis Bern-Mittelland</small> | settlement_type = Distrik | image_map = Bern Switzerland Regional Map.png | subdivision_type = Land | subdivision_name = {{vlag|Switserland}} | subdivision_type2 = [[Kantons van Switserland|Kanton]] | subdivision_name2 = [[Kanton Bern]] | subdivision_type3 = [[Hoofstad]] | subdivision_name3 = Ostermundigen | area_total_km2 = 947 | area_footnotes = | population_as_of = 2018 | population_total = 414&nbsp;658 | population_footnotes = | population_density_km2 = | timezone = [[Middel-Europese Tyd|MET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Middel-Europese Somertyd|MEST]] | utc_offset_DST = +2 | blank_name_sec1 = Munisipaliteite | blank_info_sec1 = 77 }} Die distrik '''Bern-Mittelland''' in die [[kanton Bern]] van [[Switserland]] is op 1 Januarie 2010 gestig. Dit is deel van die administratiewe streek Bern-Mittelland, en is die enigste distrik in die streek. Dit bevat 77 munisipaliteite met 'n oppervlakte van 946,30 km² en 'n bevolking van 414&nbsp;658 in 2018. == Munisipaliteite == {| class="wikitable" ! colspan="1" bgcolor="#EFEFEF" align="center"| Wapen ! colspan="1" width="190" bgcolor="#EFEFEF" align="left"| Naam |- | align="center"| [[Lêer:CHE Allmendingen bei Bern COA.svg|44x44px|Allmendingen]] |[[Allmendingen bei Bern]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Arni BE COA.svg|44x44px|Arni]] |[[Arni]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Bäriswil COA.svg|44x44px|Bäriswil]] |[[Bäriswil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Belp BE COA.svg|44x44px|Belp]] |[[Belp]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Bern COA.svg|44x44px|Bern]] |[[Bern|Berno]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Biglen COA.svg|42x42px|Biglen]] |[[Biglen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Bolligen COA.svg|44x44px|Bolligen]] |[[Bolligen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Bowil COA.svg|44x44px|Bowil]] |[[Bowil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Bremgarten bei Bern COA.svg|44x44px|Bremgarten bei Bern]] |[[Bremgarten bei Bern]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Brenzikofen COA.svg|44x44px|Brenzikofen]] |[[Brenzikofen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Clavaleyres COA.svg|44x44px|Clavaleyres]] |[[Clavaleyres]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Deisswil bei Münchenbuchsee COA.svg|44x44px|Deisswil bei Münchenbuchsee]] |[[Deisswil bei Münchenbuchsee]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Diemerswil COA.svg|44x44px|Diemerswil]] |[[Diemerswil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Ferenbalm COA.svg|44x44px|Ferenbalm]] |[[Ferenbalm]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Fraubrunnen COA.svg|44x44px|Fraubrunnen]] |[[Fraubrunnen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Frauenkappelen COA.svg|44x44px|Frauenkappelen]] |[[Frauenkappelen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Freimettigen COA.svg|44x44px|Freimettigen]] |[[Freimettigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Gerzensee COA.svg|42x42px|Gerzensee]] |[[Gerzensee]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Grosshöchstetten COA.svg|44x44px|Grosshöchstetten]]] |[[Grosshöchstetten]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Guggisberg COA.svg|44x44px|Guggisberg]] |[[Guggisberg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Gurbrü BE COA.svg|44x44px|Gurbrü]] |[[Gurbrü]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Häutligen COA.svg|44x44px|Häutligen]] |[[Häutligen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Herbligen COA.svg|44x44px|Herbligen]] |[[Herbligen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Iffwil COA.svg|44x44px|Iffwil]] |[[Iffwil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Ittigen COA.svg|42x42px|Ittigen]] |[[Ittigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Jaberg COA.svg|44x44px|Jaberg]] |[[Jaberg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Jegenstorf COA.svg|44x44px|Jegenstorf]] |[[Jegenstorf]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Kaufdorf COA.svg|42x42px|Kaufdorf]] |[[Kaufdorf]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Kehrsatz COA.svg|44x44px|Kehrsatz]] |[[Kehrsatz]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Kiesen COA.svg|44x44px|Kiesen]] |[[Kiesen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Kirchdorf COA.svg|44x44px|Kirchdorf]] |[[Kirchdorf, Bern|Kirchdorf]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Kirchlindach COA.svg|44x44px|Kirchlindach]] |[[Kirchlindach]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Köniz COA.svg|44x44px|Köniz]] |[[Köniz]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Konolfingen COA.svg|44x44px|Konolfingen]] |[[Konolfingen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Kriechenwil COA.svg|44x44px|Kriechenwil]] |[[Kriechenwil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Landiswil COA.svg|44x44px|Landiswil]] |[[Landiswil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Laupen BE COA.svg|42x42px|Laupen]] |[[Laupen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Linden COA.svg|44x44px|Linden]] |[[Linden, Switserland|Linden]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Mattstetten COA.svg|44x44px|Mattstetten]] |[[Mattstetten]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Meikirch COA.svg|44x44px|Meikirch]] |[[Meikirch]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Mirchel COA.svg|44x44px|Mirchel]] |[[Mirchel]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Moosseedorf COA.svg|44x44px|Moosseedorf]] |[[Moosseedorf]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Mühleberg COA.svg|42x42px|Mühleberg]] |[[Mühleberg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Münchenbuchsee COA.svg|44x44px|Münchenbuchsee]] |[[Münchenbuchsee]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Münchenwiler COA.svg|44x44px|Münchenwiler]] |[[Münchenwiler]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Münsingen COA.svg|44x44px|Münsingen]] |[[Münsingen, Switserland|Münsingen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Muri bei Bern COA.svg|44x44px|Muri bei Bern]] |[[Muri bei Bern]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Neuenegg COA.svg|44x44px|Neuenegg]] |[[Neuenegg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Niederhünigen COA.svg|44x44px|Niederhünigen]] |[[Niederhünigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Niedermuhlern COA.svg|44x44px|Niedermuhlern]] |[[Niedermuhlern]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Oberbalm COA.svg|44x44px|Oberbalm]] |[[Oberbalm]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Oberdiessbach COA.svg|44x44px|Oberdiessbach]] |[[Oberdiessbach]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Oberhünigen COA.svg|44x44px|Oberhünigen]] |[[Oberhünigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Oberthal COA.svg|44x44px|Oberthal]] |[[Oberthal, Switserland|Oberthal]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Oppligen COA.svg|44x44px|Oppligen]] |[[Oppligen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Ostermundigen COA.svg|44x44px|Ostermundigen]] |[[Ostermundigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Riggisberg COA.svg|44x44px|Riggisberg]] |[[Riggisberg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Rubigen COA.svg|44x44px|Rubigen]] |[[Rubigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Rüeggisberg COA.svg|44x44px|Rüeggisberg]] |[[Rüeggisberg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Rümligen COA.svg|44x44px|Rümligen]] |[[Rümligen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Rüschegg COA.svg|44x44px|Rüschegg]] |[[Rüschegg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Schwarzenburg COA.svg|40x40px|Schwarzenburg]] |[[Schwarzenburg]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Stettlen COA.svg|44x44px|Stettlen]] |[[Stettlen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Thurnen COA.svg|44x44px|Thurnen]] |[[Thurnen, Bern|Thurnen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Toffen COA.svg|44x44px|Toffen]] |[[Toffen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Urtenen-Schönbühl COA.svg|44x44px|Urtenen-Schönbühl]] |[[Urtenen-Schönbühl]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Vechigen COA.svg|42x42px|Vechigen]] |[[Vechigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Wald BE COA.svg|44x44px|Wald]] |[[Wald, Bern|Wald]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Walkringen COA.svg|44x44px|Walkringen]] |[[Walkringen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Wichtrach COA.svg|44x44px|Wichtrach]] |[[Wichtrach]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Wiggiswil COA.svg|44x44px|Wiggiswil]] |[[Wiggiswil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Wileroltigen COA.svg|44x44px|Wileroltigen]] |[[Wileroltigen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Wohlen bei Bern COA.svg|44x44px|Wohlen bei Bern]] |[[Wohlen bei Bern]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Worb COA.svg|44x44px|Worb]] |[[Worb]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Zäziwil COA.svg|44x44px|Zäziwil]] |[[Zäziwil]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Zollikofen COA.svg|44x44px|Zollikofen]] |[[Zollikofen]] |- | align="center"| [[Lêer:CHE Zuzwil BE COA.svg|44x44px|Zuzwil]] |[[Zuzwil, Bern|Zuzwil]] |- style="background-color:#EFEFEF;" !Totaal |77 |} {{Munisipaliteite van die administratiewe distrik Bern-Mittelland|state=collapsed}} {{Normdata}} 8jf6mmaeso42sfw36mjdqkr00a7trvg 0 303498 2893194 2776513 2026-04-12T13:55:17Z Aliwal2012 39067 2893194 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Leon Schreiber | beeld = Leon Schreiber 2024.jpg | beeldonderskrif = Dr Schreiber in 2024 | geboortenaam = Leon Amos Schreiber | geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|1988|9|11|df=y}} | geboorteplek = [[Piketberg]], [[Kaapprovinsie]], [[Suid-Afrika]] | sterftedatum = | sterfteplek = | party = [[Demokratiese Alliansie]] | orde = [[Minister van Binnelandse Sake (Suid-Afrika)|Minister van Binnelandse Sake]] | termynaanvang = 3 Julie 2024 | termyneinde = | vise = Njabulo Nzuza | president = [[Cyril Ramaphosa]] | voorganger = [[Aaron Motsoaledi]] | opvolger = | orde1 = Skaduminister van Staatsdiens en Administrasie | termynaanvang1 = 5 Junie 2019 | termyneinde1 = 30 Junie 2024 | leier1 = [[Mmusi Maimane]]→<br/>[[John Steenhuisen]] | vise1 = [[Michéle Clarke]] | voorganger1 = [[Désirée van der Walt]] | opvolger1 = | orde2 = [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Lid van die Nasionale Vergadering]] | termynaanvang2 = 22 Mei 2019 | orde3 = | termynaanvang3 = | termyneinde3 = | vise3 = | voorganger3 = | opvolger3 = | eggenoot = | kinders = | religie = | handtekening = | toekennings = | alma_mater = [[Universiteit Stellenbosch]]<br/>Freie Universität Berlin }} '''Leon Amos Schreiber''' (gebore op 11 September 1988) is 'n Suid-Afrikaanse outeur, politikus en lid van die [[Demokratiese Alliansie]] (DA) wat sedert Julie 2024 as [[Minister van Binnelandse Sake (Suid-Afrika)|Minister van Binnelandse Sake]] dien. Hy was van 2019 tot 2024 die Skaduminister van Staatsdiens en Administrasie en is 'n lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]]. == Vroeë lewe en opvoeding == Schreiber is gebore in die [[Namakwaland]]-streek van die ou [[Kaapprovinsie]]. Hy het aan [[Paul Roos Gimnasium]] gematrikuleer en by die [[Universiteit Stellenbosch]] gestudeer. In 2015 het hy sy doktorsgraad in politieke wetenskap van die ''Freie Universität Berlin'' ontvang.<ref name="pa">{{cite web |url=https://www.pa.org.za/blog/mr-leon-schreiber |title=Blog: Mr Leon Schreiber (DA) |website=People's Assembly |access-date=29 Mei 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200618210200/https://www.pa.org.za/blog/mr-leon-schreiber |archive-date=18 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Loopbaan == Schreiber het in 2015 by [[Princeton-universiteit]] aangesluit as 'n senior navorsingspesialis. Hy het die boek ''Coalition Country: South Africa After the ANC'' geskryf wat in 2018 gepubliseer is.<ref> {{en}} {{cite news |last= Tandwa|first= Lizeka|date=17 March 2019 |title=A phenomenal doctor, a YouTuber and two researchers walk into the DA - six DA candidates you may not know |url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/a-phenomenal-doctor-a-youtuber-and-two-researchers-walk-into-the-da-six-da-candidates-you-may-not-know-20190317 |work=News24 |location= |access-date= 29 Mei 2020}}</ref> === Lid van die parlement (2019–hede) === Schreiber het gou lid van die [[Demokratiese Alliansie]] (DA) geword en voor die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019|algemene verkiesing van 2019]] het sy naam op die party se verkiesingslys verskyn. Hy is toe verkies en op 22 Mei 2019 is hy ingehuldig as 'n LP.<ref name="pa" /> Hy het later die DA se kiesafdeling-voorsitter in [[Stellenbosch]] geword. Op 5 Junie 2019 is Schreiber as Skaduminister van Staatsdiens en Administrasie aangewys.<ref>{{cite news |last=Gerber |first=Jan |date=5 Junie 2019 |title=Here's the DA's 'shadow cabinet' |url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/heres-the-das-shadow-cabinet-20190605 |work=News24 |access-date=29 Mei 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190905105416/https://www.news24.com/SouthAfrica/News/heres-the-das-shadow-cabinet-20190605 |archive-date=5 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Vanaf Junie 2019 dien hy as lid van die portefeuljekomitee vir staatsdiens en administrasie. Hy was tot Maart 2020 'n plaasvervangende lid van die Ad Hoc-komitee om Artikel 25 van die Grondwet te wysig. In Oktober 2019 het hy met onmiddellike effek van die Universiteit Stellenbosch se Institusionele Forum bedank, weens die eensydige afskaffing van Afrikaans as onderrigmedium. Hy het gesê hy sal nie teenwoordig wees om te sien hoe [[moedertaalonderrig]] uitgefaseer word nie.<ref> {{cite news |last=Kaunda |first=Selisho |date=16 Oktober 2019 |title=DA MP resigns from Stellies Institutional Forum after ConCourt battle over language policy |url=https://citizen.co.za/news/south-africa/politics/2191965/da-mp-resigns-from-stellies-institutional-forum-after-concourt-battle-over-language-policy/ |work=The Citizen |access-date=29 Mei 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022085043/https://citizen.co.za/news/south-africa/politics/2191965/da-mp-resigns-from-stellies-institutional-forum-after-concourt-battle-over-language-policy/ |archive-date=22 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == *[https://www.pa.org.za/person/leon-amos-schreiber/ Dr Leon Amos Schreiber]. ''People's Assembly''. Besoek op 29 Mei 2020. {{vertaaluit| taalafk = en| il = Leon Schreiber}} {{Kabinet-Ramaphosa III}} {{Huidige LP's van Suid-Afrika}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Schreiber, Leon}} [[Kategorie:Geboortes in 1988]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Politici van die Demokratiese Alliansie]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akademici]] chyhw818ek49xvnn10lcdg1zo7inqoj 0 306778 2893161 2695451 2026-04-12T12:57:06Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893161 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} [[Lêer:Susana Soca.jpg|duimnael|regs|220px|<center>Susana Soca</center>]] '''Susana Soca Blanco''' ([[Montevideo]], [[19 Julie]] [[1906]] - [[Rio de Janeiro]], [[11 Januarie]] [[1959]]) was 'n [[Uruguay]]se digteres en skrywer.<ref>https://www.lr21.com.uy/comunidad/253523-susana-soca-gisle-freund-y-antonio-bonet</ref> ==Lewe== Sy was deel van 'n familie uit 'n hoë klas, en het in die [[Tweede Wêreldoorlog]] in [[Parys]] gewoon. Haar eerste gepubliseerde gedigte het in ''Cahiers de La Licorne'' (1947) verskyn. Sy het in 'n vliegongeluk naby Rio de Janeiro se lughawe gesterf, toe die Lockheedvliegtuig waarop sy 'n passasier was, kort van die aanloopbaan neergestort het.<ref name=PlaneCrash>{{cite web|url=http://www.planecrashinfo.com/1959/1959-3.htm|title=Accident details|publisher= PlaneCrashInfo.com|author=Richard Kebabjian (samest.)|lang=en|accessdate=20 Januarie 2019}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Soca, Susana}} [[Kategorie:Uruguaanse skrywers]] [[Kategorie:Digters]] [[Kategorie:Geboortes in 1906]] [[Kategorie:Sterftes in 1959]] occ93tifs27s2kfs6hsmfarqvei9xzp 0 307562 2893279 2853432 2026-04-12T15:06:37Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893279 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Zindziswa Mandela | bynaam = Zindzi Mandela | beeld = Zindzi Mandela (cropped).jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Zindziswa Mandela | geboortedatum = {{Geboortedatum|1960|12|23}} | geboorteplek = [[Soweto]], [[Unie van Suid-Afrika]] | sterfdatum = {{Sterftedatum en ouderdom|1960|12|23|2020|7|13}} | sterfteplek = Johannesburg, Suid-Afrika | ouers = [[Nelson Mandela]]<br />[[Winnie Madikizela-Mandela]] | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Suid-Afrika}} | alma_mater = | beroep = SA ambassadeur in [[Denemarke]] | ander = | bekend = Anti-apartheidsaktivis, Eerste Dame van Suid-Afrika van 1996 tot 1998 | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = Zwelibanzi Hlongwane (geskei)<br />Molapo Motlhajwa | kinders = 4, insluitende Zoleka Mandela | webblad = | handtekening = }} '''Zindziswa Mandela''' ([[23 Desember]] [[1960]] - [[13 Julie]] [[2020]]),<ref>{{cite news|last=|first=|date=|title=JUST IN: Zindzi Mandela, 59, has died|work=|agency=News24|url=https://www.theartsofentertainment.com/zinzi-mandela-hlongwane-death-dead-zinzi-mandela-obituary-cause-of-death/|url-status=live|accessdate=13 Julie 2020}}</ref> ook bekend as '''Zindzi Mandela-Hlongwane''', was 'n Suid-Afrikaanse [[politikus]] wat ten tyde van haar dood as [[Suid-Afrika]] se ambassadeur in [[Denemarke]] gedien het. As die dogter van die anti-apartheidsaktiviste [[Nelson Mandela]] en [[Winnie Madikizela-Mandela]], was Zindzi die jonger suster van Zenani Mandela en die derde van Nelson Mandela se drie dogters. == Biografie == Zindzi Mandela is op 23 Desember 1960 in [[Soweto]] gebore in die destydse [[Unie van Suid-Afrika]] met Nelson Mandela en Winnie Mandela as haar ouers. Haar vader was beide 'n direkte afstammeling van die koningskap van die Thembu-volk en 'n erfgenaam van die kapteinskap van Mvezo. Zindzi se bloedverwant, [[Mandla Mandela]], stam van Nelson Mandela af via sy eerste vrou Evelyn Mase, en hou tans hierdie titel. Die jaar van haar geboorte was ook die jaar toe die [[African National Congress]] (ANC) 'n gewapende vleuel van stapel gestuur het. Haar ouers is beide deur die regering vervolg.<ref name=sao>[http://www.sahistory.org.za/dated-event/zindzi-mandela-born Zindzi Mandela born], South African History Online, 16 Maart 2011. Besoek op 5 Mei 2016.</ref> Toe haar pa tronk toe gestuur is, was Zindzi 18 maande oud. Gedurende haar jeug is Zindzi dikwels in die sorg van haar ouer suster Zenani Mandela gelaat toe haar ma maande op 'n slag tronk toe gestuur is.<ref name=Carlin>{{cite news|title=A child of her time|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/a-child-of-her-time-zindzi-mandela-was-never-destined-for-a-normal-life-her-parents-were-the-royal-family-of-the-anc-her-father-imprisoned-her-mother-hounded-zindzi-lived-with-winnie-through-the-scandal-of-the-football-club-years-and-her-subsequent-trial-already-with-four-children-she-finally-married-last-year-after-her-parents-separation-1476274.html|first=John|last=Carlin|date=3 Januarie 1993|accessdate=13 Julie 2020|newspaper=The Independent|location=London|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130917203213/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/a-child-of-her-time-zindzi-mandela-was-never-destined-for-a-normal-life-her-parents-were-the-royal-family-of-the-anc-her-father-imprisoned-her-mother-hounded-zindzi-lived-with-winnie-through-the-scandal-of-the-football-club-years-and-her-subsequent-trial-already-with-four-children-she-finally-married-last-year-after-her-parents-separation-1476274.html|archivedate=17 September 2013}}</ref> In 1977 is haar ma na [[Brandfort]] in die [[Oranje-Vrystaat]] verban en Zindzi het by haar gewoon. Zindzi kon eers haar opleiding voltooi nadat sy na [[Swaziland]] gestuur is. Uiteindelik is haar ma weer toegelaat om na Soweto te verhuis.<ref name=Carlin/> In 1985 word haar vader voorwaardelike vrylating aangebied deur die destydse Staatspresident van Suid-Afrika, {{nowrap|[[P. W. Botha]]}}. Haar ouers se antwoord kon nie persoonlik gelewer word nie, en Zindzi is gekies om sy weiering tydens 'n openbare vergadering op 10 Februarie 1985 voor te lees.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Z_yyZvfSvnk "Zindzi Mandela reads her father’s rejection to PW Botha in 1985"], SABC Digital News, via YouTube. Besoek op 5 Mei 2016.</ref> Sy het regte studeer aan die [[Universiteit van Kaapstad]]<ref name=sao/><ref name=worldpost>William E. Jackson Jr., [https://www.huffingtonpost.com/william-e-jackson-jr/madiba-in-the-presence-of_b_4421409.html "Madiba: In the Presence of Greatness"], The World Post, ''HuffPost''. Besoek op 31 Julie 2017.</ref>, waar sy in 1985 'n [[Baccalaureus artium|BA]] verwerf het.<ref>[http://whoswho.co.za/zindzi-mandela-6358 "Zindzi Mandela"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180304011405/http://whoswho.co.za/zindzi-mandela-6358 |date= 4 Maart 2018 }}, Who's Who Southern Africa.</ref> Haar poësie is in 1978 gepubliseer in die boek ''Black as I Am'', met foto's van [[Peter Magubane]],<ref>Zindzi Mandela, [https://www.amazon.co.uk/Black-as-am-Zindzi-Mandela/dp/0896150011/ref=tmm_pap_title_0?_encoding=UTF8&qid=1510584668&sr=1-1 ''Black As I Am'']. Photographs by Peter Magubane; foreword by Andrew Young. Los Angeles Guild of Tutors Press, 1978. {{ISBN|978-0896150010}}.</ref> en het ook verskyn in publikasies, waaronder ''Somehow We Survive: An Anthology of South African Writing'', onder redaksie van Sterling Plumpp<ref>Zindzi Mandela, [https://books.google.co.uk/books/about/Somehow_we_survive.html?id=a1xAAQAAIAAJ&redir_esc=y "Drink from my empty cup"], in Sterling Plumpp (ed), ''Somehow we survive: An anthology of South African writing'', Thunder's Mouth Press, 1982, bl. 27. {{ISBN|9780938410027}}.</ref> en ''Daughters of Africa'', onder redaksie van Margaret Busby.<ref>Zindzi (Zindziswa) Mandela, "I Waited for You Last Night", in ''Daughters of Africa'', Jonathan Cape, 1992, bl. 915.</ref> == Vrylating van vader en eerste dame == Toe Nelson Mandela in 1990 uit die tronk vrygelaat is, het samesprekings onmiddellik begin tussen die ontbande politieke party, die ANC, en die regerende [[Nasionale Party]] om die apartheidstelsel te ontbind. Met die agteruitgang van die destydse ANC-president [[Oliver Tambo]], is Mandela verkies as die nuwe ANC-president en 'n kandidaat vir president van Suid-Afrika in die komende algemene verkiesing in 1994. Nadat Mandela in 1994 tot die land se president verkies is en sy egskeiding van Winnie in 1996, is Zindziswa gekies om haar vader na sy inhuldiging te vergesel en neem sy die posisie as eerste dame van Suid-Afrika in totdat haar pa in 1998 op sy 80ste verjaardag weer trou met die voormalige Mosambiekse eerste dame [[Graça Machel]].<ref>Julia Llewellyn Smith, [https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/nelson-mandela/10513991/Zindzi-Mandela-interview-the-father-I-knew.html "Zindzi Mandela interview: the father I knew"], ''The Telegraph'', 15 Desember 2013</ref> == Ambassadeurskap == In 2014 word bekendgemaak dat sy as Suid-Afrika se ambassadeur in Denemarke aangestel is, en sy arriveer in Junie 2015 in Denemarke.<ref>Ben Hamilton, [http://cphpost.dk/general/mandela-finally-in-denmark.html "Mandela finally in Denmark"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171113222954/http://cphpost.dk/general/mandela-finally-in-denmark.html |date=13 November 2017 }}, ''CPHPost'', 26 Junie 2015. Besoek op 5 Mei 2016.</ref> == Persoonlike lewe == Zindzi was twee keer getroud en het vier kinders: Zoleka Mandela (1980), Zondwa Mandela (1985), Bambatha Mandela (1989) en Zwelabo Mandela (1992).<ref>[http://www.sahistory.org.za/article/nelson-mandela-family-tree "Nelson Mandela Family Tree"], South African History Online. Retrieved 24 November 2016.</ref> Haar eerste man was Zwelibanzi Hlongwane.<ref>Hugh Pope, [https://www.independent.co.uk/news/world/mandelas-will-divorce-says-daughter-1610315.html "Mandelas will divorce, says daughter"], ''The Independent'', 8 Maart 1995.</ref> Sy trou in Maart 2013 met haar tweede man, Molapo Motlhajwa, wat 'n lid van die Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag was.<ref name=marry>[http://www.dispatchlive.co.za/news/2013/03/06/mandelas-daughter-weds-mk-veteran/ "Mandela's daughter marries MK veteran"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729121510/http://www.dispatchlive.co.za/news/2013/03/06/mandelas-daughter-weds-mk-veteran/ |date=29 Julie 2017 }}, ''Daily Dispatch'', 6 March 2013. Retrieved 5 Mei 2016.</ref> Zindzi sterf op 13 Julie 2020 in Johannesburg, op 59-jarige ouderdom.<ref>{{cite news|title=Zindzi Mandela, daughter of Nelson and Winnie, dies at 59|url=https://apnews.com/e1ae85c7cfb5cfbb72e94b3220315cd0|first=Mogomotsi|last=Magome|date=13 Julie 2020|accessdate=13 Julie 2020|agency=Associated Press}}</ref> Sy het ten tyde van haar dood positief getoets vir [[Koronavirussiekte-2019|Covid-19]], het haar seun, Zondwa, bevestig op 15 Julie 2020. Dit was egter nog nie duidelik wat die oorsaak van haar dood was nie, aangesien familie nog op die uitslag van 'n nadoodse ondersoek gewag het.<ref> Mpho Raborife, Zindzi Mandela tested positive for Covid-19, says son - family still awaiting post mortem report. https://www.news24.com/news24/southafrica/news/zindzi-mandela-tested-positive-for-covid-19-says-son-family-still-awaiting-post-mortem-report-20200715 Besoek op 15 Julie 2020. </ref> == Kontroversies == === Beplande Mayweather-Pacquiao boksgeveg === Daar word beweer dat Mandela-Hlongwane ingestem het om 'n boksgeveg tussen Floyd Mayweather en Manny Pacquiao te reël om saam te val met haar vader se verjaardag in 2011. Die boksgeveg het uiteindelik nie plaasgevind nie, en die bokspromotor Duane Moody het haar suksesvol in 'n Amerikaanse hof gedagvaar om hom VS$ 4,7 miljoen plus koste te betaal. Mandela-Hlongwane sou na verwagting appèl aanteken.<ref>{{cite news|title=Zindzi Mandela ordered to pay R62m|url=https://www.iol.co.za/news/zindzi-mandela-ordered-to-pay-r62m-1203763|first=Kamini|last=Padayachee|date=22 Desember 2011|accessdate=13 Julie 2020|agency=Independent Online}}</ref> === Twitter-kontroversie === In Junie 2019, terwyl sy die ambassadeur in Denemarke was, was daar op Mandela se [[Twitter]]-rekening 'n reeks plasings met toenemend sterk taal, waar sy "bewende wit lafaards wat die stelende verkragter-afstammelinge van [[Jan van Riebeeck|Van Riebeck]] ''([[sic]])'' is" bespreek het, en "ongenooide besoekers wat nie wil weggaan" wat aansienlike kontroversie veroorsaak het.<ref>{{Cite web|url=https://citizen.co.za/news/south-africa/social-media/2143542/zindzi-mandela-lashes-out-at-trembling-white-cowards-and-shivering-land-thieves/|title=Zindzi Mandela lashes out at ‘trembling white cowards’ and ‘shivering land thieves’|first=Citizen|last=reporter}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thesouthafrican.com/news/zindzi-mandela-twitter-account-calls-out-apartheid-apologists/|title=Zindzi Mandela Twitter account calls out 'apartheid apologists'|date=15 June 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iol.co.za/news/politics/zindzimandela-divides-twitter-with-ourland-tweets-26346019|title=#ZindziMandela divides Twitter with #OurLand tweets|website=www.iol.co.za}}</ref><ref>{{cite web |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/zindzi-mandela-sterf/ |title=Zindzi Mandela sterf |date=13 Julie 2020 |access-date=13 Julie 2020 |language=af |work=[[Maroela Media]]}}</ref> Mandela-Hlongwane het vroeër daardie maand haar 'diep, suiwer onvoorwaardelike liefde en respek' uitgespreek teenoor 'CIC' (leier) van die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (EFF), [[Julius Malema]]. <ref>{{Cite web|url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/zindzi-mandela-takes-aim-at-apartheid-apologists-as-ourland-trends-on-twitter-20190615|title=Zindzi Mandela takes aim at 'Apartheid apologists' as #OurLand trends|website=News24}}</ref> Terwyl sy deur die [[Departement van Internasionale Betrekkinge en Samewerking]] (DIRCO) ondersoek is vir die oortreding van hul beleid oor sosiale media, het Mandela uitdagend gebly en getwiet "ek is nie aanspreeklik teenoor enige blanke man of vrou vir my persoonlike siening nie. Geen miesies of baas hier nie. Kom oor julleself #OurLand".<ref>{{Cite web|url=https://www.sowetanlive.co.za/news/south-africa/2019-06-18-zindzi-mandela-not-off-the-hook-yet-over-twitter-rant/|title=Zindzi Mandela not off the hook yet over Twitter rant|website=SowetanLIVE}}</ref> Sy is deur die minister van buitelandse sake, [[Naledi Pandor]], beveel om "haarself as 'n diplomaat te gedra" en om die departement se sosialemediabeleid te volg. Die voormalige president [[Thabo Mbeki]] het kommer oor haar uitlatings uitgespreek en haar sienings is as haatspraak deur die ANC-veteraan Mavuso Msimang beskryf, terwyl haar opinies steun van die EFF en die premier van KwaZulu-Natal [[Sihle Zikalala]] gekry het. <ref name="iolMbekiAction">Oliver Meth, [https://www.iol.co.za/news/politics/thabo-mbeki-wants-action-to-be-taken-against-zindzi-mandela-27255732 "Thabo Mbeki wants action to be taken against Zindzi Mandela"], ''Sunday Tribune'', 23 Junie 2019</ref> Haar twiets is naby die einde van haar termyn van vier jaar as ambassadeur in Denemarke geplaas.<ref name="news24EndOfTermTirade">Jan De Lange, [https://city-press.news24.com/News/the-end-of-zindzi-mandelas-term-may-have-driven-tirade-20190623 "The end of Zindzi Mandela’s term may have driven tirade"], ''[[City Press]]'', 23 Junie 2019</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} ==Eksterne skakels== *{{CommonsKategorie-inlyn|Zindzi Mandela}} {{Vertaaluit | taalafk = en | il = Zindzi Mandela }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mandela, Zindziswa}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] [[Kategorie:Geboortes in 1960]] [[Kategorie:Sterftes in 2020]] [[Kategorie:Xhosas]] [[Kategorie:Eerste Dames van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Kaapstad]] hiwudxds7zrxcas53puzl9h9mlmqngg 0 313698 2893142 2729254 2026-04-12T12:40:47Z Aliwal2012 39067 2893142 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Jan Wolkers | beeld = Jan Wolkers.jpg | onderskrif = Jan Wolkers in 1995 | geboortenaam = Jan Hendrik Wolkers | geboorteplek = Oegstgeest | geboortedatum = [[26 Oktober]] [[1925]] | sterfplek = Westermient | sterfdatum = [[19 Oktober]] [[2007]] | handtekening = Jan Wolkers signature.svg | webwerf = }} '''Jan Hendrik Wolkers''' ([[26 Oktober]] [[1925]], Oegstgeest – [[19 Oktober]] [[2007]], Westermient) was 'n [[Nederland]]se [[skrywer]], [[beeldhouer]] en [[skilder]]. Hy het bekendheid behaal met die romans Terug naar Oegstgeest (1965) en Turks fruit (1969). Hy het geweier om die [[Constantijn Huygens]]- (toegeken in 1982) en [[Pieter Corneliszoon Hooft|P.C. Hooft]]prys (1989) in ontvangs te neem. In weerwil van sy bekendheid as skrywer het Wolkers volgehou dat hy homself in die eerste instansie as [[beeldhouer]] beskou.<ref>{{Cite web|url=https://www.nrc.nl/nieuws/2007/10/20/als-beeldhouwer-beeld-ik-het-leven-uit-11414533-a606191|title=Als beeldhouwer beeld ik het leven uit|access-date=23 Desember 2018|author=Paul Steenhuis|last=|first=|date=20 Oktober 2007|publisher=[[NRC Handelsblad]]|language=}}</ref> == Biografie == [[Lêer:DeutzstraatOegstgeest2017.jpg|duimnael|Sy geboortehuis te Deutzstraat 7, Oegstgeest]] === Jeugjare === Jan Wolkers was afkomstig uit 'n [[gereformeerd]]e milieu, waarvan hy hom in sy tienerjare gedistansieer het. Sy ouers (Jan Hendrik Wolkers senior, 1890-1976, en Jannetje van der Heijde 1899-1979) was oorspronklik afkomstig van [[Amsterdam]] en het elf kinders gehad, van wie Jan die derde kind was. Sy vader het voor die [[Tweede Wêreldoorlog]] 'n beskeie kruidenierswinkel in Oegstgeest besit. Wolkers se onderrig het by wyse van mulo ("Meer uitgebreid lager onderwijs") plaasgevind, maar hy moes die skool gou verlaat weens slegte punte, sodat hy weldra in die winkel uitgehelp het. Hy was onder meer 'n dieretuinwerker in 'n laboratorium aan die [[Universiteit van Leiden]], 'n tuinier, en het ook landskappe geskilder. Tydens die oorlog het Wolkers aanvanklik gewerk as die jongste klerk in 'n verspreidingskantoor in Oegstgeest. Later het hy weggekruip. Hy het lesse by die Leidse skilderakademie Ars Aemula Naturae gevolg en geleer om te tik -die enigste studieveld waarin hy ooit sou studeer. Kort na die bevryding het Wolkers in [[Parys]] gewoon. === Latere jare === [[Lêer:JanWolkers1974.jpg|duimnael|Wolkers saam met Karina Gnirrep (1974)]] Jan Wolkers is drie keer getroud. In 1947 het hy in die huwelik getree met Maria de Roo (1923-1993).<ref>[https://web.archive.org/web/20131112094519/http://www.fransdijkstra.nl/Geneal/vds-stam.htm Maria Lena de Roo, geboren 19-1-1923 te Goes, apothekers-assistente, oorlede 19-12-1993 te Amsterdam]</ref> Uit die huwelik is drie kinders gebore. Sy dogter Eva (1949) het op 10 Junie 1951 gesterf as gevolg van 'n ongeluk in die bad. Hierdie traumatiese gebeurtenis sou Wolkers later verwerk in die roman Een roos van vlees uit 1963. In 1958 het Wolkers in Frankryk met Annemarie Nauta (* 1937) getrou. Die huwelik sou nie lank hou nie. Hierdie tydperk vorm later die inspirasie vir die roman Turks fruit. Olga, die hoofkarakter van die boek, is gebaseer op Nauta. Met Olga se [[kanker]]lyding en haar afsterwe in sy roman Turks fruit simboliseer Wolkers die rouproses wat hy deurgemaak het na die beëindiging van die verhouding. In 1963 ontmoet Wolkers die 17-jarige Karina Gnirrep. Sy het oorkant sy ateljee in Uiterwaardenstraat gewoon. Sy was die dogter van Piet Gnirrep, wat gedurende die oorlog tien jaar tronkstraf opgelê is vir sy bydrae tot die organisasie van die Februarie-staking, waarvan hy vier jaar in 'n Duitse gevangenis deurgebring het, en Johanna Harthoorn, wat bygedra het tot die CPN-verset tydens die oorlog. Kort hierna het Karina ingetrek by Wolkers in sy woonstel in Zomerdijkstraat 22 in die Amsterdamse Rivierenbuurt, waar Wolkers sedert 1950 gewoon het. Hulle het ook in 'n tuinhuis in die woonstelkompleks Amstelglorie in Jan Vroegopsingel gewoon. <ref>[https://www.amstelglorie.nl/01122014/wolkerstuin-feestelijk-geopend/ Heringerichte tuinhuis van Jan Wolkers waar hij boeken schreef. Opening door Karina Wolkers en Onno Blom via website Amstelglorie 3 Junie 2018]</ref>In 1980 het die egpaar van Amsterdam na Westermient verhuis op die eiland Texel. In 1981 is Wolkers met Gnirrep getroud. In dieselfde jaar is hul tweelingseuns gebore. In 2002 en 2003 het VPRO vir twee seisoene die reeks ''De Achtertuin van Jan Wolkers'' uitgesaai, wat handel oor die plante wat Wolkers en Karina in die tuin geplant het en die diere wat hulle by hul huis op Texel aangehou het. Vir die Europese Parlementsverkiesing in 2004 en die Parlementêre verkiesings in 2006 was Wolkers op die Partij voor de Dieren se lys as lijstduwer. In 2006 is Wolkers as ereburger van Texel vereer.<ref>[https://archive.is/20120530023615/http://www.brabantsdagblad.nl/laatstenieuws/article199979.ece Texel maakt Jan Wolkers ereburger], Brabants Dagblad, 24 Maart 2006</ref> Ander munisipaliteite het hul ook met Wolkers en sy werk vereenselwig. So is daar in Oegstgeest, [[Leiden]], Voorschoten, [[Groningen]], Kloetinge en [[Utrecht]] strate, singels en lane na Jan Wolkers vernoem. Vanaf 2013 word die Jan Wolkers-prys jaarliks toegeken aan die beste Nederlandse natuurboek. === Afsterwe === Jan Wolkers is op Vrydag [[19 Oktober]] [[2007]], 'n week voor sy 82-jarige verjaardag, oorlede in sy huis op Texel. Die week tevore is Wolkers met Erysipelas (wondroos) opgeneem in die Gemini-hospitaal in Den Helder. Op Maandag 15 Oktober is hy gediagnoseer met lewersirrose, wat onbehandelbaar was. <ref>Sien o.a. [http://www.volkskrant.nl/binnenland/article471713.ece/Jan_Wolkers_81_overleden Jan Wolkers (81) oorlede] in ''[[de Volkskrant]]'' van 19 Oktober 2007, [http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2676/Cultuur/article/detail/853906/2007/10/24/Jan-Wolkers-Zo-is-het-genoeg.dhtml Jan Wolkers: 'Zo is het genoeg'] in ''[[de Volkskrant]]'' van 24 Oktober 2007 en [http://www.literatuurplein.nl/nieuwsdetail.jsp?nieuwsId=1659 Crematie Jan Wolkers rechtstreeks op televisie] op Literatuurplein.nl.</ref> Wolkers is op 24 Oktober veras. Die seremonie in die begraafplaas De Nieuwe Ooster in Amsterdam kon regstreeks op TV gevolg word. Toesprake is gemaak deur ''[[De Bezige Bij]]'' se redakteur Robbert Ammerlaan, ''[[de Volkskrant]]'' se hoofredakteur Pieter Broertjes, die historikus Maarten van Rossem, die Nederlandse minister van kultuur Ronald Plasterk, die skrywer [[Remco Campert]] en Wolkers se weduwee Karina. Sy seun Tom en Leonie Hulsman, die vriendin van sy seun Bob, het 'n lied gesing wat hul self gekomponeer het. <ref>[http://www.literatuurplein.nl/nieuwsdetail.jsp?nieuwsId=1659 Crematie Jan Wolkers rechtstreeks op televisie] op Literatuurplein.nl.</ref>Wolkers se as is later onder die tulpboom in sy tuin begrawe. <ref>[http://archief.nrc.nl/index.php/2010/September/22/Achterpagina/18/Tulpenboomherfstgeel Tulpenboomherfstgeel], ''[[NRC Handelsblad]]'', 22 September 2010.</ref> Enkele maande voor sy dood het Wolkers toestemming verleen aan die [[literatuur|literêre]] joernalis Onno Blom om sy biografie te skryf. <ref>[http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/archief/article/detail/1675960/2007/06/29/Wolkers-geeft-toestemming-voor-biografie.dhtml Wolkers geeft toestemming voor biografie], ''[[Trouw]]'', 30 Junie 2007</ref> Die boek is getiteld Het litteken van de dood. Jan Wolkers se biografie het in 2017 verskyn en 'n jaar later die Nederlandse Biografieprys verower. Die persoonlike en literêre argief van Jan Wolkers is sedert 2019 beskikbaar in die biblioteek van die [[Universiteit van Leiden]]. <ref>[https://www.bibliotheek.universiteitleiden.nl/nieuws/2018/10/wolkers Karina Wolkers: ‘Het ruimt ook wel lekker op’], website Universitaire Bibliotheken Leiden, 19 Oktober 2018.</ref><ref>[https://www.bibliotheek.universiteitleiden.nl/nieuws/2018/10/leiden-verwerft-artistieke-nalatenschap-jan-wolkers Leiden verwerft artistieke nalatenschap Jan Wolkers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011205935/https://www.bibliotheek.universiteitleiden.nl/nieuws/2018/10/leiden-verwerft-artistieke-nalatenschap-jan-wolkers |date=11 Oktober 2020 }} wewerf van die Universitaire Bibliotheken Leiden, 19 Oktober 2018.</ref> == Sy kuns == === As skrywer === Wolkers se skryfdebuut het in 1961 plaasgevind met die kortverhaalbundel Serpentina's petticoat. In die openingsverhaal Het tillenbeest steel die hoofkarakter uit 'n naburige kasteel 'n beeld wat die sfinks uit [[Sophokles]] se tragedie, Koning [[Oedipus]], voorstel. Die verhaal sinspeel op outobiografiese ervaringe: die werklike beeld is in 2013 deur die skrywer se suster aan Kasteel Oud-Poelgeest, die regmatige eienaar daarvan, terugbesorg. Dit word daar tentoongestel in die Drakenzaal. <ref>Bart Temme, [http://www.tzum.info/2013/03/nieuws-de-zus-van-jan-wolkers-geeft-tillenbeest-terug/ 'Nieuws: Zus van Jan Wolkers geeft "tillenbeest" terug.'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220120053830/https://www.tzum.info/2013/03/nieuws-de-zus-van-jan-wolkers-geeft-tillenbeest-terug/ |date=20 Januarie 2022 }} ''Tzum'', literair weblog, 6 Maart 2013. Opgespoor op 29 Januarie 2016.</ref> In 1962 het Wolkers se eerste roman, Kort Amerikaans, verskyn. Daarna het daar gereeld 'n nuwe boek uit sy pen verskyn. In 1969 verskyn Turkish delight, Wolkers se grootste literêre sukses. Die boek is in [[1973]] deur die regisseur Paul Verhoeven verfilm met protagoniste Rutger Hauer en Monique van de Ven. Wolkers se gereformeerde herkoms word gereeld weerspieël in sy [[roman]]s. Verder word sy romans gekenmerk deur 'n openheid oor seksualiteit. Hy was een van die eerste literêre skrywers wat in die rigting beweeg het. Wolkers se eerste uitgewer was van mening dat daar te veel "vuil woorde" in sy boeke was en dat Wolkers dit sou moes vervang deur [[Latyns]]e terme. Wolkers het aangevoer dat die dinge wat hy beskryf op natuurlike wyse in die lewe voorkom. Hy het die eksplisiete beskrywings in sy verhale dus as geregverdig beskou. Hy het ook daarop gewys dat in "groot boeke" soos die [[Bybel]] al hierdie dinge op 'n ewe onmiskenbare wyse vertel word. Wolkers se boeke bevat baie [[outobiografie]]se elemente, en in sommige gevalle speel afguns teenoor sy skoonouers 'n rol. Ander temas wat gereeld in Wolkers se werk voorkom is (fisiese) agteruitgang en die [[dood]]. In sy eerste skilderye gebruik hy ook die tema van die dood, byvoorbeeld [[stillewe]]s met skedels. Wolkers het vroeg met die dood in aanraking gekom. Sy oudste broer Gerrit het op 30 Augustus 1944 tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] op 22 jaar aan [[Witseerkeel]] gesterf. In 2007 het Wolkers spesiaal vir die posseëls van die Weke van de Kaart 2007<ref>[http://www.tntpost.nl/voorthuis/klantenservice/nieuws/2007/leven-werk-jan-wolkers-centraal-op-postzegels.aspx Leven en werk van Jan Wolkers centraal op postzegels. Bijzondere postzegels cadeau tijdens de Nationale Weken van de Kaart 2007], TNT Post</ref> 'n gedig geskryf wat deur die grafiese ontwerper Lex Reitsma verwerk is. Die see, ruimte en lug van Texel en ''Die geboorte van Venus'' deur die skilder [[Botticelli]] het Wolkers geïnspireer om die gedig vir die posseëls te skryf.   In Augustus 2007 het Jan Wolkers self die luisterboek Turks fruit voorgelees in sy huis op Texel. Dit het in Oktober van daardie jaar verskyn. [[Lêer:Karina Wolkers (2017).jpg|duimnael|Karina Wolkers (2017)]] In [[2007]] het hy die teks geskryf vir die uitsending van Groot Dictee der Nederlandse Taal op 19 Desember. Indien Wolkers nie twee maande voor die gebeurtenis oorlede is nie sou hy die diktaat self aangebied het, waarskynlik via 'n satellietverbinding tussen Texel en Den Haag. Hy is toe vervang deur sy vrou Karina wat die diktaat in sy plek voorgelees het. Dit beteken dat Jan Wolkers die enigste skrywer is wat nie self die diktaat tydens die uitsending aangebied het nie. Wolkers het die diktaat in Augustus voltooi; dit beteken dat die werk amptelik sy "laatst bekende teks" is. Dit was nie, soos dikwels die geval is met die Groot Dictee, 'n ewekansige versameling van moeilik spelbare woorde wat deur 'n dun verhaal sonder 'n intrige bymekaargehou word nie, maar wat vorm en inhoud betref, 'n "echte Wolkers", kompleet met Bybel, engele, seks en "geskilderde" taal. === Publikasies === ==== Romans ==== * 1962 - ''Kort Amerikaans'' * 1963 - ''Een roos van vlees'' * 1965 - ''Terug naar Oegstgeest'' * 1967 - ''Horrible tango'' * 1969 - ''Turks fruit'' * 1974 - ''De walgvogel'' * 1977 - ''De kus'' * 1979 - ''De doodshoofdvlinder'' * 1980 - ''De perzik van onsterfelijkheid'' * 1981 - ''Brandende liefde'' * 1982 - ''De junival'' * 1983 - ''Gifsla'' * 1984 - ''De onverbiddelijke tijd'' ==== Novelle ==== * 1975 - ''Dominee met strooien hoed'' * 2005 - ''Zomerhitte'' (Boekenweekgeschenk) ==== Kortverhaalbundels ==== * 1961 - ''Serpentina's petticoat'' * 1963 - ''Gesponnen suiker'' * 1964 - ''De hond met de blauwe tong'' * 1981 - ''Alle verhalen'' * 1984 - ''Sprookjes van de kust'' * 1985 - ''22 sprookjes, verhalen en fabels'' * 1988 - ''Kunstfruit en andere verhalen'' * 1989 - ''Jeugd jaagt voorbij'' * 1991 - ''Wat wij zien en horen'' (samen met Bob en Tom Wolkers) * 2003 - ''De achtertuin'' (boek bij televisieserie) ==== Essays ==== * 1987 - ''Een paradijsvogel boven het aardappelloof'' * 1988 - ''De bretels van Jupiter'' * 1990 - ''De drijfschaal van Van Gogh'' * 1991 - ''Tarzan in Arles'' * 1994 - ''Rembrandt in Rommeldam'' * 1995 - ''Zwarte bevrijding'' (Boekenweek) * 1996 - ''Icarus en de vliegende tering'' * 1997 - ''Mondriaan op Mauritius'' * 1998 - ''Het kruipend gedierte des aardbodems'' * 2000 - ''Wolkers in Wolkersdorf'' * 2001 - ''De schuimspaan van de tijd'' ==== Verhale & Essays ==== * 2007 - ''Waddenboek'' ==== Toneel ==== * 1963 - ''Wegens sterfgeval gesloten, commedia della morte'' * 1963 - ''De Babel'' ==== Gedigte ==== [[Lêer:WolkersOegstgeest2017.jpg|duimnael|'n Muurgedig, De herinnering in Oegstgeest]] * 2000 - ''Jaargetijden'' * 2003 - ''Wintervitrines'' * 2008 - ''Verzamelde gedichten'' (na sy oorlye ) ==== Rubrieke ==== * 1999 - ''Omringd door zee'' * 2001 - ''De weerspiegeling'' ==== Lesings ==== * 1990 - ''Op de vleugelen der profeten / On the wings of the prophets'' * 1999 - ''De nagels van God'' * 2000 - ''Een cilinder vol zeegeruis'' * 2003 - ''De grazige weiden'' ==== Dagboeke ==== * 2005 - ''Dagboek 1974'' * 2006 - ''Dagboek 1969'' * 2007 - ''Dagboek 1972'' * 2007 - ''Dagboek 1976'' * 2009 - ''Dagboek 1967'' * 2010 - ''Dagboek 1975'' * 2012 - ''Dagboek 1970'' * 2014 - ''Dagboek 1971'' ==== Briewe ==== * 2005 - ''Ach Wim, wat is een vrouw?'' (briewe aan 'n jeugvriend) * 2010 - ''Brieven aan Olga'' (briewe aan Annemarie Nauta) ==== Dokumentêre ==== [[Lêer:Jan Wolkers en Godfried Bomans (1971).jpg|duimnael|Saam met Godfried Bomans na Rottumerplaat]] * 1971 - ''Groeten van Rottumerplaat'' (outobiografies) * 1971 - ''Werkkleding'' (outobiografies) * 2007 - ''Rottumerplaat'' (verkorte weergawe van "Groeten .." in die reeks "Literaire juweeltjes") ==== Audio-cd ==== * 2006 - ''2 Texel: Drummers Double Bill & Jan Wolkers''<ref>[http://home.planet.nl/~kuddi001/ Drummers Double Bill]</ref> ==== Luisterboeke ==== * 1987 - ''Jan Wolkers leest'' * 1989 - ''Twee verhalen, Jan Wolkers leest voor'' * 1998 - ''Omringd door zee'' * 2001 - ''Onbeperkt houdbaar'' * 2003 - ''De achtertuin van Jan Wolkers'' * 2005 - ''Mijn stem brandt in mij'' * 2005 - ''Jan Wolkers leest De achtste plaag'' * 2006 - ''Alleen op een eiland'' * 2007 - ''Turks fruit'' (roman) ==== Kunsboeke ==== * 1999 - ''De spiegel van Rembrandt'' (vir kinders) * 2000 - ''Wandelen in dromen'' (agenda 2000 Teylers Museum Haarlem) ==== Beeldverhaal ==== * Die strokiesprenttekenaar Dick Matena het 'n strokiesprent weergawe gemaak van Wolkers se roman ''Kort Amerikaans''. In April 2006 oorhandig hy die eerste eksemplaar aan die skrywer. Dit is in drie dele uitgegee. ==== Prenteboeke ==== In Augustus 2008 kom die prenteboek 'Het was wel een heel lief varkentje' uit. Dit was die eerste fiksieboek vir kinders wat Jan Wolkers geskryf het. ==== Verfilmings ==== * ''Turks fruit'' ([[1973]]) regie: Paul Verhoeven, met onder andere: Rutger Hauer en Monique van de Ven * ''Kort Amerikaans'' ([[1979]]) regie: Guido Pieters, met onder andere: Derek de Lint, Cristel Braak en Joop Admiraal * ''Brandende liefde'' ([[1983]]) regie: Ate de Jong, met onder andere: Peter Jan Rens en Monique van de Ven * ''Een roos van vlees'' (Sweedse verfilming) (1985) regie Jon Lindström * ''Terug naar Oegstgeest'' ([[1987]]) regie: Theo van Gogh, met onder andere: Tom Jansen en Geert de Jong * ''Zomerhitte'' (2008) regie: Monique van de Ven, met onder andere Sophie Hilbrand en Waldemar Torenstra. Daarnaas het die ''Humanistisch Verbond'' in 1998 die verhaal ''De wet op het kleinbedrijf'' verfilm en op video uitgebring. Regisseur Kees Vlaanderen wen hiermee in 1999 de ''Genève Europa Prijs'' vir die beste tv-draaiboek. === Skilderkuns === [[Lêer:Jan Wolkers (1964).jpg|duimnael|1964: Jan Wolkers bestudeer 'n werk van George Segal in die Stedelijk Museum, Amsterdam]] Wolkers het ook gestudeer om 'n beeldende kunstenaar in Den Haag en Amsterdam te word. Hy het tot 1953 in Amsterdam aan die Rijksakademie van Beeldende Kunsten studeer. Van 15 Julie tot 14 Augustus 1954 het Wolkers die Internationale Sommerakademie für bildende Kunst in [[Salzburg]] bygewoon, wat in 1953 deur Oskar Kokoschka gestig is. Hiervoor het hy 'n toekenning van die Ministerie van Onderwys, Kuns en Wetenskappe ontvang. Hy het opleiding ontvang onder die Italiaanse beeldhouer Giacomo Manzù. In 1957 het hy 'n Franse toegif ontvang om onder Ossip Zadkine in [[Parys]] te studeer. Wolkers het in 2007 verklaar dat sy skilderye gebore is uit wat hy in homself in eensaamheid versamel; en daarvoor moet hy rustig lewe. Sy inspirasie vir abstrakte werke was die see, die landskap en rustigheid. Wolkers het ook baie plakkate ontwerp: onder andere in die sestigerjare vir die Komitee Bevrijdingsfront Vietnam (1968) en vir die CPN, sowel as 'n plakkaat vir die Pacifistisch Socialistische Partij (PSP) (1987). [[Lêer:Kruiningen Watersnoodmonument Jan Wolkers.jpg|duimnael|150px|Watersnoodmonument (1957), Kruiningen]] [[Lêer:20131030 Belterwijde met monument2 Jan Wolkers.jpg|duimnael|150px|Monument vir milieu en toerisme (1992), by Blauwe Hand aan die oewer van die Belterwiede]] === Beeldhouwerk === In 1956 ontvang Jan Wolkers die Sint-Lucas-medalje vir sy bronsbeeld Jongen met haan. <ref>"De auteur van deze week: Wolkers, Jan", Literair Nederland</ref><ref>[http://www.kunstbus.nl/kunst/jan+wolkers.html Jan (Hendrik) Wolkers (1925)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929225933/https://www.kunstbus.nl/kunst/jan+wolkers.html |date=29 September 2020 }}, Kunstbus</ref> In 1956 ontvang hy ook sy eerste belangrike opdrag, die Watersnoodmonument in Kruiningen. Die eerste ontwerp vir hierdie monument was revolusionêr vir daardie tyd: die ontwerp was geheel en al van glas. Wolkers was waarskynlik die eerste beeldhouer in die wêreld wat 'n beeld van glas wou maak. Hierdie eerste konsep is van die hand gewys. In 1957 is die monument voltooi: 'n bronsbeeld van 'n jong vrou met 'n verdrinkte kind op haar arm, ter nagedagtenis aan die vloed van 1953 in [[Zeeland]]. <ref>[http://members.home.nl/tettero/ZuidHolland/Wolkers.htm Van Tetterode maakte eerste ontwerp belangrijk kunstwerk Wolkers], Tettero</ref> In 1959 volg 'n ongetitelde werk vir die Centraal Laboratorium van die Bloedoortappingsdiens in Amsterdam-Slotervaart. Sy beelde was dikwels die slagoffer van [[vandalisme]]. Voorbeelde hiervan is die Auschwitz-monument in Amsterdam en die monument op die dyk by Ceres op Texel. 'n Waarskynlik faktor wat hierin 'n rol speel is Wolkers se uitgebreide gebruik van glas en die kwesbaarheid daarvan en die vernielsug wat dit by sommige mense aanwakker. 'n Glaswerk in sy tuisdorp Oegstgeest is byvoorbeeld ook vernietig. Na restourasie is dit na 'n nuwe plek voor die stadsaal verskuif, waar dit sedertdien met kameras gemonitor word. In reaksie op die vernietiging van die monument in Ceres in 2003 het Wolkers aangekondig dat hy minder met glas en meer met staal sou werk. Die Jac. P. Thijsse- monument in die dam by die Elemert op Texel bevat weliswaar meer staal, maar glas is nog steeds in groot mate daarin teenwoordig. Die Monument voor de [[Tachtigers]] in die Oosterpark in Amsterdam is geheel en al van vlekvrye staal gemaak. Die Theo Thijssen-monument op De Nieuwe Ooster bestaan grotendeels uit glas. ==== Museum ==== Aan die einde van 2007 het Karina Wolkers aangekondig dat sy daarin geslaag het om die munisipaliteit van Leiden te oorreed om 'n museum te bou waar Wolker se skilderversameling tentoongestel kon word. Dit sou ook sy literêre argief met sy briewe moes insluit. Die voorkeur vir Leiden spruit uit die feit dat Wolkers die tekenakademie daar bygewoon het. Dit was ook die eerste stad waar hy museums besoek het. Die ontwerp en ligging van die museum is bespreek en daar was ook sprake van die Stedelijk Museum De Lakenhal of die Naturalis as ligging. Karina Wolkers het in hierdie verband gesê: "museum wat te statisch klinkt. Het moet iets swingenders worden, waar ook films van anderen getoond kunnen worden, met aandacht voor geschiedenis".<ref>[http://vorige.nrc.nl/kunst/article1858615.ece "Wolkers krijgt eigen museum"], [[NRC Handelsblad|NRC]], 26 Desember 2007</ref> Op 21 Oktober 2008 is 'n tydelike tentoonstelling van Wolkers se werk in De Lakenhal gehou. Dit het tot 15 Februarie 2009 geduur. In 2019 is verdere skilderye en reliëfs uit die landgoed van die kunstenaar van Texel na De Lakenhal oorgebring. <ref>[https://www.lakenhal.nl/nl/verhaal/presentatie-jan-wolkers Lakenhal.nl, Presentatie Jan Wolkers, 2019]</ref> Die Wolkers-argief en sy tekeninge is in dieselfde jaar na die Universiteitsbiblioteek van Leiden verskuif. <ref>[https://wolkersinleiden.nl/index.php/2019/12/10/nieuwe-boekuitgave-jan-wolkers-in-de-leidse-universiteitsbibliotheek/ Wolkersinleiden.nl, Jan Wolkers in de Leidse Universiteitsbibliotheek, 2019]</ref> == Topverkopers == {| class="wikitable sortable" style="margin:0.5em 1em 0.5em 0; font-size: 85%; text-align:center;" |- !width=250 | Boeke in die Nederlandse Topverkoper-60!!width="100"| Verskyningsdatum!!width="100"| Uitgewingsdatum !! Hoogste posisie!! Aantal weke!! Opmerkings |- |align="left"|''De achtertuin''||2003||13-12-2003||35||1|| |- |align="left"|''Dagboek 1974''||2005||19-03-2005||15||2|| |- |align="left"|''Terug naar Oegstgeest''||2005||19-03-2005||47||2|| |- |align="left"|''Turks fruit''||2005||19-03-2005||59||2|| |- |align="left"|''Kort Amerikaans''||2005||26-03-2005||4||5|| |- |align="left"|''Brandende liefde''||2007||13-01-2007||16||2|| |- |align="left"|''Het was wel een heel lief varkentje''||2008||13-09-2008||32||1|| |- |align="left"|''Zomerhitte''||2013||30-03-2013||39||1|| met [[DVD]] |} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == * Murk Salverda, Erna Staal: ''Tijd bestaat niet. Leven en werk van Jan Wolkers'', [[De Bezige Bij]], Amsterdam, 1996 - Schrijversprentenboek 38. Aanlyn: [https://www.dbnl.org/tekst/salv007tijd01_01/ Digitale Biblioteek vir Nederlandse Letterkunde] (opgespoor 13-03-2012). * Paul Steenhuis, Murk Salverda, Erna Staal: ''Jan Wolkers. Schilderijen, tekeningen, beelden'', Waanders, Zwolle, 2002. * Steye Raviez, Coen Verbraak: ''Jan Wolkers Foto'', De Bezige Bij, Amsterdam, 2007. * Onno Blom: ''Zo is het genoeg. Het laatste jaar van Jan Wolkers'', De Bezige Bij, Amsterdam, 2008. * Onno Blom, Irma Boom: ''Marszwart & titaanwit'', De Bezige Bij, Amsterdam, 2008 - bij tentoonstelling in Stedelijk Museum De Lakenhal. * Onno Blom, ''Het litteken van de dood. De biografie van Jan Wolkers''. Amsterdam, 2017 (proefskrif). * Onno Blom, ''Amstelglorie. De volkstuin van Jan Wolkers''. Amsterdam, Bezige Bij, 2018. == Eksterne skakels == {{Wikiquote}} {{Wikisource|Groot Dictee der Nederlandse Taal 2007}} {{Commonscat|Jan Wolkers}} * [http://archive.is/aYONb Auteursinformatie Jan Wolkers], Nederlandse literatuur deur L. de Groot * [http://portal.omroep.nl/?nav=ieocxSsHEnCwNtHciB&0editLnk=1&b=a Jan Wolkers 1925 - 2007], Nederlands publiek omroepbestel (NPO) * [https://web.archive.org/web/20071022092756/http://wolkers-fragmenten.nl/content.php?id=23 Nuus oor Jan Wolkers 2007], Wolkers se fragmente * [http://geschiedenis.vpro.nl/artikelen/37162696/ IM Jan Wolkers in woord en beeld], VPRO (video, klank, luisterboek e.d.m.) * [http://www.anp-photo.com/search.pp?specialid=1007&flush=1 ANP Historisch dossier: Jan Wolkers]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.kb.nl/themas/nederlandse-literatuur-en-taal/schrijversalfabet/jan-wolkers-1925-2007 Dossier: Jan Wolkers (1925-2007)] Koninklijke Bibliotheek * [https://wolkersinleiden.nl/ Wolkers in Leiden] Universiteitsbibliotheek Leiden en Museum De Lakenhal * [http://www.trouw.nl/deverdieping/dossiers/article7567.ece De Tien geboden van Jan Wolkers], [[Trouw]], 28 Des 2002 (Jan Wolkers gevra oor die [[Tien Gebooie]] uit die Bybel) * [http://www.nieuws.nl/483507 Jan Wolkers besweer die dood deur dit te bespot], Novum Nieuws / Nieuws.nl, 19 Oktober 2007 (lewensloop) * [http://www.trouw.nl/deverdieping/overigeartikelen/article825645.ece Wolkers, kompromislose beeldhouer], Trouw, 20 Oktober 2007 (resensie oor sy kunstenaarskap) * [http://www.trouw.nl/deverdieping/overigeartikelen/article825644.ece Jan Wolkers 1925-2007: Zinnelijk en ontroerend], Trouw, 20 Oktober 2007 (resensie oor sy skrywerskap) * [http://www.nd.nl/artikelen/2007/oktober/19/wolkers-voor-velen-symbool-van-verplatting Wolkers vir vele 'n simbool van verplatting], Nederlands Dagblad, 20 Oktober 2007 (Ortodoks-gereformeerde resensie) * [https://archive.is/20121208160810/http://janwolkers.blogspot.de/ In welke boeke is die verhale van Wolkers opgeneem?] * KRO-Profiel (televisieprogram): [http://profiel.kro.nl/2007/0207_jan_wolkers/intro.aspx Jan Wolkers], Februarie 2007 ** [http://cgi.omroep.nl/cgi-bin/streams?/id/KRO/serie/KRO_1237031/KRO_1243952/bb.20070207.asf Aparte skakels na die video hieruit] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Wolkers, Jan}} {{vertaalvanaf | taalafk = nl | pl = https://nl.wikipedia.org/wiki/Jan_Wolkers }} [[Kategorie:Nederlandse beeldhouers]] [[Kategorie:Nederlandse skilders]] [[Kategorie:Nederlandse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1925]] [[Kategorie:Sterftes in 2007]] 7iw8y7nf4dfvaisx9m4c1mjh8cpr667 0 315652 2893271 2809611 2026-04-12T15:04:16Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893271 wikitext text/x-wiki [[Lêer:CAC CC 001 18 12 0000 1107.jpg|duimnael|Tolbert (1976)]] '''William Richard Tolbert, jr.''' ([[13 Mei]], [[1913]] - [[12 April]], [[1980]]) was president van [[Liberië]] vanaf [[ 1971]] tot 1980. Opgelei as staatsamptenaar, betree hy die huis van verteenwoordigers in [[1943]] vir die [[True Whig Party]], toe die enigste wettige party in die land. Hy is verkies tot vise-president onder [[William V.S. Tubman|William Tubman]] in [[1955]] en dien in daardie posisie tot Tubman se dood in [[1971]]. Nadat hy president geword het met die dood van Tubman, het Tolbert 'n paar liberale hervormings begin en die skepping van 'n opposisieparty, die Progressiewe Alliansie van Liberië, toegelaat, die eerste opposisie in 125 jaar van Liberië se onafhanklikheid. Alhoewel sy regering herkies is in [[1975]], is hy skerp gekritiseer oor die ekonomiese ongelykheid tussen verskillende sektore van die bevolking, veral die Amerikaans-Liberiërs wat die land sedert die onafhanklikheid oorheers het, en die verskillende inheemse etniese groepe wat die meerderheid van die bevolking uitmaak. Die spanning is in Liberië gedurende April [[1979]] op die spits gedryf, toe honderde betogers deur die strate van die hoofstad, [[Monrovia]], optrek en betoog het teen die skerp styging in die prys van [[rys]]. Tolbert beveel dat sy troepe op die betogers moet skiet, en ongeveer sewentig mense is dood. Ondanks pogings om orde te herstel, het onluste in die hele Liberië ontstaan, en pogings om die opposisie te vernietig deur sy leiers in hegtenis te neem, het misluk.<ref>https://allafrica.com/stories/200905280621.html</ref><ref>https://www.nytimes.com/1979/05/30/archives/after-liberias-costly-rioting-great-soulsearching-personally.html</ref> Op 12 April 1980 word Tolbert omvergewerp en vermoor in 'n staatsgreep onder leiding van [[Samuel Doe]], 'n etniese [[Krahn]]. Met sy dood het die Amerikaans-Liberiese oorheersing van die land tot 'n einde gekom. Later, na die staatsgreep, het Samuel Doe 'n militêre diktatorskap ingestel deur 'n groot deel van Tolbert se kabinet summier uit te voer. Ironies genoeg is Doe in September 1990 vermoor.<ref>https://rarehistoricalphotos.com/cabinet-ministers-execution-liberia-1980/</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == *[https://www.africanexponent.com/post/10487-france-has-always-carried-evil-imperialism-with-it Die 22 vermoorde presidente van 1966 tot 2011 in Afrika] *{{Commons-kategorie inlyn|William Tolbert}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Tolbert, William }} [[Kategorie:Geboortes in 1913]] [[Kategorie:Sterftes in 1980]] [[Kategorie:Liberiese politici]] [[Kategorie:Diktators]] que3ev8rmwfueadhlza8kcqtp9l75ec 0 315775 2893229 2852903 2026-04-12T14:50:09Z Aliwal2012 39067 /* Voorbeelde van sy poësie */ 2893229 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Pieter Cornelis Boutens | beeld = PCBoutens1922.jpg | onderskrif = | geboortenaam = Pieter Cornelis Bouters | geboortedatum = 20 Februarie 1870 | geboorteplek = [[Middelburg, Zeeland]] | sterfdatum = 14 Maart 1943 | sterfplek = [[Den Haag]] | beroep = [[digter]] | huweliksmaat = | kinders = | ouers = | handtekening = | webwerf = | nasionaliteit = [[Nederland]]s }} '''Pieter Cornelis Boutens'''<ref>Sy oorspronklike van is van Bouters na Boutens verander kragtens 'n besluit van die distrikshof van Middelburg op 14 Maart 1898.</ref> ([[20 Februarie]] [[1870]] – [[14 Maart]] [[1943]]) was 'n [[Nederlanders|Nederlandse]] [[digter]] en [[klassisisme|klassikus]]. == Biografie == Hy het sy debuut as digter gemaak met die "Utrecht Student Almanac" uit 1891. Sy vroeë werk is geïnspireer deur die "verse" van [[Herman Gorter]]; latere inspirasiebronne was [[Plato]], [[Sappho]] en die [[Bybel]]. Boutens se styl is gebaseer op die idee van die bereiking van 'n "hoër werklikheid". In die loop van 45 jaar het hy ongeveer 20 digbundels gepubliseer, maar ook 'n groot aantal vertalings deur antieke Griekse (o.a. die ''[[Ilias]]'' en die ''[[Odusseia]]''), Persiese, Franse, Duitse en Engelse digters. In 1894 aanvaar hy 'n pos as onderwyser van klassieke tale aan die ''Noorthey'' kosskool vir seuns in [[Voorschoten]], destyds 'n bekende instituut vir jongmense uit aristokratiese gesinne. Na 'n fisiese ineenstorting in 1904 en 'n vakansie in [[Tirool]], vestig hy hom in [[Den Haag]], waar hy 'n lewe maak deur privaat onderrig en die finansiële ondersteuning van 'n paar aristokratiese vriende wat hy ontmoet het by Noorthey. Boutens het 'n lid van die Vereniging van skrywers (gestig in 1905) geword, en in 1918 die president daarvan. In die laaste jaar van sy lewe tydens die Duitse besetting gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] het hy ook 'n lid van die ''Gleichschaltung'' professionele kunstenaarsvereniging, die ''Nederlandsche Kultuurkamer'', geword. Hierdie stigma het egter nie sy nadoodse roem as digter en vertaler belemmer nie: sy lywige versamelde werke is agtereenvolgens in sewe bundels gepubliseer van 1943-1954. In die 1980's het sy homoseksualiteit bekend geword. 'n Bundel poësie oor homoseksuele liefde wat hy in 1919 gepubliseer het as die werk van 'n digter wat voortydig dood is, die ''Strofen van Andries de Hoghe'', het geblyk sy eie werk te wees. Boutens is in 1943 in Den Haag op 73-jarige ouderdom oorlede. == Werke == [[Lêer:PCBoutensKonijnenburg.jpg|duimnael|Portret van Boutens (1914) deur Willem van Konijnenburg]] * 1898 - ''Verzen'' * 1902 - ''Praeludiën'' * 1904 - ''Naenia'' * 1907 - ''Stemmen'' * 1908 - ''Beatrijs'' * 1908 - ''Spel van Platoons leven'' * 1909 - ''Vergeten liedjes'' * 1910 - ''Alianora'' * 1912 - ''Carmina'' * 1916 - ''Lente-maan'' * 1919 - ''Strophen uit de nalatenschap van Andries de Hoghe'' * 1920 - ''Sonnetten'' * 1921 - ''Liederen van Isoude'' * 1922 - ''Zomerwolken'' * 1926 - ''De sonnetten van Louise Labé'' * 1930 - ''Oud-Perzische kwatrijnen'' * 1931 - ''Bezonnen verzen'' * 1932 - ''Honderd Hollandsche kwatrijnen'' * 1932 - ''Strophen en andere verzen uit de nalatenschap van Andries de Hoghe'' * 1942 - ''Tusschenspelen'' * 1942 - ''Gegeven keur'' * 1943-1954 - ''Verzameld werk'', Sewe volumes, postuum gepubliseer == Pryse == * 1913 - Tollensprijs vir lewenslange prestasie * 1914 - Nieuwe Gids-prijs vir ''Carmina'' * 1925 - Prijs voor Meesterschap vir ''Zomerwolken'' == Voorbeelde van sy poësie == === Mijn bleeke denken === Mijn bleeke denken dwaalt tot u door diepe nachten<br/> Als moede schapen naar haar eindelijken stal;<br/> Zij maken wit den nacht met schemerblanke vachten,<br/> Weidend de duisternis van 't weligdonkre dal.<br/> Ik troost wel iedren dag met zon en zachte praten<br/> In eigen weide en kooi haar stomme droefenis,<br/> Maar in den avond breekt haar leedgerekte blaten<br/> Mijn deuren open naar de wijde duisternis.<br/> En 'k zie haar angstig na, tot waar zij nader tijgen<br/> Ten Leed, nu tusschen ons een breeden, dooden stroom;<br/> Maar zie haar ongedeerd aan de' overoever stijgen<br/> En ver verwaden in den waazgen kimmedroom.<br/> En in den nanacht lig ik leed- en vreugdverlaten,<br/> En schuiflen de uren zacht als door ontvolkte stad,<br/> Tot met de morgenzon haar ongetrooste blaten<br/> Om toegang keert en schreit op 't dauwdoorweekte pad.<br/> * ''Uit: Stemmen (1907)'' === Goede dood === Goede Dood wiens zuiver pijpen<br/> Door 't verstilde leven boort,<br/> Die tot glimlach van begrijpen<br/> Alle jong en schoon bekoort,<br/> Voor wien kinderen en wijzen<br/> Lachend laten boek en spel,<br/> Voor wien maar verkleumde grijzen<br/> Huivren in hun kille cel,-<br/> Mij is elke dag verloren,<br/> Die uw lokstem niet verneemt;<br/> Want dit land van most en koren<br/> Is mij immer schoon en vreemd;<br/> Want nooit beurde ik hier te drinken<br/> 't Water dat ze ziel verjongt,<br/> Of van dichtbij hief te klinken<br/> 't Verre wijsje dat gij zongt:<br/> Alle schoon dat de aard kan geven,<br/> Blijkt een pad dat tot u voert,<br/> En alleen is leven leven<br/> Als het tot den dood ontroert.<br/> == Bron == * [[A.P. Grové]], J.L. Steyn (samestellers), ''Keur uit die Nederlandse poësie'', (Nasou Beperk), {{ISBN|0 625 00160 5}} , Twaalfde druk, November 1979 == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Gutenberg author |id=Boutens,+P.+C.}} * [http://cf.hum.uva.nl/dsp/ljc/boutens/ Poems by Boutens in the Laurens Janszoon Coster project] (Nederlands) * [http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn2/bouters Boutens in het ''Biografisch Woordenboek van Nederland''] (Nederlands) * [http://www.kb.nl/vak/deelcoll/teksten/boutens.html Koninklijke Library - P.C. Boutens collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101227163618/http://www.kb.nl/vak/deelcoll/teksten/boutens.html |date=27 Desember 2010 }} (Nederlands) * [http://www.zeeuwsebibliotheek.nl/catalogi/collecties/boutens Collection of works by Boutens at the Zeeuwse Bibliotheek] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928063832/http://www.zeeuwsebibliotheek.nl/catalogi/collecties/boutens |date=28 September 2007 }} (Nederlands) * [http://www.ethesis.net/boutens/boutens.htm Christiaan Janssens "P.C. Boutens and God's secret"] (Nederlands) {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Boutens, Pieter Cornelis}} [[Kategorie:Geboortes in 1870]] [[Kategorie:Sterftes in 1943]] [[Kategorie:Nederlandse digters]] 72t7ec3irg3neoyddvgg8hc4kx431mn 0 318777 2893190 2890618 2026-04-12T13:53:23Z Jcb 223 2893190 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Snieders August foto.jpg|duimnael|August Snieders]] '''August Snieders''' ([[8 Mei]] [[1825]], Bladel - [[19 November]] [[1904]], [[Brusselse Hoofstedelike Gewes|Brussel]]) was 'n [[Vlaandere|Vlaamse]] joernalis en [[skrywer]]. Hy begin sy loopbaan in [['s-Hertogenbosch]], maar verhuis later na [[Antwerpen]]. In 1845 word hy redakteur van die koerant ''Het Handelsblad'', waarvan hy van 1849 tot 1899 hoofredakteur was. Onder sy bestuur het ''Het Handelsblad'' die belangrikste [[Vlaminge|Vlaamse]] koerant geword. Hy self sou ook die mees gesaghebbende Vlaamse joernalis van die negentiende eeu word. Hy was 'n oortuigde ondersteuner van die [[Rooms-Katolieke Kerk|Katolieke]] en Vlaamse ideale in België. Hy was die broer van [[Jan Renier Snieders]]. == Bibliografie == * ''De arme skoolmeester'' (1851) * ''De gasthuisnon'' (1855) * ''Op den toren'' (1869) * ''Oud speelgoed'' (1878) * ''Alleen in de wereld'' (1880) * ''De nachtraven'' (1884) * ''Fata morgana''' (1887) * ''Dit sijn Snideriën'' (1893) == Sien ook == * [[Vlaamse letterkunde|Vlaamse literatuur]] == Bronne == * GJ van Bork en Pieter Jozias Verkruijsse, ''De Nederlandse en Vlaamse auteurs'' (1985). {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = August Snieders }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Snieders, August}} [[Kategorie:Vlaamse skrywers]] [[Kategorie:Sterftes in 1904]] [[Kategorie:Geboortes in 1825]] sdeb9mhke36owwgi4x84njyktbfkb8h 0 318778 2893180 2890615 2026-04-12T13:50:17Z Jcb 223 2893180 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Bergmann_Anton_070512_(retouched).jpg|regs|duimnael|335x335px|Anton Bergmann]] '''Anton Bergmann''' ([[29 Junie]] [[1835]], Lier - [[21 Januarie]] [[1874]], Lier) was 'n [[België|Belgiese]] skrywer en 'n [[Vlaminge|Vlaamse]] aktivis. Reeds in sy jeug was hy lief vir die [[Nederlands]]e [[letterkunde]], en saam met [[Julius Vuylsteke]] was hy 'n lid van ''' 't zal wel gaan''', 'n Vlaamse kulturele organisasie. Nadat hy aan die humaniora (Afrikaans: hoërskool) gegradueer het, is hy na die Universiteit van Gent, waar hy 'n baccalaureusgraad in letterkunde en regte verwerf het en ook as notaris gekwalifiseer het. Daarna studeer hy aan die Vrije Hogeschool van Brussel waar hy in 1858 'n doktorsgraad in die regte verwerf. Intussen was hy baie aktief as skrywer en historikus. Hy skryf 'n studie getiteld ''Philips van Marnix van Sint Aldegonde, plundering der hoofdkerk van Lier.'' 'n Koninklike dekreet van 17 Junie 1857 besorg aan hom die vyf-jaarlikse prys van Nederlandse letterkunde vir die tydperk 1870–1874. In 1858 vestig hy hom as advokaat in Lier waar hy met Eliza Van Acker trou. Sy loopbaan as advokaat het min tyd vir skryfwerk gelaat, maar hy het tog sy vrye tyd aan die letterkunde en geskiedenis bestee. Hy word lid van die Vlaamse kulturele organisasie die Willemsfonds en stig die weekblad ''De Lierenaar''. In 1870 publiseer hy twee ''Rijnlandsche novellen'', en in 1873 publiseer hy sy ''Geschiedenis van Lier''. Hierdie publikasie is gevolg deur ''Brigitta'', ''Op St.-Niklaasdag'' en ''Mariette la Bella''. Sy swak gesondheid het agteruitgegaan terwyl hy gewerk het aan sy ''magnum opus'' getiteld ''Ernest Staas'', wat hy onder die [[skuilnaam]] van "Tony" publiseer. ''Ernest Staas'' was 'n sukses, en ook sy vriend [[Nicolaas Beets]] (alias Hildebrand), wat hy baie bewonder het, was vol lof vir sy boek. Kort daarna is Anton Bergmann oorlede. == Bibliografie == * ''Philips van Marnix van Sint Aldegonde, plundering der hoofdkerk van Lier'' * ''Twee Rijnlandsche novellen'' (1870) * ''Brigitta'' (1873) * ''Geschiedenis der Stad Lier'' (1873) * ''Mariette la Bella'' (1873) * ''Op St-Niklaasdag'' (1873) * ''Ernest Staas, advocaat.'' ''Schetsen en beelden.'' (1874) * ''Verspreide schetsen en novellen'' (1875) == Sien ook == * [[Vlaamse letterkunde|Vlaamse literatuur]] == Bronne == * [http://users.pandora.be/louis.jacobs/Bergmann.htm Anton Bergmann] (Nederlands) * [http://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=berg062 Anton Bergmann] (Nederlands) {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Anton Bergmann }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Bergmann, Anton}} [[Kategorie:Vlaamse skrywers]] [[Kategorie:Sterftes in 1874]] [[Kategorie:Geboortes in 1835]] pndrn3scgy095kmtm070zlcvvj8it33 0 319107 2893263 2431179 2026-04-12T15:01:56Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893263 wikitext text/x-wiki '''William Bourne''' (omstreeks 1535–1582) was 'n [[Engelse]] [[wiskundige]], herbergier en voormalige kanonnier van die [[Koninklike Britse Vloot]] wat die eerste ontwerp vir 'n navigeerbare [[duikboot]] voorgestel het en 'n belangrike [[navigasie]]handleiding geskryf het. Hy word dikwels '''William Bourne van Gravesend''' genoem. In 1574 het hy 'n gewilde weergawe van die ''Arte de Navegar'' van die Martín Cortés de Albacar geskryf, getiteld ''A Regiment for the Sea''. Bourne was krities oor sommige aspekte van die oorspronklike stuk en het 'n handleiding opgestel wat meer praktiese nut vir die seeman sou hê. Hy het beskryf hoe om die [[son]] en die [[ster]]re vir navigasie te gebruik, met behulp van 'n dwarsstok, en hoe om kusgebiede van die skip af te boekstaaf deur lesings te neem met behulp van [[driehoeksmeting]].<ref name=ODNB>G. L'E. Turner, ‘Bourne, William (c.1535–1582)’, ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, 2004.</ref> == Lewe in Gravesend == Voordat William Bourne sy duikbootontwerp gepubliseer het, was hy 'n ''jurat'' in Gravesend, [[Engeland]]. Sy naam verskyn die eerste keer in die eerste statuut van die oprigting van Gravesend vanaf 5 Junie 1562. Sy naam verskyn weer as 'n ''jurat'' in die tweede handves van Gravesend, gedateer 5 Junie 1568. Gedurende die tyd van die tweede handves is die enigste regulasies vir handel in Gravesend in Bourne se handskrif geskryf. Dit sou impliseer dat hy 'n amp soos klerk van die mark beklee het. Hy het ook gedurende hierdie tyd as herbergier gewerk, een van veertien in die stad Gravesend.<ref>DNB, wstitle, Bourne, William (d.1583),volume=6</ref> == Duikboot ontwerp == [[Lêer:William Bourne Inventions or devices 1578.jpg|duimnael|Duikboot deur William Bourne, in ''Inventions or Devises'', 1578.]] Sy ontwerp, uiteengesit in sy boek ''Inventions or Devises'' wat in 1578 gepubliseer is, was een van die eerste opgetekende planne vir 'n onderwaternavigasievoertuig. Hy het 'n geslote vaartuig ontwerp wat onder water kon duik deur die totale volume te verminder (eerder as om kamers te oorstroom soos in moderne duikbote), welke vaartuig dan onder die water voortgestu word. Bourne het 'n skip met 'n houtraamwerk wat met waterdigte leer bedek is beskryf, maar die beskrywing was eerder gefokus op algemene beginsels as 'n gedetailleerde plan. Die konsep van 'n onderwater-roeiboot is egter uiteindelik in 1620 deur die Nederlander Cornelius Drebbel in werking gestel, en Nathaniel Symons het in 1729 'n 'sinkende boot' getoon met behulp van die uitbreiding en inkrimping van die boot om dit onder te dompel. Hierdie duikboot was die onderwerp van 'n moderne herskeppingspoging in die derde seisoen van die TV-reeks "''The Re-Inventors''" se episode getiteld "''Bourne Submarine''". Die herskeppingspoging het beperkte funksionaliteit getoon voordat dit gesink het toe die waterdruk sommige membrane tydens 'n toetsdaling laat bars het.<ref>History Television (Canada), episode [http://www.history.ca/ontv/titledetails.aspx?titleid=118150 "Bourne Submarine"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120319220219/http://www.history.ca/ontv/titledetails.aspx?titleid=118150 |date=19 Maart 2012 }}, "The Re-Inventors", seisoen 3</ref> == Uitvindings of toestelle == [[Lêer:First page of William Bourne's "Inventions or Devises".gif|duimnael|Die eerste bladsy van ''Inventions or Devises'' deur William Bourne, gepubliseer in 1578]] ''Inventions or Devises'', gepubliseer in 1578, is een van William Bourne se belangriker werke. Hierdie boek bevat verskeie gidse en instruksies vir matrose, meestal rakende interaksie met ander skepe. Die 21ste toestel wat gelys word, is die vroegste bekende beskrywing van 'n skeepslog en lyn wat hy toeskryf aan Humprey Cole, 'n offisier van die Toringmunt.<ref name=ODNB/> Die 75ste toestel op die lys is 'n beskrywing van 'n nagsein of vroeë semafoorstelsel wat gebruik moet word tussen mense op verafgeleë skepe wat voor die tyd besluit op 'n kode soos byvoorbeeld 'n reeks ligseine. Die 110ste inskrywing is 'n soort [[teleskoop]]. Die toestel is glo deur die wiskundige en landmeter Leonard Digges gebruik. Bourne is gevra om dit te ondersoek deur [[Elizabeth I van Engeland|koningin Elizabeth I]] se hoofadviseur, Lord Burghley. Bourne het in sy verslag opgemerk dat die toestel werk, maar dat dit 'n baie smal gesigsveld het, wat dit onprakties maak in militêre toepassings).<ref>''Patrick Moore, Eyes on the Universe: The Story of the Telescope'', Springer Science & Business Media - 2012, bl. 9</ref> Hierdie 'agteruit' weerkaatsende teleskoop het die vroegste bekende werkende teleskoop met 30 jaar voorafgegaan, maar dit lyk asof dit te lomp was en is dus nie ontwikkel nie.<ref name="watson40">Fred Watson, (2007), ''[https://books.google.com/books?id=2LZZginzib4C&pg=PA40&dq=intitle:Stargazer+digges+coins&lr=&as_brr=0&ei=BIwrSc6pB4OClQT4zfyxBg Stargazer: The Life and Times of the Telescope]'', bl. 40. Allen & Unwin</ref> == Gedeeltelike lys van publikasies == * ''An Almanac and Prognostication for Three Years'', 1571 * ''William Bourns booke of artillery'', 1572 (konsep manuskrip) * ''Treasure for Travellers'', 1572/3 * ''Art of Shooting in Great Ordnance'', 1572/3 * ''A Regiment for the Sea'', 1574 (11 Engelse uitgawes van 1574 tot 1631, en ten minste 3 Nederlandse uitgawes beginnende in 1594) * ''A Booke called the Treasure for Traueilers'', 1578 (hergepubliseer in 1641 as ''A Mate for Mariners'') * ''Inventions or Devises. Very Necessary for all Generalles and Captaines, as wel by Sea as by Land'', 1578 * ''The Arte of Shooting in Great Ordinance'', 1578, 1587, 1643 * ''"On Optical Glasses,"'' ge-transkribeerde manuskrip gepubliseer in Halliwell se ''Rara Mathematica''. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.mhs.ox.ac.uk/staff/saj/bourne/ Bourne se biografie, Museum of the History of Science, Universiteit van Oxford webwerf] {{vertaaluit| taalafk = en |William Bourne (mathematician)}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Bourne, William}} [[Kategorie:Britse uitvinders]] [[Kategorie:Geboortes in 1535]] [[Kategorie:Sterftes in 1582]] lr9cfpyndjbpigvywtagpqz9z03kf7n 0 319711 2893175 2369044 2026-04-12T13:40:30Z Jcb 223 2893175 wikitext text/x-wiki [[Lêer:André_Malraux,_1974,_photo42.jpg|regs|duimnael| André Malraux (1974)]] '''Georges André Malraux''' ([[3 November]] [[1901]], Parys - [[23 November]] [[1976]], Créteil) was 'n [[Franse]] [[skrywer]] en politikus. == Biografie == Aangesien sy ouers se paaie geskei het toe hy skaars 4 jaar oud was, het hy sy kinderjare in die familie van sy grootouers aan moederskant deurgebring. Na sy sekondêre opleiding kon hy in 1918 nie verdere (tersiêre) studies onderneem nie. Dit het hom egter nie verhinder om by wyse van selfstudie met die destydse literêre wêreld kennis te maak nie. Hy debuteer in 1920 met 'n [[essay]] wat die invloed van die moderne bewegings van sy tyd ([[kubisme]], [[ekspressionisme]] en [[Guillaume Apollinaire|Apollinaire]]) reflekteer. Hy sluit aan by die uitgewery Sagittaire en trou in 1921 met Clara Goldschmidt. Hy het 'n dagblad in die Franse koloniale gebiede in Asië ([[Indo-China]]) gestig, maar betrokke geraak by die diefstal van kuns in [[Phnom Penh]]. Sy gevangenskap in 1923 was die bron van inspirasie vir sy roman ''La Voie royale'' (1930). Vanaf 1933 word hy 'n [[Links (politiek)|linkse]] militante teen [[fascisme]]. Malraux het in die [[Spaanse Burgeroorlog]] saam met die republikeine geveg en was gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] aktief betrokke by die Franse versetbeweging. Sy politieke loopbaan was ook nou gekoppel aan [[Charles de Gaulle]], wat hom herhaaldelik as minister benoem het. Wat ideologie betref het hy hom egter geskaar by die "linkses". In Mei 1962 is hy deur [[John F. Kennedy]] ontvang. Tydens sy ampstermyn as minister van kultuur het kuns en kultuur 'n staatsaak geword. Sy beleid het behels dat die kultuur soveel as moontlik onder die mense tuisgebring word, insluitend die ontwikkeling van 'n netwerk bestaande uit ''maisons de la jeunesse''. Andersyds hy ook prestige-projekte ondersteun wat daarop gemik was om die Franse kultuur in die buiteland meer bekend te maak. Hy het o.a. verskeie opdragte aan kunstenaars soos André Masson en [[Marc Chagall]] gegee. Op 19 Desember 1964 het hy in die teenwoordigheid van generaal de Gaulle een van sy beroemdste toesprake gelewer: die begrafnisrede van Jean Moulin. Saam met sy tydgenoot [[Jean-Paul Sartre]] word Malraux beskou as een van die grootste (linkse) Franse skrywers van die [[20ste eeu]]. Hy het [[Jean-Joseph Sanfourche]] in 1969 ontmoet. Hoofsaaklik vanweë sy rol in die versetbeweging ontvang hy verskeie Franse en buitelandse eerbewyse, waaronder die ''Distinguished Service Cross''. In November 1976 sterf hy aan 'n [[longembolisme]]. == Belangrikste werke == * La Tentation de l'Occident, 1926 * Les Conquérants, 1928 * Royaume-Farfelu, 1928 * La Voie royale, 1930, Prix Interallié. * La Condition humaine, 1933, Prix Goncourt. * Le Temps du mépris, 1935 * L'Espoir, 1937 * Espoir, sierra de Teruel, 1938 (later verfilm) * Le Démon de l'Absolu, 1946 * Esquisse d'une psychologie du cinéma, 1946 * Psychologie de l'Art (drie volumes) 1947-1948-1950 * Les Voix du silence, 1951 * Antimémoires, 1967 * L'Homme précaire et la littérature, 1977 (postuum) André Malraux se versamelde werke is deur ''Gallimard'' in Parys gepubliseer. == Bibliografie == Jacques Chanussot en Claude Travi, ''Dits et Ecrits d'André Malraux''. Editions Universitaires de Dijon, 2003. {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = André Malraux }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Malraux, André}} [[Kategorie:Franse ministers]] [[Kategorie:Franse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1901]] [[Kategorie:Sterftes in 1976]] 9ro20tk7exsrorflsoznywsw1fk0x1j 0 319712 2893344 2893058 2026-04-12T16:43:16Z Jcb 223 2893344 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Boris Vian - WIKI retouched.jpg|duimnael|Boris Vian]] '''Boris Paul Vian''' ([[10 Maart]] [[1920]], Ville-d'Avray - [[23 Junie]] [[1959]], naby [[Parys]]) was 'n [[Franse]] [[skrywer]], [[digter]], [[chansonnier]] en [[Trompet|trompetspeler]] van [[Jazz|jazzmusiek]]. Hy het ook werke onder die [[skuilnaam]] '''Vernon Sullivan''' gepubliseer. == Lewe en werk == Sy werk was dikwels omstrede, veral in Frankryk in die vyftigerjare. Hy het 11 [[roman]]s, vier digbundels, verskillende [[Toneelstuk|teaterstukke]], filmtekste, chansons asook ander werke geskryf. Vian het ook Raymond Chandler se werk in Frans vertaal. As trompetspeler kon hy gereeld gehoor word in die jazzklub "Tabou", toe in die Rue Dauphine, naby die literêre en kulturele sentrum [[Saint-Germain-des-Prés]] in [[Parys]]. Vian het ongeveer 400 liedjies geskryf. Sy bekendste is ''Le déserteur'', 'n pasifistiese lied wat tydens die oorlog in Frans Indochina geskryf is. Na aanleiding van hierdie lied is Vian deur die Franse regering aangekla, maar vrygespreek. Sy liedjies is opgeneem deur talle ander kunstenaars, waaronder Serge Reggiani, [[Juliette Gréco]], Nana Mouskouri, Yves Montand, Magali Noël en Henri Salvador. [[Serge Gainsbourg]] het gesê dat Vian hom geïnspireer het om liedjies te skryf. As jazz-entoesias het Vian onder andere opgetree as skakelbeampte vir [[Duke Ellington]] en [[Miles Davis]] in Parys. Hy het vir verskeie Franse jazz-tydskrifte (''Jazz Hot'', ''Paris Jazz'') geskryf en verskeie artikels oor jazz gepubliseer, sowel in Frankryk as in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]. Vian het van jongs af hartprobleme gehad: 'n sleg behandelde [[Angina pectoris|angina]], toe hy twee jaar oud was, het gelei tot 'n swak funksionerende aorta. Hy is op 'n stadium afgeraai om trompet te speel, want "elke noot wat hy gespeel het, sou hom 'n dag van sy lewe kos". Vian het nieteenstaande daarmee voortgegaan. Hy was oortuig dat hy nie oud sou word nie, wat sy enorme hoë produksie verklaar. == Afsterwe == Vian het op die oggend van 23 Junie 1959 die première van 'n rolprent bygewoon wat gebaseer was op sy roman ''J'irai cracher sur vos tombes''. Hy het 'n rusie gehad met die rolprentvervaardigers oor hul interpretasie van sy boek, en het reeds in die openbaar aangekondig dat sy naam nie in die krediete moes verskyn nie. 'n Paar minute na die aanvang van die rolprent het hy in sy stoel inmekaargesak en op pad na die hospitaal aan 'n [[hartaanval]] gesterf. Hy was maar 39 jaar oud. == Bibliografie (keur) == === As Boris Vian === * ''Trouble dans les Andains'' (1947, postuum in 1966 gepubliseer) * ''Vercoquin et le plancton'' (1947) * ''L'Écume des Jours'' (1947) * ''L'automne a Pékin'' (1947) * ''Les Fourmis'' (1949, kortverhale) * ''L'Herbe rouge'' (1950) * ''L'Arrache-coeur'' (1953) * ''Le loup garou'' (postuum gepubliseer in 1970, kortverhale) * ''Tête de Méduse'' (1974) === As Vernon Sullivan === * ''J'irai cracher sur vos tombes'' (1946) * ''Les morts ont tous la même peau'' (1947) * ''Et on tuera tous les affreux'' (1948) * ''Elles se rendent pas compte'' (1949) == Bronne == * ''Boris Vian. Biografie.''. Deur Philippe Boggio (vertaling Théo Buckinx), De Prom 1996. == Eksterne skakels == * [https://web.archive.org/web/20060216123503/http://www.borisvian.fr/ Le Petit Cahier du Grand Boris Vian: Biografie, gesegdes, artikels (in Frans)] * [https://web.archive.org/web/20060419194258/http://www.gainsbourg.org/vrsn3/html/zooms/borisvian/index.html 'n Ode aan Gainsbourg, fokus op Boris Vian (in Frans)] * [http://www.antiwarsongs.org/canzone.php?id=1 Le Déserteur] in verskeie tale vertaal. {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Boris Vian }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Vian, Boris}} [[Kategorie:Franse sangers]] [[Kategorie:Franse skrywers]] [[Kategorie:Franse digters]] [[Kategorie:Geboortes in 1920]] [[Kategorie:Sterftes in 1959]] frn6rtwm2nbqbgvuzyoq4xwy8xxzvsy 0 319716 2893131 2838283 2026-04-12T12:17:24Z Jcb 223 2893131 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Henri-Alban Fournier | beeld = Alain-Fournier, full portrait, 1905.jpg | beeldonderskrif = Fournier in 1905 | skuilnaam = Alain-Fournier | geboortenaam = Henri-Alban Fournier | geboortedatum = {{geboortedatum|1886|10|3}} | geboorteplek = La Chapelle-d'Angillon, Berry, Frankryk | sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1914|9|22|1886|10|3}} | sterfplek = naby Vaux-lès-Palameix, [[Lotaringe]], Frankryk | beroep = [[Roman]]sier, kritikus en soldaat | nasionaliteit = [[Franse|Frans]] | notableworks = ''Le Grand Meaulnes'' }} [[Lêer:Alain-Fournier_in_1905.jpg|duimnael|Alain-Fournier in 1905]] '''Alain-Fournier''' ([[3 Oktober]] [[1886]], La Chapelle-d'Angillon - [[22 September]] [[1914]], Les Éparges) is die [[skuilnaam]] vir die Franse [[skrywer]] '''Henri-Alban Fournier'''. Fournier is gebore uit 'n familie van onderwysers. Hy is deur sy vader onderrig in die dorpskool Épineuil-le-Fleuriel ([[Cher (département)|Cher]]). As 18-jarige was hy verlief op Yvonne Quiévrecourt, maar sy het hom verwerp. Hierdie ervaring sou regdeur sy lewe 'n obsessie bly en die basis vorm vir ''Le Grand Meaulnes'' (1913), waarin hy 'n "droom- en kinderwêreld optower" wat reeds verlore is. Dit is een van die belangrikste werke in die Franse letterkunde en een van die weinig suksesvolle boeke van die [[simbolisme]]. Die boek is as 'n meesterstuk geprys en het op naelskraapse wyse die gesogte Prix Goncourt misgeloop. In 2006 is die boek verfilm deur Jean-Daniel Verhaeghe. [[Lêer:Alain_Fournier-tombe.jpg|duimnael|Graf van Alain-Fournier in die begraafplaas van Saint-Remy-la-Calonne]] Afgesien van 'n aantal gedigte, essays en verhale wat gebundel is in die [[postuum]] gebundelde ''Miracles'' ([[1924]]), was dit die enigste werk wat hy sou voltooi. Hy is as luitenant opgeroep en het in die 288ste infanterieregiment gedien. Hy sterf tydens een van die eerste veldslae van die [[Eerste Wêreldoorlog]] naby [[Verdun]]. Hy is in 'n massagraf begrawe. Na 'n 14-jarige soektog is sy liggaam uiteindelik in 1991 geïdentifiseer en in die begraafplaas van Saint-Remy-la-Calonne herbegrawe. == Sekondêre literatuur == * Adam, Frédéric. ''Alain Fournier et ses companons d'arme''. Serpenoise, 2006 * Zoest, Aart van, "Het kwaad in een lieve wereld. Over 'Le Grand Meaulnes' van Alain-Fournier t.g.v. zijn 100e verjaardag, in: ''BZZLLETIN'' 139, Oktober 1986, p.&nbsp;8-19. == Werke == * ''Le Grand Meaulnes'' (wisselend vertaal as "Die Wandelaar, of Die einde van jeug", "Die verlore domein", "Die verlore landgoed" óf "Die onvergeetlike Meaulnes") * ''Colombe Blanchet'' (onvoltooide roman) * ''Lettre au Petit B'' * ''Miracles'' (gedigte) == Eksterne skakels == * [http://www.legrandmeaulnes.com/ Le Grand Meaulnes] {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Alain-Fournier }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Alain-Fournier}} [[Kategorie:Franse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1886]] [[Kategorie:Sterftes in 1914]] 3xgas4zlfgcal6l5t9nkusvkgo0fzhg 0 358063 2893360 2814625 2026-04-12T16:49:02Z Jcb 223 2893360 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Moroccan cuscus, from Casablanca, September 2018.jpg|duimnael|regs|Couscous]] '''Couscous''' of '''koeskoes''' ([[Berbertale|Berberse taal]]: '''kseksu, seksu''' of '''seysu''') is grof gemaalde [[durum]]koring (griesmeel) wat afkomstig is uit [[Noord-Afrika]]. Die griesmeel word via 'n draaitrommel omgevorm na klein bolletjies wat net soos [[pasta]] gedroog word. Dit is in verskillende mate verkrygbaar.<ref>[http://www.hyfoma.com/nl/content/voedingsmiddelen-branches-processing-bereiding-productie/bakkerij/granen-meel/couscous/ Hyfoma.nl; Voorbereiding van couscous]</ref> == Voorbereiding en nuttiging == [[Lêer:Couscoussier.jpg|duimnael|regs|'n ''Keskes'' of couscouspan]] Die maklikste en vinnigste manier om couscous te maak is deur dit in water wat plantaardige olie en sout bevat te kook. Tradisioneel word dit egter gemaak in 'n tweedelige ''Keskes'' (couscouspan). Hierin word die couscous gestoom, dikwels saam met verskeie [[groente]]soorte. Dit is egter 'n tydrowende proses. Couscous-geregte word met verskillende bestanddele gemaak, die verskil lê veral in die hoeveelheid en die soorte groente. In [[Tunisië]] word die gereg dikwels gegeur met ''Harissa''-sous. In Libië word [[vis]] en [[garnale]] ook as bestanddeel in couscous-geregte gebruik. 'n Soet weergawe daarvan word met [[melk]] gemaak. Couscous-slaai word voorberei deur die couscous in 'n mengsel bestaande uit koue [[water]], [[asyn]] en [[olyf]]olie te dompel en dan 'n paar uur te laat staan. Verskeie bestanddele word dan bygevoeg. In Genève byvoorbeeld is "couscous fruits de mer" baie gewild. Couscous word tradisioneel met die vingers geëet; teenswoordig word daar egter deurgaans van eetgerei gebruik gemaak omrede dit gemakliker en meer higiënies is. == Sien ook == * [[Semolina]] (griesmeel) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{en}} [https://web.archive.org/web/20071222150455/http://www.geocities.com/tdcastros/Historyserver/papers/cuscus.htm Couscous] {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Couscous }} {{Normdata}} [[Kategorie:Graangeregte]] [[Kategorie:Graan]] fd6e19nwp61pnef11r6vjovzske0z7z 0 365082 2893370 2710008 2026-04-12T17:03:27Z Jcb 223 2893370 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Boek | naam = ''Die vindingryke ridder Don Quijote de La Mancha | beeld = Gustave Doré - Miguel de Cervantes - Don Quixote - Part 1 - Chapter 1 - Plate 1 "A world of disorderly notions, picked out of his books, crowded into his imagination".jpg | beeldonderskrif = Don Quichot, soos afgebeeld op 'n boekillustrasie uit 1863, van die hand van [[Gustave Doré]] | orig titel = Don Quijote | outeur = [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] | vertaler = [[André P. Brink]] | voorwoord = | illustrasies = | land = [[Spanje]] | oorspronklike taal = [[Spaans]] | reeks = | onderwerp = | genre = | uitgewer = | uitgewingsdatum | bladsye = 1117 | grootte = | gewig = | oplae = | isbn = 978-90-253-0659-5 | issn = }} '''Don Quichot''' of '''Don Quijote''', ook bekend as '''die Ridder van die Droewige Gelaat''' (Spaans: ''Don Quijote'' of ''Quixote''), is die hoofkarakter in [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] se [[roman]] ''Die vindingryke ridder Don Quijote de La Mancha''. Die roman bestaan uit twee dele: die eerste deel is in [[1605]] gepubliseer en die tweede deel in [[1615]]. Die boek was een van die eerste romans wat geskryf is in 'n moderne Europese [[taal]]. Dit is 'n relaas van die komiese reisavonture van 'n ou heer wat hom verbeel dat hy 'n dwalende of dolende ridder is. Die hoofkarakter, Don Quijote, is die stereotipe van die idealis, 'n dwase held wat hom met sy goeie bedoelings maar onpraktiese dade min of meer belaglik maak. == Die verhaal == Die ''hidalgo'' (die laagste adellike rang in Spanje) Alonso Quijano het deur die lees van te veel [[ridderroman]]s sy verstand kwytgeraak. Nadat hy die beeld van 'n dolende ridder aanneem, verlaat hy sy huis onder die naam ''Don Quijote van La Mancha'' (na sy geboortestreek) en begin 'n dwaaltog deur die platteland van [[Spanje]]. Hy begin die tog op sy strydros Rocinant, wat in werklikheid 'n ou, uitgeteerde basterperd is wat hy as 'n rasegte perd verheerlik. Geklee in ou geroeste wapenrusting en 'n papierhelm, neem hy hom voor om oorlog te voer teen allerhande onregte. Deur goeie dade te verrig, hoop hy om beroemd te word en sodoende die guns te verkry van sy groot liefde, die mooie Dulcinea. Die soeke na hierdie begeerlike prinses, wat in werklikheid 'n idealisering is van Aldonza Lorenzo, 'n eenvoudige en nederige boeredogter uit die naburige dorpie El Toboso, wat hy nog nooit gesien het nie, en wat waarskynlik nie eens bestaan nie, is 'n [[parodie]] op die ''amour lointain'' genre. Op sy tog word Don Quijote vergesel deur sy buurman en dienskneg Sancho Panza. Sancho is 'n kleinboer, en ongeletterd, maar nie dom nie, met 'n belangstelling in goeie eet- en drinkgoed. Sancho weet sy meester is effe kranksinnig; Sancho betitel hom as die "Ridder van die Droewige Gelaat", <ref>''Don Quichot. De vernuftige edelman van La Mancha.'' [http://www.leestafel.info/miguel-de-cervantes-s]</ref> tog volg hy vir Quijote, want sy swakheid vir aardse plesiere laat hom tog glo in die groot beloning wat sy reis saam met Don Quijote vir hom inhou. [[Lêer:Campo de Criptana Molinos de Viento 1.jpg|duimnael| [[Windmeul]]e of mitiese reuse?]] Dat Don Quijote nogal verward is, word duidelik wanneer hy herberge vir kastele aansien, geestelikes vir skurke (kritiek op die kerk) en windmeulens vir reuse. Hy bevry ook enkele "staatsgevaarlike misdadigers" (mense wat om hul afwykende menings opgesluit is). <ref>Vinck, J., ''Don Quichot en de windmolens''. [http://www.beleven.org./verhaal/don_quichot_en_de_windmolens]</ref> Sy wan-idees en dwalings stuit egter telkens teen die nugterheid, omsigtigheid en spreekwoorde van Sancho. Hierdie botsing tussen die ideale en fiktiewe wêreld van Don Quijote en die werklike wêreld van Sancho, is een van die hooftemas van die boek en terselfdertyd die bron van baie van die humor. Terwyl hulle op reis is, ontmoet Don Quijote en Sancho baie verskillende karakters, van herders tot adellikes, van misdadigers tot priesters, van kwetsende vroue en jaloerse mans tot hitsige meisies en dolle verliefdes. 'n Verdere hooftema van die roman word hier duidelik: liefde. In die ridderromans kom slegs hoflike liefde voor; Cervantes toon aan dat daar veel meer in die liefde steek: van verwerpte liefde tot owerspel, van ideale vriendskap tot onmoontlike liefde, van pure aanbidding tot suiwer wellus. Die tweede deel van die roman is [[surrealisme|surrealisties]] en bevat 'n sterk self-reflekterende karakter. Hierdie introspeksie was ongekend in literêre werke. Don Quijote en Sancho ontmoet dus verskeie karakters wat die eerste deel van die boek gelees het en hulle en hul avonture ken. Don Quijote en Sancho meet hulself nie meer aan die werklike wêreld nie, maar beleef eerder avonture wat daardie ander karakters vir hul vermaak opgestel het - soos hul hemelvaart op 'n houtperd, of Sancho se verrassend edele heerskappy oor 'n denkbeeldige eiland. Die metafoor van "die wêreld as 'n verhoog" word hier letterlik waar. As gevolg hiervan kom die wêreld dikwels meer gek voor as Don Quijote self. Heel aan die einde van die verhaal, na 'n slapie van 6 uur, vind hy sy gedagtes terug. Die leser kan homself dan afvra of die vroeëre dwaasheid van Don Quijote nie meer waardevol en menslik was as sy nuutgevonde nugterheid nie. 'n Opvallende detail uit die tweede deel is die spot wat Cervantes dryf met die skrywer Alonso Fernández de Avellanada - sonder om hom by name te noem. Hierdie Fernández het die sukses van Don Quijote benut deur in 1612 'n vervolgverhaal op die avontuurboek te skryf. Die ware tweede deel, deur Cervantes self, het eers in 1615 verskyn. Om verdere apokriewe verhale te voorkom, laat Cervantes sy protagonis aan die einde van die tweede deel sterf. ==Spelling en uitspraak== [[Lêer:Miguel de Cervantes (1605) El ingenioso hidalgo Don Quixote de la Mancha.png |duimnael|Titelbladsy van die vierde druk]] Die oorspronklike titel van Cervantes se boek is ''El ingenioso hidalgo don Quixote de la Mancha''. Die skryf van die naam met 'n 'x' is oorgeneem in die [[Engels]], met die uitspraak 'Kwíkset' [ˈkwɪksət] (teenwoordig spreek die Engelse dit darem beter uit). Sedertdien is die uitspraak in die [[Spaans|Kastiliaans]] verander en die spelling gewysig, waardeur die 'x' (uitspraak 'sj') 'n 'j' (uitspraak: harde 'g') geword het. In moderne Spaans word dit dus gespel as ''Don Quijote'', met die uitspraak 'Kigotte' [kiˈxote] (nie 'Kigoote'). In Afrikaans word die moderne Spaanse spelling nougeset gevolg (sien die titel van [[André P. Brink]] se vertaling). In die Spaans van die sewentiende eeu is die naam van die ridder dus uitgespreek as 'Kiesjotte' [kiˈʃote]. In die [[Frans]] word dit geskryf as Quichotte. In die [[Nederlands]] word die Franse skryfwyse oorgeneem, en omdat die laaste lettergreep in moderne Frans onhoorbaar is, verander die Nederlandse skryfwyse ook na ''Quichot''. Hierdie spelling sonder die laaste lettergreep kom dus nie uit die Spaans nie. Die 'ch' in ''La Mancha'' word korrek op die Spaanse manier uitgespreek ('tsj'), dus is die moderne Nederlandse uitspraak: 'Don Kiesjot van La Mantsja' (nie 'Mansja' nie). Dit is vrywel gelyk aan die oorspronklike uitspraak, op die eindlettergreep van Quixote na. Daar is egter baie Nederlanders wat vasklou aan die juiste uitspraak Kiegotte of Kiesjotte. 'n Groot deel van die Nederlandse vertalings en bewerkings gebruik die spelling Quichotte.<ref>zie collectie Koninklijke Bibliotheek [https://web.archive.org/web/20141223160832/http://www.kb.nl/themas/kinderboeken-en-strips/klassieke-kinderboeken/don-quichotte www.kb.nl]</ref> ==Spreekwoorde== Die figuur van Don Quijote en sy dade kom in die daaglikse taalgebruik tereg met onder meer die volgende uitdrukkings: * ''teen windmeulens veg'' – 'n denkbeeldig gevaar bestry, of ook: om te probeer verander wat nie verander kan word nie, 'n hopelose stryd voer; * '''n Klap van die meul bykry\gekry'' - nie by jou gesonde verstand wees nie; * '''n donquichot'' – iemand wat 'n hopelose stryd voer, iemand wat nuttelose doele nastreef of 'n onbereikbare liefde najaag, iemand wat buite die werklikheid staan; * ''donquichotterie'' – dwaas-idealistiese optrede; * '''n dulcinea'' – 'n geïdealiseerde, onbereikbare vrou; * '''n rossinant'' – 'n slegte perd. ==Musiek en Don Quijote== Die lewenswandelinge van Don Quichot is meerdere maal getoonset. Hieronder volg 'n (nie volledig nie) lys van orkeswerke, [[ballet]]te, liedere en [[opera]]'s op sy tema: * [[Jacques Brel]]: ''L'Homme de la Mancha'' (1968). * Joan Manuel Serrat: ''Vencidos'' (1971). * Roberto Gerhard: ''Don Quichotte'', ballet uit 1941, waaruit hy twee orkessuites saamstel (1ste 1941, 2de 1947), 'n verwerking van die ballet word in 1949 voltooi.<ref>Orquesta Sinfónico de Tenerife, Víctor Pablo Pérez, Auvidis Valois records 3660</ref> * Jesús Guridi: ''Una aventura de Don Quijote''.<ref>Orquesta Sinfónica de Bilbao, Juan José Mena, [[Naxos Plate-etiket|Naxos]] 8.557110</ref> * Jacques Ibert: ''Don Quichotte'', musiek by 'n filmproduksie uit 1932. * Wilhelm Kienzl: ''Don Quixote'', opera, op. 50.<ref>Rundfunk-Sinfonieorchester Berlin, Rundfunkchor Berlin, Gustav Kuhn, CPO records 999 873</ref> * [[Jules Massenet]]: ''Don Quichotte, comédie héroïque en cinq actes''.<ref>L’Orchestre de la Suisse Romande, Chœur de la Radio Suisse Romande, Kazimierz Kord, EMI records 430 636</ref> * [[Felix Mendelssohn]]: ''Die Hochzeit des Camacho'', opera, op. 11. * [[Léon Minkus]]: ''Don Quixote'', ballet.<ref>Sofia Nationaal Opera orkest, Nayden Todorov, [[Naxos Plate-etiket|Naxos]] 8.557065-66</ref> * [[Maurice Ravel]]: ''Don Quichotte à Dulcinée'', drie liedere.<ref>Orchestre de chambre de Lausanne, Armin Jordan; Huttenlocher, Erato records 75318</ref> * Anton Rubinstein: ''Don Quixote'', 'musikale skildering' uit 1870, op. 87.<ref>Staatssimfonieorkes van Rusland, Igor Golovchin, RUSSIAN DISC records 11 397</ref> * Robert W. Smith: ''Don Quixote'', Simfonie No. 3 vir orkes (2008).<ref>Banda Simfònica Unió Musical de Lliria, Robert W. Smit, Walking Frog Records WFR356</ref> * [[Richard Strauss]]: ''Don Quixote, fantastische Variationen über ein Thema ritterlichen Charakters'', op. 35, vir tjello (Don Quichot), altviool (Sancho Panza) en orkes (1896-97) * Georg Philipp Telemann: ''Don Quichotte auf der Hochzeit des Comacho'', komiese opera. * Mitch Leigh: ''De man van La Mancha'', musiek tydens 'n [[Broadway (teater)|Broadwaymusiekblyspel]] uit 1965. * Patrick van Deurzen: ''Choral, Fugue & Prelude'' uit 2005, blaasinstrument kwintet, in elke deel word tekste uit Don Quijote voorgedra. * Het Nationale Ballet: ''Don Quichot''. * Eric Vaarzon Morel: ''De nieuwe wereld van Don Quichot'', vanaf 2011/2012 in Nederlandse teaters. Met Maarten Ornstein (basklarinet), Carlos Denia (sang), Raquela Ortega en sanger-rapper Brownie Dutch. * Magazine 60: ''Don Quichotte (no están aqui) uit 1985. ==Afrikaanse en Nederlandse vertalings== ''Don Quichot'' is ná die [[Bybel]] een van die mees vertaalde boeke en is vier keer uit die Spaans in Nederlands vertaal. Lambert van den Bos was eerste in 1657 met ''[https://archive.org/stream/denverstandigenv00cerv#page/n1/mode/2up Den verstandigen vroomen ridder, Don Quichot de la Mancha]''. Die tweede vertaling is in 1854-59 gedoen deur die poliglot en advokaat Christiaan Lodewijk Schuller tot Peursum, wat die boek met die titel ''De vernuftige jonkheer Don Quichote van de Mancha'' laat verskyn het in 'n vierdelige weergawe ([https://books.google.be/books?id=0BQUAAAAQAAJ&printsec=frontcover&hl=nl#v=onepage&q&f=false deel I], [https://books.google.be/books?id=a6FRAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=nl#v=onepage&q&f=false deel II], [https://books.google.be/books?id=MxUUAAAAQAAJ&printsec=frontcover&hl=nl#v=onepage&q&f=false deel IV]) waarvan tallose bewerkings gemaak is, onder meer die gewilde [[Vlaams (taalkunde)|Vlaamse]] bewerking deur René De Clercq (1930). In 1941-43 laat die Spaanse kenner C.F.A. van Dam en die digter [[J.W.F. Werumeus Buning|Buning]] 'n moderne vierdelige vertaling onder die titel ''[https://www.dbnl.org/tekst/cerv001donq03_01/ De geestrijke ridder Don Quichot van de Mancha]'' die lig sien. Barber van de Pol bring in 1997 'n leesbare en noukeurige vertaling uit, getiteld ''De vernuftige edelman Don Quichot van La Mancha''. Die werk word in [[1966]] deur [[André P. Brink]] in Afrikaans vertaal as ''Die vindingryke ridder Don Quijote de la Mancha''. ==Eksterne skakels== * [https://web.archive.org/web/20141223160832/http://www.kb.nl/themas/kinderboeken-en-strips/klassieke-kinderboeken/don-quichotte Dossier 400 jaar Don Quichotte, Koninklijke Bibliotheek] * [http://librivox.org/don-quichot-van-la-mancha-by-miguel-de-cervantes-saavedra/ Don Quichot Librivox luisterboek en e-boek] ==Verwysings== {{Verwysings}} {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Don Quichot (boek) }} {{Normdata}} [[Kategorie:Letterkunde]] 7ipjwkah5z2aloy2adp25e6t1wvf7n8 0 367757 2893356 2808016 2026-04-12T16:47:09Z Jcb 223 2893356 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër |naam = Clarence Thomas |beeld = Clarence Thomas official SCOTUS portrait.jpg |onderskrif = |orde = Mederegter van die Federale Hooggeregshof van die VSA |president = benoem deur pres. [[George H.W. Bush]] |termynaanvang = [[23 Oktober]] [[1991]] |voorganger = Thurgood Marshall |orde2 = Regter van die Appèlhof vir die Distrik van Columbië |opvolger2 = Judith Rogers |voorganger2 = Robert Bork |termyn2 = [[1982]]-[[1990]] |orde3 = Voorsitter van die Kommissie vir gelyke geleenthede vir werknemers |opvolger3 = Evan Kemp |voorganger3 = Eleanor Holmes Norton |termyn3 = [[1982]]-[[1990]] |orde4 = Assistent-minister van Onderwys vir burgerregte |opvolger4 = Harry Singleton |voorganger4 = Cynthia Brown |termyn4 = [[1981]]-[[1982]] |nasionaliteit = {{Vlagikoon|VSA}} Amerikaner |sterfplek = |sterfdatum = |geboorteplek = Pin Point, [[Georgia]] |geboortedatum = [[23 Junie]] [[1948]] }} '''Clarence Thomas''' ([[23 Junie]] [[1948]], Pin Point, [[Georgia]]) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] juris en mederegter van die Federale Hooggeregshof van die Verenigde State van Amerika. Hy is slegs die tweede [[Afro-Amerikaners|swart]] lid van die hooggeregshof. In [[2022]] is Regter Thomas een van ses uit nege regters wat in die saak van ''Dobbs v. Jackson Women’s Health Organization'' beslis dat die [[Grondwet van die Verenigde State]] geen algemene, federale reg op [[aborsie]] verleen nie, en dat inwoners van die individuele deelstate van die VSA voortaan by wyse van hul verkose verteenwoordigers die kwessie sal reël by wyse van staatswetgewing.<ref>{{Cite web|url=https://maroelamedia.co.za/debat/meningsvormers/verreikende-aborsie-uitspraak-in-die-vsa/|title=Verreikende aborsie-uitspraak in die VSA|website=[[Maroela Media]]|access-date=2022-07-27}}</ref> ==Jeug en studies== Thomas is in 1948 in Pin Point, [[Georgia]] gebore. Sy vader het die gesin verlaat toe Clarence maar een jaar oud was. In [[1954]] steek Clarence se broer per ongeluk hul huis aan die brand, waarna die gesin na 'n klein woonstel moes verhuis. Vanweë sy [[Rooms-Katoliek]]e opvoeding het hy dit oorweeg om 'n priester te word, maar uiteindelik hiervan afgesien. Hy het aan die ''College of the Holy Cross'' in [[Massachusetts]] studeer en daar die eerste studentevereniging vir swartes gestig. In [[1974]] studeer hy af in die regte aan [[Yale-universiteit]]. Thomas het hierna vanaf [[1974]] tot [[1977]] in [[Missouri]] gewerk, en daarna tot [[1981]] as regsadviseur vir 'n Amerikaanse senator van [[Missouri]]. In [[1981]] het Thomas in die administrasie van [[President van die Verenigde State van Amerika|president]] [[Ronald Reagan]] begin werk. Hy het as staatssekretaris vir [[burgerregte]] by die Departement van Onderwys gewerk en is daarna aangestel as voorsitter van 'n kommissie wat rassegelykheid in die werksplek moes bevorder (die ''Equal Employment Opportunity Commission''). ==Appélhof en Hooggeregshof== President [[George H.W. Bush]] het hom in [[1990]] as regter van die Appélhof vir die Distrik van Columbia benoem;<ref>{{Cite web|url = http://abcnews.go.com/TheLaw/story?id=3664944&page=1|title = Clarence Thomas: A Silent Justice Speaks Out|author = Jan Crawford Greenburg|date = 30 September 2007|publisher = ABC News|language = en}}</ref> 'n jaar later is hy bevorder tot die Federale Hooggeregshof van die Verenigde State, na die aftrede van Thurgood Marshall, die eerste Afro-Amerikaanse regter van die Hooggeregshof. 'n Aantal organisasies, waaronder die NAACP en die ''"National Organization for Women"'', was teen sy benoeming vanweë sy standpunte ten opsigte van positiewe diskriminasie en hul veronderstelling dat hy nie die uitspraak van die Hooggeregshof in ''[[Roe v. Wade]]'' sou eerbiedig nie, welke saak 'n verbod neerlê op die deelstate van die Verenigde State om aborsie onwettig te maak.<ref>{{Cite book|authorlink = |last = Smith|first = Robert|title = Contemporary Controversies and the American Racial Divide|date = 2000|page = |ISBN = 978-0742500259|access-date = |publisher = Rowman & Littlefield|language = en}}</ref> Tydens die benoemingsproses is Thomas deur ene Anita Hill, 'n regsgeleerde wat onder hom gewerk het, van seksuele teistering beskuldig. Sy het haar getuienis voor 'n Senaatskommissie gelewer, maar die beskuldiging het egter nie water gehou nie. Op 15 Oktober 1991 het die Senaat met 'n meerderheid van 52 teenoor 48 stemme Thomas se aanstelling as regter van die Federale Hooggeregshof bevestig.<ref>{{Cite book|authorlink = |last = Hall|first = Kermit|title = The Oxford Companion to the Supreme Court of the United States|date = 1992|page = |ISBN = 978-0-19-505835-2|access-date = |publisher = Oxford Press|language = en}}</ref> ==Standpunte== In vergelyking met die ander lede van die Hooggeregshof word Thomas allerweë as konserwatief beskou. Hy het dikwels tot dieselfde gevolgtrekkings gekom as sy kollega, Regter [[Antonin Scalia]] (wat in 2016 oorlede is); hy ag die eerste wysiging aan die [[Grondwet van die Verenigde State]] (wat handel oor [[vryheid van spraak]], vryheid van geloof en vryheid om te vergader) as van kardinale belang. Hy word ook dikwels as 'n "originalist" beskou (iemand wat 'n "oorspronklike uitleg" van die Grondwet gee, of anders gestel, die Grondwet interpreteer ingevolge die [waarskynlike] bedoeling wat die opstellers in gedagte gehad het toe die Grondwet opgestel is). Hy het byvoorbeeld 'n eng uitleg verleen aan die agtste wysiging van die grondwet (die verbod op wrede en ongewone strawwe), soos blyk uit die saak ''Hudson v. MacMillian'' (1992). Hierin het hy hom geskaar by Regter Scalia, in teenstelling met die ander regters, wat van mening was dat die mishandeling van 'n gevangene, wat geen ernstige letsel opgedoen het nie, nie 'n skending van die agtste wysiging was nie.<ref>{{Cite book|authorlink = |last = Crawford Greenburg|first = Jan|title = Supreme Conflict: The Inside Story of the Struggle for Control of the United States Supreme Court|date = 2007|page = |ISBN = 978-1594201011|access-date = |language = en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} ==Naslaanwerk== * {{Cite book|authorlink = |last = Foskett|first = Ken|title = Judging Thomas: The Life and Times of Clarence Thomas|date = 2004|page = 368|ISBN = 0060527226|access-date = |publisher = Harper Paperbacks|language = en}} ==Eksterne skakels== * [https://web.archive.org/web/20050803225855/http://www.supremecourtus.gov/about/biographiescurrent.pdf Amptelike biografie] (in Engels) {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Clarence Thomas }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Thomas, Clarence}} [[Kategorie:Regters]] [[Kategorie:Geboortes in 1948]] [[Kategorie:Lewende mense]] psychghytexow0n7hnzgzck75xrz54w 0 367890 2893353 2363370 2026-04-12T16:46:26Z Jcb 223 2893353 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Chartreuse-bottle.jpg|duimnael|regs|Chartreuse]] [[Lêer:Schnapsglas grüner Chartreuse.jpg|duimnael|regs|Schapps]] [[Lêer:Chartreuse ElixirVegetal 400th71%.jpg|duimnael|upright|Elixir Végétal de la Grande-Chartreuse]] '''Chartreuse''' is 'n [[likeur]] wat vernoem is na die [[Kartuisers|kartuiser]]klooster in die [[Alpe|Franse Alpe]] en geproduseer word deur die [[Kartuisers]] van die ''Grande Chartreuse'', wat in die omgewing van [[Grenoble]] geleë is. Dit is beskikbaar in geel en groen weergawes, wat verskil wat die smaak en die alkoholiese inhoud daarvan betref.<ref>Harold J. Grossman and Harriet Lembeck, ''Grossman's Guide to Wines, Beers and Spirits'' (6de uitgawe). Charles Scribner's Sons, New York, 1977, pp.378–9. {{ISBN|0-684-15033-6}}</ref> Die drank word gemaak van 130 verskillende plante, (Alpe)kruie en speserye. Alle likeure bevat dieselfde 130 kruie, maar verskillende weergawes word gemaak, wat onderskei word deur verouderingswyse en -duur, smaak, alkoholiese inhoud, en die verhoudings van die verskillende kruie. Die basis van die likeur is die "elixer", wat steeds gemaak word volgens 'n komplekse resep uit 1605. Die woord "Elixir" is afkomstig van [[Arabies]] en beteken "die steen van die filosoof". Chartreuse-likeurs is van die mees komplekse produkte in die drankbedryf. Daar is 'n paar variëteite, waarvan die rypwording ongeveer 4 tot 12 jaar duur: *Geel (40%) *Geel (42%) v.e.p. (viellissement exceptionellement prolongee) *Groen (55%) *Groen (54%) v.e.p. *Liqueur du 9° Centenaire (47%) *Chartreuse 1605 (56%) *Elixir Végétal de la Grande-Chartreuse (71%) ==Invloed op kleur== Chartreuse verleen sy naam aan die kleur [[Chartreuse (kleur)|chartreuse]], wat die eerste keer in 1884 gebruik is met verwysing na [[kleur]].<ref>{{cite book|title=The Oxford English Dictionary|year=1989|edition=2de|title-link=Oxford English Dictionary}}</ref> == Verwysings== {{Verwysings}} ==Eksterne skakels== *[https://web.archive.org/web/20110202172622/http://www.chartreuse.fr/ www.chartreuse.fr] {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Chartreuse (likeur) }} {{Normdata}} [[Kategorie:Alkoholiese drank]] cc8v1awcsgssinxq08he3mkawteh8s7 0 368121 2893184 2368899 2026-04-12T13:51:26Z Jcb 223 2893184 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Map_of_Appalachian_Trail.png|duimnael|regs]] [[Lêer:Franconia_Ridge.jpg|duimnael|Die Appalachiese-staproete oor die Franconia-bergrug in [[New Hampshire]]]] Die '''Appalachiese-staproete''' (In Engels die '''Appalachian Trail''' of voluit die '''Appalachian National Scenic Trail''') is 'n skilderagtige 3500 km (2175 myl) lange gemarkeerde langafstand-staproete wat deur die [[Appalache|Appalachiese Gebergte]] loop en 'n geleentheid bied om van die mees asemrowende natuurskoon in die ooste van die Verenigde State te ervaar. Dit strek van ''Springer Mountain'' in [[Georgia]] tot ''Mount Katahdin'' in [[Maine]]. Dit loop deur die deelstate Georgia, [[Noord-Carolina]], [[Tennessee]], [[Virginië]], [[Wes-Virginië]], [[Maryland]], [[Pennsilvanië]], [[New Jersey]], [[New York (deelstaat)|New York]], [[Connecticut]], [[Massachusetts]], [[Vermont]], [[New Hampshire]] en [[Maine]]. Die roete word onderhou deur die "Appalachian Trail Conservancy", 'n oorkoepelende organisasie van staproete- en natuurverenigings. == Geskiedenis == Die idee vir die pad het sy oorsprong by Benton MacKaye, 'n bosboukundige en natuurbewaarder, wat in 1921 daaroor geskryf het. Die gedagte was om 'n langafstandstaproete te skep wat die boerderye en wildkampe met mekaar sou verbind. Stadsbewoners sou op die wyse die geleentheid kry om die natuurskoon van die gebergtes te ervaar. Sy idees is gepubliseer in die New York Evening Post. Die artikel het die aandag getrek van die Palisades Interstate Park Kommissie, wat sopas die skade herstel het wat opgrawings aan die New Jersey Palisades, 'n ry kranse langs die westelike oewer van die [[Hudsonrivier]], aangerig het. Konsultasies het tot die opening van die eerste gedeelte van die roete op 7 Oktober 1923 gelei. Dié gedeelte loop van "Bear Mountain" deur die "Harriman State Park" na Arden, [[New York (deelstaat)|New York]]. == Snelheidsrekords == Een spesifieke wyse van gebruikmaking van die roete is om dit so vinnig moontlik te voet af te lê. Die snelheidsrekords word op verskillende maniere bygehou, te wete: begeleid suid-noord en onbegeleid suid-noord. Bekende onbegeleide snelheidsrekords is: * Joe McConaughy, noordwaarts. Hy voltooi die roete op 31 Augustus 2017 in 45 dae, 12 uur en 15 minute.<ref>{{Cite web|url=https://www.runnersworld.com/general-interest/meet-the-man-who-just-destroyed-the-appalachian-trail-speed-record|title=Meet the Man Who Just Destroyed The Appalachian Trail Speed Record|date=6 September 2017|publisher=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/sports/with-a-25-pound-pack-joe-mcconaughy-breaks-appalachian-trail-speed-record/2017/09/03/8e0e0df0-90c3-11e7-8754-d478688d23b4_story.html|title=With a 25-pound pack, Joe McConaughy breaks Appalachian Trail speed record|first=Katherine|last=Arcement|date=3 September 2017|publisher=|via=www.washingtonpost.com}}</ref> * Heather Anderson, suidwaarts. Sy voltooi die roete op 24 September 2015 in 54 dae, 7 uur en 48 minute.<ref name="anish">{{Cite web|title = Seattle's Heather Anderson breaks Appalachian Trail hiking record|url = http://missoulian.com/lifestyles/recreation/seattle-s-heather-anderson-breaks-appalachian-trail-hiking-record/article_7a1e7441-79e6-55f9-8946-aa998bbddeb9.html|accessdate = 2015-10-03|first = Rich|last = Landers|date = 2015-10-03|website = Spokesman-Review, via Missoulian}}</ref> Bekende begeleide snelheidsrekords is: * Karl Meltzer, suidwaarts. Hy voltooi die roete op 18 September 2016, in 45 dae, 22 uur en 38 minute.<ref name="NYT-20160918">{{Cite news |last=Crouse |first=Lindsay |title=Ultra Runner Karl Meltzer Sets Appalachian Trail Record, Fueled by Beer and Candy |url=https://www.nytimes.com/2016/09/19/sports/fueled-by-beer-and-candy-bars-ultra-runner-karl-meltzer-sets-appalachian-trail-record.html |date=18 September 2016 |work=The New York Times |accessdate=19 September 2016}}</ref><ref name="RB-20160919">{{Cite web |author=Staff |title=Karl Meltzer sets new Appalachian Trail record |url=http://www.redbull.com/en/adventure/stories/1331818685431/karl-meltzer-appalachian-trail-record |date=19 September 2016 |work=Red Bull |accessdate=20 September 2016}}</ref> * Karel Sabbe, noordwaarts. Hy voltooi die roete op 29 Augustus 2018 in 41 dae, 7 uur en 39 minute.<ref>Miles, Kathryn. [https://www.outsideonline.com/2340311/karel-sabbe-appalachian-trail-fastest-known-time "Karel Sabbe Made Smashing the AT Speed Record Look Easy"], ''Outsideonline'', 29 Augustus 2018.</ref> == Eksterne skakels == * [http://www.appalachiantrail.org webtuiste van die Appalachian Trail Conservancy] * [http://www.nps.gov/appa/planyourvisit/upload/APPA%20Map.pdf volledige kaart van die roete] van die National Park Service (in [[Portable Document Format|PDF-formaat]]) == Bibliografie == * Bill Bryson, ''Terug in Amerika, een voettocht door de Appalachen'', Amsterdam, 2006. * Fer en Loes Daniels, ''De wonderen van de Appalachian Trail: het langste voetpad ter wereld van Georgia naar Maine, Amerika''. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Commonscat|Appalachian Trail}} {{Normdata}} {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Appalachian Trail }} [[Kategorie:Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Nieu-Engeland]] aqd0rxhvgir3avl5eevv32npxpu1m3l 0 369316 2893244 2557790 2026-04-12T14:56:16Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893244 wikitext text/x-wiki [[File:Hokoji(rushanabutsu).jpg|thumb|Replika van Groot Boeddha van Kyoto (Groot Boeddha van Kyoto bestel deur Hideyoshi om sy mag te wys)]] [[Lêer:Toyotomi Hideyoshi c1598 Kodai-ji Temple.png|duimnael|Portret van Toyotomi Hideyoshi, deel van (Kodaiji-versameling)]] '''Toyotomi Hideyoshi''' (豊 臣 秀吉, [[17 Maart]] [[1537]] - [[18 September]] [[1598]]) was 'n [[Japannese]] [[politikus]] uit die laat Sengoku-periode wat beskou word as die tweede 'Groot Vereniger' van [[Japan]].<ref>Nussbaum, Louis-Frédéric. (2005). "''Ōmi''" in {{Google books|p2QnPijAEmEC|''Japan Encyclopedia'', bl. 993–994|page=993}}</ref><ref name="Holmes">Richard Holmes, ''The World Atlas of Warfare: Military Innovations that Changed the Course of History'', Viking Press 1988. bl. 68.</ref> Hideyoshi het vanuit 'n boere-agtergrond gestyg as 'n ondergeskikte van die vooraanstaande heer [[Oda Nobunaga]] om een van die magtigste mans in Japan te word. Hideyoshi volg Nobunaga op na die Honnō-ji-voorval in 1582 en sit Nobunaga se veldtog om Japan te verenig voort, wat tot die einde van die Sengoku-periode gelei het. Hideyoshi het die ''[[de facto]]''-leier van Japan geword en het teen die middel 1580's die gesogte posisies van kanselier van die koninkryk en keiserlike regent verwerf. Hideyoshi het die Japannese invalle in [[Korea]] in 1592 geloods tot aanvanklike sukses, maar die uiteindelike militêre dooiepunt het sy aansien voor sy dood in 1598 benadeel. Hideyoshi se jong seun en opvolger Toyotomi Hideyori is deur Tokugawa Ieyasu verslaan tydens die Slag van Sekigahara in 1600 wat sou lei tot die stigting van die Tokugawa-shogunaat. Hideyoshi se bewind beslaan die grootste deel van die Azuchi – Momoyama-periode in Japan, gedeeltelik vernoem na sy kasteel, Momoyama-kasteel. Hideyoshi het 'n invloedryke en blywende nalatenskap in Japan agtergelaat, waaronder die Osaka-kasteel, die Tokugawa-klasstelsel, die beperking van die besit van wapens tot die [[samoerai]], en die oprigting en herstel van baie tempels, waarvan sommige steeds in [[Kyoto]] bestaan. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Toyotomi Hideyoshi}} *{{IMDb title|id=0115201 | title=Hideyoshi (1996) TV-Series}} * [https://archive.org/details/THECHRISTIANCENTURYINJAPAN15491650CRBOXER The Christian Century in Japan, by Charles Boxer] {{en-vertaal| Toyotomi Hideyoshi}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Hideyoshi, Toyotomi }} [[Kategorie:Japannese militariste]] [[Kategorie:Geboortes in 1537]] [[Kategorie:Sterftes in 1598]] [[Kategorie:Geskiedenis van Japan]] qxvwc6pzh952npeo9cyhbv3dd0d9kxx 0 369768 2893332 2672061 2026-04-12T16:02:45Z ~2026-22502-85 206125 2893332 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Min Aun Hlaing at Tianjin (2025) (cropped).jpg|duimnael|regs|Min Aung Hlaing in 2025.]] '''Min Aung Hlaing''' ([[Birmaans]]: မင်းအောင်လှိုင်; gebore op 3 Julie 1956), is 'n generaal van die Mianmarese weermag wat sedert 2 Februarie 2021 as voorsitter van die Staatsadministrasieraad van [[Mianmar]] dien, 'n posisie wat hom die land se ''[[de facto]]''-leier maak. Hy was ook die opperbevelhebber van Verdedigingsmagte sedert Maart 2011. Hy het die mag oorgeneem nadat hy die verkose regering onder leiding van die voormalige staatsraadslid [[Aung San Suu Kyi]] in die [[staatsgreep]] van 2021 in Mianmar omvergewerp het. Hy het militêre heerskappy en krygswet weer ingestel, wat 'n periode van byna tien jaar van burgerlike regering vanaf Maart 2011 tot Februarie 2021 beëindig het. Hy was van 2010 tot 2011 gesamentlike stafhoof van die Verdedigings- en Veiligheidsraad onder voorsitterskap van die president van Mianmar, Than Shwe. Hy is in 2011 tot vierster-generaal en in 2013 tot vyfster-generaal bevorder. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Huidige ASEAN-leiers}} {{Huidige regeringshoofde}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Min Aung Hlaing}} [[Kategorie:Geboortes in 1956]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Mianmarese militariste]] [[Kategorie:Diktators]] 29l7eq5xkkobiyetsviibtnj8ytudfj 0 369815 2893167 2620550 2026-04-12T13:11:28Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893167 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Ted Kaczynski | bynaam = | beeld = Theodore Kaczynski.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = [[22 Mei]] [[1942]] | geboorteplek = [[Chicago]], [[Illinois]], VSA | dood_datum = {{Death date and age|2023|06|10|1942|05|22|df=yes}} | sterfteplek = Butner, [[Noord-Carolina]], VSA | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Amerikaner]] | beroep = Wiskunde professor | bekend = "Unabomber" & ''Industrial Society and Its Future'' | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Theodore John Kaczynski''' (/ kəˈzɪnski / kə-ZIN-skee, [[22 Mei]] [[1942]]-[[10 Junie]] [[2023]]), ook bekend as die '''Unabomber''', was 'n [[Amerikaanse]] binnelandse [[terroris]], anargis en voormalige professor in [[wiskunde]].<ref>Mahan & Griset (2008), bl. 132.</ref><ref>{{Cite web |last=Solomon |first=Jonathan |date=6 Februarie 2008 |title=Major Executive Speeches |url=https://www.fbi.gov/pressrel/speeches/solomon020608.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227060612/https://www2.fbi.gov/pressrel/speeches/solomon020608.htm |archive-date=27 Desember 2016 |publisher=[[Federal Bureau of Investigation]] |df=mdy-all |access-date=23 Februarie 2021}}</ref><ref>Haberfeld & von Hassell (2009), bl. 40.</ref> Hy was 'n wiskundige genie, maar het sy akademiese loopbaan in 1969 laat vaar om 'n lewe sonder [[tegnologie]] in die wildernis te volg.<ref>{{cite web |last1=Marbella |first1=Jean |title=Berkeley recalls little about bomb suspect Assistant professor left few traces in 1969 when he abruptly quit TTC |url=https://www.baltimoresun.com/news/bs-xpm-1996-04-07-1996098026-story.html |website=Baltimore Sun |date=7 April 1996 |archive-url=https://archive.ph/20210304014538/https://www.baltimoresun.com/news/bs-xpm-1996-04-07-1996098026-story.html |archive-date= 4 Maart 2021 |url-status=live |access-date= 9 Maart 2021 }}</ref> Tussen 1978 en 1995 het hy drie mense vermoor en 23 ander beseer deur landwyd [[briefbom]]aanvalle te loods teen mense wat hy glo moderne tegnologie en die vernietiging van die omgewing bevorder. Hy het 'n sosiale kritiek uitgespreek teen industrialisering en 'n natuurgerigte vorm van [[anargisme]] voorgestaan.<ref>Gautney (2010), bl. 199.</ref> In 1971 verhuis Kaczynski na 'n afgeleë hut sonder [[elektrisiteit]] of lopende water naby Lincoln, [[Montana]], waar hy as 'n kluisenaar gewoon het terwyl hy oorlewingsvaardighede geleer het om selfonderhoudend te word. Hy was getuie van die vernietiging van die wildernis rondom sy hut en het tot die gevolgtrekking gekom dat die lewe in die [[natuur]] onmoontlik word, en besluit om die industrialisering en die vernietiging daarvan te beveg. Hy het [[terrorisme]] gebruik om hierdie industrialisering te beveg, en hy het sy bomaanvalle in 1978 begin. In 1995 stuur hy 'n brief aan ''[[The New York Times]]'' en beloof om 'te stop met terrorisme' as die ''Times'' of ''[[The Washington Post]]'' sy [[essay]] ''Industrial Society and Its Future'' sou publiseer. In die publikasie het hy aangevoer dat sy bomaanvalle ekstreem was, maar nodig was om aandag te vestig op die erosie van menslike [[vryheid]] en waardigheid deur moderne tegnologieë wat die massa-organisasie vereis. <ref>"Excerpts From Letter by 'Terrorist Group', FC, Which Says It Sent Bombs". ''[[The New York Times]]''. 26 April 1995. Geargiveer van die oorspronklike op 7 Augustus 2017.</ref> Kaczynski was tot op daardie stadium die onderwerp van die langste en duurste ondersoek in die geskiedenis van die [[Federal Bureau of Investigation]]. Die FBI het die saak-identifiseerder ''UNABOM'' (''University and Airline Bomber'') gebruik om na sy saak te verwys voordat sy identiteit bekend was, wat daartoe gelei het dat die media hom die "Unabomber" noem. Die FBI en die prokureur-generaal, Janet Reno, steun die publikasie van ''Industrial Society and Its Future'', wat in September 1995 in ''The Washington Post'' verskyn. By die lees van die essay het Kaczynski se broer David die prosastyl herken en sy vermoedens aan die FBI gerapporteer. Na sy inhegtenisneming in 1996, het Kaczynski - toe hy beweer dat hy by sy verstand was - probeer om sy prokureurs wat deur die hof aangestel is, af te dank, omdat hulle wou hê dat hy [[Geestesteuring|kranksinnigheid]] moes pleit om die [[doodstraf]] te vermy. In 1998 is 'n pleitooreenkoms bereik waarin hy skuld beken op alle aanklagte en is hy tot lewenslange tronkstraf gevonnis sonder die moontlikheid van parool. == Verwysings == {{Verwysings}} {{CommonsKategorie}} {{Normdata}} {{en-vertaal|Ted Kaczynski}} {{DEFAULTSORT:Kaczynski, Ted}} [[Kategorie:Terroriste]] [[Kategorie:Geboortes in 1942]] [[Kategorie:Sterftes in 2023]] gz4jgxs9uhdfhry6c1ld6p7jtaxlb46 0 369826 2893275 2845361 2026-04-12T15:05:43Z Aliwal2012 39067 /* Definisie en basiese voorbeeld */ 2893275 wikitext text/x-wiki Die '''samevoegingsdwaling''' (of '''samesmeltingsdwaling''' of '''konjunktiewe dwaling''' of '''konjunksie-dwaling''', ook bekend as die '''Linda-probleem''') is 'n formele dwaling wat voorkom as daar aanvaar word dat ''spesifieke toestande'' meer waarskynlik is as 'n ''enkele algemene'' toestand. == Definisie en basiese voorbeeld == {{Aanhalingskas |quote = Ek is veral lief vir hierdie voorbeeld (die Linda-probleem) omdat ek weet dat die samgestelde stelling die minste waarskynlik is, maar tog spring 'n klein aapie in my kop op en af ​​en skree op my - "maar sy kan nie ''net'' 'n bankteller wees nie; lees die beskrywing." |source = '''Stephen J. Gould'''{{R|Gould (1988)}} |align = right |width = 25%}} Die mees genoemde voorbeeld van hierdie dwaling het sy oorsprong by Amos Tversky en [[Daniel Kahneman]].{{R|tk81|tk82|tk83}} Alhoewel die beskrywing en persoon wat uitgebeeld word fiktief is, is die beroemde karakter na Amos Tversky se sekretaresse in Stanford, Linda Covington benoem. {{Quote|Linda is 31 jaar oud, ongetroud, uitgesproke en baie intelligent. Sy studeer in filosofie. As student was sy diep bekommerd oor kwessies van diskriminasie en sosiale geregtigheid, en het ook deelgeneem aan demonstrasies teen kernkrag.}} Wat is meer waarskynlik? #Linda is 'n bankteller. #Linda is 'n bankteller en is aktief in die feministiese beweging. Die meerderheid van dié wat gevra is het opsie 2 gekies. Die waarskynlikheid dat twee gebeurtenisse saam (in "samevoeging") plaasvind, is egter altyd kleiner as of gelyk aan die waarskynlikheid dat een gebeurtenis alleen plaasvind - formeel, vir twee gebeurtenisse A en B kan hierdie ongelykheid geskryf word as <math>\Pr(A \land B) \leq \Pr(A)</math> and <math>\Pr(A \land B) \leq \Pr(B)</math>. As jy selfs 'n baie lae waarskynlikheid kies dat Linda 'n bankteller is, sê byvoorbeeld Pr(Linda is 'n bankteller)=0,05 en 'n groot waarskynlikheid dat sy 'n feminis sal wees, sê Pr(Linda is 'n feminis)=0,95. Dan as ons onafhanklikheid aanneem is Pr(Linda is 'n bankteller en Linda is 'n feminis)=0,05 × 0,95 of 0,0475, laer as Pr(Linda is 'n bankteller). === Verteenwoordigendheid === Tversky en Kahneman voer aan dat die meeste mense hierdie probleem verkeerd beantwoord omdat hulle 'n maklik berekende [[Heuristiek|heuristiese]] prosedure genaamd ''verteenwoordigendheid'' gebruik om hierdie soort oordeel te maak: Opsie 2 lyk meer "verteenwoordigend" van Linda op grond van die beskrywing van haar, alhoewel dit duidelik wiskundig minder waarskynlik is.{{R|tk83}} In ander demonstrasies het hulle aangevoer dat 'n spesifieke scenario meer waarskynlik lyk as gevolg van verteenwoordigendheid, maar elke bygevoegde besonderhede die scenario al hoe minder waarskynlik sou maak. Op hierdie manier kan dit soortgelyk wees aan die dwalings van [[Anekdotiese bewyse|misleidende aanskoulikheid]], gladde helling of uitbreiding verwaarlosing.{{R|Kahneman2000}} Oor die algemeen is die beoordeling van 'n samevoeging van twee gebeurtenisse meer waarskynlik as een van die gebeure alleen 'n voorbeeld van 'n ''samevoegingsfout''; die menslike neiging om dit in die algemeen te doen staan ​​bekend as die samevoegingsdwaling. Hierdie onderskeid is belangrik omdat 'n redenaar hierdie foute kan maak sonder om noodwendig 'n vooroordeel te hê om sulke foute in die algemeen te maak, net soos 'n mens in die algemeen 'n weddenskap kan maak met 'n goeie verwagte waarde en steeds geld kan verloor op spesifieke weddenskappe. == Gesamentlike teenoor afsonderlike evaluering == In sommige eksperimentele demonstrasies word die saamgestelde opsie afsonderlik van die basiese opsie geëvalueer. Met ander woorde, een groep deelnemers word gevra om die waarskynlikheid dat Linda 'n bankteller of 'n hoërskoolonderwyser of verskeie ander opsies is, te rangskik. 'n Ander groep word gevra om die rangorde te bepaal of Linda 'n bankteller is ''en'' aktief is in die feministiese beweging teenoor dieselfde stel opsies (sonder "Linda is 'n bankteller" as opsie). In hierdie tipe demonstrasies rangskik verskillende groepe "Linda is 'n bankteller en aktief in die feministiese beweging" hoër as "Linda is 'n bankteller".{{R|tk83}} Afsonderlike evalueringseksperimente het die vroegste gesamentlike evalueringseksperimente voorafgegaan, en Kahneman en Tversky was verbaas toe die effek steeds onder gesamentlike evaluering waargeneem is.{{R|tk2011-15}} In aparte evaluering kan die term ''samevoegingseffek'' verkies word.{{R|tk83}} == Ander voorbeelde == Alhoewel die Linda-probleem die bekendste voorbeeld is, het navorsers tientalle probleme ontwikkel wat die samevoegingsdwaling betroubaar uitlok. === Tversky & Kahneman (1981) === Die oorspronklike verslag{{R|tk81}} deur Tversky & Kahneman (later gepubliseer as 'n boekhoofstuk{{R|tk82}}) het vier probleme beskryf wat die samevoegingsdwaling ontlok, insluitend die Linda-probleem. Daar was ook 'n soortgelyke probleem met 'n man genaamd Bill (wat goed geskik is vir die [[stereotipe]] van 'n rekenmeester - "intelligent, maar verbeeldingloos, kompulsief en oor die algemeen leweloos"), en twee probleme waar die deelnemers gevra is om voorspellings vir die jaar 1981 te maak. Beleidskenners is gevra om die waarskynlikheid te beoordeel dat die [[Sowjetunie]] [[Pole]] sou binneval en die Verenigde State die diplomatieke betrekkinge in die volgende jaar sou verbreek. Hulle dit gemiddeld beoordeel as 'n waarskynlikheid van 4% om te gebeur. 'n Ander groep kundiges is gevra om die waarskynlikheid bloot te beoordeel dat die Verenigde State die volgende jaar die betrekkinge met die Sowjetunie sou verbreek. Hulle het dit 'n gemiddelde waarskynlikheid van slegs 1% gegee. In 'n eksperiment wat in 1980 gedoen is, is mense die volgende gevra: {{Aanhaling|Gestel [[Björn Borg]] haal die [[Wimbledon-kampioenskap|Wimbledon-eindronde]] in 1981. Rangskik die volgende uitslae van die meeste tot die minste waarskynlike rangorde: *Borg sal die wedstryd wen *Borg sal die eerste stel verloor *Borg sal die eerste stel verloor, maar die wedstryd wen *Borg sal die eerste stel wen, maar die wedstryd verloor}} Deelnemers het gemiddeld "Borg sal die eerste stel verloor, maar die wedstryd wen" hoër gerangskik as "Borg sal die eerste stel verloor". === Tversky & Kahneman (1983) === Tversky en Kahneman het hul oorspronklike bevindinge opgevolg met 'n artikel uit 1983{{R|tk83}} wat na tientalle nuwe probleme gekyk het, waarvan die meeste veelvuldige variasies gehad het. Die volgende is 'n paar voorbeelde. {{Aanhaling|Oorweeg 'n gewone dobbelsteen met ses gesigte, vier groen gesigte en twee rooi gesigte. Die dobbelsteen sal 20 keer gerol word en die volgorde van groen (G) en rooi (R) word aangeteken. Jy word gevra om een ​​reeks te kies, uit 'n stel van drie, en u sal $25 wen as die volgorde wat jy kies op opeenvolgende rolle van die dobbelsteen verskyn. #RGRRR #GRGRRR #GRRRRR}} 65% van die deelnemers het die tweede reeks gekies, alhoewel opsie 1 in opsie 2 is en korter is as die ander opsies. In 'n weergawe waar die weddenskap van $25 slegs hipoteties was, het die resultate nie beduidend verskil nie. Tversky en Kahneman het aangevoer dat opsie 2 meer "verteenwoordigend" lyk van 'n toevallige volgorde.{{R|tk83}} {{Aanhaling|'n Gesondheidsopname is gedoen in 'n verteenwoordigende steekproef van volwasse mans van alle ouderdomme en beroepe. Mnr. F. is in die steekproef opgeneem. Hy is toevallig uit die deelnemerslys gekies. Watter van die volgende stellings is waarskynliker? (Merk een) #Mnr. F. het een of meer hartaanvalle gehad. #Mnr. F. het een of meer hartaanvalle gehad en hy is ouer as 55 jaar.}} Die waarskynlikheid van die samevoeging is nooit groter as dié van die gedeeltes nie. Daarom is die eerste keuse waarskynliker. == Kritiek == Kritici soos Gerd Gigerenzer en Ralph Hertwig het die Linda-probleem gekritiseer op grond van die bewoording daarvan.{{R|Gigerenzer (1996)|Hertwig & Gigerenzer (1999)|Mellers, Hertwig & Kahneman (2001)|}} Baie tegnieke is ontwikkel om hierdie moontlike verkeerde interpretasie te beheer, maar nie een daarvan het die effek laat verdwyn nie.{{R|Moro, 2009|Tentori & Crupi, 2012}} Tversky en Kahneman het baie bewoordings van die Linda-probleem bestudeer.{{R|tk83}} As die eerste opsie verander word na "Linda is 'n bankverteller of sy aktief is in die feministiese beweging al dan nie", word die effek verminder, maar die meerderheid (57%) van die respondente pleeg steeds die samevoegingsdwaling. As die waarskynlikheid verander word na frekwensie-formaat word die effek verminder of uitgeskakel. Daar bestaan ​​egter studies waarin ononderskeibare samevoegingsdwalingskoerse waargeneem word met stimuli opgestel in terme van waarskynlikhede teenoor frekwensies.{{R|Tentori|Wedell}} In 'n aangespoorde eksperimentele studie is aangetoon dat die samevoegingsdwaling afgeneem het by diegene met 'n groter kognitiewe vermoë, hoewel dit nie verdwyn het nie.{{R|Oechssler}} Daar is ook getoon dat die samevoegingsdwaling minder voorkom wanneer proefpersone toegelaat word om met ander mense te konsulteer.{{R|Charness}} Die samevoegingsdwaling kom voor selfs wanneer mense gevra word om weddenskappe met regte geld te maak,{{R|SOBV_2002}} en wanneer hulle intuïtiewe fisika-probleme van verskillende ontwerpe oplos.{{R|LPBDG_2020}} == Verwysings == {{verwysings|30em|verwysings= <ref name="Charness">{{Cite journal |last=Charness |first=Gary |last2=Karni |first2=Edi |last3=Levin |first3=Dan |date=2010 |title=On the conjunction fallacy in probability judgment: New experimental evidence regarding Linda |journal=Games and Economic Behavior |volume=68 |issue=2 |pages=551–556 |citeseerx=10.1.1.153.3553 |doi=10.1016/j.geb.2009.09.003 |hdl=10419/49905 |language=en}}</ref> <ref name="Gould (1988)">{{cite news |last=Gould |first=Stephen J. |title=The Streak of Streaks |url=http://www.nybooks.com/articles/archives/1988/aug/18/the-streak-of-streaks/?pagination=false |newspaper=The New York Review of Books |year=1988 |language=en}}</ref> <ref name="Gigerenzer (1996)">{{cite journal |last1=Gigerenzer |first1=Gerd |date=1996 |title=On narrow norms and vague heuristics: A reply to Kahneman and Tversky |journal=Psychological Review |volume=103 |issue=3 |pages=592–596 |citeseerx=10.1.1.314.996 |doi=10.1037/0033-295X.103.3.592 |language=en}}</ref> <ref name="Hertwig & Gigerenzer (1999)">{{cite journal |last=Hertwig |first=Ralph |last2=Gigerenzer |first2=Gerd |year=1999 |title=The 'Conjunction Fallacy' Revisited: How Intelligent Inferences Look Like Reasoning Errors |journal=Journal of Behavioral Decision Making |volume=12 |issue=4 |pages=275–305 |citeseerx=10.1.1.157.8726 |doi=10.1002/(sici)1099-0771(199912)12:4<275::aid-bdm323>3.3.co;2-d |language=en}}</ref> <ref name="Kahneman2000">{{cite book |last=Kahneman |first=Daniel |author-link=Daniel Kahneman |year=2000 |chapter=Evaluation by moments, past and future |editor-first=Daniel |editor-last=Kahneman |editor2-first=Amos |editor2-last=Tversky |title=Choices, Values and Frames |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-62749-4 |language=en}}</ref> <ref name="LPBDG_2020">{{Cite journal |last=Ludwin-Peery |first=Ethan |last2=Bramley |first2=Neil |last3=Davis |first3=Ernest |last4=Gureckis |first4=Todd |date=2020 |title=Broken Physics: A Conjunction-Fallacy Effect in Intuitive Physical Reasoning |journal=Psychological Science |volume=31 |issue=12 |pages=1602-1611 |url=https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/0956797620957610 |language=en}}</ref> <ref name="Mellers, Hertwig & Kahneman (2001)">{{cite journal |last1=Mellers |first1=B. |last2=Hertwig |first2=R. |last3=Kahneman |first3=D. |year=2001 |title=Do frequency representations eliminate conjunction effects? An exercise in adversarial collaboration |journal=Psychological Science |volume=12 |issue=4 |pages=269–275 |url=http://cds.unibas.ch/~hertwig/pdfs/2001/Mellersetal2001_frequency_eliminate_conjunction.pdf |doi=10.1111/1467-9280.00350 |pmid=11476091 |hdl=11858/00-001M-0000-0025-957F-D |language=en}}</ref> <ref name="Moro, 2009">{{cite journal |last1=Moro |first1=Rodrigo |date=2009 |title=On the nature of the conjunction fallacy |journal=Synthese |volume=171 |issue=1 |pages=1–24 |doi=10.1007/s11229-008-9377-8 |language=en}}</ref> <ref name="Oechssler">{{Cite journal |last=Oechssler |first=Jörg |last2=Roider |first2=Andreas |last3=Schmitz |first3=Patrick W. |date=2009 |title=Cognitive abilities and behavioral biases |url=https://epub.uni-regensburg.de/21701/2/roder2.pdf |journal=Journal of Economic Behavior & Organization |volume=72 |issue=1 |pages=147–152 |doi=10.1016/j.jebo.2009.04.018 |language=en}}</ref> <ref name="SOBV_2002">{{Cite journal |last=Sides |first=Ashley |last2=Osherson |first2=Daniel |last3=Bonini |first3=Nicolao |last4=Viale |first4=Riccardo |date=2002 |title=On the reality of the conjunction fallacy |url=https://link.springer.com/article/10.3758/BF03195280 |journal=Memory & Cognition |language=en}}</ref> <ref name="Tentori">{{cite journal |last1=Tentori |first1=Katya |last2=Bonini |first2=Nicolao |last3=Osherson |first3=Daniel |date=2004 |title=The conjunction fallacy: a misunderstanding about conjunction? |journal=Cognitive Science |volume=28 |issue=3 |pages=467–477 |doi=10.1207/s15516709cog2803_8 |doi-access=free |language=en}}</ref> <ref name="Tentori & Crupi, 2012">{{cite journal |last1=Tentori |first1=Katya |last2=Crupi |first2=Vincenzo |date=2012 |title=On the conjunction fallacy and the meaning of ''and'', yet again: A reply to Hertwig, Benz, and Krauss|url-status=live |journal=Cognition |volume=122 |issue=2 |pages=123–134 |url=http://www.vincenzocrupi.com/website/wp-content/uploads/2013/02/TentoriCrupi2012_Cognition.pdf |doi=10.1016/j.cognition.2011.09.002 |pmid=22079517 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510225145/http://www.vincenzocrupi.com/website/wp-content/uploads/2013/02/TentoriCrupi2012_Cognition.pdf |archive-date=10 Mei 2016 |language=en}}</ref> <ref name="tk2011-15">{{cite book |last=Kahneman |first=Daniel |author-link=Daniel Kahneman |title=Thinking, Fast and Slow |url=https://archive.org/details/thinkingfastslow0000kahn |url-access=registration |chapter=Linda: Less is More |year=2011 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |location=New York |pages=156–165 |language=en}}</ref> <ref name="tk81">{{cite journal |last1=Tversky |first1=Amos |last2=Kahneman |first2=Daniel |author-link2=Daniel Kahneman |year=1981 |title=Judgments of and by representativeness | publisher = Stanford University |language=en}}</ref> <ref name="tk82">{{cite book |last=Tversky |first=A. |last2=Kahneman |first2=D. |author-link2=Daniel Kahneman |year=1982 |chapter=Judgments of and by representativeness |editor-first=D. |editor-last=Kahneman |editor2-first=P. |editor2-last=Slovic |editor3-first=A. |editor3-last=Tversky |title=Judgment under uncertainty: Heuristics and biases |location=Cambridge, UK |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-28414-7 |language=en}}</ref> <ref name="tk83">{{Cite journal |last1=Tversky |first1=Amos |last2=Kahneman |first2=Daniel |author-link2=Daniel Kahneman |date=Oktober 1983 |title=Extension versus intuitive reasoning: The conjunction fallacy in probability judgment |journal=Psychological Review |volume=90 |issue=4 |pages=293–315 |url=http://content2.apa.org/journals/rev/90/4/293 |archive-url=https://archive.is/20130223193247/http://content2.apa.org/journals/rev/90/4/293 |url-status=dead |archive-date=23 Februarie 2013 |doi=10.1037/0033-295X.90.4.293 |language=en}}</ref> <ref name="Wedell">{{cite journal |last1=Wedell |first1=Douglas H. |last2=Moro |first2=Rodrigo |date=2008 |title=Testing boundary conditions for the conjunction fallacy: Effects of response mode, conceptual focus, and problem type |journal=Cognition |volume=107 |issue=1 |pages=105–136 |doi=10.1016/j.cognition.2007.08.003 |pmid=17927971 |language=en}}</ref> }} == Eksterne skakels == {{Informele dwalings}} {{normdata}} [[Kategorie:Logika]] kef536ji8mp0f12msosocdmt3k0glkv 0 370468 2893159 2818444 2026-04-12T12:56:39Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893159 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = Stanislaw Ulam | image = Stanislaw Ulam.tif | caption = Stanislaw Ulam | birth_date = {{Geboortedatum|1909|4|3}} | birth_place = [[Lemberg]], [[Oostenryk-Hongarye]] | death_date = {{Sterfdatum en ouderdom|1984|5|13|1909|4|3}} | death_place = [[Santa Fe, Nieu-Meksiko]], VSA | nationality = Pools | citizenship = [[Pole]]<br />[[Verenigde State van Amerika|VSA]] (1941) | known_for = Teller–Ulam-ontwerp<br />sellulêre outomatisering<br />Monte Carlo-berekeningsmetode<br />Fermi–Pasta–Ulam–<br />Kernpulsaandrywing<br />Waterstofbom | alma_mater = Lwów Polytechnic Institute<br /> | awards = | signature = | spouse = | children = }} '''Stanisław Marcin Ulam''' ([[3 April]] [[1909]] - [[13 Mei]] [[1984]]) was 'n Pools-Amerikaanse wetenskaplike op die gebied van [[wiskunde]] en [[kernfisika]]. Hy het deelgeneem aan die [[Manhattan-projek]], die oorsprong van die Teller–Ulam-ontwerp vir [[termonukleêre wapen]]s, die konsep van die sellulêre outomatisering ontdek, die Monte Carlo-berekeningsmetode uitgevind en die voorstel van kernpulsaandrywing voorgestel. In suiwer en toegepaste wiskunde het hy enkele stellings bewys en verskeie veronderstellings voorgestel. Ulam is in 'n welgestelde Pools-Joodse familie gebore en het wiskunde aan die Lwów Polytechnic Institute gestudeer, waar hy in 1933 gepromoveer het onder toesig van Kazimierz Kuratowski. In 1935 het [[John von Neumann]], wat Ulam in [[Warskou]] ontmoet het, hom genooi om vir 'n paar maande aan die Instituut vir Gevorderde Studie in [[Princeton]], New Jersey, deur te bring. Van 1936 tot 1939 het hy sy somers in [[Pole]] en akademiese jare aan die [[Harvard-universiteit]] in Cambridge, [[Massachusetts]], deurgebring, waar hy gewerk het om belangrike resultate rakende ergodiese teorie te bekom. Op 20 Augustus 1939 vaar hy vir die laaste keer saam met sy 17-jarige broer Adam Ulam na die [[Verenigde State]]. Hy word 'n assistent-professor aan die Universiteit van Wisconsin – [[Madison]] in 1940, en 'n Amerikaanse burger in 1941. In Oktober 1943 ontvang hy 'n uitnodiging van Hans Bethe om by die Manhattan-projek by die geheime Los Alamos-laboratorium in [[Nieu-Mexiko]] aan te sluit. Daar het hy aan die hidrodinamiese berekeninge gewerk om die gedrag van die plofbare lense wat deur 'n inploffingswapen benodig word, te voorspel. Hy is toegewys aan [[Edward Teller]] se groep, waar hy aan Teller se "Super"-bom vir Teller en [[Enrico Fermi]] gewerk het. Na die oorlog vertrek hy om 'n medeprofessor aan die Universiteit van Suid-Kalifornië te word, maar keer in 1946 terug na Los Alamos om aan termonukleêre wapens te werk. Met behulp van 'n groep vroulike 'rekenaars', waaronder sy vrou, Françoise Aron Ulam, het hy bevind dat Teller se 'Super'-ontwerp onwerkbaar was. In Januarie 1951 het Ulam en Teller die ontwerp van die Teller – Ulam bedink, wat die basis vir alle termonukleêre wapens geword het. Ulam het die probleem van kernpulsaandrywing van vuurpyle, wat deur ''Projek'' ''Rover'' nagestreef is, oorweeg en voorgestel om, as alternatief vir ''Rover'' se kerntermiese [[vuurpyl]], klein kernontploffings vir voortstuwing aan te wend, wat ''Projek'' ''Orion'' geword het. Met Fermi, John Pasta en Mary Tsingou het Ulam die probleem Fermi – Pasta – Ulam – Tsingou bestudeer, wat die inspirasie geword het vir die veld van nie-lineêre wetenskap. Hy is veral bekend daarvoor dat hy besef het dat elektroniese [[rekenaar]]s dit prakties maak om statistiese metodes toe te pas op funksies sonder bekende oplossings, en soos rekenaars ontwikkel het, het die Monte Carlo-metode 'n algemene en standaardbenadering vir baie wiskundige probleme geword. == Bronnelys == *{{cite book |last1=Kac |first1=Mark |first2=Stanisław |last2=Ulam |title=Mathematics and Logic: Retrospect and Prospects |url=https://archive.org/details/mathematicslogic0000kacm |url-access=registration |location=New York |publisher=Praeger |year=1968 |isbn= 978-0-486-67085-0 |oclc=24847821 }} *{{cite book|mr=0441664|last=Ulam|first= Stanisław |title=Sets, Numbers, and Universes: selected works|editor1-first= W. A.|editor1-last= Beyer|editor2-first= J.|editor2-last= Mycielski and |editor3-first=G.-C.|editor3-last= Rota |series=Mathematicians of Our Time|volume= 9|publisher= The MIT Press, Cambridge, Mass.-London|year= 1974|isbn= 978-0-262-02108-1}} *{{cite book |last=Ulam |first=Stanisław |title=A Collection of Mathematical Problems |url=https://archive.org/details/collectionofmath0000ulam |url-access=registration |location=New York |publisher=Interscience Publishers |year=1960 |oclc=526673 }} *{{cite book |last=Ulam |first=Stanisław |title=Adventures of a Mathematician |url=https://archive.org/details/adventuresofmath0000ulam |url-access=registration |location=New York |publisher=Charles Scribner's Sons|year=1983 |isbn=978-0-684-14391-0 |oclc=1528346}} (autobiography). *{{cite book |last=Ulam |first=Stanisław |title=Science, Computers, and People: From the Tree of Mathematics |url=https://archive.org/details/sciencecomputers0000ulam |url-access=registration |location=Boston |publisher=Birkhauser |year=1986 |isbn= 978-3-7643-3276-1 |oclc=11260216 }} *{{cite book |last1=Ulam |first1=Stanisław |last2=Ulam |first2=Françoise |title=Analogies Between Analogies: The Mathematical Reports of S.M. Ulam and his Los Alamos Collaborators |location=Berkeley |publisher=University of California Press |year=1990 |isbn= 978-0-520-05290-1 |oclc=20318499 }} == Eksterne skakels == *[http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/stanislaus-ulams-interview-1979 1979 Audio Interview with Stanislaus Ulam by Martin Sherwin] Voices of the Manhattan Project *[http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/stanislaus-ulams-interview 1965 Audio Interview with Stanislaus Ulam by Richard Rhodes] Voices of the Manhattan Project *{{cite journal |journal=Los Alamos Science |date = 1987 |issue=Spesiale Uitgawe |page=313 |url=https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/pubs/00326872.pdf |title=Publications of Stanislaw M. Ulam |issn=0273-7116 }} {{Manhattan-projek}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Ulam, Stanislaw}} [[Kategorie:Manhattan-projek]] [[Kategorie:Amerikaanse wetenskaplikes]] [[Kategorie:Geboortes in 1909]] [[Kategorie:Sterftes in 1984]] iij81b4m216f8or2a5j49t699frhykp 0 370496 2893373 2763334 2026-04-12T17:04:43Z Jcb 223 2893373 wikitext text/x-wiki [[Lêer:German Experimental Pile - Haigerloch - April 1945-2.jpg|duimnael|Geallieerde soldate breek die Duitse eksperimentele kernreaktor in Haigerloch af.]] Die '''Duitse kernwapenprogram''' ([[Duits]]: ''Uranprojekt''; informeel bekend as die ''Uranverein''; [[Afrikaans]]: Uraanklub) was 'n onsuksesvolle wetenskaplike navoringsprojek deur [[Nazi-Duitsland]] geloods om [[kernwapen]]s tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] na te vors en te ontwikkel. Dit het verskillende fases van werk behels, maar is uiteindelik “gevries op [[laboratorium]]vlak” met die "beskeie doel" om 'n [[kernreaktor]] te bou wat 'n [[kernsplyting]]s[[kettingreaksie]] kon handhaaf vir 'n beduidende tyd en om minstens klein hoeveelheid [[uraan]]isotope heeltemal te skei. Die wetenskaplike konsensus is dat dit nie daarin kon slaag om hierdie doelwitte te bereik nie.{{sfn|Walker|1995|pp= 198-9}} Die eerste poging het in April 1939 begin, enkele maande ná die ontdekking van [[kernsplyting]] in Desember 1938, maar het eers maande later geëindig kort voor die Duitse inval in [[Pole]], toe baie noemenswaardige fisici na die ''[[Wehrmacht]]'' opgeroep is. 'n Tweede poging is begin onder administratiewe toesig van die ''Heereswaffenamt'' (Leërwapendepartement) van die ''Wehrmach''t op 1 September 1939, die dag van die inval in Pole. Die program het uiteindelik uitgebrei tot drie hoofpogings: die ''Uranmaschine'' (kernreaktor), uraan- en [[swaarwater]]produksie en uraan-isotoopskeiding. Uiteindelik is tot die gevolgtrekking gekom dat kernsplyting nie noemenswaardig sou bydra tot die beëindiging van die oorlog nie, en in Januarie 1942 het die ''Heereswaffenamt'' die program oorgedra aan die ''Reichsforschungsrat'' (Ryknavorsingsraad) terwyl daar voortgegaan is met die finansiering van die program. Die program is verdeel in nege groot institute waar die direkteure die navorsing oorheers en hul eie doelstellings bepaal het. Vervolgens het die aantal wetenskaplikes wat aan toegepaste kernsplyting werk, begin afneem, en baie het hul talente aangewend vir dringender oorlogseise. Die invloedrykste mense in die ''Uranverein'' was Kurt Diebner, Abraham Esau, Walther Gerlach en Erich Schumann; Schumann was een van die magtigste en invloedrykste fisici in Duitsland. Diebner het deur die loop van die kernwapenprojek meer beheer oor kernsplytingingsnavorsing gehad as Walther Bothe, Klaus Clusius, Otto Hahn, Paul Harteck of [[Werner Heisenberg]]. Abraham Esau is in Desember 1942 as die ''Reichsmarschall'' [[Hermann Göring]] se gevolmagtigde vir kernfisika-navorsing aangestel; Walther Gerlach volg hom in Desember 1943 op. Politisering van die Duitse akademie onder die [[Nazi]]-bewind het baie fisici, [[ingenieur]]s en [[wiskundige]]s reeds in 1933 uit Duitsland verdryf. Diegene van [[Jood]]se afkoms wat nie weg is nie, is vinnig uit die Duitse instellings gesuiwer, wat die geledere van die akademie verder laat daal het. Die politisering van die universiteite, tesame met die eise vir mannekrag deur die Duitse weermag (baie wetenskaplikes en tegniese personeel is in diens geneem, ondanks die besit van tegniese en ingenieursvaardighede), het die aantal bekwame Duitse fisici aansienlik verminder.<ref>{{Cite book | last = Judt | first = Matthias |author2=Burghard Ciesla | title = Technology transfer out of Germany after 1945 | publisher=Routledge | year = 1996 | page = 55 | isbn = 978-3-7186-5822-0}}</ref> Aan die einde van die oorlog het die [[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog|Geallieerde moondhede]] meegeding om die oorblywende komponente van die Duitse kernbedryf (personeel, fasiliteite en materiaal) te bekom, soos ook met die baanbreker [[V-2-vuurpyl]]-program, 'n voorloper van die [[Saturn V|vuurpyl]] wat jare later die [[Apollo-program|Apollo-ruimtetuie]] in Amerika gelanseer het. == Verwysings == {{Verwysings}} ===Bronne=== {{Refbegin|60em}} * {{cite book |last1=Ball |first1=Philip |title=Serving the Reich: the struggle for the soul of physics under Hitler |date=2014 |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226204574 }} * {{cite book |last=Bernstein |first=Jeremy |date=2001 |title=Hitler's Uranium Club: The Secret Recordings at Farm Hall |publisher=Copernicus |isbn=0-387-95089-3 }} * {{cite journal |last=Bernstein |first=Jeremy |date=2002 |title=Heisenberg and the critical mass |journal=Am. J. Phys. |volume=70 |issue=9 |pages=911–6 |doi=10.1119/1.1495409 }} * {{cite journal |last=Bernstein |first=Jeremy |date=2004 |title=Heisenberg in Poland |journal=Am. J. Phys. |volume=72 |issue=3 |pages=300–4|doi=10.1119/1.1630333 }} See also ''Letters to the Editor'' by Klaus Gottstein and a reply by Jeremy Bernstein in ''Am. J. Phys.'' '''72''' (9): 1143–5 (2004). * {{cite book |last=Beyerchen |first=Alan D. |date=1977 |title=Scientists Under Hitler: Politics and the Physics Community in the Third Reich |publisher=Yale |isbn=0-30001830-4 }} * {{cite book |last=Cassidy |first=David C. |date=1992 |title=Uncertainty: The Life and Science of Werner Heisenberg |publisher=Freeman |url= }} * {{cite journal |last1=Crawford |first1=Elisabeth |last2=Sime |first2=Ruth Lewin |last3=Walker |first3=Mark |year=1997 |title=A Nobel Tale of Postwar Injustice |journal=Physics Today |volume=50 |issue=9 |pages=26–32 |doi=10.1063/1.881933 }} *{{cite book |last= Ermenc (ed) |first= Joseph J |title= Atomic Bomb Scientists: Memoirs, 1939-1945 |year= 1989 |publisher= Meckler |location= Westport, CT & London |isbn= 0-88736-267-2 }} (1967 interviews with Heisenberg, Harteck and others). * {{cite journal |last=Gimbel |first=John |date=1986 |title=U.S. Policy and German Scientists: The Early Cold War |journal=Political Science Quarterly |volume=101 |issue=3 |doi=10.2307/2151624 |jstor=2151624 }} * {{cite book |last=Gimbel |first=John |date=1990 |title=Science, Technology, and Reparations: Exploitation and Plunder in Postwar Germany |publisher=Stanford Press }} * {{cite book |last=Goudsmit |first=Samuel |year=1986 |title=[[Operasie Alsos|Alsos]] |others=Introduction by Reginald V. Jones |publisher=Toamsh }} *Hahn, Otto ''My Life'' (Herder and Herder, New York 1970) * {{cite journal |last1=Hanle |first1=Wilhelm |last2=Rechenberg |first2=Helmut |year=1982 |title=1982: Jubiläumsjahr der Kernspaltungs¬forschung |journal=Physikalische Blätter |volume=38 |issue=12 |pages=365–7 |doi=10.1002/phbl.19820381207 |doi-access=free }} *Heisenberg, Werner ''Research in Germany on the Technical Applications of Atomic Energy'', ''Nature'' Volume 160, Number 4059, 211–215 (16 August 1947). See also the annotated English translation: ''Document 115. Werner Heisenberg: Research in Germany on the Technical Application of Atomic Energy [16 August 1947]'' in {{harvnb|Hentschel|Hentschel|1996|pp=361–79}}. * {{cite book |editor1-last=Hentschel |editor1-first=Klaus |editor2-last=Hentschel |editor2-first=Ann M. |translator-last=Hentschel |translator-first=Ann M. |year=1996 |title=Physics and National Socialism: An Anthology of Primary Sources |publisher=Birkhäuser |isbn=0-8176-5312-0 }} [This book is a collection of 121 primary German documents relating to physics under National Socialism. The documents have been translated and annotated, and there is a lengthy introduction to put them into perspective.] * {{cite journal |last=Hentschel |first=Klaus |date=2020 |title=''Der neue Weg'': Mit inneratomarer Energie zum ''Herrn der Welt'' werden - Zu einem bislang unbekannten Typoskript vom Oktober 1944 (Inneratomic Energy as the ''New Path'' Towards Becoming ''Master of the World - On a Hitherto Unknown Typescript from October 1944 |journal=NTM Zeitschrift für Geschichte der Wissenschaften, Technik und Medizin |volume=28 |issue=2 |pages=121-147 |doi=10.1007/s00048-020-00241-z |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00048-020-00241-z }} *Hoffmann, Klaus ''Otto Hahn – Achievement and Responsibility'' (Springer, New York etc. 2001) {{ISBN|0-387-95057-5}} * {{cite journal |last=Hoffmann |first=Dieter |date=2005 |title=Between Autonomy and Accommodation: The German Physical Society during the Third Reich |journal=Physics in Perspective |volume=7 |issue=3 |pages=293–329 |doi=10.1007/s00016-004-0235-x |s2cid=122355802 }} * {{cite book |last=Kant |first=Horst |year=2002 |title=Werner Heisenberg and the German Uranium Project / Otto Hahn and the Declarations of Mainau and Göttingen |others=Preprint 203 |publisher=Max Planck Institute for the History of Science |url=http://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P203.PDF }} * {{cite journal |last=Landsman |first=Nicolaas P. |date=2002 |title=Getting even with Heisenberg |journal=Studies in History and Philosophy of Modern Physics |volume=33 |issue=2 |pages=297–325 |doi=10.1016/S1355-2198(02)00015-1 |url=http://philsci-archive.pitt.edu/9362/1/heisenberg.pdf }} * {{cite book |last=Macrakis |first=Kristie |year=1993 |title=Surviving the Swastika: Scientific Research in Nazi Germany |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19507010-0 }} * {{cite book |last1=Mehra |first1=Jagdish |last2=Rechenberg |first2=Helmut |year=2001 |chapter=The Conceptual Completion and Extensions of Quantum Mechanics 1932-1941. Epilogue: Aspects of the Further Development of Quantum Theory 1942-1999 |title=The Historical Development of Quantum Theory |volume=6-2 |publisher=Springer |isbn=978-038795086-0 }} * {{cite book |last=Naimark |first=Norman M. |date=1995 |title=The Russians in Germany: A History of the Soviet Zone of Occupation, 1945–1949 |publisher=Belknap }} * {{cite book |last1=Riehl |first1=Nikolaus |last2=Seitz |first2=Frederick |year=1996 |title=Stalin's Captive: Nikolaus Riehl and the Soviet Race for the Bomb |publisher=American Chemical Society and the Chemical Heritage Foundations |isbn=0-84123310-1 }} * {{cite journal |last=Oleynikov |first=Pavel V. |date=2000 |title=German Scientists in the Soviet Atomic Project |journal=The Nonproliferation Review |volume=7 |issue=2 |pages=1–30 |doi=10.1080/10736700008436807 |s2cid=144392252 |url=http://cns.miis.edu/npr/pdfs/72pavel.pdf }} The author has been a group leader at the Institute of Technical Physics of the Russian Federal Nuclear Center in Snezhinsk (Chelyabinsk-70). * {{cite book |last=Powers |first=Thomas |date=1993 |title=Heisenberg's War: The Secret History of the German Bomb |publisher=Knopf }} * {{cite book |last1=Renneberg |first1=Monika |last2=Walker |first2=Mark |orig-year=1993 |year=2002 |title=Science, Technology and National Socialism |edition=first paperback |publisher=Cambridge Press }} * {{cite book |last=Sime |first=Ruth Lewin |year=1997 |title=[[Lise Meitner]]: A Life in Physics |publisher=University of California Press |isbn=978-0520208605 }} * {{cite book |last=Sime |first=Ruth Lewin |year=2005 |chapter=From Exceptional Prominence to Prominent Exception: Lise Meitner at the Kaiser Wilhelm Institute for Chemistry (Ergebnisse 24) |title=Research Program "History of the Kaiser Wilhelm Society in the National Socialist Era" |institution=Max Planck Institute for the History of Science |chapter-url=http://www.mpiwg-berlin.mpg.de/KWG/Ergebnisse/Ergebnisse24.pdf }} * {{cite journal |last=Sime |first=Ruth Lewin |year=2006 |title=The Politics of Memory: Otto Hahn and the Third Reich |journal=Physics in Perspective |volume=8 |issue=1 |pages=3–51 |doi=10.1007/s00016-004-0248-5 |s2cid=119479637 }} * {{cite book |last=Walker |first=Mark |year=1993 |title=German National Socialism and the Quest for Nuclear Power 1939–1949 |publisher=Cambridge Press |isbn=0-52143804-7 }} * {{cite book |last=Walker |first=Mark |year=1995 |title=Nazi Science: Myth, Truth, and the German Atomic Bomb |publisher=Perseus |isbn=0-30644941-2 }} * {{cite book |last=Walker |first=Mark |year=2005 |chapter=Eine Waffenschmiede? Kernwaffen- und Reaktorforschung am Kaiser-Wilhelm-Institut für Physik (Ergebnisse 26) |title=Research Program "History of the Kaiser Wilhelm Society in the National Socialist Era" |institution=Max Planck Institute for the History of Science |chapter-url=http://www.mpiwg-berlin.mpg.de/KWG/Ergebnisse/Ergebnisse26.pdf }} {{Normdata}} [[Kategorie:Krygskunde]] [[Kategorie:Uraan]] m9guhbf6fckyc9gk6rl5159se3imkvm 0 370732 2893348 2728655 2026-04-12T16:44:41Z Jcb 223 2893348 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Camposanto Monumentale di Pisa (16813099494).jpg|duimnael|regs]] [[Lêer:Pisa.Camposanto01.jpg|duimnael|regs||Die Camposanto Monumentale]] [[Lêer:Camposanto inside, Toscane, Italy.jpg|duimnael|regs|Grasperk binne die Camposanto Monumentale]] Die '''Campo Santo''', ook bekend as '''Camposanto Monumentale''' ("monument-begraafplaas") of '''Camposanto Vecchio''' ("ou begraafplaas") is 'n historiese gebou aan die noordelike rand van die Piazza del Duomo (katedraalplein) in [[Pisa]], [[Italië]]. Dit vorm deel van die [[Piazza dei Miracoli|Piazza del Duomo]] in [[Pisa]], 'n [[wêrelderfenisgebied|wêrelderfenisterrein]]. "Campo Santo" word letterlik vertaal word as "heilige veld". Die rede hiervoor is dat dit klaarblyklik rondom 'n skeepsvrag heilige grond vanuit Golgota gebou is wat in die [[12de eeu]] na Pisa teruggebring is deur Ubaldo Lanfranchi (die destydse aartsbiskop van Pisa) wat aan die Derde Kruistog deelgeneem het. Volgens legende ontbind lyke wat in die grond begrawe is binne 24 uur. Die begraafplaas beslaan die ruïnes van die ou doopvont van die kerk van Santa Reparata, wat eens gestaan het waar die katedraal nou staan. Die term "monument" dien om die begraafplaas te onderskei van die stedelike begraafplaas in Pisa. == Geskiedenis == Die gebou was die vierde en laaste gebou wat opgerig is in die katedraalplein. Dit is 'n eeu nadat die grond vanaf Golgota gebring is opgerig, en is oor die vroeëre begraafplaas tot stand gebring. Die konstruksie van hierdie groot en langwerpige [[Gotiese argitektuur|Gotiese]] klooster is in [[1278]] deur die argitek Giovanni di Simone begin. Hy het in [[1284]] gesterf toe Pisa 'n nederlaag tydens die seeslag van Meloria teen die Republiek van Genua op die lyf geloop het. Die begraafplaas is eers in [[1464]] voltooi. Dit wil voorkom asof die gebou nie 'n ware begraafplaas was nie, maar eerder 'n kerk genaamd ''Santissima Trinità'' (Mees heilige Drie-eenheid), maar die projek het tydens die konstruksie van baan verander. Ons weet egter nou dat die oorspronklike deel die westelike deel was (en dit sou vir ten minste 'n rukkie die kerk moes wees), en dat die hele oostelike deel laaste opgerig is, wat die struktuur uiteindelik voltooi het. == Gebou == Die buitenste muur bestaan uit 43 blinde boë. Daar is twee deure. Die een aan die regterkant word gekroon deur 'n Gotiese tabernakel. Dit bevat die [[Maagd Maria]] met Kind, omring deur vier heiliges. Die tabernakel dateer uit die tweede helfte van die [[14de eeu]] en is gemaak deur 'n volgeling van Giovanni Pisano. Die regterkantse deur was die oorspronklike ingangsdeur. Die meeste grafte is onder die arkades, alhoewel 'n paar op die sentrale grasperk geleë is. Die binneste hof word omring deur uitgebreide ronde boë. Die begraafplaas beskik oor drie kapelle. Die oudste is die Ammannati-kapel (1360), wat sy naam ontleen aan die graf van Ligo Ammannati, 'n lektor wat aan die Universiteit van Pisa klasgegee het. Die Aulla-kapel beskik oor 'n altaar wat deur Giovanni della Robbia in [[1518]] gemaak is. In die Aulla-kapel kan mens ook die oorspronklike wierooklamp sien wat [[Galileo Galilei]] gebruik het vir die berekening van pendulêre bewegings. Hierdie lamp is die een wat Galileo in die katedraal gesien het, maar wat nou vervang is deur 'n groter lamp. <ref>[https://books.google.com/books?id=wq1aAAAAYAAJ La Lampada di Galileo], by Francesco Malaguzzi Valeri, for Archivio storico dell'arte, Volume 6 (1893); Editor, Domenico Gnoli; Publisher Danesi, Rome; pages 215–218.</ref> Die laaste kapel wat gebou is was ''Dal Pozzo'', waarvoor die aartsbiskop van Pisa, Carlo Antonio Dal Pozzo, in [[1594]] opdrag gegee het; dit beskik oor 'n altaar wat aan St. Jerome gewy is, asook 'n klein koepel. ==Sarkofae== Die Campo Santo bevat 'n groot versameling Romeinse sarkofae. Daar is tans slegs 84 oor, saam met 'n versameling [[Antieke Rome|Romeinse]] en [[Etruskers|Etruskiese]] beeldhouwerke en urne. Die sarkofae was aanvanklik rondom die katedraal opgerig en dikwels aan die gebou self geheg. Dit was die geval totdat die begraafplaas gebou is. Carlo Lasinio het tydens sy termyn as kurator van die Campo Santo verskeie ander antieke oorblyfsels in Pisa versamel ten einde 'n tipe argeologiese museum binne die begraafplaas te skep. Deesdae is die sarkofae in die galerye naby die mure geleë. [[Lêer: Pisa, Camposanto trionfo della morte 14 scena cortese.JPG|duimnael|links|Die triomf van die Dood]] == Fresko's == Die mure van die uitgestrekte struktuur was bedek met meer as 2600 meter se fresko's, wat meer is as die Sixtynse Kapel. Die vroegste fresko, wat toegeskryf word aan Francesco Traini, is in 1336/41 in die suidwestelike hoek geskilder. Die ''Laaste oordeel'', ''Hel'', ''Triomf van die Dood'' en ''Thebaid'' ("verhale van die woestynvaders"), wat gewoonlik toegeskryf word aan Buonamico di Martino da Firenze, detto il Buffalmacco, is geskilder in die jare na die [[Swart Dood]]. Verdere fresko's sluit in die ''Verhale uit die Ou Testament'' deur Benozzo Gozzoli (15de eeu), wat in die noordelike galery geleë was. Die suidelike arkade het die ''Die verhale van die Pisantynse Heliges'' deur Andrea Bonaiuti, Antonio Veneziano en Spinello Aretino (tussen 1377 en 1391) bevat, asook die ''Verhale van Job'' deur Taddeo Gaddi (einde van die 14de eeu). In die noordelike galery was die ''Verhale van Genesis'' deur Piero di Puccio. Die laaste beelde dateer uit die vroeë [[17de eeu]]. Op 27 Julie [[1944]] het 'n bomfragment van 'n geallieerde aanval 'n brand in die Camposanto laat ontstaan wat drie dae gewoed het en veroorsaak het dat die houtdak in duie stort. Die vernietiging van die dak het die hele begraafplaas en die inhoud daarvan ernstig beskadig. Die meeste van die beelde en sarkofae is vernietig en al die fresko's is in gevaar gestel. 'n Aanvanklike poging om die fresko's te red is georganiseer deur Deane Keller van die [[Amerikaanse Weermag]] se monumente, beeldende kunste en argief-program. <ref name=Edsel>{{cite book |last=Edsel |first=Robert M.|author-link=Robert M. Edsel |title=Saving Italy: The Race to Rescue a Nation's Treasures from the Nazis|date=2013 |publisher=W.W. Norton|isbn=9780393082418 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/savingitalyracet0000edse }}</ref> Dele van die fresko's is gered en 'n tydelike dak is opgerig om verdere skade te voorkom. <ref name=Edsel /> Na die [[Tweede Wêreldoorlog]] is daar 'n aanvang geneem met restourasiewerk. Die dak is so getrou as moontlik aan die oorspronklike gerestoureer en die fresko's is van die mure afgehaal om gerestoureer te word. Die restourasieveldtog is afgesluit met die installasie van 'n deel van die Buffalmacco-siklus in 2005; die ''Thebiad''-fresko's in 2014; ''Hel'' in 2015; die ''Laaste Oordeel'' in 2017; en die ''Triomf van die Dood'' in Julie 2018. <ref>{{Cite journal|last=Lombardi|first=Laura|date=9 April 2018|title=Con il Trionfo della Morte concluso il restauro del Camposanto di Pisa|url=https://www.ilgiornaledellarte.com/articoli/articoli/2018/4/129142.html|journal=Il Giornale dell'Arte|access-date=15 April 2021|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415125545/https://www.ilgiornaledellarte.com/articoli/articoli/2018/4/129142.html|url-status=dead}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Bronne== {{commons category|Camposanto (Pisa)}} *{{cite book|first=Mario|last=Tobino|title=Pisa la Piazza dei Miracoli|publisher=De Agostini|year=1982}} {{coord|43.723|N|10.395|E|display=title|source:dewiki}} <BR> {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Camposanto Monumentale }} {{Normdata}} [[Kategorie:Pisa]] [[Kategorie:Geboue en strukture in Italië]] s7b634u84tc6oicqp7mohthzv13dkau 0 370735 2893363 2675505 2026-04-12T16:49:51Z Jcb 223 2893363 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Italy and environs, 218 BC.gif|duimnael|regs|Italië en omliggende area]] [[Beeld:Defaitearmeespretoriennes.png|duimnael|regs|upright=1.25|Aanvanklike bewegings van Romeinse- (rooi) en Slawe (blou) magte]] [[Beeld:AppienSpartacus.png|duimnael|regs|Die gebeure van 72 [[v.C.]] ingevolge Appianus se weergawe daarvan]] [[Beeld:Borghese gladiator 1 mosaic dn r2 c2.jpg|duimnael|regs|upright=1.4|Die ''Gladiatore mosaïek'' by die [[Galleria Borghese]]]] [[Beeld:Spartacus statue by Denis Foyatier.jpg|duimnael|''Spartacus'', deur Denis Foyatier, c. 1830, soos tentoongestel by die [[Louvre]]. Dit is 'n voorbeeld van 'n moderne, heroïese uitbeelding van Spartacus.]] Die '''Derde Slaweoorlog''' was een van drie oorloë wat gevoer is na die uitbreek van 'n slaweopstand teen die [[Romeinse Republiek]]. Die derde oorlog het in [[73 v.C.]] ontstaan nadat ongeveer 70 gladiatore onder leiding van die slaweleier Spartacus uit 'n gladiatoreskool in Capua ontsnap het.<ref name=yt>"Spartacus and The Third Servile War", https://www.youtube.com/watch?v=lVvu_U8l6q0</ref> ==Begin van die opstand== Nadat Spartacus en die ander gladiators ontsnap het, het hulle by die herehuise van adellikes en ryk Romeine aangegaan waar hulle die slawe bevry het. Hierdie slawe het by Spartacus en sy gladiatore aangesluit en gevolglik het sy leër aansienlik gegroei. 'n Groot deel van die leër van die Romeinse Republiek was nie teenwoordig tydens hierdie opstand nie omrede hulle elders oorloë gevoer het.<ref name=yt/> Die opstandelinge het op [[Vesuvius]] naby [[Pompeii]] 'n verdedigingskamp opgerig. Op daardie tydstip het die leër nie slegs uit slawe bestaan nie, maar ook tweederangse burgers wat deur die Romeine onderdruk is. Die Romeinse senaat het twee keer 'n leër teen die opstandelinge gestuur, maar Spartacus en sy leër het beide kere met slim taktiek daarin geslaag om die Romeine te verslaan. ==Vorming van 'n leër== Nadat hulle verskeie gevegte teen die Romeinse leër gewen het, het die opstandelinge suidwaarts getrek en meer slawe onderweg bevry. Volgens die historikus Appianus het Spartacus se leër uit ongeveer 70,000 mans en vroue bestaan. <ref>{{cite_book|author=Appian|language=en|title=Civil Wars|url=http://www.livius.org/sources/content/appian/appian-spartacus/|access-date=6 Oktober 2018}} </ref> In die suide het Spartacus en die ander gladiatore besluit om die slawe op te lei met die kennis en tegnieke wat hulle tydens hulle tyd as gladiatore opgedoen het. Hulle het op hierdie wyse probeer om 'n professionele leër te vorm. <ref name =yt/> ==Verdeling van die hoofleër== In [[72 v.C.]] is die hoofleër in twee verdeel. 'n Deel van die leër was onder leiding van die Galliër Crixus, wat soveel moontlik Italiaanse stede wou [[plunder]], in teenstelling met Spartacus en sy leër wat uit Italië wou vlug. Nadat die hoofleër in die suide verdeel het, het Crixus se leër voortgegaan om die Italiaanse stede te plunder. Hulle is egter deur die Romeinse leër afgemaai. Toe Spartacus hierdie nuus hoor was hy woedend en het hy besluit om die Romeine uit te daag tot 'n [[tweegeveg]] uit vergelding teen Crixus se nederlaag. == Slag van Mutina == Op pad noordwaarts het Spartacus twee legioene teëgekom wat gelei is deur die Romeinse konsul [[Gaius Cassius]]. Die geveg wat hierop gevolg het staan bekend as die Slag van Mutina (moderne [[Modena]]). Nadat die opstandelinge die stryd gewen het, het hulle na die Noorde getrek ten einde Italië te ontvlug. Toe hulle die [[Alpe]] bereik het wou 'n groot deel van Spartacus se leër egter nie meer vlug nie maar omdraai om [[Rome]] omver te werp. Na al hul oorwinnings was hulle selfversekerd genoeg om dit te waag. Spartacus het besluit om saam met hulle te gaan eerder as om met 'n kleiner leër uit Italië te vlug. == Terugslag vanuit Rome en die einde van die opstand == In Rome is [[Marcus Licinius Crassus Dives|Marcus Licinius Crassus]] deur die Senaat aangestel om die opstandelinge te verslaan. Crassus was 'n ervare bevelvoerder en het op daardie stadium reeds in verskeie oorloë geveg. Onder sy leiding het die Romeinse leër daarin geslaag om van die opstandelinge te oortuig om oor te gee en sodoende die leër te laat krimp. Baie meen dat die sukses van Crassus se leër te danke was aan sy uitgeslape taktiek. Wanneer die manskappe in sy leër fouteer het, het hulle swaar lyfstraf ontvang. Die doel hieragter was om sy leër banger vir hom as vir Spartacus en sy leër te maak. Spartacus en die opstandelinge is al verder in Suid-Italië ingedryf, en het dus nêrens heen gehad om te vlug en te hergroepeer nie. Hulle het na [[Sisilië]] gevlug maar is onderweg deur die seerowers verraai wat hulle gehelp het om die oorkruising te maak. Crassus, maar ook generaals [[Pompeius]] en [[Lucullus]], het suidwaarts getrek. Hier het hulle die laaste geveg teen die opstandelinge gevoer, waartydens Spartacus om die lewe gebring is. Die oorblywende 6000 opstandelinge is deur die Romeinse leër langs die [[Via Appia]] gekruisig, wat in daardie dae 'n belangrike Romeinse weg was. Dit moes as waarskuwing gedien het vir enige persone wat dit oorweeg het om in opstand te kom. Spartacus se lyk is egter nooit gevind nie. == Verwysings == {{Verwysings}} {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Derde Slavenoorlog }} {{Normdata}} [[Kategorie:Romeinse Republiek]] 2lamxxb9fdkkjhtl2avd5stqqvthwuo 0 370776 2893256 2620736 2026-04-12T14:59:38Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893256 wikitext text/x-wiki [[Lêer:VitalikButerinProfile.jpg|duimnael|Vitalk Buterin in 2016.]] '''Vitaly Dmitriyevich "Vitalik" Buterin''' ([[Russies]]: Виталий Дмитриевич Бутерин; gebore op [[31 Januarie]] [[1994]]) is 'n Russies-Kanadese programmeerder en skrywer wat veral bekend is as een van die medestigters van [[Ethereum]]. Buterin het vroeg in die ontstaan van [[kriptogeldeenheid|kriptogeldeenhede]] daarby betrokke geraak en ''Bitcoin Magazine'' in 2011 gestig.<ref name=finley2014>{{cite web |last= Finley |first= Klint |work= Wired |url= https://www.wired.com/wiredenterprise/2014/01/ethereum/ |title= Out in the open: Teenage hacker transforms web into one giant Bitcoin network |date= 27 Januarie 2014 |access-date= 7 Februarie 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140212142809/http://www.wired.com/wiredenterprise/2014/01/ethereum/ |archive-date= 2014-02-12 |url-status= live }}</ref><ref name=delcastillo2013>{{cite web |last= del Castillo |first= Michael |newspaper= The New Yorker |date= 24 September 2014 |title= Dark wallet: A radical way to Bitcoin |url= http://www.newyorker.com/online/blogs/currency/2013/09/dark-wallet-bitcoin.html |access-date= 24 Januarie 2014 |archive-url= https://www.webcitation.org/6JuBtPXLQ?url=http://www.newyorker.com/online/blogs/currency/2013/09/dark-wallet-bitcoin.html |archive-date= 2013-09-25 |url-status= live }}</ref><ref name=melendez2014>{{cite web|date=10 February 2014|last=Melendez|first=Steven|title=Could this 20-Year-Old kid make Bitcoin obsolete?|url=http://www.fastcolabs.com/3026271/could-this-20-year-old-kid-make-bitcoin-obsolete|work=Fast Company|access-date=22 Februarie 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301172232/http://www.fastcolabs.com/3026271/could-this-20-year-old-kid-make-bitcoin-obsolete|archive-date=2014-03-01|url-status=live}}</ref>In 2014 het Buterin Ethereum van stapel gestuur.<ref>{{cite web |title=Ethereum Regains Title as Second Most Valuable Cryptocurrency Behind Bitcoin |url=https://fortune.com/2018/01/08/ethereum-price-ripple-price-bitcoin-xrp/ |website=Fortune |language=en |access-date=17 April 2021 |archive-date= 8 Januarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180108225210/https://fortune.com/2018/01/08/ethereum-price-ripple-price-bitcoin-xrp/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Ethereum Becoming More Than Crypto Coder Darling, Grayscale Says |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-12-04/ethereum-becoming-more-than-crypto-coder-darling-grayscale-says |website=Bloomberg.com |language=en |date=4 Desember 2020}}</ref> == Persoonlike lewe == Buterin is in [[Kolomna]], [[Rusland]], gebore as seun van Dmitri Buterin, 'n rekenaarwetenskaplike,<ref>{{Cite news|url=http://business.financialpost.com/feature/the-cryptocurrency-prophet|title=Vitalik Buterin: The cryptocurrency prophet|last=Brownell|first=Claire|date=2017-06-27|work=Financial Post|access-date=2018-03-08|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20180308123612/http://business.financialpost.com/feature/the-cryptocurrency-prophet|archive-date=2018-03-08|url-status=live}}</ref> en Natalia Ameline (gebore Chistyakova). Hy het in die omgewing gewoon tot die ouderdom van ses toe sy ouers na [[Kanada]] geëmigreer het op soek na beter werksgeleenthede.<ref name="Uncanny">{{cite news|url=https://www.wired.com/2016/06/the-uncanny-mind-that-built-ethereum/|title=The Uncanny Mind That Built Ethereum|last=Peck|first=Morgen|date=2016-06-13|work=Backchannel|access-date=2016-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170713184159/https://www.wired.com/2016/06/the-uncanny-mind-that-built-ethereum/|archive-date=2017-07-13|url-status=live|publisher=WIRED}}</ref> Terwyl hy in graad drie van die laerskool in Kanada was, is Buterin in 'n klas vir begaafde kinders geplaas<ref name="Snyder">{{Cite news|url=https://www.cnbc.com/2017/06/22/meet-vitalik-buterin-the-founder-of-bitcoin-rival-ethereum.html|title=Meet Vitalik Buterin, the 23-year-old founder of bitcoin rival ethereum|last=Snyder|first=Benjamin|date=2017-06-23|work=CNBC|access-date=2018-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180129222518/https://www.cnbc.com/2017/06/22/meet-vitalik-buterin-the-founder-of-bitcoin-rival-ethereum.html|archive-date=2018-01-29|url-status=live}}</ref> en was hy aangetrokke tot [[wiskunde]], [[rekenaarprogrammering]] en [[ekonomie]]. Buterin het vier jaar die Abelard-skool, 'n privaat hoërskool in [[Toronto]], bygewoon.<ref name=leising2020>{{cite book |last1=Leising|first1=Matthew |title=Out of the Ether : the amazing story of Ethereum and the $55 million heist that almost destroyed it all |publisher=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |year=2020 |pages=35–40 |isbn=9781119602934 }}</ref> Buterin het op 17-jarige ouderdom meer van [[Bitcoin]] geleer van sy vader.<ref name=Uncanny/> In 2012 verower hy 'n bronsmedalje in die Internasionale Olimpiade in Informatika.<ref>{{Cite web |url= http://www.ioi2012.org/competition/results-2/ |title= Results {{!}} IOI 2012 |website= www.ioi2012.org |access-date= 2016-07-21 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160304084951/http://www.ioi2012.org/competition/results-2/ |archive-date= 2016-03-04 |url-status= live }}</ref> In 2013 het hy ontwikkelaars in ander lande besoek wat sy entoesiasme vir programmering gedeel het. Hy keer later dieselfde jaar terug na Toronto en publiseer 'n witskrif waarin Ethereum voorgestel word.<ref name="CanadianBusiness_Vit">{{cite magazine |url= http://www.canadianbusiness.com/innovation/change-agent/vitalik-buterin-ethereum |title= Change Agents 2016: Vitalik Buterin, Ethereum |last= Braga |first= Matthew |date= 13 Oct 2016 |magazine= Canadian Business |access-date= 6 Junie 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170607222238/http://www.canadianbusiness.com/innovation/change-agent/vitalik-buterin-ethereum/ |archive-date= 2017-06-07 |url-status= live }}</ref> Hy studeer aan die Universiteit van Waterloo waar hy 'n assistent vir die kriptograaf Ian Goldberg was.{{sfn|Russo|2020|pages=29}} Hy staak in 2014 sy studies toe hy 'n toekenning van $ 100 000 van die Thiel Fellowship ontvang, 'n beurs wat deur waagkapitalis [[Peter Thiel]] geskep is en voltyds aan Ethereum begin werk het.<ref name="Elliot">{{Cite web |url= http://canadaam.ctvnews.ca/why-a-20-year-old-toronto-drop-out-accepted-100-000-to-stay-out-of-school-1.1895631 |title= Why a 20-year-old Toronto drop-out accepted $100,000 to stay out of school |date= 2 Julie 2014 |access-date= 25 April 2016 |website= CTV |last= Elliot |first= Josh |archive-url= https://web.archive.org/web/20160601231806/http://canadaam.ctvnews.ca/why-a-20-year-old-toronto-drop-out-accepted-100-000-to-stay-out-of-school-1.1895631 |archive-date= 2016-06-01 |url-status= live }}</ref> Op 25 Junie 2017 was Buterin die onderwerp van 'n vals doodsberig afkomstig van [[4chan]].<ref>{{Cite web |url= https://fortune.com/2017/06/26/vitalik-death/ |title= Hoax Over 'Dead' Ethereum Founder Spurs $4 Billion Wipe Out}}</ref> Op 30 November 2018 ontvang Buterin 'n eredoktorsgraad van die Fakulteit Besigheid en Ekonomie van die Universiteit van Basel ter geleentheid van die ''Dies Academicus''.<ref>{{Cite web|url=https://cif.unibas.ch/en/blog/details/news/vitalik-buterin-receives-honorary-doctorate/|title=Vitalik Buterin receives Honorary Doctorate|website=cif.unibas.ch|language=en|access-date=2019-07-03|archive-date=2019-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190703152038/https://cif.unibas.ch/en/blog/details/news/vitalik-buterin-receives-honorary-doctorate/|url-status=dead}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{vertaaluit| taalafk = en | Vitalik Buterin}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Buterin, Vitalik }} [[Kategorie:Kanadese entrepreneurs]] [[Kategorie:Geboortes in 1994]] [[Kategorie:Lewende mense]] 90e222wua2n6lfv9b4m8hbtpqkldgth 0 370836 2893178 2814247 2026-04-12T13:41:35Z Jcb 223 2893178 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Henri Adolphe Laissement Kardinäle im Vorzimmer 1895.jpg|duimnael|Kardinale as luistervinke (deur Henri Adolphe Laissement)]] '''Antiklerikalisme''' is 'n stroming wat die invloed of magsposisie van geestelikes op die gebiede van die [[Samelewing|openbare lewe]], [[onderwys]], en die [[politiek]] (wat bekendstaan as [[klerikalisme]]) teenstaan. <ref> Luke W. Galen. The Nonreligious: Understanding Secular People and Societies. Oxford University Press, 2016. p. 20 </ref> Dit is hoofsaaklik 'n Europese verskynsel wat veral in [[19de eeu]]se [[Frankryk]] voorgekom het. Dit is gebaseer op die [[libertynisme]] van die 17de en 18de eeu. Alhoewel die term in beginsel op alle godsdienste van toepassing is, word die term veral gebruik in lande waar die [[Katolieke Kerk]] 'n groot invloed het. Soms handel dit bloot oor sekere aspekte van Katolieke [[priester]]s se gedrag wat afkeurenswaardig is. Antiklerikalisme streef gewoonlik na die skeiding van kerk en staat en kan gesien word as 'n vorm van (of [[sinoniem]] met) [[sekularisme]]. Alhoewel antiklerikalisme nie noodwendig teen [[godsdiens]]tiges gerig is nie het antiklerikalisme dikwels tot gevolg dat aanhangers daarvan mettertyd van die dominante kerk of godsdiens wegbreek. Antiklerikalisme as verskynsel kom meestal voor in [[liberalisme|liberale]] en [[sosialisme|sosialistiese]] kringe. In sy meer radikale vorm kan antiklerikalisme met godsdiensvryheid bots en die vorm aanneem van godsdiensvervolging. == Antiklerikalisme in die geskiedenis == Alhoewel die term antiklerikalisme uit die [[19de eeu]] dateer, word ouer vorme daarvan ook gevind. In die [[Middeleeue]] het monarge dikwels probeer om die invloed en voorregte van die geestelikes te beperk. Hierdie invloed is dikwels ook in sekere kringe gekritiseer en bespot. Keiser Frederik II het openlik die invloed van die pous in sekulêre aangeleenthede bevraagteken. Die Protestantse [[Hervorming]] was deels 'n reaksie op die invloed en rykdom van die Katolieke geestelikes. In Protestantse lande het dit gelei tot die afskaffing van kloosters en die verdwyning van geestelikes as 'n afsonderlike [[Klassisme|klas]]. In die [[17de eeu|17de]]- en veral die [[18de eeu|18de]] eeu het sommige Katolieke state soos Frankryk en Oostenryk ingetree om die geestelikes onder hul gesag te bring. Dit het deels onder die invloed van die [[Verligting]] gebeur. Die invloed van die pous in interne kerklike aangeleenthede is beperk. Die [[Jesuïet]]e is in baie lande verbied en het in reaksie hul bedrywighede uiteindelik (tydelik) self afgeskaf. Die stappe wat keiser Josef II in Oostenryk teen die geestelikes geneem het, het die grootste afmetings aangeneem en derhalwe die weerstand van die geestelikes verwek. Die daaropvolgende [[Franse Rewolusie]] het die invloed van die kerk in Frankryk en lande onder Franse invloed aansienlik verminder. Deur die loop van die negentiende eeu het godsdiens weer sy invloed op die openbare lewe herwin. In sommige Katolieke lande het die Kerk 'n mate van beweegspasie herwin as gevolg van die Europese restourasie en die instelling van grondwette wat vryheid van godsdiens gewaarborg het. Kloosters wat tydens die Franse rewolusie ontruim is, is onder moeilike omstandighede herbou. Omstreeks daardie tyd het nuwe kerklike inisiatiewe (nuwe kloosters, godsdienstige gemeentes, skole, liefdadigheidsorganisasies) ook ontstaan, wat 'n nuwe impak op die samelewing uitgeoefen het. Dit het gepaard gegaan met die Kerk se verwerping van [[sosialisme]] en [[liberalisme]]. Die [[Vrymesselary]] en 'n deel van die liberale burgery het die Kerk teëgestaan en probeer om die invloed daarvan in die onderwys te verminder (vgl. Die skoolstryd in Nederland en België). Die opkomende sosialistiese arbeidsbewegings was ook heftig gekant teen die geestelikes. Die meeste Katolieke lande het in mindere of meerdere mate vorme van antiklerikalisme ondervind, sowel in Europa as in [[Latyns-Amerika]]. Daar bestaan egter uitsonderings hierop, soos Ierland en Pole, waar Katolisisme as deel van die nasionale identiteit beskou is en as bolwerk gefunksioneer het teen die inmening van 'n buitelandse onderdrukker. Ook is daar in oorwegend Protestantse lande gepoog om die kerk se invloed te verminder, soos byvoorbeeld die skoolstryd in Nederland en die ''Kulturkampf'' in Duitsland. Die meeste Westerse lande is vandag in so 'n mate gesekulariseer dat uitgesproke en openlike antiklerikalisme minder algemeen voorkom. === Frankryk === [[Lêer:Action cléricale.jpg|duimnael|250px|"De klerikale actie op onze ongelukkige planeet“, antiklerikale illustrasie uit die Franse koerant ''La Calotte'' (1908)]] Verskeie leiers van die [[Franse rewolusie]] het hulle teen die mag van die Kerk gewend. Kerklike eiendom is gekonfiskeer en biskoppe is in staatsdiens geplaas. Een van die mees ekstreme vorme van antiklerikalisme kan gevind word in die denke van [[Maximilien Robespierre|Robespierre]], wat met geweld gepoog het om die [[Rooms-Katolieke Kerk|Katolieke]] godsdiens tydens die [[Skrikbewind (Franse Rewolusie)|skrikbewind]] te vervang met 'n [[deïsme|deïstiese]] kultus van die Opperwese. As teenreaksie op die Franse Rewolusie (restourasie) het die invloed van die Kerk op die openbare lewe teruggekeer. In [[1905]] is dit weer omgekeer en 'n streng skeiding tussen Kerk en staat ingestel, dikwels teen die wil van die Franse volk. === België === In België was die koerant [[Het Laatste Nieuws]], wat in Junie [[1888]] deur Julius Hoste gestig is, 'n spreekbuis vir radikale antiklerikalisme. === Meksiko === In [[1856]] het Miguel Lerdo de Tejada met die ''Lerdo-wet'' beslag gelê op alle kerkeiendom. 'n Jaar later het die Grondwet van 1857 die skeiding van Kerk en Staat bekragtig. Konserwatiewes het teen hierdie wette in opstand gekom en 'n hervormingsoorlog het uitgebreek waarin die [[liberalisme|liberales]] getriomfeer het. Die liberale regering het egter in 1860, tydens die oorlog, godsdiensvryheid erken. Die Grondwet van 1917 het nog verder gegaan. Kloosterordes, openbare geloofsbeoefening buite die Kerk, en godsdiensonderrig, is verbied. Artikel 130 van die grondwet het priesters ontneem van die reg om hulself verkiesbaar te stel vir politieke kantoor; daarbenewens is kerklike steun aan politieke partye verbied. Die ''Cristeros'' het in die twintigerjare (1920's) teen die grondwet in opstand gekom. Baie van hulle, hoofsaaklik [[priester]]s, is deur regeringsmagte vermoor. ''The Violated Conscience'' (1940), [[Graham Greene]] se magnum opus, handel oor 'n lid van die ''Cristeros'' wat die stryd oorleef het en die nasleep van die Cristero-oorlog. Die antiklerikale grondwet van [[1917]] is steeds van krag, maar nie alle antiklerikale artikels word afgedwing nie. === Spanje === Die Tweede Spaanse Republiek het vanaf sy stigting in [[1931]] 'n sterk antiklerikale houding ingeneem. In die grondwet en gepaardgaande wette is die Katolieke Kerk teruggedwing na die private sfeer, terwyl dit kort tevore nog die openbare lewe oorheers het. Onder die regering van die Volksfront is die Katolieke Kerk nog verder teruggedryf. Kerke, kloosters, priesters en godsdienstiges is aangeval sonder die beskerming van die regering. Die [[Spaanse Burgeroorlog]] het dus nie net 'n stryd geword van [[Regs (politiek)|regses]] teen [[Links (politiek)|linkses]] nie, van outoritêre leierskap teen demokrasie nie, maar ook van Katolieke geestelikheid teen antiklerikalisme. === Invloed van vrymesselary === [[Vrymesselary]] word tradisioneel, en veral in Katolieke kringe, as 'n belangrike bron van antiklerikalisme gesien. == Antiklerikalisme in Islam == === Turkye === Na sy magsoorname het [[Mustafa Kemal Atatürk|Kemal Atatürk]] die 1,300 jaar-oue [[kalifaat]], waarin sekulêre en godsdienstige mag saamgevoeg was (sien in die verband [[teokrasie]]), afgeskaf. [[Sharia]] is ook afgeskaf. Hy het die [[Islamitiese kalender]] vervang met die [[Gregoriaanse kalender]], tradisionele [[Arabiese syfers]] met moderne Arabiese syfers, en [[Arabiese alfabet|Arabiese skrif]] met [[Latynse alfabet|Latynse skrif]]. Hy het ook 'n verbod op [[kopdoek]]e (in hierdie geval die [[hidjab]]) in openbare geboue ingestel. == Antiklerikalisme in kommunisme == === Albanië === Die [[kommunisme|kommunistiese]] [[diktator]] [[Enver Hoxha]] het antiklerikalisme die verste gevoer deur [[godsdiens]] geheel en al te verbied. Dit het die kommunistiese Albanië die enigste land in die geskiedenis gemaak waar godsdiens heeltemal verbied is. Alle godsdienstige geboue is gekonfiskeer en daarna vernietig of omskep. Godsdienstige voorwerpe en boeke is verbied en ouers mag nie hul kinders godsdienstige name gegee het nie. == Staatsateïsme == Die radikale vorm van antiklerikalisme, soos dit in [[Albanië]] toegepas is, staan bekend as staats[[ateïsme]] en is ook in die een of ander vorm in die [[Sowjetunie]] en die [[Oosblok]] aangetref. Godsdiens is in hierdie gebiede toegelaat, maar godsdiensorganisasies is dikwels vervolg. 'n Vorm van staatsateïsme bestaan steeds in [[Vietnam]], [[Noord-Korea]] en [[Laos]]. In [[Volksrepubliek China|China]] word die ondergrondse Katolieke Kerk (wat lojaal aan Rome is) veral deur die regime vervolg en benadeel ten gunste van die Chinese Katolieke Staatskerk. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Antiklerikalisme }} [[Kategorie:Sekularisme]] [[Kategorie:Religie]] [[Kategorie:Politieke ideologieë]] e5nb1dl1kxzj36g9rai301w0co9u1hs 0 372545 2893252 2469209 2026-04-12T14:58:43Z Aliwal2012 39067 /* Proewe */ 2893252 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Infobox person |name=Riley Ann Sawyers |birthname=Riley Ann Sawyers |geboorteplek=Ohio |sterfdatum={{Sterfdatum en ouderdom|2005|3|11|2007|7|24}} |geboortedatum={{Geboortedatum|2005|3|11}} |sterfplek=Spring, Texas |doodsoorsaak=[[Kindermishandeling]] |other names=Baby Grace |nationality=[[Verenigde State van Amerika|VSA]]-burger |body discovered=29 Oktober 2007|resting place=Mentor Munisipale Begraafplaas|parents=Kimberly Dawn Trenor (moeder)<br>Royce Zeigler (pa)}} '''Riley Ann Sawyers''' (11 Maart 2005 - 24 Julie 2007) was 'n tweejarige Amerikaanse dogtertjie wat deur haar ma '''Kimberly Dawn Trenor''' en stiefpa '''Royce Zeigler''' vermoor is deur haar met geweld teen 'n vloer te gooi. Haar lyk is later in Galveston Bay, Texas, gevind. Die polisie kon nie die lyk uitken toe hulle dit sien nie. Hulle het 'n landwye poging aangewend om op die kind se naam te kom. Toe Riley Ann se ouma, Sheryl Sawyers, 'n tekening (saamgestelde skets) van die liggaam sien, het sy geweet dat dit Riley Ann was, en dit aan die polisie meegedeel. Na [[DNS]]-toetse op 30 November 2007 uitgevoer is, was kenners verseker dat dit Riley Ann was. Voordat sy in 2007 geïdentifiseer is, was Riley Ann Sawyers bekend as Baby Grace vanweë haar ouderdom en geslag. == Tuisomgewing == Riley Ann was die dogter van Robert Thomas Sawyers en Kimberly Dawn Trenor. Haar ma het op 16-jarige ouderdom swanger geraak toe die paartjie 'n verhouding ontwikkel het terwyl hulle leerlinge aan Mentor High School was. Haar pa het tydens sy juniorjaar sy hoërskoolopleiding opgeskop. Die gesin het in Mentor, Ohio, gewoon by Robert se moeder, Sheryl, wat Riley Ann se primêre versorger was. Gedurende hierdie tyd het Riley Ann se ouers vervreemd geraak en was voortaan nie meer 'n paartjie nie. Hulle het almal egter in dieselfde huis bly woon. Riley Ann se pa het uitgegaan met 'n vrou genaamd Catherine Priester, met wie hy later getrou het. In Oktober 2006, vanweë fisiese mishandeling en die feit dat Trenor 'n klag van huishoudelike geweld ingedien het, het Sawyers die huis verlaat. In Mei 2007 verhuis Trenor en Riley Ann na Spring, Texas. Trenor is op 1 Junie 2007 met Royce Clyde Zeigler jnr getroud. Trenor het Royce Zeigler ontmoet terwyl hy ''World of Warcraft'' gespeel het; Robert Sawyers het die spel aan haar voorgestel en Trenor het baie tyd en energie daaraan begin toewei. Zeigler was van mening dat Riley Ann gedissiplineerd moes wees om 'Sir' en 'Mevrou' vir volwassenes te sê, sowel as die frases 'asseblief' en 'dankie', en dat lyfstraf die beste manier was om 'n kind te dissiplineer. Zeigler was van mening dat Trenor nie die slae toegedien het nie, en het die kind self geslaan. Ziegler se voormalige stiefma het verduidelik dat sy pa soortgelyke metodes gebruik het om sy kinders groot te maak, wat dikwels misbruik behels het. Ander eksvroue het ook onthou van die mishandeling van Ziegler se vader en die omstandighede vergelyk met die omstandighede rondom die dood van Riley Ann. == Dood van Riley Ann == In 'n bekentenis op video en getekende verklaring erken Trenor dat sy en Zeigler op 24 Julie 2007 vir Riley Ann met twee leerbande geslaan en haar kop onder die water in die bad gehou het. Trenor het ook verklaar dat Zeigler vir Riley Ann aan haar hare opgetel en oor die kamer gegooi het sodat haar kop die teëlvloer getref het. Riley Ann, wat beseer is deur die pak slae, kon nie opstaan ​​toe sy daartoe beveel is nie. 'Sy het nie beheer oor haar bene gehad nie,' het Trenor gesê. Die kind het ook probeer om die pak slae te belemmer deur vir haar moeder 'Ek is lief vir jou' te sê toe die mishandeling die aand plaasgevind het. Sy het volgehou dat die dood toevallig was en dat dit 'n geval van dissipline was wat te ver gegaan het. Toe hulle besef dat Riley Ann dood is, het Trenor en Zeigler na Wendy's gegaan om 'n steriliet-plastiekhouer te koop. Hulle het Riley Ann se lyk in vullissakke toegedraai en in die plastiekhouer gestop. Hulle het hierdie houer ongeveer twee maande in 'n opbergplek gehou voordat hulle dit vanaf 'n brug naby die Galveston Causeway in Galvestonbaai gestort het. Trenor het regsdokumente vervals as 'n poging om die moord te verberg. In sulke dokumente word aangehaal dat Riley Ann uit hul bewaring verwyder is weens beweerde 'seksuele misbruik'. Sy beweer Ziegler het haar daartoe gedwing. == Ontdekking en ondersoek == Riley Ann se lyk is op 29 Oktober 2007 in Galvestonbaai deur 'n visserman ontdek. 'n Doodsondersoek het drie kopbeenbreuke aan die liggaam ontdek, en die ondersoek het daarna as 'n moordsaak voortgegaan. Die omvang van die beserings word beskryf as vergelykbaar met die impak indien die kind van 'n dak af sou val. Nadat die polisie nie die oorskot kon identifiseer nie, is die forensiese kunstenaar Lois Gibson gewerf om 'n geregtelike skets te skep om 'n skatting van die voorkoms van die slagoffer in lewe te illustreer, aangesien die liggaam onherkenbaar was. Die ongeïdentifiseerde liggaam kry toe die bynaam 'Baby Grace'. Landswye pogings het begin om die identiteit van die oorskot te ontdek, en die rekonstruksie is aan die publiek bekend gemaak. Uiteindelik het Riley Ann se ouma aan vaderskant, Sheryl, aan die owerhede berig dat die skets op haar kleindogter lyk. Sheryl het die skets aanlyn ontdek toe sy die verband tussen die sake gemaak het. DNA-toetse het later bevestig dat die oorskot dié van die kind was, soos die owerhede reeds vermoed het, gegewe die verklarings wat Riley se ouma gemaak het. == Proewe == Kort voor Dankseggingsdag in 2007 het Zeigler selfmoord probeer pleeg deur 'n oordosis bloeddrukpille te neem, en medikasie teen depressie is hierna aan hom voorgeskryf. Hy het 'n selfmoordbrief gelaat met die opskrif: "My vrou is onskuldig aan die sondes wat ek gepleeg het." Hy het egter later tydens sy verhoor beweer dat hy in 'n ander kamer van die huis was toe Riley Ann dood is, en daarom onskuldig is. === Moordsoortuigings === Trenor en Zeigler het uiteindelik verantwoordelikheid aanvaar vir Riley Ann se dood. Trenor is op 2 Februarie 2009 skuldig bevind aan moord. Dit het die jurie 120 minute geneem om tot uitspraak te kom. Sy is tot lewenslange tronkstraf gevonnis sonder die moontlikheid van parool. Sy is toegesluit in die Mountain View-eenheid in Gatesville, Texas. Zeigler is van moord en dwarsboming van die gereg aangekla. Op 6 November 2009 is hy skuldig bevind en het hy 'n outomatiese vonnis van lewenslange tronkstraf gekry sonder die moontlikheid van parool. Die vonnis was outomaties omdat die staat nié die doodstraf versoek het nie. Hierdie uitspraak is deur die jurie gelewer ná gesprek wat vier en 'n halwe uur geduur het. Zeigler is toegesluit in die Wallace Pack-eenheid naby Navasota, Texas. == Nadraai == Op 14 Januarie 2008 is die verasde oorskot van Riley Ann aan haar familie in Ohio oorhandig, nadat 'n regter in Texas beslis het dat die bewyse wat tydens die lykskouing versamel is, voldoende sou wees om met die verhoor voort te gaan. Sheryl Sawyers se werkgewer het ook geld ingesamel deur middel van 'n fondsinsameling om vir die begrafnis van die kindjie te betaal. Later het 'n seremonie plaasgevind en Riley Ann se oorskot is by die Mentor Municipal Cemetery begrawe waar ook dertig pienk ballonne is vrygelaat is. Na verneem word is die seremonie in meer as twintig lande herhaal, en aan elke ballon is 'n boodskap geheg waarin daar om die beëindiging van kindermishandeling gevra word. Die Hitchcock City Commission in Texas het in Maart 2008 'Riley's Island' na die slagoffer vernoem. [[Kategorie:Geboortes in 2005]] [[Kategorie:Sterftes in 2007]] td0e1ywax4p2yeothfy5hlhiatgc6bx 2893334 2893252 2026-04-12T16:16:51Z Aliwal2012 39067 /* Tuisomgewing */ 2893334 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Infobox person |name=Riley Ann Sawyers |birthname=Riley Ann Sawyers |geboorteplek=Ohio |sterfdatum={{Sterfdatum en ouderdom|2005|3|11|2007|7|24}} |geboortedatum={{Geboortedatum|2005|3|11}} |sterfplek=Spring, Texas |doodsoorsaak=[[Kindermishandeling]] |other names=Baby Grace |nationality=[[Verenigde State van Amerika|VSA]]-burger |body discovered=29 Oktober 2007|resting place=Mentor Munisipale Begraafplaas|parents=Kimberly Dawn Trenor (moeder)<br>Royce Zeigler (pa)}} '''Riley Ann Sawyers''' (11 Maart 2005 - 24 Julie 2007) was 'n tweejarige Amerikaanse dogtertjie wat deur haar ma '''Kimberly Dawn Trenor''' en stiefpa '''Royce Zeigler''' vermoor is deur haar met geweld teen 'n vloer te gooi. Haar lyk is later in Galveston Bay, Texas, gevind. Die polisie kon nie die lyk uitken toe hulle dit sien nie. Hulle het 'n landwye poging aangewend om op die kind se naam te kom. Toe Riley Ann se ouma, Sheryl Sawyers, 'n tekening (saamgestelde skets) van die liggaam sien, het sy geweet dat dit Riley Ann was, en dit aan die polisie meegedeel. Na [[DNS]]-toetse op 30 November 2007 uitgevoer is, was kenners verseker dat dit Riley Ann was. Voordat sy in 2007 geïdentifiseer is, was Riley Ann Sawyers bekend as Baby Grace vanweë haar ouderdom en geslag. == Tuisomgewing == Riley Ann was die dogter van Robert Thomas Sawyers en Kimberly Dawn Trenor. Haar ma het op 16-jarige ouderdom swanger geraak toe die paartjie 'n verhouding ontwikkel het terwyl hulle leerlinge aan Mentor High School was. Haar pa het tydens sy juniorjaar sy hoërskoolopleiding opgeskop. Die gesin het in Mentor, Ohio, gewoon by Robert se moeder, Sheryl, wat Riley Ann se primêre versorger was. Gedurende hierdie tyd het Riley Ann se ouers vervreemd geraak en was voortaan nie meer 'n paartjie nie. Hulle het almal egter in dieselfde huis bly woon. Riley Ann se pa het uitgegaan met 'n vrou genaamd Catherine Priester, met wie hy later getrou het. In Oktober 2006, vanweë fisiese mishandeling en die feit dat Trenor 'n klag van huishoudelike geweld ingedien het, het Sawyers die huis verlaat. In Mei 2007 verhuis Trenor en Riley Ann na Spring, Texas. Trenor is op 1 Junie 2007 met Royce Clyde Zeigler jnr getroud. Trenor het Royce Zeigler ontmoet terwyl hy ''World of Warcraft'' gespeel het; Robert Sawyers het die spel aan haar voorgestel en Trenor het baie tyd en energie daaraan begin toewy. Zeigler was van mening dat Riley Ann gedissiplineerd moes wees om 'Sir' en 'Mevrou' vir volwassenes te sê, sowel as die frases 'asseblief' en 'dankie', en dat lyfstraf die beste manier was om 'n kind te dissiplineer. Zeigler was van mening dat Trenor nie die slae toegedien het nie, en het die kind self geslaan. Ziegler se voormalige stiefma het verduidelik dat sy pa soortgelyke metodes gebruik het om sy kinders groot te maak, wat dikwels misbruik behels het. Ander eksvroue het ook onthou van die mishandeling van Ziegler se vader en die omstandighede vergelyk met die omstandighede rondom die dood van Riley Ann. == Dood van Riley Ann == In 'n bekentenis op video en getekende verklaring erken Trenor dat sy en Zeigler op 24 Julie 2007 vir Riley Ann met twee leerbande geslaan en haar kop onder die water in die bad gehou het. Trenor het ook verklaar dat Zeigler vir Riley Ann aan haar hare opgetel en oor die kamer gegooi het sodat haar kop die teëlvloer getref het. Riley Ann, wat beseer is deur die pak slae, kon nie opstaan ​​toe sy daartoe beveel is nie. 'Sy het nie beheer oor haar bene gehad nie,' het Trenor gesê. Die kind het ook probeer om die pak slae te belemmer deur vir haar moeder 'Ek is lief vir jou' te sê toe die mishandeling die aand plaasgevind het. Sy het volgehou dat die dood toevallig was en dat dit 'n geval van dissipline was wat te ver gegaan het. Toe hulle besef dat Riley Ann dood is, het Trenor en Zeigler na Wendy's gegaan om 'n steriliet-plastiekhouer te koop. Hulle het Riley Ann se lyk in vullissakke toegedraai en in die plastiekhouer gestop. Hulle het hierdie houer ongeveer twee maande in 'n opbergplek gehou voordat hulle dit vanaf 'n brug naby die Galveston Causeway in Galvestonbaai gestort het. Trenor het regsdokumente vervals as 'n poging om die moord te verberg. In sulke dokumente word aangehaal dat Riley Ann uit hul bewaring verwyder is weens beweerde 'seksuele misbruik'. Sy beweer Ziegler het haar daartoe gedwing. == Ontdekking en ondersoek == Riley Ann se lyk is op 29 Oktober 2007 in Galvestonbaai deur 'n visserman ontdek. 'n Doodsondersoek het drie kopbeenbreuke aan die liggaam ontdek, en die ondersoek het daarna as 'n moordsaak voortgegaan. Die omvang van die beserings word beskryf as vergelykbaar met die impak indien die kind van 'n dak af sou val. Nadat die polisie nie die oorskot kon identifiseer nie, is die forensiese kunstenaar Lois Gibson gewerf om 'n geregtelike skets te skep om 'n skatting van die voorkoms van die slagoffer in lewe te illustreer, aangesien die liggaam onherkenbaar was. Die ongeïdentifiseerde liggaam kry toe die bynaam 'Baby Grace'. Landswye pogings het begin om die identiteit van die oorskot te ontdek, en die rekonstruksie is aan die publiek bekend gemaak. Uiteindelik het Riley Ann se ouma aan vaderskant, Sheryl, aan die owerhede berig dat die skets op haar kleindogter lyk. Sheryl het die skets aanlyn ontdek toe sy die verband tussen die sake gemaak het. DNA-toetse het later bevestig dat die oorskot dié van die kind was, soos die owerhede reeds vermoed het, gegewe die verklarings wat Riley se ouma gemaak het. == Proewe == Kort voor Dankseggingsdag in 2007 het Zeigler selfmoord probeer pleeg deur 'n oordosis bloeddrukpille te neem, en medikasie teen depressie is hierna aan hom voorgeskryf. Hy het 'n selfmoordbrief gelaat met die opskrif: "My vrou is onskuldig aan die sondes wat ek gepleeg het." Hy het egter later tydens sy verhoor beweer dat hy in 'n ander kamer van die huis was toe Riley Ann dood is, en daarom onskuldig is. === Moordsoortuigings === Trenor en Zeigler het uiteindelik verantwoordelikheid aanvaar vir Riley Ann se dood. Trenor is op 2 Februarie 2009 skuldig bevind aan moord. Dit het die jurie 120 minute geneem om tot uitspraak te kom. Sy is tot lewenslange tronkstraf gevonnis sonder die moontlikheid van parool. Sy is toegesluit in die Mountain View-eenheid in Gatesville, Texas. Zeigler is van moord en dwarsboming van die gereg aangekla. Op 6 November 2009 is hy skuldig bevind en het hy 'n outomatiese vonnis van lewenslange tronkstraf gekry sonder die moontlikheid van parool. Die vonnis was outomaties omdat die staat nié die doodstraf versoek het nie. Hierdie uitspraak is deur die jurie gelewer ná gesprek wat vier en 'n halwe uur geduur het. Zeigler is toegesluit in die Wallace Pack-eenheid naby Navasota, Texas. == Nadraai == Op 14 Januarie 2008 is die verasde oorskot van Riley Ann aan haar familie in Ohio oorhandig, nadat 'n regter in Texas beslis het dat die bewyse wat tydens die lykskouing versamel is, voldoende sou wees om met die verhoor voort te gaan. Sheryl Sawyers se werkgewer het ook geld ingesamel deur middel van 'n fondsinsameling om vir die begrafnis van die kindjie te betaal. Later het 'n seremonie plaasgevind en Riley Ann se oorskot is by die Mentor Municipal Cemetery begrawe waar ook dertig pienk ballonne is vrygelaat is. Na verneem word is die seremonie in meer as twintig lande herhaal, en aan elke ballon is 'n boodskap geheg waarin daar om die beëindiging van kindermishandeling gevra word. Die Hitchcock City Commission in Texas het in Maart 2008 'Riley's Island' na die slagoffer vernoem. [[Kategorie:Geboortes in 2005]] [[Kategorie:Sterftes in 2007]] r4e9p2iz6alv6dumpu5ul1azgya1jfk 0 372701 2893306 2834451 2026-04-12T15:28:03Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893306 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Maatskappy |naam = Air Liquide |kenteken = [[Lêer:Air Liquide - logo (France, 2017).svg|220px]] |tipe = Aandelemaatskappy |stigting = 1902 |ligging_stad = [[Parys]] |ligging_land = [[Frankryk]]<br/>[[Lêer:Air liquide headquarters.jpg|duimnael|160px|links|Hoofkantoorgebou]] |ligging = |sleutelpersone = [[Benoît Potier]] ([[hoof- uitvoerende beampte]]) |gebied_bedien = Wêreldwyd |industrie = |produkte = Produksie van industriële en mediese gasse, mediese toerusting, fyn chemikalieë, dienste |dienste = |inkomste = €20,49 miljard |bedryfsinkomste = |netto_inkomste = |getal_werknemers = 67&nbsp;200 |ouer = |afdelings = |dogtermaatskappye = |slagspreuk = |tuisblad = [https://www.airliquide.com ''airliquide.com''] |ontbind = |voetnotas = |intl = }} '''Air Liquide''', voorheen ''L'Air liquide'', is 'n [[Franse]] industriële groep van internasionale omvang wat spesialiseer in industriële gasse, dit wil sê gasse vir nywerheid, gesondheid, die omgewing en navorsing. Dit is teenwoordig in tagtig lande regoor die wêreld en bedien meer as 3,6 miljoen kliënte en pasiënte.<ref>{{fr}}[https://www.latribune.fr/entreprises-finance/industrie/industrie-lourde/air-liquide-s-offre-l-americain-airgas-pour-12-5-milliards-d-euros-523239.html Air Liquide s'offre l'américain Airgas pour 12,5 milliards d'euros]</ref> Die Air Liquide-groep is op die Paryse Effektebeurs genoteer en is opgeneem in die samestelling van die [[CAC 40]]-indeks, die Euro Stoxx 50 en die [[FTSE4Good]].<ref>{{fr}}[https://investir.lesechos.fr/actions/actualites/air-liquide-a-resiste-a-la-crise-en-2020-et-vise-une-hausse-des-resultats-en-2021-1948689.php Air Liquide a résisté à la crise en 2020 et vise une hausse des résultats en 2021]</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} {{normdata}} [[Kategorie:Franse maatskappye]] ppyhngoq8xv47gsglfpy0qww402mhtv 0 372978 2893141 2831589 2026-04-12T12:21:22Z Jcb 223 2893141 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Aristotle in Nuremberg Chronicle.jpg|duimnael|[[Aristoteles]] in middeleeuse kleredrag]] [[Lêer:Lucas van Leyden - Lot and his Daughters - WGA12932.jpg|duimnael|Op die skildery ''Lot en sy dogters'' in die [[Louvre]] word die Bybelse Sodom uitgebeeld as 'n stad in die [[Lae Lande]] anno 1520]] [[Lêer:Cesare Gennari Orfeo.jpg|duimnael|[[Orpheus]] met 'n [[viool]] (eers in die 16de eeu uitgevind). 'n 17de eeuse skildery deur Cesare Gennari.]] 'n '''Anachronisme''' is iets wat nie heeltemaal in sy tyd pas nie óf, meer presies geformuleer: iets wat 'n onvanpaste breek maak in die chronologiese samehang van toestande of gebeurtenisse. 'n Anachronisme kan bestaan uit 'n onjuiste tydsplasing van begrippe, persone, gebeurtenisse, voorwerpe, gebruike, uitdrukkings, woorde, gebruikte [[tegnologie]], (wysgerige) opvattings, musiek, kleding, materiale, plante en diere – alles wat in verband gebring kan word met 'n bepaalde tyd. Die verplasing kan twee kante hê: iets word gebruik in 'n tydvak waarin dit nog nie bestaan het nie (byvoorbeeld 'n [[fiets]] in die [[middeleeue]]) of in 'n tydvak waarin dit juis nie meer algemeen gebruik word nie ('n musiekkasset in die huidige tydvak). [[Metoniem|Metonimies]] (naamsverwisseling. < Oudgrieks μετωνυμία, metonumía < μετά, "saam met", en ὄνυμα, "naam") gesien is 'n anachronisme die genoemde begrip of voorwerp self. == Vorme van anachronismes == 'n Prochronisme is die plasing van 'n gebeurtenis, voorwerp of konsep voor die teenswoordige tyd (die voorwerp is nog nie uitgevind nie, 'n uitdrukking was nog nie in gebruik nie, die [[ideologie]] het nog nie bestaan nie, die tegnologie het nog nie bestaan nie). Voorbeelde hiervan is: * 'n Middeleeuse [[ridder]] kyk na sy horlosie, luister na Mozart en sê "oukei". * 'n Sewentiende-eeuse skildery bevat Bybelse karakters in sewentiende-eeuse kleredrag. * Die verwysing na 'n sewentiende-eeuse skrywer as 'n "feminis" (wel kan die toevoeging "avant la lettre", "voordat hierdie konsep bestaan", gebruik word). 'n "Western" wat in [[1870]] afspeel gebruik 'n wapen wat destyds nie bestaan het nie (soos die Winchester 1873-geweer). 'n Parachronisme is 'n gebeurtenis, voorwerp of konsep wat te laat geplaas word (dit is lank reeds agterhaald, outyds of oudmodies, nie meer van toepassing nie, skaars of nie meer in gebruik nie). 'n Voorbeeld hiervan is: * In 'n rolprent word 'n hedendaagse huisvrou uitgebeeld wat haar wasgoed met 'n wasbord was in plaas van 'n wasmasjien. == Anachronisme as artistieke uiting == In kunsvorme soos die [[teater]] of die [[prosa]] word anachronismes sigbaar wanneer die kunstenaar elemente invoeg wat nie behoort tot die historiese tyd waarin die toneelstuk of verhaal afspeel nie. Dit kan gebaseer wees op 'n fout ('n skrywer laat 'n elektriese straatlamp brand in 'n roman wat aan die begin van die 19de eeu afspeel), maar dit kan ook 'n bewuste manipulasie van tyd wees. Byvoorbeeld, in 'n moderne opvoering van die [[opera]]s van [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] uit die 18de eeu word 'n motor of 'n bromponie gebruik. Die bedoeling van die regisseur kan wees om die historiese verhaal aan te pas by die moderne kyker se milieu. Die effek van sulke anachronismes is soms vergelykbaar met wat [[Bertolt Brecht]] die ''Verfremdungseffekt'' noem: die kyker (of leser) ervaar 'n breek met die logiese verloop van sake en word aangemoedig om bewustelik na te dink oor wat hy sien.<ref>{{cite web|url=http://www.popmatters.com/feature/174817-for-infidelity-reconsidering-aesthetic-anachronism/|title=For Infidelity: Reconsidering Aesthetic Anachronism|last=Potthast|first=Jane|work=PopMatters|date=2013-09-18|access-date=2014-06-11}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.popmatters.com/feature/174817-for-infidelity-reconsidering-aesthetic-anachronism/|title=For Infidelity: Reconsidering Aesthetic Anachronism|last=Potthast|first=Jane|work=PopMatters|date=2013-09-18|access-date=2014-06-11}}</ref> == Anachronisme as humoristiese element == 'n Komiese effek kan ook bewerkstellig word deur 'n anachronisme. Die [[strokiesprent]] [[Asterix]] vermeng in elke verhaal verskeie anachronismes. Die animasiereeks ''The Flintstones'' speel af tydens prehistoriese tye, maar maak gebruik van verskeie uitvindings uit die 20ste eeu, meestal in die vorm van diere (byvoorbeeld 'n dwergolifant as stofsuier). == Ander voorbeelde == ; adaptasie : In sommige gevalle word outydse toneelstukke of prosatekste aangepas by die moderne smaak; ons praat dan van adaptasie. ; anatopisme : By 'n anatopisme gebeur ongeveer dieselfde. In hierdie geval word gebeurtenisse wat nie op dieselfde plek plaasgevind het nie saamgevoeg, soos in [[Felix Timmermans|Timmermans]] se "Het kindeken Jezus in Vlaanderen''. Die term word ook gebruik in verband met die [[taalkunde|taal]]- en [[sielkunde]]. == Verwysings == {{Verwysings}} {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Anachronisme }} {{Normdata}} [[Kategorie:Taalkunde]] chbyre077c5n6kamw9yanm0e5v6kj1x 0 372984 2893196 2665315 2026-04-12T13:55:52Z Jcb 223 2893196 wikitext text/x-wiki '''Beeldspraak''' is figuurlike taalgebruik oftewel 'n ''stylfiguur''. Die gedagte aan iets bepaalds (die referent) roep ander sake (''beelde'') in die gedagtes op wat verband hou met die referent en 'n ooreenkoms daarmee toon. Hierdie kognitief-ervare ooreenkomste word assosiasie (uit die [[sielkunde]]) genoem. Beeldspraak is 'n vorm van assosiasie.<ref name=":2">{{Cite book|last=Crews-Anderson, Timothy A.|title=Critical thinking and informal logic|date=2007|publisher=Humanities-Ebooks|isbn=978-1-84760-046-2|location=Penrith|oclc=697474252}}</ref> Standaarduitdrukkings in [[Afrikaans]] wat op beeldspraak gebaseer is, is: * Hy is so steeks/koppig soos 'n esel. * Die hart van die stad. ==Vorme== Vorme van beeldspraak is: * [[allegorie]] * [[battologie]] * homeriese vergelyking * [[metafoor|metafore]] * metonieme * [[personifikasie]] * [[Vergelykings (taalkunde)|vergelyking]] * Idiome == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * Ton den Boon, Stijlfiguren, Sdu, 2001, verskeie paragrawe * [[Paul Claes]] & Eric Hulsens, Groot retorisch woordenboek, Vantilt, 2015, blz. 44 == Nota == {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Beeldspraak }} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Taalkunde]] oqvuqcnm51j1oze8rdc177w78dmj78q 0 373087 2893193 2396984 2026-04-12T13:55:14Z Jcb 223 2893193 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Bayonet OKC-3S - Ontario Knife Company.jpg|duimnael|regs|250px|'n Bajonet wat gebruik word deur die [[Amerikaanse Marinierskorps]].]] 'n '''Bajonet''' (''geweerdolk'') is 'n [[mes]]- of dolkvormige gevegsswapen wat ontwerp is om op of oor die loop van 'n [[geweer]] of ander [[vuurwapen]] gemonteer te word, wat dit in staat stel om as 'n [[Piek (wapen)|spiesagtige]] wapen gebruik te word. <ref name="BRA">Brayley, Martin, ''Bayonets: An Illustrated History'', Iola, WI: Krause Publications, {{ISBN|0-87349-870-4}}, {{ISBN|978-0-87349-870-8}} (2004), pp. 9-10, 83-85</ref> ==Geskiedenis== In die middel van die sewentiende eeu was daar gereeld konflik in Frankryk. In die tyd het die burgers van die suidelike Franse stad [[Bayonne]] hul dolke oor die loop van hul muskette ([[Frans]]: mousquet, [[Duits]]: muskete) gemonteer om 'n soort [[lans (wapen)|lans]] te maak. Die voordeel van so 'n veeldoelige wapen het gou duidelik geblyk. Vroeë muskette het nie so 'n hoë tempo van vuur gehad as moderne wapens nie (ongeveer een skoot per minuut) en was onbetroubaar. Die bajonette was derhalwe 'n nuttige toevoeging. Die nadeel was natuurlik dat jy nie meer met 'n musket wat 'n mes oor die loop gemonteer gehad het kon skiet nie. As gevolg hiervan is daar gou modelle ontwikkel wat onder (langs) die loop gemonteer is, wat die loop oop gelaat het om te skiet. [[Lêer:Bajonett, Nordisk familjebok.png|regs|35px]] In die 18de en 19de eeu is baie met bajonette geëksperimenteer. Bajonette is selfs tydens die [[Amerikaanse Burgeroorlog]] aan pistole geheg, maar dit het geblyk nutteloos te wees. Die beroemde Friedrich Wilhelm von Steuben het die nou reeds bekende bajonetoefeninge in [[1776]] bekendgestel. Die kapmes het mettertyd die funksie van die bajonet as steekwapen oorgeneem. Selfs in moderne oorlogvoering word bajonette steeds as 'n steekwapen gebruik. Britse troepe het hierdie wapen byvoorbeeld gebruik tydens die [[Falklandoorlog]] en die Irakese oorlog in 2003. ==Sien ook== * [[Swaard]] * [[Piek (wapen)|Piek]] * [[Lans (wapen)|Lans]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * http://www.bajonet.be {{Commonscat|Bayonets}} == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Bajonet }} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapens]] ovotyyjgywgxj4ixzqesdsgpoz9bn7j 0 373258 2893351 2666934 2026-04-12T16:45:31Z Jcb 223 2893351 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Chalcidean_helmet.jpg|duimnael]] Die '''Chalkidiese helm''' is 'n tipe helm wat gebruik is in [[Antieke Griekeland]]. Die helm was veral gewild in die vyfde en vierde eeu voor [[Christus]]. == Terminologie== [[Lêer:Greek - Chalcidian-Type Helmet - Walters 542468.jpg|duimnael]] Die helm staan bekend as die Chalkidiese helm omdat daar aanvanklik na aanleiding van uitbeeldings op erdewerk gedink is dat dit gemaak is in die [[Euboea|Euboïse]] stad [[Chalkis (Euboea)|Chalkis]]. In werklikheid is dit nie bekend of die helm wel afkomstig is uit Chalkis nie; dit is selfs nie eens seker dat die tersaaklike erdewerk Chalkidisies is nie. == Beskrywing == [[Lêer:MuzeulSutuCoifMacedonean2.JPG|duimnael]] Die Chalkidiese helm het ontwikkel uit die [[Korintiese helm]] en word gekenmerk deur 'n opening vir die ore-hiermee is 'n nadeel van die Korintiese helm verwyder-en 'n breër opening vir die mond. Onder die helm is beskerming vir die wang en nek. Aan die voorkant, tussen die wangbeskerming, is 'n plaat wat die neus beskerm. In Italië is die tipe met vaste wangbeskermers Chalkidies genoem, en die tipe met los wangbeskermers Lucanies, omrede dit baie in [[Basilicata|Lucanië]] gebruik is. == Gebruik == Teen die tyd van [[Alexander die Grote]] is die helm nog steeds deur swaargewapende soldate, veral [[Hopliet]]e ('n uitsondering hierop was die [[Sparta|Spartane]], wat die [[pylos (helm)|pyloshelm]] gedra het, wat baie makliker was om te maak), gedra. Macedoniese soldate het waarskynlik ook Chalkidiese helms gedra. Daar word vermoed dat die helm op sy beurt aanleiding gegee het tot die [[Attiese helm]]. ==Sien ook== *[[Attiese helm]] *[[Korintiese helm]] *[[Thraciese helm]] *[[Pylos (helm)]] ==Verwysings== *[https://web.archive.org/web/20080314154955/http://www.classics.und.ac.za/projects/panoply3/helmets.htm art. Helmets, in ''The Panoply of the Greek Hoplite'', classics.und.ac.za, 2000.] {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Chalcidische helm }} [[Kategorie:Geskiedenis van Griekeland]] 86amncqeghc50hut7dt6fdboekwymq5 0 373820 2893286 2488437 2026-04-12T15:13:00Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893286 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Yellow organdy gown - Dior - Publicity.jpg|duimnael|200px|Abendkleid von [[Christian Dior]] mit passenden Handschuhen]] [[Lêer:Debütantinnen Chrysanthemenball 2012.jpg|duimnael|200px|[[Debütantin|Debütantinnen]] mit weißem Abendhandschuh beim [[Chrysanthemenball]] (2012)]] Dames '''aandhandskoene''' is lang handskoene wat deur vroue as [[formele drag]] gedra word, gewoonlik aan 'n formele uitrusting soos 'n [[aandrok]] of [[trourok]]. Onder hulle word die langste aandhandskoene "operahandskoene" genoem. Die deel "elmbooglengte of langer" is die sleutel; handskoene wat 'n groot deel van die onderarm bedek, tot net onder die elmboog, kan wettiglik "lang handskoene" of "aandhandskoene" genoem word, maar nooit "Opera-handskoene" nie. In hierdie geval het die term "Opera" waarskynlik meer te doen met die lengte as die geleentheid, soos ook gesien word in "Opera Length Handschoenen" en "Opera Length Pearls".<ref>{{Cite web|url=https://allthetropes.org/wiki/Opera_Gloves|title=Opera Gloves - All The Tropes|website=allthetropes.org|access-date=Oct 18, 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://janeausten.co.uk/blogs/womens-regency-fashion-articles/dresssing-for-the-opera|title=Dresssing for the Opera|website=janeausten.co.uk|access-date=Jun 17, 2011}}</ref> Baie Westerse seremoniële rokke is afkomstig van Christelike rituele kostuums, veral in die Katolieke Kerk, die grootste Christelike denominasie waar rituele streng gedissiplineer word, en dit was nodig om blootstelling aan die vel te verminder. In reaksie op hierdie neiging, in die Westerse wêreld, moet kortmou- of moulose rokke, soos nagklere, met lang handskoene tot by die elmboog gedra word, selfs by amptelike geleenthede en sosiale kringe in die hoër klas. Daarom het dit 'n sterk betekenis as 'n formele rok op 'n heilige en streng plek, en word daar gesê dat dit 'n gesofistikeerde rok van 'n netjiese en skoon dame is<ref>{{Cite web|url=http://learnweddingetiquette.blogspot.com/2013/12/wedding-glove-etiquette.html|title=Learn Wedding Etiquette|website=learnweddingetiquette.blogspot.com|date=Dec 1, 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rearviewmirrorblog.com/2016/01/26/the-delicate-art-of-the-evening-glove/|title=The Delicate Art of the Evening Glove|website=rearviewmirrorblog.com|date=Jan 26, 2016|access-date= 5 Junie 2021|archive-date=20 Mei 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520004809/https://rearviewmirrorblog.com/2016/01/26/the-delicate-art-of-the-evening-glove/|url-status=dead}}</ref>. Dameshandskoene vir formele en semi-formele drag is in drie lengtes vir vroue: pols, elmboog en opera (oor die elmboog, gewoonlik tot by die biceps, maar soms tot die volle lengte van die arm). Die edelste handskoene van die operalengte is spesiaal gemaak van wit bontvel. Baie ander soorte leer, gewoonlik sagte variëteite van beesvel, word gebruik om handskoene van opera lengte te maak; lakleer en suede is veral gewild as alternatiewe vir bontvel, en is dikwels bekostigbaarder as bontvel. Satyn- en rek satynmateriaal is uiters gewild, en daar is ook massaprodusente. Meer ongewone handskoenmateriale sluit in leer gemaak van salm, luislang en pypvleis<ref>{{cite news |last1=Snaije |first1=Olivia |title=Blood, sweat and silk on the long road to Paris Fashion Week |url=https://edition.cnn.com/2014/03/04/world/europe/blood-sweat-and-silk-on-the-long-road-to-paris-fashion-week/index.html |access-date=9 August 2019 |agency=CNN |date=March 4, 2014}}</ref>. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kleding]] f8hg52s83ndljmk3usqatcby0sekuux 0 374748 2893460 2409248 2026-04-13T05:44:42Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893460 wikitext text/x-wiki '''André Fourie''' (gebore op 15 Maart [[1944]] in [[Pretoria]]) is 'n afgetrede [[Suid-Afrikaanse]] [[politikus]], agtereenvolgens lid van die [[Verenigde Party]], [[Nasionale Party]], [[Nuwe Nasionale Party]] en die [[Vryheidsfront Plus]]. Fourie was 'n lid van die Volksraad vir [[Turffontein (kiesafdeling)|Turffontein]] (van 1971 tot 1974, en weer van 1981 tot 1994), daarna van die Nasionale Vergadering van die Parlement (1994-1999), en was minister van streke en grondsake in die [[Kabinet van F.W. de Klerk]]. Laastens was hy 'n munisipale raadslid (VF+) van die [[Kaapstad|stad Kaapstad]] van Maart 2009 tot Augustus 2016. == Biografie == André Fourie begin sy nasionale politieke loopbaan in [[1971]] as LP vir Turffontein ([[Johannesburg|distrik Johannesburg]]) onder die vlag van die [[Verenigde Party]] voordat hy in die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1974]] deur [[Marais Steyn]] verslaan is. Nadat hy tydelik uit die politiek getree het, is hy in [[1981]] herkies, hierdie keer onder die kleure van die Nasionale Party. André Fourie word later die leier van die Nasionale Party en daarna van die [[Nuwe Nasionale Party]] (NNP) van [[Limpopo|Noord-Transvaal]]. In 1999 was hy die topkandidaat van die NNP in sy provinsie, maar hy is nie verkies nie, en onttrek uit die politieke lewe. Hy het lojaal gebly aan die NNP totdat die ontbinding daarvan in 2004 deur [[Marthinus van Schalkwyk]] aangekondig is, wat hy teëgestaan het. Fourie weier toe om by die [[African National Congress]] aan te sluit en nadat hy dit selfs oorweeg het om 'n nuwe hersaamgestelde Nasionale Party te lei, het hy hom by die [[Vryheidsfront Plus]] aangesluit. In Maart 2009 volg André Fourie Dirk Smit op as die enigste verkose lid van die Vryheidsfront Plus in die Kaapstadse stadsraad waar hy 'n lid was van die munisipale meerderheidsregering onder leiding van [[Helen Zille]].<ref>[http://www.int.iol.co.za/index.php?click_id=13&set_id=1&art_id=vn20090514061543760C913368 Old minister offers good wishes to new mayor], IOL, 14 Mei 2009 </ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Fourie, André}} [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 1944]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ministers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] h5d46lx2e2idymmhee1wfo4p1rsmadf 0 384887 2893407 2892984 2026-04-12T19:00:32Z SpesBona 2720 + Amptelike naam 2893407 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Sejong'''</span><br />세종<br /> [[Lêer:Hannuridaero and Bangchukcheon.jpg|280px]]<br /> |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Seël''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Sejong in South Korea 2023.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Seal of Sejong City, South Korea.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Sejong City.svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Suid-Korea}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Streek''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Hoseo |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|36|29|N|127|17|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2012 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 465,23 [[vierkante kilometer|vk km]] |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2020) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 351&nbsp;007 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 754,48/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +9 (KST) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Lee Choon-hee |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [https://www.sejong.go.kr/ www.sejong.go.kr] |} '''Sejong''' ([[Koreaans]]: 세종; Hanja: 世宗, [ˈsʰe̞ː.dzoŋ], {{Audio|Ko-세종.oga|luister}}), amptelik die '''Spesiale Selfregerende Stad Sejong''' (세종특별자치시), is 'n spesiale selfregerende stad en die ''[[de facto]]'' administratiewe [[hoofstad]] van [[Suid-Korea]]. [[Lêer:Government Complex Sejong (N).jpg|duimnael|links|Die regeringskompleks in Sejong]] Sejong is in 2007 as die nuwe beplande hoofstad van Suid-Korea gestig uit groot dele van die provinsie Suid-Chungcheong en kleiner dele van die provinsie Noord-Chungcheong om die opeenhoping in Suid-Korea se huidige hoofstad en grootste stad [[Seoel]] te verlig en beleggings in die sentrale streek van die land aan te moedig. Sedert 2012 het die Suid-Koreaanse regering 'n aantal ministeries en agentskappe na Sejong verhuis, maar baie bly steeds in ander stede, veral Seoel, waar die Nasionale Vergadering en baie belangrike regeringsliggame bly. Sejong het in 2020 'n bevolking van 351&nbsp;007 gehad en beslaan 'n oppervlakte van 465,23&nbsp;km², wat dit die mins bevolkte en kleinste administratiewe afdeling op die eerste vlak in Suid-Korea maak. Sejong is geleë in die wessentrale Hoseo-streek, en grens in die weste aan Suid-Chungcheong, in die suide aan [[Daejeon]], asook in die ooste aan Noord-Chungcheong. Die bou van die stad behoort in 2030 voltooi te wees. In dieselfde jaar sal alle staatsinstellings na Sejong verskuif wees. In 2030 sal die stad 'n bevolking van sowat 500&nbsp;000 hê.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2019/05/113_114241.html |title=Mini-capital Sejong City opens |publisher=Korea Times |date=1 Julie 2012 |accessdate=27 Mei 2019}}</ref> == Naam == Sejong is genoem na koning [[Sejong die Grote]], die vierde koning van die Joseon-dinastie en skepper van die Koreaanse alfabet [[Hangul]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3554296.stm |title=S Korea chooses new capital site |publisher=[[BBC]] |date=11 Augustus 2004 |accessdate=3 September 2021}}</ref> Die stad is gevorm deur die saamsluiting Yeongi, die provinsie Suid-Chungcheong, waaruit die meerderheid van die stad se gebied ontstaan het is, en ander provinsies. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Sejong City|Sejong}} * {{en}} {{Wikivoyage|Sejong_City|Sejong}} * {{ko}} [https://www.sejong.go.kr/ Amptelike webwerf] {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Suid-Korea]] 2cl7mw2ta1qemhvat06nlvrhsqhhznf 0 385523 2893258 2652606 2026-04-12T15:00:35Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893258 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Vo Nguyen Giap 10 July 2008.jpg|duimnael|Võ Nguyên Giáp in 2008]] '''Võ Nguyên Giáp''' ([[Viëtnamees]]: [vɔ̌ˀ ŋʷīən zǎːp]; [[25 Augustus]] [[1911]] - [[4 Oktober]] [[2013]]) was 'n [[Viëtnamese]] generaal en kommunistiese politikus, beskou as een van die grootste [[Militêre strategie|militêre strateë]] van die [[20ste eeu]].<ref name="ind">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/general-vo-nguyen-giap-soldier-who-led-vietnamese-forces-against-france-and-the-us-8859768.html|title=General Vo Nguyen Giap: Soldier who led Vietnamese forces against France and the US|date=4 Oktober 2013|work=The Independent |first=Judy |last=Stowe|access-date=4 Oktober 2013}}</ref> Hy dien as minister van binnelandse sake in die Việt Minh-regering van president [[Hồ Chí Minh]], die militêre bevelvoerder van die Việt Minh, die bevelvoerder van die Volksleër van Viëtnam (PAVN), minister van verdediging en adjunk-premier. Hy was ook lid van die Politburo van die Vietnam Werkersparty, wat in 1976 die Kommunistiese Party van Vietnam geword het. Giáp het eers bekend geword tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], waar hy gedien het as die militêre leier van die Viet Minh-verset teen die Japannese besetting van [[Viëtnam]]. Hy het geen direkte militêre opleiding gehad nie en was 'n geskiedenisonderwyser aan 'n Franssprekende akademie, beïnvloed deur historiese militêre leiers en noem persoonlik [[T. E. Lawrence]] en [[Napoleon]] as sy twee grootste invloede.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=seXWfsD46QQC&pg=PA15|title=Vietnam at War: The History, 1946–1975|last=Davidson|first=Phillip B.|date=1991|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195067927|pages=14–15|language=en}}</ref> Hy sou later die naam "Rooi Napoleon" van 'n paar Westerse bronne bekom.<ref>{{cite news|title=Vietnam's 'Red Napoleon' Vo Nguyen Giap dies aged 102|last=AFP|date=4 Oktober 2013|access-date=16 Julie 2018|language=en-GB|issn=0307-1235|url =https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/vietnam/10357303/Vietnams-Red-Napoleon-Vo-Nguyen-Giap-dies-aged-102.html|work=The Telegraph}}</ref> Giáp was 'n belangrike militêre bevelvoerder in twee oorloë: die Eerste Indochina-oorlog van 1946–1954, wat teen die Franse veg, en die [[Viëtnamoorlog]] van 1955–1975, en veg teen [[Suid-Viëtnam]] en sy Amerikaanse ondersteuners. Hy neem deel aan verskeie histories belangrike veldslae, waaronder Cao Bằng in 1950, Hòa Bình in 1951–1952, [[Slag van Dien Bien Phu|Điện Biên Phủ]] in 1954, die [[Tết Offensief]] in 1968, die Paasoffensief in 1972 en die laaste Ho Chi Minh-veldtog van 1975. Giáp was 'n meesterbrein militêre bouer; tydens die Eerste Indochina-oorlog het hy 'n groep ongeorganiseerde rebelle omskep in 'n "puik infanterie-weermag" wat [[kriptografie]],<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=C_4kPCWE5qkC|title=Unlikely Warriors|last1=Long|first1=Lonnie M.|last2=Blackburn|first2=Gary B.|date=2013|isbn=9781475990577|pages=21–23}}</ref> [[artillerie]] en gevorderde logistiek<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1990/06/24/magazine/giap-remembers.html|title=Giap Remembers|last=Karnow|first=Stanley|work=New York Times Magazine |date=24 Junie 1990|access-date=17 Junie 2018}}</ref> beoefen het en in staat was om 'n groter, gemoderniseerde Franse Verre Ooste-ekspedisie Korps en die Viëtnamese Nasionale Weermag, uit te daag.<ref name="warren2013">{{cite book|last=Warren|first=James A.|year=2013|title=Giap: The General Who Defeated America in Vietnam|url=https://books.google.com/books?id=IdRWAAAAQBAJ&pg=PA189|publisher=St. Martin's Press|isbn=9781137098917}}</ref> Hy was ook 'n baie effektiewe logistikus,<ref name="warren2013" /> wat die grondslag gelê het van die [[Hồ Chí Minh-roete]], wat erken word as een van die groot prestasies van [[militêre ingenieurswese]] van die 20ste eeu.<ref>{{cite news|last=Morris|first=Virginia|date=25 August 2006|title=We were waiting for them|url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/25/1|work=The Guardian|access-date=17 Junie 2018}}</ref> ==Verwysing== {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Võ, Nguyên Giáp}} [[Kategorie:Viëtnamese politici]] [[Kategorie:Kommuniste]] [[Kategorie:Rewolusioniste]] [[Kategorie:Mense in die Viëtnamoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1911]] [[Kategorie:Sterftes in 2013]] 3peqnyeovvz4ffp2rp2exvgex0oa9vc 0 385546 2893328 2722772 2026-04-12T15:44:38Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893328 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Alfred Thayer Mahan.jpeg|duimnael|Alfred Thayer Mahan]] '''Alfred Thayer Mahan''' (/məˈhæn/; [[27 September]] [[1840]] – [[1 Desember]] [[1914]]) was 'n vlootoffisier en [[historikus]] in die [[Verenigde State]], wat John Keegan "die belangrikste Amerikaanse [[Militêre strategie|strateeg]] van die negentiende eeu" genoem het.<ref>Keegan, John. ''The American Civil War'' Knopf, 2009, 272.</ref> Sy boek ''The Influence of Sea Power Upon History, 1660–1783'' (1890) het onmiddellike erkenning gekry, veral in [[Europa]]. Die boek se opvolger, ''The Influence of Sea Power Upon the French Revolution and Empire, 1793–1812'' (1892), het hom wêreldberoemd gemaak en miskien die invloedrykste Amerikaanse skrywer van die negentiende eeu.<ref>Suzanne Geisler, ''God and Sea Power: The Influence of Religion on Alfred Thayer Mahan'' (Annapolis: Naval Institute Press, 2015), 1.</ref> == Vroeë lewe == Mahan is op 27 September 1840 in West Point, New York, gebore met Dennis Hart Mahan (professor aan die Verenigde State se Militêre Akademie) en Mary Helena Okill Mahan (1815–1893), dogter van John Okill en Mary Jay (dogter van sir James Jay). Mahan se middelnaam vereer "die vader van West Point", Sylvanus Thayer. Mahan het die Saint James School bygewoon, 'n voorbereidende akademie van die biskoplike kollege in die weste van [[Maryland]]. Daarna studeer hy twee jaar aan Columbia, waar hy lid was van die debatklub van die Philolexian Society. Teen die beter oordeel van sy vader betree Mahan die vlootakademie, waar hy in 1859 tweede in sy klas gradueer. <ref>Geissler, 24–26.</ref> == Vroeë loopbaan == Na die gradeplegtigheid is hy van 9 Junie 1859 tot 1861 by die [[fregat]] ''Congress'' aangestel. Daarna sluit hy aan by die stoomaangedrewe korvet ''Pocahontas'' van die Suid-Atlantiese blokkade eskadron en neem deel aan die aanval op Port Royal, [[Suid-Carolina]], vroeg in die [[Amerikaanse Burgeroorlog]]. <ref>https://www.history.navy.mil/research/library/research-guides/z-files/zb-files/zb-files-m/mahan-alfred.html</ref> In 1861 word hy aangestel as luitenant, Mahan dien as offisier op ''USS Worcester'' en ''James Adger'' en as instrukteur by die Vlootkollege. In 1865 word hy bevorder tot luitenant-bevelvoerder en daarna tot bevelvoerder (1872) en kaptein (1885). As bevelvoerder van die ''USS Wachusett'' was hy gestasioneer in Callao, [[Peru]], om die Amerikaanse belange te beskerm tydens die laaste stadiums van die [[Salpeteroorlog]].<ref>Richard W. Turk, ''The Ambiguous Relationship: Theodore Roosevelt and Alfred Thayer Mahan'' (Greenwood Press, 19870, 10.</ref><ref>Larrie D. Ferreiro, 'Mahan and the "English Club" of Lima, Peru: The Genesis of The Influence of Sea Power upon History', ''The Journal of Military History''72: 3 (Julie 2008), 901–906.</ref> Terwyl hy in bevel was van skepe, was sy vaardighede nie voorbeeldig nie; en 'n aantal vaartuie onder sy bevel was betrokke by botsings met bewegende en stilstaande voorwerpe. Hy het 'n liefde vir ou seil vaartuie gehad eerder as die rokerige, raserige stoomskepe van sy eie tyd; en hy het probeer om aktiewe seediens te vermy.<ref name="makers445">{{Cite book | last = Paret | first = Peter | title = Makers of Modern Strategy from Machiavelli to the Nuclear Age | url = https://archive.org/details/makersmodernstra00pare | url-access = limited | publisher = Princeton University Press | year = 1986 | location = Princeton, New Jersey | page = [https://archive.org/details/makersmodernstra00pare/page/n454 445]}}</ref> == Vlootkollege en geskrifte == In 1885 word hy aangestel as dosent in vlootgeskiedenis en taktiek aan die Vlootkollege. Admiraal Stephen B. Luce, kollegepresident, het Mahan voor hy sy dienste aanvaar, aangemoedig om oor die toekoms van die invloed van seemag te skryf. Gedurende sy eerste jaar op die fakulteit het hy in sy huis in New York gebly om sy lesings na te vors en te skryf. Alhoewel hy bereid was om professor te word in 1886, is Luce as bevelvoerder aangestel oor die Noord-Atlantiese eskader, en Mahan het dus president van die Vlootkollege geword (22 Junie 1886 - 12 Januarie 1889, 22 Julie 1892 - 10 Mei 1893).<ref>{{cite web |url=http://www.nwc.navy.mil/l1/Past%20Presidents%20of%20College.htm |title=Archived copy |access-date=2006-05-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060517193944/http://www.nwc.navy.mil/L1/Past%20Presidents%20of%20College.htm |archive-date=2006-05-17 }}</ref> Daar ontmoet en bevriend hy in 1888 die toekomstige president, [[Theodore Roosevelt]], toe 'n besoekende dosent.<ref>Geissler, 99–100.</ref> Mahan se lesings, gebaseer op sekondêre bronne en die militêre teorieë van [[Antoine-Henri Jomini]], het sy seemagstudies geword: ''The Influence of Sea Power upon History, 1660–1783'' (1890); ''The Influence of Sea Power upon the French Revolution and Empire, 1793–1812'' (2 volumes, 1892); ''Sea Power in Relation to the War of 1812'' (2 vols., 1905), en ''The Life of Nelson: The Embodiment of the Sea Power of Great Britain'' (2 volumes, 1897). Mahan beklemtoon die belangrikheid van die individu in die vorming van die [[geskiedenis]] en prys die tradisionele waardes van lojaliteit, moed en diens aan die staat. Mahan wou [[Horatio Nelson]] as 'n nasionale held in [[Brittanje]] laat herleef en het sy biografie gebruik as 'n platform om sy siening oor vlootstrategie en taktiek uit te spreek. Mahan is gekritiseer omdat hy Nelson se liefdesverhouding met Lady Emma Hamilton so sterk veroordeel het, maar dit het die standaard biografie gebly tot die verskyning van Carola Oman se ''Nelson'', 50 jaar later.<ref>ODNB entry for Carola Oman: [http://www.oxforddnb.com/view/article/71516 Retrieved 8 Julie 2012. Pay-walled.]</ref> Mahan het 'n vriendskap aangegaan met die baanbreker van die Britse vlootgeskiedkundige, Sir John Knox Laughton, wat die verhouding onderhou het deur middel van korrespondensie en besoeke toe Mahan in [[Londen]] was. Mahan is later beskryf as 'n "dissipel" van Laughton, maar die twee het moeite gehad om te onderskei tussen mekaar se werk. Laughton het Mahan as 'n teoretikus beskou, terwyl Mahan Laughton "die historikus" genoem het.<ref>{{cite web|author=Knight, Roger|date=2000|title=The Foundations of Naval History: John Knox Laughton, the Royal Navy and the Historical Profession, Review of book by Professor Andrew Lambert|location=London|publisher=Institute for Historical Research|url=http://www.history.ac.uk/reviews/paper/knight.html|access-date=3 April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930073913/http://www.history.ac.uk/reviews/paper/knight.html|archive-date=30 September 2007|url-status=dead}}</ref> Mahan werk ook nou saam met William McCarty Little, nog 'n kritieke figuur in die vroeë geskiedenis van die Vlootkollege en 'n hoofontwikkelaar van oorlogspel in die [[Amerikaanse Vloot|Amerikaanse vloot]]. Mahan erken McCarty Little omdat hy hom gehelp het met die voorbereiding van kaarte en grafieke vir sy lesings en eerste boek. == Oorsprong en beperking van strategiese sienings == Mahan se sienings is gevorm deur 17de-eeuse konflikte tussen die Nederlandse Republiek, Engeland, Frankryk en Spanje, en deur die negentiende-eeuse vlootoorloë tussen Frankryk en Groot-Brittanje. Britse marine-meerderwaardigheid het Frankryk uiteindelik verslaan, en het konsekwent inval en 'n effektiewe blokkade voorkom. Mahan het beklemtoon dat vlootoperasies hoofsaaklik deur beslissende gevegte en blokkades gewen moes word.<ref>{{cite journal |url=https://www.usnwc.edu/getattachment/85c80b3a-5665-42cd-9b1e-72c40d6d3153/NWC-1005-NAVAL-CLASSICAL-THINKERS-AND-OPERATIONAL-.aspx |title=Naval Classical Thinkers and Operational Art |year=2009 |first1=Dr. Milan |last1=Vego |publisher=Naval War College |page=4 |access-date=12 Desember 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170131144505/https://www.usnwc.edu/getattachment/85c80b3a-5665-42cd-9b1e-72c40d6d3153/NWC-1005-NAVAL-CLASSICAL-THINKERS-AND-OPERATIONAL-.aspx |archive-date=31 Januarie 2017 }}</ref> In die 19de eeu het die Verenigde State groter beheer oor sy handel in die see gesoek om sy ekonomiese belange te beskerm, wat sterk staatgemaak het op uitvoere wat hoofsaaklik na Europa toe was. Volgens Peter Paret se ''Makers of Modern Strategy from [[Machiavelli]] to the Nuclear Age'' het Mahan se klem op seemag as die belangrikste oorsaak van Brittanje se opkoms tot wêreldmag diplomasie en landmagte verwaarloos het. Verder verklaar teorieë oor seemag nie die opkoms van landryke, soos [[Otto von Bismarck]] se Duitsland of die [[Russiese Ryk]] nie.<ref name="makers453">{{Cite book | last = Paret | first = Peter | title = Makers of Modern Strategy from Machiavelli to the Nuclear Age | url = https://archive.org/details/makersmodernstra00pare | url-access = limited | publisher = Princeton University Press | year = 1986 | location = Princeton, New Jersey | pages = [https://archive.org/details/makersmodernstra00pare/page/n462 453]–455}}</ref> == Seemag == Mahan het geglo dat nasionale grootheid onlosmaaklik verband hou met die see, met die kommersiële gebruik daarvan in vrede en die beheer daarvan in oorlog; en hy gebruik die geskiedenis as 'n aantal voorbeelde om sy teorieë te illustreer, met die argument dat die opleiding van vlootoffisiere gebaseer moet wees op 'n streng studie van die geskiedenis. Mahan se raamwerk is afgelei van [[Antoine-Henri Jomini]] en beklemtoon strategiese ligging (soos verstikkingspunte, kanale en steenkoolstasies), sowel as kwantifiseerbare vlakke van vegkrag in 'n vloot. Mahan het ook geglo dat state in vredestyd die produksie- en versendingskapasiteit moet vergroot en besittings in die buiteland moet bekom, hoewel hy beklemtoon dat die aantal steenkoolbrandstofstasies en strategiese basisse beperk moet word om nie te veel hulpbronne uit die moederland te laat gaan nie.<ref>Crowl, ''Alfred Thayer Mahan'', 451, 460.</ref> Die primêre missie van 'n vloot was om die beheer oor die see te beveilig, wat die kommunikasie van die eie skepe moontlik maak, terwyl die vyand die gebruik daarvan ontsê en, indien nodig, toesig hou oor neutrale handel. Beheer oor die see kan nie verkry word deur die vernietiging van die handel nie, maar slegs deur die vernietiging of neutralisering van die vyandelike vloot. So 'n strategie vereis die konsentrasie van vlootmagte wat bestaan uit hoofskepe, nie te groot nie, maar talryk, goed beman met bemanning wat deeglik opgelei is, en werk volgens die beginsel dat die beste verdediging aggressiewe offensief is.<ref name="Philip A. Crowl 1986">Philip A. Crowl, "Alfred Thayer Mahan: The Naval Historian," in Paret, Peter, Gordon A. Craig, and Felix Gilbert, eds. ''Makers of Modern Strategy from Machiavelli to the Nuclear Age'' (1986), ch. 16.</ref> Mahan het aangevoer dat vlootoperasies ter ondersteuning van landmagte van deurslaggewende belang kan wees, selfs met plaaslike en tydelike beheer oor die see. Hy het ook geglo dat die oorheersing van die vloot deur 'n transnasionale konsortium uitgeoefen kan word om 'n multinasionale stelsel van vryhandel te verdedig. Sy teorieë, uiteengesit voordat die [[duikboot]] 'n ernstige faktor in oorlogvoering geword het, het die bekendstelling van konvooie as 'n verdediging teen Duitse U-bote tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] vertraag. Teen die dertigerjare het die Amerikaanse vloot langafstand-duikbote gebou om Japannese seevaart aan te aanval; maar in die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Japannese, nog verbonde aan Mahan, hul duikbote as aanvullers van die vloot ontwerp en nie daarin geslaag om Amerikaanse toevoerlyne in die [[Stille Oseaan]] aan te val nie. Mahan se ontleding van die [[Spaans-Amerikaanse oorlog]] stel hom voor dat die groot afstande in die Stille Oseaan vereis dat die Amerikaanse gevegsvloot met 'n langafstandslaankrag ontwerp moet word.<ref>{{Cite web|date=2019-07-01|title=Go Get Mahan's Yardstick|url=https://www.usni.org/magazines/proceedings/2019/july/go-get-mahans-yardstick|access-date=2020-12-09|website=U.S. Naval Institute|language=en}}</ref> Mahan het eerstens geglo dat goeie politieke en vlootleierskap nie minder belangrik as [[aardrykskunde]] was as dit kom by die ontwikkeling van seemag nie. Tweedens, Mahan se eenheid vir politieke analise wat seermag betref, was 'n transnasionale konsortium, eerder as 'n enkele nasiestaat. Derdens, sy ekonomiese ideaal was vryhandel eerder as outarkie. Vierdens is sy erkenning van die invloed van geografie op strategie getemper deur 'n sterk waardering van die mag van gebeurlikheid om uitkomste te beïnvloed.<ref>Jon Tetsuro Sumida, ''Inventing Grand Strategy and Teaching Command: The Classic Works of Alfred Thayer Mahan'' (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1997).</ref> In 1890 het Mahan 'n geheime gebeurlikheidsplan vir oorlog tussen Brittanje en die Verenigde State opgestel. Mahan het geglo dat as die Britte die oostelike hawens blokkeer, die Amerikaanse vloot in een van hulle, verkieslik [[New York Stad|New York]], met sy twee wyd geskeide uitgange gekonsentreer moet wees, en torpedobote moet gebruik om die ander hawens te verdedig. Hierdie konsentrasie van die Amerikaanse vloot sou die Britte dwing om so 'n groot deel van hul vloot te gebruik om na die uitgange van New York dop te hou dat ander Amerikaanse hawens relatief veilig sou wees. Losstaande Amerikaanse kruisers moet 'voortdurende offensiewe optrede' voer teen die blootgestelde posisies van die vyand; en as die Britte hul blokkade teen New York sou verswak om 'n ander Amerikaanse hawe aan te val, kon die gekonsentreerde Amerikaanse vloot Britse steenkool-hawens in [[Nova Scotia]] verower en sodoende die Britse vermoë om by die Amerikaanse kus betrokke te raak ernstig verswak. Hierdie gebeurlikheidsplan was 'n duidelike voorbeeld van Mahan se toepassing van sy beginsels van vlootoorlog, met 'n duidelike vertroue in Jomini se beginsel om strategiese punte te beheer.<ref>Kenneth Bourne and Carl Boyd, "Captain Mahan's 'War' with Great Britain," ''U.S. Naval Institute Proceedings'', 94:7 (1968), 71–78. {{ISSN|0041-798X}}</ref> ==Impak== Tydlyne het nie 'n klein rol bygedra tot die wydverspreide aanvaarding van Mahan se teorieë nie. Alhoewel sy geskiedenis relatief dun was, gebaseer op sekondêre bronne, het sy lewenskragtige styl en duidelike teorie wydverspreide aanvaarding van seevaarders en ondersteuners van die Nuwe Imperialisme in [[Afrika]] en [[Asië]] gekry. Gegewe die vinnige [[tegnologie]]se veranderinge wat gebeur het (van [[steenkool]] na olie en van [[binnebrandenjin]]s tot [[turbine]]s), ammunisie (met beter vuurbeheerstelsels en nuwe hoëgraadplofstof), pantser en die opkoms van nuwe vaartuie soos [[torpedojaer]]s en [[duikboot|duikbote]], het Mahan se beklemtooning van die slagskip en die bevel oor die see op 'n geskikte oomblik gekom.<ref name="Philip A. Crowl 1986"/> ===Duitsland=== Mahan se naam het 'n huishoudelike woord in die [[Duitse Vloot|Duitse vloot]] geword nadat Keiser [[Wilhelm II van Duitsland|Wilhelm II]] sy offisiere beveel het om Mahan te lees, en admiraal [[Alfred von Tirpitz]] (1849–1930) het Mahan se reputasie gebruik om 'n kragtige oppervlakvloot te finansier.<ref>Holger Herwig,"The Failure of German Sea Power, 1914–1945: Mahan, Tirpitz, and Raeder Reconsidered", ''The International History Review'', 10:1 (Februarie 1988), 72–73.</ref> Tirpitz, 'n intense seevaarder wat vurig geglo het in die leiding van Mahan dat watter mag ook al die see heers, ook die wêreld regeer, het ''The Influence of Sea Power Upon History'' in 1898 in [[Duits]] vertaal en 8 000 eksemplare gratis laat versprei as 'n manier om druk op die ''Reichstag'' uit te oefen on te stem vir die ''Flottengesetze''.<ref name="Herwig, 69-105">Herwig, 69–105.</ref> Tirpitz gebruik Mahan nie net as 'n manier om die Duitse opinie te wen nie, maar ook as 'n riglyn vir [[strategiese denke]].<ref>Herwig, 72–73.</ref> Voor 1914 het Tirpitz handelstransaksies heeltemal as 'n strategie verwerp en in plaas daarvan Mahan se ideaal van 'n beslissende uitwissingstryd tussen twee vloote aangeneem as die manier om beheer oor die see te verkry.<ref name="Herwig, 69-105"/> Tirpitz het altyd beplan dat die Duitse Hoogseevloot die ''Entscheidungsschlacht'' (beslissende slag) teen die [[Britse Koninklike Vloot]] êrens in "die waters tussen [[Helgoland]] en die [[Teems]]" sou wen, 'n strategie wat hy gebaseer het op sy lees van ''The Influence of Sea Power Upon History''.<ref name="Herwig, 69-105"/> === Verenigde Koninkryk === Mahan en die Britse admiraal John Fisher (1841–1920) het albei die probleem aangespreek oor hoe om tuiswaters en verre seë te oorheers, met vlootmagte wat nie beide kon doen nie. Mahan pleit vir 'n universele beginsel van konsentrasie van magtige skepe in tuiswater met 'n minimum mag in verre see. Fisher het eerder besluit om duikbote te gebruik om tuiswater en mobiele gevegskruisers om Britse belange te beskerm.<ref>Jon Tetsuro Sumida, "Geography, Technology, and British Naval Strategy in the Dreadnought Era." ''Naval War College Review'' 2006 59(3): 89–102.</ref> ===Frankryk=== Alhoewel die Franse vlootdoktrine in 1914 oorheers is deur Mahan se teorie oor seemag, het die verloop van die Eerste Wêreldoorlog idees oor die plek van die vloot verander. Die weiering van die Duitse vloot om 'n beslissende geveg aan te gaan, die Dardanelles-ekspedisie van 1915, die ontwikkeling van duikbootoorlogvoering en die organisering van konvooie toon almal die vloot se nuwe rol in gekombineerde operasies met die leër. Die Franse se opinie in 1918 het die vloot se aandeel in die verkryging van oorwinning nie ten volle begryp nie, maar 'n samevatting van ou en nuwe idees het ontstaan uit die lesse van die oorlog, veral deur admiraal Raoul Castex (1878–1968), wat in sy vyf-volume ''Théories Stratégiques'' die klassieke en materialistiese skole van vlooteorie. Hy het die teorie van Mahan omgekeer dat die bevel oor die see maritieme kommunikasie voorafgaan en die vergrote rolle van vliegtuie en duikbote in vlootoorlog voorsien.<ref>Martin Motte, "L'epreuve des Faits: ou la Pensee Navale Française face a la Grande Guerre", ''Revue Historique Des Armées'' 1996 (2): 97–106. {{ISSN|0035-3299}}.</ref> === Japan === ''The Influence of Seapower Upon History, 1660–1783'' is in [[Japannees]] vertaal<ref>Mark Peattie & David Evans, ''Kaigun'' (U.S. Naval Institute Press, 1997).</ref> en is gebruik as 'n handboek in die Imperiale Japanese vloot. Hierdie gebruik het 'n sterk invloed op die plan van die vloot om die Russiese vlootuitbreiding in die Verre Ooste te beëindig, wat uitgeloop het op die Russies-Japanse Oorlog (1904–1905).<ref>Mahan, Proceedings article 1906.</ref> Daar is aangevoer dat die strewe van die Imperiale Japanese vloot na die 'beslissende slag (''Kantai Kessen'') bygedra het tot die nederlaag van die keiserlike Japan in die Tweede Wêreldoorlog,<ref>Donald Goldstein and Katherine Dillon, ''The Pearl Harbor Papers'' (Brassey's, 1993)</ref><ref>Marc Parillo, ''The Japanese Merchant Marine in WW2'' (U.S. Naval Institute Press, 1993)</ref> omdat die ontwikkeling van die duikboot en die [[vliegdekskip]], gekombineer met vooruitgang in tegnologie, het die leerstelling van die beslissende stryd tussen vloot grotendeels verouderd gemaak.<ref>Crowl, "Alfred Thayer Mahan: pp. 474–477.</ref> Die Imperiale Japanese vloot het egter nie streng by die Mahaniese leerstelling gehou nie omdat die magte daarvan takties verdeeld was, veral tydens die [[aanval op Pearl Harbor]] en die [[Slag van Midway]]. ===Verenigde State=== Mahan het geglo dat as die Verenigde State 'n Istmiese kanaal sou bou, dit 'n Stille Oseaan-mag sou word, en daarom moet dit Hawaii in besit neem om die Weskus te beskerm.<ref>{{cite book | last1 = Brinkley | first1 = Alan | title = The Unfinished Nation | chapter = 19: From Crisis to Empire | publisher = McGraw-Hill | year = 2010 | location = Columbia University | page = 499}}</ref> Tog was sy steun vir die Amerikaanse imperialisme meer ambivalent as wat dikwels gesê word, en hy bly lou oor die Amerikaanse anneksasie van die Filippyne.<ref>Geissler, 134–135.</ref> == Latere loopbaan == Tussen 1889 en 1892 was Mahan besig met spesiale diens vir die Buro vir Navigasie, en in 1893 is hy aangestel om die kragtige nuwe beskermde kruiser ''Chicago'' aan te voer tydens 'n besoek aan Europa, waar hy op sy hande gedra is. Hy keer terug as dosent aan die Oorlogkollege, en dan, in 1896, tree hy uit die aktiewe diens, en keer kortliks na diens terug in 1898 om te konsulteer oor vlootstrategie tydens die [[Spaans-Amerikaanse oorlog]]. Mahan het aanhou skryf, en hy het eregrade ontvang van Oxford, Cambridge, Harvard, Yale, Columbia, Dartmouth en McGill. In 1902 het Mahan die term "[[Midde-Ooste]]" gewild gemaak, wat hy gebruik het in die artikel "''The Persian Gulf and International Relations''", wat in September in die ''[[National Review]]'' gepubliseer is <ref>Adelson, Roger. ''London and the Invention of the Middle East: Money, Power, and War, 1902–1922'' (New Haven: Yale University Press, 1995), 22–23.</ref> As afgevaardigde van die Haagse Konvensie van 1899, het Mahan geargumenteer teen die verbod op die gebruik van versmorende gasse in oorlogvoering op grond daarvan dat sulke wapens sulke vreeslike ongevalle sou veroorsaak dat strydlustiges gedwing sou word om oorloë vinniger te beëindig, en sodoende 'n netto voordeel vir wêreldvrede te bied.<ref>Barbara Tuchman, ''The Proud Tower'', 246.</ref> In 1902 word Mahan verkies tot president van die American Historical Association, en sy toespraak, "Ondergeskiktheid in historiese behandeling", is sy duidelikste verduideliking van sy geskiedenisfilosofie. <ref>Geissler, 151–152;[https://www.historians.org/about-aha-and-membership/aha-history-and-archives/presidential-addresses/alfred-thayer-mahan "Subordination in Historical Treatment."]</ref> == Godsdienslewe == Mahan is grootgemaak as 'n Episkopaliaan en het 'n toegewyde kerkman geword met simpatie vir die Hoë Kerk. Laat in sy lewe was hy byvoorbeeld, sterk gekant teen die hersiening van die ''Book of Common Prayer''.<ref>Geissler, 178–185.</ref> Desondanks blyk dit ook dat Mahan ongeveer 1871 'n bekeringservaring ondergaan het, toe hy besef dat hy [[God]] se guns kan ervaar, nie uit eie verdienste nie, maar slegs deur "vertroue in die voltooide werk van [[Christus]] aan die kruis." <ref>Geissler, 78.</ref> Geissler noem een van sy godsdienstige toesprake byna "evangelies, al was dit die waardige styf-bolip-variëteit."<ref>Geissler, 149.</ref> Mahan het nooit in sy [[outobiografie]] 'n bekeringservaring genoem nie. In die latere lewe het Mahan gereeld met Episkopalistiese gemeentes gepraat. In 1899, by die Holy Trinity Church in Brooklyn, beklemtoon Mahan sy eie godsdienstige ervaring en verklaar dat 'n mens 'n persoonlike verhouding met God nodig het deur die werk van die [[Heilige Gees]].<ref>Geissler, 149. Hy het afgesluit met "die herhaling van my vaste en vreugdevolle vertroue, dat ek God al die jare probeer het en Hom altyd getrou gevind het ... dat alles wat ek het, alles wat ek is, alles wat ek bereik het, uit Hom is en deur Hom."</ref> In 1909 publiseer Mahan ''The Harvest Within: Thoughts on the Life of the Christian'', wat 'deels persoonlike getuienis, gedeeltelik Bybelse analise, gedeeltelike uiteensetting van preek' was.<ref>Geissler, 167.</ref> == Dood en herdenking == [[Lêer:Mahan Hall, U. S. Naval Academy, Annapolis, Md (60663).jpg|duimnael|Die Mahan-saal by die Verenigde State se Vlootakademie is vernoem na Mahan.]] Mahan sterf in [[Washington, DC]], op 1 Desember 1914 aan [[hartversaking]], enkele maande na die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog. *Vier skepe het die naam ''USS Mahan'' gekry, waaronder die voorste vaartuig van 'n klas torpedojaers. * Die Amerikaanse vlootakademie se Mahan Hall is ter ere van hom genoem, <ref name="ebarb">Ebarb, Matthew A. "[http://www.news.navy.mil/search/display.asp?story_id=32702 Midshipmen Learn Lessons from the Fleet] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090114170021/http://www.news.navy.mil/search/display.asp?story_id=32702 |date=2009-01-14 }}" (story number NNS071020-04), Navy.mil, Oktober 20, 2007.</ref> net soos Mahan Hall by die Vlootoorlogkollege. (Mahan Hall by die Verenigde State Militêre Akademie is vernoem na sy pa, Dennis Hart Mahan.) * A. T. Mahan Elementary School en A. T. Mahan High School by Keflavik Vootlugbasis, [[Ysland]], is ter ere van hom genoem. * 'n Voormalige sendingskool in [[Yangzhou]], China, is vernoem na Mahan.<ref>Geissler, 1</ref> * 'n Verenigde state Voot seekadetkorps-eenheid in [[Albany, New York|Albany]], [[New York Staat]], is vernoem na Mahan en sy pa.<ref>[http://www.mahandivision.org/aboutus.htm Mahan Division website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161230230350/http://www.mahandivision.org/aboutus.htm |date=2016-12-30 }}.</ref> * Mahan Road is 'n ingang na die voormalige Naval Ordnance Laboratory in White Oak, Silver Spring, Maryland. Die fasiliteit is nou die hoofkwartier van die FDA. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mahan, Alfred Thayer}} [[Kategorie:Amerikaanse militariste]] [[Kategorie:Geboortes in 1840]] [[Kategorie:Sterftes in 1914]] eu95nfrxkwz165zavlun7yl9ngc3y8f 0 386746 2893147 2484233 2026-04-12T12:52:46Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893147 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Saul B. Cohen | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Saul Bernard Cohen | geboortedatum = [[28 Julie]] [[1925]] | geboorteplek = Malden, [[Massachusetts]], VSA. | dood_datum = {{SDEO|1925|7|28|2021|6|9}} | sterfteplek = Larchmont, New York | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State}} | beroep = Akademikus en geograaf | ander = | bekend = Het die term splintergordel in [[geopolitiek]] en [[Internasionale verhoudinge|internasionale betrekkinge]] geskep | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Saul Bernard Cohen''' (gebore [[28 Julie]] [[1925]] in Malden, [[Massachusetts]], † [[9 Junie]] [[2021]] in Larchmont, New York<ref>Sam Roberts, https://www.nytimes.com/2021/06/18/nyregion/saul-b-cohen-dead.html , Saul B. Cohen, Who Helped Raise CUNY Standards, Dies at 95, The New York Times, 2021-06-18 , Besoek op 2021-06-20</ref>) was 'n Amerikaanse geograaf en universiteitsprofessor. Hy het die term splintergordel (''Shatterbelt'') in [[geopolitiek]] en [[Internasionale verhoudinge|internasionale betrekkinge]] geskep. == Lewe == Cohen het vanaf 1943 aan die [[Harvard-universiteit]] gestudeer, waar hy sy doktorsgraad behaal. Nadat hy aan verskeie Amerikaanse universiteite onderrig het, insluitend die US Naval War Academy, was hy vanaf 1965 professor aan Clark-universiteit en vanaf 1978 ook President van Queens College by City University of New York. In 1965 is hy verkies as 'n genoot van die American Association for the Advancement of Science.<ref>https://www.aaas.org/historic-fellow/cohen-saul-b {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180217203146/https://www.aaas.org/historic-fellow/cohen-saul-b |date=17 Februarie 2018 }} , Saul Cohen , American Association for the Advancement of Science, besoek op 2018-02-17</ref> In 1963 het Cohen die splintergordel geopolitieke teorie geformuleer. Hiervolgens word na daardie streke van die wêreld wat intern onstabiel is en gekenmerk word deur die feit dat verskeie eksterne moondhede beheer oor die streek probeer verkry, na verwys as die splintergordel. Sommige splintergordel-state het alliansies gevorm met een of meer van die mededingende magte. Dit sal hul botsende belange in die streek projekteer en sodoende die risiko van konflik verhoog. <ref>Sören Scholvin: [https://giga.hamburg/de/system/files/publications/gf_global_0902.pdf ''Ein neues Great Game um Zentralasien?'']{{Dooie skakel|date=Desember 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, GIGA-Focus, Nr. 2, 2009, S. 2.</ref> == Publikasies == *''Israel's Fishing Industry.'' In: ''Geog Rev'', 1957. *With Gordon B. Turner. ''Naval War College Review'', vol. X, no. 4, December 1957 *As editor. ''New approaches in introductory college geography courses.'' Association of American Geographers Comm College Geog, 1967. *''Geography and Politics in a World Divided'', 1963. {{ISBN|0195016955}} (2nd ed.) *''Geography and the Environment.'' Voice of America Forum Lectures, 1968. *As geographic editor. ''Oxford World Atlas.'' Oxford University Press, 1973. *''Jerusalem: Bridging the Four Walls, a Geopolitical Perspective.'' Herzl Press, 1977. *''The Geopolitics of Israel's Border Question (Jcss Study, No.7).'' Westview Press, 1987. {{ISBN|978-0-8133-0460-1}} *[https://www.jstor.org/stable/2563447 ''Reflections on the Elimination of Geography at Harvard, 1947-51.''] In: ''Annals of the American Association of Geographers'', 78, 1, 1988, p.&nbsp;148-151. *''Columbia Gazetteer of the World Volume 1.'' Columbia University Press, 1998. *''Strategic Geography and the Changing Middle East.(Review): An article from: The Geographical Review.'' In: ''The Geographical Review'', 1998, vol. 88, issue 1, p.&nbsp;168(3). *[http://phg.sagepub.com/content/26/5/679 ''Textbooks that moved generations: Whittlesey, D. 1939: The earth and the state: a study of political geography. New York: Henry Holt and Company.'']{{Dooie skakel|date=Februarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} In: ''Progress in Human Geography'', 2002, 26, p.&nbsp;679. {{DOI|10.1191/0309132502ph396xx}} == Verdere leeswerk == *Thomas F. Glick. [http://old.geog.psu.edu/hog/depthistory_files/Harvard_Geog_in_NE.pdf ''Before the revolution: Edward Ullman and the crisis of geography at Harvard, 1949-1950.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120325234210/http://old.geog.psu.edu/hog/depthistory_files/Harvard_Geog_in_NE.pdf |date=25 Maart 2012 }} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Cohen, Saul}} [[Kategorie:Amerikaanse akademici]] [[Kategorie:Geboortes in 1925]] [[Kategorie:Sterftes in 2021]] 033lpl85r0798r0s5r48p4gf85k0k55 0 386997 2893461 2889111 2026-04-13T05:45:59Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893461 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = Rooibos (Aspalathus linearis).jpg |image_caption = Rooibos |display_parents = 3 |taxon = Aspalathus |authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753) |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center> |synonyms =* ''Achyronia'' <small>L.</small> * ''Acropodium'' <small>Desv.</small> * ''Bootia'' <small>Adans.</small> * ''Borbonia'' <small>L.</small> * ''Cyphocalyx'' <small>C.Presl</small> * ''Diallosperma'' <small>Raf.</small> * ''Eriocyclax'' <small>Neck.</small> * ''Heterolathus'' <small>C.Presl</small> * ''Pachyraphea'' <small>C.Presl</small> * ''Paraspalathus'' <small>C.Presl</small> * ''Plagiostigma'' <small>C.Presl</small> * ''Psilolepus'' <small>C.Presl</small> * ''Sarcophyllum'' <small>Willd.</small> * ''Sarcophyllus'' <small>Thunb.</small> * ''Streptosema'' <small>C.Presl</small> * ''Trineuria'' <small>C.Presl</small> }} '''''Aspalathus''''' (''bossiestees'' of ''rooibostees'') is 'n [[genus]] van blomplante in die peulplantfamilie, ''[[Fabaceae]]''. Die geel blomme en stekelrige gewoonte van sommige [[spesie]]s het 'n ooreenkoms met ''Ulex europaeus'' voorgestel, die netelige "Engelse gorse". Gevolglik is "Cape gorse" as 'n algemene naam voorgestel, hoewel die ooreenkoms grootliks oppervlakkig is; byvoorbeeld, gors is netelige, terwyl Aspalathus-spesies verskillend stekelrig of ongewapen is. Die genus behoort aan die subfamilie ''Faboideae''. Daar is 291 spesies,<ref>https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:21729-1</ref> hoofsaaklik [[endemies]] aan suidwestelike [[fynbos]]streke in [[Suid-Afrika]], met meer as vyftig wat alleenlik op die [[Kaapse Skiereiland]] voorkom. Die spesie ''[[Aspalathus linearis]]'' is kommersieel belangrik, aangesien dit as die bron van rooibostee verbou word. == Spesies == {{div col|colwidth=20em}} * ''[[Aspalathus abbottii]]'' <small>C.H.Stirt. & Muasya</small> * ''[[Aspalathus abietina]]'' <small>[[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]</small> * ''[[Aspalathus acanthes]]'' <small>[[Christian Friedrich Ecklon|Eckl.]] & [[Karl Ludwig Philipp Zeyher|Zeyh.]]</small> * ''[[Aspalathus acanthiloba]]'' <small>R. Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus acanthoclada]]'' <small>R. Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus acanthophylla]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus acicularis]]'' <small>[[E.Mey.]]</small> * ''[[Aspalathus acidota]]'' <small>Garab. ex R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus acifera]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus aciloba]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus aciphylla]]'' <small>Harv.</small> * ''[[Aspalathus acocksii]]'' <small>(R.Dahlgren) R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus aculeata]]'' <small>Thunb.</small> * ''[[Aspalathus acuminata]]'' <small>Lam.</small> * ''[[Aspalathus acutiflora]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus aemula]]'' <small>E.Mey.</small> * ''[[Aspalathus albens]]'' <small>L.</small> * ''[[Aspalathus alopecurus]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Aspalathus alpestris]]'' <small>(Benth.) R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus altissima]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus amoena]]'' <small>(R.Dahlgren) R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus angustifolia]]'' <small>(Lam.) R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus araneosa]]'' <small>L.</small> * ''[[Aspalathus arenaria]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus argyrella]]'' <small>[[Peter MacOwan|MacOwan]]</small> * ''[[Aspalathus argyrophanes]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus arida]]'' <small>E.Mey.</small> * ''[[Aspalathus aristata]]'' <small>[[Robert Harold Compton|Compton]]</small> * ''[[Aspalathus aristifolia]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus aspalathoides]]'' <small>(L.) R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus asparagoides]]'' <small>L.f.</small> * ''[[Aspalathus astroites]]'' <small>L.</small> * ''[[Aspalathus attenuata]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus aurantiaca]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus barbata]]'' <small>(Lam.) R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus barbigera]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus batodes]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus bidouwensis]]'' <small>Garab. ex R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus biflora]]'' <small>E.Mey.</small> * ''[[Aspalathus bodkinii]]'' <small>[[Harry Bolus|Bolus]]</small> * ''[[Aspalathus borbonifolia]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus bowieana]]'' <small>(Benth.) R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus bracteata]]'' <small>Thunb.</small> * ''[[Aspalathus brevicarpa]]'' <small>(R.Dahlgren) R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus burchelliana]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Aspalathus caespitosa]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus calcarata]]'' <small>Harv.</small> * ''[[Aspalathus calcarea]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus caledonensis]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus callosa]]'' <small>L.</small> * ''[[Aspalathus campestris]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus candicans]]'' <small>W.T.Aiton</small> * ''[[Aspalathus candidula]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus capensis]]'' <small>(Walp.) R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus capitata]]'' <small>L.</small> * ''[[Aspalathus carnosa]]'' <small>[[Peter Jonas Bergius|P.J.Bergius]]</small> * ''[[Aspalathus cephalotes]]'' <small>Thunb.</small> * ''[[Aspalathus cerrantha]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus chenopoda]]'' <small>L.</small> * ''[[Aspalathus chortophila]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus chrysantha]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus ciliaris]]'' <small>L.</small> * ''[[Aspalathus cinerascens]]'' <small>E.Mey.</small> * ''[[Aspalathus citrina]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus cliffortiifolia]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus cliffortioides]]'' <small>Bolus</small><ref>Some sources treat ''Aspalathus cliffortioides'' as a synonym of ''Aspalathus spicata''.</ref> * ''[[Aspalathus collina]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus commutata]]'' <small>(Vogel) R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus compacta]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus complicata]]'' <small>(Benth.) R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus comptonii]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus concava]]'' <small>Bolus</small> * ''[[Aspalathus condensata]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus confusa]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus congesta]]'' <small>(R.Dahlgren) R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus cordata]]'' <small>(L.) R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus cordicarpa]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus corniculata]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus corrudifolia]]'' <small>P.J.Bergius</small> * ''[[Aspalathus costulata]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Aspalathus crassisepala]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus crenata]]'' <small>(L.) R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus crewiana]]'' <small>Boatwr. & Cupido</small> * ''[[Aspalathus cuspidata]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus cymbiformis]]'' <small>DC.</small> * ''[[Aspalathus cytisoides]]'' <small>Lam.</small> * ''[[Aspalathus dahlgrenii]]'' <small>C.H.Stirt. & Muasya</small> * ''[[Aspalathus dasyantha]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus decora]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus densifolia]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Aspalathus desertorum]]'' <small>Bolus</small> * ''[[Aspalathus dianthophora]]'' <small>E.Phillips</small> * ''[[Aspalathus diffusa]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus digitifolia]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus divaricata]]'' <small>Thunb.</small> * ''[[Aspalathus dunsdoniana]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus elliptica]]'' <small>(E.Phillips) R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus empetrifolia]]'' <small>(R.Dahlgren) R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus ericifolia]]'' <small>L.</small> * ''[[Aspalathus eriocephaloides]] <small>C.H.Stirt. & Muasya</small> * ''[[Aspalathus erythrodes]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus esterhuyseniae]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus eustonbrownii]]'' <small>C.H.Stirt. & Muasya</small> * ''[[Aspalathus excelsa]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus fasciculata]]'' <small>(Thunb.) R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus ferox]]'' <small>Harv.</small> * ''[[Aspalathus filicaulis]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus flexuosa]]'' <small>Thunb.</small> * ''[[Aspalathus florifera]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus florulenta]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus forbesii]]'' <small>Harv.</small> * ''[[Aspalathus fourcadei]]'' <small>[[Louisa Bolus|L.Bolus]]</small> * ''[[Aspalathus frankenioides]]'' <small>DC.</small> * ''[[Aspalathus fusca]]'' <small>Thunb.</small> * ''[[Aspalathus galeata]]'' <small>E.Mey.</small> * ''[[Aspalathus gerrardii]]'' <small>Bolus</small> * ''[[Aspalathus glabrata]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus glabrescens]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus globosa]]'' <small>Andrews</small> * ''[[Aspalathus globulosa]]'' <small>E.Mey.</small> * ''[[Aspalathus glossoides]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus grandiflora]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Aspalathus granulata]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus grobleri]]'' <small>R Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus heterophylla]]'' <small>L.f.</small> * ''[[Aspalathus hirta]]'' <small>E.Mey.</small> * ''[[Aspalathus hispida]]'' <small>Thunb.</small> * ''[[Aspalathus horizontalis]]'' <small>(R.Dahlgren) R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus humilis]]'' <small>Bolus</small> * ''[[Aspalathus hypnoides]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus hystrix]]'' <small>L.f.</small> * ''[[Aspalathus incana]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus incompta]]'' <small>Thunb.</small> * ''[[Aspalathus incurva]]'' <small>Thunb.</small> * ''[[Aspalathus incurvifolia]]'' <small>Vogel ex Walp.</small> * ''[[Aspalathus inops]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus intermedia]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus intervallaris]]'' <small>Bolus</small> * ''[[Aspalathus intricata]]'' <small>Garab. ex Compton</small> * ''[[Aspalathus isolata]]'' <small>(R.Dahlgren) R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus joubertiana]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus juniperina]]'' <small>Thunb.</small> * ''[[Aspalathus karrooensis]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus katbergensis]]'' <small>(R.Dahlgren) R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus keeromsbergensis]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus kougaensis]]'' <small>(Garab. ex R.Dahlgren) R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus lactea]]'' <small>Thunb.</small> * ''[[Aspalathus laeta]]'' <small>Bolus</small> * ''[[Aspalathus lamarckiana]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus lanata]]'' <small>E.Mey.</small> * ''[[Aspalathus lanceicarpa]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus lanceifolia]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus lanifera]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus laricifolia]]'' <small>P.J.Bergius</small> * ''[[Aspalathus latifolia]]'' <small>Bolus</small> * ''[[Aspalathus lebeckioides]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus lenticula]]'' <small>Bolus</small> * ''[[Aspalathus leptocoma]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus leptoptera]]'' <small>Bolus</small> * ''[[Aspalathus leucophylla]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus linearifolia]]'' <small>(Burm.f.) DC.</small> * ''[[Aspalathus linearis]]'' <small>([[Nicolaas Laurens Burman|Burm.f.]]) R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus linguiloba]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus longifolia]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Aspalathus longipes]]'' <small>Harv.</small> * ''[[Aspalathus lotiflora]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus lotoides]]'' <small>Thunb.</small> * ''[[Aspalathus macrantha]]'' <small>Harv.</small> * ''[[Aspalathus macrocarpa]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus marginalis]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus marginata]]'' <small>Harv.</small> * ''[[Aspalathus microlithica]]'' <small>C.H.Stirt. & Muasya</small> * ''[[Aspalathus microphylla]]'' <small>DC.</small> * ''[[Aspalathus millefolia]]'' <small>R. Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus modesta]]'' <small>C.H.Stirt. & Muasya</small> * ''[[Aspalathus monosperma]]'' <small>(DC.) R. Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus mundiana]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus muraltioides]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus myrtillifolia]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Aspalathus neglecta]]'' <small>[[Terence Macleane Salter|T.M.Salter]]</small><ref>Some sources treat ''Aspalathus neglecta'' as a synonym of ''Aspalathus spicata''.</ref> * ''[[Aspalathus nickhelmei]]'' <small>C.H.Stirt. & Muasya</small> * ''[[Aspalathus nigra]]'' <small>L.</small> * ''[[Aspalathus nivea]]'' <small>Thunb.</small> * ''[[Aspalathus nudiflora]]'' <small>Harv.</small> * ''[[Aspalathus obliqua]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus oblongifolia]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus obtusata]]'' <small>Thunb.</small> * ''[[Aspalathus obtusifolia]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus odontoloba]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus oliveri]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus opaca]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus orbiculata]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Aspalathus pachyloba]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Aspalathus pallescens]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus pallidiflora]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus parviflora]]'' <small>P.J.Bergius</small> * ''[[Aspalathus patens]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus pedicellata]]'' <small>Harv.</small> * ''[[Aspalathus pedunculata]]'' <small>Houtt.</small> * ''[[Aspalathus pendula]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus perfoliata]]'' <small>(Lam.) R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus perforata]]'' <small>(Thunb.) R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus petersonii]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus pigmentosa]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus pilantha]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus pinea]]'' <small>Thunb.</small> * ''[[Aspalathus pinguis]]'' <small>Thunb.</small> * ''[[Aspalathus polycephala]]'' <small>E.Mey.</small> * ''[[Aspalathus potbergensis]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus proboscidea]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus prostrata]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus psoraleoides]]'' <small>(C.Presl) Benth.</small> * ''[[Aspalathus puberula]]'' <small>(Eckl. & Zeyh.) R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus pulicifolia]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus pycnantha]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus quadrata]]'' <small>L.Bolus</small> * ''[[Aspalathus quartzicola]]'' <small>C.H.Stirt. & Muasya</small> * ''[[Aspalathus quinquefolia]]'' <small>L.</small> * ''[[Aspalathus radiata]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus ramosissima]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus ramulosa]]'' <small>E.Mey.</small> * ''[[Aspalathus rectistyla]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus recurva]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Aspalathus recurvispina]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus repens]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus retroflexa]]'' <small>L.</small> * ''[[Aspalathus rigidifolia]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus rosea]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus rostrata]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Aspalathus rostripetala]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus rubens]]'' <small>Thunb.</small> * ''[[Aspalathus rubiginosa]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus rugosa]]'' <small>Thunb.</small> * ''[[Aspalathus rupestris]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus rycroftii]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus salicifolia]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus salteri]]'' <small>L.Bolus</small> * ''[[Aspalathus sanguinea]]'' <small>Thunb.</small> * ''[[Aspalathus sceptrum-aureum]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus secunda]]'' <small>E.Mey.</small> * ''[[Aspalathus securifolia]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus sericea]]'' <small>P.J.Bergius</small> * ''[[Aspalathus serpens]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus setacea]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus shawii]]'' <small>L.Bolus</small> * ''[[Aspalathus simii]]'' <small>Bolus</small> * ''[[Aspalathus singuliflora]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus smithii]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus spectabilis]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus spicata]]'' <small>Thunb.</small> * ''[[Aspalathus spiculata]]'' <small>R Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus spinescens]]'' <small>Thunb.</small> * ''[[Aspalathus spinifera]]'' <small>C.H.Stirt. & Muasya</small> * ''[[Aspalathus spinosa]]'' <small>L.</small> * ''[[Aspalathus spinosissima]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus stenophylla]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus steudeliana]]'' <small>Brongn.</small> * ''[[Aspalathus stokoei]]'' <small>L.Bolus</small> * ''[[Aspalathus stricticlada]]'' <small>(R.Dahlgren) R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus suaveolens]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus submissa]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus subtingens]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus subulata]]'' <small>Thunb.</small> * ''[[Aspalathus sulphurea]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus taylorii]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus tenuissima]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus teres]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus ternata]]'' <small>(Thunb.) Druce</small> * ''[[Aspalathus theresae]]'' <small>Cupido</small> * ''[[Aspalathus tridentata]]'' <small>L.</small> * ''[[Aspalathus triquetra]]'' <small>Thunb.</small> * ''[[Aspalathus truncata]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus tuberculata]]'' <small>Walp.</small> * ''[[Aspalathus tulbaghensis]] <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus tylodes]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus ulicina]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus uniflora]]'' <small>L.</small> * ''[[Aspalathus usnoides]]'' <small>C.H.Stirt. & Muasya</small> * ''[[Aspalathus vacciniifolia]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus varians]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus variegata]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Aspalathus venosa]]'' <small>E.Mey.</small> * ''[[Aspalathus verbasciformis]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus vermiculata]]'' <small>Lam.</small> * ''[[Aspalathus villosa]]'' <small>Thunb.</small> * ''[[Aspalathus vulnerans]]'' <small>Thunb.</small> * ''[[Aspalathus vulpina]]'' <small>R.Dahlgren</small> * ''[[Aspalathus willdenowiana]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Aspalathus wittebergensis]]'' <small>Compton & P.E.Barnes</small> * ''[[Aspalathus wurmbeana]]'' <small>E.Mey.</small> * ''[[Aspalathus zeyheri]]'' <small>(Harv.) R.Dahlgren</small> {{div col end}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Aspalathus| ]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] r7er5hkoxmfkijcazscr5svd4waaj3p 0 387270 2893238 2818512 2026-04-12T14:54:15Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893238 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Thomas Selfridge | bynaam = | beeld = Thomas selfridge smoking pipe.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Thomas Etholen Selfridge | geboortedatum = [[8 Februarie]] [[1882]] | geboorteplek = [[San Francisco]], [[Kalifornië]] | dood_datum = {{SDEO|1882|2|8|1908|9|17}} | sterfteplek = Fort Myer, [[Virginia]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = Verenigde State | beroep = Offisier en lugvaartpionier | ander = | bekend = Eerste vliegongeluk slagoffer | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Thomas Etholen Selfridge''' ([[8 Februarie]] [[1882]], [[Kalifornië]] - [[17 September]] [[1908]], Fort Myer, [[Virginia]]) was 'n eerste luitenant van die [[Amerikaanse Gewapende Magte|Amerikaanse weermag]] en die eerste persoon wat gesterf het in 'n ongeluk met 'n kragaangedrewe [[vliegtuig]].<ref name=obit>{{cite news|title=FATAL FALL OF WRIGHT AIRSHIP; Lieut. Selfridge Killed and Orville Wright Hurt by Breaking of Propeller. MACHINE A TOTAL WRECK Increased Length of New Blade and Added Weight of a Passenger Probable Causes. CAVALRY RIDE DOWN CROWD Rumor That the Machine Had Been Tampered with Denied by Army Officers -- Not Well Guarded.|url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1908/09/18/104755152.pdf|quote= Na die val van 'n hoogte van 75 voet, is Orville Wright en Luit. Thomas E. Selfridge van die Seinkorps kort na 5 uur vanmiddag in die wrak van Wright se vliegtuig uitgehaal. Die jong weermagoffisier is vanaand 8:10 uur dood. Wright is erg beseer, hoewel hy waarskynlik sal herstel.|work=[[The New York Times]]|date=18 September 1908|access-date=17 Oktober 2010}}</ref> ==Lewensloop== Selfridge het in 1903 aan die West Point Militêre Akademie gegradueer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070314023015/http://www.macomb.lib.mi.us/mountclemens/selfridge.htm Lt. Thomas E. Selfridge]</ref> Na sy aanstelling as offisier is hy aan die Lugvaartafdeling, van die VSA Seinkorps by Fort Myer, Virginia. Daar was hy een van drie vlieëniers wat opgelei is vir die lugskip ''Dirigible Number One'', wat in 1908 van Thomas Scott Baldwin gekoop is. Hy was ook die Amerikaanse regeringsverteenwoordiger in die Aerial Experiment Association, onder voorsitterskap van [[Alexander Graham Bell]], en het die eerste sekretaris daarvan geword. Selfridge het sy nooiensvlug op 6 Desember 1907 gemaak met 'n [[tetraëder]]-vlieër, Alexander Graham Bell se ''Cygnet'', gemaak van 3 393 gevleuelde selle. Dit het hom tot 'n hoogte van 51 meter bo die Bras d'Or-meer in [[Nova Scotia]], [[Kanada]] geneem met 'n vlugtyd van 7 minute. Dit was die eerste aangetekende vlug in Kanada wat 'n passasier swaarder as die vliegtuig self vervoer het.<ref>[https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:jeQIsHT6PBgJ:www.sydneyairport.ca/sites/default/files/documents/Silver%2520Dart%2520Legacy%2520-Chronology%2520ENG%25202008.doc+&hl=en&gl=ca&pid=bl&srcid=ADGEESjDwpwTv-HCHLPB8fgA0YprCEdNAbwRMqMtJ8ApeCapV_weMRRhOBQzxB4vYFrgyZ7gtjqgWDzA85wZdUYhXHggUCJaXR2Juu5CaX4gL4NWA2NGDl4ewJY42PPAiR5aY7CeFrTG&sig=AHIEtbQhSe9w9N3xfNmcOfp6LNyamYk6Cg "The “Silver Dart” Legacy: Alexander Graham Bell’s Flying Machines of the Future~ A Chronology."] ''Alexander Graham Bell National Historic Site of Canada,'' 2012. Besoek op 17 Mei 2012.</ref> Hy het ook 'n vlieër gevlieg wat deur die Kanadese ingenieur Frederick W. Baldwin gebou is op 'n hoogte van 3 voet en 'n afstand van 100 voet. Selfridge het die ''Red Wing'' ontwerp, die Aerial Experiment Association se eerste aangedrewe vliegtuig. Op 12 Maart 1908 het die ''Red Wing'', wat deur Frederick W. Baldwin gevlieg is, oor die bevrore Keuka-meer naby Hammondsport, [[New York]] op hardlopers beweeg, en eintlik 'n afstand van 97,2 meter gevlieg voordat dit neergestort het.<ref> House, Kirk W., Hell-Rider to King of the Air: Glenn Curtiss's Life on Innovation (SAE International, 2003), bl. 74-76.</ref> Die ''Red Wing'' is vernietig in 'n ongeluk tydens sy tweede vlug op 17 Maart 1908, waarna slegs die enjin gered kon word. Op 19 Mei 1908 het Selfridge die eerste Amerikaanse militêre offisier geword om 'n moderne vliegtuig te loods, toe hy solo in AEA se nuutste tuig, ''White Wing'', gevlieg het, wat 100 voet gestyg het met sy eerste poging en 200 voet op sy tweede.<ref>{{cite web|url=http://www.af.mil/information/heritage/person.asp?dec=Early_Years&pid=123020185|title=Thomas Etholen Selfridge|website=www.af.mil|access-date=December 13, 2014|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120717062016/http://www.af.mil/information/heritage/person.asp?dec=Early_Years&pid=123020185|archive-date=17 Julie 2012}}</ref>Tussen 19 Mei en 3 Augustus het hy verskeie vlugte by Hammondsport gemaak, wat op 'n vlug van 1 minuut en 30 sekondes op 'n hoogte van 75 voet uitgeloop het. Die volgende dag het sy laaste solovlug van 50 sekondes 'n afstand van 800 meter afgelê. Alhoewel nie ten volle opgelei as 'n [[vlieënier]] nie, was Selfridge nietemin die eerste Amerikaanse militêre offisier wat enige vliegtuig sonder begeleiding gevlieg het.<ref>{{cite journal|url=http://newpreview.afnews.af.mil/shared/media/document/AFD-110421-039.pdf|title=Air Corps News Letter|publisher=Office of the Chief of the Air Corps, War Dept., Washington|volume=XXI|issue=1|date=1 Januarie 1938|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213218/http://newpreview.afnews.af.mil/shared/media/document/AFD-110421-039.pdf|archive-date=3 September 2015}}</ref> In Augustus 1908 is Selfridge en luitenante Frank P. Lahm en Benjamin Foulois opdrag gegee om 'n stuurbare [[lugskip]] te vlieg wat deur die Amerikaanse weermag gekoop is. Hierdie lugskip was geskeduleer om te vlieg na 'n uitstalling by die Missouri State Fair, in St. Joseph, [[Missouri]], geloods deur Foulois en Selfridge. Die weermag het egter op 'n proefbasis besluit om ook 'n vliegtuig by die [[Wright-broers]] te koop en het 'n paar toetse daarvoor beplan voordat dit gekoop is. Selfridge was baie geïnteresseerd in die vliegtuig en is genooi om die toetse by te woon en het na Fort Myer, Virginia, gereis. ==Noodlottige ongeluk== [[Lêer:Fort Myer Wright Flyer crash.jpg|links|duimnael|Wrak van die ''Wright Flyer'' wat die lewe van Tom Selfridge geneem het]] Toe Orville Wright na Fort Myer gekom het om sy ''Wright Flyer'' vir die Amerikaanse weermag te demonstreer, kon Selfridge reël om as passasier op die Orville-vliegtuig te vlieg. Op 17 September 1908 het die Wright Flyer 4½ keer om Fort Myer gesirkel op 'n hoogte van 46 meter. Halfpad deur die vyfde rondte het die regter [[Skroef (lugvaart)|skroef]] gebreek weens vibrasie wat met die vliegtuigraamwerk se gaas verstrengel was. Die dryfkrag het as gevolg daarvan verlore gegaan en die masjien het met sy neus in 'n afwaartse duik beland. Orville het die enjin afgeskakel en die vliegtuig op sowat 75 voet gekry om te sweef, maar dit het tog uiteindelik met neus eerste in die grond gebots.<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/newspage/28878483/|title=Wilbur Wright Weeps. Aviator's Brother Grieved by Fatal Accident. Deplores Officer's Death. First Thought Is Safety of Passengers, He Says, When News of Orville's Mishap at Fort Myer Reaches Him in France. Countermands Orders for Flights, to Regret of Waiting Crowd|quote=[[Le Mans]], [[Frankryk]], 18 September 1908. Wilbur Wright, broer van Orville Wright, en wat al vir 'n paar weke 'n reeks eksperimente hier met 'n Wright-vliegtuig uitvoer, was baie ontsteld toe hy vanoggend die nuus uit Washington gehoor het dat sy broer 'n ongeluk gehad het, waarin luitenant Thomas Selfridge sy lewe verloor het.|date=19 September 1908|newspaper=[[Washington Post]]|url-access=registration|access-date=5 Junie 2018}}</ref> Toe die vliegtuig die grond tref, is Selfridge en Wright teen die oorblywende draad gedruk. Selfridge het ook teen die houtraamwerk gebots en sy skedel gekraak. Hy het neurochirurgie by die basishospitaal ondergaan, maar is dieselfde nag dood sonder om sy [[bewussyn]] te herwin. Hy was toe 26 jaar oud. Orville Wright het 'n aantal ernstige beserings opgedoen, insluitend 'n gebreekte linkerbobeen, verskeie gebreekte ribbes en 'n beskadigde heup, en is vir sewe weke in die hospitaal opgeneem. [[Lêer:Thomas Selfridge gravestone at Arlington National Cemetery - 2.jpg|duimnael]] Thomas Selfridge is in die Arlington Nasionale Begraafplaas, Seksie 3, Lot 2158, Grid QR-13/14, begrawe.<ref name="check-six">{{cite web|url=http://www.check-six.com/Crash_Sites/Selfridge.htm|title=The First Fatal Plane Crash… At Fort Myer, Virginia, September 17th, 1908|website=Check-Six.com|date=22 November 2014}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons category-inline|bullet=none| Thomas Selfridge}} * {{Cite web | title = Photographs of first powered aircraft fatal crash | url = https://www.flickr.com/photos/medicalmuseum/sets/72157614637207273/detail/ | access-date = August 6, 2009 }} * {{Find a Grave|2293}} * {{Cite web | title = Selfridge Field and the beginnings of air power | url = http://info.detnews.com/history/story/index.cfm?id=33&category=government | access-date = May 19, 2005 | url-status = dead | archive-url = https://archive.today/20060224090219/http://info.detnews.com/history/story/index.cfm?id=33&category=government | archive-date = February 24, 2006 }} * {{Cite web | title = Frederick W. (Casey) Baldwin | url = http://www.earlyaviators.com/ebaldwin.htm | access-date = May 19, 2005 }} * {{Cite web | title = A Most Noble Experiment | url = http://www.aerofiles.com/aea.html | access-date = May 19, 2005 }} * {{Cite web | title = Aviation in Canada 1938 | url = http://www.rootsweb.com/~canbrnep/aviincan.htm | access-date = May 19, 2005 }} * {{Cite web | title = History of Selfridge | url = http://www.selfridge.army.mil/History.htm | access-date = May 19, 2005 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20050206164931/http://www.selfridge.army.mil/History.htm | archive-date = February 6, 2005 }} * {{Cite news |first=Charles E |last=Ramirez |title=Remembering Lt. Thomas E. Selfridge |url=http://www.detnews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20080916/METRO03/809160375/1014/rss03 |work=Detroit News |publisher=Detroit News |access-date=2008-09-16 }}{{Dooie skakel|date=Desember 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.corbisimages.com/stock-photo/rights-managed/42-22416215/thomas-selfridge-and-wright-brothers-prepare-for-?popup=1 Thomas Selfridge sits in Wright Flyer before the fatal flight, Orville cranking engine] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Selfridge, Thomas}} [[Kategorie:Lugvaartpioniers]] [[Kategorie:Geboortes in 1882]] [[Kategorie:Sterftes in 1908]] 3na3a3e2a9zhra0nk4dtm0qpsnf65qi 0 387361 2893145 2823416 2026-04-12T12:51:50Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893145 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wetenskaplike | naam = Samuel Langley | beeld = Samuel Pierpont Langley.jpg | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | geboortenaam = Samuel Pierpont Langley | geboortedatum = [[22 Augustus]] [[1834]] | geboorteplek = Roxbury, [[Boston]] | sterftedatum = {{SDEO|1834|8|22|1906|2|27}} | sterfteplek = Aiken, [[Suid-Carolina]] | plek van graf = | blyplek = | burgerskap = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State}} | vakgebied = [[Sterrekunde]]. Son fisika & lugvaart | werkplek = | alma mater = | doktorale promotor = | akademiese adviseurs = | doktorale studente = | ander studente = | bekend vir = Sterrekunde, fisikus, uitvinder van die bolometer en lugvaartpionier. | beïnvloed deur = | invloed op = | toekennings = | handtekening = | webblad = | voetnotas = }} '''Samuel Pierpont Langley''' ([[22 Augustus]] [[1834]] – [[27 Februarie]] [[1906]]) was 'n [[Amerikaanse]] [[Sterrekunde|sterrekundige]], [[fisikus]], uitvinder van die bolometer en lugvaartpionier. Benewens die feit dat hy die derde sekretaris van die Smithsonian-instelling geword het, was hy ook 'n professor in sterrekunde aan die [[Universiteit van Pittsburgh]], waar hy die direkteur van die Allegheny-sterrewag was. ==Lewensloop== Langley is op 23 Augustus 1834 in Roxbury, [[Boston]], gebore.<ref>{{cite book|title=Biographical Index of Former Fellows of the Royal Society of Edinburgh 1783–2002|date=Julie 2006|publisher=The Royal Society of Edinburgh|isbn=0-902-198-84-X|url=https://www.royalsoced.org.uk/cms/files/fellows/biographical_index/fells_indexp2.pdf|access-date=21 Desember 2021|archive-date= 4 Maart 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304074135/https://www.royalsoced.org.uk/cms/files/fellows/biographical_index/fells_indexp2.pdf|url-status=dead}}</ref> Langley het die Boston Latynskool bygewoon en aan die Engelse Hoërskool van Boston gegradueer, waarna hy 'n assistent in die Harvard College Observatory geword het. Hy het toe 'n werk by die Verenigde State se Vlootakademie bekom, oënskynlik as 'n professor in wiskunde. Hy is egter eintlik soontoe gestuur om die Akademie se klein [[sterrewag]] te restoureer. In 1867 word hy die direkteur van die Allegheny-sterrewag en 'n professor in sterrekunde aan die Universiteit van Pittsburgh (toe bekend as die Wes-Universiteit van Pennsilvanië), 'n pos wat hy beklee het tot 1891, selfs terwyl hy die derde sekretaris van die Smithsonian-instelling geword het in 1887. Langley was die stigter van die Smithsonian Astrophysical Observatory. In 1875 is hy verkies as 'n lid tot die American Philosophical Society.<ref>{{Cite web|title=APS Member History|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=1875&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|access-date=2021-05-05|website=search.amphilsoc.org|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505132641/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=1875&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|url-status=dead}}</ref> In 1888 is Langley verkies as 'n lid van die American Antiquarian Society.<ref>[http://www.americanantiquarian.org/memberlistl American Antiquarian Society Members Directory]</ref> In 1898 ontvang hy die [[Prix Jules Janssen]], die hoogste toekenning van die ''Societe Astronomique de France'', die [[Franse Sterrekundige Vereniging]]. ==Allegheny-sterrewag== Langley het in 1867 in [[Pittsburgh]] aangekom om die eerste direkteur van die Allegheny-sterrewag te word, nadat die instelling in moeilike tye verval het en aan die Wes-Universiteit van Pennsilvanië gegee is. Teen daardie tyd was die departement in wanorde – toerusting was stukkend, daar was geen [[biblioteek]] nie en die gebou moes herstel word. Deur die vriendskap en hulp van William Thaw Sr., 'n industriële leier in Pittsburgh, was Langley in staat om die sterrewagtoerusting te verbeter en bykomende apparate te bou. Een van die nuwe instrumente was 'n klein transito-[[teleskoop]] wat gebruik is om die posisie van die sterre waar te neem terwyl hulle die hemelse [[meridiaan]] kruis.<ref>{{Cite web |url=http://www.pitt.edu/~aobsvtry/history.html |title=University of Pittsburgh history |access-date=21 Desember 2021 |archive-date=18 Junie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618144237/https://www.pitt.edu/~aobsvtry/history.html |url-status=dead }}</ref> Hy het grootliks geld vir die departement ingesamel deur standaardtyd na stede en spoorweë te versprei. Tot dan is korrekte tyd slegs af en toe vanaf Amerikaanse sterrewagte vir openbare gebruik gestuur. [[Horlosie]]s is in daardie dae met die hand gedraai en tyd was geneig om onakkuraat te wees. Presiese [[tyd]] was nie juis nodig nie. Dit was genoeg om te weet dat die son op die middaguur direk bo die kop was. Dit het verander met die koms van spoorweë, wat die gebrek aan standaardtyd gevaarlik gemaak het. Treine het volgens 'n gepubliseerde skedule gery, maar skedulering was chaoties. As die horlosies van 'n ingenieur en 'n skakeloperateur met selfs 'n minuut of twee verskil, kan treine terselfdertyd op dieselfde spoor wees en bots. Met behulp van astronomiese waarnemings wat van die nuwe teleskoop verkry is, het Langley 'n presiese tydstandaard, insluitend [[tydsone]]s, ontwerp wat as die Allegheny-tydstelsel bekend geword het. Aanvanklik het hy tydseine aan Allegheny-stadsbesighede en die Pennsylvania Railroad versprei. Uiteindelik, twee keer per dag, het die Allegheny-tydseine die regte tyd gegee via 4 713 myl se telegraaflyne na alle spoorweë in die VSA en Kanada. Langley het die geld van die spoorweë gebruik om die sterrewag te finansier. Vanaf ongeveer 1868 het inkomste uit Allegheny-tyd voortgegaan om die sterrewag te finansier, totdat die Amerikaanse vlootsterrewag die seine via belastingbetalersfinansiering in 1883 begin verskaf het. Nadat befondsing bekom was, het Langley sy tyd by die sterrewag gewy om die [[Son]] te ondersoek. Hy het sy tekenvaardighede – van sy eerste werk uit hoërskool – gebruik om honderde tekeninge van sonverskynsels te maak, waarvan baie die eerste was wat die wêreld gesien het. Sy merkwaardig gedetailleerde 1873-illustrasie van 'n sonkol, waargeneem terwyl hy die sterrewag se 13-duim Fitz-Clark-refraktor gebruik het, het 'n klassieke illustrasie geword. Dit verskyn op bladsy 21 van sy boek, ''The New Astronomy'', en is ook wyd in die Amerikas en Europa herdruk. In 1886 het Langley die eerste Henry Draper-medalje van die Nasionale Akademie van Wetenskappe ontvang vir sy bydraes tot sonkragfisika.<ref name=Draper>{{cite web|title=Henry Draper Medal|url=http://www.nasonline.org/about-nas/awards/henry-draper-medal.html|publisher=National Academy of Sciences|access-date=19 Februarie 2011}}</ref> Sy publikasie in 1890 van [[infrarooi]] waarnemings by die Allegheny-sterrewag in Pittsburgh saam met Frank Washington Very, gevoeg by die data wat hy van sy uitvinding, die bolometer, versamel het, is deur [[Svante Arrhenius]] gebruik om die eerste berekeninge oor die [[kweekhuiseffek]] te maak. In 1898 het Langley die Prix Jules Janssen ontvang, die hoogste toekenning van die ''Société astronomique de France'' (die Franse sterrekundige vereniging). ==Lugvaart werk== [[Lêer:Samuel Pierpont Langley's steam Aërodrome No. 5 in flight.png|links|duimnael|Langley se stoomaangedrewe Aërodrome No. 5 in vlug, 6 Mei 1896. Foto deur Alexander Graham Bell.]] [[Lêer:Samuel Pierpont Langley - Quarterscale model, 1896.jpg|duimnael|Langley se +1⁄4-skaalmodel; dit het op 8 Augustus 1903 etlike honderde tree gevlieg.]] Langley het probeer om 'n werkende loodsbare swaarder-as-lug-[[vliegtuig]] te maak. Sy modelle het gevlieg, maar sy twee pogings tot bemande vlugte was nie suksesvol nie. Langley het in 1887 met rubberband-aangedrewe modelle en sweeftuie begin eksperimenteer. (Volgens een boek kon hy nie [[Alphonse Pénaud]] se tyd in die lug met rubberkrag bereik nie, maar het in elk geval volgehou.) Hy het 'n roterende arm gebou (wat soos 'n windtonnel funksioneer) en het groter vlieënde modelle gemaak wat deur miniatuur[[stoomenjin]]s aangedryf word. Langley het besef dat volgehoue aangedrewe vlug moontlik was toe hy gevind het dat 'n 1 lb. koperplaat wat deur 'n veer aan die roterende arm gehang is, omhoog gehou kon word deur 'n veerspanning van minder as 1 ons. Langley het verstaan dat vliegtuie [[stukrag]] nodig het om weerstand van voorwaartse spoed te oorkom, het waargeneem dat plat plate hoër aspekverhoudings hoër lig en laer weerstand het, en het in 1902 gesê "'n Vliegtuig van vaste grootte en gewig sal minder dryfkrag nodig hê hoe vinniger dit vlieg". teen-intuïtiewe effek van geïnduseerde sleur. <ref>{{cite news |url= https://leehamnews.com/2017/11/03/bjorns-corner-aircraft-drag-reduction-part-3/ |title= Bjorn's Corner: Aircraft drag reduction, Part 3 |author= Bjorn Fehrm |date= 3 November 2017 |work= Leeham}}</ref> Hy het die skrywer [[Rudyard Kipling]] rondom hierdie tyd ontmoet, wat een van Langley se eksperimente in sy [[outobiografie]] beskryf het: “Deur Roosevelt het ek professor Langley van die Smithsonian ontmoet, 'n ou man wat 'n modelvliegtuig ontwerp het wat aangedryf is - want [[petrol]] het nog nie opgedaag nie - deur 'n miniatuur flits-stoomenjin, 'n wonder van delikate vakmanskap. Dit het meer as tweehonderd treë tydens 'n toets gevlieg en ditself daarna in die water van die Potomac verdrink, wat vir die pers van sy land groot vreugde en humor veroorsaak het. Langley het dit koel genoeg aanvaar en vir my gesê dat, alhoewel hy nooit tot dan sou lewe nie, dat ek die bestaan van die vliegtuig moet beleef.”<ref>Rudyard Kipling, ''Something of Myself: for my friends known and unknown'', London: MacMillan and Co., 1951 (eerte in 1937 gepubliseer). bl. 123</ref> Sy eerste sukses het op 6 Mei 1896 gekom toe sy nommer 5 ongeloodsde model wat 11 kg geweeg het, twee vlugte van 700 m en 1 000 m gemaak het ná 'n katapult lansering vanaf 'n boot op die Potomacrivier.<ref>[https://airandspace.si.edu/collection-objects/langley-aerodrome-number-5 Langley Aerodrome Number 5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181028023508/https://airandspace.si.edu/collection-objects/langley-aerodrome-number-5 |date=28 Oktober 2018 }} Smithsonian National Air and Space Museum. Besoek op 8 Januarie 2018</ref><ref>{{cite journal |last1=Gierke|first1=C. David|date=1998|title=Langley's Steam-powered Flying Machines |journal=Aviation History |volume=8|issue=6|page=50}}</ref> Die afstand was tien keer langer as enige vorige eksperiment met 'n swaarder-as-lug-vlieënde masjien,<ref>[http://www.nasm.si.edu/research/arch/findaids/langley/langley_frames.html Smithsonian Samuel P. Langley Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120309120202/http://www.nasm.si.edu/research/arch/findaids/langley/langley_frames.html |date= 9 Maart 2012 }}[http://www.nasm.si.edu/research/arch/findaids/langley/langley_sec_3.html Historical note]{{Dooie skakel|date=Oktober 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> wat bewys dat stabiliteit en voldoende hefkrag in so 'n tuig verkry kon word. Op 11 November daardie jaar het sy nommer 6-model meer as 1 500 m gevlieg. In 1898, gebaseer op die sukses van sy modelle, het Langley 'n Oorlogsdepartement-toekenning van $50 000 en $20 000 van die Smithsonian ontvang om 'n prototipe vliegtuig te ontwikkel, wat hy 'n "''Aerodrome''" genoem het (ontgin uit Griekse woorde wat rofweg vertaal word as "lughardloper"). Langley het Charles M. Manly (1876–1927) as [[Ingenieurswese|ingenieur]] en toetsvlieënier aangestel. Toe Langley van sy vriend [[Octave Chanute]] gehoor het van die [[Wright-broers]] se sukses met hul 1902-[[sweeftuig]], het hy probeer om die Wrights te ontmoet, maar hulle het sy versoek beleefd ontduik. [[Lêer:Langley Aerodrome 01.JPG|duimnael|Langley se ''Aerodrome No.'' 6 in Posvar Hall, Universiteit van Pittsburgh]] [[Lêer:Samuel Pierpont Langley and Charles M. Manly - GPN-2000-001298.jpg|links|duimnael|Langley, regs, saam met die toetsvlieënier Charles Manly  .]] Terwyl die volgrootte ''Aerodrome'' ontwerp en gebou is, is die [[binnebrandenjin]] aan die vervaardiger Stephen M. Balzer (1864–1940) uitgekontrakteer. Toe hy nie daarin slaag om 'n enjin volgens die krag- en gewigspesifikasies te vervaardig nie, het Manly die ontwerp voltooi. Hierdie enjin het baie meer krag gehad as die enjin van die Wright-broers se eerste vliegtuig—50 pk in vergelyking met 12 pk. Die enjin, meestal die tegniese werk van ander manne as Langley, was waarskynlik die projek se vernaamste bydrae tot die [[lugvaart]].<ref>[http://aerostories.free.fr/precurseurs/langley/page2.html Aerostories]</ref> Die geloodsde masjien het tandemvlerke (een agter die ander) met draadstutte gehad. Dit het 'n Pénaud-stert vir duik- en swaaibeheer gehad, maar geen rolbeheer nie, afhangende eerder van die [[dihidraal|dihidrale]] hoek van die [[Vlerk (lugvaart)|vlerk]]e, net soos die modelle, vir die handhawing van 'n ongeveer gelyke vlug. In teenstelling met die Wright-broers se ontwerp van 'n beheerbare vliegtuig wat met hulp van 'n sterk wind van voor kon vlieg en op vaste grond kon land, het Langley veiligheid gesoek deur in kalm lug oor die Potomacrivier te oefen. Dit het 'n [[katapult]] vereis om te lanseer. Die tuig het geen landingstoerusting gehad nie, die plan was om in die water af te daal na demonstrasie van vlug wat, indien suksesvol, 'n gedeeltelike, indien nie totale, herbou van die masjien sou behels. Langley het die projek laat vaar ná twee ongelukke met opstyg op 7 Oktober en 8 Desember 1903. [[Lêer:Samuel Pierpont Langley - Potomac experiment 1903.jpeg|duimnael|Eerste mislukking van die bemande ''Aerodrome'', Potomacrivier, [[7 Oktober]] [[1903]]]] In die eerste poging het Langley gesê die vlerk het 'n deel van die katapult geraak, wat gelei het tot 'n duik in die rivier "soos 'n handvol sement," volgens een verslaggewer. Met die tweede poging het die tuig opgebreek toe dit die katapult verlaat het (Hallion, 2003; Nalty, 2003).<ref>{{cite journal |last1=Gibbs-Smith |first1=Charles H. |date=3 Apr 1959|title= Hops and Flights: A roll call of early powered take-offs |journal=Flight International |volume=75 |issue=2619 |page=469|url= http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1959/1959%20-%200938.html|access-date=24 Augustus 2013}}</ref> Manly is albei kere ongedeerd uit die rivier gevind. Koerante het groot sport van die mislukkings gemaak, en sommige lede van die Kongres het die projek sterk gekritiseer. Die ''Aerodrome'' is in 1914 deur Glenn Curtiss verander en 'n paar honderd voet gevlieg, as deel van sy poging om die Wright-broers se patent te beveg, en as 'n poging deur die Smithsonian om Langley se lugvaartreputasie te red. Nietemin het howe die patent bekragtig. Die Curtiss-vlugte het die Smithsonian egter aangemoedig om die ''Aerodrome'' in sy museum te vertoon as "die eerste mensdraende vliegtuig in die geskiedenis van die wêreld wat in staat is tot volgehoue vrye vlug". Fred Howard, wat die kontroversie breedvoerig gedokumenteer het, het geskryf: "Dit was 'n leuen suiwer en eenvoudig, maar dit het die imprimatur van die eerbiedwaardige Smithsonian gedra en sou oor die jare sy weg in tydskrifte, geskiedenisboeke en ensiklopedieë vind, tot groot ergernis van diegene wat vertroud is met die feite.” (Howard, 1987). Die Smithsonian se optrede het 'n dekade lange vete veroorsaak met die oorlewende Wright-broer, Orville, wat beswaar gemaak het teen die instelling se eis van voorrang vir die ''Aerodrome''. Anders as die Wright-broers met hul uitvinding van drie-assige beheer, het Langley geen effektiewe manier gehad om 'n vliegtuig te beheer wat te groot was om deur die gewig van die vlieënier se liggaam te maneuver nie. As die ''Aerodrome'' dus stabiel gevlieg het, soos die modelle gedoen het, sou Manly in aansienlike gevaar gewees het as die masjien, onbeheers, afsak vir 'n landing—veral as dit weg van die rivier en oor vaste grond gedwaal het. ==Bolometer== In 1880 het Langley die bolometer uitgevind, 'n instrument wat aanvanklik gebruik is om ver-[[infrarooi]] straling te meet<ref>{{cite journal |last=Langley |first=S. P. |title=The bolometer |journal=Proceedings of the American Metrological Society|volume=2 |date=1880 |pages=184–190 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433090766035;view=1up;seq=283 }}</ref> Die bolometer het wetenskaplikes in staat gestel om 'n verandering in temperatuur van minder as 1/100 000 van 'n graad Celsius op te spoor<ref>[https://earthobservatory.nasa.gov/Features/Langley/langley_2.php Samuel Pierpont Langley], at ''earthobservatory.nasa.gov'', ''"... sensitief vir verskille in temperatuur van een honderdduisendste van 'n graad Celsius (0,00001 C). Bestaan uit twee dun stroke metaal, 'n [[Wheatstonebrug]], 'n battery en 'n galvanometer ..."'', accessed 31 Oktober 2018</ref> Dit het die grondslag gelê vir die metings van die hoeveelheid [[sonenergie]] op die Aarde. Hy het in 1881 'n referaat daaroor gepubliseer, "''The Bolometer and Radiant Energy''".<ref>{{cite journal |last=Langley |first=S. P. |title=The Bolometer and Radiant Energy |journal=Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences |volume=16 |date=1881 |pages=342–358 |doi=10.2307/25138616 |jstor=25138616 }}</ref> Hy het een van die eerste pogings aangewend om die oppervlaktemperatuur van die Maan te meet, en sy meting van interferensie van die infrarooi straling deur [[koolstofdioksied]] in die aarde se [[atmosfeer]] is in 1896 deur [[Svante Arrhenius]] gebruik om die eerste berekening te maak van hoe klimaat sou verander vanaf 'n toekomstige verdubbeling van koolstofdioksiedvlakke.<ref>Archer, David. ''The Long Thaw'' (2009<!--publisher & city?-->), bl. 19.</ref> == Kommersiële tyddiens == Begin met sy ampstermyn by Allegheny-sterrewag in die Pittsburgh-omgewing in die laat 1860's, was Langley 'n groot rolspeler in die ontwikkeling van astronomies-afgeleide en gereguleerde tydverspreidingsdienste in Amerika deur die latere helfte van die 19de eeu. Sy werk met die spoorweë in hierdie gebied word dikwels aangehaal as sentraal tot die vestiging van die Standaard Tydsones-stelsel. Sy baie suksesvolle en winsgewende tydverkope aan die Pennsylvania Railroad het uitgestaan onder die talle nie-regeringsgebaseerde sterrewagte van die dag wat grootliks hul navorsing gesubsidieer het deur tyddiensverkope aan streeksspoorweë en die stede wat hulle bedien het. Die Verenigde State se vlootsterrewag se toenemende oorheersing op hierdie gebied het hierdie streeksterrewagte se lewensbestaan bedreig en Langley het 'n leier geword in pogings om die lewensvatbaarheid van hul kommersiële programme te bewaar. == Dood == Langley het homself verantwoordelik gehou vir die verlies van fondse ná die ontdekking in Junie 1905 dat Smithsonian-rekenmeester William Karr besig was om geld van die instelling te verduister. Langley het sy salaris in die nadraai geweier. In November het hy 'n [[beroerte]] gehad. In Februarie 1906 het hy na Aiken, [[Suid-Carolina]] verhuis om te herstel, maar het weer 'n beroerte gehad en is op 27 Februarie dood. Hy is in die Forest Hills-begraafplaas in Boston begrawe.<ref>{{cite web |title=Samuel P. Langley Collection |url=https://sova.si.edu//record/NASM.XXXX.0494 |website=Smithsonian Online Virtual Archives (SOVA) |access-date=13 Februarie 2019}}</ref> == Nalatingskap == Lug- en seevaartuie, fasiliteite, 'n eenheid sonstraling en 'n toekenning is ter ere van Langley vernoem, insluitend: * Langley goue medalje van die Smithsonian Instelling <ref>{{cite web |url=http://newsdesk.si.edu/about/awards |title=Awards and Medals |publisher=Smithsonian Institution |access-date=14 Maart 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171005140646/http://newsdesk.si.edu/about/awards |archive-date=5 Oktober 2017 |url-status=dead }}</ref> * NASA Langley Research Center (NASA LaRC), Hampton, Virginia <ref name="vp110905">{{cite news |first=Diane |last=Tennant |work=The Virginian-Pilot |title=What's in a name? NASA Langley Research Center |url=http://hamptonroads.com/2011/09/whats-name-nasa-langley-research-center |date=5 September 2011 |access-date=5 September 2011 |archive-date=25 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225181543/https://pilotonline.com/entertainment/ |url-status=dead }}</ref> * Langley Lugmagbasis * Langley Hall in die Universiteit van Pittsburgh * Langley High School in Pittsburgh * Langley Memorial Aeronautical Laboratory * Langley eenheid van son radiasie * Mount Langley in die Sierra Nevada * [[USS Langley (CV-1)]] * USS Langley (DE 131), geloods 10 Julie 1942 en hernoem Hammann op 1 Augustus 1942 * USS Langley (CVL-27) * Seadrome Langley, bedoel as een in 'n ketting van Atlantiese lugvaart-wegstasies, gekanselleer weens die Depressie * SS Samuel P. Langley, U.S. Liberty Ship * Samuel P. Langley laerskool in Hampton, VA. == Media == In die 1978-film ''The Winds of Kitty Hawk'' is hy deur die akteur [[John Hoyt]] vertolk. ==Verwysings== {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{Commons category-inline|bullet=none|Samuel Pierpont Langley}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Langley, Samuel}} [[Kategorie:Lugvaartpioniers]] [[Kategorie:Amerikaanse sterrekundiges]] [[Kategorie:Amerikaanse fisici]] [[Kategorie:Geboortes in 1834]] [[Kategorie:Sterftes in 1906]] 86mh9mtu9ovlrlhp9jeww4lhpu5ibhi 0 387449 2893322 2564317 2026-04-12T15:40:37Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893322 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Alberto Santos-Dumont portrait.jpg|duimnael|Alberto Santos-Dumont]] '''Alberto Santos-Dumont''' (Cabangu, Santos Dumont (Palmira ([[Minas Gerais]]),<ref>Chant, Christopher (2002) [https://books.google.nl/books?id=rHLDaKYjgdsC&lpg=PA30&dq=Cabangu%20santos%20dumont&hl=nl&pg=PA30#v=onepage&q=Cabangu%20santos%20dumont&f=false A Century of Triumph: The History of Aviation] New York: The Free Press</ref> [[20 Julie]] [[1873]] – Guarujá ([[São Paulo (deelstaat)|São Paulo]]), [[23 Julie]] [[1932]]) was 'n [[Brasilië|Brasiliaanse]] lugvaartpionier. Hy was die eerste wat in [[Europa]] gevlieg het met 'n swaarder-as-lug-tuig. ==Lewensloop== === Jeug === Santos-Dumont was die seun van 'n ryk [[koffie]]planter. Hy het gefassineer geraak met [[lugvaart]] toe hy in 1888 die eerste keer 'n [[lugballon]] in die stad [[São Paulo]] gesien het. Hy het 'n fassinasie gehad vir [[Jules Verne]] se werk wat vol nuwe uitvindings was en hy wou hierdie wêreld 'n werklikheid maak. === Lugballonne en lugskepe === Hy het na [[Parys]] verhuis vir sy studies en in Julie 1898 het hy in sy eerste lugballon, die ''Brasilië'', gevlieg. Omdat lugballonne nie beheer kon word nie, het hy 'n [[lugskip]] begin ontwikkel. Na verskeie mislukkings het die nr. 6 daarin geslaag om 'n prys van 100 000 frank op 19 Oktober 1901 te wen deur binne 30 minute om die [[Eiffeltoring]] te vlieg. Hy het altesaam veertien lugskepe gebou. === Vliegtuie === Nadat hy van [[Octave Chanute]] gehoor het dat die [[Wright-broers]] 'n vliegtuigvlug geneem het, het dit sy volgende fassinasie geword. Op 23 Oktober 1906, voor 'n versamelde skare by Bagatelle Park in Neuilly, het hy die eerste vlug gemaak op 'n vliegtuig wat deur [[Gabriel Voisin]] gebou is. Op 12 November 1906 het hy die wêreldrekord met 'n vlug van 220 meter verbeter. Hy het toe ’n vliegtuig ontwerp wat so lig en klein was dat dit met ’n motor, die ''Demoiselle'', vervoer kon word. === Einde van sy lewe === Omstreeks hierdie tyd is hy met [[veelvuldige sklerose]] gediagnoseer. Hy het onttrek en na sy geboorteland [[Brasilië]] verhuis, waar hy op 23 Julie 1932 [[selfmoord]] gepleeg het. Daar word onder meer gesê dat hy teleurgesteld was met die gebruik van vliegtuie in [[oorlog]]voering. ==Brasiliaanse held== In Brasilië word hy as 'n held beskou. Die stad Santos Dumont, die Santos-Dumont-lughawe in Rio de Janeiro en 'n snelweg is na hom vernoem. Sy huis in die somerwoning van die keisers van Brasilië, Petrópolis, is nou 'n klein museum. In 2015 is die boek De gevleugelde, ’n historiese roman oor sy lewe, deur die Nederlandse skrywer Arthur Japin gepubliseer. ==Galery== <gallery mode="packed" heights="150" style="font-size:85%"> Dirigível Nº1 - 1-13613-0000-0000, Acervo do Museu Paulista da USP.jpg|''Dirigível Nº 1''<br>(1898), Museum Paulista ([[São Paulo (stad)|São Paulo]]) Dirigível Nº5 - 1-13647-0000-0000, Acervo do Museu Paulista da USP.jpg|''Dirigível N°5''<br>(1901), Museum Paulista ([[São Paulo (stad)|São Paulo]]) Aida-1903.jpg|''Dirigível N°9, La Baladeuse''<br>Geloods deur die eerste vlieënier Aida D'Acosta Breckinridge<br>(1903) Santos-Dumont Nº12.jpg|''Helicóptero N°12'' in die vliegtuigloods<br>(1905) Santos-Dumont testing No.14-bis.jpg|Die toets van ''N°14-bis'' met behulp 'n kabelbaan en 'n [[donkie]]<br>(voor 1910) Stamp of Brazil - 1973 - Colnect 263897 - Alberto Santos Dumont.jpeg| Posseël ter ere van Santos-Dumont<br>(1973) Demoiselle 22, Museu Asas de um Sonho.jpg|''Demoiselle 22''<br>Museum TAM (São Carlos) Demoiselle Ultraleve.jpg|Vlieende replika van die ''Demoiselle''<br>(2013), ''Museu Aeroespacial'' ([[Rio de Janeiro]]) Brazilian Air Force One in 2019.jpg|Presidentiële vliegtuig ''Santos-Dumont''<br>(2019) </gallery> ==Verwysings== {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Santos-Dumont, Alberto}} [[Kategorie:Lugvaartpioniers]] [[Kategorie:Geboortes in 1873]] [[Kategorie:Sterftes in 1932]] 727xh6tu7drl7e6tlj4jelwofyggop6 0 392696 2893458 2778962 2026-04-13T05:42:17Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893458 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Infobox person | name = Alphonse Matejka | image = Alphonse Matejka.png | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1902|01|09}} | birth_place = [[St. Gallen]], [[Switserland]] | death_date = {{Death date and age|1999|10|27|1902|01|09}} | death_place = La Chaux-de-Fonds, [[Switserland]] | nationality = Switser | other_names = | occupation = | years_active = | known_for = | notable_works = }} '''Alphonse Matejka''' (9 Januarie 1902 in [[St. Gallen]], [[Switserland]] - 27 Oktober 1999 in La Chaux-de-Fonds, Switserland) was 'n bekende [[Interlingue|Oksidentalis]] van Tsjeggiese oorsprong.<ref>[http://cosmoglotta.narod.ru/Cg289/cg289.htm Alphonse Matejka 1902—1999], Cosmoglotta 289, Estive 2000</ref> == Biografie == Die Matejkas was oorspronklik van Wischkovitz ([[Boheme]]). Sy pa het voor 1900 in Switserland aangekom, miskien weens die gebrek aan werksgeleenthede in die [[Tsjeggiese Republiek]]. Hy het in 1915 Switserse burgerskap ontvang. Sy seun Alphonse is op 9 Januarie 1902 in [[St. Gallen]] gebore. Hy het sy laaste jare as student in die handelsafdeling van die kantonskool deurgebring waar hy 'n studente-unie gestig het onder die naam '' Industria Sangallensis''. Weens sy taalkundige vermoë het hy daarin geslaag om werk by Reichenbach & Kie te kry. Dié maatskappy sou hom later na sy filiaal in Parys oorplaas. Daar het hy sy vrou, Jeanne Bellanger, ontmoet. Die egpaar is in 1928 getroud. In die 30's verhuis hy na Zürich en toe na Amsterdam in 1936, en kom terug na Switserland om hom uiteindelik in La Chaux-de-Fonds te vestig. Hy het werk by die horlosiebedryf gekry. == Taalkundige strewes == Alphonse Matejka kon verskeie [[Romaanse tale|Romaanse]] en [[Germaanse tale]] praat. Hy het ook [[Russiese taal|Russies]] gepraat en kon vir 'n Russiese joernaal skryf en selfs in daardie taal vir die Russiese Akademie van Wetenskappe vertaal. Hy het by die Ido-beweging betrokke geraak.<ref>{{cite magazine |last= |first= |date= June 1937 |title= Alphonse Matejka |url=http://cosmoglotta.pbworks.com/w/page/132293652/Cosmoglotta%20B%20011%20%28jun%201937%29 |magazine=Cosmoglotta |location= |publisher= |access-date= |quote= Ti eminent Idist, quel just ha definitivmen transit a Occidental, deve esser regardat, quam on regarda un activ politico, avan li dinamic funde de su partí, continui, penosimen opresset schismatic luctas inter li divers ales e nuancies.}}</ref> Hy het Occidental egter in 1937 begin ondersteun. In 1942 het hy die eerste uitgawe van die handboek ''OCCIDENTAL die internationale Welthilfssprache'' gepubliseer<ref>{{cite book |last=Matejka |first=Alphonse |author-link= |date=1942 |title=Occidental, die internationale Welthilfssprache |url=https://books.google.com/books?id=Xx9GKQEACAAJ&q=OCCIDENTAL+die+internationale+Welthilfssprache |location= |publisher=Occidental, die internationale Welthilfssprache: Vollst. Lehrgang in 20 Lektionen |page= |isbn=}}</ref>. Dit is in 1945 gevolg deur ''Wörterbuch Occidental-Deutsch e Deutsch-Occidental''. Hierdie boek is gebaseer op die werke van Joseph Gär en [[Ric Berger]]. Nadat die taalnaam na [[Interlingue]] verander is, het hy die boek ''Interlingue die natürliche Welthilfssprache, für Millionen geschaffen, von Millionen verstanden' geskryf en bygewerk. Vollständiger Lehrgang in 20 Lektionen''. Hy was ook ''[[Cosmoglotta]]'' se hoofredakteur vir etlike jare. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Matejka, Alphonse}} [[Kategorie:Interlingue]] [[Kategorie:Taalkundiges]] [[Kategorie:Geboortes in 1902]] [[Kategorie:Sterftes in 1999]] inxt8htoh1smxuw1vw5y5ix8hhmj6tc 0 394300 2893158 2530832 2026-04-12T12:56:22Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893158 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Soong May-ling giving a special radio broadcast.jpg|duimnael|Soong May-ling ]] '''Soong Mei-ling''' of, wettiglik, '''Soong May-ling''' ([[Chinees]]: 宋美齡; [[pinyin]]: Sòng Měilíng; [[5 Maart]] [[1898]]<ref name="birth">Terwyl rekords by Wellesley College en die ''[[Encyclopædia Britannica]]'' aandui dat sy in 1897 gebore is, noem die regering van die [[Republiek van China]] sowel as die [[BBC]] en die ''[[The New York Times|New York Times]]'' haar geboortejaar as 1898. Die ''New York Times'' doodsberig sluit die volgende verduideliking in: "Sommige verwysings gee 1897 as die jaar omdat die Chinese gewoonlik almal as een jaar oud by geboorte beskou word." vgl: Oos-Asiatiese ouderdomsberekening. Vroeë bronne soos die ''Columbia Encyclopedia'', 1960, gee haar geboortedatum egter as 1896, wat dit moontlik maak dat "een jaar" twee keer afgetrek is.</ref> – [[23 Oktober]] [[2003]]), ook bekend as '''Madame Chiang Kai-shek''' of '''Madame Chiang''', was 'n Chinese politieke figuur wat eerste dame van die [[Republiek van China]] was, die vrou van ''Generalissimo'' en president [[Chiang Kai-shek]]. Soong het 'n prominente rol in die politiek van die Republiek van China gespeel en was die skoonsuster van [[Sun Yat-sen]], die stigter en die leier van die Republiek van China. Sy was aktief in die burgerlike lewe van haar land en het baie ere- en aktiewe posisies beklee, insluitend voorsitter van Fu Jen Katolieke Universiteit. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het sy teen die Japannese inval van China georganiseer; en het in 1943 'n agt maande lange spreektoer deur die [[Verenigde State van Amerika]] gehou om steun te kry.<ref name=nytobit>{{cite news |first=Seth |last=Faison |title=Madame Chiang Kai-shek, a Power in Husband's China and Abroad, Dies at 106|quote= Madame Chiang Kai-shek, 'n deurslaggewende figuur in een van die 20ste eeu se groot eposse - die stryd om beheer oor die post-imperiale China wat tussen die Nasionaliste en die Kommuniste gevoer is tydens die Japannese inval en die gewelddadige nasleep van die Tweede Wêreldoorlog - is Donderdag dood in Manhattan, het die ministerie van buitelandse sake van Taiwan gister berig. Sy was 105....|url=https://www.nytimes.com/2003/10/24/international/asia/24CHIANG.html|newspaper=[[New York Times]] |date=24 Oktober 2003|access-date=27 Junie 2008}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Time-persone van die jaar}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Soong, Mei-ling }} [[Kategorie:Chinese in die Tweede Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1898]] [[Kategorie:Sterftes in 2003]] 8rc4r0sqxkcx670v4kfbi572shs4ert 0 397664 2893292 2560282 2026-04-12T15:17:16Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893292 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Maatskappy |naam = Accenture |kenteken = [[Lêer:Accenture.svg|220px]] |tipe = Aandelemaatskappy |stigting = 1989 |ligging_stad = [[Dublin]] |ligging_land = [[Ierland]] |ligging = |liggings = |sleutelpersone = |gebied_bedien = |industrie = |produkte = |dienste = |inkomste = |bedryfsinkomste = |netto_inkomste = |getal_werknemers = |ouer = |afdelings = Finansiering, dienste |dogtermaatskappye = |slagspreuk = |tuisblad = [http://www.accenture.com ''accenture.com''] |ontbind = |voetnotas = |intl = }} '''Accenture''' is 'n Ierland-gebaseerde multinasionale professionele dienste maatskappy wat spesialiseer in [[inligtingstegnologie]] (IT) dienste en konsultasie. Die Fortune Global 500-maatskappy het in 2021 inkomste van $50,53 miljard gerapporteer.<ref>[https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2011/snapshots/11019.html Global 500]</ref> Accenture se huidige kliënte sluit 91 van die Fortune Global 100 en meer as driekwart van die Fortune Global 500 in. Julie Sweet is Accenture se uitvoerende hoof sedert 1 September 2019.<ref>[https://accntu.re/2JtKwSN Accenture Appoints Julie Sweet Chief Executive Officer and Names David Rowland Executive Chairman]</ref> Die maatskappy is sedert 2009 in [[Dublin]], [[Ierland]] geregistreer. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rekenaarmaatskappye]] 6ulcbkp2so4nnygj1fn54jcquks4g0q 0 397764 2893126 2718715 2026-04-12T12:02:28Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893126 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Samia Suluhu | beeld = International leaders sign joint statement at COP26 (51649202102) (Suluhu crop).jpg | beeldonderskrif = Samia Suluhu in 2021 | orde = 6de [[President van Tanzanië]] | termynaanvang = [[19 Maart]] [[2021]] | termyneinde = | vise = Philip Mpango | eersteminister = Kassim Majaliwa | voorganger = [[John Magufuli]] | opvolger = | geboortenaam = | geboortedatum = | geboortejaar = 1960 | geboortemaand = 1 | geboortedag = 27 | geboorteplek = Makunduchi, Sultanaat Zanzibar <small>(nou [[Tanzanië]])</small> | sterfdatum = | sterfplek = | party = [[Chama Cha Mapinduzi|CCM]] | orde2 = 10de Adjunkpresident van Tanzanië | termynaanvang2 = [[5 November]] [[2015]] | termyneinde2 = [[19 Maart]] [[2021]] | president2 = [[John Magufuli]] | voorganger2 = Mohamed Gharib Bilal | opvolger2 = Philip Mpango | orde3 = Minister van Staat vir Uniesake in die Adjunkpresident se kantoor | termynaanvang3 = November [[2010]] | termyneinde3 = November [[2015]] | president3 = [[Jakaya Kikwete]] | voorganger3 = Muhammed Seif Khatib | opvolger3 = January Makamba | orde4 = Parlementslid | termynaanvang4 = November [[2010]] | termyneinde4 = Julie [[2015]] | kiesafdeling4 = Makunduchi | voorganger4 = | opvolger4 = Ameir Timbe | orde5 = Minister van Toerisme, Handel en Belegging | termynaanvang5 = [[2005]] | termyneinde5 = [[2010]] | president5 = Amani Karume | voorganger5 = Mussa Silima | opvolger5 = Said Ali Mbarouk | eggenoot = Hafidh Ameir <small>(huwelik in 1978)</small> | kinders = 4, waaronder Wanu Hafidh Ameir | alma_mater = Mzumbe-universiteit<br />Universiteit van Manchester<br />Publieke Universiteit van Tanzanië | religie = | handtekening = Samia Suluhu Hassan (Presidential signature).svg | militer = | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = }} '''Samia Suluhu Hassan''' (gebore [[27 Januarie]] [[1960]])<ref>{{en}} {{cite news |title=Interview: Tundu Lissu on Tanzanian President Samia Suluhu Hassan and the Role of the West in Democratization |url=https://www.cfr.org/blog/interview-tundu-lissu-tanzanian-president-samia-suluhu-hassan-and-role-west-democratization |last=Quinn |first=Nolan |date=1 April 2022 |publisher=Council on Foreign Relations |editor-last=Bunche |editor-first=Ralph}}</ref> is 'n Tanzaniese [[politikus]] wat sedert 19 Maart 2021 as die sesde en eerste vroulike president van [[Tanzanië]] dien. Sy is 'n lid van die regerende sosiaaldemokratiese [[Chama Cha Mapinduzi]] (CCM)-party en die derde vroulike regeringshoof van 'n [[Oos-Afrikaanse Gemeenskap]] (OAG)-land. Met die dood in die amp van president [[John Magufuli]] is sy as opvolger ingesweer. Suluhu, 'n boorling van [[Zanzibar]],<ref>{{en}} {{cite web |last=Mules |first=Ineke |title=Samia Suluhu Hassan: Who Is Tanzania's New President? |url=https://www.dw.com/en/samia-suluhu-hassan-who-is-tanzanias-new-president/a-56932264|accessdate=25 Maart 2021 |publisher=Deutsche Welle |date=19 Maart 2021}}</ref> het gedien as 'n geestelike in die semi-outonome streek tydens die administrasie van president Amani Karume. Sy het van 2010 tot 2015 as die Parlementslid vir die Makunduchi-kiesafdeling gedien en was die Minister van Staat in die Adjunkpresident se kantoor vir Uniesake van 2010 tot 2015. In 2014 is sy verkies as die ondervoorsitter van die Grondwetgewende Vergadering getaak met die opstel van die land se nuwe [[grondwet]]. Suluhu het Tanzanië se eerste vroulike adjunkpresident geword ná die algemene verkiesing in 2015, nadat sy saam met president Magufuli op die CCM-stemlys verkies is. Suluhu en Magufuli is herkies tot 'n tweede termyn in 2020. Sy het kortliks gedien as die tweede vroulike tussentydse staatshoof in die OAG – 27 jaar ná [[Sylvie Kinigi]] van [[Burundi]], wat oor 'n tydperk rondom die einde van die jaar 1993 strek. As president het Suluhu se regering beleide ingestel om die [[Covid-19-pandemie]] in Tanzanië te versag – in teenstelling met ontkenning onder Magufuli – en pogings aangewend om politieke versoening met opposisiepartye te bewerkstellig. == Biografie == Suluhu is op 27 Januarie 1960 in die Sultanaat Zanzibar gebore. Vier jaar later het Zanzibar met Tanganjika verenig om die land Tanzanië te vorm.<ref name=":0">{{en}} {{cite web |title=Samia Hassan: Tanzania’s new president who rose through the ranks |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/3/19/tanzanias-hassan-quiet-achiever-who-wants-to-get-things-done |accessdate=26 September 2023 |publisher=Al Jazeera}}</ref> Sy het hoërskool in 1977 klaargemaak,<ref name="mp cv" /> en daarna as 'n kantoorklerk begin werk.<ref name=":0" /> Sy het kortliks daarna met landboukundige Hafidh Ameir getrou. Die egpaar het vier seuns en een dogter. Hulle dogter Wanu (gebore in 1982) het later 'n lid van Zanzibar se Huis van Verteenwoordigers geword.<ref>{{en}} {{cite web |date=18 Maart 2021 |title=Samia Suluhu Hassan – the woman set to become Tanzania's next president |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-56444575 |accessdate=18 Maart 2021}}</ref> Suluhu het verskeie kortkursusse op 'n deeltydse basis gevolg. In 1986 het sy 'n gevorderde diploma in publieke administrasie van die Instituut vir Ontwikkelingsbestuur (vandag die Mzumbe-universiteit) ontvang.<ref name="mp cv">{{en}} {{cite web |url=http://www.parliament.go.tz/index.php/members/mpcvs/1668/2010-2015 |title= Member of Parliament CV |publisher=Parlement of Tanzanië |accessdate=19 Februarie 2013 |archive-date=13 Julie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713054257/http://www.parliament.go.tz/index.php/members/mpcvs/1668/2010-2015 |url-status=dead}}</ref> Sy het daarna tussen 1992 en 1994 by die Universiteit van Manchester gestudeer en 'n nagraadse diploma in ekonomie ontvang.<ref name="daily">{{en}} {{cite web |last=Mwakyusa |first=Alvar |date=18 September 2014 |title=Samia Suluhu Hassan: A tough journey from activism to politics |publisher=Daily News |url=http://dailynews.co.tz/archive/index.php/features/36136-samia-suluhu-hassan-a-tough-journey-from-activism-to-politics |url-status=live |accessdate=12 Augustus 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031030/http://dailynews.co.tz/archive/index.php/features/36136-samia-suluhu-hassan-a-tough-journey-from-activism-to-politics |archive-date=1 Desember 2017}}</ref> Sy het in 2015 haar MSc in Gemeenskaps Ekonomiese Ontwikkeling via 'n gesamentlike program tussen die Publieke Universiteit van Tanzanië en die Suidelike New Hampshire-universiteit verwerf.<ref name="mp cv" /> Suluhu het in 1988 'n ontwikkelingsbeampte by die Zanzibar-regering geword. Sy het 'n projekbestuurder by die Wêreldvoedselprogram geword. In die 1990's is sy in beheer geplaas van 'n liggaam wat nie-regeringsorganisasies in Zanzibar reguleer.<ref name=":0" /> == Politieke loopbaan == In 2000 is sy tot 'n spesiale setel van die Zanzibar-huis van verteenwoordigers verkies as lid van die regerende Chama Cha Mapinduzi-party. Daarna is sy as Zanzibar se Minister vir Jeugindiensneming, Vroue en Kinders aangewys.<ref name=":0" /> Terwyl sy hierdie amp beklee het, het sy die verbod op nuwe moeders om terug skool toe te keer, beëindig.<ref name=":1">{{en}} {{cite news |date=18 Maart 2021 |title=Samia Suluhu Hassan – Tanzania's new president |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-56444575 |accessdate=26 September 2023}}</ref> Sy was die enigste hooggeplaaste vroueminister in die kabinet en is minder ernstig deur haar manlike kollegas behandel omdat sy 'n vrou was.<ref name=" daily" /> Sy is in 2005 herverkies en het daarna minister van Toerisme en Handelsbelegging geword.<ref name=":0" /><ref name=activisim /> In 2010 is Suluhu tot die Nasionale Vergadering verkies. Sy het die Makunduchi-kiesafdeling met meer as 80% van die stemme gewen.<ref name=activisim>{{en}} {{cite web|last1=Mwakyusa|first1=Alvar|title=Tanzania: Samia Suluhu Hassan – a Tough Journey From Activism to Politics|url=http://allafrica.com/stories/201409181187.html|accessdate=16 November 2016|publisher=AllAfrica|date=18 September 2014|archive-date=5 Augustus 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190805152926/https://allafrica.com/stories/201409181187.html|url-status=live}}</ref> President [[Jakaya Kikwete]] het haar as die Minister vir Uniesake aangewys.<ref>{{en}} {{cite web|title=Tanzania: History Made as Samia Picked Running Mate|url=http://allafrica.com/stories/201507130201.html|accessdate=16 November 2016|publisher=AllAfrica|date=13 Julie 2015|archive-date=16 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161116101756/http://allafrica.com/stories/201507130201.html|url-status=live}}</ref> In 2014 is sy as die ondervoorsitter van die Grondwetgewende Vergadering getaak met die opstel van die land se nuwe [[grondwet]], verkies.<ref>{{en}} {{cite web |last1=Mwakyusa|first1=Alvar|title=Tanzania: Union 'Stalwart' Samia Is CA Vice-Chairperson|url=http://allafrica.com/stories/201403140029.html|accessdate=16 November 2016|publisher=AllAfrica|date=14 Maart 2014|archive-date=14 Maart 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140314153737/http://allafrica.com/stories/201403140029.html|url-status=live}}</ref> Suluhu was die adjunkpresidentskandidaat vir die CCM in die algemene verkiesing van 2015, saam met presidentskandidaat [[John Magufuli]]. Sy was 'n onverwagse keuse, aangesien verskeie meer prominente en invloedryke politici vir die rol beslis is.<ref name=":1" /><ref name=":7">{{en}} {{cite web |last=Mules |first=Ineke |date=19 Maart 2021 |title=Samia Suluhu Hassan: Who Is Tanzania's New President? |url=https://www.dw.com/en/samia-suluhu-hassan-who-is-tanzanias-new-president/a-56932264 |accessdate=1 Oktober 2023 |publisher=[[Deutsche Welle]]}}</ref> Sy was die eerste vroulike adjunkpresidentskandidaat in die party se geskiedenis.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://qz.com/451460/tanzanias-ruling-party-nominates-a-former-chemistry-teacher-as-its-candidate-for-president/ |title=Tanzania's ruling party nominates John Magufuli as presidential candidate |last1=Mohammed |first1=Omar |date=12 Julie 2015 |work=Quartz |accessdate=12 Augustus 2015 |archive-date=11 Augustus 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150811035232/http://qz.com/451460/tanzanias-ruling-party-nominates-a-former-chemistry-teacher-as-its-candidate-for-president/ |url-status=live }}</ref> Hulle het die verkiesing gewen en hulle is op 5 November 2015 ingehuldig.<ref>{{en}} {{cite web |last=Takwa |first=Esther |date=17 Maart 2023 |title=‘Govt will continue Magufuli’s work’ |publisher=Daily News |url=https://dailynews.co.tz/govt-will-continue-magufulis-work/,%20https://dailynews.co.tz/govt-will-continue-magufulis-work/ |accessdate=1 Oktober 2023}} {{dooie skakel}}</ref> Sy het die land se eerste vroulike adjunkpresident geword. Suluhu en Magufuli is in 2020 herverkies, alhoewel die uitslag van die verkiesing betwis is.<ref name=":0" /><ref name=":5">{{en}} {{cite web |date=19 Maart 2021 |title=Samia Suluhu Hassan sworn in as Tanzania's first female president |url=https://www.france24.com/en/africa/20210319-samia-suluhu-hassan-sworn-in-as-tanzania-s-first-female-president |accessdate=26 September 2023 |publisher=France 24}}</ref> == Presidentskap == Na president Magufuli se afsterwe as president op 17 Maart 2021, is Suluhu as president op 19 Maart ingehuldig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cnn.com/2021/03/19/africa/tanzania-samia-suluhu-hassan-president-intl/|title=Tanzania swears in Samia Suluhu Hassan as first female president|first1=Ebby|last1=Shaban|first2=Bethlehem|last2=Feleke|publisher=CNN|date=19 Maart 2021}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Samia Suluhu Hassan }} {{Presidente van Tanzanië}} {{Regeringshoofde van die Statebond}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Suluhu, Samia Hassan}} [[Kategorie:Presidente van Tanzanië]] [[Kategorie:Geboortes in 1960]] [[Kategorie:Lewende mense]] 7io52em12rd36t3u26w4ozxukye3c63 0 398263 2893123 2727263 2026-04-12T12:01:44Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893123 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Sahiba Gafarova and Salome Zourabichvili (cropped).jpg|duimnael|Salome Zoerabisjwili in 2012.]] '''Salome Zoerabisjwili''' ([[Georgies]]: სალომე ზურაბიშვილი, [[Frans]]: Salome Zourabichvili; gebore op [[18 Maart]] [[1952]]), is 'n Frans-Georgiese [[politikus]] en voormalige diplomaat wat nou dien as die vyfde president van [[Georgië]]. Sy is in die pos sedert Desember 2018. Sy is die eerste vrou wat verkies is tot president Georgië, 'n pos wat sy vir 'n termyn van ses jaar sal beklee. As gevolg van grondwetlike veranderings wat in 2024 in werking tree, sal Zurabisjwili na verwagting Georgië se laaste volkverkose president wees; alle toekomstige staatshoofde moet indirek deur 'n parlementêre kollege van kiesers verkies word. Zoerabisjwili is in [[Parys]], [[Frankryk]], gebore in 'n familie van Georgiese politieke vlugtelinge. Sy het in die 1970's by die Franse diplomatieke diens aangesluit en het oor drie dekades 'n verskeidenheid toenemend senior diplomatieke posisies beklee. Van 2003 tot 2004 het sy gedien as die ambassadeur van Frankryk in Georgië. In 2004, deur onderlinge ooreenkoms tussen die presidente van Frankryk en Georgië, [<ref>"[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2004/06/04/a-georgian-reborn-still-straddling-two-cultures/a5d37ba3-3c97-463d-9d56-c939107d3d14/ A Georgian Reborn, Still Straddling Two Cultures]", [[The Washington Post]], 4 Junie 2004 : "Ek was verbaas. Maar sonder om te dink het ek ja gesê, op voorwaarde dat [[Jacques Chirac|President Chirac]] saamstem. Hy het nie net van die idee gehou nie, maar was entoesiasties om dit uit te probeer...Dit was nie 'n afwyking nie, dit was die huwelik van albei my dele...</ref> het sy Georgiese nasionaliteit aanvaar en die minister van buitelandse sake van Georgië geword. Tydens haar ampstermyn by die Georgiese Ministerie van Buitelandse Sake (MBS) het sy 'n landmerkverdrag beding wat gelei het tot die onttrekking van Russiese magte uit die onbetwiste dele van die Georgiese vasteland. Sy het ook by die [[VN]]-Veiligheidsraad se Iran-sanksiekomitee gedien as die koördineerder van die Paneel van Deskundiges. Mikheil Saakashvili, het Zoerabisjwili in 2006 die politieke party Die Weg van Georgië gestig, wat sy gelei het tot 2010. Uiteindelik is sy in 2016 as 'n onafhanklike tot die Georgiese parlement verkies; sy het haar parlementêre setel ontruim nadat sy as president ingesweer is. Zoerabisjwili het as 'n onafhanklike kandidaat aan die Georgiese presidensiële verkiesing in 2018 deelgeneem en het geseëvier in 'n tweede stemming teen Grigol Vashadze, genomineerde van die Verenigde Nasionale Beweging. Tydens haar presidensiële veldtog is Zoerabisjwili deur die regerende Georgiese Droom-party onderskryf. Na die Georgiese politieke krisis van 2020–2021 het Zoerabisjwili egter toenemend vervreem geraak van die Georgiese regering, wat verder vererger het ná die Georgiese betogings in 2023. == Skryfwerk == * ''Une femme pour deux pays'' ["''A Woman for Two Countries''"] deur Salome Zoerabisjwili (Édition Grasset, 2006) {{ISBN|978-2246695615}} * ''საქართველოსკენ'' ["''Toward Georgia''"] deur Salome Zoerabisjwili (Litera, 2005) {{ISBN|978-9941-21-321-2}} * ''Les cicatrices des nations'' ["''The Scar of Nations''"] deur Salome Zoerabisjwili (Édition François Bourin, 2008) {{ISBN|978-2849410752}} * ''La tragédie géorgienne'' ["''The Georgian Tragedy''"] by deur Salome Zoerabisjwili (Édition Grasset, 2009) {{ISBN|978-2246753919}} * ''L’exigence démocratique'' ["''The Democratic Necessity''"] by deur Salome Zoerabisjwili (Édition François Bourin, 2010) {{ISBN|978-2849412206}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Zoerabisjwili, Salome}} [[Kategorie:Georgiese politici]] [[Kategorie:Presidente]] [[Kategorie:Geboortes in 1952]] [[Kategorie:Lewende mense]] 192uyale84m25im49jelmibd331a6th 0 398624 2893165 2882099 2026-04-12T12:59:52Z ~2026-22658-99 206113 Jime. Sale 2893165 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tiktok logo text.svg|duimnael|LogoJime. Sale]] '''TikTok''', en sy Chinese eweknie '''Douyin'''<ref name="citizenlab/tiktok-douyin">{{cite journal |last1=Lin |first1=Pellaeon |date=22 Maart 2021 |title=TikTok vs Douyin: A Security and Privacy Analysis |url=https://citizenlab.ca/2021/03/tiktok-vs-douyin-security-privacy-analysis/ |access-date=5 Januarie 2023 |website=Citizen Lab}}</ref> ([[Chinees]]: 抖音; [[pinyin]]: Dǒuyīn), is 'n kortvorm-videogasheerdiens wat deur die Chinese maatskappy ByteDance besit word.<ref>{{Cite news|last=Isaac|first=Mike|date=2020-10-08|title=U.S. Appeals Injunction Against TikTok Ban|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/10/08/technology/us-appeals-injunction-against-tiktok-ban.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=7 Desember 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207164452/https://www.nytimes.com/2020/10/08/technology/us-appeals-injunction-against-tiktok-ban.html|url-status=live}}</ref> Dit huisves video's wat deur gebruikers opgelaai is, wat kan wissel van 3 sekondes tot 10 minute.<ref name="3 Minutes">{{cite news |last=Kastrenakes |first=Jacob |title=TikTok is rolling out longer videos to everyone |url=https://www.theverge.com/2021/7/1/22558856/tiktok-videos-three-minutes-length |access-date=1 Julie 2021 |publisher=The Verge |date=1 Julie 2021}}</ref> Sedert hul bekendstellings het TikTok en Douyin wêreldwye gewildheid verwerf.<ref>{{cite web |title=50 TikTok Stats That Will Blow Your Mind [Updated 2020] |url=https://influencermarketinghub.com/tiktok-stats/ |website=Influencer Marketing Hub |date=11 Januarie 2019 |access-date=27 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604073536/https://influencermarketinghub.com/tiktok-stats/ |archive-date=4 Junie 2020 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author1=RouteBot |title=Top 10 Countries with the Largest Number of TikTok Users |url=https://www.brandsynario.com/tik-tok-download/ |website=routenote.com |access-date=27 Mei 2020 |date=21 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191220043546/https://www.brandsynario.com/tik-tok-download/ |archive-date=20 Desember 2019 |url-status=live}}</ref> In Oktober 2020 het TikTok 2 miljard [[selfoon]]aflaaie wêreldwyd oortref.<ref>{{cite web|last=Carman|first=Ashley|date=2020-04-29|title=TikTok reaches 2 billion downloads|url=https://www.theverge.com/2020/4/29/21241788/tiktok-app-download-numbers-update-2-billion-users|access-date=2020-10-12|website=The Verge|archive-date=29 Julie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729003408/https://www.theverge.com/2020/4/29/21241788/tiktok-app-download-numbers-update-2-billion-users|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=2020年春季报告：抖音用户规模达5.18亿人次，女性用户占比57%|url=https://games.sina.cn/cyfw/cyxw/2020-04-22/detail-iirczymi7765035.d.html|language=zh|access-date=6 Augustus 2020|archive-date=22 Augustus 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200822023650/https://games.sina.cn/cyfw/cyxw/2020-04-22/detail-iirczymi7765035.d.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Ahmad|first=Asif Shahzad, Jibran|date=2021-03-11|title=Pakistan to block social media app TikTok over 'indecency' complaint|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-pakistan-socialmedia-tiktok-idUSKBN2B329C|access-date=2021-03-11|archive-date=12 Maart 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210312045423/https://www.reuters.com/article/us-pakistan-socialmedia-tiktok-idUSKBN2B329C|url-status=live}}</ref> Morning Consult het TikTok aangewys as die derde vinnigsgroeiende handelsmerk van 2020, ná Zoom en Peacock.<ref>{{cite web|title=The Fastest Growing Brands of 2020|url=https://morningconsult.com/fastest-growing-brands-2020/|access-date=2021-02-07|website=Morning Consult|archive-date=27 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127083659/https://morningconsult.com/fastest-growing-brands-2020/|url-status=live}}</ref> Cloudflare het TikTok as die gewildste webwerf van 2021 gelys, wat google.com oortref het.<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/tiktok-surpasses-google-popular-website-year-new-data-suggests-rcna9648 |title=TikTok surpasses Google as most popular website of the year, new data suggests |work=NBC News |date=22 Desember 2021 |access-date=7 Januarie 2022 }}</ref> TikTok is onderhewig aan kritiek oor sielkundige gevolge soos [[verslawing]], sowel as kontroversies rakende onvanpaste inhoud, verkeerde inligting, sensuur, moderering en verdagte gebruikersprivaatheid. == Douyin == Douyin is in September 2016 deur ByteDance in [[Beijing]], China bekendgestel, oorspronklik onder die naam A.me, voordat dit in Desember 2016 na Douyin (抖音) verander is.<ref>{{cite news|url=http://www.sixthtone.com/news/1001728/the-app-that-launched-a-thousand-memes|title=The App That Launched a Thousand Memes {{!}} Sixth Tone|date=20 Februarie 2018|work=Sixth Tone|access-date=2 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180223191256/http://www.sixthtone.com/news/1001728/the-app-that-launched-a-thousand-memes|archive-date=23 Februarie 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://jingdaily.com/douyin-luxury-brands/|title=Is Douyin the Right Social Video Platform for Luxury Brands? {{!}} Jing Daily|date=11 Maart 2018|work=Jing Daily|access-date=30 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190915044636/https://jingdaily.com/douyin-luxury-brands/|archive-date=15 September 2019|url-status=live}}</ref> Douyin is in 200 dae ontwikkel en het binne 'n jaar 100 miljoen gebruikers gehad, met meer as een miljard video's wat elke dag gekyk is.<ref>{{cite web|url=https://walkthechat.com/douyin-became-chinas-top-short-video-app-500-days/|title=How Douyin became China's top short-video App in 500 days|last=Graziani|first=Thomas|date=30 Julie 2018|website=WalktheChat |access-date=3 Januarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329025317/https://walkthechat.com/douyin-became-chinas-top-short-video-app-500-days/|archive-date=29 Maart 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://technode.com/2018/06/15/8-lessons-douyin/|title=8 Lessons from the rise of Douyin (Tik Tok) · TechNode|date=15 Junie 2018|website=TechNode |access-date=3 Januarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190311192049/https://technode.com/2018/06/15/8-lessons-douyin/|archive-date=11 Maart 2019|url-status=live}}</ref> == TikTok vs. Douyin == TikTok is 'n heeltemal aparte,<ref name="citizenlab/tiktok-douyin" /> geïnternasionaliseerde weergawe van Douyin, wat in September 2016 in die Chinese mark vrygestel is.<ref>{{cite web |date=22 September 2020 |title=TikTok, WeChat and the growing digital divide between the US and China |url=https://social.techcrunch.com/2020/09/22/tiktok-wechat-and-the-growing-digital-divide-between-the-u-s-and-china/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111194424/https://techcrunch.com/2020/09/22/tiktok-wechat-and-the-growing-digital-divide-between-the-u-s-and-china/ |archive-date=11 Januarie 2021 |access-date=2020-10-12 |website=TechCrunch}}</ref> Dit is in 2017 vir iOS en Android in die meeste markte buite die vasteland van China bekendgestel; dit het egter eers wêreldwyd beskikbaar geword nadat dit op 2 Augustus 2018 met 'n ander Chinese sosialemediadiens, Musical.ly, saamgesmelt het. TikTok en Douyin het amper dieselfde gebruikerskoppelvlak, maar geen toegang tot mekaar se inhoud nie.<ref name="citizenlab/tiktok-douyin" /> Hulle bedieners is elk gebaseer in die mark waar die onderskeie toepassing beskikbaar is.<ref>{{cite news |date=16 Mei 2019 |title=Forget The Trade War. TikTok Is China's Most Important Export Right Now. |work=BuzzFeed News |url=https://www.buzzfeednews.com/article/ryanhatesthis/forget-the-trade-war-tiktok-is-chinas-most-important-export |url-status=live |access-date=24 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023340/https://www.buzzfeednews.com/article/ryanhatesthis/forget-the-trade-war-tiktok-is-chinas-most-important-export |archive-date=24 Mei 2019}}</ref> Die twee produkte is soortgelyk, maar hul funksies is nie identies nie. Douyin sluit 'n in-video-soekfunksie in wat deur mense se gesigte kan soek vir meer video's van hulle, tesame met ander kenmerke soos aankope, bespreking van hotelle en die maak van geo-gemerkte resensies.<ref>{{cite web |last=Niewenhuis |first=Lucas |date=2019-09-25 |title=The difference between TikTok and Douyin |url=https://supchina.com/2019/09/25/the-difference-between-tiktok-and-douyin/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927210034/https://supchina.com/2019/09/25/the-difference-between-tiktok-and-douyin/ |archive-date=27 September 2020 |access-date=2020-10-12 |website=SupChina}}</ref> == Sien ook == * [[Lys van Suid-Afrikaanse TikTok-beïnvloeders]] * [[Sosialemediabemarking]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:TikTok| ]] 93mt9p748z823wxwz65heb6cvwa01uf 2893166 2893165 2026-04-12T13:00:09Z PieWriter 200917 Undid edits by [[Special:Contribs/~2026-22658-99|~2026-22658-99]] ([[User talk:~2026-22658-99|talk]]) to last version by SpesBona: test edits, please use the sandbox 2893166 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tiktok logo text.svg|duimnael|Logo]] '''TikTok''', en sy Chinese eweknie '''Douyin'''<ref name="citizenlab/tiktok-douyin">{{cite journal |last1=Lin |first1=Pellaeon |date=22 Maart 2021 |title=TikTok vs Douyin: A Security and Privacy Analysis |url=https://citizenlab.ca/2021/03/tiktok-vs-douyin-security-privacy-analysis/ |access-date=5 Januarie 2023 |website=Citizen Lab}}</ref> ([[Chinees]]: 抖音; [[pinyin]]: Dǒuyīn), is 'n kortvorm-videogasheerdiens wat deur die Chinese maatskappy ByteDance besit word.<ref>{{Cite news|last=Isaac|first=Mike|date=2020-10-08|title=U.S. Appeals Injunction Against TikTok Ban|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/10/08/technology/us-appeals-injunction-against-tiktok-ban.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=7 Desember 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207164452/https://www.nytimes.com/2020/10/08/technology/us-appeals-injunction-against-tiktok-ban.html|url-status=live}}</ref> Dit huisves video's wat deur gebruikers opgelaai is, wat kan wissel van 3 sekondes tot 10 minute.<ref name="3 Minutes">{{cite news |last=Kastrenakes |first=Jacob |title=TikTok is rolling out longer videos to everyone |url=https://www.theverge.com/2021/7/1/22558856/tiktok-videos-three-minutes-length |access-date=1 Julie 2021 |publisher=The Verge |date=1 Julie 2021}}</ref> Sedert hul bekendstellings het TikTok en Douyin wêreldwye gewildheid verwerf.<ref>{{cite web |title=50 TikTok Stats That Will Blow Your Mind [Updated 2020] |url=https://influencermarketinghub.com/tiktok-stats/ |website=Influencer Marketing Hub |date=11 Januarie 2019 |access-date=27 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604073536/https://influencermarketinghub.com/tiktok-stats/ |archive-date=4 Junie 2020 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author1=RouteBot |title=Top 10 Countries with the Largest Number of TikTok Users |url=https://www.brandsynario.com/tik-tok-download/ |website=routenote.com |access-date=27 Mei 2020 |date=21 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191220043546/https://www.brandsynario.com/tik-tok-download/ |archive-date=20 Desember 2019 |url-status=live}}</ref> In Oktober 2020 het TikTok 2 miljard [[selfoon]]aflaaie wêreldwyd oortref.<ref>{{cite web|last=Carman|first=Ashley|date=2020-04-29|title=TikTok reaches 2 billion downloads|url=https://www.theverge.com/2020/4/29/21241788/tiktok-app-download-numbers-update-2-billion-users|access-date=2020-10-12|website=The Verge|archive-date=29 Julie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729003408/https://www.theverge.com/2020/4/29/21241788/tiktok-app-download-numbers-update-2-billion-users|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=2020年春季报告：抖音用户规模达5.18亿人次，女性用户占比57%|url=https://games.sina.cn/cyfw/cyxw/2020-04-22/detail-iirczymi7765035.d.html|language=zh|access-date=6 Augustus 2020|archive-date=22 Augustus 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200822023650/https://games.sina.cn/cyfw/cyxw/2020-04-22/detail-iirczymi7765035.d.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Ahmad|first=Asif Shahzad, Jibran|date=2021-03-11|title=Pakistan to block social media app TikTok over 'indecency' complaint|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-pakistan-socialmedia-tiktok-idUSKBN2B329C|access-date=2021-03-11|archive-date=12 Maart 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210312045423/https://www.reuters.com/article/us-pakistan-socialmedia-tiktok-idUSKBN2B329C|url-status=live}}</ref> Morning Consult het TikTok aangewys as die derde vinnigsgroeiende handelsmerk van 2020, ná Zoom en Peacock.<ref>{{cite web|title=The Fastest Growing Brands of 2020|url=https://morningconsult.com/fastest-growing-brands-2020/|access-date=2021-02-07|website=Morning Consult|archive-date=27 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127083659/https://morningconsult.com/fastest-growing-brands-2020/|url-status=live}}</ref> Cloudflare het TikTok as die gewildste webwerf van 2021 gelys, wat google.com oortref het.<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/tiktok-surpasses-google-popular-website-year-new-data-suggests-rcna9648 |title=TikTok surpasses Google as most popular website of the year, new data suggests |work=NBC News |date=22 Desember 2021 |access-date=7 Januarie 2022 }}</ref> TikTok is onderhewig aan kritiek oor sielkundige gevolge soos [[verslawing]], sowel as kontroversies rakende onvanpaste inhoud, verkeerde inligting, sensuur, moderering en verdagte gebruikersprivaatheid. == Douyin == Douyin is in September 2016 deur ByteDance in [[Beijing]], China bekendgestel, oorspronklik onder die naam A.me, voordat dit in Desember 2016 na Douyin (抖音) verander is.<ref>{{cite news|url=http://www.sixthtone.com/news/1001728/the-app-that-launched-a-thousand-memes|title=The App That Launched a Thousand Memes {{!}} Sixth Tone|date=20 Februarie 2018|work=Sixth Tone|access-date=2 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180223191256/http://www.sixthtone.com/news/1001728/the-app-that-launched-a-thousand-memes|archive-date=23 Februarie 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://jingdaily.com/douyin-luxury-brands/|title=Is Douyin the Right Social Video Platform for Luxury Brands? {{!}} Jing Daily|date=11 Maart 2018|work=Jing Daily|access-date=30 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190915044636/https://jingdaily.com/douyin-luxury-brands/|archive-date=15 September 2019|url-status=live}}</ref> Douyin is in 200 dae ontwikkel en het binne 'n jaar 100 miljoen gebruikers gehad, met meer as een miljard video's wat elke dag gekyk is.<ref>{{cite web|url=https://walkthechat.com/douyin-became-chinas-top-short-video-app-500-days/|title=How Douyin became China's top short-video App in 500 days|last=Graziani|first=Thomas|date=30 Julie 2018|website=WalktheChat |access-date=3 Januarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329025317/https://walkthechat.com/douyin-became-chinas-top-short-video-app-500-days/|archive-date=29 Maart 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://technode.com/2018/06/15/8-lessons-douyin/|title=8 Lessons from the rise of Douyin (Tik Tok) · TechNode|date=15 Junie 2018|website=TechNode |access-date=3 Januarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190311192049/https://technode.com/2018/06/15/8-lessons-douyin/|archive-date=11 Maart 2019|url-status=live}}</ref> == TikTok vs. Douyin == TikTok is 'n heeltemal aparte,<ref name="citizenlab/tiktok-douyin" /> geïnternasionaliseerde weergawe van Douyin, wat in September 2016 in die Chinese mark vrygestel is.<ref>{{cite web |date=22 September 2020 |title=TikTok, WeChat and the growing digital divide between the US and China |url=https://social.techcrunch.com/2020/09/22/tiktok-wechat-and-the-growing-digital-divide-between-the-u-s-and-china/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111194424/https://techcrunch.com/2020/09/22/tiktok-wechat-and-the-growing-digital-divide-between-the-u-s-and-china/ |archive-date=11 Januarie 2021 |access-date=2020-10-12 |website=TechCrunch}}</ref> Dit is in 2017 vir iOS en Android in die meeste markte buite die vasteland van China bekendgestel; dit het egter eers wêreldwyd beskikbaar geword nadat dit op 2 Augustus 2018 met 'n ander Chinese sosialemediadiens, Musical.ly, saamgesmelt het. TikTok en Douyin het amper dieselfde gebruikerskoppelvlak, maar geen toegang tot mekaar se inhoud nie.<ref name="citizenlab/tiktok-douyin" /> Hulle bedieners is elk gebaseer in die mark waar die onderskeie toepassing beskikbaar is.<ref>{{cite news |date=16 Mei 2019 |title=Forget The Trade War. TikTok Is China's Most Important Export Right Now. |work=BuzzFeed News |url=https://www.buzzfeednews.com/article/ryanhatesthis/forget-the-trade-war-tiktok-is-chinas-most-important-export |url-status=live |access-date=24 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023340/https://www.buzzfeednews.com/article/ryanhatesthis/forget-the-trade-war-tiktok-is-chinas-most-important-export |archive-date=24 Mei 2019}}</ref> Die twee produkte is soortgelyk, maar hul funksies is nie identies nie. Douyin sluit 'n in-video-soekfunksie in wat deur mense se gesigte kan soek vir meer video's van hulle, tesame met ander kenmerke soos aankope, bespreking van hotelle en die maak van geo-gemerkte resensies.<ref>{{cite web |last=Niewenhuis |first=Lucas |date=2019-09-25 |title=The difference between TikTok and Douyin |url=https://supchina.com/2019/09/25/the-difference-between-tiktok-and-douyin/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927210034/https://supchina.com/2019/09/25/the-difference-between-tiktok-and-douyin/ |archive-date=27 September 2020 |access-date=2020-10-12 |website=SupChina}}</ref> == Sien ook == * [[Lys van Suid-Afrikaanse TikTok-beïnvloeders]] * [[Sosialemediabemarking]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:TikTok| ]] n4xltgeg4z0v8hmjl4zmwqzr09pdlng 0 399069 2893329 2890385 2026-04-12T15:48:05Z Aliwal2012 39067 2893329 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas musikale komposisie|name=Israel in Egipte|type=[[Oratorium]]|composer=George Frederick Handel|Image=Haendel.jpg|image_upright=1.2|Caption=Händel soos geskilder deur Balthasar Denner, 1733|translation=|Year={{Start date|1739}}|Catalogue=HWV 54|Movements=46|Text=Teks gebaseer op die boek Eksodus en die Psalms, saamgestel deur Charles Jennens|Language=Engels|Performed=4 April 1739 in Her Majesty's Theatre & King's Theatre, Haymarket|Scoring={{hlist | soliste |koor | orkes }}}} '''''Israel in Egipte''''' (HWV 54), is 'n [[Bybel|Bybelse]] [[oratorium]] deur die komponis [[Georg Friedrich Händel|George Frederick Handel]]. Die meeste kenners glo dat die libretto ideur Charles Jennens voorberei is, wat ook die Bybelse tekste vir Handel se ''Messias'' (HWV 56) saamgestel het. Dit is geheel en al saamgestel uit gedeeltes uit die [[Ou Testament]], hoofsaaklik uit [[Eksodus (Bybel)|Eksodus]] en die [[Psalms]]. ''Israel in Egipte'' is vir die eerste keer op 4 April 1739 in Londen se King's Theatre in die Haymarket uitgevoer met Élisabeth Duparc ("La Francesina"), William Savage, John Beard (tenoor), Turner Robinson, Gustavus Waltz en Thomas Reinhold. Handel het dit begin komponeer kort nadat die operaseisoen by King's Theatre weens 'n gebrek aan intekenare gekanselleer is. Die oratorium is nie goed deur die eerste gehoor ontvang nie, hoewel dit in die ''Daily Post'' geprys is;<ref name="Musical Times">{{Cite web|url=http://eprints.ucl.ac.uk/19075/1/19075.pdf|title='True Merit always Envy rais'd': the Advice to Mr. Handel (1739) and Israel in Egypt's early reception|last=Chrissochoidis|first=I.|publisher=The Musical Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927044106/http://eprints.ucl.ac.uk/19075/1/19075.pdf|archive-date=27 September 2011|access-date=11 October 2013}}</ref> die werk is vir die tweede uitvoering verkort, en die hoofsaaklik koorgebaseerde oratorium is met arias in die Italiaanse styl aangevul. Die eerste weergawe van die stuk is in drie dele eerder as twee; die eerste deel meer bekend as "Die weë van Sion treur", met die gewysigde teks as "Die kinders van Israel treur" met verwysing na die volk wat die dood van Josef betreur. Hierdie gedeelte gaan die uittog uit Egipte vooraf, wat in die driedelige weergawe die tweede eerder as die eerste deel is. == Agtergrond == [[Lêer:London_Kings_Theatre_Haymarket.jpg|duimnael| Die Kings Theatre in die Haymarket, London, waar ''Israel in Egipte'' vir die eerste keer uitgevoer is.]] Handel het reeds lank in Londen gewoon en het groot sukses as komponis van Italiaanse operas geniet. In 1733 het 'n operageselskap wat teen Handel meegeding het, naamlik The Opera of the Nobility, die gehoor vir Italiaanse opera in Londen egter verdeel. Daar was nie genoeg ondersteuning vir albei Italiaanse operageselskappe nie en Handel het nuwe gehore begin vind deur [[Oratorium|oratoriums]] en ander koorwerke in Engels aan te bied.<ref name="Kozinn">Kozinn, A. 2004. ''[[iarchive:classicalmusiccr00kozi/page/45|The New York Times Essential Library: Classical Music]]''. New York: Times Books, bl.&nbsp;45–48. ISBN&nbsp;<bdi>978-0805070705</bdi>.</ref> Handel se oratorium ''Saul'' (HWV 53), ook met libretto deur Charles Jennens, is in Januarie 1739 by die King's Theatre aangebied, en vir dieselfde seisoen het Handel ''Israel in Egipte'' in een maand (1 Oktober tot 1 November) gekomponeer.<ref name="Swack">{{Cite web|url=http://music.wisc.edu/media/Swack_Handel_notes.pdf|title=Handel, Israel in Egypt, Program Notes|last=Swack|first=J.|publisher=music.wisc.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013103004/http://music.wisc.edu/media/Swack_Handel_notes.pdf|archive-date=13 Oktober 2013|access-date=11 Oktober 2013}}</ref> ''Israel in Egipte'' is een van slegs twee oratoriums van Handel waarvan die libretto uit Bybelverse saamgestel is; die ander is ''Messias''. Die librettis van ''Israel in Egipte'' is onseker, maar die meeste geleerdes meen Charles Jennens het albei tekste saamgestel. ''Israel in Egipte'' en ''Messias'' deel ook die ongewone kenmerk onder Handel-oratoriums deurdat hulle – anders as die ander – nie rolverdelings het van karakters wat dialoog sing en 'n onopgevoerde drama opvoer nie, maar baie kore bevat wat op Bybelse tekste getoonset is.<ref name="Risinger">{{Cite web|url=http://www.providencesingers.org/Concerts06/Season02-03/Mar03Concert.html|title=An oratorio of emancipation and deliverance|last=Risinger|first=Mark|publisher=The Providence Singers|archive-url=https://web.archive.org/web/20160601201558/http://www.providencesingers.org/Concerts06/Season02-03/Mar03Concert.html|archive-date=1 June 2016|access-date=13 October 2013}}</ref> Soos wat toe reeds sy kenmerkende praktyk was, het Handel met die komponering ''van Israel in Egipte'' ook musiek van sy eie vorige komposisies herwin en ook grootliks gebruik gemaak van musikale parodie, die herverwerking van musiek deur ander komponiste.<ref name="Swack">{{Cite web|url=http://music.wisc.edu/media/Swack_Handel_notes.pdf|title=Handel, Israel in Egypt, Program Notes|last=Swack|first=Jeanne|publisher=music.wisc.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013103004/http://music.wisc.edu/media/Swack_Handel_notes.pdf|archive-date=13 October 2013|access-date=11 October 2013}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSwack">Swack, Jeanne. [https://web.archive.org/web/20131013103004/http://music.wisc.edu/media/Swack_Handel_notes.pdf "Handel, Israel in Egypt, Program Notes"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. music.wisc.edu. Archived from [http://music.wisc.edu/media/Swack_Handel_notes.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 13 October 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">11 October</span> 2013</span>.</cite></ref><ref name="ReferenceA">Winton, D. ''An oratorio by accident?'' Notas vir 'n opname deur [[John Eliot Gardiner]], Decca 478 1374.</ref> Vir die opening van ''Israel in Egipte'' het Handel sy 1737-begrafnislied vir koningin Caroline, "The Ways of Zion do Mourn",<ref name="Swack" /> effens herskryf; hy het ook twee van sy klawerbordfugues verwerk, asook 'n refrein uit sy ''Dixit Dominus'' (HWV 232) en 'n aria uit een van sy Chandos Anthems (HWV 246–256).<ref name="ReferenceA" /> Uit Alessandro Stradella se trouserenata ''Qual prodigio é ch'io miri'' het Handel die musiek geneem vir sy "plaag"-kore "He spake the word", "He gave them hailstones", "But as for his people / He led them” en “And believed the Lord", asook die koor “The people shall hear / All th' inhabitants of Canaan.” uit die tweede deel.<ref name="Swack" /> <ref name="ReferenceA" /> Uit 'n "Magnificat"-toonsetting van Dionigi Erba het Handel die meeste (of ten minste 'n gedeelte) van die musiek geneem vir "He rebuked the Red Sea", "The Lord is my strenght", "He is my God", "The Lord is a Man of War", "The depths have covered them / Thy right hand, o Lord", "Thou sentest forth thy wrath", "And with the blast of thy nostrils", "Who is like unto Thee?" en "Thou in thy mercy". <ref name="Swack" /> <ref name="ReferenceA" /> Ander komponiste wie se werk Handel in ''Israel in Egipte'' geparodieer het, sluit in [[Jean-Philippe Rameau]], Johann Caspar Kerll, Francesco Antonio Urio, Nicolaus Adam Strungk en Friedrich Wilhelm Zachow . Veel meer as met die vorige werke van Handel wat, soos ''Israel in Egipte'', gekomponeer is om betalende gehore na 'n kommersiële onderneming in 'n privaat teater te lok, lê die stuk oorweldigende klem op die koor.<ref name="Neff">{{Cite web|url=http://www.wgbh.org/articles/-2676|title=Handel's "Israel in Egypt"|last=Neff|first=T. M.|publisher=WGBH|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518063405/http://www.wgbh.org/articles/-2676|archive-date=18 Mei 2013|access-date=13 Oktober 2013}}</ref> As 'n bykomende aantrekkingskrag is die klein barokorkes wat begelei ook gebruik word vir 'n orrelkonsert "Die koekoek en die nagtegaal" (HWV 295), wat as 'n tussenspel gedien het.<ref name="All">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/composition/organ-concerto-in-f-major-cuckoo-the-nightingale-no13-hwv-295-mc0002387168?1595241440253|title=Organ concerto in F major "Cuckoo & the Nightingale"|access-date=2020-07-20}}</ref> Die Londense gehore was op daardie stadium egter nie gewoond aan sulke uitgebreide koorwerke wat as kommersiële vermaak voorgehou is nie, en dit is moontlik dat veral die openingstreursang – vir die dood van Josef, wat verwerk is uit die begrafnislied vir 'n onlangs oorlede koningin – van ongeveer dertig minute lank daartoe bygedra het dat ''Israel in Egipte'' se première 'n volslae mislukking was.<ref name="Swack">{{Cite web|url=http://music.wisc.edu/media/Swack_Handel_notes.pdf|title=Handel, Israel in Egypt, Program Notes|last=Swack|first=Jeanne|publisher=music.wisc.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013103004/http://music.wisc.edu/media/Swack_Handel_notes.pdf|archive-date=13 October 2013|access-date=11 October 2013}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSwack">Swack, Jeanne. [https://web.archive.org/web/20131013103004/http://music.wisc.edu/media/Swack_Handel_notes.pdf "Handel, Israel in Egypt, Program Notes"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. music.wisc.edu. Archived from [http://music.wisc.edu/media/Swack_Handel_notes.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 13 October 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">11 October</span> 2013</span>.</cite></ref> <ref name="Risinger">{{Cite web|url=http://www.providencesingers.org/Concerts06/Season02-03/Mar03Concert.html|title=An oratorio of emancipation and deliverance|last=Risinger|first=Mark|publisher=The Providence Singers|archive-url=https://web.archive.org/web/20160601201558/http://www.providencesingers.org/Concerts06/Season02-03/Mar03Concert.html|archive-date=1 June 2016|access-date=13 October 2013}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRisinger">Risinger, Mark. [https://web.archive.org/web/20160601201558/http://www.providencesingers.org/Concerts06/Season02-03/Mar03Concert.html "An oratorio of emancipation and deliverance"]. The Providence Singers. Archived from [http://www.providencesingers.org/Concerts06/Season02-03/Mar03Concert.html the original] on 1 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 October</span> 2013</span>.</cite></ref> Handel het die werk vinnig hersien, die klaagliedere in die opening weggelaat en arias in Italiaanse styl bygevoeg van die soort wat kontemporêre gehore verwag en geniet het. In die tweegedeelteformaat was ''Israel in Egipte'' veral in die 19de eeu 'n gewilde werk onder koorverenigings. Vandag volg baie uitvoerings van dié werk Handel se oorspronklike driedelige weergawe.<ref name="Kozinn" /> == Opsomming == === Deel een === [[Lêer:The Israelites Mourn for Moses (5753212).jpg|links|duimnael| Die Israeliete treur, uit 'n geïllustreerde Bybel van 1728]] Die Israeliete treur oor die dood van Josef, Israeliet en begunstigde raadgewer van die [[Farao]] van Egipte. Die eerste deel sluit die koorwerke "The sons of Israel do mourn" en "How is the mighty fallen" in. === Deel twee === [[Lêer:Martin,_John_-_The_Seventh_Plague_-_1823.jpg|duimnael| John Martin – "Die Sewende Plaag" (1823)]] Daar is ’n aankondiging dat die nuwe Farao op die troon die Israeliete nie goedgunstig was nie. God kies [[Moses]] om sy volk uit slawerny te lei. 'n Reeks [[Plae van Egipte|plae]] kom oor Egipte: die riviere verander in bloed; 'n plaag paddas tref die land; luise het oor mens en dier gekruip; wilde diere vernietig alles; die Egiptiese vee word siek en vrek; sere breek uit op die velle van mens en dier; haelstorms verwoes die land; sprinkane verskyn en verswelg al die oeste; tasbare duisternis daal neer; en uiteindelik sterf al die eersgebore seuns van die Egiptenare, onder ander die Farao se eie seun. Die Farao stem in dat die Israeliete uit Egipte mag trek, maar verander gou van plan en jaag hulle agterna. Die [[Rooisee|Rooi See]] skei wonderbaarlik om die Israeliete veilig deur te laat, maar wanneer die agtervolgende Egiptenare dit probeer deursteek, verswelg die water hulle en hulle verdrink.<ref name="Swack">{{Cite web|url=http://music.wisc.edu/media/Swack_Handel_notes.pdf|title=Handel, Israel in Egypt, Program Notes|last=Swack|first=Jeanne|publisher=music.wisc.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013103004/http://music.wisc.edu/media/Swack_Handel_notes.pdf|archive-date=13 October 2013|access-date=11 October 2013}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSwack">Swack, Jeanne. [https://web.archive.org/web/20131013103004/http://music.wisc.edu/media/Swack_Handel_notes.pdf "Handel, Israel in Egypt, Program Notes"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. music.wisc.edu. Archived from [http://music.wisc.edu/media/Swack_Handel_notes.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 13 October 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">11 October</span> 2013</span>.</cite></ref> <ref>Donna, L. 2011. ''Handel's bestiary: In search of animals in Handel's operas.'' Grove Press.</ref> === Deel drie === [[Lêer:The Crossing of The Red Sea.jpg|duimnael| "Die deursteek van die Rooi See", Nicolas Poussin]] Die Israeliete vier hulle verlossing. <ref name="Swack">{{Cite web|url=http://music.wisc.edu/media/Swack_Handel_notes.pdf|title=Handel, Israel in Egypt, Program Notes|last=Swack|first=Jeanne|publisher=music.wisc.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013103004/http://music.wisc.edu/media/Swack_Handel_notes.pdf|archive-date=13 October 2013|access-date=11 October 2013}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSwack">Swack, Jeanne. [https://web.archive.org/web/20131013103004/http://music.wisc.edu/media/Swack_Handel_notes.pdf "Handel, Israel in Egypt, Program Notes"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. music.wisc.edu. Archived from [http://music.wisc.edu/media/Swack_Handel_notes.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 13 October 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">11 October</span> 2013</span>.</cite></ref> <ref name="Neff">{{Cite web|url=http://www.wgbh.org/articles/-2676|title=Handel's "Israel in Egypt"|last=Neff|first=Teresa M.|publisher=WGBH|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518063405/http://www.wgbh.org/articles/-2676|archive-date=18 May 2013|access-date=13 October 2013}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFNeff">Neff, Teresa M. [https://web.archive.org/web/20130518063405/http://www.wgbh.org/articles/-2676 "Handel's "Israel in Egypt""]. WGBH. Archived from [http://www.wgbh.org/articles/-2676 the original] on 18 May 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 October</span> 2013</span>.</cite></ref> 'n Reeks vrolike koorwerke word in die derde deel gehoor, en die oratorium word afgesluit met 'n sopraanaria en koor, wat verkondig dat die Here tot in alle ewigheid sal heers en dat sowel die perd as sy ruiter in die see gegooi is. == Baie vroeë wassilinderopname van uittreksel == Vir 'n lang tyd was die vroegste opname van musiek waarvan ons nog weet en wat nog bestaan 'n uittreksel uit dié oratorium, gedirigeer deur August Manns.<ref>Goodall, H. 2013. ''The story of music''. Great Britain: Vintage,. bl.&nbsp;113. ISBN&nbsp;<bdi>9780099587170</bdi>.</ref> Die opname was van 4 000 sangers wat "Moses and the children of Israel" tydens die Crystal Palace Handel-fees van 29 Junie 1888 sing, en dit is opgeneem deur kol. George Gouraud op Edison se geel paraffiensilinder. Die beperkings van opnametegnologie op daardie tydstip, die groot aantal stemme, die afstand van die opnametoestel vanaf die sangers (ongeveer 100 meter weg) en die akoestiek van die Crystal Palace het beteken dat die opgeneemde klank van die begin af al dof was, en dit het sedertdien baie gedegenereer. Dit is deesdae skaars hoorbaar, dog steeds identifiseerbaar, en dit gee 'n bietjie insig in uitvoeringspraktyke op die hoogtepunt van die Handel-feesverskynsel. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [[scores:Israel_in_Egypt,_HWV_54_(Handel,_George_Frideric)|Israel in Egipte-partituur]] op die International Music Score Library Project * [https://www.cpdl.org/wiki/index.php/Israel_in_Egypt,_HWV_54_(George_Frideric_Handel) Gratis bladmusiek] vir ''Israel in Egipte'' in die Choral Public Domain Library (ChoralWiki) * Volledige libretto by [http://opera.stanford.edu/iu/libretti/israel.htm Stanford] * [http://www.evv.ch/ecouter-levv/extraits-mp3/extraits-cd-avent-2010-haendel-israel.html Drie kort uittreksels in .mp3- en .ogg-formaat deur 'n Switserse koor en orkes], geargiveer op 11 Junie 2016 deur Wayback Machine * [https://www.nps.gov/edis/learn/photosmultimedia/very-early-recorded-sound.htm Vroeë opname, mp3-weergawe van die 1888-opname] [[Kategorie:Articles with hAudio microformats]] qludkl3er4pskd3gn9waxbt4ba474ds 0 399763 2893323 2638975 2026-04-12T15:41:05Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893323 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Patriarg|naam=Aleksandrs Kudryašovs|beeld=Metropolīts Aleksandrs 2011.jpg|breedte=220px|onderskrif=Aleksander in 2011.|kerk=Letties-Ortodokse Kerk|setel=|termyn=|priester=1982|monnik=1989|biskop=|voorganger=|opvolger=|geboortenaam=Aleksandrs Kudryašovs|geboortedatum={{Geboortedatum en ouderdom|1939|10|03}}|geboorteplek=Rudzāti, [[Letland]]|oorlede=|sterfteplek=|nasionaliteit=[[Letland|Letties]]|feesdag=|heilig=|web=[https://www.pareizticiba.lv/]}} '''Aleksander''' ([[Lets|Letties]]: Aleksandrs Kudryašovs, 3 Oktober 1939),<ref name=":0">''Latvijas enciklopēdija'' (in Letties). Vol.&nbsp;1. Riga: Valerija Belokonis publishing house. 2002. p.&nbsp;146. ISBN&nbsp;<bdi>9984-9482-1-8</bdi>.</ref> is die [[Biskop|primaat]] van die Letties-Ortodokse Kerk en die Metropoliet van Riga en die hele Letland. == Persoonlike lewe == Aleksandrs is op 3 Oktober 1939 in Rudzāti gebore.<ref name=":0" /> Hy het in 1964 aan die Universiteit van [[Daugavpils]] gegradueer. Hy was 'n onderwyser op die dorp Kalupe en 'n [[Russies|Russies]]onderwyser by die [[Riga]] Engelse Gimnasium.<ref name=":0" /> In 1982 is hy as [[priester]] georden in die Kerk van Elia, op die dorp Oest-Sini (Усть-Сыны), [[Perm]], en in 1983 is hy aangestel as hoofpriester van die Kerk van die Heilige Transfigurasie in Riga.<ref name=":0" /> In 1989 gradueer hy aan die Moskouse Teologiese Akademie en word 'n [[monnik]] en 'n Argimandriet. Sedert Oktober 1990 dien hy as die metropoliet van die Letties-Ortodokse Kerk.<ref name=":0" /> In 2002 ontvang hy die Orde van die Drie Sterre tweede klas in 2010 ontvang hy die Kruis van Erkenning eerste klas<ref name=":0" />, en hy is bekroon met die Orde van die Heilige Martelaar van Riga aartsbiskop Johannes eerste klas.<ref>Volkova, Vivanta (27 September 2016). [https://www.la.lv/pieskir-sveta-ordeni "Pareizticīgā baznīca apbalvo mērus un uzņēmējus. Kas saņēmis svētmocekļa ordeni, kas medaļu? 1"]. LA.LV (in Letties). Op 23 April 2023 herwin.</ref> == Verywysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Oosters-Ortodokse Kerk]] kiiklx1o3cxxqba4es3wk3s5n1jzf7a 3 401853 2893478 2832512 2026-04-13T09:26:08Z Dumbassman 62009 /* Banier */ nuwe afdeling 2893478 wikitext text/x-wiki == Dit lewe == Of doen dit? Hoe gaan dit? Wat is jy so stil. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:59, 21 Augustus 2023 (UTC) : Hallo [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]], ek kap maar aan! Baie besig by die werk, maar het weer onlangs begin inloer hier. Rol maar spam terug en wysig so hier en daar iets. Hoe gaan dit daar? Is jy nog aktief hier? – [[Gebruiker:K175|K175]] ([[Gebruikerbespreking:K175|skil 'n appeltjie]]) 17:10, 21 Augustus 2023 (UTC) :: Gaan baie, baie goed. Was baie besig op die plaas, nou weer rustig. Nog altyd trots om 'n Namibiër te wees. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 17:21, 22 Augustus 2023 (UTC) ::: Ek sit juis en dink die Afrikaanse Wikipedia kort meer dekking van onderwerpe in verband met Namibië. Ek speel nou bietjie rond met ChatGPT en dink dit kan gebruik word om vinnig inhoud hier by te voeg. Maar 'n mens wil ook nie te vinnig werk nie, want alles moet geproeflees word en in wiki-sintaksis geplaas word. Dit lol ook met verwysings oordra. Dalk kan ek of [[Gebruiker:Rooiratel]] 'n program skryf wat die hele proses behartig. – [[Gebruiker:K175|K175]] ([[Gebruikerbespreking:K175|skil 'n appeltjie]]) 17:35, 22 Augustus 2023 (UTC) ::::Yes! Jou bot wat baie sponse en akteurs geskep het, kan sy nie weer loop nie? Ons stagneer op die ranglys teenoor ander wiki's [[Lêer:Wapen van die Oos-Kaap.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:44, 22 Augustus 2023 (UTC) ::::: [[Gebruiker:Aliwal2012]], ja, dit kan. Ek kan dit selfs weer oor die sponse en akteurs laat loop. Ek dink nie daar was baie sponsartikels oor om te skep nie, maar daar is dalk nog wel baie akteurs waarvoor ons nog nie artikels het nie. Dit sal nie baie moeite wees om weer artikels oor daardie onderwerpe te begin genereer nie. – [[Gebruiker:K175|K175]] ([[Gebruikerbespreking:K175|skil 'n appeltjie]]) 17:53, 22 Augustus 2023 (UTC) ::::::Dankie, wat van lughawens en lugrederye, ek is nou besig daarmee, maar dis tydrowend. Jy kan net die intro doen, dan sit ek later vleis by? [[Lêer:Wapen van die Oos-Kaap.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:12, 22 Augustus 2023 (UTC) :Ek vra net dat K175 sy bot nagaan, Rooiratel het die naweek 'n klomp sponse oorgedoen wat se taksonomie verkeerd was. Ook, die akteurs het nie bronne nie. Die probleem van ChatGPT is dat dit Wikipedia as verwysing gebruik, het juis met Rooiratel daaroor gepraat (ek het lang artikel daaroor). My laaste opmerking en dit is my mening: indien ons artikel telling opskiet na bv 300,000 met 'n diepte van 10 (tans is dit 41) - wat het ons nou eintlik bereik? Bewys ons kan 'n bot gebruik? Ek vra maar net. Dit is 'n gemeenskap besluit om 'n bot te gebruik, nie 'n enkeling s'n nie. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:26, 22 Augustus 2023 (UTC) :: [[Gebruiker:Oesjaar]] is dit moontlik dat die taksonomieë by die bron verkeerd was toe die artikels geskep is? Hoe dit ookal sy, ons sit nou met hordes saadjies oor sponse, terwyl ons geen artikel sonder 'n bot sou gehad het nie. Dit is 'n goeie ding. Wat ChatGPT betref: ek stel voor om dit as vertaler te gebruik, en nie as 'n skrywer van oorspronklike artikels nie. Ek het reeds oorspronklike artikels met dit probeer skryf en die probleem is erger as net dat dit Wikipedia as verwysing gebruik. Dit maak ook feite op. Dit is dus buite die kwessie om dit as artikelskrywer te gebruik, maar as vertaler werk dit redelik goed. Wat ons sal bereik met 'n artikeltelling van 300k: 'n voorsprong op inhoudvlak wat vir redakteurs 'n wegspringplek gee om verdere inhoud by te voeg. Die doel van outomaties gegenereerde artikels is nie om voltooide artikels te plaas wat nooit weer gewysig hoef te word nie. Dit is juis die teenoorgestelde en dit gee vir redakteurs inhoud om mee te werk. Kyk hoe baie wysigings het ons nou al met die akteurartikels uitgelok. Hoeveel datumbladsye is sedertdien bygewerk om na die akteurs te skakel? In my opinie is dit alles 'n goeie ding. Maar soos jy sê, dit is 'n gemeenskapsbesluit, en as die gemeenskap daarteen besluit, dan sal ek nie my robot loop nie. Ek dink so 'n besluit sou egter kortsigtig wees. Myns insiens moet ons robotte aan die werk sit en as hulle droogmaak kan ons nog 'n robot aan die werk sit om betrokke artikels en/of wysigings te skrap. Ek dink nie ons verloor enigiets met die robotte nie. Ons maak dalk net 'n paar bydraers gespanne met die oorweldigende aantal wysigings. – [[Gebruiker:K175|K175]] ([[Gebruikerbespreking:K175|skil 'n appeltjie]]) 18:40, 22 Augustus 2023 (UTC) :::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] Ek stem saam met @[[Gebruiker:K175|K175]] oor die saadjies. Die doel is nie om voorblad status, of reeds goeie artikels te skep met 'n bot nie. Dit skep net die raamwerk vir mense om later te verbeter, en spaar hulle tyd en moeite. Sien byvoorbeeld al die spesie artikels. Duisende is met 'n bot geskep, en daar is nog baie wysigings daarna op die artikels. :::Ek sou voorstel dat as @[[Gebruiker:K175|K175]] nog bot artikels wil skep, dan sal films 'n goeie keuse wees. Ons kan dan al die akteur artikels aan die film artikels skakel en vise versa. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 19:11, 22 Augustus 2023 (UTC) ::::Inhoud is hoogte maal lengte maal breedte. Oftewel in wikiterme: ::::*breedte=meer saadjies ::::*lengte=hoeveel daaroor gesê word ::::*hoogte=skakels, verwysings, kategorieë, goeie taal, prentjies wat verduidelik, inligtingskassies, logiese verhale. ::::Jy kan aan een dimensie werk maar dit gee 'n inhoud van nul as die ander dimensies nul bly. ::::[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 19:43, 22 Augustus 2023 (UTC) == Gesondheidsvoordele van tee‎ == Dankie vir jou werk maar ongelukkig is dit 'n skoolwedstryd artikel en ek moes jou veranderinge terugrol tot na beoordeling. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:53, 17 Oktober 2023 (UTC) == Jou nuwe sjablone == {{ping|K175}}, verduideik asb net kortliks jou nuwe sjablone sodat 'n ou man soos ek ook dit moontlik kan verstaan! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:52, 6 November 2023 (UTC) : {{ping|Oesjaar}} dit is alles sjablone wat in die nuwe sjabloon {{ss|Grafieke afgeskakel}} gebruik word. {{ss|Grafieke afgeskakel}} is op sy beurt uit die Engelse Wikipedia gekopieer en vertaal en word op besprekingsbladsye vertoon in plaas van die grafieke wat sedert April 2023 gebreek is. Jy kan al die nuwe sjablone as "subsjablone" beskou wat {{ss|Grafieke afgeskakel}} gebruik om korrek te vertoon, maar hulle word as aparte sjablone gestoor sodat ander sjablone ook hierdie "subsjablone" kan gebruik. Hoop dit maak sin. – [[Gebruiker:K175|K175]] ([[Gebruikerbespreking:K175|skil 'n appeltjie]]) 14:14, 6 November 2023 (UTC) == Kategorie:Normdata met 0 element == Hello, Why did you remove [[:Kategorie:Normdata met 0 element]] ? It is not empty. [[Gebruiker:Vargenau|Vargenau]] ([[Gebruikerbespreking:Vargenau|kontak]]) 14:10, 21 November 2023 (UTC) : {{ping|Vargenau}} daardie kategorie het 'n tikfout in die titel. Ek het nou [[Module:Normdata]] bygewerk sodat dit nie meer bladsye in daardie kategorie sal plaas nie. Die kategorieë wat huidig in daardie kategorie is, sal stelselmatig na die kategorie met die korrekte titel, d.i. [[:Kategorie:Normdata met 0 elemente]], oorgedra word. – [[Gebruiker:K175|K175]] ([[Gebruikerbespreking:K175|skil 'n appeltjie]]) 14:13, 21 November 2023 (UTC) :: {{ping|Vargenau}} jy kan 'n bladsy wat in die ou kategorie is, forseer om na die nuwe kategorie oorgedra te word deur dit te wysig en onmiddellik te stoor (jy hoef nie enige veranderinge aan die bronteks aan te bring nie). – [[Gebruiker:K175|K175]] ([[Gebruikerbespreking:K175|skil 'n appeltjie]]) 14:15, 21 November 2023 (UTC) :::Thank you. :::I have updated the interwiki link of the category. [[Gebruiker:Vargenau|Vargenau]] ([[Gebruikerbespreking:Vargenau|kontak]]) 14:22, 21 November 2023 (UTC) == Sjabloon:Ruimtevlug == Hi Adriaan. Dankie vir jou moeite hiermee! Dit word waardeer.--[[Lêer:Wapen van die Oos-Kaap.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:49, 22 November 2023 (UTC) == cite-sjablone == Hallo K175, Ná jou [https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Module:Citation/CS1&action=history wysiging] lewer die "cite book" en "cite journal" nou waarskuwings oor "maintenance" wat gedoen moet word. En die "doi" skakel in die verwysings is nou rooi. Ek weet nie of dit 'n probleem is of nie. [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 12:11, 23 November 2023 (UTC) : {{ping|Jcwf}} dankie, ek dink ek het dit nou reggemaak. Laat weet asb. as daar nog probleme is. – [[Gebruiker:K175|K175]] ([[Gebruikerbespreking:K175|skil 'n appeltjie]]) 13:01, 23 November 2023 (UTC) ::Ongelukkig kry ek steeds die waarskuwings. [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 20:02, 23 November 2023 (UTC) ::: {{ping|Jcwf}} kan jy asb. 'n voorbeeld deel? – [[Gebruiker:K175|K175]] ([[Gebruikerbespreking:K175|skil 'n appeltjie]]) 20:03, 23 November 2023 (UTC) :::: Ek dink die probleem is met authors/coauthors. Hierdie parameters werk nie meer nie. Ons moet nou enkelvoud gebruik, bv. author of naam en van, of as daar meer as een outeur is, dan author1, author2, etc. of naam1, van1, naam2, van2, etc. Ek stel voor ons loop 'n bot om alle bestaande gebruike van authors en coauthors so aan te pas. – [[Gebruiker:K175|K175]] ([[Gebruikerbespreking:K175|skil 'n appeltjie]]) 20:23, 23 November 2023 (UTC) :::::Is dit bedoel om ons werk nog meer te bemoeilik? Ek '''''weier om dit te doen'''''[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 20:29, 23 November 2023 (UTC) == Verwysings == Jy het vir my 'n voorbeeld gevra. OK. As ek die Wikimedia Library gebruik en Science Direct die soekwoord "hydroxylapatite" ('n mineraal) invoer, kry ek 16 298 resultate. As ek die eerste resultaat se "Export"-knoppie kliek kry ek die keuse om die verwysing te exporteer in vier formate: Export: *Save to RefWorks *Export citation to RIS *Export citation to BibTeX *Export citation to text Refworks, RIS en BibTex is formate wat in verwysingsagteware gebruik word. Ek het hierdie sagteware nie en ek weet nie of hier op wiki 'n sjabloon/module gemaak kan word wat dit kan lees. Dit sou die probleem reeds grotendeels oplos omrede hierdie formate ook deur ander uitgewers gebruik word. Maar ek het tot nou altyd die bloot teks opsie gebruik. Wat ek kry is dit: <nowiki> Zongqiang Zhu, Yuqing Wu, Chengzhi Hu, Lihao Zhang, Hui Ding, Yinian Zhu, Yinming Fan, Huan Deng, Xiaobin Zhou, Shen Tang, Elimination of zinc ions from aqueous solution by a hydroxylapatite-biochar composite material with the hierarchical porous microstructures of sugarcane waste, Journal of Cleaner Production, Volume 362, 2022, 132483, ISSN 0959-6526, https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2022.132483. (https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0959652622020844) Abstract: A hydroxylapatite-biochar composite material with the hierarchical porous microstructures of sugarcane top internodes (HAP/C-SC) was produced by carbonizing sugarcane top stalks, an agricultural waste residue, and then soaking them in limewater and (NH4)2HPO4 solution in turns. The HAP/C-SC with the surface area of 8.52–28.44 m2/g inherited various macropores from parallel vessels, thick-walled cells of sclerenchyma, thin-walled cells of storage parenchyma, and pits in cell and vessel walls of sugarcane top stalks. When the initial Zn2+ concentration is 5–400 mg/L, the Zn2+ absorption capacity of HAP/C-SC is 19.91, 22.54, and 25.37 mg/g at 25 °C, 35 °C, and 45 °C, respectively, which is equivalent to the Zn2+ absorption capacity of synthetic nano-hydroxyapatite. The HAP/C-SC showed a good removal performance for Zn cations, and the adsorption followed Langmuir model and pseudo-second-order kinetic model well. The Zn-containing hydroxylapatite solid solutions [(ZnxCa1‒x)5(PO4)3(OH)] were considered to be the key mechanism for Zn2+ elimination, which formed through the co-action processes including adsorption, ion exchange (x = 0.06–0.12) and dissolution-precipitation (x = ∼0.27). The M(2) vacancy sites are believed to be energetically more favorable for the Zn ion occupation. The substitution and occupation of M(2) sites by Zn ions may be affected by spatial constraints. Keywords: Sugarcane top; Hierarchical porous microstructure; Hydroxylapatite; Elimination; Zinc ion </nowiki> Dit het 10 outeurs. Op die eerste reël deur kommas geskei. Ek verander dit tot <nowiki> <ref>{{cite journal|authors=Zongqiang Zhu, Yuqing Wu, Chengzhi Hu, Lihao Zhang, Hui Ding, Yinian Zhu, Yinming Fan, Huan Deng, Xiaobin Zhou, Shen Tang, </nowiki> Maar nou wil jou groot vriend dat ek dit gaan skryf: <nowiki> <ref>{{cite journal|author1=Zongqiang Zhu|author2=Yuqing Wu|author3=Chengzhi Hu|author4=Lihao Zhang|author5=Hui Ding|author6=Yinian Zhu|author7=Yinming Fan|author8= Huan Deng|author9=Xiaobin Zhou|author10=Shen Tang </nowiki> Dit gaan dit tweemaal so tydrowend maak as wat dit reeds is. Die res is ook bewerkelik. Die tweede reël (ná CRLF) word: <nowiki>|title=Elimination of zinc ions from aqueous solution by a hydroxylapatite-biochar composite material with the hierarchical porous microstructures of sugarcane waste ---> sonder komma, want cite journal gaan blêr daaroor. </nowiki> <nowiki>Die volgende reëls gaan dieselfde, behalwe dat Volume met 'n kleinletter moet: |journal=Journal of Cleaner Production |volume= 362 |year=2022 |pages=132483</nowiki> Ek skrap die ISSN-reël en die doi-reël moet verander word in: <nowiki>|doi=10.1016/j.jclepro.2022.132483 --> sonder punt aan die ent </nowiki> Ander uitgewers doen dit effens anders, maar as daar 'n paar modules soos <nowiki>{{Elsevier|}}, {{Wiley|}}, {{De Gruyter|}}</nowiki> geskryf kan word wat die teksformaat omskakel sal dit baie werk spaar en dit makliker maak om verwysings oor te neem. Jy kan nie van gebruikers verwag dat hulle verwysings gaan byvoeg as dit net moeisamer gemaak word nie. [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 22:49, 27 November 2023 (UTC) == Sjabloon:Ruimtevlug == {{ping|K175}}, ek soek 'n bietjie hulp asb. Kan jy 'n leë ruimtevlug sjabloon in [[Wenera 7]] plaas asb? Ek sal die data verskaf. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:49, 11 Desember 2023 (UTC) : {{ping|Oesjaar}} {{uitgevoer}}. Jy kan net die sjabloon uit die Engelse artikel kopieer en die inhoud vertaal. Ek het dit nou gedoen vir [[Wenera 7]]. Die sjabloon voeg 'n kategorie by wat ek nie weet hoe om te vertaal nie. Wat is [[en:quadrangle]] in Afrikaans? Ek sien in Nederlands en Duits gebruik hulle die Engelse woord. – [[Gebruiker:K175|K175]] ([[Gebruikerbespreking:K175|skil 'n appeltjie]]) 18:33, 12 Desember 2023 (UTC) ::{{ping|K175}}, dankie. 'n Quadrangle is vierhoek, binneplaas, binneplein of binnehof. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:42, 12 Desember 2023 (UTC) :::{{ping|K175}}, ek het so 'n bietjie gaan oplees op die Engelse Wiki. Hulle (die Russe) dink ek, het die oppervlakte van Venus in 8 vierkante (soos ons dit ken- eintlik reghoeke) op gedeel en elk 'n naam gegee. Wenera 7 het in reghoek genaamd Lavinia Planitia geland. Miskien stel {{ping|Burgert_Behr}} ook hierin belang, Venus is sy voorblad artikel. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:03, 12 Desember 2023 (UTC) == Het hulp nodig met taksoboks dinge == Elke nou en dan is daar twee genera met dieselfde naam (maar in 'n ander familie). Gewoonlik is een 'n plant en die ander 'n mot, maar nie altyd nie. Op enwiki het hulle hierdie sjabloon geskep vir hierdie situasie: https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Taxobox_disambiguation Ek het dit vertaal : https://af.wikipedia.org/wiki/Sjabloon:Taxobox_ondubbelsinnigheid Dit lyk goed as mens byvoorbeeld hier kyk : https://af.wikipedia.org/wiki/Sjabloon:Taksonomie/Acharia Maar dit verskyn nie reg as dit in 'n taksoboks gebruik word nie. Sien hier vir 'n voorbeeld op enwiki oor hoe dit moet lyk : https://en.wikipedia.org/wiki/User:Rooiratel/Sandbox Hoe kan ek dit kry om soortgelyk te verskyn op afwiki as dit in a taksoboks gebruik word? - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 14:07, 19 Desember 2023 (UTC) : {{ping|Rooiratel}} kan jy asb. vir my 'n voorbeeld gee van hoe dit tans (verkeerd) lyk wanneer dit binne 'n taksoboks gebruik word? – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:29, 19 Desember 2023 (UTC) ::Dankie dat jy daarna kyk. Ek waardeur dit! Sien hier vir 'n voorbeeld van hoe dit nie reg verskyn op afwiki : https://af.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Rooiratel/Sandbox - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:12, 19 Desember 2023 (UTC) ::: {{ping|Rooiratel}} wanneer jy [[Gebruiker:Rooiratel/Sandbox]] wysig dan kan jy sien watter sjablone ontbreek (hulle vertoon onderaan die bladsy in rooi). Ek het al die ontbrekendes nou van enwiki oorgekopieër (maar hulle nie vertaal nie). Kyk gou of dit nou werk? – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 18:13, 19 Desember 2023 (UTC) ::::Vreeslik dankie @[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], dit verskyn nou soos op enwiki. Waar het jy die veranderings gemaak? Ek sal dit verder vertaal. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:10, 20 Desember 2023 (UTC) ::::: {{ping|Rooiratel}} ek het die volgende ontbrekende sjablone geskep deur die ooreenstemmende bronkode uit enwiki te knip-en-plak: * [[Sjabloon:Taxobox ondubbelsinnigheid extinct]] * [[Sjabloon:Taxobox ondubbelsinnigheid parent]] * [[Sjabloon:Taxobox ondubbelsinnigheid rank]] * [[Sjabloon:Taxobox ondubbelsinnigheid link target]] * [[Sjabloon:Taxobox ondubbelsinnigheid link text]] ::::: Laat ek vir jou volgende keer op Discord my screen share en vir jou wys watter proses ek volg om Engelse sjablone met 'n hoë "call stack" van enwiki oor te dra. Maar die proses behels basies: 1. Dra die sjabloon wat jy wil gebruik oor. 2. Gebruik die sjabloon in die plek waar jy dit wil gebruik of in 'n sandput. 3. Gebruik die "Wys voorskou"-funksionaliteit of stoor die bladsy en wysig die bronteks. Onderaan die bronteks verskyn 'n lys van ontbrekende sjablone in rooi skakels wat jy nog moet oordra vir die "eindsjabloon" in 1. om te werk. ::::: Ek vergelyk dit met 'n call stack, waar elke sjabloon 'n funksie is, en die sjabloon wat jy gebruik kan ander sjablone (funksies) call, en jy moet eers all die ontbrekende sjablone (funksies) oor dra sodat jy die eindsjabloon (-funksie) kan call. – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:26, 27 Desember 2023 (UTC) ::::::Dankie, ek sal graag dit wil sien. Ek doen gewoonlik iets soortgelyks, maak ek het nie die laaste deel van stap 3 gedoen nie. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 15:45, 7 Januarie 2024 (UTC) ::::: Tussen hakies, ek het daai bot op Discord afgeskakel want dit het die kanaal begin spam toe ek [[Gebruiker:KabouterBot]] geloop het. Dit het gelyk of dit boodskappe in die verkeerde volgorder plaas en dit het nooit opgehou nie. Daar mag dalk 'n bug in die bot se bronkode wees. Laat ek dit nou weer aanskakel dan hou ons dit maar dop. – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:28, 27 Desember 2023 (UTC) == Amphibolia == {{ping|Pynappel}}, kan jy asb bogenoemde genus se taksonomie skep? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:03, 28 Desember 2023 (UTC) == Afrikaanse Wikipedia t-hemde == Hallo @[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] @Oesjaar wil graag vir die aktiewe gebruikers van die Afrikaanse Wikipedia t-hemde laat druk. Hy het my gevra om almal se hempmates te kry. Die onderstaande tabel is deur die drukkersmaatskappy voorsien. As jy net asb sal laat weet watter grootte reg sal wees. {| class="wikitable" | |S |M |L |XL |2XL |3XL |4XL |5XL |- |½ Chest |50.8 |53.3 |55.8 |58.4 |63.5 |66 |68.5 |71.1 |} Groete @Woordgenoot [[Gebruiker:Woordgenoot|Woordgenoot]] ([[Gebruikerbespreking:Woordgenoot|kontak]]) 10:31, 26 Februarie 2024 (UTC) == Infobox Golfer == Hi K175, hierdie sjabloon bestaan reeds jare lank in Afrikaans. Sien asb [[Sjabloon:Inligtingskas gholfspeler]]. Kom ons hou die wiki Afrikaans waar dit moontlik is! Groete --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:50, 7 April 2024 (UTC) : {{ping|Aliwal2012}} ek is bewus van die bestaande een, maar dit bevat nie al die velde wat ek in [[Paula Reto]] wou gebruik nie. My plan is om al die gebruike van die ou sjabloon met die nuwe een te vervang en dan die nuwe sjabloon na die ou sjabloon se naam te skuif. – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:52, 7 April 2024 (UTC) ::Hoekom voeg jy nie net nuwe parameters by die bestaande een nie...vir iemand soos jy is dit mos soetkoek! Ek hou nie vd Engelse sjabloon nie, boonop is dit 'n onnodige duplikasie. Eina! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 14:23, 7 April 2024 (UTC) ::: Dit is meer werk om telkens parameters by te voeg en gepaardgaande bronkode-wysigings aan te bring as om net die Engelse bronkode te kopieer en die vertaling van die parameters oor te dra. – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:25, 7 April 2024 (UTC) ::::Jy is al telkemale in die verlede gewaarsku [SpesBona o.a.] om nie met sjablone te peuter wat korrek werk nie. Dis nie in h/d wiki se belang om nog 'n (Engelse) een te skep nie, dit verwar nuwe gebruikers. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 14:38, 7 April 2024 (UTC) ::::: Watter deel van die sjabloon is Engels? Die ou sjabloon werk nie korrek nie: dit bevat nie opskrifte nie, dit vertoon nie die persoon se naam bo-aan nie, die etikette is verkeerd vertaal, dit vertoon nie die hoogste rang nie, ens. Nie seker wat jou probleem is nie. – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:45, 7 April 2024 (UTC) == Helena Hettema‎ == {{ping|Pynappel}} daar is baie inligting tot die artikel toegevoeg sonder enige bronne. Hoe gaan ons dit hanteer? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:12, 19 Mei 2024 (UTC) : {{ping|Oesjaar}} ek dink in die algemeen is geen bronne net 'n probleem dat die inligting nie geverifieer kan word nie. Enige ander bydraer kan dan as hulle lushet self die bronne opspoor en die inligting bevestig en dit wat vals is, verwyder. In die Engelse weergawe voeg hulle oral <nowiki>{{citation needed}}</nowiki> na stellings wat betwis word in. Dit is myns insiens 'n seer oog en 'n mens moet omstrede feite wat nie deur verwysings of bronne ondersteun word nie eerder verwyder. Maar banale feite soos 'n lys van publikasies en ander oninteressanthede kan laat staan word totdat iemand dit betwis en verwyder of met 'n bron staaf. – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 00:05, 24 Mei 2024 (UTC) == Engelse sjabloon == {{ping|Pynappel}} kan jy Jet engine.svg na Afrikaans vertaal? Hier is die byskrifte: 1 = Inlaat, 2 = Laedruk, 3 = Hoëdruk, 4= Verbranding, 5 = Uitlaat, 6 = Warm gedeelte, 7 = Turbines, 8 = Verbrandingkamer, 9 = Koue gedeelte, 10 = Luginlaat As jy my kan touwys maak hoe om dit te doen, sal ek julle baie tyd spaar.! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:44, 19 Mei 2024 (UTC) : <s>{{ping|Oesjaar}} ek sien ek het dit reeds in 2019 gedoen: [[:Lêer:Turboprop operation-af.svg]]. – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:39, 30 Maart 2025 (UTC)</s> : {{ping|Oesjaar}} sal probeer onthou om daarby uit te kom. Ek gebruik [[Inkscape]] om SVG-lêers te wysig. – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:40, 30 Maart 2025 (UTC) ::{{ping|Pynappel}}, iemand het dit reeds vir my gedoen, sien Jet_engine_Afr1.1.svg. Groete. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:07, 31 Maart 2025 (UTC) == Sjabloon:Koördinate == Dit lyk of die sjabloon nie meer reg werk nadat jy daaraan gaan krap het nie. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 16:41, 14 Junie 2024 (UTC) : {{ping|BurgertB}} hi Burgert, kan jy asb. 'n skakel deel waar dit nie reg vertoon nie? – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:18, 14 Junie 2024 (UTC) ::[[Sint Petersburg]], [[Hermitage]] en ek weet nie hoeveel ander nie. Die koördinate staan nie langs die titel nie, maar onderaan. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 07:59, 15 Junie 2024 (UTC) ::: {{ping|BurgertB}} ek het dit nou reggemaak. Laat weet as jy nog enige probleme raakloop. – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 17:53, 15 Junie 2024 (UTC) ::::Dankie. Wil jy nie nou maar die sjablone en modules uitlos nie, asb.? [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 18:28, 15 Junie 2024 (UTC) ::::: Dit is moeilik, want elke keer as 'n mens 'n sjabloon uit enwiki oordra hiernatoe, moet jy die sjablone waarop dit staatmaak ook bywerk, en dan kan dit ander sjablone wat op dieselfde sjablone staatmaak, breek. Ek kyk gewoonlik na geskakelde bladsye of alles nog reg vertoon, maar dis maklik om iets mis te loop. – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 18:35, 15 Junie 2024 (UTC) {{ping|Pynappel}}, die lugkoördinate werk ook nie meer reg nie. Kan jy daarna kyk? Die sjabloon is {{sj|lug3}}. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 20:27, 20 Julie 2024 (UTC) : {{ping|BurgertB}} ek het die bronteks van die sjabloon nou bygewerk sodat dit dieselfde as die Engelse weergawe is en dit lyk of dit nou goed vertoon. Laat weet asb. indien jy enige verdere probleme raaksien. – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 08:05, 21 Julie 2024 (UTC) == [[Busisiwe Mkhwebane]] == Hi, sy het hierdie week uit die EFF bedank. Dit was oral in die nuus! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:56, 17 Oktober 2024 (UTC) == Sponse en spesiebokse == {{ping|Pynappel}}, jy het die sponse aanvanklik geskep met taksobokse. Enige kans dat jy die taksobokse met spesiebokse kan vervang? Dit het baie meer voordele. Ek verneem jy is nou 'n Gautenger? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:10, 27 Maart 2025 (UTC) :{{ping|Oesjaar}} nee, ek het reeds gevlug. Kon net 'n jaar uithou. Hulle het my aanhoudend met krag- en wateronderbrekings geteister. Kort-kort loop iemand met 'n transformator weg of die ding ontplof of die oorhoofse kabels breek. Altyd een of ander verskoning. En dan sit jy vir dae sonder water. Dit is omtrent erger. Ja, ek kan die taak verrig, met die robot. Ek sal in die geselshoekie dit onder die gemeenskap se aandag bring. – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:56, 28 Maart 2025 (UTC) ::{{ping|Pynappel}}, dankie vir jou bereidwilligheid! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:08, 30 Maart 2025 (UTC) ::: {{ping|Oesjaar}} geen probleem. Daar ontbreek baie taksonomiesjablone wat benodig word om die spesieboks te vertoon. Ek berei nog 'n taak voor om die ontbrekende sjablone te skep. – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:10, 30 Maart 2025 (UTC) == Waar is my robot? == Hallo [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 22:28, 3 Augustus 2024 (UTC) : {{ping|Dumbassman}} ek het nie tans enige idees vir take wat per robot verrig kan word nie. Wat het jy in gedagte? – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 18:46, 5 Augustus 2024 (UTC) :: Waarvoor het mens ooit 'n robot nodig? Nuwelinge se gemors skoon te maak natuurlik [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 04:58, 7 Augustus 2024 (UTC) ::: Hah, 10/10. 😜 Bot links: [https://en.wikipedia.org/wiki/Category:Wikipedia_bots_by_framework Program] [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:History_of_Wikipedia_bots Geskiedenis] [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bot_policy Reels] [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bot_Approvals_Group BAG] == Sponsfamilies en subfamilies. == {{ping|Pynappel}}, hier is nog 'n klomp sponsfamiles met taksobokse. Kan jy dit regmaak asb? Sien https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Spesiaal:Skakels_hierheen/Sjabloon:Taksoboks&limit=500&offset=0%7C302159&dir=prev Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:49, 10 Junie 2025 (UTC) :Sover ek verstaan kan {{ss|Spesieboks}} slegs vir spesies gebruik word. Of verwys jy na iets anders? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:12, 10 Junie 2025 (UTC) ::Jy is reg oor die Spesieboks, ons gebruik die Outomatiese taksoboks vir genera en hoër. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:08, 11 Junie 2025 (UTC) == Creation of categories == Hello, Thank you for supporting my creation of categories. Can you please give your opinion here: [[:Gebruikerbespreking:Vargenau]] Thank you [[Gebruiker:Vargenau|Vargenau]] ([[Gebruikerbespreking:Vargenau|kontak]]) 10:20, 9 Julie 2025 (UTC) == Ons FB-blad == {{ping|Pynappel}}, gaan loer na ons blad: https://www.facebook.com/groups/231160206984566 waar julle bedank is. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:45, 24 Julie 2025 (UTC) == Die Duitse artikels... == Terwyl ek met jou gesels, dink jy die IP adres-gebruiker wat so baie Duitse artikels skep sonder bronne gebruik ChatGPT daarvoor? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:48, 24 Julie 2025 (UTC) :@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] dit lyk soos vertalings van die inleidende paragrawe van die Engelse weergawes. Dit is onmoontlik om te sê of die gebruiker Chat GPT gebruik, maar dit bly natuurlik 'n moontlikheid. Ek dink nie 'n mens hoef vlot Afrikaans te kan praat om die artikels te skep nie, want die patroon is net "X is Y" met interne skakels waarvan die vertalings maklik via die interwikiskakels verkry kan word. M.a.w. ek weet nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 07:53, 24 Julie 2025 (UTC) ==Vloedgolf veranderinge== {{ping|Pynappel}} Sien die vloedgolf veranderinge, almal van verskillende gebruikersname. Is daar 'n manier om dit te stop? [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:30, 24 Julie 2025 (UTC) :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] dit is moontlik dieselfde persoon of 'n groep wat saamwerk. Het ons 'n "CheckUser" wat kan ondersoek instel? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:12, 24 Julie 2025 (UTC) :: Dankie is 'n edit-a-thon by UNW. Het hulle gevra om ons net in die toekoms te waarsku. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:14, 24 Julie 2025 (UTC) == David Woodard == Jy het my bedank omdat ek ’n artikel oor [[David Woodard]] geskep het. Daarna is dit deur Oesjaar verwyder. Ek kan dit net betreur dat die artikel gedelg is. Alhoewel David Woodard ’n twyfelagtige persoon mag wees, maar dit gaan oor ’n baie belangrike beginselsaak wat groter is as die persoon David Woodard. Die enigste doelwit van die "Global Stewards" is om kleiner tale wat nie deur ’n staat beheer word nie, uit te wis. Soos ’n maffia beweer hulle dat hulle minder tale "beskerm", terwyl die werklikheid is dat hulle net die gebruik en ontwikkeling van hierdie tale teenwerk. Minderheidstale is die beste ‘entstof’ wat die mensdom teen totalitarisme het. As hierdie mense daarin slaag om hul doelwitte te bereik, sal alle minderheidstale dieselfde lot ondergaan as [[ǀXam]]. [[Gebruiker:Vryheidsfront Minus|Vryheidsfront Minus]] ([[Gebruikerbespreking:Vryheidsfront Minus|kontak]]) 18:25, 17 Augustus 2025 (UTC) :@[[Gebruiker:Vryheidsfront Minus|Vryheidsfront Minus]] ek stem saam met jou. @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] kan jy asb. hierna kyk. Dit lyk my ons artikel handel oor die persoon en sy selfpromosie, wat noemenswaardig is en deur bronne gestaaf word. Ons artikel is deur 'n onpartydige bydraer geskep (Vryheidsfront Minus) en nie deur die selfpromotor self nie. Dit is myns insien nie 'n kandidaat vir spoedige verwydering nie. Indien daar nader besware is dan kan ons dit vir [[Wikipedia:Bladsyverwydering]] nomineer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:01, 18 Augustus 2025 (UTC) ::Kan jy weer ’n meer beknopte weergawe publiseer, sonder enige onnodige anekdote? [[Gebruiker:Orland|Orland]] se versoeke om die bladsy te verwyder met groot rooi waarskuwingstekens oor ‘spam’, wat Oesjaar kennelik as die waarheid beskou het, is reeds [https://vls.wikipedia.org/w/index.php?title=David_Woodard&oldid=322642 op ander Wikipedias van die hand gewys]. Die waarheid is dat die enigste een wat spam, Orland self is. Ek het dit opgestel met die infokassie en al die nodige verwysings. ::[[Gebruiker:Vryheidsfront Minus|Vryheidsfront Minus]] ([[Gebruikerbespreking:Vryheidsfront Minus|kontak]]) 00:01, 20 Augustus 2025 (UTC) :::@[[Gebruiker:Vryheidsfront Minus|Vryheidsfront Minus]] {{uitgevoer}}. Dit is dalk 'n goeie idee om die bladsy dop te hou indien dit vir verwydering genomineer word. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 00:06, 20 Augustus 2025 (UTC) == Bespreking:Cornel Judels == Yes my maat, mens kan tog die argument maak dat inligting oor die persoon sal die artikel verbeter? Maar ek verstaan hoekom jy dit verwyder het. Hoe gaan dit met jou? [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:35, 21 Augustus 2025 (UTC) :@[[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] jammer, soms raak ek "trigger happy" met die IP-adresse. Maar ek het nou gekyk en ek dink tog daardie kommentaar hoort eerder op Facebook of Reddit: :{{Cquote|Ek is op soek na meer inligting oor Cornel se dood. Ek was vriende met haar in 2007 en wil net graag weet hoe sy oorlede is en of ek moontlik haar ouers kan opspoor? [kontakbesonderhede verwyder]}} :Maar as iemand nie saamstem nie, dan kan hulle my gerus terugrol en ek sal dit dan daar laat. Verder het ek nie juis klagtes nie, dankie! Ek wonder wanneer ons weer 'n skryfkompetisie gaan hou en wie dit gaan reël? Ek sal ongelukkig weer self seker nie tyd hê om deel te neem nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:49, 21 Augustus 2025 (UTC) :: Goed om van jou te hoor! Ja, ek dink jy is reg. Ek reken net ek stem nie heeltemal saam met die idiee dat die besprekenkings blad nie 'n forum is nie. Reken daar is plek om oor die artikel te praat solank dit die artikel kan verbeter. Mooi loop my maat. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:35, 21 Augustus 2025 (UTC) == Banier == Yes my maat. Hoop dit gaan goed? Kan jy my help asb met 'n banier opsit vir die Afrikaanse Skryfwedstryd? Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:26, 13 April 2026 (UTC) tbwqqfs5w4sjbdotk5k07u5giskqwdj 0 403493 2893376 2685691 2026-04-12T17:05:39Z Jcb 223 2893376 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Edwin Fischer (1886–1960) 1946 OeNB 660124.jpg|duimnael|Edwin Fischer by die [[Mozarteum-universiteit Salzburg|Mozarteum]] voor sy konsert op 7 Augustus 1946.]] '''Edwin Fischer''' ([[6 Oktober]] [[1886]] – [[24 Januarie]] [[1960]]) was 'n Switserse pianis en [[dirigent]]. Hy word beskou as een van die grootste vertolkers van [[Johann Sebastian Bach|Bach]] en [[Mozart]]. == Biografie == [[Lêer:Edwin Fischer - Geïllustreerd muzieklexicon (1932) (cropped).jpg|duimnael|Edwin Fischer, ongeveer 1932|links]]Fischer is in [[Basel]] gebore, en studeer aanvanklik [[musiek]] onder die komponis Hans Huber. Later studeer hy in [[Berlyn]] aan die Stern-konservatorium onder Martin Krause. Hy het eers na die Eerste Wêreldoorlog as pianis bekendheid begin verwerf. In 1926 word hy dirigent van die [[Lübeck]]-Musikverein, en dirigeer ook later in [[München]]. In 1932 het hy sy eie kamerorkes gestig. Hy was een van die eerste persone wat daarin belang gestel het om musiek uit die [[Barok]]- en Klassieke tydperke op histories akkurate wyse aan te bied. Alhoewel sy opvoerings nie histories akkuraat was volgens vandag se standaarde nie, was dit vir sy tyd 'n ongewone praktyk; hy het byvoorbeeld Bach en Mozart se [[klavier]]concertos vanaf die klavier gedirigeer. [[Lêer:Fritz Tennigkeit Edwin Fischer, 1939.jpg|duimnael|Twee tekeninge van Fischer deur die Duitse kunstenaar en musikant Fritz Tennigkeit (1892–1949)]]In 1932 het hy na Berlyn teruggekeer en [[Artur Schnabel]], wat geëmigreer het weens Adolf Hitler se magsopkoms, opgevolg as onderwyser aan die Berlin Hochschule für Musik. In 1942 het hy teruggekeer na Switserland, waar sy loopbaan ontwrig is deur die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Na die oorlog het hy weer begin optree en meesterklasse in [[Luzern]] gegee aan latere prominente pianiste soos onder andere [[Alfred Brendel]], Helena Sá e Costa, Mario Feninger, Reine Gianoli, Paul Badura-Skoda en [[Daniel Barenboim]]. Benewens solovoordragte, concerto-uitvoerings en die dirigeer van orkeste, het Fischer baie kamermusiek opgevoer. Die klaviertrio wat hy saam met die [[tjellis]] Enrico Mainardi en die [[violis]] Georg Kulenkampff (wat vervang is deur Wolfgang Schneiderhan ná Kulenkampff se dood) opgerig het is veral hoog aangeslaan. [[Lêer:UrnGraveEdwinFischer-FriedhofFriedentalLuzern RomanDeckert18072024-03.jpg|duimnael|Die urngraf in 2024.]] Fischer het boeke oor klavieronderrig gepubliseer, asook een oor [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]] se klaviersonates. Hy het ook 'n aantal opnames gemaak, insluitend die eerste volledige opname van Bach se ''[[Das wohltemperierte Klavier]]'' vir [[EMI]], van 1933 tot 1936. Fischer se histories-belangrike opnames is op [[laserskyf|CD]] heruitgereik deur [[EMI ]]en spesialiteitsetikette soos Appian Publications & Recordings, Music & Arts, Pearl en Testament Records (Verenigde Koninkryk. Ander klassieke opnames deur Fischer sluit in Bach se klavierconcertos, solowerke deur Bach, soos die Chromatiese Fantasie en Fuga, verskeie sonates deur Mozart en Beethoven, Schubert se Wanderer-fantasie en Impromptus, Beethoven se Klavierconcerto No. 5 ("Keiser"), Brahms se Tweede Klavierkonsert (laasgenoemde twee werke is gedirigeer deur [[Wilhelm Furtwängler]]), en Mozart se klavierconcertos No's 17 ([[Köchelverzeichnis|K.]] 453), 20 (K. 466), 22 (K. 482), 24 (K. 491) en 25 (K. 503), waarvan die laaste drie gedirigeer is deur [[John Barbirolli]], Lawrance Collingwood en Josef Krips in onderskeidelik 1935, 1937 en 1947. Fischer het ook [[Elisabeth Schwarzkopf]] begelei in 'n bekende 1950's EMI LP van Schubert Lieder. Sy laaste musikale samewerking was met die violis Gioconda de Vito. Tydens hul opnamesessies vir [[Johannes Brahms|Brahms]] se Eerste en Derde vioolsonate moes hy hom na Londen haas vir mediese behandeling, waar hy meegedeel is dat hy baie siek is. Hy is kort daarna in [[Zürich]] oorlede. Sy oorskot is veras en in die Friedental-begraafplaas in Luzern begrawe.<!--<ref>[http://www.jessicaduchen.co.uk/pdfs/other_pdfs/de_Vito.pdf In Vito Veritas]</ref>--> == Bibliografie == * Fischer, Edwin, ''Musikalische Betrachtungen'', Im Infel 1949 (''Reflections on Music'') ([[Frans]]e Uitgawe: ''Considérations sur la musique'', Editions du Coudrier, 1951) * Fischer, Edwin, ''Ludwig van Beethovens Klaviersonaten: Ein Begleiter für Studierende und Liebhaber'', 1954 * Fischer, Edwin, ''Johann Sebastian Bach: Eine Studie'' <!-- == Verwysings == {{Verwysings}}--> == Bronne == * Bredow, Moritz von. 2012. "Rebellische Pianistin. Das Leben der Grete Sultan zwischen Berlin und New York." (Biografie oor Edwin Fischer se student, Grete Sultan. Die werk verskaf ook details oor Fischer en nog 'n student, Katja Andy. In Duits.). Schott Music, Mainz, Duitsland.{{ISBN|978-3-7957-0800-9}} * Gavoty, Bernard, ''Edwin Fischer'' (in Frans) * ''Dank an Edwin Fischer'', Brockhaus 1962 (in Duits) == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Edwin Fischer }} == Eksterne skakels == {{Wikiquote}} * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20091027151317/http://www.geocities.com/Vienna/2192/essays3.html |date=27 Oktober 2009 |title=Excerpts from two essays by Alfred Brendel on Fischer }} * [https://web.archive.org/web/20090207042316/http://fischer.hosting.paran.com/music/Fischer/FischerE.htm Youngrok Lee se Klassieke Musiek webwerf] * [https://web.archive.org/web/20080801202714/http://my.dreamwiz.com/fischer/Fischer/Discography_Fischer.htm Diskografie] (In Engels) {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Fischer, Edwin}} [[Kategorie:Geboortes in 1886]] [[Kategorie:Sterftes in 1960]] [[Kategorie:Switserse dirigente]] 0xc5a12nrq1hqi2wb7k2z53wfwge92z 0 404989 2893354 2603602 2026-04-12T16:46:41Z Jcb 223 2893354 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Chris Christie | beeld = Chris Christie 2022.jpg | beeldonderskrif = Christie in 2022 | geboortenaam = Christopher James Christie | geboortejaar = 1962 | geboortemaand = 9 | geboortedag = 6 | geboorteplek = [[Newark, New Jersey]], [[Verenigde State van Amerika]] | sterfdatum = | sterfplek = | party = [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikein]] | nasionaliteit = {{VSA}} | orde = Goewerneur van [[New Jersey]] | termynaanvang = 19 Januarie 2010 | termyneinde = 16 Januarie 2018 | vise = Kim Guadagno | voorganger = Jon Corzine | opvolger = [[Phil Murphy]] | ouers = | eggenoot = Mary Pat Foster | kinders = 4 | alma_mater = Universiteit van Delaware<br/>Seton Hall Universiteit | religie = | handtekening = Chris Christie Signature.svg | webtuiste = {{URL|https://chrischristie.com/}} }} '''Christopher James Christie''' (gebore op [[6 September]] [[1962]]) is 'n Amerikaanse prokureur, politikus en federale aanklaer. Hy het tussen Januarie 2010 en Januarie 2018 as die 55ste goewerneur van [[New Jersey]] gedien. Hy was ook die Amerikaanse prokureur vir New Jersey van 2002 tot 2008. Christie is 'n lid van die [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] en is tans 'n kandidaat vir die party se nominasie vir die 2024 presidensiële verkiesing. Christie is in [[Newark, New Jersey]] gebore en het in Livingston buite Newark grootgeword. Hy het sy BA-graad aan die Universiteit van Delaware verwerf voordat hy sy regsgraad by die Seton Hall Universiteit Skool vir Regsgeleerdheid voltooi het. Hy het tussen 1995 en 1998 as 'n raadslid van Morris County, New Jersey gedien. In 2002 het Amerikaanse president [[George W. Bush]] vir hom as die Amerikaanse prokureur vir New Jersey aangewys; hy het vir ses jaar die amp beklee. Christie was die Republikeinse kandidaat vir goewerneur van New Jersey in die 2009-verkiesing waar hy vir die sittende [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokraat]]-goewerneur Jon Corzine verslaan het. Hy is daarna in Januarie 2010 as goewerneur ingehuldig. Hy het 'n tweede termyn as goewerneur in die 2013-verkiesing gewen. Op 30 Junie 2015 kondig Christie sy kandidatuur vir die Republikeinse nominasie vir die [[Amerikaanse presidentsverkiesing 2016|2016 presidentsverkiesing]] aan. Ses maande daarna het hy sy presidensiële veldtog opgeskort na 'n swak vertoning in die [[New Hampshire]] voorverkiesing en sy ondersteuning vir [[Donald Trump]] aangekondig wat die nominasie ontvang het en daarna die presidentsverkiesing gewen het.<ref>{{Webaanhaling|url=https://www.politico.com/news/magazine/2023/06/06/chris-christie-55-things-00100058|outeur=Kruse, Michael|mede-outeurs=Pechenkina, Ekaterina|datum=6 Junie 2023|titel=55 Things You Need to Know About Chris Christie|taal=Engels|werk=Politico|toegangsdatum=22 Augustus 2023}}</ref> Na Trump se inhuldiging as president in Januarie 2017, het hy vir Christie as sy [[dwelmtsaar]] aangewys. Christie se termyn as goewerneur het in Januarie 2018 verval. Christie was 'n bondgenoot van Trump tydens sy presidentskap maar hul verhouding het versuur nadat Trump geweier het om te aanvaar dat hy die [[Amerikaanse presidentsverkiesing 2020|2020-verkiesing]] verloor het en sy pogings om die verkiesing se uitslae omver te werp. Christie het sy veldtog vir die Republikeinse nominasie vir die 2024-presidentsverkiesing in Junie 2023 van stapel gestuur. ==Verwysings== {{verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Chris Christie }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Christie, Chris}} [[Kategorie:Geboortes in 1962]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse goewerneurs]] kvvsv0svs74y8t5mh1k73pb2c0mt1b8 0 406275 2893301 2849495 2026-04-12T15:24:24Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893301 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Persoon | naam = Afsjin Rattansi | beeld = Afshin Rattansi.png | beeldonderskrif = Rattansi in 2008 | geboortedatum = {{Geboortejaar en ouderdom|1968}} | geboorteplek = [[Cambridge]], Engeland | nasionaliteit = Brits | beroep = Uitsaaier, joernalis | jare_aktief = 1988–teenswoordig | notable_works = ''The Dream of the Decade: The London Novels'' | webwerf = {{URL|afshinrattansi.com}} }} '''Afsjin Rattansi''' (* 1968) is 'n [[Verenigde Koninkryk|Britse]] uitsaaier, joernalis en skrywer<ref name="Afshin Rattansi">{{cite web |url=http://www.afshinrattansi.com/info.html |title=Afshin Rattansi |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website= |publisher=[[Russia Today]] |accessdate=30 Augustus 2013 |archive-date=16 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121016090047/http://www.afshinrattansi.com/info.html |url-status=dead }}</ref> wat die program ''Going Underground'' aanbied op [[Russia Today|RT]]. Hy was ook werksaam by die BBC, Channel 4, [[Al Jazeera]], Press TV en Bloomberg. Hy was ook die sakeredakteur van die Dubai Business-kanaal.<ref name=":0">{{Cite web|last=|first=|date=|title=Covering_Iran_The_Role_of_Conventional_and_Non-conventional_Media.pdf|url=https://eprints.soas.ac.uk/11694/1/Covering_Iran_-_The_Role_of_Conventional_and_Non-conventional_Media.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511112335/https://eprints.soas.ac.uk/11694/1/Covering_Iran_-_The_Role_of_Conventional_and_Non-conventional_Media.pdf |archive-date=11 Mei 2021 |access-date=15 Julie 2020|website=SOAS}}</ref> Hy was die eerste [[Engels]]-vervaardiger by [[Katar]] se Al Jazeera-televisienetwerk.<ref name="Miles 2005">{{Cite book |last=Miles |first=Hugh |url=https://www.worldcat.org/oclc/56639838 |title=Al-Jazeera : how Arab TV news challenged the world |date=2005 |publisher=Abacus |isbn=0-349-11807-8 |location=Londen |oclc=56639838}}</ref> Hy skryf ook artikels vir ''CounterPunch''<ref name="counterpunch.org">{{cite web |title=Afshin Rattansi, Author at CounterPunch.org |url=https://www.counterpunch.org/author/cr7stezu/ |website=CounterPunch.org |accessdate=21 Augustus 2020}}</ref> en het bydraes gemaak tot wetenskaplike joernaaltydskrifte soos die Critical Quarterly<ref name="DUFFY 43–43">{{Cite journal |last=DUFFY |first=CAROL ANN |date=September 1989 |title=Père Lachaise |url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1467-8705.1989.tb00355.x |journal=Critical Quarterly |volume=31 |issue=3 |pages=43 |doi=10.1111/j.1467-8705.1989.tb00355.x |issn=0011-1562}}</ref><ref name="Critical Quarterly 58.3">{{Cite journal |date=Oktober 2016 |title=''Critical Quarterly'' 58.3 |url=http://dx.doi.org/10.1111/criq.12300 |journal=Critical Quarterly |volume=58 |issue=3 |pages=E1–E4 |doi=10.1111/criq.12300 |issn=0011-1562}}</ref> Sy werk het verskyn in die Penguin Books-bundel, ''Brought to Book''<ref name="Brought to book">{{Cite book |url=https://www.worldcat.org/oclc/31410037 |title=Brought to book |date=1994 |publisher=Penguin |first=Paul |last=Hammond|author2= Ian Breakwell |isbn=0-14-017080-4 |location=Londen |oclc=31410037}}</ref> en sy tetralogie, "The Dream of the Decade",<ref name="Rattansi 2005">{{Cite book |last=Rattansi |first=Afshin |url=https://www.worldcat.org/oclc/65171207 |title=The dream of the decade |date=2005 |publisher=BookSurge |isbn=1-4196-1686-2 |location=North Charleston, S.C. |oclc=65171207}}</ref> is in 2005 uitgegee. == Filmografie == === Televisie === {| class="wikitable" |- | |''Today'' program (BBC Radio 4)<ref name=":0" /> || 2002–2003 |- | |Press TV News || 2007–2008 |- | |''Rattansi & Ridley'' || 2008–2010 |- | |''Alternate Reality'' || 2011 |- | ''Double Standards'' || 2011–2013 |- | ''Going Underground'' ([[Russia Today|RT]]) || 2013–tans |} === Dokumentêre === {| class="wikitable" |- ! |Jaar !! |Dokumentêr |- | |2012 || ''Eritrea: A Nation In Isolation''<ref>{{youTube|n9YqRvevtV4|Eritrea: A Nation in Isolation}} {{Dead link|date=April 2022}}</ref> |} == Boeke == * ''The Dream of the Decade: the London Novels'' (Londen: BookSurge, 2006) == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Rattansi, Afsjin}} [[Kategorie:Geboortes in 1968]] [[Kategorie:Lewende mense]] 1rrp3ri1a0hls2zwo3yas3a5nen1apj 0 407009 2893459 2853767 2026-04-13T05:43:20Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893459 wikitext text/x-wiki {{Gaan taal na}} {{Inligtingskas musikale komposisie|name="Amazing Grace"|Image=Olney Hymns page 53 Amazing Grace.jpg|Alt=|Caption=Die onderste gedeelte van bladsy 53 van ''[[Olney Hymns]]'' wys die eerste stanza van die lied "Amazing Grace"|translation=<!-- to English, if hymn name is a different language -->|Native_name=<!-- if hymn name is the translation -->|Native_name_lang=<!-- two-letter code -->|composer=|Genre=Lofsang|Occasion=|Text=[[John Newton]]|meter=8.6.8.6 (gemene maat)|melody=New Britain|Composed=<!-- {{Timeline-event|date={{Start date|df=y|YYYY|MM|DD}}|end_date={{End date|df=y|YYYY|MM|DD}}}} -->|Published=|Misc={{Audio sample | type = song | header = | file = Amazing Grace US Marine Band.ogg | description = "Amazing Grace" soos uitgevoer deur Vlootorkes van die VSA (sang met orkes begeleiding) }}}}  '''"Amazing Grace"''' is 'n Christelike lofsang wat in 1779 gepubliseer is, met woorde geskryf in 1772 deur die Engelse digter en Anglikaanse geestelike John Newton (1725–1807). Dit is 'n besondere gewilde lofsang, veral in die Verenigde State van Amerika, waar dit vir beide godsdienstige en sekulêre doeleindes gebruik word. Newton het die woorde uit persoonlike ervaring geskryf. Hy het grootgeword sonder enige spesifieke geloofsoortuiging, maar sy lewenspad is gevorm deur 'n verskeidenheid kinkels en toevallighede wat dikwels in beweging gebring is deur ander se reaksies op wat hulle as sy hardkoppige insubordinasie beskou het. Hy is in diens van die [[Britse Vloot|Royal Navy]] gedwing (opgeroep). Nadat hy die diens verlaat het, het hy betrokke geraak by die [[Transatlantiese slawehandel|Atlantiese slawehandel]]. In 1748 het 'n hewige storm sy vaartuig aan die kus van County Donegal, [[Koninkryk van Ierland|Ierland]], so erg getref dat hy tot God om genade geroep het. Hierdie oomblik het sy geestelike bekering teweeg gebring, maar hy het voortgegaan met slawehandel tot 1754 of 1755, toe hy sy seevaart heeltemal beëindig het. Newton het Christelike teologie begin studeer en later 'n afskaffer van slawerny geword. Newton, wat in 1764 in die [[Kerk van Engeland]] georden is, word kurator van Olney, Buckinghamshire, waar hy saam met die digter William Cowper gesange begin skryf het. "Amazing Grace" is geskryf om 'n preek op Nuwejaarsdag van 1773 te illustreer. Dit is onbekend of daar enige musiek was wat die verse vergesel het; dit is moontlik deur die gemeente gesing. Dit debuteer in druk in 1779 in Newton en Cowper se ''Olney Hymns'', maar het in 'n relatiewe onbekendheid in Engeland gevestig. In die Verenigde State het "Amazing Grace" 'n gewilde lied geword wat deur Baptiste en Metodiste predikers gebruik is as deel van hul evangelisasie, veral in die Suide, tydens die Tweede Groot Ontwaking van die vroeë 19de eeu. Dit is geassosieer met meer as 20 melodieë. In 1835 het die Amerikaanse komponis William Walker dit op die wysie getoonset wat bekend staan as " New Britain " in 'n vormnootformaat; dit is die weergawe wat vandag die meeste gesing word. “Amazing Grace” is een van die herkenbaarste liedjies in die Engelssprekende wêreld, veral danksy die sentrale boodskap dat vergifnis en verlossing moontlik is ongeag sondes wat gepleeg is en ook dat die siel deur die genade van God van wanhoop verlos kan word. Die skrywer, Gilbert Chase, skryf dat dit “sonder twyfel die bekendste van al die volksliedere is”.<ref>Chase, p. 181.</ref> Jonathan Aitken, 'n Newton-biograaf, skat dat die liedjie ongeveer 10 miljoen keer per jaar opgevoer word.<ref name="aitken224">Aitken, p. 224.</ref> Dit het besondere invloed in volksmusiek gehad, en het 'n emblematiese swart geestelike lied geword. Die universele boodskap daarvan was 'n belangrike faktor in sy oorgang na sekulêre musiek. "Amazing Grace" het van nuuts af aan gewild geword tydens 'n herlewing van volksmusiek in die VSA gedurende die 1960's, en dit is duisende kere gedurende en sedert die 20ste eeu opgeneem. == Geskiedenis == === John Newton se bekering === <div class="quotebox pullquote floatright" style="width:20em; ; font-size: 95%;"><blockquote class="quotebox-quote left-aligned" id="190" style=""><poem> Amazing grace! (how sweet the sound) That sav'd a wretch like me! I once was lost, but now am found, Was blind, but now I see. 'Twas grace that taught my heart to fear, And grace my fears reliev'd; How precious did that grace appear The hour I first believ'd! Thro' many dangers, toils, and snares, I have already come; 'Tis grace hath brought me safe thus far, And grace will lead me home. The Lord has promis'd good to me, His word my hope secures; He will my shield and portion be As long as life endures. Yes, when this flesh and heart shall fail, And mortal life shall cease; I shall possess, within the veil, A life of joy and peace. The earth shall soon dissolve like snow, The sun forbear to shine; But God, who call'd me here below, Will be forever mine. </poem></blockquote> <cite class="left-aligned" style="">John Newton, ''Olney Hymns'', 1779</cite> </div>Volgens die ''Dictionary of American Hymnology'' is "Amazing Grace" John Newton se geestelike outobiografie in versformaat.<ref name="dah">[http://www.hymnary.org/text/amazing_grace_how_sweet_the_sound "Amazing Grace How Sweet the Sound"], ''Dictionary of American Hymnology''. Retrieved 31 October 2009.</ref> In 1725 is Newton gebore in Wapping, 'n distrik in Londen naby die Teems. Sy pa was 'n skeepshandelaar wat as 'n Katoliek grootgemaak is, maar Protestantse simpatie gehad het, en sy ma was 'n toegewyde Onafhanklike, nie verbonde aan die Anglikaanse Kerk nie. Sy was van plan om Newton 'n geestelike te word, maar sy is aan tuberkulose dood toe hy ses jaar oud was.<ref>Martin (1950), pp. 8–9.</ref> Vir die volgende paar jaar, terwyl sy pa op see was, is Newton grootgemaak deur sy emosioneel verafgeleë stiefma. Hy is ook kosskool toe gestuur, waar hy mishandel is.<ref>Newton (1824), p. 12.</ref> Op elfjarige ouderdom het hy as vakleerling by sy pa aangesluit op 'n skip; sy seevaartloopbaan sou gekenmerk word deur koppige ongehoorsaamheid. As jongmens het Newton 'n patroon begin om baie naby aan die dood te kom, sy verhouding met God te ondersoek, en dan terug te val in slegte gewoontes. As 'n matroos het hy sy geloof aan die kaak gestel nadat hy beïnvloed is deur 'n skeepsmaat wat met hom ''Characteristics of Men, Manners, Opinions, Times'' bespreek het, 'n boek deur die Third Earl of Shaftesbury . In 'n reeks briewe het Newton later geskryf: "Soos 'n onverhoedse matroos wat sy hawe verlaat net voor 'n opkomende storm, het ek die hoop en vertroosting van die [[Evangelie]] verloën op die tydstip toe elke ander troos my op die punt was om te faal."<ref>Newton (1824), pp. 21–22.</ref> Sy ongehoorsaamheid het veroorsaak dat hy by die Koninklike Vloot gedruk is, en hy het geleenthede benut om sy verlof te laat staan. Hy het die vloot verlaat om Mary "Polly" Catlett, 'n familievriend op wie hy verlief geraak het, te besoek.<ref>Martin (1950), p. 23.</ref> Nadat hy vernedering verduur het omdat hy die vloot verlaat het, is hy as bemanning na 'n slaweskip verruil.<ref>John Newton, English clergyman and writer: https://www.britannica.com/biography/John-Newton</ref> Hy het 'n loopbaan in slawehandel begin.<ref>John Newton 1725 - 1807:https://www.pbs.org/wgbh/aia/part1/1p275.html</ref> Newton het dikwels die kaptein openlik gespot deur onwelvoeglike gedigte en liedjies oor hom te skep, wat so gewild geword het dat die bemanning begin aansluit het.<ref>Martin (1950), pp. 51–52.</ref> Sy meningsverskille met verskeie kollegas het daartoe gelei dat hy byna tot die dood van die honger uitgehonger is, gevange geneem is terwyl hy op see was, en vasgeketting is soos die slawe wat hulle gedra het. Hy is self deur die Sherbro verslaaf en gedwing om op 'n plantasie in [[Sierra Leone]] naby die Sherbrorivier te werk. Na 'n paar maande het hy aan Sierra Leone as sy huis begin dink, maar sy pa het ingegryp nadat Newton vir hom 'n brief gestuur het waarin hy sy omstandighede beskryf, en bemanning van 'n ander skip het hom toevallig gevind. {{voetnota|Newton's father was friends with Joseph Manesty, who intervened several times in Newton's life. Newton was supposed to go to Jamaica on Manesty's ship, but missed it while he was with the Catletts. When Newton's father got his son's letter detailing his conditions in Sierra Leone, he asked Manesty to find Newton. Manesty sent the ''Greyhound'', which travelled along the African coast trading at various stops. An associate of Newton lit a fire, signalling to ships he was interested in trading just 30 minutes before the ''Greyhound'' appeared. (Aitken, pp. 34–35, 64–65.)}} Newton het beweer die enigste rede waarom hy Sierra Leone verlaat het, was as gevolg van Polly.<ref>Martin (1950), p. 63.</ref> Terwyl hy aan boord van die skip ''Greyhound'' was, het Newton bekendheid verwerf as een van die mees profane manne wat die kaptein nog ooit ontmoet het. In 'n kultuur waar matrose gewoonlik gevloek het, is Newton verskeie kere vermaan omdat hy nie net die ergste woorde gebruik het wat die kaptein nog ooit gehoor het nie, maar ook nuwes geskep het om die grense van verbale losbandigheid te oorskry.<ref>Martin (1950), pp. 67–68.</ref> In Maart 1748, terwyl die ''Windhond'' in die Noord-Atlantiese Oseaan was, het 'n hewige storm op die skip gekom wat so rof was dat dit 'n bemanningslid oorboord gevee het wat gestaan het waar Newton oomblikke tevore was. {{voetnota|Several retellings of Newton's life story claim that he was carrying slaves during the voyage in which he experienced his conversion, but the ship was carrying livestock, wood, and beeswax from the coast of Africa. (Aitken, p. 76.)}} Na ure nadat die bemanning water van die skip leeggemaak het en verwag het om omgeslaan te word, het Newton en 'n ander maat hulself aan die skip se pomp vasgebind om te verhoed dat hulle oorboord gespoel word, en werk vir 'n paar uur.<ref name="Martin73" /> Nadat hy die maatreël aan die kaptein voorgestel het, het Newton omgedraai en gesê: "As dit nie sal werk nie, wees Here ons genadig!"<ref>Newton (1824), p. 41.</ref><ref>Martin (1950), pp. 70–71.</ref> Newton het kort gerus voordat hy na die dek teruggekeer het om vir die volgende elf uur te stuur. Gedurende sy tyd aan die stuur het hy oor sy goddelike uitdaging nagedink.<ref name="Martin73">Martin (1950), p. 73.</ref> Sowat twee weke later het die gehawende skip en uitgehongerde bemanning in Lough Swilly, Ierland, geland. Vir etlike weke voor die storm het Newton ''The Christian's Pattern'' gelees, 'n opsomming van die 15de-eeuse ''The Imitation of Christ'' deur Thomas à Kempis . Die herinnering aan sy eie "Here wees ons genadig!" uitgespreek tydens 'n oomblik van desperaatheid in die storm het hom nie verlaat nie; hy het begin vra of hy God se genade waardig is of op enige manier loskoopbaar is. Hy het nie net sy geloof verwaarloos nie, maar het direk daarteen gekant, deur ander te bespot wat hulle s'n gewys het, en God as 'n mite bespot en veroordeel. Hy het begin glo dat God vir hom 'n diepgaande boodskap gestuur het en deur hom begin werk het.<ref>Aitken, pp. 81–84.</ref> Newton se bekering was nie onmiddellik nie, maar hy het Polly se familie gekontak en sy voorneme aangekondig om met haar te trou. Haar ouers was huiwerig aangesien hy bekend was as onbetroubaar en voortvarend. Hulle het geweet dat hy ook goddeloos was, maar het hom toegelaat om aan Polly te skryf, en hy het begin om hom aan gesag te onderwerp ter wille van haar.<ref name="martin82-85">Martin (1950), pp. 82–85.</ref> Hy het 'n plek op 'n slaweskip op pad na Afrika gesoek, en Newton en sy bemanningslede het deelgeneem aan die meeste van dieselfde aktiwiteite waaroor hy voorheen geskryf het; die enigste onsedelikheid waaruit hy homself kon bevry was godslastering. Na 'n ernstige siekte is sy besluit hernu, maar hy het dieselfde houding teenoor slawerny behou as wat deur sy tydgenote gehuldig is. {{voetnota|When Newton began his journal in 1750, not only was slave trading seen as a respectable profession by the majority of Britons, its necessity to the overall prosperity of the kingdom was communally understood and approved. Only [[Quaker]]s, who were much in the minority and perceived as eccentric, had raised any protest about the practice. (Martin and Spurrell [1962], pp. xi–xii.)}} Newton het voortgegaan in die slawehandel deur verskeie reise waar hy die kus van Afrika gevaar het, nou as 'n kaptein, en slawe aangeskaf wat in groter hawens te koop aangebied is en hulle na Noord-Amerika vervoer het. [[Lêer:Amazing grace in OlneyHymns1779.jpg|links|duimnael|Amazing grace in die Olney liedboek, 1779]] Tussen reise het hy in 1750 met Polly getrou, en hy het dit moeiliker gevind om haar aan die begin van elke reis te verlaat. Na drie skeepsreise in die slawehandel is Newton 'n pos as skeepskaptein belowe met vrag wat nie met slawerny verband hou nie. Maar op die ouderdom van dertig het hy inmekaargesak en nooit weer gevaar nie.<ref>Aitken, p. 125.</ref> {{voetnota|Newton's biographers and Newton himself does not put a name to this episode other than a "fit" in which he became unresponsive, suffering dizziness and a headache. His doctor advised him not to go to sea again, and Newton complied. Jonathan Aitken called it a stroke or [[seizure]], but its cause is unknown. (Martin [1950], pp. 140–141.)(Aitken, p. 125.)}} === Olney kurator === Newton het vanaf 1756 as doeane-agent in [[Liverpool]] gewerk en begin om homself Latyn, Grieks en teologie te leer. Hy en Polly het hulself in die kerkgemeenskap verdiep, en Newton se passie was so indrukwekkend dat sy vriende voorgestel het dat hy 'n priester in die Church of England word. Hy is in 1758 deur John Gilbert, Aartsbiskop van York, van die hand gewys, oënskynlik omdat hy geen universiteitsgraad gehad het nie,<ref>Martin (1950), pp. 166–188.</ref> hoewel die meer waarskynlike redes sy neiging tot evangelisasie en neiging om met Metodiste te sosialiseer was.<ref>Aitken, pp. 153–154.</ref> Newton het sy toewyding voortgesit, en nadat hy deur 'n vriend aangemoedig is, het hy geskryf oor sy ervarings in die slawehandel en sy bekering. William Legge, 2de graaf van Dartmouth, beïndruk met sy verhaal, het Newton geborg vir ordening deur John Green, biskop van Lincoln, en hom die kuratorskap van Olney, Buckinghamshire, in 1764 aangebied.<ref>Martin (1950), pp. 198–200.</ref> ==== ''Olney Gesange'' ====    Olney was 'n dorpie met sowat 2 500 inwoners wie se hoofbedryf kant met die hand gemaak het. Die mense was meestal ongeletterd en baie van hulle was arm.<ref name="aitken224">Aitken, p. 224.</ref> Newton se prediking was uniek deurdat hy baie van sy eie ervarings vanaf die kansel gedeel het; baie geestelikes het op 'n afstand gepreek en geen intimiteit met versoeking of sonde erken nie. Hy was betrokke by sy gemeentelede se lewens en was baie geliefd, hoewel sy skryfwerk en aflewering soms ongepoets was.<ref>Martin (1950), pp. 208–217.</ref> Maar sy toewyding en oortuiging was duidelik en kragtig, en hy het dikwels gesê sy missie was om "'n harde hart te breek en 'n gebroke hart te genees".<ref name="pollock">Pollock, John (2009). "Amazing Grace: The great Sea Change in the Life of John Newton", ''The Trinity Forum Reading'', The Trinity Forum.</ref> Hy het 'n vriendskap gesluit met William Cowper, 'n begaafde skrywer wat misluk het in 'n loopbaan in die regte en aanvalle van waansin gely het en verskeie kere selfmoord probeer het. Cowper het Olney geniet{{Spaced ndash}}en Newton se maatskappy; hy was ook nuut vir Olney en het deur 'n geestelike bekering soortgelyk aan Newton s'n gegaan. Saam was hulle effek op die plaaslike gemeente indrukwekkend. In 1768 het hulle dit nodig gevind om 'n weeklikse biduur te begin om in die behoeftes van 'n toenemende aantal gemeentelede te voorsien. Hulle het ook begin skryflesse vir kinders.<ref>Turner, p. 76.</ref> Deels van Cowper se literêre invloed, en deels omdat daar van geleerde predikante verwag is om verse te skryf, het Newton begin om lofsange te probeer, wat deur die taal gewild geword het, wat vir gewone mense duidelik gemaak is. Verskeie produktiewe gesangskrywers was op hul mees produktiewe in die 18de eeu, insluitend Isaac Watts{{Spaced ndash}}wie se gesange Newton grootgeword het om te hoor<ref>Aitken, p. 28.</ref>{{Spaced ndash}}en Charles Wesley, met wie Newton bekend was. Wesley se broer John, die uiteindelike stigter van die Metodiste Kerk, het Newton aangemoedig om in die geestelikes te gaan. {{voetnota|Watts had previously written a hymn named "Alas! And Did My Saviour Bleed" that contained the lines "Amazing pity! Grace unknown!/ And love beyond degree!". [[Philip Doddridge]], another well-known hymn writer, wrote another in 1755 titled "The Humiliation and Exaltation of God's Israel" that began "Amazing grace of God on high!" and included other similar wording to Newton's verses. Newton biographer Jonathan Aitken states that Watts had inspired most of Newton's compositions. (Turner, pp. 82–83.)(Aitken, pp. 28–29.)}} Watts was 'n pionier in Engelse gesangskryf, en het sy werk na die [[Psalms]] gegrond. Die mees algemene gesange deur Watts en ander is in die gewone metrum in 8.6.8.6 geskryf: die eerste reël is agt lettergrepe en die tweede is ses.<ref name="turner77-79">Turner, pp. 77–79.</ref> Newton en Cowper het probeer om 'n gedig of lofsang vir elke gebedsbyeenkoms aan te bied. Die lirieke van "Amazing Grace" is laat in 1772 geskryf en waarskynlik op 1 Januarie 1773 vir die eerste keer in 'n gebedsbyeenkoms gebruik.<ref name="turner77-79">Turner, pp. 77–79.</ref> 'n Versameling van die gedigte wat Newton en Cowper geskryf het vir gebruik in dienste by Olney is in 1779 gebind en anoniem gepubliseer onder die titel ''Olney Hymns'' . Newton het 280 van die 348 tekste in ''Olney Hymns'' bygedra; "1 Kronieke 17:16–17, Faith's Review and Expectation" was die titel van die gedig met die eerste reël "Amazing grace! (how sweet the sound)".<ref name="dah"/> ==== Kritiese analise ==== Die algemene impak van ''Olney Hymns'' was onmiddellik en dit het vir baie jare 'n wyd gewilde hulpmiddel vir evangeliese mense in Brittanje geword. Geleerdes het Cowper se poësie ietwat meer waardeer as Newton se klaende en eenvoudige taal, wat sy kragtige persoonlikheid uitdruk. Die mees algemene temas in die verse wat Newton in ''Olney Hymns'' geskryf het, is geloof in verlossing, verwondering oor God se genade, sy liefde vir Jesus en sy vrolike uitroepe van die vreugde wat hy in sy geloof gevind het.<ref>Benson, p. 339.</ref> As 'n weerspieëling van Newton se verbintenis met sy gemeentelede, het hy baie van die gesange in eerste persoon geskryf, en erken dat hy sy eie ervaring met sonde. Bruce Hindmarsh in ''Sing Them Over Again To Me: Hymns and Hymnbooks in America'' beskou "Amazing Grace" as 'n uitstekende voorbeeld van Newton se getuigskrifstyl wat deur die gebruik van hierdie perspektief gebied word.<ref name="hindmarsh6">Noll and Blumhofer, p. 6.</ref> Verskeie van Newton se gesange is erken as groot werk ("Amazing Grace" was nie onder hulle nie), terwyl ander blykbaar ingesluit is om in te vul wanneer Cowper nie kon skryf nie.<ref>Benson, p. 338.</ref> Jonathan Aitken noem Newton, met verwysing na "Amazing Grace", 'n "onbeskaamde middelbrou-liriekskrywer wat vir 'n laebrow-gemeente skryf", en let op dat slegs een-en-twintig van die byna 150 woorde wat in al ses verse gebruik word, meer as een lettergreep het.<ref>Aitken, p. 226.</ref> William Phipps in die ''Anglican Theological Review'' en skrywer James Basker het die eerste strofe van "Amazing Grace" geïnterpreteer as bewys van Newton se besef dat sy deelname aan die slawehandel sy ellende was, wat miskien 'n wyer algemene begrip van Newton se motiverings verteenwoordig.<ref name="phipps">Phipps, William (Summer 1990). " 'Amazing Grace' in the hymnwriter's life", ''[[Anglican Theological Review]]'', '''72''' (3), pp. 306–313.</ref><ref name="basker281">Basker, p. 281.</ref> Newton het kragte saamgesnoer met 'n jong man genaamd [[William Wilberforce]], die Britse Parlementslid wat die parlementêre veldtog gelei het om die slawehandel in die Britse Ryk af te skaf, wat op die Slawehandelwet 1807 uitgeloop het. Maar Newton het eers 'n vurige en uitgesproke [[Afskaffing van slawerny|afskaffingslid]] geword nadat hy Olney in die 1780's verlaat het; dit is nie bekend dat hy die skryf van die lofsang bekend as "Amazing Grace" verbind het met anti-slawerny sentimente nie.<ref>Aitken, p. 231.</ref> Die lirieke in ''Olney Hymns'' is gerangskik deur hul assosiasie met die Bybelse verse wat deur Newton en Cowper in hul gebedsbyeenkomste gebruik sou word, en het geen politieke doelwit aangespreek nie. Vir Newton was die begin van die jaar 'n tyd om na te dink oor 'n mens se geestelike vooruitgang. Terselfdertyd het hy 'n dagboek voltooi{{Spaced ndash}}wat sedertdien verlore gegaan het{{Spaced ndash}}dat hy 17 jaar tevore begin het, twee jaar nadat hy opgehou vaar het. Die laaste inskrywing van 1772 was 'n verhaal van hoeveel hy sedertdien verander het.<ref name="aitken227">Aitken, p. 227.</ref>   Die titel wat aan die lofsang toegeskryf word, " [[1-2 Kronieke|1 Kronieke]] 17:16–17", verwys na [[Dawid]] se reaksie op die profeet Natan wat vir hom gesê het dat God van plan is om sy familielyn vir ewig te handhaaf. Sommige Christene interpreteer dit as 'n voorspelling dat Jesus Christus, as 'n afstammeling van Dawid, deur God beloof is as die redding vir alle mense.<ref name="hindmarsh8">Noll and Blumhofer, p. 8.</ref> Newton se preek op daardie Januarie-dag in 1773 het gefokus op die noodsaaklikheid om 'n mens se dankbaarheid vir God se leiding uit te druk, dat God betrokke is by die daaglikse lewens van Christene alhoewel hulle dalk nie daarvan bewus is nie, en daardie geduld vir verlossing van die daaglikse beproewinge van die lewe. is geregverdig wanneer die heerlikhede van die ewigheid wag.<ref>Turner, p. 81.</ref> Newton het homself 'n sondaar gesien soos Dawid wat, miskien onverdiend, gekies is<ref name="watson215">Watson, p. 215.</ref> en daardeur verneder is. Volgens Newton is onbekeerde sondaars “verblind deur die god van hierdie wêreld” totdat “genade na ons toe gekom het nie net onverdiend nie, maar ook ongewens ... ons harte probeer het om hom uit te sluit totdat hy ons oorwin het deur die krag van sy genade.”<ref name="aitken227">Aitken, p. 227.</ref> Die [[Nuwe Testament]] het gedien as die basis vir baie van die lirieke van "Amazing Grace". Die eerste vers kan byvoorbeeld herlei word na die verhaal van die verlore seun . In die [[Evangelie volgens Lukas|Evangelie van Lukas]] sê die vader: "Want hierdie seun van my was dood en het weer lewendig geword; hy was verlore en is gevind". Die verhaal van Jesus wat 'n blinde man genees het wat vir die Fariseërs vertel dat hy nou kan sien, word in die [[Evangelie volgens Johannes|Evangelie van Johannes]] vertel. Newton het die woorde "Ek was blind, maar nou sien ek" gebruik en verklaar "Ag, genade, hoe groot 'n skuldenaar!" in sy briewe en dagboekinskrywings so vroeg as 1752.<ref name="aitken228">Aitken, p. 228.</ref> Die effek van die liriese verwerking, volgens Bruce Hindmarsh, laat 'n onmiddellike vrystelling van energie in die uitroep "Amazing grace!", gevolg word deur 'n kwalifiserende antwoord in "how sweet the sound". In ''An Annotated Anthology of Hymns'' word Newton se gebruik van 'n uitroep aan die begin van sy vers "kru maar effektief" genoem in 'n algehele samestelling wat "sugger(s) 'n kragtige, indien eenvoudige, verklaring van geloof".<ref name="watson215">Watson, p. 215.</ref> Grace word drie keer in die volgende vers herroep, wat uitloop op Newton se mees persoonlike verhaal van sy bekering, wat die gebruik van sy persoonlike getuienis met sy gemeentelede onderstreep.<ref name="hindmarsh6">Noll and Blumhofer, p. 6.</ref> Die preek wat deur Newton gepreek is, was sy laaste van dié wat William Cowper in Olney gehoor het, aangesien Cowper se geestelike onstabiliteit kort daarna teruggekeer het. Een skrywer stel voor dat Newton dalk sy vriend in gedagte gehad het en die temas van versekering en bevryding van wanhoop tot Cowper se voordeel gebruik het.<ref>Turner, p. 86.</ref> === Verspreiding === Meer as 60 van Newton en Cowper se gesange is herpubliseer in ander Britse gesangboeke en tydskrifte, maar "Amazing Grace" was nie, en het slegs een keer verskyn in 'n 1780-gesangboek wat deur die gravin van Huntingdon geborg is. Geleerde John Julian het in sy 1892 ''A Dictionary of Hymnology'' gesê dat die liedjie buite die Verenigde State onbekend was en dat dit "ver van 'n goeie voorbeeld van Newton se beste werk was nie".<ref>Julian, p. 55.</ref> {{voetnota|Only since the 1950s has it gained some popularity in the UK; not until 1964 was it published with the music most commonly associated with it. (Noll and Blumhofer, p. 8)}} Tussen 1789 en 1799 is vier variasies van Newton se lofsang in die VSA gepubliseer in Baptist, [[Nederduitse Gereformeerde Kerkfamilie|Dutch Reformed]], and [[Kongregasionalistiese Kerk|Congregationalist]] hymnodies;<ref name="hindmarsh8">Noll and Blumhofer, p. 8.</ref> teen 1830 het Presbiteriane en Metodiste ook Newton se verse in hul gesangboeke ingesluit.<ref name="hindmarsh10">Noll and Blumhofer, p. 10.</ref><ref>Aitken, pp. 232–233.</ref> Alhoewel dit sy wortels in Engeland gehad het, het "Amazing Grace" 'n integrale deel van die Christelike tapisserie in die Verenigde State geword. Die grootste invloede in die 19de eeu wat "Amazing Grace" aangedryf het om oor die VSA te versprei en 'n stapelvoedsel van godsdiensdienste in baie denominasies en streke te word, was die Tweede Groot Ontwaking en die ontwikkeling van vormnoot -sanggemeenskappe. 'n Geweldige godsdienstige beweging het die VSA in die vroeë 19de eeu gevee, gekenmerk deur die groei en gewildheid van kerke en godsdienstige herlewings wat hul begin het op die grens in Kentucky en Tennessee. Ongekende byeenkomste van duisende mense het kampbyeenkomste bygewoon waar hulle verlossing kom ervaar het; prediking was vurig en het daarop gefokus om die sondaar van versoeking en terugval te red.<ref name="turner115-116">Turner, pp. 115–116.</ref> Godsdiens is gestroop van ornament en seremonie, en so eenvoudig en eenvoudig as moontlik gemaak; preke en liedere het dikwels herhaling gebruik om aan 'n plattelandse bevolking van arm en meestal onopgevoede mense die noodsaaklikheid oor te dra om weg te draai van sonde. Om te getuig en te getuig het 'n integrale komponent van hierdie byeenkomste geword, waar 'n gemeentelid of vreemdeling sou opstaan en sy wending van 'n sondige lewe na een van vroomheid en vrede vertel.<ref name="hindmarsh10">Noll and Blumhofer, p. 10.</ref> "Amazing Grace" was een van vele gesange wat vurige preke onderbreek het, hoewel die kontemporêre styl 'n refrein gebruik het, ontleen aan ander gesange, wat eenvoud en herhaling gebruik het, soos: Amazing grace! How sweet the sound That saved a wretch like me. I once was lost, but now am found, Was blind but now I see. Shout, shout for glory, Shout, shout aloud for glory; Brother, sister, mourner, All shout glory hallelujah<ref>Turner, pp. 115–116</ref>. Terselfdertyd is 'n onverwante beweging van gemeenskaplike sang regdeur die Suid- en Westerse state gevestig. ’n Formaat om musiek aan ongeletterde mense te onderrig, het in 1800 verskyn. Dit het vier klanke gebruik om die basiese toonleer te simboliseer: fa-sol-la-fa-sol-la-mi-fa. Elke klank is deur 'n spesifiek gevormde noot begelei en het dus as vormnootsang bekend gestaan. Die metode was eenvoudig om te leer en te onderrig, so skole is regdeur die Suide en Weste gevestig. Gemeenskappe sou saamkom vir 'n hele dag van sing in 'n groot gebou waar hulle in vier afsonderlike areas rondom 'n oop ruimte gesit het, en een lid het die groep as 'n geheel gelei. Ander groepe sou buite sing, op banke wat in 'n vierkant opgestel is. Predikers het vormnootgesange gebruik om mense op die grens te leer en om die emosie van kampbyeenkomste te verhoog. Die meeste van die musiek was Christelik, maar die doel van gemeenskaplike sang was nie hoofsaaklik geestelik nie. Gemeenskappe kon óf nie musiekbegeleiding bekostig nie óf het dit uit 'n [[Calvinisme|Calvinistiese]] sin van eenvoud verwerp, daarom is die liedjies a cappella gesing.<ref>Turner, p. 117.</ref> ==== "New Britain" melodie ==== [[Lêer:AmazingGraceSacredHarp1991Edition.PNG|links|duimnael|Amazing Grace, New Britain melodie]] Wanneer dit oorspronklik in Olney gebruik is, is dit onbekend watter musiek, indien enige, die verse wat deur John Newton geskryf is, vergesel het. Kontemporêre gesangeboeke het nie musiek bevat nie en was bloot klein boeke van godsdienstige poësie. Die eerste bekende voorbeeld van Newton se reëls wat by musiek gevoeg is, was in ''A Companion to the Countess of Huntingdon's Hymns'' (Londen, 1808), waar dit op die wysie "Hephzibah" deur die Engelse komponis John Jenkins Husband gestel is.<ref>[http://hymntune.library.uiuc.edu/ The Hymn Tune Index], Search="Hephzibah". University of Illinois at Champaign-Urbana Library website. Retrieved 31 December 2010.</ref> Gewone metrumgesange was verwisselbaar met 'n verskeidenheid wysies; meer as twintig musikale toonsettings van "Amazing Grace" het met wisselende gewildheid gesirkuleer tot 1835, toe die Amerikaanse komponis William Walker Newton se woorde toegewys het aan 'n tradisionele liedjie genaamd "New Britain". Dit was 'n samesmelting van twee melodieë ("Gallaher" en "St. Mary"), die eerste keer gepubliseer in die ''Columbian Harmony'' deur Charles H. Spilman en Benjamin Shaw (Cincinnati, 1829). Spilman en Shaw, albei studente aan Kentucky's Centre College, het hul wysieboek saamgestel vir beide openbare aanbidding en herlewings, om te voldoen aan "die behoeftes van die Kerk in haar triomftog". Die meeste van die wysies was voorheen gepubliseer, maar "Gallaher" en "St. Mary" het nie.<ref>Turner, pp. 120–122.</ref> Aangesien geen deuntjie toegeskryf word nie en albei elemente van mondelinge oordrag toon, kan geleerdes net spekuleer dat hulle moontlik van Britse oorsprong is.<ref>Turner, p. 123.</ref> 'n Manuskrip uit 1828 deur Lucius Chapin, 'n bekende gesangskrywer van daardie tyd, bevat 'n wysie baie na aan "St. Mary", maar dit beteken nie dat hy dit geskryf het nie.<ref>{{Cite web|url=http://www.shenandoahharmony.com/2015/did-lucius-chapin-write-the-amazing-grace-tune/|title=Did Lucius Chapin write the Amazing Grace tune?|last=Rachel Wells Hall|date=12 May 2015|access-date= 6 Oktober 2023|archive-date=15 Mei 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150515003810/http://www.shenandoahharmony.com/2015/did-lucius-chapin-write-the-amazing-grace-tune/|url-status=dead}}</ref> "Amazing Grace", met die woorde geskryf deur Newton en saamgevoeg met "New Britain", die melodie wat tans die meeste daarmee geassosieer word, het in 1847 vir die eerste keer in Walker se vormnoot-wysieboek ''Southern Harmony'' verskyn.<ref name="hindmarsh11">Noll and Blumhofer, p. 11.</ref> Dit was, volgens die skrywer Steve Turner, 'n "huwelik wat in die hemel gemaak is&nbsp;. . . Die musiek agter 'amazing' het 'n gevoel van ontsag gehad. Die musiek agter 'genade' het grasieus geklink. Daar was 'n styging by die punt van belydenis, asof die skrywer in die openbaar uitstap en 'n gewaagde verklaring maak, maar 'n ooreenstemmende daling wanneer hy sy blindheid erken."<ref>Turner, p. 124.</ref> Walker se versameling was geweldig gewild en het ongeveer 600 000 kopieë regoor die VSA verkoop toe die totale bevolking net meer as 20 was&nbsp;miljoen. Nog 'n vorm-noot-toonboek genaamd ''The Sacred Harp'' (1844) deur die inwoners van Georgia, Benjamin Franklin White en Elisha J. King, het wyd invloedryk geword en word steeds gebruik.<ref name="turner126">Turner, p. 126.</ref> Nog 'n vers is die eerste keer opgeneem in Harriet Beecher Stowe se uiters invloedryke 1852 anti-slawerny roman ''[[Uncle Tom's Cabin]]'' . Drie verse is emblematies deur Tom gesing in sy uur van diepste krisis.<ref>Stowe, p. 417.</ref> Hy sing die sesde en vyfde verse in daardie volgorde, en Stowe het nog 'n vers ingesluit, wat nie deur Newton geskryf is nie, wat vir ten minste 50 jaar mondelings in Afro-Amerikaanse gemeenskappe oorgedra is. Dit was een van tussen 50 en 70 verse van 'n liedjie met die titel "Jerusalem, My Happy Home", wat die eerste keer gepubliseer is in 'n 1790-boek genaamd ''A Collection of Sacred Ballads'': When we've been there ten thousand years, Bright shining as the sun, We've no less days to sing God's praise, Than when we first begun<ref>Aitken, p. 235</ref>  {{Aanhalingskas|"Daardie liedjies kom uit oortuiging en lyding. Die ergste stemme kan daardeur kom om hulle te sing omdat hulle hul ervarings vertel". - Mahalia Jackson}} "Amazing Grace" het 'n embleem van 'n Christelike beweging geword en 'n simbool van die VSA self, aangesien die land betrokke was by 'n groot politieke eksperiment, wat probeer het om demokrasie as 'n regeringsmiddel te gebruik. Vormnoot-sanggemeenskappe, met al die lede wat rondom 'n oop sentrum sit, en elke liedjie het 'n ander liedleier in diens, het dit in die praktyk geïllustreer. Terselfdertyd het die VSA weswaarts begin uitbrei na voorheen onontginde gebied wat dikwels wildernis was. Die "gevare, moeite en strikke" van Newton se lirieke het beide letterlike en figuurlike betekenisse vir Amerikaners gehad.<ref name="turner126">Turner, p. 126.</ref> Dit het aangrypend waar geword tydens die ernstigste toets van Amerikaanse samehorigheid in die [[Amerikaanse Burgeroorlog]] (1861–1865). "Amazing Grace", ingestel op "New Britain", is ingesluit in twee gesangboeke wat aan soldate versprei is. Met die dood so werklik en op hande, het godsdiensdienste in die weermag alledaags geword.<ref>Turner, pp. 127–128.</ref> Die lofsang is ook in ander tale vertaal: terwyl die Cherokee op die Trail of Tears was, het die [[Cherokee]] Christelike gesange gesing as 'n manier om die voortslepende tragedie te hanteer, en 'n weergawe van die lied deur Samuel Worcester wat in die [[Cherokees|Cherokee-taal vertaal]] is baie populêr.<ref>Duvall, p. 35.</ref><ref>Swiderski, p. 91.</ref> ==== Stedelike herlewing ==== Alhoewel "Amazing Grace" ingestel op "New Britain" gewild was, het ander weergawes in die streek bestaan. Primitiewe Baptiste in die Appalachiese streek het dikwels "New Britain" saam met ander gesange gebruik, en sing soms die woorde van "Amazing Grace" vir ander volksliedjies, insluitend titels soos " In the Pines ", "Pisgah", "Primrose", en "Evan", soos almal in gewone metrum gesing kan word, waaruit die meerderheid van hul repertorium bestaan.<ref>Patterson, p. 137.</ref><ref>Sutton, Brett (January 1982). "Shape-Note Tune Books and Primitive Hymns", ''Ethnomusicology'', '''26''' (1), pp. 11–26.</ref> In die laat 19de eeu is Newton se verse vir 'n tyd lank op 'n wysie met die naam "Arlington" so gereeld gesing as vir "New Britain". Twee musikale verwerkers genaamd Dwight Moody en Ira Sankey het nog 'n godsdienstige herlewing in die stede van die VSA en Europa ingelui, wat die liedjie internasionale blootstelling gegee het. Moody's se prediking en Sankey se musikale gawes was betekenisvol; hulle verwerkings was die voorlopers van gospelmusiek, en kerke regoor die VSA was gretig om dit aan te skaf.<ref>Turner, pp. 133–135.</ref> Moody en Sankey het hul komposisies in 1875 begin publiseer, en "Amazing Grace" het drie keer verskyn met drie verskillende melodieë, maar hulle was die eerstes wat dit sy titel gegee het; gesange is tipies gepubliseer deur gebruik te maak van die insipits (eerste reël van die lirieke), of die naam van die wysie soos "New Britain". Uitgewer Edwin Othello Excell het die weergawe van "Amazing Grace" ingestel op "New Britain" geweldige gewildheid gegee deur dit in 'n reeks gesangboeke te publiseer wat in stedelike kerke gebruik is. Excell het sommige van Walker se musiek verander, dit meer kontemporêr en Europees gemaak, wat "New Britain" 'n afstand van sy landelike volksmusiek-oorsprong gegee het. Excell se weergawe was meer smaaklik vir 'n groeiende stedelike middelklas en het vir groter kerkkore gereël. Verskeie uitgawes met Newton se eerste drie strofes en die vers wat voorheen deur Harriet Beecher Stowe in ''Uncle Tom's Cabin'' ingesluit is, is tussen 1900 en 1910 deur Excell uitgegee. Sy weergawe van "Amazing Grace" het die standaardvorm van die liedjie in Amerikaanse kerke geword.<ref>Noll and Blumhofer, p. 13.</ref><ref>Turner, pp. 137–138, 140–145.</ref> === Opgeneemde weergawes ===  Met die koms van opgeneemde musiek en radio het "Amazing Grace" begin oorskakel van hoofsaaklik 'n evangeliestandaard na sekulêre gehore. Die vermoë om op te neem, gekombineer met die bemarking van plate aan spesifieke gehore, het "Amazing Grace" in die 20ste eeu duisende verskillende vorme laat aanneem. Waar Edwin Othello Excell probeer het om die sing van "Amazing Grace" uniform in duisende kerke te maak, het rekords kunstenaars toegelaat om te improviseer met die woorde en musiek wat spesifiek vir elke gehoor is. ''AllMusic'' lys meer as 1 000 opnames – insluitend hervrystellings en kompilasies – vanaf 2019. Die eerste opname daarvan is 'n a cappella weergawe van 1922 deur die Sacred Harp Choir. Dit is van 1926 tot 1930 in Okeh Records se katalogus ingesluit, wat tipies sterk op blues en jazz gekonsentreer het. Die vraag was groot na swart gospel-opnames van die liedjie deur HR Tomlin en JM Gates. 'n Aangrypende gevoel van nostalgie het die opnames vergesel van verskeie gospel- en blues-sangers in die 1940's en 1950's wat die liedjie gebruik het om hul grootouers, tradisies en familiewortels te onthou.<ref>Turner, pp. 154–155.</ref> Dit is vir die eerste keer in 1930 deur Fiddlin' John Carson met musikale begeleiding opgeneem, hoewel dit volgens 'n ander volkslied genaamd "At the Cross" is, nie na "New Britain" nie.<ref name="loclist">[http://memory.loc.gov/diglib/ihas/html/grace/grace-timeline.html Amazing Grace: Special Presentation: Amazing Grace Timeline] United States Library of Congress Performing Arts Encyclopedia. Retrieved 1 November 2008.</ref> "Amazing Grace" is tekenend van verskeie soorte volksmusiekstyle, wat dikwels as die standaardvoorbeeld gebruik word om musikale tegnieke soos uitvoering en oproep en reaksie te illustreer, wat in beide swart en wit volksmusiek beoefen is.<ref name="tallmadge">Tallmadge, William (May 1961). "Dr. Watts and Mahalia Jackson: The Development, Decline, and Survival of a Folk Style in America", ''Ethnomusicology'', '''5''' (2), pp. 95–99.</ref> {{Aanhalingskas|"Op een of ander manier het "Amazing Grace" Amerikaanse kernwaardes [omhels] sonder om ooit triomfantlik of jingoisties te klink. Dit was 'n lied wat gesing kon word deur oud en jonk, Republikein en Demokratiese, Suidelike Baptiste en Rooms-Katolieke, Afro-Amerikaanse en inheemse Amerikaanse, hooggeplaaste militêre offisier en antikapitalistiese kampvegter". - Steve Turner, 2002}} [[Mahalia Jackson]] se 1947-weergawe het beduidende radio-weergawe ontvang, en namate haar gewildheid deur die 1950's en 1960's gegroei het, het sy dit dikwels by openbare geleenthede soos konserte by [[Carnegie Hall]] gesing.<ref>"Mahalia Jackson". ''Dictionary of American Biography'', Supplement 9: 1971–1975. Charles Scribner's Sons, 1994.</ref> Skrywer James Basker verklaar dat die liedjie deur Afro-Amerikaners gebruik is as die "paradigmatiese neger spirituele" omdat dit die vreugde uitdruk wat gevoel word om verlos te word van slawerny en wêreldse ellende.<ref name="basker281">Basker, p. 281.</ref> Anthony Heilbut, skrywer van ''The Gospel Sound'', verklaar dat die "gevare, moeite en strikke" van Newton se woorde 'n "universele getuienis" is van die Afro-Amerikaanse ervaring.<ref>Turner, p. 148.</ref> Tydens die burgerregtebeweging en opposisie teen die Viëtnam-oorlog het die liedjie 'n politieke toon aangeneem. Mahalia Jackson het "Amazing Grace" vir burgerregte-optoggangers in diens geneem en geskryf dat sy dit gebruik het "om magiese beskerming te gee{{Spaced ndash}}'n bekoring om gevaar af te weer, 'n beswering aan die engele van die hemel om neer te daal&nbsp;. . . Ek was nie seker die magie het buite die kerkmure gewerk nie&nbsp;... in die buitelug van Mississippi. Maar ek het geen kanse gevat nie.”<ref>Aitken, p. 236.</ref> Die volksangeres Judy Collins, wat die liedjie geken het voordat sy kon onthou dat sy dit geleer het, het in 1964 gesien hoe Fannie Lou Hamer optoggangers in Mississippi lei en "Amazing Grace" sing. Collins het dit ook as 'n soort [[wiktionary:talisman|talisman]] beskou, en het die gelyke emosionele impak daarvan gesien op die optoggangers, getuies en wetstoepassers wat die burgerregtebetogers teengestaan het. Volgens mede-volksanger [[Joan Baez]] was dit een van die mees gevraagde liedjies van haar gehore, maar sy het nooit die oorsprong daarvan as 'n lofsang besef nie; teen die tyd dat sy dit in die 1960's gesing het, het sy gesê dit het "'n lewe van sy eie ontwikkel".<ref>Turner, p. 162.</ref> Dit het selfs 'n verskyning by die Woodstock Musiekfees in 1969 gemaak tydens Arlo Guthrie se optrede.<ref>Turner, p. 175.</ref><score sound="1"> % Adding least one space before each line is recommended { \language "english" % Songs have the format <score>{lots of stuff} \new PianoStaff << \new Staff \relative c'' { \set Staff.midiInstrument = #"violin" \clef treble \key g \major \tempo 8 = 126 \time 3/4 % --------------------Start "violin" part r4 r4 d,4 % 1 g2 b8( g8) % 2 b2 a4 % 3 g2 e4 % 4 d2 d4 % 5 g2 b8( g8) % 6 b2 a4 % 7 d2 b4 % 8 d4.( b8) d8( b8) % 9 g2 d4 % 10 e4.( g8 ) g8( e8)% 11 d2 d4 % 12 g2 b8( g8) % 13 b2 a4 % 14 g2. \bar ":|." % 15 } % -------------------end "violin" part \addlyrics {A -- ma -- zing grace! How sweet the sound, that saved a wretch like me! I once was lost, but now am found. Was blind, but now I see. A -- men.} \new Staff \relative c { \set Staff.midiInstrument = #"violin" \clef bass \key g \major \time 3/4 r4 r4 <g g' b> % 1 A <g d' b'>2 <g g' d'>8 <b g' d'>8 % 2 mazing <d g d'>2 <d fs c'>4 % 3 grace h ow <e g b>2 <c g c'>4 % 4 sweet the <g g' b>2 <g g' b>4 % 5 sound that <g d' b'>2 <g g' d'>8 <b g' d'>8 % 6 saved a <d g d'>2 <c fs d'>4 % 7 wretch like <b g' d'>2 <g g' d'>4 % 8 me I <g' b d>2 <g d'>4 % 9 once was <b, g' d'>2 <b g'>4 % 10 lost but <c g' c>2 <c e c'>8 <c g' c>8 % 11 now am <g g' b>2 <b g'>4 % 12 found, was <e g b>2 <d g d'>4 % 13 blind, but <d g d'>2 <d fs c'>4 % 14 now I <g, g' b>2. % 15 see } >> }</score>Collins het besluit om dit in die laat 1960's op te neem te midde van 'n atmosfeer van teenkultuur-introspeksie; sy was deel van 'n ontmoetingsgroep wat 'n omstrede vergadering afgesluit het deur "Amazing Grace" te sing, aangesien dit die enigste lied was waarvan al die lede die woorde geken het. Haar vervaardiger was teenwoordig en het voorgestel dat sy 'n weergawe daarvan op haar 1970-album ''Whales & Nightingales'' insluit. Collins, wat 'n geskiedenis van alkoholmisbruik gehad het, het beweer dat die liedjie haar tot herstel kon “deurtrek”. Dit is opgeneem in St. Paul's, die kapel by Columbia Universiteit, gekies vir die akoestiek. Sy het 'n ''a cappella'' -verwerking gekies wat na aan Edwin Othello Excell s'n was, begelei deur 'n koor amateursangers wat vriende van haar was. Collins het dit met die Viëtnam-oorlog verbind, waarteen sy beswaar gemaak het: “Ek het nie geweet wat anders om te doen oor die oorlog in Viëtnam nie. Ek het opgeruk, ek het gestem, ek het tronk toe gegaan oor politieke optrede en gewerk vir die kandidate waarin ek geglo het. Die oorlog het steeds gewoed. Daar was niks meer om te doen nie, het ek gedink&nbsp;... maar sing 'Amazing Grace'."<ref>Collins, p. 165.</ref> Geleidelik en onverwags het die liedjie op die radio begin speel, en dan aangevra word. Dit het gestyg tot nommer 15 op die <nowiki><i id="mwAgg">Billboard</i></nowiki> Hot 100, wat vir 15 weke op die trefferlyste gebly het,<ref>Whitburn, p. 144.</ref> asof, het sy geskryf, haar aanhangers "gewag het om dit te omhels".<ref>Collins, p. 166.</ref> In die Verenigde Koninkryk het dit tussen 1970 en 1972 agt keer op die kaartjie gehaal, met 'n hoogtepunt op nommer 5 en 'n totaal van 75 weke op gewilde musiektrefferlyste deurgebring.<ref>Brown, Kutner, and Warwick p. 179.</ref> Haar vertolking het ook nommer 5 in Nieu-Seeland<ref>{{Cite web |url=http://www.flavourofnz.co.nz/index.php?qpageID=search%20listener&qartistid=731#n_view_location |title=Flavour of New Zealand – search listener |access-date= 6 Oktober 2023 |archive-date=13 Augustus 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160813175341/http://www.flavourofnz.co.nz/index.php?qpageID=search%20listener&qartistid=731#n_view_location |url-status=dead }}</ref> en nommer 12 in Ierland in 1971 bereik.<ref>[http://www.irishcharts.ie/search/placement The Irish Charts – All there is to know]</ref> In 1972 het die Royal Scots Dragoon Guards, die senior Skotse regiment van die [[Britse Leër|Britse leër]], 'n instrumentale weergawe opgeneem met 'n [[doedelsak]] -solis wat deur 'n pyporkes begelei word. Die tempo van hul verwerking is vertraag om voorsiening te maak vir die doedelsak, maar dit was gebaseer op Collins s'n: dit het begin met 'n doedelsak-solo-inleiding soortgelyk aan haar eensame stem, daarna is dit begelei deur die band van doedelsak en horings, terwyl sy in haar weergawe word gerugsteun deur 'n koor. Dit het 'n internasionale treffer geword, en het vyf weke op nommer een in die UK Singles Chart deurgebring,<ref>{{Cite web|url=https://www.officialcharts.com/artist/14571/pipes-and-drums-and-the-military-band-of-the-royal-scots-dragoon-guard/|title=PIPES AND DRUMS AND THE MILITARY BAND OF THE ROYAL SCOTS DRAGOON GUARD|publisher=[[The Official UK Charts Company]]|access-date=December 17, 2021}}</ref> boaan die ''RPM'' nasionale singles chart in Kanada vir drie weke,<ref>[http://www.collectionscanada.gc.ca/obj/028020/f2/nlc008388.7697.pdf Top Singles{{snd}} Volume 17, No. 17] RPM Magazine. 10 June 1972. Retrieved 12 April 2020.</ref> en ook 'n hoogtepunt bereik op nommer 11 op die Billboard Hot 100 in die VSA.<ref>Brown, Kutner, and Warwick p. 757.</ref><ref>Whitburn, p. 610.</ref> Dit is ook 'n omstrede instrumentaal, aangesien dit pype met 'n militêre orkes gekombineer het. Die Pypmajoor van die Royal Scots Dragoon Guards is na [[Edinburg-kasteel|Edinburgh-kasteel]] ontbied en getugtig omdat hy die doedelsak verneder het.<ref>Turner, p. 188.</ref> [[Aretha Franklin]]<ref>https://www.allmusic.com/album/amazing-grace-mw0000196687</ref> en [[Rod Stewart]]<ref>https://zeegrooves.blogspot.com/2010/12/rod-stewart-amazing-grace.html</ref> het ook omtrent dieselfde tyd "Amazing Grace" opgeneem, en albei hul vertolkings was gewild. Al vier weergawes is aan verskillende tipes gehore bemark en sodoende sy plek as 'n popliedjie verseker.<ref>Turner, p. 192.</ref> [[Johnny Cash]] het dit op sy 1975-album ''Sings Precious Memories'' opgeneem en dit opgedra aan sy ouer broer Jack, wat in 'n meulongeluk dood is toe hulle seuns in Dyess, Arkansas, was. Cash en sy gesin het dit vir hulself gesing terwyl hulle ná Jack se dood in die katoenlande gewerk het. Cash het dikwels die liedjie ingesluit wanneer hy deur tronke getoer het en gesê: "Vir die drie minute wat daardie liedjie aan die gang is, is almal vry. Dit bevry net die gees en bevry die persoon.” Die [[Biblioteek van die VSA-kongres|US Library of Congress]] het 'n versameling van 3 000 weergawes van en liedjies geïnspireer deur "Amazing Grace", waarvan sommige eerste keer opnames was deur folkloriste Alan en John Lomax, 'n pa en seun-span wat in 1932 duisende kilometers oor die suidelike state van die VSA om die verskillende streekstyle van die liedjie vas te vang. Meer kontemporêre weergawes sluit voorbeelde in van gewilde kunstenaars soos Sam Cooke and the Soul Stirrers (1963), the Byrds (1970), [[Elvis Presley]] (1971), Skeeter Davis (1972), Mighty Clouds of Joy (1972), Amazing Rhythm Aces ( 1975), [[Willie Nelson]] (1976) en die Lemonheads (1992).<ref name="loclist"/> == In die Amerikaanse populêre kultuur == "Amazing Grace" is 'n ikoon in die Amerikaanse kultuur wat vir 'n verskeidenheid sekulêre doeleindes en bemarkingsveldtogte gebruik is. Die lofsang is in verskeie films gebruik, insluitend ''Alice's Restaurant'', ''Invasion of the Body Snatchers'', ''Coal Miner's Daughter'' en ''Silkwood'' . Daar word daarna verwys in die 2006-rolprent ''Amazing Grace'', wat Newton se invloed op die voorste Britse afskaffingslid [[William Wilberforce]] uitlig,<ref name="Noll15">Noll and Blumhofer, p. 15.</ref> in die filmbiografie van Newton.<ref name="Journal Now Article">Young, Wesley (1 August 2013), [http://www.journalnow.com/news/local/article_705f44c2-fb12-11e2-9027-001a4bcf6878.html "A tale of grace: Local filmmaker bringing story of John Newton to life"]. ''Winston-Salem Journal''</ref> en die 2014-rolprent ''Freedom'' wat die verhaal van Newton se samestelling van die gesang vertel. Sedert 1954, toe 'n orrelinstrumenteel van "New Britain" 'n topverkoper geword het, word "Amazing Grace" met begrafnisse en gedenkdienste geassosieer.<ref>Turner, p. 159.</ref> Die lied het 'n lied geword wat hoop inspireer in die nasleep van tragedie, en het 'n soort "geestelike volkslied" geword volgens die skrywers Mary Rourke en Emily Gwathmey.<ref>Rourke and Gwathmey, p. 108.</ref> President [[Barack Obama]] het byvoorbeeld die lofsang by die gedenkdiens vir Clementa Pinckney voorgedra en later gesing, wat een van die nege slagoffers van die Charleston -kerkskietery in 2015 was.<ref>{{Cite web|url=http://www.msnbc.com/msnbc-live/watch/president-obama-eulogizes-rev.-pinckney-471964227800|title=President Obama: Emanuel AME 'a phoenix rising from the ashes'|date=17 September 2014|publisher=MSNBC|access-date=28 June 2015}}</ref> == Moderne interpretasies ==   In onlangse jare is die woorde van die lofsang in sommige godsdienspublikasies verander om 'n gevoel van opgelegde selfveragting deur die sangers daarvan te verminder. Die tweede reël, "Dit het 'n ellendeling soos ek gered!" is herskryf as "Dit het my gered en versterk", "red 'n siel soos ek", of "wat my gered en vrygemaak het".<ref>Saunders, William (2003). [http://www.catholiceducation.org/articles/religion/re0250.html Lenten Music] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170422135201/http://www.catholiceducation.org/articles/religion/re0250.html |date=22 April 2017 }} ''Arlington Catholic Herald''. Retrieved 7 February 2010.</ref> Kathleen Norris karakteriseer in haar boek ''Amazing Grace: A Vocabulary of Faith'' hierdie transformasie van die oorspronklike woorde as "ellendige Engels", wat die reël wat die oorspronklike vervang "lagwekkend vaal" maak.<ref>Norris, p. 66.</ref> Deel van die rede vir hierdie verandering was die veranderde interpretasies van wat ellende en genade beteken. Newton se [[Calvinisme|Calvinistiese]] siening van verlossing en goddelike genade het sy perspektief gevorm dat hy homself as 'n sondaar so gemeen het dat hy nie in staat was om sy lewe te verander of verlos te word sonder God se hulp nie. Tog laat sy liriese subtiliteit, na Steve Turner se mening, die betekenis van die lied oop vir 'n verskeidenheid Christelike en nie-Christelike interpretasies.<ref>Turner, pp. 213–214.</ref> "Wretch" verteenwoordig ook 'n tydperk in Newton se lewe toe hy homself uitgeworpe en ellendig gesien het, soos toe hy in Sierra Leone verslaaf was; sy eie arrogansie het geëwenaar hoe ver hy in sy lewe geval het.<ref>Bruner and Ware, pp. 31–32.</ref> As gevolg van sy geweldige gewildheid en ikoniese aard, het die betekenis agter die woorde van "Amazing Grace" so individueel geword soos die sanger of luisteraar.<ref>Turner, pp. 218–220.</ref> Bruce Hindmarsh stel voor dat die sekulêre gewildheid van "Amazing Grace" te wyte is aan die afwesigheid van enige vermelding van God in die lirieke tot in die vierde vers (volgens Excell se weergawe begin die vierde vers "When we've been there tienduisend jaar"), en dat die lied die vermoë van die mensdom verteenwoordig om homself te transformeer in plaas van 'n transformasie wat in die hande van God plaasvind. "Genade" het egter 'n duideliker betekenis vir John Newton gehad, aangesien hy die woord gebruik het om God of die krag van God voor te stel.<ref>Noll and Blumhofer, p. 16.</ref> Die transformerende krag van die liedjie is deur die joernalis Bill Moyers ondersoek in 'n dokumentêr wat in 1990 vrygestel is. Moyers is geïnspireer om op die lied se krag te fokus nadat hy 'n optrede by Lincoln Center gekyk het, waar die gehoor uit Christene en nie-Christene bestaan het, en hy het opgemerk dat dit 'n gelyke impak op almal wat bygewoon het, en hulle verenig het.<ref name="pollock">Pollock, John (2009). "Amazing Grace: The great Sea Change in the Life of John Newton", ''The Trinity Forum Reading'', The Trinity Forum.</ref> James Basker het ook hierdie krag erken toe hy verduidelik het hoekom hy "Amazing Grace" gekies het om 'n versameling anti-slawerny poësie voor te stel: "daar is 'n transformerende krag wat van toepassing is ... : die transformasie van sonde en droefheid in genade, van lyding in skoonheid, van vervreemding in empatie en verbintenis, van die onuitspreeklike in verbeeldingryke literatuur."<ref>Basker, p. xxxiv.</ref> Moyers het onderhoude gevoer met Collins, Cash, operasanger [[Jessye Mae Norman|Jessye Norman]], Appalachiese volksmusikant Jean Ritchie en haar gesin, wit Sacred Harp-sangers in Georgia, swart Sacred Harp-sangers in Alabama, en 'n tronkkoor by die ''Texas State Penitentiary in Huntsville''. Collins, Cash en Norman kon nie onderskei of die krag van die liedjie van die musiek of die lirieke kom nie. Norman, wat dit een keer veral gesing het aan die einde van 'n groot buitelug -rockkonsert vir Nelson Mandela se 70ste verjaardag, het gesê: "Ek weet nie of dit die teks is nie.{{Spaced ndash}}Ek weet nie of ons oor die lirieke praat as ons sê dit raak soveel mense nie{{Spaced ndash}}of dit daardie deuntjie is wat almal ken.” 'n Gevangene met wie Moyers 'n onderhoud gevoer het, het sy letterlike interpretasie van die tweede vers verduidelik: "'Dit was genade wat my hart geleer het om te vrees, en genade my vrese verlig" deur te sê dat die vrees onmiddellik vir hom werklik geword het toe hy besef het dat hy dalk nooit sy lewe sal kry nie. in orde, vererger deur die eensaamheid en beperking in die tronk. Gospel-sangeres Marion Williams het die effek daarvan opgesom: "That's a song that gets to everybody". Die ''Dictionary of American Hymnology'' beweer dat dit in meer as duisend gepubliseerde gesangboeke ingesluit is, en beveel die gebruik daarvan aan vir "geleenthede van aanbidding wanneer ons met vreugde moet bely dat ons deur God se genade alleen gered is; as 'n loflied van reaksie op vergifnis van sonde of as 'n versekering van vergifnis; as 'n belydenis van geloof of na die preek."<ref name="dah"/> === Die weergawe van elektroniese verwerkings van die liedjie === Wikimedia se Score -uitbreiding laat lesers toe om enige rangskikking wat in Lilypond -formaat uitgedruk is, te sien en te luister.<ref>Score taken from http://hymnstogod.org/Hymn-Website/Hymn-Files/Public-Domain-Hymns/A-Hymns/Amazing-Grace-Excell/AmazingGraceExcell.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230512091707/https://hymnstogod.org/Hymn-Website/Hymn-Files/Public-Domain-Hymns/A-Hymns/Amazing-Grace-Excell/AmazingGraceExcell.pdf |date=12 Mei 2023 }}</ref><score sound="1"> % Adding least one space before each line is recommended { \language "english" % Songs have the format <score>{lots of stuff} \new PianoStaff << \new Staff \relative c'' { \set Staff.midiInstrument = #"violin" \clef treble \key g \major \tempo 8 = 126 \time 3/4 % --------------------Start "violin" part r4 r4 d,4 % 1 g2 b8( g8) % 2 b2 a4 % 3 g2 e4 % 4 d2 d4 % 5 g2 b8( g8) % 6 b2 a4 % 7 d2 b4 % 8 d4.( b8) d8( b8) % 9 g2 d4 % 10 e4.( g8 ) g8( e8)% 11 d2 d4 % 12 g2 b8( g8) % 13 b2 a4 % 14 g2. \bar ":|." % 15 } % -------------------end "violin" part \addlyrics {A -- ma -- zing grace! How sweet the sound, that saved a wretch like me! I once was lost, but now am found. Was blind, but now I see. A -- men.} \new Staff \relative c { \set Staff.midiInstrument = #"violin" \clef bass \key g \major \time 3/4 r4 r4 <g g' b> % 1 A <g d' b'>2 <g g' d'>8 <b g' d'>8 % 2 mazing <d g d'>2 <d fs c'>4 % 3 grace h ow <e g b>2 <c g c'>4 % 4 sweet the <g g' b>2 <g g' b>4 % 5 sound that <g d' b'>2 <g g' d'>8 <b g' d'>8 % 6 saved a <d g d'>2 <c fs d'>4 % 7 wretch like <b g' d'>2 <g g' d'>4 % 8 me I <g' b d>2 <g d'>4 % 9 once was <b, g' d'>2 <b g'>4 % 10 lost but <c g' c>2 <c e c'>8 <c g' c>8 % 11 now am <g g' b>2 <b g'>4 % 12 found, was <e g b>2 <d g d'>4 % 13 blind, but <d g d'>2 <d fs c'>4 % 14 now I <g, g' b>2. % 15 see } >> }</score>[[Lêer:Wikiversity_logo_2017.svg|16x16px]]</img> [[wikiversity:Sing_free/Amazing_Grace|Wikiversity bied 'n oefensessie vir hierdie liedjie aan]] == Notas == {{Notas}} == Verwysings == {{Verwysings|25em}} == Eksterne skakels == * [http://www.hymnary.org/text/amazing_grace_how_sweet_the_sound Amazing Grace] by Hymnary.org * [https://web.archive.org/web/20150419181334/http://www.estudobiblico.org/en/biblical-comment/873-the-amazing-grace Die Amazing Grace] * [http://memory.loc.gov/diglib/ihas/html/grace/grace-home.html US Library of Congress Amazing Grace-versameling] * [http://www.cowperandnewtonmuseum.org.uk Cowper & Newton Museum] in Olney, Engeland * [http://www.markrhoads.com/amazingsite/index.htm Amazing Grace: Some Early Tunes Anthology of the American Hymn-Tune Repertory] * [http://www.amazinggrace.ie Amazing Grace: Die storie agter die liedjie en sy verband met Lough Swilly] {{Normdata}} [[Kategorie:Liedjies]] 7k9v1uak9sdjp99m2w1dmitaecz36m9 0 407036 2893120 2620068 2026-04-12T12:00:32Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893120 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Eucken-im-Alter.png|duimnael|Rudolf Christoph Eucken ]] '''Rudolf Christoph Eucken''' ([[Duits]]e uitspraak: [ˈʁuːdɔlf ˈʔɔʏkn̩] ⓘ; [[5 Januarie]] [[1846]] – [[14 September]] [[1926]]<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1908/eucken/facts/ |title= Rudolf Eucken |website=Rudolf Eucken Facts |access-date=3 Junie 2023}}</ref>) was 'n Duitse [[filosoof]]. Hy het in 1908 die [[Nobelprys vir Letterkunde]] ontvang "ter erkenning van sy deurdringende soeke na waarheid, sy skerpsinnige denkkrag, die rykheid aan visie en die warmte en krag van sy aanbieding, waarmee hy in sy talle werke 'n idealistiese lewensfilosofie ontwikkel het."<ref>[https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show.php?id=3471 nobelprize.org]</ref> == Vroeë lewe == Eucken is op 5 Januarie 1846 in Aurich gebore, toe in die [[Koninkryk van Hannover]] (nou [[Nedersakse]]). Sy pa, Ammo Becker Eucken (1792–1851) is oorlede toe hy 'n kind was, en hy is grootgemaak deur sy ma, Ida Maria (1814–1872, née Gittermann).<ref name="Bio2"/> Hy is by Aurich opgevoed, waar een van sy onderwysers die klassieke [[Filologie|filoloog]] en [[filosoof]] Ludwig Wilhelm Maximilian Reuter (1803–1881) was.<ref name=eb1911>Eucken, Rudolf Christoph, volume 9, bl. 878</ref> Hy studeer aan die Göttingen Universiteit (1863–66), waar Hermann Lotze een van sy onderwysers was, en die Berlynse Universiteit.<ref name=Bio2>{{cite web|url=http://www.deutsche-biographie.de/sfz19591.html|title=Biografie Rudolf Christoph Eucken (German)|publisher=Bayerische Nationalbibliothek|access-date=5 Augustus 2015}}</ref> Op laasgenoemde plek was Friedrich Adolf Trendelenburg 'n professor wie se etiese neigings en historiese behandeling van die filosofie hom baie aangetrek het. == Loopbaan == Eucken het sy PhD in klassieke filologie en antieke geskiedenis aan die Göttingen Universiteit in 1866 ontvang met 'n proefskrif onder die titel ''De Aristotelis dicendi ratione''.<ref>Die verhandeling is beskikbaar [https://archive.org/details/dearistotelisdi00euckgoog online at Internet Archive].</ref> Die neiging van sy denke was egter beslis na die filosofiese kant van die [[teologie]].<ref name="eb1911"/> In 1871, nadat hy vyf jaar as skoolonderwyser by Husum, [[Berlyn]] en [[Frankfurt am Main|Frankfurt]] gewerk het, is hy aangestel as professor in filosofie aan die Universiteit van Basel, [[Switserland]], wat nog een van sy voormalige onderwysers by Göttingen, Gustav Teichmüller, opgevolg het en [[Friedrich Nietzsche]] in kompetisie geklop het vir die posisie. Hy het daar gebly tot 1874 toe hy 'n soortgelyke pos aan die Universiteit van Jena beklee het.<ref name="eb1911"/> Hy het daar gebly totdat hy in 1920 afgetree het. In 1912–13 het Eucken die helfte van die jaar as 'n uitruilprofessor aan die [[Harvard-universiteit]] deurgebring, en in 1913 het hy as 'n Deem-dosent aan die New York Universiteit gedien.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=L3Q7AQAAMAAJ&q=rudolf+eucken+harvard+university&pg=PA28|title=Harvard University Catalogue|last=University|first=Harvard|date=1912|publisher=The University.|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1908/eucken-bio.html|title=Rudolf Eucken - Biographical|website=www.nobelprize.org|access-date=2018-03-14}}</ref> Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] het Eucken, soos baie van sy akademiese kollegas, 'n sterk rigting ingeneem ten gunste van die sake waarmee sy land homself geassosieer het.<ref name="Bio2"/><ref>Chisholm, Hugh, ed. (1922). "Eucken, Rudolf Christoph" . Encyclopædia Britannica (12th ed.). London & New York: The Encyclopædia Britannica Company.</ref> == Etiese aktivisme == Eucken se filosofiese werk is deels histories en deels konstruktief, die eerste kant is oorheersend in sy vroeëre, laasgenoemde in sy latere werke. Hul mees opvallende kenmerk is die noue organiese verhouding tussen die twee dele. Die doel van die historiese werke is om die nodige verband aan te toon tussen filosofiese begrippe en die tydvak waartoe dit behoort; dieselfde idee lê aan die wortel van sy konstruktiewe spekulasie. Alle filosofie is lewensfilosofie, die ontwikkeling van 'n nuwe [[kultuur]], nie blote intellektualisme nie, maar die toepassing van 'n noodsaaklike godsdienstige inspirasie op die praktiese probleme van die samelewing. Hierdie praktiese idealisme beskryf Eucken met die term "etiese aktivisme."<ref name="Gibson">W. R. Boyce Gibson, [https://books.google.com/books?id=RWc2V_JnKTMC&dq= ''Rudolf Eucken's Philosophy of Life'']{{Dooie skakel|date=Oktober 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Kessinger Publishing, 2004, bl. 170.</ref> In ooreenstemming met hierdie beginsel het Eucken aansienlike aandag aan sosiale en opvoedkundige probleme gegee.<ref name=eb1911/> Hy het volgehou dat mense [[siel]]e het, en dat hulle dus by die aansluiting tussen [[natuur]] en [[Gees (mens)|gees]] is. Hy het geglo dat mense hul nie-geestelike natuur moet oorkom deur voortdurende pogings om 'n geestelike lewe te bereik, 'n ander aspek van sy etiese aktivisme en betekenis van die lewe. == Later lewe en dood == Rudolf Eucken is in 1882 met Irene Passow (1863–1941) getroud en het 'n dogter en twee seuns gehad. Sy seun Walter Eucken het 'n bekende stigter van ordoliberale denke in ekonomie geword. Sy seun Arnold Eucken was 'n chemikus en fisikus.<ref name="Bio2"/> Rudolf Eucken is op 15 September 1926 in [[Jena]] op die ouderdom van 80 oorlede.<ref name="Bio2"/> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Nobelprys vir Letterkunde}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Eucken, Rudolf Christoph}} [[Kategorie:Duitse skrywers]] [[Kategorie:Nobelprys vir Letterkunde wenners]] [[Kategorie:Geboortes in 1846]] [[Kategorie:Sterftes in 1926]] nf1n99ee99rrfvcdtktnh94166fbujh 0 407285 2893241 2674706 2026-04-12T14:55:01Z Aliwal2012 39067 /* Geskiedenis van plase en afdelings */ 2893241 wikitext text/x-wiki <mapframe latitude="-32.858825" longitude="18.793488" zoom="6" width="291" height="253"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 18.705556, -32.786667 ] } } ] } </mapframe>'''Piket-Bo-Berg''' is 'n plaasgemeenskap geleë in die [[Weskus-distriksmunisipaliteit]] van die [[Wes-Kaap]]provinsie van Suid-Afrika. Die gemeenskap lê bo-op die [[Piketberg (bergreeks)|Piketberg]] en is noordwes van [[Piketberg]] (dorp) en noord van [[Goedverwacht]] geplaas. Dit is oor die jare deur 'n verskeidenheid boere bewerk en later, van die vroeë 1700's af, onder hul kinders verdeel. Voorheen is die Bo-Berg deur Boesmans bewoon, naamlik die [[Khoikhoi]] (Hottentotte) en die [[Boesman|San]]. Teen 1810 is daar reeds vyf plase op die Berg gevestig. Dié was naamlik ''Moutonsvlei'',<ref>Smith, M.H.D. (1985) ''Boerepioniers van die Sandveld''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing, bl. 71-72: ''Johannes Nicolaas Smit... Daarna koop hy twee derdes van Moutonsvlei, die tuinplaas geleë bo-op die Piketberge.''</ref> ''Tweefontein'',<ref>Smith, M.H.D. (1985) ''Boerepioniers van die Sandveld''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing, bl. 89: ''Stephanus Christiaan, gedoop 18.11.1771, woon Tweefontein bo-op Piketberg...''</ref> ''Rheeboksfontein'', ''Kafferskloof''<ref>Smith, M.H.D. (1985) ''Boerepioniers van die Sandveld''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing, bl. 190: ''Om die hoofstuk oor die Lambrechtse af te sluit kan laastens vermeld word dat ander nasate van die eerste Lambrechtse hulle bo-op die Piketberge as boere gaan vestig het. Die nageslag van hierdie groep besit tans nog die plaas Kafferskloof.''</ref> en ''Voorstevlei''. Die voorgenoemde Goedverwacht word buite rekening gelaat en word gewoonlik as "onder die Berg" beskou omrede dit so laag af in die kloof lê. == Die Berg en vrugteverbouing == Op 21 Februarie 1814 het 'n Britse soldaat, die Skotse luitenant James Ewart, die Berg opgegaan. Hy het beskryf hoe die tuinboere van die Berg [[tabak]] in toue en rolle spin, [[Lemoen|lemoene]], [[Suurlemoen|suurlemoene]], granate, [[Waatlemoen|waatlemoene]], vye, perskes, appelkose, amandels, appels en pere kweek en vrugte droog. 'n Klein hoeveelheid wyn en brandewyn is ook gemaak.<ref>[[iarchive:precisarchivesc01librgoog|Leibbrandt, H.C.V. (1905) Precis of the archives of the Cape of Good Hope, bl. 141]]</ref> Dit is gevolglik interessant om te sien hoe boerdery op die Berg vir minstens 150 jaar lank grootliks op dieselfde basis bedryf is. == Boesmantekeninge == [[Lêer:Bushman painting Piketberg.jpg|duimnael|221x221px|Boesman-tekening, moontlik van 'n bok en 'n eland]] [[Lêer:Bushman painting.jpg|duimnael|Boesman-tekening van drie mans op die Piket-Bo-Berg]] Soos die naam van die [[Boesmansrivier (Wes-Kaap, lat -32,84, long 18,57)|Boesmansrivier]] aandui, waarvan die bolope deur die berg se klofies vloei, benewens die rotstekeninge by [[Bushman's Hollow]], was die boesmans die eerste inwoners van die Berg. Piket-Bo-Berg se ''Langberg'' het ook Boesmantekeninge. Al die tekeninge is in rooi oker, behalwe een van 'n koei wat in wit kleurstof aangebring is. Diere en mense is uitgebeeld in die tekeninge wat tussen 50&nbsp;mm en 100&nbsp;mm hoog is. Een van die tekeninge is van 'n trop bobbejane en 'n ander van drie wildehonde om 'n vuur. Die tekeninge by Bangkoppie is van klein handafdrukke in rooi verf teen die rotse. Die tekeninge op regterhand, alhoewel nie onder voorgenoemdes nie, is almal op die Berg gevind. == Piket-Bo-Berg en vragmotors == In die 1920er jare het die eerste vragmotors op die ou Versfeldpas (Ossewaenspas) gery. In die 1940's moes mense met vragmotors op- en afry omdat daar geen ander toegangsweg vir motorvoertuie tot die Berg was nie en die owerhede hulself nog nie daartoe kon dryf om 'n moderne pad te bou nie. Later is die nuwe [[Versfeldpas]] gebou en geteer, wat vandag deur meeste mense gebruik word om die Berg te bereik.<ref>[https://books.google.com/books/about/Boerepioniers_van_die_Sandveld.html?id=VA4JAQAAIAAJ Smith, M.H.D. (1985) Boerepioniers van die Sandveld, bl. 62-63]</ref> == Geskiedenis van plase en afdelings == === Moutonsvlei === Vermoedelik sou ''Moutonsvlei'', in die Moutonsvallei geleë, oorspronklik deel van ''Namaquasfontein''-plaas gewees het wat reeds in 1723 aangelê is. Die boer het die plaas ''De Kromme Hoek'' genoem<ref>Kaapse Argiefbewaarplek. RLR 38, Vol 1, bl. 51</ref> wat dan ''Moutonshoek'' geword het, en waarvan ''Moutonsvlei'' ‘n plaasonderverdeling was. ''Moutonsvlei'' is in 1839 aan Willem van Zyl verkoop. Teen 1849 was ''Moutonsvlei'' nog maar 'n swak ontwikkelde plaas met 'n eenvoudige plaasopstal en min bome. Daar was egter alreeds 'n lemoenboord volgens 'n tekening wat J.C. Poortermans in daardie jaar gemaak het. Die plaas het die afgelope 200 jaar verskeie eienaars gehad en was ook nie deurgaans permanent bewoon nie. Dit is deur van die vorige eienaars in die somermaande bewoon wanneer dit ondraaglik warm onder die Berg was. Die familie Versfeld was die volgende eienaars en het die plaas ''Moutonsvlei'' in 1872 vir £800 gekoop. In 1872 koop [[John Versfeld|Johannes Paulus Eksteen Versfeld]] ''Moutonsvlei'', 3&nbsp;850 hektaar groot, van die twee broers Johannes Nicolaas en Theunis Daniël Smit. Hy het heelwat boegoe op die berg aangetref waarvan die familie Versfeld sedert 1872, en tot selfs ná die heengaan van Walter Versfeld, na die buiteland uitgevoer het.<ref>[https://scholar.sun.ac.za/handle/10019.1/124130 Coetzer, Helene (1957). Die bergplase van Piketberg. bl 6.]</ref> John Versfeld het ''Moutonsvlei'' ontwikkel tot 'n pragplaas. Hy het vrugteboorde aangeplant, bykomstig tot die enkeles wat daar alreeds was en het die [[eik]]elanings aangelê. Die Versfelds het ''Moutonsvlei'' verder onderverdeel en die plase ''Stawelklip'' (1925), ''Kersefontein'' en ''Seven Oaks'' het ontstaan. Eersgenoemde twee was van Walter Versfeld se grond, terwyl ''Seven Oaks'' aan sy broer William behoort het. William het veral met boegoe geboer en het ook boegoe-olie gestook. Frank Versfeld (Francis John, geb. 28 Desember 1874) het na sy vader se dood in 1896, die boerdery op ''Moutonsvlei'' oorgeneem. Op 16 November 1952 het Frank se seun John die plaas ''Moutonsvlei'' aan Peter H. Starke verkoop en daarmee het die plaas se verbintenis tot die Versfeld familie ten einde geloop. === Kafferskloof === Teen die jaar 1800 het Michiel Johannes Lucas (1766-1840) te ''Kafferskloof'' gewoon. Van sy afstammelinge was teen 1865 nog daar woonagtig en dit is hier waar hulle die tabaktboerdery begin het wat vir sowat 'n 150  jaar lank op die Berg voortgeduur het en waaraan die familie se naam gekoppel geraak het.<ref>[https://catalog.lib.uchicago.edu/vufind/Record/3476484/Similar Struik, C. (1970) Kaapstad. James Ewart's journal covering his story at the Cape of Good Hope (1811-1814) and his part in the expedition to Florida and New Orleans (1814-1815) with an introduction by A Gordon-Brown, bl. 21-22]</ref> In 1898 het Jacobus Johannes Lambrechts ''Kafferskloof'' gekoop. === Tweefontein === Die ou plaas ''Twee Fontynen'' op die Platberg is voor 1781 deur Jurgen Hanenkamp bewoon en toe hy die plaas verlaat het, is Frederik Diederiksz<ref>Kaapse Argiefbewaarplek. R L R. 28(2), bl. 227</ref> toegelaat om hom op die plaas te vestig. Afstammelinge van hierdie familie, woon na meer as 200 jaar nog steeds op die Berg. Die familie Diederiks was van die Berg se mees gerespekteerde bruin families. Die oorspronklike plaas het van die huidige plase en kleinhoewes van ''Eagle's Pride'' af, oor ''Weltevrede'' en tot by die suidelike grense van ''Adullam'' gestrek. Op 27 Januarie 1870 was die plaas nog 2&nbsp;598 morg groot en het dit uit die boedel van Johanna Adriana Lucas (gebore Vermeulen), oorgegaan na haar vier seuns. ''Tweefontein'' is later in verskeie tuinplase onderverdeel en verskeie families het hier gewoon. === Rheeboksfontein === [[Lêer:Rheeboksfontein sign on Piket-Bo-Berg.jpg|duimnael|Rheeboksfontein-afdeling op Piket-Bo-Berg]] Hierdie plaas het blykbaar vroeër jare vir ''Langberg''-plaas aangesluit. ''Rheeboksfontein'' het al die hedendaagse plase soos ''Langberg'', ''Stalkrans'', ''Tierhoek'', ''Achtervlei'', ''Morester'', ''Januariesfontein'', ''Dennegeur'', ''Kleinbegin'' en die gedeelte wat steeds as ''Rheeboksfontein'' bekend is ingesluit. Francis Johannes (Frank) Smith, seun van F. J. J. van ''Langberg'', koop in die 1940's gedeelte 5 van die plaas wat vandag nog die naam dra. Sy seun Lambert (Bert) Karel het na sy dood die plaas bekom. === Langberg === [[Lêer:Farm on Piketberg mountain.jpg|duimnael|Plaas op Piket-Bo-Berg vanaf Beacon Isle staproete]] Die plaas is in 1831 aan Stephanus Christian Smit toegeken en het daarna verskeie eienaars gehad wat gesukkel het om 'n bestaan daar te maak. Daar is egter aanduidings dat die plaas moontlik selfs al in die vorige eeu bewoon was.<ref>[https://www.worldcat.org/title/piket-teen-n-berg-die-geskiedenis-van-piketberg-1660-1970/oclc/813533853 Burger, W.A. (1975) Piket teen 'n berg, die geskiedenis van Piketberg 1660-1970, bl. 319]</ref> Versfeld en sy vrou, Mary Metcalf, het op ''Langberg'' gaan woon nadat hulle £300 (R600) kontant vir die plaas betaal het wat op daardie stadium aan ene Daniel A. Lambrechts behoort het. In 1872 het die Versfelds na ''Moutonsvlei'' getrek en daar gaan boer. Francois J.J. Smith het ''Langberg'' van die Versfelds gekoop. Teen ongeveer die middel vyftiger jare het Christiaan Johannes Smith, Frank se jonger broer, ''Langberg'' aan die familie Green verkoop. Daar was op een stadium so 'n konsentrasie van mense om ''Langberg'' dat daar in 1920 'n skooltjie geopen is wat tot in 1939 bestaan het, waarna dit by die Sunnybrook-skool ingelyf is. === Diepkloof === ''Diepkloof'' was die plaas van Corelis Johannes Erasmus Paxton en eggenote Christoffelina Geldenhuys. Hy het die plaas op 23 Februarie 1927 van Walter Versfeld gekoop, wat dit van ''Stawelklip'' afgesny Het. === Sterkfontein === Nadat hul vader, Dirk, aanvanklik te ''Moutonsvlei'' gewoon het, het sy seun, Dirk Johannes Jacobus ("Dirk Eli"), hom te Sterkfontein gevestig waar sy kinders grootgeword het. Op 'n deel van die oorspronklike plaas het sy broer Johannes Jacobus ("Jan Bek") met sy gesin gewoon. Dirk Eli het die plaas in 1927 van Walter Versfeld gekoop wat dit van ''Stawelklip'' afgesny het. === Voorstevlei === Die ou plaas ''Voorstevlei'' se naam was oorspronklik ''Voorste Valley''. Een van die vroeë eienaars was Jurgen Hanekom wat die plaas op 28 Februarie 1839 bekom het. In 1852 was Gert Olivier die eienaar en op 18 Maart 1869 Johannes (John) Versfeld van Langberg wat die plaas vir R1&nbsp;000 gekoop het, want op daardie stadium was dit 'n buurplaas. 'n Deel van ''Voorstevlei'' het teen 1921 aan Jacobus Burger behoort wat verwant was aan die Burger van Goedverwacht. Dié gedeelte word in 1922 die plaas ''Heldervue'' met Christopher Armstrong as eienaar. Die oorspronklike plaas Voorste Valley het al die plase ingesluit wat ons vandag as ''Heldervue'', ''Heideland'', ''Pomona'', ''Tierkloof'', ''Dassieklip'', ''Paardekraal'' en ''Vergesig'' ken, en dit het gestrek tot die bopunt van die nuwe Versfeldpas. === Protea/Vergesig === Die plaas ''Protea'' het ook op 'n stadium aan Walter Versfeld behoort. Volgens Gert J. Coetzee het Walter Versfeld hierdie plaas vir Hendrik Burger, present gegee. 'n Latere intrekker, Michiel Wilhelm Hamman, het op 11 Mei 1951 die plaas gekoop en dit die naam van ''Vergesig'' gegee. Sy seun, is dikwels op skool geterg met die stelling dat die  plaas se naam eintlik "bobbejaangesig" moes gewees het omrede dit gegrens het aan 'n stuk ruwe bergveld waar bobbejane gehou het. Die naamgewer het egter die uitsig op [[Tafelberg]], wat mens op 'n mooi dag duidelik in die verte kon sien lê, in gedagte gehad. === Achtervlei === Blykbaar bestaan die plaas al sedert Augustus 1893 toe John Versfeld 'n gedeelte daarvan bekom het. Francois J.J. Smith het die plaas in 1913 gekoop. Dit is waarskynlik oorspronklik van ''Rheeboksfontein'' afgesny. In 1924 koop Dirk Johannes Geldenhuis vir ''Achtervlei''. Sy seun met dieselfde naam, Dirk "Tandjies" het later te Diepkloof gewoon. In 1943 verkoop Dirk Door 'n gedeelte aan Jasper G.J. Smit en in 1953 'n deel aan Nikolaas J. Walters. Die plase ''Moreson'', ''Stratmore'', ''Tierhoek'' en ''Noupoort'' is almal onderverdelings van hierdie plaas. 'n Gedeelte van ''Achtervlei'' is in Januarie 1951 deur Cyril John Charles Burrell gekoop. === Avontuur === Op ''Avontuur'' het families het mekaar redelik vinnig afgewissel. Omstreeks 1900 het Dirk Jacobus Lucas en sy vrou hier gewoon. Op een stadium het Hennie Lambrechts, wat ook op Langberg was, hier gewoon. Bester-families, soos dié van Philip J. en Hendrik Hermanus, het in die dertiger tot veertiger jare hier gewoon. Hennie Lambrechts en sy vrou, Sophia, het hier finansieel baie swaar gekry en het die plaas later aan Walter Versfeld vir £800 verkoop. === Zandleegte/Sandleegte === Aan die begin van die eeu het Hermanus Jozua Engelbrecht se<!--neem aan--> vader hier gewoon. Jan Engelbrecht het ook nog hier gewoon toe sy vyf oudste kinders skool toe is. Die ou pad dorp toe van ''Stawelklip'' af het oor ''Zandleegte'', verby die ou Kamelklip<!--Kameelklip?--> met die ou Versfeldpas af na Voëlvlei geloop. === Eagle's Pride === Een van die meer onlangse plaasname op die Berg is ''Eagle's Pride'' bokant en noord van Platberg. Hoe die plaas se naam ontstaan het, is 'n interessante verhaal deur Gert Johannes Coetzee van Stawelklip. Hy het die 620 morg onontwikkelde grond vir 3&nbsp;000 pond van Bosman Lucas, die vorige eienaar, gekoop. Toe een bewolkte dag, is hy en Walter Versfeld te perd weg om die 620 morg grond wat hy gekoop het, te gaan besigtig. Terwyl hul na die grond staan en kyk, het Gert se ou klein wit hondjie daar rondgeloop toe 'n groot [[witkruisarend]] op die hondjie afgeduik het om hom te vang. Die ou hondjie het net betyds onder 'n bos ingespring en Gert het toe maar afgeklim en hom op sy perd getel uit vrees dat die arend wel later sy hondjie gevang gaan kry. Hul besluit toe om die plaas die naam van ''Eagle's Pride'' te gee omrede dit die groot arend se plato was. 'n Bietjie later het die twee besluit om die plaas tussen hulle te verdeel en het die ou boere-ooreenkoms aangegaan: Gert het die plaas in twee verdeel, maar Walter kon eerste kies. Walter het toe vir ''Eagle's Pride'', die verste deel gekies, en Gert het die voorste deel gekies wat die naam ''New Caledonia'' gekry het. === Pomona === Wes van ''Sandleegte'' was die plaas ''Pomona'' wat Herbert (Bertie) Henry in 1927 gekoop het en wat later deur sy seun oorgeneem is. Hulle was uitvoerders van appels en dit is een van die ouer en beter ontwikkelde plase van die Berg. ''Pomona'' was oorspronklik deel van die ou plaas ''Voorste Valley''. == Plantlewe == [[Lêer:Erica mammosa red IMG 7348.jpg|duimnael|[[Groenheide]] (''Erica mammosa'') in die noordelike [[Piketberg (bergreeks)|Piketberg]]]] Die Berg is by plantkundiges bekend vir sy groot verskeidenheid [[fynbos]]spesies, en wat veral wat die [[Proteaceae|protea-familie]] betref, besonder sterk verteenwoordig is. Die variant van die [[koningsprotea]] (''P. cynaroides'') wat op die Berg voorkom, so skryf 'n kenner van hierdie plante, [[baardsuikerbos|suikerkanne]] (''P. nerifolia''), [[Opregte suikerbos|suikerbosse]] (''P. repens'') en [[waboom|wabome]] (''P. nitida'') is besonder volop, benewens [[Leucadendron|tolbosse]] (''Leucadendron'') en [[Syhaartolbos|knokkerbosse]] (''L. pubescens''). In haar boek oor proteas verwys Marie Vogts nie minder as sestien keer na minder bekende lede van die familie wat op die Berg voorkom nie. Die besondere [[rooitolbos]] (''L. discolor'') word beskryf as "'n pragtige leucadendron wat beperk is tot Piketberg".<ref>Vogts, Marie (1982) Kaapstad, Struik. Suid-Afrika se Proteacea. Ken hulle en Kweek hulle, bl. 225.</ref> Die ander lede van die protea-familie, soos [[Leucospermum|speldekussings]] (''Leucospermum''), [[Mimetes|stompies]] (''Mimetes''), [[spinnekopbosse]] (''Serruria''), ensomeer, is ook goed op die Berg verteenwoordig. Die verskeidenheid van [[Erica|heide]] (''Erica'') en [[Edmondia|sewejaartjies]] is ook iets besonders. Daar is besmoontlik meer plantspesies op die Berg as in die ganse Britse Eilande.<ref>[https://www.abebooks.com/Berg-Piketberg-sy-Mense-Preez-Thys/30080898520/bd du Preez, Thys (1994). Die Berg Piketberg en sy Mense, bl. 92]</ref> == Verwysings == {{verwysings}} {{coord|32|47|12|S|18|42|20|E|type:landmark_region:ZA|display=title}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wes-Kaap]] ij6d6pgb7gjhxbglpmcdn3matsv6sw6 0 409986 2893183 2789029 2026-04-12T13:51:09Z Aliwal2012 39067 /* Verwysings */ 2893183 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas musikale komposisie |name={{nowrap|Klavierkonsert in E-mol-majeur}} |subtitle=No. 5 (''"Keiser"'') |Image=Beethoven Mähler 1815.jpg |Caption=Beethoven in 1815: portret deur {{nowrap|Joseph Willibrord Mähler}} |Key=E-mol-majeur |Dedication=Aartshertog Rudolf van Oostenryk{{!}}Aartshertog Rudolf |composer=[[Ludwig van Beethoven]] |Movements=3 |Composed={{Begindatum|1809}} |Premiere_date={{Start date|1811|11|28|df=y}} |Premiere_conductor=Johann Philipp Christian Schulz |Premiere_performers={{ubl|Gewandhaus-orkes|Friedrich Schneider (klavier)}} |Plek=Gewandhaus }} Die '''Vyfde''' '''Klavierkonsert''' in E-mol-majeur, Op. 73, bekend as die '''Keiserkonsert''' in sommige lande, is 'n [[concerto]] wat deur [[Ludwig van Beethoven]] vir klavier en orkes gekomponeer is. Beethoven het die concerto in 1809 onder salaris in Wene gekomponeer, en hy het dit opgedra aan aartshertog Rudolf, wat sy beskermheer, vriend en leerling was. Die openbare première was op 28 November 1811 in Leipzig, met Friedrich Schneider as die solis en Johann Philipp Christian Schulz wat die Gewandhaus-orkes gedirigeer het. Beethoven, wat tot dusver sy eie klavierkonserte gepremière het, kon nie meer self optree nie weens sy toenemende doofheid. Die werk se militêre eienskappe en simboliek is kenmerkend sy heroïese styl. Beethoven het nuwe benaderings op die stuk toegepas, soos om die solis se intrede sonder orkesinleiding te begin, die concerto te verleng en 'n nuwe verhouding tussen klavier en orkes te skep. Die eerste van sy drie bewegings, Allegro, is in sonatevorm en is langer as enige openingsbeweging van Beethoven se vroeëre klavierkonserte. Die tweede beweging, Adagio un poco mosso, is 'n nokturne wat direk in die derde beweging invloei. Die laaste beweging, Rondo: Allegro ma non troppo, is in sewestemmige rondovorm. Die concerto duur ongeveer veertig minute lank. Die oorsprong van die bynaam "Keiser" is onseker; dit is moontlik geskep deur Johann Baptist Cramer, die Engelse uitgewer van die concerto. Die concerto het geen verbintenis met enige keiser nie, en volgens Donald Tovey en Betsy Schwarm sou Beethoven dié bynaam verafsku het weens sy afkeuring van Napoleon se oorwinnings. As deel van sy repertorium het [[Franz Liszt]] dié concerto gereeld dwarsdeur sy lewe uitgevoer. Sedert 1912 is dit menigmaal deur klassieke pianiste opgeneem. Die handtekeningmanuskrip van die concerto word in die [[Staatsbibliothek zu Berlin|Berlynse Staatsbiblioteek]] bewaar. == Agtergrond == [[Lêer:Rudolf-habsburg-olmuetz.jpg|duimnael| Beethoven se beskermheer, Aartshertog Rudolf; portret deur Johann Baptist von Lampi]] Beethoven se terugkeer na Wene vanaf Heiligenstadt in 1802 het 'n verandering in musiekstyl gekenmerk en word nou dikwels aangewys as die begin van sy middel- of "heroïese" tydperk. Dié tydperk word gekenmerk deur baie oorspronklike werke wat op groot skaal gekomponeer is.<ref>Sien Tyson 1969, bl. 138–141.</ref> In die herfs van 1808, nadat hy vir 'n pos by die Koninklike Teater afgekeur is, het Beethoven 'n aanbod ontvang van Napoleon se broer Jérôme Bonaparte, die koning van Wesfale, vir 'n goed betaalde pos as kapelmeester aan die hof in [[Kassel|Cassel]]. Om hom te oorreed om in Wene aan te bly, het Aartshertog Rudolf, Prins Kinsky en Prins Lobkowitz belowe om hom 'n pensioen van 4000 floryne per jaar te betaal.<ref>Sien Thayer 1967, bl. 457.</ref> Aartshertog Rudolf het sy deel van die salaris op die ooreengekome datum betaal.<ref>Sien Cooper 2008, bl. 195.</ref> Kinsky, wat onmiddellik tot militêre diens opgeroep is, kon nie bydra nie en is in November 1812 dood nadat hy van sy perd geval het.<ref name=":0">Sien Cooper 1996, bl. 48.</ref><ref>Sien Cooper 2008, bl. 48.</ref> Toe die Oostenrykse geldeenheid in 1811 gedestabiliseer het, is Lobkowitz tot bankrotskap verdoem. Om by die ooreenkoms baat te vind, moes Beethoven hom op die wet beroep, wat hom in 1815 'n mate van betaling besorg het.<ref>Sien Solomon 1998, bl. 194.</ref> Beethoven het vroeg in 1809 beleef hoe die [[Napoleontiese Oorloë]] Wene bereik het en het die klavierkonsert in April voltooi terwyl Wene deur Napoleon se leërs onder beleg was.<ref name=":0" /> Hy skryf in Julie 1809 aan sy uitgewer dat daar niks anders as tromme, kanonne, manne en ellende van allerhande soorte om hom was nie.<ref name=":1">Sien Steinberg 1998, bl. 71.</ref> In 'n poging om sy gehoor te red, het hy na sy broer se kelder gevlug en sy ore met kussings toegemaak.<ref>Sien Steinberg 1998, bl. 73.</ref> Die werk se heroïese styl weerspieël die oorloggeteisterde era in sy militêre temas en heroïese toon.<ref>Sien Shen 2015, bl. 2–7.</ref> Beethoven het met nuwe tegnieke geëksperimenteer, soos die klavierintrede wat vroeër as gewoonlik begin en boonop met 'n kadens.<ref name=":2">Sien Steinberg 1998, bl. 74.</ref> Die konsert se openbare première was op 28 November 1811 in [[Leipzig]], met Friedrich Schneider as die solis.<ref name=":1" /> Beethoven se gehoorverlies het hom nie verhinder om musiek te komponeer nie, maar dit het die uitvoer tydens konserte al hoe moeiliker gemaak.<ref>Sien Kerman, Tyson & Burnham 2001, § 5.</ref> Die concerto het op 12 Februarie 1812 in Wene gedebuteer, met Carl Czerny, Beethoven se leerling, as die solis.<ref name=":3">Sien Lindeman 1999, bl. 17.</ref> Die Engelse première was op 8 Mei 1820 met Charles Neate as solis.<ref>Sien Grove 1905, bl. 176.</ref> [[Felix Mendelssohn]] het op 24 Junie 1829 ook 'n Engelse optrede gelewer.<ref>Sien Blunt 1974, bl. 100.</ref> Soos hier bo genoem, is die werk opgedra aan Aartshertog Rudolf van Oostenryk. Rudolph het in 1803 of 1804 klavier en komposisie onder Beethoven begin studeer. Hulle het vriende geword, en hul ontmoetings het tot 1824 voortgeduur.<ref>Sien Lockwood 2005, bl. 300–301.</ref> Beethoven het baie werke aan hom opgedra, insluitend dié concerto.<ref>Sien Schindler 1972, bl. 196.</ref> Die oorsprong van die konsert se bynaam, "Keiser", is duister en daar is geen ooreenstemming oor die oorsprong daarvan nie. 'n Onwaarskynlike en onbevestigde verhaal lui dat 'n Franse offisier by die eerste Wene-uitvoering uitgeroep het: "C'est l'Empereur!" (Afrikaans: "Dit is die keiser!")<ref name=":1" /> Ander bronne sê dat Johann Baptist Cramer dié bynaam toegeken het.<ref name=":4">Sien Schwarm 2011, bl. 118.</ref> Soos genoem, sou Beethoven beslis nie van dié bynaam, wat waarskynlik na Napoleon verwys, gehou het nie. Beethoven het voorheen die toewyding aan Napoleon van sy [[Simfonie no. 3 in E-mol, op. 55, "Eroica" (Beethoven)|Derde Simfonie]] heroorweeg; Beethoven het dit verander nadat Napoleon in 1804 die titel van keiser aangeneem het.<ref>Sien Sipe 1998, bl. 30–31.</ref> Volgens Yan Shen stem die meeste musikoloë egter saam dat die concerto geen verbintenis met 'n keiser het nie.<ref>Sien Shen 2015, bl. 2.</ref> == Musiek == === Oorsig ===   Die concerto is getoonset vir twee [[Fluit|fluite]], twee [[Hobo|hobo's]], twee [[Klarinet|klarinette]] in B-mol (klarinet 1 speel egter in A in beweging 2), twee [[Fagot|fagotte]], twee [[Horing (blaasinstrument)|Franse horings]], twee [[Trompet|trompette]], [[Keteltrom|trompette]] in E-mol en B-mol, en strykers. Die 2de fluit, 2de klarinet, trompette en keteltromme speel glad nie in die tweede beweging nie.<ref>Sien Beethoven 1999, bl. 1.</ref> Die concerto is in die volgende drie bewegings verdeel:<ref name=":1" />{{Ordelys|Allegro in E-mol-majeur, (4/4-tyd)|Adagio un poco mosso in B-majeur, (4/4-tyd)*|Rondo: Allegro ma non troppo in E-mol-majeur, (6/8-tyd)}}* Die oorspronklike getekende manuskrip (bladsy 74r) dui die tweede beweging egter aan as <nowiki>''</nowiki>Adagio un poco moto<nowiki>''</nowiki> (letterlik "Adagio met 'n bietjie beweging"), en nie <nowiki>''</nowiki>mosso<nowiki>''</nowiki> nie.<ref>Sien Beethoven 1809, bl. 74.</ref> Beethoven het die klavierkonsertgenre reeds met sy Derde Klavierkonsert begin vernuwe en dit met die Vierde en Vyfde Klavierkonsert voortgesit. Terwyl [[Wolfgang Amadeus Mozart]] se klavierkonserte die klavier en orkes in tandem geplaas het, was die pianis in Beethoven se laaste twee klavierkonserte die "held", die dominante en rigtinggewende solis.<ref>Sien Eisen, § 7.</ref><ref>Sien Keefe 2005, bl. 89.</ref> Boonop was die pianis in Mozart se konserte 'n virtuoos en belangriker as die komponis – in Beethoven se konserte moet die pianis die komponis se bedoelings oordra as vektor.<ref>Sien Eisen, § 8.</ref> Beethoven het die tradisie geskep om bewegings in concerto's te verbind, veral die middelste en die laaste. Latere komponiste het alle bewegings sowel verbind as ineengeskakel in 'n poging om eenheid in 'n stuk te skep.<ref name=":3" /> === I. Allegro === : <score sound="1"> \relative c' { \override TupletBracket #'stencil = ##f \override Score.BarNumber #'stencil = ##f \key es \major \set Score.tempoHideNote = ##t \tempo 4 = 120 es2~\f es8 \times 2/3 { f16( es d) } es8-. f-. | g4( es c) bes8. bes16 | es2~\sf es8 \times 2/3 { f16( es d) } es8-. f-. | g4( es c) bes8. bes16 | d2\sf es8 r f r | g2\sf as4.\sf f8 | es4\p } </score> [[Lêer:Sketches_for_the_first_movement_of_the_Fifth_Piano_Concerto,_op._73,_('Emperor'),_Beethoven,_1809,_musical_autograph_-_Morgan_Library_&_Museum_-_New_York_City_-_DSC06701.jpg|duimnael| Sketse vir die eerste beweging van die Vyfde Klavierkonsert]] Die eerste beweging is langer as enige wat Beethoven vir sy vroeëre klavierkonserte gekomponeer het.<ref name=":2" /> Beethoven het by die tradisionele sonatevorm gehou, maar die interaksie tussen klavier en orkes aansienlik geherdefinieer.<ref name=":5">Sien Lindeman 1999, bl. 20.</ref> Die openingskadens gaan die orkesesposisie, solo-eksposies, ontwikkeling, rekapitulasie, geskrewe cadenza en 'n koda vooruit.<ref>Sien Lindeman 1999, bl. 18.</ref> Beethoven verbied die solis uitdruklik om hul eie cadenza uit te voer, 'n verskuiwing van vorige klavierkonserte. Stephan Lindeman en William Kinderman het bespiegel dat Beethoven alle aspekte van die stuk wou beheer aangesien hy dit nie persoonlik kon uitvoer of 'n beter vloei kon skep sonder 'n virtuose onderbreking nie.<ref>Sien Lindeman 1999, bl. 19–20.</ref><ref>Sien Kindermann 2000, bl. 88.</ref> Hierna het komponiste self cademzas geskryf pleks daarvan om dit aan die klavier oor te laat.<ref name=":5" /> Die concerto begin met die orkes wat drie sonore akkoorde speel. Die pianis reageer op elkeen van dié akkoorde met swierige arpeggio's, trille en toonlere. Hierdie opening was 'n nuutjie vir die klassieke klavierkonsert, en die swierighede het amper tematies geword.<ref name=":2" /> 'n Voortstuwende eerste tema volg, en die eksposisionele materiaal herhaal met variasies, virtuose ornamentasies en gemodifiseerde harmonieë. Die tweede tema – 'n mars – verskyn eerste in B-mineur-vorm in die strykers, en skuif dan tematies na C-mol-majeur in die horings. Dwarsdeur die beweging verander Beethoven hierdie temas in 'n reeks toonaarde, stemmings en ornamentasies. Ná die opening volg die beweging Beethoven se drietema[[Sonate|sonatestruktuur]] vir 'n concerto. Die orkeseksposisie is 'n tweetemasonate-eksposisie. Die tweede eksposisie met die klavier lei 'n triomfantlike, virtuose derde tema in, wat uitsluitlik aan die klavier gegee word – 'n kenmerk van Beethoven se konserte. Die koda brei uit op die eerste oopeindetema, en bou intensiteit op voordat dit eindig met 'n finale klimaktiese oorgang na die toniese E-mol-majeur. === II. Adagio un poco mosso === : <score sound="1"> \relative c' { \set Staff.midiInstrument = #"string ensemble 1" \key b \major \set Score.tempoHideNote = ##t \tempo 4 = 60 dis2(\p cis4 dis | b4 e cis2) | fis4 fis( gis ais | b4 dis, cis2) | } </score> Die tweede beweging in B-majeur is 'n stille nokturne vir die klavier, gedempte strykers en blaasinstrumente wat met die klavier in gesprek tree. Die beweging verander vlugtig na [[D-majeur]], 'n verafgeleë toonsoort van die concerto se E-mol-majeur. Die derde beweging begin sonder onderbreking wanneer 'n eensame [[Fagot|fagotnoot]] die B met 'n halftoon B-mol verlaag – die dominant van die tonikatoonaard E-mol. Die einde van die tweede beweging bou direk in die derde in. Beethoven gebruik B-majeur as 'n "verrassing"-toonsoort vir abrupte verre toonsoortverhoudings. Dit los op in B-mol in die oorgang na die laaste beweging.<ref>Sien Bribitzer-Stull 2006, bl. 241.</ref> === III. Rondo: Allegro ma non troppo === : <score sound="1"> \relative c'' { \key es \major \time 6/8 \set Score.tempoHideNote = ##t \tempo 4 = 150 \partial 16 bes16 | bes8\ff( es) es([ g)] r g16( bes) | bes16( es) es4~\sf es es16( g) | f8\p r d16( f) es8 r g,16( bes) | bes4\trill~ bes16 a bes4 } </score> Soos in die geval van die Appassionata-sonate (Klaviersonate no. 23 in F-mineur, op. 57) en die Vioolkonsert in D-majeur, op. 61, is die partituur met ''attacca'' genoteer om 'n bykans naatlose oorgang van die tweede na die die derde beweging aan te dui.<ref>Sien Cooper 2007, bl. 460.</ref> Die finale beweging van die concerto is 'n sewedelige rondovorm (ABACABA). Die klavier lei die hooftema in voordat die orkes die solis se tema bevestig. Die rondo se B-afdeling begin met toonlere deur die klavier voordat die orkes weer reageer. Die C-afdeling is baie langer en bied die tema van die A-afdeling in drie verskillende toonsoorte aan voordat die klavier 'n passasie van arpeggio's uitvoer. Eerder as om die kadenza met 'n sterk intrede deur die orkes af te sluit, sterf die tril aan die einde van die cadenza totdat die inleidende tema weer verskyn, eers deur die klavier en dan die orkes gespeel. In die laaste gedeelte ondergaan die tema variasies voordat die concerto met 'n kort cadenza en robuuste orkesrespons eindig. == Ontvangs == Kontemporêre ontvangs was positief, met resensies wat die oorspronklikheid en skoonheid daarvan geprys het. Een resensie het geskryf:<ref>Sien Wallace 2018, bl. 12.</ref> "In the exuberance of his genius, he almost never thinks of the ne quid nimium [letterlik ''niks in uitere mate nie'']; he pursues his theme with tireless haste, not infrequently makes digressions which seem baroque, and thus, through exertion, he himself exhausts the eager attention of the weaker musical amateur, who cannot follow his train of thought Die concerto se lengte is egter gekritiseer en daar is gesê dat die lengte daarvan iets van die skoonheid weggeneem het.<ref>Sien Wallace 2018, bl. 14.</ref> Volgens Schwarm was die stuk 'n gunsteling van [[Franz Liszt]].<ref name=":4" /> Liszt het die konsert gereeld en regdeur sy lewe uitgevoer, insluitend by 'n 1841-uitvoering met [[Hector Berlioz]] wat dirigeer,<ref>Sien Walker 1987, p. 182.</ref> asook by die onthulling van die Beethoven-monument in 1845<ref>Sien Walker 1987, bl. 423.</ref> en by 'n 1877-konsert uitsluitlik gewy aan Beethoven-werke, wat deur [[Ferruccio Busoni]] bygewoon is.<ref>Sien Comini 2008, bl. 333.</ref> Tydens die 1877-konsert het Liszt met slegs nege vingers gespeel weens 'n besering aan sy linkerhand. Die elfjarige Busoni was “bitter teleurgesteld” oor sy vertoning, maar was die enigste een wat dit opgemerk het.<ref>Sien Comini 2008, bl. 347.</ref> Die musikoloog Alfred Einstein het die concerto beskryf as "die apoteose van die militêre konsep." Hy het geglo dit was die susterwerk van die [[Simfonie no. 3 in E-mol, op. 55, "Eroica" (Beethoven)|Eroica]] (Simfonie no. 3 in E-mol, op. 55) omdat dit beelde van 'n keiser soos Napoleon oproep.<ref>Sien Einstein 1958, bl. 248.</ref> [[Alfred Brendel]] het gesê dat dit 'n grootse en stralende visie is, 'n edele visie van vryheid.<ref>Sien Steinberg 1998, bl. 72.</ref> In die 1860-uitgawe van sy biografie van Beethoven het Anton Schindler geskryf dat die concerto die toppunt van alle konsertmusiek ooit is.<ref>Sien Schindler 1972, bl. 160.</ref> Joseph Kerman het gesê dit was 'n "triomf".<ref>Sien Kerman 1997, bl. 520.</ref> In 2021 was dit die klavierkonsert wat die meeste by [[Carnegie Hall]] uitgevoer is: 'n allemintige 215 uitvoerings.<ref>www.carnegiehall.org. 2023. [https://www.carnegiehall.org/explore/articles/2021/09/13/the-five-most-often-performed-piano-concertos-at-carnegie-hall The five most-often performed piano concertos at Carnegie Hall.] Geraadpleeg op 21 Desember 2023.</ref> == Opnames == Op 2 Oktober 1912 het Frank La Forge die tweede beweging saam met 'n ateljeeorkes vir die Victor Talking Machine Company opgeneem; dié opname is uitgereik as Victor 55030-A.<ref>Forge 1912.</ref> In 1922 het Frederic Lamond die eerste volledige opname saam met die [[Royal Albert Hall]]-orkes onder Eugene Goossens gemaak.<ref>Sien Summers 2018, bl. 11.</ref> In 1945 het Walter Gieseking 'n stereofoniese bandopname vir Duitse radio gemaak met die Grosses Funkorchester onder leiding van Artur Rother. Dit is een van die vroegste [[Stereofonie|stereo-]]<nowiki/>opnames en een van sowat 300 sulke opnames wat tydens die oorlog gemaak is, waarvan slegs vyf oorleef het. In die stiller gedeeltes kan lugafweerwapens gehoor word.<ref>SDRM S.d., bl. 58–59.</ref> As deel van volledige opnames van Beethoven se klavierkonserte, is die Vyfde Klavierkonsert opgeneem deur [[Claudio Arrau]] (1958),<ref>Sien Arrau 2011.</ref> [[Wilhelm Kempff]] (1961),<ref>Sien Kempff 2013.</ref> [[Vladimir Ashkenazy]] (1972),<ref>Sien Ashkenazy 1972.</ref> [[Alicia de Larrocha]] (1983),<ref>Sien Larrocha 1984.</ref> [[Hélène Grimaud]] (2006),<ref>Sien Grimaud 2007.</ref> [[Glenn Gould]] (2012),<ref>Sien Gould 2012.</ref> en Leif Ove Andsnes (2015).<ref>Sien Adsnes 2015.</ref> Ander voorbeelde van opnames van die Vyfde Klavierkonsert sluit in [[Alfred Brendel]] (1976),<ref>Brendel 1992.</ref> [[Friedrich Gulda]] (1971)<ref>Gulda 1973.</ref> en [[Murray Perahia]] (1986).<ref>Perahia 1986.</ref> Opnames met periodeinstrumente sluit in dié van Robert Levin, met John Eliot Gardiner en die Orchestre Révolutionnaire et Romantique.<ref>Archiv Produktion. 1999. ''[https://www.discogs.com/release/5138876-Beethoven-Orchestre-R%C3%A9volutionnaire-Et-Romantique-Robert-Levin-John-Eliot-Gardiner-The-Piano-Concer Beethoven, Orchestre Révolutionnaire Et Romantique, Robert Levin, John Eliot Gardiner – The Piano Concertos / Choral Fantasy]''. Geraadpleeg op 22 Desember 2023.</ref> == Verwysings == {{Verwysings|20em}}  * Beethoven, L van. 1999. ''[https://books.google.co.za/books?id=QOFi-B49g8sC&dq=%22Piano+Concerto+No.+5%22+Beethoven&pg=PP1&redir_esc=y#v=onepage&q=%22Piano%20Concerto%20No.%205%22%20Beethoven&f=false Piano concerto no. 5 in E-flat major, op. 73: "Emperor"]''. Mineola, New York: Dover Publications. * Blunt, W. 1974. ''On wings of song: A biography of Felix Mendelssohn''. New York: Scribner & Sons. * Comini, A. 2008. ''[https://books.google.co.za/books?id=hYBAFG01FOsC&pg=PA316&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false The changing image of Beethoven: A study in mythmaking]''. Santa Fe: Sunstone Press. * Cooper, B. (red.). 1996. ''The Beethoven Compendium: A guide to Beethoven's life and music.'' Hersiende uitgawe. Londen: Thames & Hudson. * Cooper, B. 2008. ''Beethoven''. Oxford: Oxford University Press. * Einstein, A. 1958. ''Essays on music''. Londen: Faber & Faber. * Keefe, S.P. 2005. ''The Cambridge companion to the concerto.'' Cambridge: Cambridge University Press. * Kindermann, W. 2000. The evolution of Beethoven's late style: Another "New path" after 1824?. In Bonds, M.E. (hoofred.). ''[https://books.google.co.za/books?id=xPe_pN8lPc8C&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Beethoven Forum 8]''. Lincoln: Universiy of Nebraska Press. * Lindeman, S.D. 1999. ''Structural novelty and tradition in the Early Romantic piano concerto''. Stuyvesant, NY: Pendragon Press. * Lockwood, L. 2005. ''Beethoven: The music and the life''. New York: W.W. Norton. * Schwarm, B. 2011. ''[https://books.google.co.za/books?id=AAhZtQAACAAJ&redir_esc=y Classical music insights: Understanding and enjoying great music]''. Bloomington: Trafford Publishing. * Schindler, A. 1972[1860]. ''[[iarchive:beethovenasiknew00schi|Beethoven as I knew him]].'' Vertaal deur Constance S. Jolly. New York: W.W. Norton & Co. Inc. * Sipe, T. 1988. ''[https://books.google.co.za/books?id=cLhZgHqBDAsC&redir_esc=y Beethoven: Eroica Symphony]''. Cambridge: Cambridge University Press. * Solomon, M. 1998. ''Beethoven''. Tweede hersiende uitgawe. New York: Schirmer Trade Book. * Steinberg, M. 1998. 1998. ''[https://books.google.co.za/books?id=G4ze19aicmAC&dq=Johann+Philipp+Christian+Schulz&pg=PA71&redir_esc=y The concerto: A listener's guide.]'' Oxford: Oxford University Press, bl. 71. * Thayer, A.W. 1967. In Forbes, E. (red.). ''Thayer's life of Beethoven''. Volume 1. Princeton: Princeton University Press. * Walker, A. 1987. ''[https://books.google.co.za/books?id=lCw4cxHmpgYC&redir_esc=y Franz Liszt: The virtuoso years, 1811–1847]''. Ithaka, NY: Cornell University Press. * Wallace, R. 2018. ''[https://www.bu.edu/beethovencenter/files/2018/08/crit_recep_beethoven_op73_to_85.pdf The critical reception of Beethoven's compositions by his German contemporaries, Op. 73 to Op. 85]''. Boston: Center for Beethoven Research, Boston University. === Ander bronne === * Beethoven, L. van. 1809. ''[https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht?PPN=PPN791342433&PHYSID=PHYS_0001 Konzerte; pf. orc; Es-Dur; op. 73, 1809]''. Digitalisierte Sammlungen der Staatsbibliothek zu Berlin. * Bribitzer-Stull, M. 2006). The cadenza as parenthesis: An analytic approach. ''Journal of Music Theory'' 50(2): 211–251. DOI: https://doi.org/10.1215/00222909-2008-016. * Cooper, B. 2007. Beethoven and the Double Bar. ''Music & Letters'' 88(3): 458–483. DOI: https://doi.org/10.1093/ml/gcm003. * Eisen, C. S.d. ''Ludwig van Beethoven – The five piano concertos''. beethoven.org.pl. * Grove, G. 1905. ''Beethoven's Concerto for Pianoforte and Orchestra, No. 5, in E Flat (Op. 73)''. ''The Musical Times'' 46(745): 172–176. DOI: https://doi.org/10.2307/902659. * Kerman, J. 1997. Piano concertos by Mozart and Beethoven. ''Early Music'' 25(3): 519–521. DOI: https://doi.org/10.1093/earlyj/XXV.3.519. * Shen, Y. 2015. ''[https://uh-ir.tdl.org/server/api/core/bitstreams/96be7f3a-0054-4e28-8fe8-263a3f3455ad/content Narrative analysis of Beethoven's Piano Concerto No. 5]''. uh-ir.tdl.org. * Summers, J. 2018. ''[https://booklets.idagio.com/5024709173105.pdf Frederic Lamond: The Liszt recordings & HMV & Electrola electrical recordings]''. * Tyson, A. 1969. Beethoven's heroic phase. ''The Musical Times'' 110(1512): 139–141. DOI: https://doi.org/10.2307/952790. * ''[https://www.broadwaypress.com/PDFs/SDCpdfs/SDCpart01.pdf Sound Design and Recorded Music]''. ''broadwaypress.com''. === Opnames === * {{Cite OV|url=https://www.prestomusic.com/classical/products/8004545--beethoven-piano-concertos-nos-1-5|title=Beethoven: Piano Concertos Nos. 1-5|last=Arrau|first=Claudio|type=Opname|publisher=Urania Records|year=2011|author-link=Claudio Arrau}} * {{Cite OV|url=https://www.discogs.com/release/3222622-Beethoven-Vladimir-Ashkenazy-Chicago-Symphony-Orchestra-Sir-Georg-Solti-The-Piano-Concertos|title=Vladimir Ashkenazy, Chicago Symphony Orchestra, Sir Georg Solti – The Piano Concertos|last=Ashkenazy|first=Vladimir|type=Opname|publisher=Decca Records|year=1972|author-link=Vladimir Ashkenazy}} * {{Cite OV|url=https://www.discogs.com/release/4396155-Alfred-Brendel-Beethoven-Piano-Concerto-No5-Emperor|title=Alfred Brendel • Beethoven – Piano Concerto No.5 - Emperor|last=Brendel|first=Alfred|type=Opname|publisher=Philips Insignia|year=1992|author-link=Alfred Brendel}} * {{Cite OV|url=https://www.loc.gov/item/jukebox-132182/|title=Adagio from 5th concerto, op. 73|last=Forge|first=Frank La|type=Opname|publisher=Victor|year=1912|author-link=Frank La Forge}} * {{Cite OV|url=https://www.prestomusic.com/classical/products/8023237--glenn-gould-plays-beethoven-the-5-piano-concertos|title=Glenn Gould plays Beethoven: The 5 Piano Concertos|last=Gould|first=Glenn|type=Opname|publisher=Sony Music|year=2012|author-link=Glenn Gould}} * {{Cite OV|url=https://www.prestomusic.com/classical/products/8049190--beethoven-piano-concerto-no-5-piano-sonata-no-28-in-a-op-101|title=Beethoven: Piano Concerto No. 5 & Piano Sonata No. 28 in A, Op. 101|last=Grimaud|first=Hélène|type=Opname|publisher=Deutsche Grammophon|year=2007|author-link=Hélène Grimaud}} * {{Cite OV|url=https://www.discogs.com/release/7023465-Beethoven-Friedrich-Gulda-Horst-Stein-Vienna-Philharmonic-Orchestra-The-Five-Piano-Concertos|title=Beethoven - Friedrich Gulda • Horst Stein • Vienna Philharmonic Orchestra – The Five Piano Concertos|last=Gulda|first=Friedrich|type=Opname|publisher=London Records|year=1973|author-link=Friedrich Gulda}} * {{Cite OV|url=https://www.prestomusic.com/classical/products/8026681--wilhelm-kempff-the-concerto-recordings|title=Wilhelm Kempff: The Concerto Recordings|last=Kempff|first=Wilhelm|type=Opname|publisher=Deutsche Grammophon|year=2013|author-link=Wilhelm Kempff}} * {{Cite OV|url=https://www.prestomusic.com/classical/products/8188863--beethoven-piano-concertos-nos-1-5-choral-fantasia|title=Beethoven: Piano Concertos Nos. 1-5 & Choral Fantasia|last=Larrocha|first=Alicia de|type=Opname|publisher=Decca Records|year=1984|author-link=Alicia de Larrocha}} * {{Cite OV|url=https://www.discogs.com/release/9390074-Beethoven-Murray-Perahia-Royal-Concertgebouw-Orchestra-Bernard-Haitink-The-Five-Piano-Concertos|title=Beethoven - Murray Perahia · Royal Concertgebouw Orchestra · Bernard Haitink – The Five Piano Concertos|last=Perahia|first=Murray|type=Opname|publisher=Sony Music|year=1986|author-link=Murray Perahia}} * {{Cite OV|title=Beethoven: Complete Piano Concertos · London Symphony Orchestra · Sir Simon Rattle|last=Zimerman|first=Krystian|type=Opname|publisher=Deutsche Grammophon|year=2021|author-link=Krystian Zimerman}} == Bronnelys == * Gutmann, P. 2017. ''[http://www.classicalnotes.net/classics6/emperor.html Beethoven: Piano Concerto #5 in E-flat Major, Op. 73 ('Emperor')]''. Geraadpleeg op 22 Desember 2023. == Eksterne skakels == * <span class="portalbox-image">[[File:Audio_a.svg|skakel=|alt=|class=noviewer|32x32px]]</span></img> <span class="portalbox-link">[[Portal:Classical music|Klassieke musiek portaal]]</span> * {{International Music Score Library Project|work=Piano Concerto No.5, Op.73 (Beethoven, Ludwig van)|cname=Piano Concerto No. 5}}. * [http://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht?PPN=PPN791342433&PHYSID=PHYS_0001&DMDID=DMDLOG_0001 Original autograph, 1809], [[Staatsbibliothek zu Berlin|Berlin Staatsbiblioteek.]] * [https://www.youtube.com/watch?v=_WfZirZcrvU&t=1587s&ab_channel=MusicGems Opname] van die konsert op periode-instrumente met die oerteks in Beethoven se handskrif. * [http://www.bbc.co.uk/radio3/discoveringmusic/ram/cdmwk0134.ram BBC Discovering Music] – ontleding (RealAudio, 29 minute). {{Normdata}} sib0p0hvck6hli1ppk5bpxeh8315g4t 0 412838 2893453 2659149 2026-04-13T05:36:00Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893453 wikitext text/x-wiki 'n '''Alkali''' is 'n chemiese begrip. Dit word dikwels gedefinieer as * óf 'n hidroksied van 'n [[alkalimetaal]] soos [[natrium]] of [[kalium]] * óf (algemener) 'n basis wat in water oplosbaar is Oorspronkelik is dit 'n Arabiese woord wat na [[potas]] verwy,s<ref>{{cite web|url=https://etymologiebank.nl/trefwoord/alkali#ewn|publisher=etymologiebank|title=alkali}}</ref> maar teenswoordig word dit veral as 'n sinoniem van die begrip [[basis]] beskou. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Chemie]] hsr2t00ybk4csfzyki5mh85q25a924y 2893454 2893453 2026-04-13T05:36:19Z Oesjaar 7467 Ai! 2893454 wikitext text/x-wiki 'n '''Alkali''' is 'n chemiese begrip. Dit word dikwels gedefinieer as * óf 'n hidroksied van 'n [[alkalimetaal]] soos [[natrium]] of [[kalium]] * óf (algemener) 'n basis wat in water oplosbaar is Oorspronkelik is dit 'n Arabiese woord wat na [[potas]] verwys,<ref>{{cite web|url=https://etymologiebank.nl/trefwoord/alkali#ewn|publisher=etymologiebank|title=alkali}}</ref> maar teenswoordig word dit veral as 'n sinoniem van die begrip [[basis]] beskou. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Chemie]] a8dgcrcjs9y4cvvl6poewpo7g13qpwe 0 412896 2893242 2659444 2026-04-12T14:55:01Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893242 wikitext text/x-wiki '''Timothy C. May''', beter bekend as '''Tim May''' ([[21 Desember]] [[1951]] – [[13 Desember]] [[2018]]) was 'n [[Amerikaanse]] tegniese en politieke [[skrywer]], en [[Elektroniese ingenieurswese|elektroniese ingenieur]] en senior wetenskaplike by [[Intel]].<ref>{{cite book|last=Greenberg|first=Andy|title=This Machine Kills Secrets: How WikiLeakers, Cypherpunks, and Hacktivists Aim to Free the World's Information|year=2012|publisher=Dutton Adult|isbn=978-0525953203|pages=[https://archive.org/details/thismachinekills0000gree/page/384 384]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/thismachinekills0000gree/page/384}}</ref> May was ook die stigter van die [[Kripto-anargisme|kripto-anargistiese beweging]].<ref>{{Cite web|title=Timothy C. May {{!}} Satoshi Nakamoto Institute|url=https://nakamotoinstitute.org/authors/timothy-c-may/|access-date=2020-11-02|website=nakamotoinstitute.org|archive-date=2020-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202034814/https://nakamotoinstitute.org/authors/timothy-c-may/|url-status=live}}</ref> Hy het in 1986 op die ouderdom van 35 by Intel afgetree en op 13 Desember 2018 op 66-jarige ouderdom aan natuurlike oorsake by sy huis gesterf.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/12/21/obituaries/timothy-c-may-dead.html|title=Timothy C. May, Early Advocate of Internet Privacy, Dies at 66|last=Popper|first=Nathaniel|date=2018-12-21|work=The New York Times|access-date=2018-12-26|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=2019-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604210742/https://www.nytimes.com/2018/12/21/obituaries/timothy-c-may-dead.html|url-status=live}}</ref> ==Ontdekking van alfadeeltjie-effekte op rekenaarskyfies== As 'n ingenieur was May die meeste bekend daarvoor dat hy die oorsaak van die "alfa-deeltjieprobleem" geïdentifiseer het, wat die betroubaarheid van geïntegreerde stroombane beïnvloed het, aangesien toestelkenmerke 'n kritieke grootte bereik het waar 'n enkele [[alfadeeltjie]] die toestand van 'n gestoorde waarde kan verander en 'n enkele gebeurtenis probleme veroorsaak. May het besef dat die [[keramiek]]verpakking wat Intel gebruik, gemaak van klei, baie effens [[radioaktief]] was.<ref>{{Citation|chapter=A New Physical Mechanism for Soft Errors in Dynamic Memories|series=Reliability Physics Symposium|date=April 1978|last1=May|first1=Timothy C.|last2=Woods|first2=Murray H.|publisher=Institute of Electrical and Electronics Engineers|doi=10.1109/IRPS.1978.362815|title=16th International Reliability Physics Symposium|pages=33–40|s2cid=21073771}}</ref><ref>{{Citation|title=Measurement of Alpha Particle Radioactivity in IC Device Packages|pages=13–22|series=Reliability Physics Symposium|date=April 1979|last1=Meieran|first1=E.|last2=Engel|first2=P.R.|last3=May|first3=T.C.|publisher=Institute of Electrical and Electronics Engineers|doi=10.1109/IRPS.1979.362865|chapter=Measurement of Alpha Particle Radioactivity in IC Device Packages|s2cid=42417429}}</ref> Intel het die probleem opgelos deur die lading in elke sel te verhoog om sy vatbaarheid vir bestraling te verminder<ref>Jackson, "Inside Intel", pg. 183</ref> en plastiekverpakking vir hul produkte aan te neem. May was mede-outeur van die 1981 [[IEEE]] W.R.G. Baker-bekroonde referaat "''Alpha-Particle-Induced Soft Errors in Dynamic Memories''", gepubliseer in die ''IEEE Transactions on Electron Devices'' in Januarie 1979 saam met Murray H. Woods.<ref>{{cite web |url=http://www.ieee.org/documents/baker_rl.pdf |title=IEEE W. R. G. Baker Prize Award Recipients |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |work=IEEE.org |publisher=Institute of Electrical and Electronics Engineers |location=New York |accessdate=28 Februarie 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629020810/http://www.ieee.org/documents/baker_rl.pdf |archivedate=29 Junie 2011 }}</ref> ==Sosiale en politieke sienings== May was 'n voorstander van [[libertynisme]]<ref>{{cite web|url=https://beinglibertarian.com/tim-may-passes/|title=Tim May, The Father of Crypto Anarchy, Has Passed Away|date=20 Desember 2018|work=Being Libertarian|access-date=15 Augustus 2019|archive-date=15 Augustus 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190815174103/https://beinglibertarian.com/tim-may-passes/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nakamotoinstitute.org/libertaria-in-cyberspace/|title=Libertaria in Cyberspace|date=1 September 1992|work=Satoshi Nakamoto Institute|access-date=15 Augustus 2019|archive-date=15 Augustus 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190815174107/https://nakamotoinstitute.org/libertaria-in-cyberspace/|url-status=live}}</ref> en ten gunste van internetprivaatheid.<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2018/12/21/obituaries/timothy-c-may-dead.html|title=Timothy C. May, Early Advocate of Internet Privacy, Dies at 66|date=21 Desember 2018|work=The New York Times|access-date=22 Desember 2018|archive-date=4 Junie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604210742/https://www.nytimes.com/2018/12/21/obituaries/timothy-c-may-dead.html|url-status=live}}</ref> Hy was 'n stigterslid van, en was een van die mees lywige bydraers tot die ''Cypherpunks'' elektroniese poslys. Hy het vanaf die 1990's tot 2003 breedvoerig oor [[kriptografie]] en [[privaatheid]] geskryf. May het 'n aansienlike ''cypherpunk''-tema [[FAQ]] geskryf, "T''he Cyphernomicon''" (met sy vroeëre stuk "''The Crypto Anarchist Manifesto''");<ref name="Cyphernomicon">{{cite web |title=The Cyphernomicon: Cypherpunks FAQ and More, Version 0.666 |last=May |first=Timothy C. |date=10 September 1994 |url=http://www.cypherpunks.to/faq/cyphernomicron/cyphernomicon.html |work=Cypherpunks.to |accessdate=28 Februarie 2011 |archive-date=7 Junie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607130638/http://www.cypherpunks.to/faq/cyphernomicron/cyphernomicon.html |url-status=dead }}</ref> en sy [[essay]], "T''rue Nyms and Crypto Anarchy''", is ingesluit in 'n herdruk van Vernor Vinge se roman ''Ware Name''. In 2001 is sy werk gepubliseer in die boek, ''Crypto Anarchy, Cyberstates, and Pirate Utopias''.<ref>{{cite book|editor-last=Ludlow|editor-first=Peter|title=Crypto anarchy, cyberstates, and pirate utopias|year=2001|publisher=MIT Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=0-262-62151-7}}</ref> May het 'n teruggetrokke lewe gelei. Sy ''[[New York Times]]'' doodsberig het opgemerk: "Hy het dikwels geskryf oor homself bewapen en wag vir regeringsagente om op te daag. Nadat die ''Cypherpunks'' in die vroeë 2000's vervaag het, het hy rassistiese sentimente aan ander aanlyngroepe begin uitspreek".<ref name=":0" /> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:May, Timothy C.}} [[Kategorie:Geboortes in 1951]] [[Kategorie:Sterftes in 2018]] c0xjb823hq2dzw9fz7w4b38o60m9wzx 0 413346 2893163 2730573 2026-04-12T12:57:35Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893163 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Sylvia Rafael grave in Ramat HaKovesh cemetery (1).JPG|duimnael|Sylvia Raphael-graf in Ramat HaKovesh-begraafplaas]] '''Sylvia Raphael Schjødt''' (ook '''Sylvia Rafael''', gebore [[1 April]] [[1937]] – [[9 Februarie]] [[2005]]) was 'n Suid-Afrikaans-gebore [[Israel]]iese [[Mossad]]-agent, skuldig bevind aan [[moord]] vir haar betrokkenheid by die Lillehammer-aangeleentheid in [[Noorweë]].<ref>Norwegian Official Report [http://www.regjeringen.no/nb/dep/jd/dok/NOUer/2000/NOU-2000-6.html?id=142668&showdetailedtableofcontents=true 2000: 6] ([http://www.regjeringen.no/nb/dep/jd/dok/NOUer/2000/NOU-2000-6/3.html?id=142700 Summary])</ref> ==Biografie== Sylvia Raphael is in [[Graaff-Reinet]], [[Suid-Afrika]] gebore as 'n [[Jood]]se pa en [[Christelike]] moeder. Sy is as 'n Christen grootgemaak.<ref>{{cite news|last=Joseph|first=Anne|title=The spy who fell into a trap: How did a beautiful middle-class South African become one of Mossad's most successful spies? |url=https://www.thejc.com/culture/film/the-spy-who-fell-into-a-trap-1.62791|work=The Jewish Chronicle|date=21 April 2017|accessdate=16 Augustus 2017}}</ref> In 1963, nadat sy 'n [[Antisemitisme|antisemitiese]] voorval in haar geboorteland gesien het, het sy na Israel geëmigreer. Sy het op 'n [[kibboets]] gewoon en later as onderwyseres gewerk voordat sy na [[Tel Aviv]] verhuis het, waar sy deur Mossad gewerf is. Raphael het met haar Noorse verdedigingsadvokaat, Annæus Schjødt, getrou. In 1977 is sy gedeporteer, maar twee jaar later het sy 'n verblyfpermit gekry. In 1992 het sy haar in haar geboorteland Suid-Afrika gevestig. Sy is in Februarie 2005, 67 jaar oud, aan [[kanker]] oorlede.<ref>{{Cite news |date=9 January 2015 |title=Sylvia Rafael: the Mossad spy they buried twice |work=The Jewish Chronicle |url=https://www.thejc.com/lifestyle/features/sylvia-rafael-the-mossad-spy-they-buried-twice-1.64501 |access-date=21 Februarie 2021}}</ref> Raphael word begrawe in die begraafplaas van [[Kibboets]] Ramat HaKovesh.<ref>[https://www.haaretz.com/2005-02-16/ty-article/time-not-yet-come-for-historic-truth-about-lillehamer/0000017f-db41-db22-a17f-fff14c8b0000 'Time Not Yet Come for Historic Truth About Lillehamer'], Haaretz</ref> ==Spioenasie loopbaan== Na opleiding het sy die rang van "vegter" behaal, die hoogste rang vir 'n Mossad-agent, wat Raphael gekwalifiseer het om in die buiteland te werk. Sy is na [[Parys]] gestuur in die gedaante van 'n vryskutjoernalis met 'n Kanadese paspoort in die naam van die werklike Kanadese fotojoernalis Patricia Roxborough.<ref>{{cite news|last=Swain|first=Jon|title= Fresh-faced, I fell into the honey trap laid by Israel's Mata Hari|url=http://jonswain.org/articles/articles/articles/Mossadhoneytrap.html|date=21 Februarie 2010|accessdate=16 Augustus 2017}}</ref> Toe die Israeliese regering besluit het om die Swart September-operateurs op te spoor wat die [[München-slagting]] in [[München]], [[Wes-Duitsland]], in 1972 gepleeg het, het Raphael waardevolle inligting verskaf wat gelei het tot die moord op drie. Sy is toe by 'n Mossad-span ingedeel.<ref name="obit">{{Cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article416951.ece |title=''The Times Online'' obituary |access-date= 3 April 2024 |archive-date= 4 Junie 2011 |archive-url=https://archive.today/20110604220328/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article416951.ece |url-status=dead }}</ref> Dit was 'n koverte operasie wat deur Mossad gerig is om individue wat by die [[Olimpiese Somerspele 1972|Olimpiese Spele in München in 1972]] betrokke was, te vermoor. Raphael was deel van 'n groep Mossad-agente wat die Marokko-gebore kelner Ahmed Bouchiki (broer van Chico Bouchikhi) in [[Lillehammer]], Noorweë, op 21 Julie 1973 vermoor het in 'n saak van verkeerde identiteit wat bekend geword het as die Lillehammer-aangeleentheid.<ref name="obit"/> Die agente het beweer dat hulle Bouchiki verwar het met Ali Hassan Salameh, die hooforganiseerder vir Swart September wat die München-slagting beplan het.<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/artists/jahloul-chico-bouchikhi/|title=Jahloul "Chico" Bouchikhi|work=MTV Artists|access-date= 3 April 2024|archive-date=30 Januarie 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150130024832/http://www.mtv.com/artists/jahloul-chico-bouchikhi/|url-status=dead}}</ref> Raphael is kort ná die moord in hegtenis geneem. Op 1 Februarie 1974 het die Eidsivating-appèlhof haar skuldig bevind aan beplande moord (die ernstigste moord-skuldigbevinding ingevolge Noorse wetgewing), [[spioenasie]] en die gebruik van vervalste dokumente.<ref>Norwegian Official Report 2000: 6, [http://www.regjeringen.no/nb/dep/jd/dok/NOUer/2000/NOU-2000-6/6.html?id=142776 Chapter 4]</ref> Ten spyte daarvan dat sy tot vyf-en-'n-half jaar tronkstraf gevonnis is, is sy vrygelaat nadat sy 15 maande uitgedien het en in Mei 1975 uit Noorweë as 'n buitelandse misdadiger gedeporteer, aangesien buitelanders wat aan ernstige misdade skuldig bevind is, gereeld gedeporteer word nadat hulle hul vonnisse uitgedien het. == Herdenking == [[Lêer:PikiWiki Israel 45172 Sylvia Rafael square in Migdal.JPG|duimnael|Sylvia Raphael verkeersirkel]] ʼn [[Verkeersirkel]] wat na haar vernoem is, is in die Israeliese dorp Migdal opgerig. In 2016 het die regisseur Saxon Logan 'n dokumentêre fliek oor haar lewe saamgestel genaamd ''Sylvia: Tracing Blood''.<ref>{{cite web |title=Sylvia: Tracing Blood |url=https://www.imdb.com/title/tt5717944/ |website=Internet Movie Database |publisher=IMDB |accessdate=8 Augustus 2020}}</ref> In 2023 het 'n uitstalling van haar fotografie by die Yitzhak Rabin-sentrum in Tel Aviv geopen en haar uitset as 'n fotojoernalis aangebied.<ref>[https://www.jpost.com/israel-news/culture/article-738482 Meet Sylvia Raphael: Photojournalist and Mossad agent], ''Jerusalem Post''</ref> Die vertoning bevat portrette van [[Gamal Abdel Nasser]] en [[Anwar Sadat]], tonele van oorstromings in [[Jemen]], sosiale onrus in [[Djiboeti]], sowel as die daaglikse lewe in [[Libanon]] en [[Jordanië]].<ref>[https://www.nytimes.com/2023/03/13/world/middleeast/a-female-mossad-agents-treasure-trove-of-photos.html A Mossad Agent’s Treasure Trove of Photos], ''[[New York Times]]''</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Raphael, Sylvia}} [[Kategorie:Spioene]] [[Kategorie:Geboortes in 1937]] [[Kategorie:Sterftes in 2005]] j6bbhv8jeau9thk0x4z4zrhrjwjwuqv 0 415093 2893464 2816731 2026-04-13T06:19:24Z Aliwal2012 39067 /* Vroeë lewe */ 2893464 wikitext text/x-wiki '''Hetta Amor “Amore” Bekker''' (gebore 11 Februarie 1965) is 'n Suid-Afrikaanse radiopersoonlikheid, skrywer en rubriekskrywer. Sy was die gasheer van ''Tjailatyd'', 'n Afrikaanse radioprogram wat deur [[Radio Sonder Grense|Radio Sonder Grense (RSG)]], die Afrikaanse radiodiens van die [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie|SAUK]], uitgesaai is. As skrywer het Bekker haar eerste kookboek, ''Tjailaresepete'', in Junie 2010 gepubliseer. Vanaf Julie 2010 skryf sy ook ’n rubriek vir die Afrikaanse vrouetydskrif ''Finesse''.<ref name="name">[http://www.rsg.co.za/ "RSG Website"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130705085149/http://www.rsg.co.za/|date=5 July 2013}}</ref><ref name="name2">{{cite web|url=http://www.whoswhosa.co.za/amore-bekker-26680/|title=Who's Who South Africa – Amore Bekker Profile|publisher=Whoswhosa.co.za|archive-url=https://web.archive.org/web/20110212162041/http://www.whoswhosa.co.za/amore-bekker-26680|archive-date=12 February 2011|accessdate=26 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref name="name3">[http://www.volksblad.com/Suid-Afrika/Nuus/Sy-het-net-een-droom-se-Amore-20101108 ''Volksblad''], newspaper Article (8 November 2010).</ref><ref name="name4">[https://web.archive.org/web/20120315015624/http://www.voelgoed.co.za/index.php/cms/contentview/action/view/frmCategoryId/60/frmContentId/3045/Title/AMORE-BEKKER-SE-EERSTES-/ "Finesse magazine"]</ref> [[Lêer:Bekker Amore (Profile).jpg|duimnael|regs| Amore Bekker]] == Vroeë lewe == Bekker is in [[Burgersdorp]] gebore, die dogter van Iwan Carl Horak en Amor Hester Dreyer. As die middelste kind van drie het sy grootgeword in [[Durbanville]], [[Wes-Kaap]], 'n middelklas-woondorp van die groter Stad [[Kaapstad|Kaapstad-metropolitaanse gebied]]. Bekker was op skool aan die Laerskool Kenridge in [[Bellville]], Wes-Kaap en [[Hoërskool Durbanville]] voordat sy in 1986 'n [[Baccalaureus artium|Baccalaureusgraad]] in [[Drama]] aan die [[Noordwes-Universiteit|Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]] voltooi het. Voordat sy haar eerste werk as radio-aanbieder geneem het, het sy vroeg in 1989 vir drie maande as skaapskeerder in die Suidland-dorpie Otautau, [[Nieu-Seeland]], gewerk.<ref name="NalediBooks">{{cite book|last=Bekker|first=Amore|author2=RSG|title=Tjailaresepte|year=2010|language=Afrikaans|location=South Africa|publisher=Naledi Books|isbn=978-0-620-47289-0|page=149}}</ref><ref name="name28">In Lit.</ref><ref name="name6">{{cite web|url=http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2005/11/27/R1/21/01.html|title=Rapport – Sunday Newspaper Article|date=27 November 2005|publisher=152.111.1.87|archive-url=https://web.archive.org/web/20110703113646/http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2005/11/27/R1/21/01.html|archive-date=3 July 2011|accessdate=26 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref name="name11">{{cite web|url=http://www.rsg.co.za/aanbieders_webwerwe.asp?id=24|title=DJ Profile (Bekker)|publisher=RSG|accessdate=26 November 2010|archive-date=19 Augustus 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100819060630/http://www.rsg.co.za/aanbieders_webwerwe.asp?id=24|url-status=dead}}</ref> == Radioloopbaan == In die tweede deel van 1989 het Amore as 'n DJ vir Algoa FM begin werk, en later aanbeweeg na Good Hope FM, 94.5 Kfm en [[Radio Rippel]]. Sy het in 2003 by die SAUK begin werk as die gasheer van die Saterdagoggend-ontbytprogram, ''Brêkfis met Bekker''. Sy is later deur Derrick Gardner vervang en het die gasheer geword van ''Tjailatyd'', 'n middagritprogram, waarna sy die aanbieder geword het van die Maandag-tot-Vrydagoggendprogram, ''Alhoebekker''. == Kruie kraai koning == Die frase speel op die ou Afrikaanse gesegde dat kruie die natuur se genesing is vir elke kwaal. Antoinette Pienaar (bekende Afrikaanse aktrise en sanger) en oom Johannes Willemse ('n [[Griekwas (stam)|Griekwa]]-[[Sjamanisme|sjaman]] in sy laat negentigerjare) is gereeld op Bekker se middagritprogram,''Tjailatyd'', en beantwoord luisteraars se vrae op 'n weeklikse basis vanaf 'n ligging in die hartjie van die [[Karoo|Groot Karoo]]. Pienaar en Willemse is deur Bekker aan die groter Afrikaanse gemeenskap bekendgestel terwyl sy nog ''Brêkfis met Bekker'' aangebied het. In Bekker se eie woorde: “Antoinette Pienaar het in die 1990’s in my lewe gekom. Haar Karoo-persoonlikheid het my geboei en ek het gevoel...die mense moet hierdie vrou hoor!" Pienaar het groot lof in die Afrikaanse gemeenskap ontvang danksy die moeite van Bekker en RSG met hierdie program. Pienaar se boek, ''Kruidjie roer my / The Griqua's Apprentice'', oor [[Boereraat|boererate]] uit die [[Griekwas (stam)|Griekwa]]- en [[Afrikaners|Afrikaner]]<nowiki/>gemeenskappe is met die hulp van RSG gepubliseer.<ref name="name24">{{cite web|url=http://www.healingpowerofnature.co.za/content/film1main.html|title=Film|date=4 May 2008|publisher=Healing Power of Nature|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101020225457/http://www.healingpowerofnature.co.za/content/film1main.html|archivedate=20 October 2010|accessdate=26 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|last=Pienaar|first=Antoinette|author2=Willemse|title=Kruidjie Roer My|year=2008|language=Afrikaans|location=South Africa|publisher=Umuzi Books|isbn=978-1-4152-0059-9|page=248}}</ref><ref>{{cite book|last=Pienaar|first=Antoinette|author2=Willemse|title=The Griqua's Apprentice|year=2009|location=South Africa|publisher=Umuzi Books|isbn=978-1-4152-0073-5|page=243}}</ref> == ''Tjaila Resepte'' (2010) == ''Tjaila Resepte'' is Bekker se eerste boek, 'n samestelling van resepte wat deur luisteraars van haar middagritprogram ingebel is. Die boek sentreer rondom die tema van maklike moderne Afrikaanse kookkuns en ou familiegunstelinge. Dit begin met 'n afdeling oor poedings, "omdat die lewe onseker is" – 'n aanhaling wat sy van die skrywer Ernestine Ulmer geleen het. Volgens Bekker is haar nommer een doel in die lewe om soos 'n koninklike te eet en elke dag goeie geselskap te geniet. Die boek is opgedra aan haar oorlede lewensmaat dr. Robbie Nutt en is met die hulp van RSG gepubliseer. == Persoonlike lewe == Rian van Heerden het in 2007 'n onderhoud met haar gevoer, waarin sy onthul het dat sy jare gelede in 'n verhouding met 'n Griekse sakeman betrokke was en dat sy amper na [[Griekeland]] geëmigreer het. Toe sy gevra is hoekom sy dit nie gedoen het nie, het sy gesê: "Omdat ek dit in my water gevoel het" – 'n kenmerkende frase wat Bekker gebruik wanneer sy geestelike sake of oortuigings bespreek. Die geestelike aspek van haar lewe kon ook waargeneem word in haar reaksie op dr. Robert (Robbie) Nutt se dood op 13 Desember 2009 (hy is op 30 September 1963 gebore), wat wyd in die Afrikaanse media bekend gemaak is. In Mei 2010 het ''[[Sarie]]'' 'n eksklusiewe onderhoud met haar gehad oor sy dood. Sy studeer vir 'n graad in [[sielkunde]] aan die [[Universiteit van Suid-Afrika|Universiteit van Suid-Afrika (UNISA)]] in haar vrye tyd. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 1965]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Alumni van Hoërskool Durbanville]] cx6seayle7byonmkm1yocwaay6y68q4 0 415704 2893462 2674117 2026-04-13T05:47:27Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893462 wikitext text/x-wiki 'n '''Amfiktionie''' (Oudgrieks: ''Ἀμφικτιονία'' / Amphiktionía of ''Ἀμφικτυονία'' / ''Amphiktuonía'', "liga van bure") of '''amfiktioniese bond''' was in [[antieke Griekeland]] 'n antieke religieuse verbond van stamme, state of buurlande (''Ἀμφικτίονες'' / ''Amphiktíones'' of ''Ἀμφικτύονες'' / ''Amphiktyones'' (''amfiktione'') = letterlik ''diegene wat naby woon'') wat rondom 'n belangrike heiligdom gewoon het en derhalwe 'n vereniging gevorm het vir die beskerming daarvan, meer spesifiek om mekaar te ondersteun in die verdediging van die materiële belange van die heiligdom (skatte, tempelgebied en ander eiendom). Dit was voor die vorming van die Griekse ''[[polis (stad)|polis]]''.<ref>{{cite web|last= Definition|title= Amphictyony|url= http://dictionary.reference.com/browse/amphictyony |work= 2014 |publisher= Dictionary.com |access-date= 5 April 2014}}</ref><ref>[http://www.history.com/encyclopedia.do?vendorId=FWNE.fw..am091400.a#FWNE.fw..am091400.a History.com] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20090423105512/http://www.history.com/encyclopedia.do?vendorId=FWNE.fw..am091400.a#FWNE.fw..am091400.a |date= April 23, 2009 }}; [http://encarta.msn.com/encyclopedia_761565255/Amphictyonic_League.html Encarta] {{Webarchive|url= https://web.archive.org/web/20091029152736/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761565255/Amphictyonic_League.html |date= 2009-10-29}}. Geargiveer op 2009-10-31.</ref> Die lidlande wat so 'n vereniging gesluit het, het elk twee burgers na die '''Amfiktioneraad''' afgevaardig, wat onder normale omstandighede twee keer per jaar (in die lente en herfs) vergader het en as arbiter opgetree het in enige geskille met die doel om algemene vrede te bewaar, hoewel dit in die praktyk dikwels onmoontlik geblyk het. Daar was 'n verskeidenheid van dergelike amfiktionieë in Griekeland, maar die bekendste en mees invloedryke was dié van [[Delphi]]. Die ses [[Doriërs|Doriese]] stede aan die kus in die suid-weste van [[Anatolië]] en die [[Ioniërs|Ioniese]] stede aan hul noorde wat die Ioniese bond gevorm het na die Mykaliese oorlog in die middel van die 7de eeu v.C. het lank reeds bestaan toe die eerste geskrewe rekords daaroor opgeduik het. 'n Amfiktionie bestaande uit stede onder die beskerming van Apollo se heiligdom by [[Delos]] was klaarblyklik goed gevestig in die sewende eeu, soos die Homeriese Himnes tot [[Apollo]] van daardie benaderde datum hulle lys,<ref>Vgl. ''Encyclopædia Britannica'', 11 ed., ''s.v.'' {{cite EB1911|author=Botsford, George Willis|wstitle= Amphictyony|volume= 1|bladsye= 885–886}}</ref> daardie stede en eilande wat gebewe het<ref>[[Hera]], veral aanbid by [[Samos]] in die Argaïese tydperk, was gekant teen die geboorte van Apollo en het Leto se geboorte belemmer, volgens die himne.</ref> en geweier het om hulself vir die geboorteplek van Apollo aan te bied toe die swanger [[Leto]] om die beurt na elkeen gegaan het; die Homeriese himne bied 'n oorsprongmite vir die kultus van Apollo by Delos. Die gesamentlike Ioniese fees wat daar gevier is, was die Delia<ref>Die Delia ([[Grieks]]: Δήλια) was feeste en spele wat in die klassieke oudheid by die groot feesbyeenkoms (panegyris) op die eiland [[Delos]] gevier is.</ref> Die Deliese Amfiktionie het in die 4de eeu .v.C ontstaan as 'n instrument van Atheense oorheersing. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Ou Griekse religie]] snb72um1p8if4a0fuey3kxo1p1gflxp 0 416021 2893480 2675974 2026-04-13T09:32:16Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893480 wikitext text/x-wiki {{chemiekas2 |formule={{ch2|NH4ClO4}} |LD50=4200 [mg/kg] (oraal; rot)<ref name="PC"/> |CASNo=7790-98-9<ref name="PC">{{cite web|publisher=PubChem NIH|title=Ammonium perchlorate|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Ammonium-perchlorate}}</ref> |MolereMassa=117,49 [g/mol]<ref name="PC"/> |Voorkoms=kleurloos, wit vastestof<ref name="PC"/> |Reuk=reukloos<ref name="PC"/> |Smeltpunt= ontbind >130 °C (ontplof)<ref name="PC"/> sien teks |Oplosbaarheid=200 [g/L] @25 °C<ref name="PC"/> |Digtheid= 1,95 [g/cm{{sup|3}}]<ref name="PC"/> |struktuur2=Ammonium-perchlorate-unit-cell-3D-balls-B.png |struktuur=Ammonium perchlorate 100g.jpg |Kondisie={{alfa}}-{{ch2|NH4ClO4}}: T<513K |Ruimtegroep=Pnma |Ruimtegroepnommer=62 |Strukturbericht=H0{{subb|2}} |Selparms=a=920,2(6)pm; b=581,5(4)pm; c=744,9(5)pm<ref name="Grets"/> |Kondisie2={{beta}}-{{ch2|NH4ClO4}}: T>513K |Ruimtegroep2= F{{bostreep|4}}3m<ref name="Grets"/> |Ruimtegroepnommer2=216 |Selparms2=763pm<ref name="Grets">{{cite journal|title=Phase equilibrium and oscillation of crystal-structure parameters of ammonium perchlorate in the polymorphic transition region |authors=A N Gretsova, A V Stankevich, B G Loboiko, A Yu Garmashev, O V Kostitsin, N P Taibinov|journal= Journal of Physics: Conf. Series |volume=946 |year=2018|pages=012103|doi=10.1088/1742-6596/946/1/012103|url=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1742-6596/946/1/012103/pdf}}</ref> }} '''Ammoniumperchloraat''' is 'n [[sout (chemiese stof)|sout]] van [[ammonium]] en [[perchloorsuur]] met die formule {{ch2|NH4ClO4}}. Dit is [[higroskopie]]s by 75-95% lugvogtigheid en vervloei bo 95%. ==Kristalstruktuur== By kamertemperatuur kristalliseer {{alfa}}-{{ch2|NH4ClO4}} in 'n ortorombiese struktuur wat afgelei is van die barietstruktuur, nes die laetemperatuurfase van [[kaliumperchloraat]]. Nes hierdie stof is daar by 513K 'n oorgang na 'n kubiese struktuur. Die oorgang is van die eerste orde. <ref name="Grets"/> Maar dit is vanweë die stof se termiese ontbinding moeilik om te bestudeer. ==Chemiese eienskappe== [[Lêer:Ammonium-perchlorate-3D-vdW.png|duimnael|Die ione|links]] Dit bestaan uit [[tetraëder|tetraëdriese]] [[ammonium]]- en [[perchloraat]]ione. {{ch2|ClO4^{-} }} is 'n baie sterk oksideermiddel, terwyl ammonium reduserend is. Dit maak dit 'n plofstof. ===Vervaardiging=== Ammoniumperchloraat kan op verkeie maniere vervaardig word: *uit natriumperchloraat en ammoniumchloried. Ammoniumperchloraat is baie minder oplosbaar (115 [g/L]) as die natriumsout (1670 [g/L])<ref>{{cite web|url=https://patents.justia.com/patent/10570013|publisher=Justia Patents|title=Methods to make ammonium perchlorate|year=2017}}</ref> *uit natriumperchloraat en [[ammoniumsulfaat]].<ref>{{cite web|url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/AD0266305.pdf|publisher=ARMED SERVICES TECHNICAL INFORMATION AGENCY|title=DESIGN STUDY ON AN ALTERNATE METHOD FOR PRODUCTION OF AMMONIUM PERCHLORATE|author=J. E. Dodgen|year=1961}}</ref> *deur die reaksie van [[perchloorsuur]] en [[ammoniumwaterstofkarbonaat]] *deur die reaksie van [[ammoniak]] en perchloorsuur. ===Die termiese ontbinding=== Die suiwer sout ammoniumperchloraat begin in vakuum by ongeveer 130 °C om te sublimeer en te ontbind. Ontsteking vind egter eers by ongeveer 400 °C plaas.<ref name="Keenan">{{cite web|title=THE THERMAL DECOMPOSITION OF AMMONIUM PERCHLORATE: A 'LITERATURE REVIEW|author= A. G. Keenan|year=1968|publisher=Office of Naval Research, VSA|url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/AD0673542.pdf}}</ref> Die ontbinding vind deur meer as een reaksiemeganisme plaas. Onder 300 °C kan die ontbinding hoofsaaklik deur die volgende stoïgiometriese vergelyking voorgestel word<ref name="Keenan"/> :<math>4NH_4ClO_4 \rightarrow 2Cl_2 + 8H_2O + 2 N_2O + 3 O_2</math> met spore van {{ch2|ClO2}}, {{ch2|HCl}}, {{ch2|N2}} en ander sogenaamde "nitreuse dampe". Bo 300°C neem die hoeveelhede {{ch2|N2}} en "nitreuse dampe" toe. In die hoë temperatuurgebied, bo 380°C, word die reaksie plofbaar word en volg dit hoofsaaklik die vergelyking: <ref name="Keenan"/> :<math>2NH_4ClO_4 \rightarrow 4H_2O + Cl_2 + O_2 + 2 NO</math> Ander gasse is echter ook aangetref soos {{ch2|HClO4}},{{ch2|N2O4}} of {{ch2|NOCl}} ==Gebruike== Ammoniumperchloraat is 'n plofstof wat gebruik word as 'n komponent van vuurwerke, flitspoeiers, rooklose stralers en [[vuurpyl]]e. Dit word ook gebruik in oksideer-, gravure- of etsverbindings, en as 'n reagens in die [[analitiese chemie]]. Perchloraat word gebruik (alleen of in kombinasie met ander antitiroïedmiddels) om amiodaroon-geïnduseerde tirotoksikose te behandel, 'n toestand waarin skildklierafwykings voortspruit uit oormaat [[jodium]] wanneer die jodiumbevattende middel amiodaroon gegee word om hartaritmie te beheer.<ref>{{cite book|author=Joan Strawson|title=Ammonium Perchlorate; in: Encyclopedia of Toxicology|publisher=Elsevier|year=2005|pages= 105-107|ISBN= 9780123694003|doi=10.1016/B0-12-369400-0/00065-X}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} [[kategorie:Verbindings van ammonium|perchloraat]] [[kategorie:Anorganiese verbindings]] ryviuxef38s3j95gf3jdpnak23kdtmi 2893481 2893480 2026-04-13T09:32:57Z Oesjaar 7467 Beter so! 2893481 wikitext text/x-wiki {{chemiekas2 |formule={{ch2|NH4ClO4}} |LD50=4200 [mg/kg] (oraal; rot)<ref name="PC"/> |CASNo=7790-98-9<ref name="PC">{{cite web|publisher=PubChem NIH|title=Ammonium perchlorate|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Ammonium-perchlorate}}</ref> |MolereMassa=117,49 [g/mol]<ref name="PC"/> |Voorkoms=kleurloos, wit vastestof<ref name="PC"/> |Reuk=reukloos<ref name="PC"/> |Smeltpunt= ontbind >130 °C (ontplof);<ref name="PC"/> sien teks |Oplosbaarheid=200 [g/L] @25 °C<ref name="PC"/> |Digtheid= 1,95 [g/cm{{sup|3}}]<ref name="PC"/> |struktuur2=Ammonium-perchlorate-unit-cell-3D-balls-B.png |struktuur=Ammonium perchlorate 100g.jpg |Kondisie={{alfa}}-{{ch2|NH4ClO4}}: T<513K |Ruimtegroep=Pnma |Ruimtegroepnommer=62 |Strukturbericht=H0{{subb|2}} |Selparms=a=920,2(6)pm; b=581,5(4)pm; c=744,9(5)pm<ref name="Grets"/> |Kondisie2={{beta}}-{{ch2|NH4ClO4}}: T>513K |Ruimtegroep2= F{{bostreep|4}}3m<ref name="Grets"/> |Ruimtegroepnommer2=216 |Selparms2=763pm<ref name="Grets">{{cite journal|title=Phase equilibrium and oscillation of crystal-structure parameters of ammonium perchlorate in the polymorphic transition region |authors=A N Gretsova, A V Stankevich, B G Loboiko, A Yu Garmashev, O V Kostitsin, N P Taibinov|journal= Journal of Physics: Conf. Series |volume=946 |year=2018|pages=012103|doi=10.1088/1742-6596/946/1/012103|url=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1742-6596/946/1/012103/pdf}}</ref> }} '''Ammoniumperchloraat''' is 'n [[sout (chemiese stof)|sout]] van [[ammonium]] en [[perchloorsuur]] met die formule {{ch2|NH4ClO4}}. Dit is [[higroskopie]]s by 75-95% lugvogtigheid en vervloei bo 95%. ==Kristalstruktuur== By kamertemperatuur kristalliseer {{alfa}}-{{ch2|NH4ClO4}} in 'n ortorombiese struktuur wat afgelei is van die barietstruktuur, nes die laetemperatuurfase van [[kaliumperchloraat]]. Nes hierdie stof is daar by 513K 'n oorgang na 'n kubiese struktuur. Die oorgang is van die eerste orde. <ref name="Grets"/> Maar dit is vanweë die stof se termiese ontbinding moeilik om te bestudeer. ==Chemiese eienskappe== [[Lêer:Ammonium-perchlorate-3D-vdW.png|duimnael|Die ione|links]] Dit bestaan uit [[tetraëder|tetraëdriese]] [[ammonium]]- en [[perchloraat]]ione. {{ch2|ClO4^{-} }} is 'n baie sterk oksideermiddel, terwyl ammonium reduserend is. Dit maak dit 'n plofstof. ===Vervaardiging=== Ammoniumperchloraat kan op verkeie maniere vervaardig word: *uit natriumperchloraat en ammoniumchloried. Ammoniumperchloraat is baie minder oplosbaar (115 [g/L]) as die natriumsout (1670 [g/L])<ref>{{cite web|url=https://patents.justia.com/patent/10570013|publisher=Justia Patents|title=Methods to make ammonium perchlorate|year=2017}}</ref> *uit natriumperchloraat en [[ammoniumsulfaat]].<ref>{{cite web|url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/AD0266305.pdf|publisher=ARMED SERVICES TECHNICAL INFORMATION AGENCY|title=DESIGN STUDY ON AN ALTERNATE METHOD FOR PRODUCTION OF AMMONIUM PERCHLORATE|author=J. E. Dodgen|year=1961}}</ref> *deur die reaksie van [[perchloorsuur]] en [[ammoniumwaterstofkarbonaat]] *deur die reaksie van [[ammoniak]] en perchloorsuur. ===Die termiese ontbinding=== Die suiwer sout ammoniumperchloraat begin in vakuum by ongeveer 130 °C om te sublimeer en te ontbind. Ontsteking vind egter eers by ongeveer 400 °C plaas.<ref name="Keenan">{{cite web|title=THE THERMAL DECOMPOSITION OF AMMONIUM PERCHLORATE: A 'LITERATURE REVIEW|author= A. G. Keenan|year=1968|publisher=Office of Naval Research, VSA|url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/AD0673542.pdf}}</ref> Die ontbinding vind deur meer as een reaksiemeganisme plaas. Onder 300 °C kan die ontbinding hoofsaaklik deur die volgende stoïgiometriese vergelyking voorgestel word<ref name="Keenan"/> :<math>4NH_4ClO_4 \rightarrow 2Cl_2 + 8H_2O + 2 N_2O + 3 O_2</math> met spore van {{ch2|ClO2}}, {{ch2|HCl}}, {{ch2|N2}} en ander sogenaamde "nitreuse dampe". Bo 300°C neem die hoeveelhede {{ch2|N2}} en "nitreuse dampe" toe. In die hoë temperatuurgebied, bo 380°C, word die reaksie plofbaar word en volg dit hoofsaaklik die vergelyking: <ref name="Keenan"/> :<math>2NH_4ClO_4 \rightarrow 4H_2O + Cl_2 + O_2 + 2 NO</math> Ander gasse is echter ook aangetref soos {{ch2|HClO4}},{{ch2|N2O4}} of {{ch2|NOCl}} ==Gebruike== Ammoniumperchloraat is 'n plofstof wat gebruik word as 'n komponent van vuurwerke, flitspoeiers, rooklose stralers en [[vuurpyl]]e. Dit word ook gebruik in oksideer-, gravure- of etsverbindings, en as 'n reagens in die [[analitiese chemie]]. Perchloraat word gebruik (alleen of in kombinasie met ander antitiroïedmiddels) om amiodaroon-geïnduseerde tirotoksikose te behandel, 'n toestand waarin skildklierafwykings voortspruit uit oormaat [[jodium]] wanneer die jodiumbevattende middel amiodaroon gegee word om hartaritmie te beheer.<ref>{{cite book|author=Joan Strawson|title=Ammonium Perchlorate; in: Encyclopedia of Toxicology|publisher=Elsevier|year=2005|pages= 105-107|ISBN= 9780123694003|doi=10.1016/B0-12-369400-0/00065-X}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Verbindings van ammonium|perchloraat]] [[kategorie:Anorganiese verbindings]] 0ki4wlzwu18j42vqmm00cuxudf8a46i 0 416788 2893277 2680615 2026-04-12T15:06:06Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893277 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Z. K. Matthews | bynaam = | beeld = ZKMatthewsUFH.JPG | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Zachariah Keodirelang Matthews | geboortedatum = [[20 Oktober]] [[1901]] | geboorteplek = Winter's Rush, [[Kimberley]] | dood_datum = [[11 Mei]] [[1968]] | sterfteplek = [[Washington D.C.]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = Suid-Afrika | beroep = Akademikus, politikus en diplomaat | bekend = Prominente akademikus | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = [[African National Congress]] | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Zachariah Keodirelang Matthews''' OLG ([[20 Oktober]] [[1901]] – [[11 Mei]] [[1968]]<ref>Program vir die Gedenkdiens by Kerksentrum vir die [[Verenigde Nasies]], 20 Mei 1968; ook op Matthews se graf in [[Gaborone]]. Baie sekondêre bronne gee die datum as 12 Mei, maar sy dood het Saterdag 11 Mei in Washington, VSA plaasgevind.</ref>) was 'n prominente swart akademikus in [[Suid-Afrika]], wat doseer aan die South African Native College (herdoop na die [[Universiteit van Fort Hare]] in 1955), waar baie toekomstige leiers van die [[Afrika]]-kontinent was onder sy studente. ==Lewe== ===Vroeë jare=== Z.K. Matthews is in 1901 in Winter's Rush naby [[Kimberley]] gebore, die seun van 'n Bamangwato-mynwerker. Z.K. het in die stedelike Kimberley grootgeword, maar het noue bande met sy ma se landelike [[Barolong]]-familie behou. Hy is na die Hoërskool Mission in die Oos-Kaap wat hy in [[Lovedale]] bygewoon het. Ná Lovedale studeer hy aan die [[Universiteit van Fort Hare|South African Native College]] in [[Fort Hare]], en in 1923 skryf hy die eksterne eksamen van die [[Universiteit van Suid-Afrika]]. In 1924 word hy aangestel as hoof van die hoërskool by Adams College in Natal,<ref name=rich>{{cite book|last=Rich|first=Paul B.|title=Hope and despair : English-speaking intellectuals and South African politics : 1896-1976|year=1993|publisher=British Acad. Press|location=London u.a.|isbn=1850434891|page=78|url=https://books.google.com/books?isbn=1850434891}}</ref> waar [[Albert Luthuli]] ook 'n onderwyser was. Saam met Luthuli het hy vergaderings van die Durbanse Gesamentlike Raad bygewoon en sy amp beklee in die Natalse Onderwysersvereniging, waarvan hy uiteindelik president geword het. Dit was terwyl hy in Natal was, in 1928, dat hy met Frieda Bokwe getrou het, dogter van John Knox Bokwe, wat hy as student by Fort Hare ontmoet het. Hulle seun, Joe, is in 1929 in Durban gebore.<ref>[http://www.mg.co.za/article/2010-08-19-former-deputy-minister-joe-matthews-dies Former deputy minister Joe Matthews dies] ''Mail & Guardian'', 19 Augustus 2010</ref> Matthews het in 1930, ná private studie, 'n LLB-graad in Suid-Afrika verwerf, 'n graad wat hy weer deur die Universiteit van Suid-Afrika toegeken is. Hy is as prokureur toegelaat en het vir 'n kort tydjie in [[Alice, Oos-Kaap|Alice]] gepraktiseer. In 1933 is hy genooi om aan die [[Yale-universiteit]] in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] te studeer, en daar het hy die volgende jaar 'n MA voltooi. Daarna het hy 'n jaar aan die London School of Economics deurgebring waar hy antropologie onder Bronisław Malinowski studeer het. Hy het in 1935 na Suid-Afrika teruggekeer en is in 1936 as lektor in Sosiale [[Antropologie]] en Naturellereg en Administrasie aan die Universiteit van Fort Hare aangestel. Na Davidson Don Tengo Jabavu se aftrede in 1944, is Matthews bevorder tot professor en het hy hoof van Fort Hare se Departement Afrikastudies geword. ===Politieke aktivisme=== Matthews het hom nie tot akademiese studies beperk nie; hy het sy studie van antropologie en die reg gekombineer met 'n aktiewe politieke betrokkenheid. Hy het sy ware politieke tuiste in die [[ANC]] gevind. Hy het vergaderings as seun bygewoon in die geselskap van [[Sol Plaatje]], 'n senior familielid, maar dit was eers in 1940 dat hy lid van die organisasie geword het. In 1943 word hy tot die Nasionale Uitvoerende Komitee verkies en terselfdertyd word hy lid van die Naturelle Verteenwoordigende Raad, 'n suiwer adviserende liggaam wat as 'n "speelgoedtelefoon" veroordeel is en wat Z.K. oor die algemeen frustrerend gevind, hoewel hy die hantering van die Naturelle-onderwyswet van 1945 'n "waardevolle ervaring" gevind het, nie vir die proses nie, maar vir die mense wat hy ontmoet het. In Junie 1949 het Matthews James Calata as ANC provinsiale president in die Kaap opgevolg. In Junie 1952, op die vooraand van die Defiance Campaign, het hy Suid-Afrika verlaat en 'n pos as besoekende professor by New York se Union Theological Seminary aanvaar. Hy het in Mei 1953 teruggekeer huis toe, en hoewel hy nie by die Kongres van die Mense (''Congress of the People'') in 1955 teenwoordig was nie, het hy [[Lionel Bernstein|Lionel "Rusty" Bernstein]] bygestaan met die opstel van die [[Vryheidsmanifes]] wat daar aangeneem is. [[Denis Goldberg]] erken hom dat hy een van die dryfkragte agter die voorstel is om die wense van die mense vir die Handves te versamel en te dokumenteer.<ref>{{cite book |last1=Goldberg |first1=Denis |title=A Life for Freedom |date=2016 |publisher=University Press of Kentucky |pages= 43–44}}</ref> Matthews is in Desember 1956 gearresteer en was een van die beskuldigdes in die Hoogverraadverhoor. Met sy vrylating van die verhoor aan die einde van 1958, het hy na Fort Hare teruggekeer, maar sy pos bedank in protes teen die aanneming van wetgewing wat die universiteit tot 'n etniese kollege vir slegs die Xhosa-gemeenskap verminder het. In 1961 het hy na [[Genève]] verhuis om sekretaris van die Afrika-afdeling van die [[Wêreldraad van Kerke]] te word. In 1966 het hy die pos van nuutgestigte [[Botswana]]-ambassadeur in die Verenigde State aanvaar en hy sterf daar in [[Washington DC]] op 11 Mei 1968. ==Geselekteerde publikasies== *''A New Native Teachers' Course'', Ilanga lase Natal, 4 November 1927 *''Bantu Law and Western Civilisation in South Africa: A Study in the Clash of Cultures '' Yale University, 1934. Master of Arts thesis. *''A Short History of the Tshidi Barolong'', Fort Hare Papers, vol. 1 no. 1, June 1945 *Foreword, in ''Responsible Government in a Revolutionary Age'', [ed.] Z. K. Matthews, Association Press, New York, 1966. *''Freedom For My People'', Cape Town: Collings, 1981. (Gepubliseer na sy afsterwe in 1981) *''Africa holds her own''. An appreciation of Bantu tribal and national culture in the Imperial Protectorates and in the Union of South Africa. By W. Bryant Mumford. in co-operation with Hugh Ashton . [and] Z.K. Matthews. *''African awakening and the universities'', [[Kaapstad]] [[Universiteit van Kaapstad]], 1961. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Matthews, Zachariah Keodirelang}} [[Kategorie:Politici van die African National Congress]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] [[Kategorie:Tswanas]] [[Kategorie:Geboortes in 1901]] [[Kategorie:Sterftes in 1968]] 2q7tzgx14it27h0n8ndj33powacyxke 3 417732 2893476 2687695 2026-04-13T08:32:57Z Aliwal2012 39067 Argiveer 2025 geselse 2893476 wikitext text/x-wiki {{argief}} == Stem asb vir Kandidaatartikels! == Hallo Dumbassman! Sal jy so gaaf wees om vir nominasies te stem by [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad]]? Dit sal meer gewig gee aan die nuwe nominasies. [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:50, 3 Januarie 2024 (UTC) == Nuwe voorstelle vir voorbladartikels == Hallo Dumbassman! Daar is 'n klomp nuwe voorstelle by [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad]]. Sien jy kans om vir die een of ander te stem? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:16, 18 April 2024 (UTC) :Yes my maat, vir jou so gemaak. Ek het jou boodskap op my foon gesien, en toe vergeet om dit te doen.[[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:44, 22 April 2024 (UTC) == Argivering benodig. == Goeie dag Rossouw! Ek merk jou eie '''Gebruikerbespreking''' is besig om oorvol te raak, mag ek maar 'n argief daarvoor op die been bring, net as 'n hulp? Groete aan jou skape! Gert --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:45, 27 Julie 2024 (UTC) :@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] yes my maat, baie welkom. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 05:59, 28 Julie 2024 (UTC) ::{{uitgevoer}} Groete tuis!--[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:09, 28 Julie 2024 (UTC) ::: Dankie my maat, ek en my skaap doen goed, maar as die eerste ryp kom val is dit bloed, k*k en hare. Meer diere vrek dat daar nie eers 'n Death metal liedjie is wat dit kan beskryf nie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 07:50, 29 Julie 2024 (UTC) == Impak van videospeletjies op die jeug‎ == {{ping|Dumbassman}}, hierdie artikel is deel van die 2024 skole kompetsie, so gemerk met 'n sjabloon. Dit moet beoordeel word, iewers einde Oktober. Ons moet die betrokke gebruiker beoordeel, nie die gemeenskap se werk nie. Ek sal voorstel dat jy jou werk terugrol of merk met <!-- --> asb. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:27, 8 Augustus 2024 (UTC) : Is reg, wou help [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 07:29, 8 Augustus 2024 (UTC) :: Vewyder asb na Sandboks, Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 07:31, 8 Augustus 2024 (UTC) == Nuwe voorstelle vir voorbladartikels == ::Goeienaand Rossouw, ::Daar is weer 'n talle nuwe voorstelle by [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad]]. Ek nooi jou om jou stem uit te bring. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 15 Augustus 2024 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:24, 26 Januarie 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> 24o6ksvc6b17qullnz643cq73xcn3id 0 417766 2893484 2893096 2026-04-13T10:32:50Z Suidpunt 13232 /* Ná die sluiting */ herformuleer 2893484 wikitext text/x-wiki {{Koördinate|33|09|08.8|S|18|40|14|O|region:ZA_type:city_source:afwiki|aansig=titel}} [[Lêer:Tiger oats 01.jpg|duimnael|350px|Die Tiger Oats-gebou (2014)<br/><small>Erkenning: Christopher Murphy</small>]] [[Lêer:Tiger oats 02.jpg|duimnael|350px|Aansig op die hoek van Graan- en Corporationstraat (2014). Die mure van die voorste geboutjie met die trappie is ondertussen al afgebreek.<br/><small>Erkenning: Christopher Murphy</small>]] Die '''Tiger Oats-gebou''' is ‘n bouval geleë langs die treinspoor, op die hoek van Graan- en Corporationstraat, [[Moorreesburg]].<ref name="Courant.2017.1feb" /> Dit staan sedert 1906. == Aanloop == In Julie 1886 word die Kaffrarian Steam Milling Company in [[King William’s Town]] gestig. Daniel Bolton Redler kom in Suid-Afrika aan om in 1903 (of 1904) John James Whitaker as besturende direkteur op te volg.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, pp. 237-238</ref> Redler het hom as meulenaar bekwaam.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 136</ref> In die 1890’s kom Frederick John Collier in Natal aan met sy £50 000 erfgeld om te belê. Sy pa was doenig in die meelbedryf in [[Somerset]], Engeland, waar Collier gebore is. Maar Frederick het self sy eie onderneming bedryf. In Durban ontmoet Collier vir Arthur May, van die meelinvoermaatskappy Arthur May & Co., wat oor vier takke en agente in [[New York]] en [[Londen]] beskik het. Collier koop by hierdie besigheid in en bemoei hom met die plaaslike bedrywighede. Hy bring ’n meul op die been wat later sou opgaan in Union Flour Mills, wat daarna deur Premier oorgeneem sou word.<ref name="Frankel.1988.134">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 134</ref> Arthur May & Co. trek voordeel uit die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Anglo-Boereoorlog]]. Maar Collier is glo ’n moeilike mens om mee saam te werk en die verhouding versuur; gevolglik besluit hy en Arthur May om die vennootskap enkele jare ná die oorlog maar te ontbind. Wie egter al die bates moet kry bly ’n netelige kwessie, en Isador Kahn, ’n hoogaangeskrewe graanmakelaar van Johannesburg, se hulp word ingeroep om die geskil te besleg. Daar is besluit dat Arthur May al die bates moet kry, maar Collier moet uitkoop. Op sy beurt moet Collier ’n ooreenkoms teken om nie met May in Natal mee te ding nie.<ref name="Frankel.1988.134" /> In die Staatskoerant van Natal word daar op 18 April 1905 te kenne gegee dat die vennootskap tussen Arthur George May en Frederick John Collier ontbind het. Arthur May and Co. Merchants en sy takke in Durban, Oos-Londen, Lourenço Marques, Johannesburg, Pretoria, Salisbury, New York, Montreal, Buenos Ayres en Melbourne (Australië) het op 30 November 1904 ontbind, en alle skuldeisers moet hul eise voor 30 Junie 1905 indien. May behou egter die takke in Durban, Oos-Londen, Johannesburg, Lourenço Marques, Montreal en Melbourne en gaan sy gang.<ref>[https://web.archive.org/web/20250515201512/https://www.thegazette.co.uk/London/issue/27861/page/8830/data.pdf ''The London Gazette''. 1905. p. 8830.]</ref> Arthur May & Co. word later omgedoop tot die Union Flour Milling Company.<ref name="Frankel.1988.134" /> Collier begeef hom in die wattelbedryf, waarvan hy absoluut geen ervaring het nie (wattelbas bevat tannien, wat in die [[Leer (stof)|leerlooiery]] gebruik word om die regte kleur en tekstuur te verkry).<ref name="Frankel.1988.134" /> Uiteindelik kom Moorreesburg nou ter sprake. == Collier neem African Compressed Fodder Company oor == === Agtergrond === Op Saterdag, 10 September 1904, verskyn daar op bladsy 3 van ''De Zuid Afrikaan'' die volgende kennisgewing:<ref>[https://web.archive.org/web/20250311161640/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4214/za-1904-09-10.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3]</ref> {{cquote| EEN PUBLIEKE VERGADERING zal te Moorreesburg gehouden worden op Vrijdag, 16 September, om 3 uur n.m., om de wenschelijkheid te bespreken ter oprichting eener Zuid Afrikansche Geperst Voeder Maatschappij om onze eigene graan te bewerken.<br/> D.W. Krynauw.}} Collier word deur Alfred Marshall genader. Marshall en Gustav Mauritz Ljungdahl het “kort na die oorlog” (dus, nadat die treinspoor gelê is en nadat bogenoemde vergadering plaasgevind het) ’n onderneminkie op Moorreesburg op die been gebring wat kuilvoer uit lusern, boontjies (waarskynlik gemaalde boontjiemeel van minderwaardige of kalanderbesmette boontjies, wat tog voedsaam is) en grashooi gemaak het. Dit het bekend gestaan as Manna. Hierdie Manna-kuilvoer is bedink deur John Martin Cuthbert O’Grady, ‘n produktehandelaar van Commissionerstraat 139 in Johannesburg. Dit is op 13 Junie 1905 gepatenteer. Op 4 Augustus 1905 word die helfte van die patentereg afgestaan aan Ljungdahl, met ten doel dat laasgenoemde en Marshall op Moorreesburg die African Compressed Fodder Company kon bedryf.<ref name="Frankel.1988.134" /> O'Grady en die African Compressed Fodder Company kon dus albei Manna maak. Volgens Rudy Frankel kon geen aktes ná Oktober 1905 verder gevind word nie (betreffende Ljungdahl, Manna of die naam African Compressed Fodder Company). Marshall het teen dié tyd met Charles Stevens in vennootskap getree en noem die onderneming voortaan die "Cereal Manufacturing Company".<ref name="Frankel.1988.134" /> Dit wil voorkom of Collier bykans onmiddellik om finansiering gevra is, want hy moes om en by 1905/1906 die onderneming gekoop het. Terselfdertyd het Collier in vennootskap getree met Charles Stevens. Stevens het ’n veeplaas in Swaziland gehad, wat ’n moontlike afsetgebied vir die kuilvoer was. Deur hierdie vennootskap kon genoeg geld bekom word om die onderneming op Moorreesburg nou uit te koop. Omrede kalwer- en koeimeelformules steeds in 1913 onder die Tiger-naam geregistreer is, kan mens van die standpunt uitgaan dat die maatskappy vir ’n lang ruk nog kuilvoer (van welke aard dan ook) gemaak het.<ref name="Frankel.1988.134" /><ref name="Courant.2017.1feb" /> En tog, kyk mens na die staatsverslae, is die naam "African Compressed Fodder Company" nog gebruik in 1907/1908, toe daar die spoortariewe bespreek is wat die maatskappy benadeel het. Hier was Alfred Marshall die verteenwoordiger van die maatskappy. Onder die naam "African Compressed Fodder Company" is hawerprodukte gemaak.<ref name="Minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_Evidence_with_Index/5k8oVHh4qKUC?hl=af&gbpv=1&dq=%22african+compressed+fodder+company%22&pg=PA583&printsec=frontcover Custom Tariff Commission. 1908. Minutes of Evidence. 1907/1908, bl. 583]</ref> Ook by die maandelikse vergadering van die Malmesbury Afdelingsraad wat op 24 September 1907 gehou is, staan geskryf: "Brieven voorgelegd van de Afrikaanse geperst voeder maatschappij, te Moorreesburg, betreffende belastingen verschuldigd".<ref>[https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4164/za-1907-10-19.pdf?sequence=8&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1907. 19 Oktober:3, kolom 2]</ref> Nietemin, teen 1905/1906 was hawermout in Suid-Afrika nog ingevoer en veral geliefd as ontbyt. Die Engelse was nou nie juis besonder lief vir mieliepap nie. En net daar kry Collier ’n blink gedagte: hy gaan self hawermout maak. Op Moorreesburg. Kort na die oorname van die onderneming gaan Collier vir ’n paar jaar op sy wêreldtoer – op sy reis kyk hy bietjie na die masjinerie en meule wat in Amerika, Kanada, Australië, Hongarye, Rusland en Brittanje gebruik word. <ref name="Frankel.1988.134" /> === Aanbou === Op 21 Augustus 1905, byna 'n jaar ná die kennisgewing van die openbare vergadering om Moorreesburgers se belangstelling te peil, word 'n paar reëls deur 'n korrespondent geskryf aan ''De Zuid-Afrikaan'' (wat op 26 Augustus geplaas word), onder die hofie "Moorreesburg". Daar word melding gemaak van die reën, van 'n gebou van meneer Abrams wat voltooi is en 'n groter skool wat aangebou gaan word, asook meer rondom die sieleheil van die gemeenskap. Tussenin kry mens ook te lese (nouliks leesbaar):<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> {{cquote| [Maar wij] hopen van beter, daar er<br> [........] groot gebouw opgericht<br> [........] een kompagnie van Johan-<br> [nesburg]. }} 'n Korrespondent se plasing verskyn in ''De Zuid-Afrikaan'' op 31 Augustus 1905, op bl. 4, kolom 4, waarin die grond voorberei word vir die fondasies. Ook was kuilvoer ("geperst voeder") die aanvanklik beoogde produk:<ref>[https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-31.pdf?sequence=13&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. Moorreesburg. 31 Augustus:4]</ref> {{cquote| '''Moorreesburg''' Mijnheer, - Zo als u weet is er een maatschappij gevormd om '''geperst voeder''' te vervaardigen. Deze firma heeft hier grond aangekocht en is voornemens '''een vier verdieping fabriek te bouwen'''. Reeds is men begonnen de grond gereed te maken en de fondamenten te graven. Van het Spoorweg Departement is verkregen 't recht tot het aanleggen van een taklijntje naar het eigendom. Het plan is de trucks binnen de werken te laden en te ontladen. Maar om op hun eigendom te komen moeten zij een straat of weg kruisen en daartoe hadden zij het konsent van het plaatselik bestuur nodig. Het dorpsbestuur heeft geweigerd een kruising toe te laten op grond dat het een gevaarlik precedent mag blijken, daar andere firma's ook later kruisingen mogen vragen en het wagenverkeer zeer gestremd kan worden. Ook acht men het niet in het publiek belang, dat een siding (stopplek), gegeven worde aan een private maatschappij, die daar door bevoordeeld wordt boven andere firma's en private personen. Ook zou het toestaan van gerieven aan een grote firma het daarstellen van meer akkomodatie voor het publiek niet verhaasten, maar vertragen. Het gouvernement kan echter een "siding" geven op gouvernements grond, dat veel gerief zal geven aan het publiek, en de maatschappij op gelijke voet met de meeste bevoordeelde firma's plaatsen, n.l. dat zij slechts zal moeten laden en ontladen over een straat van 50 voet. Een publieke vergadering, die bijgewoond werd door een groot getal boeren en anderen, werd l.l. [laastleden] Zaterdag gehouden in verband met dezelfde zaak, toen de volgende resolutie (P. Basson - J.Lochner) met algemene stemmen werd aangenomen: "Aangezien het toestaan van een "siding" aan de Compressed Forage Company de deur zal openen voor andere bezigheden om ook sidings te vragen en alzo het wagenverkeer zal stremmen, acht deze vergadering het zeer onwenselik een "siding toe te staan en protesteert ten sterkste daar tegen". }} In ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn die volgende uittreksel op 10 Februarie 1906, bladsy 7, kolom 1:<ref name="DeZuidafrikaan.1906.10feb.7">[https://web.archive.org/web/20250504203152/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4213/za-1906-02-10.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg. 10 Februarie:7]</ref> {{cquote| 7 Februarie 1906.<br> Gelieve zo goed te zijn onderstaand stukje in uw veel gelezen blad te plaatsen.<br/> Moorreesburg schijnt een grote plek te worden, want daar bouwt men dat huizen verrijzen als paddestoelen uit de grond. Ik denk, dat over twee maanden het mooie, nieuwe gebouw van de Compressed Fodder Company en die nieuwe school zullen klaar zijn. }} Moorreesburg is in rep en roer. Ekstra treine loop volop en is net nie daartoe in staat om goedere gou genoeg te vervoer nie. Daar is reeds al gepraat oor 'n daaglikse trein wat na die Kaap moet loop - maar dinge kom net nie tot 'n punt nie. Boonop word goedere op trokke wat swaar gelaai is dikwels by Malmesbury afgehaak, en dit moet maar daar bly staan tot daar weer 'n geskikte geleentheid kom om die goedere verder te vervoer. Daar is ook nie genoeg personeel op Moorreesburg se stasie om die goedere so spoedig moontlik af te laai nie. Die "neringdoenden" (winkeliers; kleinhandelaars), asook die "Kapenaren" wat aan die fabriek en skool bou, word hierdeur benadeel. Die werkers het die voorliefde om na werk 'n glas "ticky"-bier by een van die drie kroeë op die dorp te gaan drink, en die korrespondent vind dit erg rampsalig - veral gegewe die berugte Februarie-hitte op Moorreesburg - dat hierdie werkers dikwels vir drie dae nie 'n glas "ticky"-bier kan koop nie. Daar is na raming reeds 2&nbsp;000 blankes en net soveel bruin mense op Moorreesburg, lui die berig, maar die dorp bly steeds sonder sy eie munisipaliteit en ook sonder 'n landdros. Daar is maar een voetkonstabel wat wet en orde moet handhaaf.<ref name="DeZuidafrikaan.1906.10feb.7" /> 'n Paar maande later verskyn nog 'n korrespondensiebrief in ''De Zuid-Afrikaan'' op 7 Junie 1906, bladsy 3, kolom 2; die tersaaklike woorde is:<ref>[https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4229/za-1906-06-07.pdf?sequence=3&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg. 7 Junie:3]</ref> {{cquote| 2 Junie, 1906.<br/> [...]<br/> Ons dorpje verfraaid door ettelike nette private woonhuizen, een stevig uitziende fabriek voor het vervaardigen van geperst voeder, en 't laatst, doch niet 't minst, een schoolgebouw, krijgt nu een net en zindelik aanzien.<br/> [...] }} === Impak === Op 11 Oktober 1904, byna 'n maand nadat 'n vergadering oor 'n voorgestelde kuilvoeraanleg gehou is, word nog geskryf: "Ons dorpie is taamlik aan die groei; vreemdelinge wat jare lank nie hier was nie staan verbaas wanneer hulle hier aankom en sien watter vooruitgang ons dorp gemaak het."<ref>[https://web.archive.org/web/20250510195451/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4215/za-1904-10-11.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan.'' 1904. Moorreesburg. 11 Oktober:4, kolom 8]</ref> Salig onbewus van 'n vierverdiepingfabriek wat nog sou kom. Die boujaar van die fabriek, 1906, val ook net te netjies saam met die petisie, gerig aan die goewerneur Sir Walters Francis Hely-Hutchingson, wat op bl. 2 verskyn in ''De Zuid-Afrikaan'' op 10 April 1906. Die inwoners en stemgeregtigdes wil nou, ingevolge Wet 45 van 1882, die dorpsraad tot munisipaliteit verhef, en die volgende redes word verstrek; Moorreesburg:<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> * Is nou die tweede vernaamste dorp in die Afdeling Malmesbury * Maak nou die spilpunt van 'n welvarende graandistrik uit, met 'n snelgroeiende bevolking * Word met ander hoofdorpe deur spoorlyn verbind * Dien as trekpleister vir groot maatskappye, asook geboue met 'n duur erfwaarde. Derhalwe is die dorpsbestuur nie meer geskik of voldoende om in die behoeftes (van so 'n omvang) te voorsien nie. Die petisie is reeds onderteken deur 83 individue. Op 20 April 1906 stoot die dorpsbestuur die belasting op vaste eiendomme op; ingevolge Seksie 16 van Wet 29 van 1881. Betaalbaar is 'n pennie vir elke pond wat elke stuk grond werd is. Die belasting moet op die 25ste Mei 1906 inbetaal wees by die Kantoor van de Afdelingsraad te Malmesbury. Vergeleke hiermee was die Afdelingsraad Clanwilliam se heffing in dieselfde tydperk wel 1¼ pennie per pond. Clanwilliam sit net baie duideliker uiteen waarheen die geld gaan: 'n stuiwer (halfpennie) word vir die hoofweë gebruik, 'n stuiwer vir "de Afdelingswegen en andere doeleinden" en 'n oortjie (kwartpennie) word betaal aan die skoolraad van Clanwilliam vir skooldoeleindes.<ref>[https://web.archive.org/web/20250508171136/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-21.pdf?sequence=9&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Afdeling Malmesbury. 21 April:8, kolom 3 en 4]</ref>Aan die ander kant het die dorpsrade van Darling (1 pennie per pond) en Riebeek Kasteel (halfpennie per pond) ook hul belastings in Meimaand opgestoot. In dieselfde asem het die dorpsbestuur van Moorreesburg die oninbare belastings van 1904 (altesaam 5 pond 8 sjielings 1 pennie) afgeskryf.<ref>[https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4226/za-1906-05-29.pdf?sequence=13&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Afdelingsraden: Malmesbury. 29 Mei, bl. 6, kolom 1]</ref> Hierdie gegewens is van belang, want op 30 Oktober 1906 word by die maandelikse vergadering van die Afdeling Malmesbury vermeld die African Compressed Fodder Company betwis die erfwaarde van sy grond: "De Afr. Compr. Fodder Co., van Moorreesburg, objekteerde tegen de schatting van £15,000 en vroeg, door middel van de prokureur Kotze, een reduktie aan. De valueerders werden opgeroepen om hun inzichten te kennen te geven en er werd eenparig besloten om de valuatie tot op £10,000 te stellen." <ref>[https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4237/za-1906-11-17.pdf?sequence=8&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Malmesbury. 17 November:10, kolom 1]</ref> Seker die grootste ironie van Moorreesburg is dat sy welvaart en ontwikkeling binne so 'n kort bestek opgeskiet het, dat die treinwaens, die staat, die administrasie, die polisiediens, die regswese en selfs nie eens die poswese kon byhou nie. In Oktober 1909 word gestel [[Piketberg]] het nie eens 'n kwart van die handelskrag van Moorreesburg nie, maar daardie dorp kry elke dag pos. Moorreesburg, wat 'n paar maande tevore munisipale status gekry het, wat soveel te méér aanspraak kan maak op daaglikse pos, moet maar tevrede wees met pos drie maal per week. Dr. Du Toit, die plaaslike burgemeester en voorsitter, sê by een onderneming op die dorp is die posverkeer van so 'n aard dat die weeklikse besteding van die posseëls alleen £5 is. Versend mens 'n brief aan Kaapstad op 'n Saterdag vanaf Moorreesburg, dan sal jy geen antwoord kry voor Woensdag nie. Maar tussen die Kaap en Johannesburg, is dit 'n ander storie: pos jy jou brief op 'n Saterdagmôre, kan jy Woensdag 'n antwoord terugverwag. Die traagheid van die poswese werk absoluut stremmend in op die dorp se ekonomie. Die voorstel om 'n poskardiens in te voer het die owerhede summier geweier. Nou is die volgende stap om die parlementlede wat hul verteenwoordig te ontmoet, en hiervoor is daar drie afgevaardiges van die dorp gestuur: die here D. Krynauw, E. Starke en Collier.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510184847/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4181/za-1909-10-19.pdf?sequence=8&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan.'' 1909. Moorreesburg. 19 Oktober:7, kolom 3]</ref> === Verdere ontwikkeling en uitdagings === Die Tiger-embleem kan besigtig word in die Staatskoerant van 7 Desember 1906. Daar staan ook onderaan die bladsy:<ref name="trademark">[https://play.google.com/books/reader?id=d8QzAQAAMAAJ&pg=GBS.PA1998 The Cape of Good Hope Government Gazette. 1906. Trade Marks Registration. 7 December. p. 1998]</ref> {| border=1 cellpadding=4 style="border-collapse: collapse; border: 1px solid var(--base-color);" |- style="vertical-align:top;text-align:left;" | | We hereby give notice that we intend, on and after the 11th of January, 1907, to apply to the Registrar of Deeds for the resignation of Alfred Marshall and Gustav Mauritz Ljungdahl, trading as The African Compressed Fodder Company, of Moorreesburg, Cape Colony, Merchants, as the Proprietors of the Trade Mark represented above, this day lodged and deposited by us in the Office of the said Registrar of Deeds in Cape Town, for inspection, according to the provisions of Act No. 22 of 1877; and we desire that the said Trade Mark shall be registered in respect of the following description of Goods, that is to say: All goods included in Class 12, except Tea. Dated at Cape Town, this 24th day of November, 1906. |} Die Tiger-naam kon nie op tee gebruik word nie, omdat "Tiger Tea" nog op 5 September 1906 bemark is deur gebroeders McDougall van Manchester, Engeland.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=d8QzAQAAMAAJ&pg=GBS.PA1073 The Cape of Good Hope Government Gazette. 1906. Trade Marks Registration. 5 September. p. 1073]</ref> As daar na die embleem gekyk word, lyk die vollengte dier, met genoeg verbeelding (en sonder die strepe), nogal na ’n luiperd. Daar is ook diegene, soos die destydse besturende direkteur (Clive Apsey) van die Jungle Oats by Maitland, wat hartgrondig daarvan oortuig is dat die naam Tiger sy herkoms kan terugvoer na die ou Afrikaanse naam "tijger", later "tier" vir ’n [[Kaapse luiperd]]. Die kop-embleem wat vandag nog deur Tiger Brands Limited gebruik word, put sy inspirasie uit die tekening deur Charles Edward Turner van Engeland. Dit is op 25 Oktober 1910 op sy naam en Collier s’n by Stationers Hall registreer. <ref name="Frankel.1988.135">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 135</ref> Collier het sy fabriek met van die modernste masjinerie toegerus; sodat geen mensehande hoegenaamd met die hawermout of hawermeel in aanraking sou kom nie – byna ondenkbaar vir daardie tyd. In die ''Cape Colony: It's History, Commerce, Industries and Resources'' (1910/1911), word die meul omskryf as 'n baksteengebou met vier verdiepings; 90 voet lank, 50 voet breed (ongeveer 27 meter x 15 meter). Die stoor is gebou op betonpylers met 'n houtvloer, wat aan beide kante 'n vierkant van 200 voet (omtrent 61 meter) beslaan.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=hh5BAQAAIAAJ&pg=GBS.PA142 ''Cape Colony: It's History, Commerce, Industries and Resources''. 1910/1911. The Cereal Manufacturing Co, p. 142]</ref> Op bladsy 141 is daar ook foto's van die gebou en die skure te sien.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=hh5BAQAAIAAJ&pg=GBS.PA141 ''Cape Colony: It's History, Commerce, Industries and Resources''. 1910/1911. The Cereal Manufacturing Co, p. 141]</ref> Frankel erken in sy outobiografie: toe die fabriek in die vroeë 1970’s heeltemal oorgedoen is, was die gehalte van die verpakkings- en etiketteermasjinerie volgens die eietydse standaarde nog so goed, dat daar geen rede was om hulle enigsins te vervang nie. <ref name="Frankel.1988.135" /> Ieder geval, op 1 Desember 1908 verskyn die volgende gedeelte in 'n artikel in ''De Zuid-Afrikaan'' (bl. 8, kolom 5), nadat die redakteur die korrespondent op die dorp bietjie gepols het wat op die dorp aangaan:<ref name="dezuidafrikaan.1908.1des.8">[https://web.archive.org/web/20250504142330/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4167/za-1908-12-01.pdf?sequence=1&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1908. Moorreesburg. 1 December:8]</ref> {{cquote| '''Handel en nijverheid''' Enige jaren reeds is een maatschappij bezig hier de nodige gebouwen en machinerie op te richten voor het vervaardigen van fijn gesnede, aangemaakt, geperst voeder, een ideaal veevoeder, geschikt voor uitvoer. Gedurende de laatste maanden heeft de maatschappij zich meer bepaaldelik toegelegd op het vervaardigen van havermeel en platgedrukte haver, om de plaats in te nemen van het ingevoerde artikel, dat aan de onbijttafel wordt gebruikt. Wanneer men bedenkt, dat het veel gemakkeliker is haver te produceren dan koren, en daarbij weet, dat haver een zeer gezond voedsel is, dan moeten wij de oprichting van zulk een haverfabriek toejuichen. Immers een markt wordt geopend voor onze haver, die als voeder te veel geproduceerd wordt, en een uitkomst wordt gevonden waar wij te min koren hebben, n.l., door haver in de plaats te kunnen eten. Is het artikel goed? Op deze vraag hebben sommigen reeds bevestigend geantwoord en anderen ontkennend. De heer Collier, die de onderneming geldelik steunt, maar vooral in de laatste tijd persoonlik met alle kracht tracht, de zaak een sukses te maken, zegt: "Tot hier toe hebben wij slechts proefnemingen gemaakt, maar binnenkort zullen wij een artikel leveren, beter dan 'Quaker Oats' of 'H.O.' of enige andere soort ingevoerde haver." Het nieuwe toestel tot het maken van de "Flaked Oats" is reeds in werking, en ik heb reeds een 100 lb. zak van de "Flaked Breakfast Oats" gezien. Het ziet er zo mals uit en verspreidt zulk een heerlike geur, dat de mond ervan watert. Behalve in zakken wordt het ook in 50 lb. vaten gelevered en in kisten, bevattende 7 lb. blikken, in kisten bevattende 2 lb. kartons en 2, 5, 7 en 10 lb. zakjes. De maatschappij maakt ook grof, middelmatig en fijn havermeel. Moorreesburg en het distrikt kunnen er dankbaar voor zijn, dat de fabriek hier opgericht is en werk verschaft aan een menigte gekleurde en blanke arbeiders, en de vervaardigers kunnen trots zijn op een artikel, dat niet behoeft onder te doen voor enig soortgelijk ingevoerd produkt. }} In 1908 begin die produksie van die hawerprodukte, en uitstallings vind plaas by die Randse Paasskou en die landbouskoue te Kimberley en Port Elizabeth. Collier het veral te kampe met die vooroordeel jeens goedere wat in Suid-Afrika vervaardig is (en die neerbuigende houding teenoor alles wat koloniaal is) en moes met aggressiewe bemarkingstrategieë uithaal en wys. Om daardie rede voer hy teen 1911 tog maar pêrelgort / pêrelgars in as die nuutste toevoeging tot sy reeks produkte. <ref name="Frankel.1988.135" /> Verder was dit nog 'n paar jaar voor [[Uniewording]] in 1910. Die Kaapkolonie kon netsowel 'n vreemde land gewees het: daar was nog geen eenvormige spoor- en vragtarief na die onderskeie 'provinsies' nie. En hierdie tariewe was voelbaar.<ref name="Minutes1908" /> Volgens Alfred Marshall kan die fabriek meer as genoeg hawermeel en hawermoutpap vir die ganse Suid-Afrika onder Britse vlag lewer. Die publiek verlang wel dat die produkte mooi verpak word in blikke en kartonne (wat wel in die kolonie vervaardig word en dus die binnelandse mark aanhelp) en nie in sakke of vate ("barrels") nie. Nou kom die spoorweë en sê nee, hulle vervoer goedere teen die 3de klastarief, bedoelende, die hawermout moet nou in sakke en vate verpak word, wat lomp is, maklik breek, mors en op die koop toe onnodige ruimte in beslag neem, bloot om die produk nou teen min of meer kosprys rond te karwei. Die maatskappy op Moorreesburg kom egter te staan voor die hoë lone in die Kaapkolonie, asook die aksynsbelasting wat goedere uit Europa bevoordeel.<ref name="Minutes1908" /> Marshall skets die volgende scenario:<ref name="Minutes1908" /><br> Die vragvervoer van hawermeel en hawermout vanaf die fabriek op Moorreesburg tot in Johannesburg (verpak in blikke of karton) in kissies, kos 7 pond 15 sjielings per Britse ton of 2 000 lbs.<ref name="Minutes1908" /><br> Sou dit in die sakke of vate verpak wees, soos die owerheid dit voorskryf, kos dit 3 pond, 5 sjielings 4 pennies per Britse ton of 2 000 lbs.<ref name="Minutes1908" /> Stel dit nou teenoor die ingevoerde hawermeel en Quaker Oats wat vanaf Delagoabaai in Mosambiek na Johannesburg versend word: selfs met aksynsbelasting ingesluit, kos dit 5 pond per 2 240 lbs.<ref name="Minutes1908" /> Marshall stel nou voor die tarief op die ingevoerde produk moet gehef word, en die Suid-Afrikaanse produk moet verpak en vervoer word soos die Suid-Afrikaanse verbruiker dit wil hê.<ref name="Minutes1908" /> Die uitsluitsel hiervan kom mens te wete in ''De Zuid-Afrikaan'' op 22 Julie 1909:<ref name="dezuidafrikaan.1909.22julie.7">[https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4178/za-1909-07-22.pdf?sequence=9&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. De Z.A. Nat Unie. 1909. 22 Julie:7, kolom 2.]</ref> Of daar enigsins 'n kansgelykheid bestaan vir die verkoop van koloniale hawermeel, wys Sir Pieter Bam daarop dat die spoorwegtariewe van die Westelike Provinsie na die Transvaal hoër was as vir die ingevoerde produk wat deur sekere hawens na Transvaal versend is. Die sekretaris van die Mafeking-sentrum, mnr. J.R. Algie, het hieroor aan die spoorwegdepartement geskryf. Hy kry ten antwoord dat die departement nie die tariewe gaan verminder nie. Die Mafeking-sentrum antwoord daarop aan die hawermeelfabriek te Moorreesburg, dat daar onder hierdie omstandighede geen kans is om die artikel in die distrik te verkoop nie, en dat die plaaslike handelaars in Transvaal geen ander keuse het as om terug te gryp na die ingevoerde produk nie.<ref name="dezuidafrikaan.1909.22julie.7" /> (En dit voorspel niks goeds vir Moorreesburg nie.) Dit verklaar waarskynlik waarom daar 'n pleidooi aan die regering en publiek gerig word op 3 Augustus 1909 in ''De Zuid-Afrikaan'':<ref>[https://web.archive.org/web/20250510141247/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4179/za-1909-08-03.pdf?sequence=1&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1909. Moorreesburg. 3 Augustus:8, kolom 3]</ref> {{cquote| '''Algemeen.'''<br> [...]<br> De "Cereal Manufacturing Co." gaat nog voort haverhooi te verwerken in ideaal veevoeder, en wegens de mate van persing aangebracht en de zindelike wijze, waarop die opgemaakt wordt, is het ook gemakkelik en ekonomies om vervoerd te worden per spoor, schip of transportwagen. Men is nu begonnen gort te maken, die er goed uitziet, even smakelik is als de ingevoerde en die sneller zacht kookt. Van de gerolde haver en de verschillende soorten havermeel behoeft geen melding gemaakt te worden, daar die al genoegzaam bekend zijn. Vele handen vinden hier daardoor werk en de fabriek is, als het ware, een werkverschaffing voor vele armen, die anders werkeloos zouden zijn. De onderneming verdient gewis de ondersteuning van de regering en het publiek. }} Skaars 'n week sedert Bam se woorde op papier verewig is, verskyn daar sommer twee advertensies in die einste ''De Zuid-Afrikaan'' (29 Julie 1909). Die Cereal Manufacturing Company spits hom solank op die Kaapse mark toe en deel gratis resepteboeke saam met die proefpakkies uit. As die winkel in die buurt nie Tiger Brand-produkte verkoop nie, kon mens net hulle name en adresse stuur aan die "Cereal Manufacturing Company".<ref name="dezuidafrikaan.29julie.4.5">[https://web.archive.org/web/20250510164838/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4178/za-1909-07-29.pdf?sequence=12&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1909. 29 Julie: bl. 4 (kolom 8), bl. 6 (kolom 7)]</ref> Advertensie 1 lui so:<ref name="dezuidafrikaan.29julie.4.5" /> {{cquote| '''Havermeel, "Tiger Brand"'''<br> De havermout, enz. gefabriceerd door de "Cereal Manufacturing Company," is een artiekel, dat grote opgang heeft gemaakt in Zuid-Afrika. Het leent er zich toe uitstekende havermeelkoekjes ervan te bakken, een eksellente soep ervan te koken en een ideale verfrissende zomerdrank ervan te breiden. De "Cereal Manufacturing Co." van Moorreesburg, K.K., heeft een recepteboek gepubliseerd en zal aan enige dame, die erom schrijft, een eksemplaar ervan, bevattende over de vijftig nieuwe en originele recepten voor het maken van soep, koeken, poddings en "entrees" gratis toezenden. Degenen van onze lezers, die nog niet het "Tiger Brand" Gerold Wit Ontbijt Havermeel beproefd hebben, worden uitgenodigd hun namen en adressen aan de "Cereal Manufacturing Co." Moorreesburg, K.K. te zenden, wanneer zij per ommegaande een goed monster van dit uitmuntend graan ontbijt voedsel zullen ontvangen. }} Advertensie 2 lui so:<ref name="dezuidafrikaan.29julie.4.5" /> {{cquote| '''Havermeel "Scones"'''<br> Neem een bordvol koud havermeel porridge en kneed in zoveel meel tot het stijf genoeg is om uit te rollen; voeg erbij zout naar smaak. Vorm in ronde of drie-hoekige "scones", bak in een vrij warme oven en alvoren op te dissen, snijd zo in tweeën en besmeer so goed met boter. Dit is een ekonomiese manier om koude porridge op te gebruiken. De belangrijkste hoenigheid om van dit recept een sukses te maken, is om zorg te dragen, dat de "porridge" van "Tiger Brand" Havermeel gemaakt is. Indien uw plaatselike handelaar geen "Tiger Brand" Havermeel voorradig heeft, zend zijn naam en adres tezamen met uw eigen naam en adres aan de "Cereal Manufacturing Company," van Moorreesburg, K.K., en gij zult per ommegaande een ruim monster "Tiger Brand" Havermeel ontvangen, tezamen met een goed gedrukt boek met recepten, waarin aangegeven wordt hoe havermeel op drie-en-vijftig verschillende manieren gebruikt kan worden. }} == Collier kry ’n nuwe vennoot == Collier kry in 1910 nog ’n vennoot by: Daniel Bolton Redler. Frankel vermoed Collier het van Redler te hore gekom deur sy broer, Arnold Redler, hoof van Redler Patents Ltd. Sharpness te Gloucester, wat later moontlik die masjinerie kon verskaf het om die gort by Moorreesburg te kook en te steriliseer. <ref name="Frankel.1988.135" /> Hoe dan ook, in 1910 word Daniel Bolton Redler, nog voor hy enigsins kon bedank, deur die Kaffrarian Steam Milling Company in die pad gesteek, op grond van ontrouheid teenoor die onderneming. Moontlik het Collier vir Redler genader en die bestuur het snuf in die neus gekry.<ref name="Frankel.1988.136">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 136</ref> In ''De Zuid-Afrikaan'' van onder meer 8 Februarie 1910, 24 Februarie 1910, 15 Maart 1910 en 31 Maart 1910 verskyn 'n advertensie wat as koerantberig verbloem is, getiteld 'De Opinie van Professor Hahn', wat ongetwyfeld skimp op 'Quaker Oats' wat 'n ingevoerde produk was: {{cquote| Professor P. Daniel Hahn, de welbekende professor in de scheikunde, heeft onlangs verscheidene monsters van "Tiger Oats" geanaliseerd, ten einde te zien of zij gelijk waren aan het ingevoerde havermeel. De geleerde professor somt de resultaten van de verskillende analysen, door hem gedaan, als volgt op: - Het is niet te verwonderen, dat de "Tiger Oats," gekweekt in dit zonnige land, allergunstigt vergeleken kan worden met het beste en rijkste geïmporterde havermeel, omdat de "Tiger Oats," zoveel als 85.55 percent (vijf-en-tachtig) en een halve delen in elke honderd delen) bestanddelen bevatten, die omgezet worden in bloed, vlees en vet. De "Tiger Brand" is bereid geworden met de grootste zorg, zoals bewezen wordt door de grote oplosbaarheid, opslorpingsvermogen en verteerbaarheid van het gekookte Havermeel. Het is dus een eksellent voedsel voor zuigelingen en invaliden, zowel als voor de gezonden en robusten, die hun fisiese kracht en sterkte moeten handhaven. Ik beschouw de "Tiger Brand" het best bereide Havermeel voor de ontbijttafel, en beveel ten sterkste aan dit merk als een hoogst voedzaam en gemakkelik verteerbaar voedsel - (Get.) P. Daniel Hahn, Ph.D., M.A. Professor in de Scheikunde. "Tiger Oats," waarvan Professor Hahn zo enthusiasties spreekt, is een volkomen Zuid-Afrikaans graan, daar het gekweekt en gemalen wordt in de voortdurende zonneschijn van Moorreesburg, K.K. Enigeen van onze lezers, die een volledige en komplete lijst van de analysen van Professor Hahn moge verlangen, kan het op aanvrage van de "Cereal Manufacturing Co." van Moorreesburg, K.K. verkrijgen. }} In antwoord daarop het die konkurrent, 'Quaker Oats', op 5 April 1910 in ''De Zuid-Afrikaan'' ook die stem laat hoor van "de hoogste mediese autoriteit over voedsels", Sir James Crichton Brown, LL.D.-FRS. van Londen (duidelik nie van hier rond nie), om hul ontbytpap te bemark. Boonop word die Skotte as voorbeeldverbruiker voorgehou - dalk doelbewus, omdat die waarskynlike leser, net soos die Skotte, tot die arbeidsmag behoort het en ook Calvinisties was. Vroeg in 1911 word die onderneming registreer met Collier as voorsitter en Redler as besturende direkteur. Dit gaan voor die wind. <ref name="Frankel.1988.136" /> In die jaar 1911 het die Cereal Manufacturing Company omtrent 200 000 sakke hawer per jaar benodig om aan die vraag en aanbod te voldoen. Benewens die duplisering van die bestaande aanleg, word ook 'n nuwe aanleg vir kuilvoer en pêrelgars-produksie monteer. Op hierdie stadium is uitvoere nog toekomsmusiek. Van die klagtes wat opklink (uit die boer se oogpunt) is die aankoop van nuwe en goeie gehaltesaad teen 'n billike prys - asook vakkundige kennis wat nie so geredelik beskikbaar is nie; op sy beurt het die handelaars weer gekla oor die verouderde en duur metodes wat by die ploeg, saai en oes aangewend word.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Papers/AJI-AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=%22cereal+manufacturing+company%22+moorreesburg&pg=PA479&printsec=frontcover Union of South Africa Department of Agriculture. 1912. Report with Appendices for the period 31 May 1910 to 31st December 1911. p. 479]</ref> ''The South African Railways''-tydskrif van November 1911 vind dit verblydend hoe daar nou minder hawermout van die Unie van Suid-Afrika uitgevoer word (tekenend van 'n binnelandse mark wat aan die ontwikkel is), maar ook dat 'n onderneming by Moorreesburg tot stand kom waar hawermeel en hawerprodukte soos 'Tiger Oats' en 'Jungle Oats' aan die ontwikkel is.<ref>{{Cite web |url=https://railways.haarhoff.co.za/issue/113/page/54 |title=''The South African Railways Magazine''. 1911. The Principles of Railway Rates. November 5(11): 1784-1786. |access-date=17 Maart 2025 |archive-date=27 Maart 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250327100610/https://railways.haarhoff.co.za/issue/113/page/54 |url-status=dead }}</ref> Die meule trek ook die buiteland se aandag. Op 10 November 1913 staan daar in ''[[:fr:La Dépêche coloniale et maritime|La Dépêche coloniale et maritime]]'':<ref>{{fr}}[https://www.retronews.fr/journal/la-depeche-coloniale/10-novembre-1913/1989/5163968/2?from=%2Fsearch%23allTerms%3Dmoorreesburg%26sort%3Dscore%26publishedBounds%3Dfrom%26indexedBounds%3Dfrom%26page%3D1%26searchIn%3Dall%26total%3D19&index=3 ''La Dépêche coloniale''. 1913. Nouvelles Coloniales Anglaises. 10 novembre, p. 2]</ref> {| class=wikitable style="max-width:40em;" |- | valign="top" align="center"| '''Frans''' | valign="top" align="center"| '''Afrikaans''' |- | valign="top" align="left" style="background-color:#FFFFFF" | Bien que l'Afrique du Sud ne produise pas autant de céréales qu'elle en devrait fournir, il est agréable de constater qu'il existe aujourd'hui d'importants moulins bien aménagés à Moorreesburg, où se préparent la farine d'avoine, les farines de potage et l'orge perlé, en quantités considérables. | valign="top" align="left" style="background-color:#FFFFFF" | Al lewer Suid-Afrika nie soveel graan soos dit moet nie, is dit verblydend om te sien dat daar nou groot, goed toegeruste meulens in Moorreesburg staan, waar daar aansienlike hoeveelhede hawermout, sopmeel en pêrelgars verwerk word. |} In 1919 sluit Peter Murray King hom by hulle aan; hy moes ’n kantoor op Durban gaan oopmaak en beman. Toe hy eendag sy besoek op Moorreesburg kom aflê, ondervind hy ’n haaksheid tussen Collier en Redler.<ref name="Frankel.1988.136" /> In April 1920 word die Cereal Manufacturing Company genoop om tydelik te sluit, omdat die hawer te duur is. Na bewering kan dit toegeskryf word aan “the completion of a successful corner”, bedoelende, iemand, of ’n maatskappy, het op 'n manier al die hawer opgekoop. <ref name="Frankel.1988.136" /> Luidens 'n verslag gedateer 27 Januarie 1920, moes die owerheid ingryp en die produktehandelaar dwing om 30 000 sakke hawer (byna die helfte van sy voorraad) aan die Cereal Manufacturing Company op Moorreesburg te verkoop teen 13 sjielings, 1 pennie per sak, sonder enige spoorgeld wat bygevoeg sou word. Aanvanklik het die produktehandelaar die Cereal Manufacturing Company tussen 17 sjielings, 6 pennies tot 18 sjielings, 6 pennies per sak gevra. Rente is nie ingereken by die verkoopprysvasstelling deur die staat nie, aangesien die produktehandelaar reeds, te oordeel aan die geweldige vrag wat verkoop is, enorme wins gemaak het.<ref name="interim">[https://www.google.co.za/books/edition/Miscellaneous_Acts_and_Proclamations/PCsrAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=%22cereal%20manufacturing%20company%22&pg=RA6-PA9&printsec=frontcover Interim Report: Cost of Living Commission. 27 Januarie 1920.]</ref> Uit die verbruiker se oogpunt is weer gevra hoekom die verkoopprys op die winkelrak nou maar net 'n skamele 3 sjielings minder per kissie hawermout beteken. Dit blyk dat die hawer in die fabriek reeds uitgeput was, maar nogtans was die verkoopprys van die Tiger Oats 11 sjielings goedkoper as die Quaker Oats wat 'n ingevoerde produk is.<ref name="interim" /> Wat hawerhooi aanbetref, is 'n soortgelyke uitkopery begin Desember 1919 opgemerk (met die afleweringsdatum wat tot Oktober 1920 sou strek), maar met een verskil - daar was nog hoegenaamd geen hawerhooi in die verkoper se besit nie; dit was dus suiwer spekulasie op papierstrokies, en iemand sou net "ter goede trou" aan die vraag moes voldoen. Dit het die pryse die hoogte ingejaag. Sulke spekulasie het dikwels nie slegs by hawerhooi gebly nie, maar ook hawer, mielies, koring, ens.<ref name="interim" /> In November 1920 is die fabriek weer in bedryf.<ref name="Courant.2017.1feb" /> Redler het die hawermout aanvanklik as “babakos” afgemaak, maar die bovermelde krisis het hom anders laat besin. Jungle Oats was dan van die begin af ook ’n topverkoper. <ref name="Frankel.1988.136" /> == Collier en Redler se paaie skei == Collier begin weer sy ou streke uithaal wat Arthur May destyds moes verduur. Hierdie keer het die saak in die hof gaan draai. Dit skyn in 1911 het Collier die saak "Cereal Manufacturing Company" ten dorpe Moorreesburg voortgesit of oorgeneem ("carried on the business" is 'n vae omskrywing). Collier betrek teen die begin van 1911 vir Redler wat van nering 'n kenner in die meulenaarsbedryf was. Redler en Collier kom na onderhandeling skriftelik op 11 April 1911 ooreen dat Redler die bestuurder van die Cereal Manufacturing Company met ingang 12 April 1911 word. Redler word hiermee heelwat vrye teuels en baie aantreklike vergoedingsvoorwaardes belowe.<ref name="hofsaak1923">Redler v. Collier and The Cereal Manufacturing Co. Ltd. In: Russell, A.F, Swift, G.M., Gutsche, C, Sutton, G.G. 1924. ''South African Law Reports.'' Cape Town: Cape Provincial Division Decisions of the Supreme Court of South Africa (Cape of Good Hope Provincial Decision), pp. 458-466</ref> Ook, lui die ooreenkoms, sou Collier binne vier maande die Cereal Manufacturing Company in 'n aandelemaatskappy met beperkte aanspreeklikheid omskep. Uit die £100 000 nominale kapitaal {{voetnota|[[WAT]]: "die aandelekapitaal wat, kragtens sy oprigtingsakte deur 'n maatskappy uitgereik mag word"}} sou Collier ook 55 000 aandele ter beskikking stel teen 'n nominale waarde van £1 per aandeel; na agting van elkeen se belang. Redler sou ook besturende direkteur van die maatskappy word, teen 'n salaris van £50 per maand, asook toebedeel word met 'n 50 persent kommissie op die nettowins van die maatskappy. Hierdie kommissie sou egter weer in aandele van die maatskappy belê word, wat Collier ooreengekom het om aan Redler te verkoop, tot Redler se belange in die aandelekapitaal dié van Collier geëwenaar het.<ref name="hofsaak1923" /> Collier kon egter ter enige tyd, indien goeie rede hom voorgedoen het, die ooreenkoms sonder kennisgewing beëindig.<ref name="hofsaak1923" /> Die Cereal Manufacturing Company Limited is op 30 Junie 1911 ingelyf, met 'n nominale kapitaal ter waarde van £100 000, waarvan 55 000 aandele teen £1 per aandeel ter beskikking gestel is aan Collier of sy benoemdes. 200 hiervan is op aandrang van Collier aan ene Zingel toegesê. Die res van die aandele is aan enkelpersone toegewys om die getal lede vol te maak soos die maatskappywet dit vereis het. Daar moes drie direkteure dien - in hierdie geval Collier, Redler en Zingel. 'n Direkteur moes ten minste 200 aandele hê om in aanmerking te kom, en elke jaar moes een direkteur (wat nooit Collier sou wees nie - so is gestipuleer) uittree. In wese was daar net twee direkteure altyd aan die stuur van sake.<ref name="hofsaak1923" /> In Julie 1911 het die twee partye (Redler teenoor Collier en Zingel) 'n ooreenkoms gesluit wat baie ooreenstem met die ooreenkoms wat op 11 April 1911 aangegaan is.<ref name="hofsaak1923" /> Terselfdertyd het Collier en Redler hul eie ooreenkoms gesluit wat sou verseker dat Redler voorkeur sou geniet om aandele by Collier te koop. Dit sou egter net solank duur tot die meerderheid van die direkteure en/of aandeelhouers goeie rede kon vind om hierdie ooreenkoms tussen die Redler en Collier te beëindig. Op 12 Julie 1911 kom daar egter nog 'n voorwaardetjie by, waarmee Collier homself sou vasteken: Collier het in 'n brief aan Redler geskryf, solank as wat die maatskappy 'n skoon wins toon van ses persent, sou hy, wat Collier is, nie Redler se ooreenkoms met die maatskappy beëindig nie.<ref name="hofsaak1923" /> In die praktyk het al bogenoemde beteken dat Zingel as direkteur heraangestel is by die algemene jaarvergadering in Desember 1911, hoewel dit lyk of hy nie by enige direksievergadering opgedaag het nie. Daarom is hy ook nie herverkies nie. Met ander woorde, Collier en Redler word, en bly, die enigste direkteure tot 1922 toe.<ref name="hofsaak1923" /> Al het 'n brand 'n deel van die fabriek in 1914 beskadig, en al moes daar inderhaas 'n noodoplossing gesoek word, gaan die maatskappy van krag tot krag - die [[Eerste Wêreldoorlog]] bring groot wins mee.<ref name="hofsaak1923" /> In November 1918 word die dividende teen 'n 6%-koers per jaar vanaf 1 Julie 1911 tot 30 November 1917 bereken. Collier het 6 752 aandele aan Redler oorgedra. Hierdie nuwe aandele beteken 'n magdom meer geld vir Redler. Daarom vind mens op 20 Maart 1919 dat Redler in die 1918-jaar alleen (wat op 30 November 1918 geëindig het) £17 874 deur dividende verdien het. En hierdie geld word in nog meer aandele belê, soos die ooreenkoms was. Op 20 Maart 1919 word besluit die volgende winsverdeling moet op 31 Mei 1919 plaasvind. Hierdie tydperk alleen lewer vir Redler £23 606 op. Toe Redler dus, soos die ooreenkoms dit goedkeur, sy 5 231 aandele by Collier wou koop, wou Collier dit nie verkoop nie. Redler het iewers teen die einde van 1919 of begin 1920 'n klag teen Collier gaan indien, en Collier moes maar besgee.<ref name="hofsaak1923" /> Van daardie dag af woed daar gereeld geskille tussen die twee direkteure oor winsverdeling en hoe die fabriek opgeknap/herstel ("reconditioned") moes word. En hierdie magstryd sou hom kort voor lank in die hof uitwoed.<ref name="hofsaak1923" /> Toe Collier in April 1923 regstappe begin het om besluite van 'n aandeelhouersvergadering nietig te verklaar, het Redler 'n teenaansoek ingedien om die maatskappy te likwideer.<ref name="hofsaak1923" /> Die hof het Collier se aansoek toegestaan en Redler se aansoek vir eers uitgestel. Dit sou hierdie twee partye twee maande tyd gun om hul geskille uit te stryk of 'n skikkingsooreenkoms te bereik. Maar hulle het nie.<ref name="hofsaak1923" /> Hier volg 'n opsomming van die binnegevegte wat aanleiding gegee het tot die hofsaak op '''29 Mei 1923''':<ref name="hofsaak1923" /> * Die nominale kapitaal was £100 000. Daarvan is 55 000 aandele uitgereik en elke aandeel was £1. * Redler het 27 397 aandele besit en Collier (of die Financial Trust Company, waar hy aan die stuur was) 27 399 aandele. Die oorblywende aandele het so uitgesien: 200 aandele is toegewys aan iemand wat deur Collier benoem is (Zingel). Vier ander enkelpersone besit elkeen een aandeel. * Die hof bevind die maatskappy is streng gesproke 'n ''de facto'' vennootskap wat onder die dekmantel van 'n privaatmaatskappy bedryf word. * Redler en Collier kon die afgelope vier jaar geen ooreenkoms bereik betreffende die winsverdeling nie. * Redler en Collier praat nie met mekaar nie; daar is skynbaar ook geen vooruitsig dat hulle om die beswil van die maatskappy hul strydbyl gaan begrawe nie. * Die twee direkteure vertrou mekaar nie meer nie; elkeen wil aan die stuur van die maatskappy staan. * Die bestuur van die maatskappy het ondertussen tot stilstand geruk; die onderhandelings het 'n dooie punt bereik. Sonder die toestemming van die twee grootste aandeelhouers is Tiger Oats in wese stuurloos. * Collier het gepoog om Redler uit sy pos as direkteur te probeer werk, wat teenstrydig is met die ooreenkoms wat aangegaan is. * Collier het op onregmatige wyse die verklaring van dividende probeer verhoed en die funksionering van die maatskappy ontwrig. * Collier het geweier om sy toestemming vir die herstel/oordoen van die fabriek te gee, wat aansienlike verlies vir die fabriek en albei partye in die hand gewerk het. * Collier staan die aansoek om likwidasie teen. Die hof vind dit, deur uit 'n gevallestudie aan te haal, onnodig dat die twee partye mekaar deur lywige beëdigde verklarings probeer beswadder in 'n poging om die hof oor te haal om tussenbeide te tree. Al wat die hof wil hê is 'n blote aanduiding dat die twee partye vertroue in mekaar verloor het (of dat dit onmoontlik geword het), maar dat dit nie uit eiebelang spruit nie.<ref name="hofsaak1923" /> Die hof lig net die volgende hoofgeskilpunte tussen Collier en Redler in hierdie beëdigde verklarings uit:<ref name="hofsaak1923" /> :1. Al is die oogmerk van die maatskappy om 'n wins te toon, en al is daar teen 30 November 1922 'n surplus van £81 201 op die boeke, en al is daar aansienlike wins sedert 1918 gemaak, kon Collier en Redler sedert 1919 nie tot 'n vergelyk kom oor die dividendverdeling nie. In paragraaf 6 van Collier se beëdigde verklaring van 5 Maart 1923 word aangevoer dat £50 000 uit hierdie £81 201 nodig is om die nuwe materiaal mee aan te koop en £40 000 om die voorgestelde fabriek by Maitland mee op te rig en toe te rus. :2. Reeds in 1921 het Hudson die maatskappy aangeraai om die fabriek in orde te kry. Die enjin was in so 'n toestand dat dit 'n lewensgevaar vir die werknemers ingehou het, maar ook aan die winste begin knaag het. Redler het op 'n besluit aangedring, maar kon tot geen vergelyk met Collier kom om iets tot uitvoering te bring nie. :3. In weerwil van sy brief gedateer 12 Julie 1911, wil Collier vir Redler uit sy pos as besturende direkteur verwyder. Bloot omdat hy aandring op meer administratiewe en bestuursbevoegdheid. Sedert 29 Januarie 1923 praat die twee glad nie met mekaar nie, en duur die vyandige gesindheid voort, al het die hof hulle ook twee maande grasie gegee om die saak te besleg. In sy beëdigde verklaring van 17 Mei 1923 stel Collier voor: indien Zingel as direkteur sou aanbly, kan 'n derde onafhanklike persoon as direkteur aangestel word; die naam mnr. Orpen het by die verhoor opgeklink. Vir die hof is hierdie besluit ter elfder ure geen aanduiding of mnr. Orpen daartoe sou instem om onder sulke gespanne en onuithoudbare omstandighede 'n pos te beklee nie. So 'n pos sou eintlik net geskep wees om 'n soort arbitrasie te probeer beding, maar Collier het self, soos reeds aangedui, ook skuld aan hierdie onderstrominge. Mnr. Davids benadruk namens Collier die gebeure tydens die vergaderings: toe Redler nie daarin kon slaag om op "onbehoorlike wyse" die beheer van die maatskappy oor te neem tydens die aandeelhouersvergaderings op 29 Januarie 1923 en direkteursvergadering op 2 Februarie 1923 nie, toe eers het hy aansoek gedoen om die maatskappy te likwideer - om sodoende sy sin te kry. Maar die hof bevind hierdie lange aanloop is op die spits gedryf by die vergaderings op 29 Januarie 1923 - Collier is hier ewe aandadig.<ref name="hofsaak1923" /> In paragraaf 7 van Redler se beëdigde verklaring gedagteken 7 Februarie 1923, stel hy dit uitdruklik dat hy geen direksie- of aandeelhouersvergadering meer sal belê of bywoon nie. Redler wil hê wat hom toekom, en as Collier homself deur sy eie kontrak en beloftes vasgeteken het, is dit nie Redler se skuld nie.<ref name="hofsaak1923" /> Mevrou Annie Pethick Redler het met haar eie aansoek gepoog om die likwidasie te keer, maar omdat sy slegs één aandeel in die maatskappy besit het, is haar aansoek van die hand gewys. Sy moes, op die koop toe, haar eie regskoste dra.<ref name="hofsaak1923" /> Die hof betreur dit dat so 'n winsgewende maatskappy, wat soveel vir die dorp beteken ("which is so useful to the community"), gelikwideer moet word, maar hy het geen ander keuse nie. Gerald D'Arcy Orpen en Harold William Abbott word hiermee as die likwidateurs aangewys.<ref name="hofsaak1923" /> Die hof het beslis: die Cereal Manufacturing Company moet likwideer word. Al die bates word toegewys aan die hoogste bieder tussen hierdie twee litigante<ref name="Frankel.1988.136" /> (of 'n derde party kon ook 'n aanbod maak).<ref name="hofsaak1923" /> Redler se aanbod was aansienlik hoër as Collier s'n. Hy tree as wenner uit die stryd en weer ondergaan die hawermoutfabriek ’n naamsverandering: “The Tiger Oats Company (Incorporating the Cereal Manufacturing Co.)” <ref name="Frankel.1988.136" /> Maar moenie glo Collier stap stert tussen die bene weg nie. In Kaapstad stig hy ’n konkurrent: die Western Cereal Company Limited, met ’n kapitaal van £100 000. Collier word die voorsitter, maar trek kort daarna Londen toe. <ref name="Frankel.1988.136" /> Onthou nou dat Collier nie in Natal met May mag meegeding het nie. Nie dat dit veel saak sou maak nie, want Natal is, net soos die Kaap, nou ’n provinsie van die Unie van Suid-Afrika, en nie meer ’n aparte kolonie nie. Maar die skade wat kon gevolg het, moet tog in ag geneem word. Collier se besturende direkteur hier te lande, William Henry Zingel, begin meedoënloos die pryse van hul Pioneer Oats te verlaag, véél laer as dié van Jungle Oats of dié van die ingevoerde Quaker Oats.<ref name="Frankel.1988.136" /> Radeloos gaan klop Redler aan by mnr. Reichman van die Old Church Grocer in Pleinstraat, Johannesburg. <ref name="Frankel.1988.136" /> Reichman telegrafeer Collier in Londen. Collier besef die skade wat hierdie praktyk van Zingel aan sy eie besigheid kon berokken en verkoop die Western Cereal Company Limited sonder meer aan Bokomo, oftewel De Boeren Ko-operatieve Molen Maatschappy Beperkt. Daarna staan die produk steeds bekend as Pioneer Oats.<ref name="Frankel.1988.137">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 137</ref> == Die verskuiwing na Maitland == Geen, maar géén rede word deur Frankel in sy outobiografie verstrek waarom Redler in 1926 besluit het om 'n nuwe fabriek by [[Maitland]] in die Kaap te bou nie.<ref name="Frankel.1988.137" /> Ook nie hoekom, soos in die beëdigde verklaring van 5 Maart 1923 hierbo vermeld, daar reeds planne was om 'n nuwe fabriek daar op te rig nie.<ref name="hofsaak1923" /> Let wel: hierdie stuk grond is volgens Rudy Frankel, reeds "enkele jare" voor 1926 al aangeskaf. Uiteindelik sal daar die meul opgerig word, met bergplek by.<ref name="Frankel.1988.137" /> Daar word aangevoer dat die aanvraag na die produk die meule in Moorreesburg se kapasiteit in 1930 oorskry het. <ref name="Courant.2017.1feb" /> Iets wat min of meer in ’n bemarkingsartikel herhaal word.<ref>''Rapport''. 2024. Staatmakers bly boaan inkopielyste. 25 Februarie, bl. 15: ''[...] en teen 1930 is 'n tweede meul in Maitland in bedryf geneem toe die vraag té groot geword het.''</ref> Of was dit toe te skryf aan die [[Wet van die remmende voorsprong]]? Die grond op Maitland het 55 akker (of omtrent 22,3 hektaar) beslaan en is in 50 lappies grond opgedeel. 5 daarvan is vir die meule opsy gesit en heelwat van die grond was nog nie verkoop nie. Die meul is in 1929 voltooi en het oor die modernste graansuiers beskik: sy broer Arnold het die graansuiers ontwerp, asook die voerbande wat graan vanaf die treinwaens kon afskep. Die graansuiers se bergingskapasiteit was 10 000 (Engelse) ton elk. Die grootste op daardie stadium in die Unie. Die graansuiers is in bedryf geneem in 1930, maar die meul eers in 1931. Sonder probleme was die meul in Maitland ook nie – omrede hy so te sê op seevlak was, het die vog by die opslagplek (‘granary’) ingesypel. <ref name="Frankel.1988.137" /> Lochner glo in 1979 dit is die dorpsraad van Moorreesburg wat grootliks vir die verskuiwing verantwoordelik gehou moet word:<ref name="Lochner">Lochner, J.J. 1979. Die ontwikkeling van die dorp. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 72-73</ref> {| border=1 cellpadding=4 style="border-collapse: collapse; border: 1px solid var(--base-color);" |- style="vertical-align:top;text-align:left;" | | In September 1924 bied die Kerkraad die Stadsraad 'n stuk grond aan voor Huis van Heerde op voorwaarde dat dit tot 'n park ontwikkel moet word. Die aanbod is aanvaar. In die suidwestelike hoek van die grond is toe 'n boorgat geboor en 'n groot reservoir gebou om nie net die park nie, maar ook die sentrale deel van die dorp van water te voorsien. Ons mag dit vandag eienaardig vind dat die reservoir nie op 'n hoër geleë deel van die dorp gebou is om aan die hele dorp water te verskaf nie, maar ons moet in gedagte hou dat Steynsburg nog nie deel van die dorp was nie. Die skema is in 1925 voltooi en het ongeveer R2 000 gekos. Die reservoir staan vandag nog daar. Voordat hierdie skema aangepak is, het Tiger Oats aangebied om al die materiaal te verskaf as die Stadsraad sou inwillig om water van die Bergrivier af aan te lê, maar die aanbod is van die hand gewys. Die rede vir die aanbiedinge vir die verskaffing van krag en water was dat Tiger Oats se krag vir die fabriek deur stoomenjins ontwikkel moes word en die brak water van die dorp het die masjiene laat roes. In 1931 het Tiger Oats toe voor die probleem te staan gekom om nuwe masjiene te installeer of om hulle fabriek te verskuif. Die nuwe masjiene sou in elk geval weer oproes en toe het die direksie besluit om die fabriek na Maitland te verskuif en net 'n klein afdeling van die fabriek het hier agtergebly. Die verskuiwing was 'n geweldige ramp vir die dorp, want al die sektore van die gemeenskap het daaronder gely. Die Standard Bank alleen moes 10 van sy 16 personeellede prysgee. Wat sou dit nie vir Moorreesburg beteken het as die fabrieke in Maitland vandag hier gestaan het nie? Of wil ons liewer die rustige landelikheid van ons dorp behou? |} Ander glo weer die droogte en roes van die Depressiejare was hiervoor verantwoordelik, en tog is daar elemente in Lochner se siening hierbo wat deurslaan:<ref>Schoeman, C. 1998. ''100 Jaar van Rugby: Die verhaal van Moorreesburg Rugbyklub. 1898-1998.'' Moorreesburg: Moorreesburg Rugbyklub, bl. 28</ref> {{cquote| Gedurende die vroeë dertigerjare breek egter baie moeilike jare vir die land aan en Moorreesburg word ook nie gespaar nie, met droogte en roes in die koring wat die mense van die omgewing swaar getref het. Teen 1932 was die skrif reeds aan die muur; Tiger Oats se masjiene het begin roes as gevolg van die brak ondergrondse water en die kragvoorsiening was te swak vir die uitbreidende fabriek, en gevolglik is die grootste deel van die fabriek na Maitland verskuif. Die meeste van die werkers is saam met die fabriek na Maitland verplaas, plaaslike sakemanne moes verskeie werknemers afdank en Standard Bank moes tien van sy klerke prysgee. }} Albei bogenoemde sienings beskou die Depressiejare moontlik as die beginpunt van die Tiger Oats-fabriek se ondergang. Die Groot Depressie het egter almal geraak en die graanpryse moes laat sak word. Redler word in 1935 siek en sterf in 1940, terwyl die Tweede Wêreldoorlog oorsee woed. Al is daar reeds ’n ander besturende direkteur in die tuig met sy afsterwe, was die maatskappy sonder Redler so te sê koersloos. Dit begin later bietjie neuk, want die meeste van die aandele was in die eiendom self gesteek, wat beteken die eiendom moes verkoop word. Mnr. C.W.A. Coulter (prokureur en parlementslid vir Tuine, Kaapstad), die eksekuteur, was dus gretig om die onderneming (dus, Maitland én Moorreesburg se eiendomme saam) te verkoop om sodoende likiditeit te verkry en die laaste wense van die testateur uit te voer. <ref name="Frankel.1988.137" /> Coulter het Sir [[Ernest Oppenheimer]] van Anglo American in 1944 gekontak, om te hoor of hy dalk belang sou stel. Op sy beurt het Oppenheimer vir Rudy Frankel gekontak. Dit is hoe die Frankels by Tiger Oats betrokke geraak het.<ref name="Frankel.1988.131">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 131</ref> == Verandering aan die makro-ekonomiese tendense vanaf die 1900’s tot die 1940’s == Tot en met die 1920-1930’s was alle ekonomiese bedrywighede so te sê heeltemal laissez-faire, of dan, heeltemal ’n vrye mark. Pryse het gewissel na gelang van vraag en aanbod, en of jy van die klant se gesig hou, al dan nie. Uit daardie verskil en spekulasie het die produktehandelaars (die veredelde naam vir ‘n smous met ‘n winkel) munt geslaan. Die boer was dus uitgelewer aan sy eie onkunde en algehele gebrek aan bemarkingsvermoë. Daar was wel graansuiers (van die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens) waar mens jou graan kon laat gradeer, weeg, skoonmaak en oppot en verseker het, waarna die boer ’n sertifikaat of bewyslewering verkry het om die graan enige tyd te gaan verkoop wanneer die tyd, die prys en die saak reg was. Teoreties gesproke. In die praktyk is die bewys net so weer by produktehandelaars ingelewer om so gou moontlik die skuld wat deur die jaar opgehoop het te gaan delg. Met hierdie sertifikaat het die produktehandelaars verder gewoeker.<ref name="Frankel.1988.34.35">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 34-35.</ref> Ook het hierdie handelaars en meulenaars dikwels graan vanuit die binneland ingevoer om die valse indruk by die plaaslike en oningeligte boere te skep dat daar oorgenoeg, of liewer, ’n oorskot graan was. Sodoende het die boere maar die graan teen ’n lae prys verkoop, want hy was onder druk om sy skuld te delg. Kartelle onder die meulenaars wat saamgespan het teen watter prys die graan aangekoop sou word, is ook nie uitgesluit nie.<ref name="Richter" /> ’n Mens moet wel in ag neem dat die eerste Suid-Afrikaanse koöperasies eers ná 1902 ontstaan het, want teen 1907 was daar vyftig koöperasies in die Kaapkolonie alleen, vir onder meer wynkelders, suiwelfabrieke en wolondernemings, maar nog geen graankoöperasie nie. Eers in 1912 is die Westelike Graanboere Koöperatiewe Vereniging (Wesgraan) in die lewe geroep. Hulle sou ’n eie meul aankoop om hul eie lede se graan aan te koop. De Boeren Ko-operatieve Molen Maatschappy Beperk (Bokomo) is daarom op 6 Februarie 1919 gestig.<ref name="Richter">Richter, G. 2010. ''Geskiedenis van die Koringbedryf vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo'' (1652-2009) Stellenbosch: African Sun Media, p.35-36</ref> Die doel van die koöperasies was om ’n einde te maak aan hierdie lukrake prysskommelinge, sodat almal dieselfde prys vir dieselfde graad koring kon betaal. 'n Paar deskundiges is so die graanlande ingestuur, na die wolke laat kyk en dan is bereken hoeveel die graan se prys min of meer werd sou wees. Die einddoel was ook om die kloof te dig tussen die prys wat die verbruiker moet betaal, en die prys wat die boer vir sy produk betaal is.<ref name="Frankel.1988.35">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 35</ref> Met die koms van die Groot Depressie en die groot droogte, het koöperasies toenemend boere probeer oorhaal om hul graan aan die koöperasie te verkoop en by hul graansuiers op te pot. [[Barry Hertzog|Generaal J.B.M. Hertzog]] het ook in 1930 die Minister van Landbou, generaal Jan Kemp, die opdrag gegee om die graanboere te help om hul produkte deur middel van koöperasies te beheer.<ref>Richter, G. 2010.''Geskiedenis van die Koringbedryf vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009)'' Stellenbosch: African Sun Media, p.73</ref><ref name="Frankel.1988.76.77">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 76-77</ref> Die koöperasies was egter nie heeltemal onaantasbaar nie. ‘n Boer kon vir ’n tyd lank steeds besluit die prys by ‘n produktehandelaar is beter en sy graan daar gaan verkoop. As die Sentrale Agentskap vir Koöperatiewe Verenigings reeds ’n ooreenkoms gesluit het met die uitvoerders en die koöperasies het hul bietjie misgis met die lojaliteit van die boere (soos in 1934 gebeur het onder die mielies) en daar is skielik nie die berekende produk nie, dan was daar moeilikheid vir die koöperasies, wat weer afgewentel het na die lede toe.<ref name="Frankel.1988.76.77">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 76-77</ref> Aangesien spekulasie deur die prysvasstelling van die graanpryse en die rustof nou so te sê tot ’n einde gekom het, ontstaan ’n nuwe geleentheid – nywerhede, die belegging in nywerhede, en die uitkoop van nywerhede. <ref name="Frankel.1988.111">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 111</ref> Ernest Oppenheimer sou byvoorbeeld aandele in Frankel & Co. belê, wat tot voordeel vir die myne kon strek. Waar daar myne is, is daar myners, en myners moet voedsame kos eet. En hierdie voedsel kan dus teen baie billiker pryse bekom word.<ref name="Frankel.1988.182">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 182</ref> Terselfdertyd kon Frankel & Co. steeds ander goedere aan groothandelaars voorsien en versprei. Oppenheimer was bereid om £60 000 in Frankel & Co. as aandele te belê, maar op twee voorwaardes: eerstens moes Frankel & Co. van Newtown, Johannesburg saamsmelt met Tiger Oats, in Maitland en tweedens moes die nuwe onderneming geregistreer word as ’n openbare maatskappy.<ref name="Frankel.1988.132">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 132</ref> == Tiger Oats word gekoop == Al die bates van Maitland, wat ook die eiendom van die fabriek op Moorreesburg ingesluit het, voor die oorname, is in 1944 gewaardeer op £157&nbsp;000. <ref name="Frankel.1988.137" /> Coulter was bereid om £450&nbsp;000 van Anglo American te aanvaar, maar Anglo American se teenaanbod was £425&nbsp;000. Op die ou end het Coulter die aanbod van Anglo American op die 4de Julie 1944 aanvaar. Wat die naam aanbetref het Rudy Frankel “National Milling Company & Tiger Oats Company” voorgestel. Anglo American het net die naam omgedraai: “Tiger Oats and National Milling Company Limited”,<ref name="Frankel.1988.139">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 139-140</ref> duidend op ‘n openbare maatskappy. Dit is wat die naam sou bly tot en met Frankel se aftrede in 1984, wat daarna Tiger Oats Limited geword het. En ook maar net omdat die handelsregister in die 1980’s van mening was “Tiger” kan slegs met hawermout vereenselwig word.<ref name="Frankel.1988.410">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 410</ref> Vandag is Tiger Oats Limited natuurlik Tiger Brands Limited. Die samesmelting het op '''21 September 1944''' plaasgevind.<ref name="Frankel.1988.411">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 411</ref> Anglo American sou sy aandele van kleiner ondernemings in 1958 begin verkoop om kontant los te maak; daaronder tel Tiger Oats ook. <ref name="Frankel.1988.193">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 193</ref> In sy outobiografie in 1988 verskaf Frankel ook 'n briefhoof wat in 1944 gebruik is tydens die totstandkoming van die Tiger Oats and National Milling Company Limited. Op bl. 137 beeld dit [https://archive.is/iO4WU die fabriek uit].<ref name="Frankel.1988.137" /> == Verdere makro-ekonomiese veranderinge vanaf Republiekwording tot einde 1980's == Republiekwording in 1961 gaan met drastiese veranderinge in die daaropvolgende dekades gepaard. Groothandelaars en algemene handelaars word verdring deur supermarkte (Tiger se lewering aan Indiese groothandelaars in Natal eindig in 1967).<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 230; 320</ref> Die toeloop van nuwe intrekkers vanaf die platteland na die groot stede lyk onstuitbaar. Ook die inkomste onder swart stedelinge beteken groter verbruikersbesteding, en dus, ‘n groter mark. <ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 240</ref> Afgesien van die buitelandse sanksies weens Apartheid, het die maatskappy ook die oliekrisis om te trotseer; so ook die spoortariewe wat styg.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref> Waar dit nog in die 1900’s heeltemal sin sou gemaak het om jou meul in die middel van die [[Swartland]] by die bron/grondstof op te rig, omrede die algemene bevolking nog yl oor die platteland versprei was, en spoorvervoer die gerieflikste vragvervoermiddel was, lyk dinge teen die middel van die 20ste eeu heelwat anders. Al hierdie faktore beteken nou dat die meulens, met die tonne meel tot hul beskikking, outomaties in dieselfde sin as bakkerye gebruik moet word, <ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 242</ref> en hierdie bakkerye moet wees waar die grootste mark is om brandstof te bespaar. Net so sou dit onsinnig wees om Sunshine D, die kunsbotter, vanaf die Kaap elke keer spoorlangs Transvaal toe te stuur, omrede 40% van die mark juis in Transvaal te vinde was. Daarom is 'n aanleg in Randfontein oopgemaak.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 333</ref> Verder word ‘rasionalisering’ die nuwe modewoord: Tiger het teen 1988 net 41 bakkerye oor waarvan party tot 100&nbsp;000 brode per dag bak. Die res moet sluit. Tiger se aandeel tot die Suid-Afrikaanse bakbedryf was in 1988 omtrent 20%.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 373</ref> Ander omgewingsfaktore speel ook ‘n rol. Reeds in 1967 word die kantoor in Newtown, waarin hul vader gewerk het, met groot sentimentele gevoel deur die Frankels gesluit, grootliks omrede die kantoor te klein geword het, Newtown ‘n oorgangsone geword het, en die strate druk verkeer ervaar. Dit word ‘n bergplek<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 250-251</ref> Heelwat veranderinge vind in die Kaap ook plaas. Rainbow Chicken (‘n vertakking van Tiger Oats) maak ‘n aanleg naby [[Worcester]] oop. Meadow Feeds (nog ‘n vertakking van Tiger Oats) maak naby die [[Bergrivier]] buitekant die [[Paarl]] oop. Maitland was te naby aan die see en die uitbreiding is beperk. Rondom Maitland is heelwat van die omliggende plaasgrond vir woonbuurte aangewys; die boere is dus al verder uit die stadsgrense die binneland in, wat afleweringskoste duurder gemaak het. Meadow Feeds in die Paarl is ook ‘n hanetreetjie van Rainbow Chicken af. Daar was sprake dat die [[Hugenotetonnel|Du Toit’s Kloof-tonnel]] binnekort sou oopmaak. En ook, soos die Wet van die Remmende Voorsprong dit wil hê, is dit dikwels makliker en goedkoper om groter en beter fasiliteite nuut aan te bou as om alles eers te sloop of stelselmatig te vervang. En dit sluit die installering en gebruik van rekenaars in.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 290</ref> Hierdie ontwikkeling duur vanaf 1974 tot 1978.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 290-291</ref> Wat dit vir Moorreesburg beteken het: Maitland is opgeknap in 1972 en 1973. Die ou hawermoutmeul daar is stuk-stuk oorgebou. In 1974 het Tiger se tegniese direkteur, Peter Thomas, te hore gekom van ‘n koringmeul wat teen ‘n appel en ‘n ei in die Noord-Kaap te koop is. Die oorspronklike plan was toe om hierdie meul, met sy meulreg, na Moorreesburg toe te skuif. Om daarvoor plek te maak, is die gesplete ertjie- en gortaanlegte (wat Redler nog jare gelede daar by Moorreesburg agtergelaat het) verskuif na Maitland.<ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Maar weer – tye verander. Die koringmeul moes nou naby die verbruikers (lees: die meeste eters) wees. In 1977 word besluit om die koringmeul dus eerder na Maitland toe te skuif. Die fasiliteite was daar moderner, en die silo’s wat voorheen vir die voermeul gebruik is, aansienlik groter. Dit was die einde van die ontwikkelingsprogram vir Maitland.<ref name="Frankel.1988.293" /> In 1978 word die koringmeul in Maitland, wat oorspronklik vir Moorreesburg bestem was, in gebruik geneem. <ref name="Frankel.1988.293" /> Dit kan dus tereg beskou word as die jaar toe die doodsklok vir Moorreesburg se fabriek kliphard begin lui het. Nog ‘n moontlike faktor: in 1982 koop Barlo Rand Limited vir Tiger Oats uit. Barlo is in die beginjare na die oorname nogal baie krities oor die doen en late van die onderskeie vertakkings van Tiger Oats, en staar hul blind teen korttermynwins op papier. Telkemale moes Frankel verduidelik dat die onderskeie fabrieke hul maer jare en hul vet jare beleef, net soos die natuur dit gewil het.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 399.</ref> Dit spreek uit lewenservaring: Hy het eenmaal so ‘n toets gedop toe hy ‘n vis-inmaakfabriek gekoop en in 1955 weer verkoop het; twee jaar later was daar weer volop vis, en Frankel het spyt gekry dat hy die onderneming (met goedkeuring van die direksie) wel verkoop het.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 197</ref> Rudy Frankel tree in 1984 op 76-jarige leeftyd af; dit is 40 jaar nadat hy Tiger Oats in 1944 gekoop het.<ref name="Frankel.1988.410" /><ref name="Frankel.1988.411" /> Jungle Oats by Maitland stel in Julie 1985 Oatso Easy bekend, ‘n produk wat in die eerste drie jaar veral onder kinders baie gewild is. Hiervoor moes ‘n spesiale aanleg van oorsee af ingevoer en installeer word, met die nodige lisensie.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 294</ref> Dit kan as net nog ‘n laaste geleentheid gesien word wat van die fabriek op Moorreesburg ontneem is. Blykbaar het die Tiger Oats-fabriek in die jaar 1987 gesluit.<ref name="Courant.2017.1feb">[https://issuu.com/diecourant/docs/die_courant_swartland_en_bergrivier_4d75fd1e5c7d70/3 ''Dié Courant''. 2017. 'Tier' van Moorreesburg onder die hamer. 1 Februarie, bl. 3.]</ref> == Ná die sluiting == In '''1998''' reik die gewese Nasionale Monumenteraad (nou die [[Suid-Afrikaanse Erfenishulpbronagentskap]], SAEHA) die volgende verklaring uit:<ref name="Murphy2014">[https://web.archive.org/web/20160817162730/http://www.heritagechroniclesa.org/projects.html Murphy, C. 2014. A request to have the works declared a Provincial Heritage Site. ''Heritage Chronicle SA.'' 26 September.]</ref><ref name="Murphy2016">[https://web.archive.org/web/20160317162245/http://theheritageportal.co.za/article/tiger-brands-heritage-danger Murphy, C. 2016. Tiger Brands Heritage in Danger. 3 March.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250512093055/https://www.weskusheritage.org/blog/tiger-oats-moorreesburg Murphy, C. 2016. Tiger Oats, Moorreesburg. Weskus Heritage. 28 October]</ref> {| class="wikitable" ! scope="col" style="width: 300px;" | Engels ! scope="col" style="width: 300px;" | Vertaalpoging |- |The National Monuments Council is most interested in the building complex as a whole, both the corrugated iron structure, as well as the permanent brick and stone building, and the chimney across the road. In our opinion the complex is as significant as some of the (few) remaining industrial buildings in Cape Town, and I refer particularly to the Old Castle Brewery in Woodstock and the historical buildings in the Breweries Complex in Newlands, which has been successfully restored by the well known architect, G Fagan, and is now a historical monument. Buildings of this type are becoming increasingly rare in this country and a fine example such as this is worthy of preservation. In many European countries as well as the United Kingdom and America, industrial buildings are highly valued and are re-used in a number of creative and exciting ways; these have proved to be an extremely valuable asset to local tourism. The NMC would certainly not be prepared to consider approving the demolition of the Old Tiger Oats buildings in Moorreesburg and would suggest that the potential for creative re-use and restoration/renovation of the complex be explored.<br/>Signed: Laura Robinson<br/> Dated: 27 August 1998<br/>||Die Nasionale Monumenteraad heg groot waarde aan die gebouekompleks in sy geheel; waaronder inbegrepe die vaste baksteengebou, die riffelsinkstruktuur daarnaas, asook die skoorsteen oorkant die straat. Ons meen die kompleks is van ewe wesenlike belang as enkele van die (weinig)oorblywende nywerheidsgeboue in Kaapstad; hiermee verwys ek spesifiek na die Old Castle-brouery te Woodstock en die historiese geboue binne die Brouery-kompleks in Newlands wat deur die vermaarde argitek, [[Gawie Fagan]], gerestoureer is en nou as historiese monument dien. Dwarsoor die land raak soortgelyke geboue al hoe skaarser - 'n mooi voorbeeld soos hierdie verdien om bewaar te word. Nywerheidsgeboue word in vele Europese lande, die Verenigde Koninkryk en Amerika hoog aangeslaan, weer op velerlei kreatiewe en opwindende wyse benut, en blyk 'n uiters waardevolle aanwins vir die plaaslike toerisme te wees. Die sloop van die Ou Tiger Oats-gebou te Moorreesburg kan dus geensins die goedkeuring van die NMR wegdra nie; derhalwe moet die potensiaal van die gebou liewer deur middel van sy restourasie, vernuwing en herbenutting ontsluit word. |} '''24 Maart 2000''': Luidens die ''Cape Times''-artikel op hierdie dag en datum is die Swartland Erfenisstigting "vroeër die maand" in die lewe geroep.<ref>[https://www.heritagechroniclesa.org/uploads/2/8/4/8/2848804/talisman_5.pdf ''Heritage Talisman''. 2009. Heritage Day: What do we have to celebrate in the Swartland? September:1]</ref> '''2001''': Wat Weskus-Beleggingsinisiatiewe aanbetref, het die 1998-Beleggingskonferensie toe nie die groot geld van buite gelok soos daar gehoop is nie. Om daardie rede het kleinskaalse projekte ontstaan wat dan uit die omliggende omgewing self gefinansier sou word. Blykbaar was die Tiger Oats-gebou een van hulle. Die Tiger Oats Company het glo die Tiger Oats-gebou bewillig om omgebou te word in 'n erfenissentrum wat dan 'n soort nodale punt sou uitmaak binne die algehele Weskus-Toerismestreek. Boonop sou hier allerlei soorte handwerkies en snuisterytjies verkoop word.<ref>[https://web.archive.org/web/20240911165854/https://open.uct.ac.za/server/api/core/bitstreams/e8633c36-ac0c-4344-9e51-5c43310265d1/content Bek, D. & Taylor, I. 2001. Evaluation of Spatial Development Initiatives: Case Studies of the Maputo Development Corridor and the West Coast Investment Initiative. No 01/52. UCT: Development Policy Research Unit University of Cape Town, August, p. 21]: '''Moorreesburg regional craft centre/living heritage centre (Tiger Oats)''': The Tiger Oats company have made a historic building available for the development of a regional heritage centre which will be a "nodal point" within the wider West Coast tourism product range.</ref> In '''2002''' word die fabriek aan J.J. Dempers Meesterbouers van die Paarl verkoop.<ref name="Courant.2017.1feb" /> '''2004:''' In sy heel laaste (derde) uitgawe van ''The Old Buildings of the Cape'' lewer Hans Fransen die volgende kommentaar (as een van die enkele geboue uitgesonder wat vir bewaring oorweeg kan word): Net buitekant die beboude gebied staan die vervalle vierverdieping fabrieksgebou van baksteen, met daarnaas ’n drie- en tweeverdieping toevoeging. Elkeen skyn “Georgiaanse” afmetings te hê, met staalraamvensters wat eweredig gespasieer is. 'n Seldsame voorbeeld van die nywerheidsboukuns uit die begin van die vorige eeu. Die ouderdom is nog onbekend, maar die kompleks verskyn wel op ’n [https://archive.is/HUt9K panoramafoto van T.D. Ravenscroft].<ref>Fransen, H. et al. 2004. Moorreesburg. In: ''The Old Buildings of the Cape.'' Cape Town: Jonathan Ball Publishers, p. 345: TIGER MILLING. Just outside the built-up area and now derelict, the impressive brick-built four-storey factory building, with a three- and two-storeyed addition, all of somewhat 'Georgian' proportions with regularly spaced steel windows. It is a now rare example of early-century industrial architecture. Its precise age has not been established, but the complex appears on a Ravenscroft panorama.''</ref> In die September-uitgawe van die ''Heritage Talisman'' verbind die Swartland Erfenisstigting hul daartoe om op regskennisgewings, wat die kultuurerfenis van die streek kan skaad, te reageer. Onder die enkele voorbeelde wat uitgelig word, is die Tiger Oats-gebou. In 'n paragrafie word slegs vermeld die sloop van die gebou is reeds deur die SAEHA verbied. Nietemin word die kompleks nie onderhou nie en gaan agteruit. Die stigting sal die situasie bly monitor.<ref>[https://web.archive.org/web/20200924184759/https://www.heritagechroniclesa.org/uploads/2/8/4/8/2848804/talisman_1.pdf ''Heritage Talisman''. 2004. A different approach. September:1]</ref> Die Swartland Erfenisstigting het in hierdie jaar ook Erfenis Wes-Kaap en die SAEHA gevra om ondersoek in te stel en op te tree. Volgens die Swartland Erfenisstigting is hier duidelik van "opsetlike verwaarlosing" te sprake en die skuldige eienaar(s) moet voor stok gekry word. Die probleem is: daar bestaan reeds hierdie wanopvatting dat die Swartland geen belangrike boukuns van geskiedkundige aard te bied het nie, en hierdie verwaarlosing versterk net daardie denkbeeld. As die een eienaar eers aan die kaak gestel is, en tot verantwoording geroep word, dan sal die ander in hul spore trap.<ref name="Murphy2014" /> '''1 Desember 2005''': Die streekskoerant, ''[[Swartlander|Die Swartlander]]'', onthul die betreurenswaardige toestand van die gebou, maar ontlok feitlik geen reaksie nie.<ref name="Murphy2014" /> '''2006''': 'n Kolom word afgestaan in die Junie-uitgawe van die ''Heritage Talisman'', waarin vermeld word daar het geen verbetering ingetree nie. Die vandalisme, verwering, die stelselmatige aftakeling, stroping en verkoop van boumateriaal duur onverpoosd voort. Laura Robinson se verklaring hierbo word weer in oënskou geneem: as mense in Londen, New York en Parys hul bouvallige krotbuurte in woonstelle kan omskep - wat keer Moorreesburg? Of wat van die ontluikende filmbedryf in die Kaap wat altyd 'n filmstel soek wat goedkoop, gerieflik en ruimer is as wat die stad te bied het? Te oordeel aan wat Woodstock en Newlands al vermag het - waarom staan Moorreesburg agteruit? Voorts word die leser net weer ingelig dat SAEHA wel oor die "opsetlike verwaarlosing" genader is om die saak verder te voer.<ref>[https://web.archive.org/web/20200924165259/https://www.heritagechroniclesa.org/uploads/2/8/4/8/2848804/talisman_2.pdf ''Heritage Talisman''. 2006. Selected Project 2: The Old Tiger Oats Buildings, Moorreesburg. June:2]</ref> Volgens 'n beslissingsakte op 26 Junie 2006 van Erfenis Wes-Kaap sal die Beboude Omgewing- en Landskapkomitee (BelCom) enige sloping van die gebou weier. Aansoek moet ook gedoen word om tot Provinsiale Erfenisgebied verklaar te word en sodoende beskerming te geniet.<ref name="Murphy2014" /><ref name="Murphy2016" /> '''2007''': In die Maart-uitgawe van die ''Heritage Talisman'' word die leser meegedeel: op aandrang van die Swartland Erfenisstigting het die Erfenis Wes-Kaap voorlopig die gebou beskerm, en bied verdere beskerming deur die wet indien die saak verder gevoer wil word. Dit was in '''2006''' . Die Swartland Erfenisstigting is die opdrag gegee om die eienaars hiervan te verwittig.<ref>[https://web.archive.org/web/20200924172658/https://www.heritagechroniclesa.org/uploads/2/8/4/8/2848804/talisman_3.pdf ''Heritage Talisman''. 2007. Project Update. The Old Tiger Oats Buildings, Moorreesburg. March:3]</ref> In 2007 kom die Tiger Oats-gebou in die besit van Moorreesburgse Koringboere Beperk (MKB).<ref name="Courant.2017.1feb" /> In 'n Google Straataansig-beeld van April 2010 is daar 'n bordjie met die MKB-logo duidelik aangebring wat in al drie amptelike tale van die Wes-Kaap sê: ''Privaat eiendom. Oortreders sal vervolg word.''<ref>[https://www.google.com/maps/@-33.1524405,18.6703883,3a,18.6y,83.92h,94.46t/data=!3m8!1e1!3m6!1sNzHYwLXAFBdD_NoUY7_Aag!2e0!5s20100401T000000!6shttps:%2F%2Fstreetviewpixels-pa.googleapis.com%2Fv1%2Fthumbnail%3Fcb_client%3Dmaps_sv.tactile%26w%3D900%26h%3D600%26pitch%3D-4.464792136008796%26panoid%3DNzHYwLXAFBdD_NoUY7_Aag%26yaw%3D83.92457740298525!7i13312!8i6656?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDQyOS4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Google Streetview, Graanstraat, Moorreesburg. April 2010]</ref> '''2014''': Die toestand, volgens Christopher Murphy, het sedert 1998 nie in die minste verbeter nie. Hy begin hom die vraag afvra of die stukture nie met opset verwaarloos word totdat daar geen ander keuse meer oorbly as om die geboue noodwendig te sloop nie. Maar kragtens die Nasionale Erfenishulpbronnewet is 'n permit wat deur die tersaaklike erfenisliggaam uitgereik is hiervoor nodig, andersins is dit onwettige praktyk. Verder betreur Murphy steeds hoe die Tiger Oats-gebou, maar so ook die spoorwegstasie, so erg vervalle raak dat dit onbruikbaar raak. Weer dink hy aan die geboue op die waterfront van Londen (dink [[Canary Wharf]]) en New York wat opgeknap, ingerig en gesogte blyplekke geword het.<ref name="Murphy2014" /> '''3 Maart 2016''': In ''The Heritage Portal'' skryf Murphy feitlik presies dieselfde woorde as in 2014 oor [wat veelseggend is], behalwe dat, sedert BelCom sy besluit duidelik uitgeklaar het, daar geen opvolgwerk gedoen is nie.<ref name="Murphy2014" /> '''18 Mei 2016''': 'n Uitstalling by die Koringbedryfmuseum op Moorreesburg is geopen wat die geskiedenis van die Tiger Oats-gebou uitbeeld.<ref>[https://issuu.com/diecourant/docs/368/12 ''Dié Courant''. 2016. Foto-onderskrif. 27 April: 12.]: [...] Besoek gerus vanaf 18 Mei die Koringbedryfmuseum op Moorreesburg vir die Tiger Oats uitstalling.</ref><ref>[https://issuu.com/diecourant/docs/die_courant_swartland_25_mei_2016_3/4 ''Dié Courant''. 2016. Tiger Oats-gebou onder die vergrootglas. 25 Mei:4]: [...] 'n Uitstalling oor die geskiedenis van die Tiger Oats-gebou in Moorreesburg is verlede week in die Koringbedryfmuseum op dié dorp geopen. Die gebou, deesdae in besit van Overberg Agri is geleë op die hoek van Graan- en Corporationstraat en op die munisipale waardasies as 'n bouval beskryf.</ref> Op '''15 Februarie 2017''' kom die Tiger Oats-gebou onder die hamer. Die veilingsmaatskappy van Somerset-Wes, die Michael James Organisation, waardeer die grondwaarde (wat ongeveer 7 000 m² beslaan)<ref name="Courant.2017.22feb" /> alleen op R736 000.<ref name="Courant.2017.1feb" /> Daar was egter geen reserweprys ten tyde van die veiling nie, en daar was slegs een enkele bieër, ‘n inwoner van Moorreesburg self. In die berig van ''Dié Courant'', gedagteken 22 Februarie, stel die voornemende koper dit duidelik dat hy nie wil hê die gebou tot niet moet gaan nie, en behoue moet bly. Hy was dus nie van plan om die gebou te laat sloop nie.<ref name="Courant.2017.22feb">[https://issuu.com/diecourant/docs/408_die_courant_bergrivier/2 ''Dié Courant''. 'Tier' se toekoms nou bepaal. 22 Februarie 2017, bl. 2]</ref> Murphy spreek die hoop uit van 'n nuwe hoofstuk wat aangebreek het, want dié gebou het al baie deurgemaak. Nie alleen is die deure, vloere en vensters al verkwansel nie, maar dit het al dwelmhandelaars getrek, en selfs plakkers het vantevore al hul intrek daar geneem.<ref name="Murphy2017">[https://web.archive.org/web/20170223070006/http://www.theheritageportal.co.za/notice/tiger-oats-complex-moorreesburg-sold-public-auction Murphy, C. 2017. Tiger Oats Complex in Moorreesburg Sold by Public Auction. ''The Heritage Portal.'' 16 February.]</ref> Daar was ook sprake van 'n moordsaak.<ref name="Murphy2014" /><ref name="Murphy2016" /><ref name="Murphy2017" /> Luitenant-kolonel Ricky van Schalkwyk was sedert 1 Oktober 2001 takbevelvoerder van die Moorreesburg-speurtak. Met sy vertrek in 2020 na die Vredendal-speurtak, onthou hy van die belangrikste sake in sy dienstyd op Moorreesburg: "Nog 'n saak was toe 'n man in die Tiger Oats-gebou dood aangetref is en vyf jeugdiges saam twee volwassenes vir die moord aangekeer is".<ref>[https://archive.is/mMqsq Swart, M. 2020. Ricky gereed vir nuwe taak. ''Netwerk24''. 23 Junie.]</ref> Die afslaer het wel te kenne gegee dat Erfenis Wes-Kaap deeglik ingelig is oor die erfeniswaarde van die gebou en vir enige veranderinge moet 'n permit by die organisasie verkry word. 'n Gebou moet egter 'n funksie hê - en hier lê die kruks, aldus Murphy.<ref name="Murphy2017" /> In '''April 2018''' was daar 'n Duitser wat saam met 'n spannetjie van Kaapstad 'n bietjie ''urbex'' (verkenning op verbode terreine) gaan doen het by die Tiger Oats-gebou (daar is ook foto's by).<ref>[https://archive.is/npbgX Reise Pionier: Urban Exploration in Kapstadt]</ref> Hier volg sy ondervindinge en insae hoe die plek daar uitsien: {{cquote| Die gebou is grotendeels afgebreek en in 'n verlate toestand. Dis jammer, want die baksteengebou met die skoorsteen is klassieke industriële argitektuur uit die laat-19de eeu. Die buitefasade staan nog, maar daar is geen vloere of trappe meer nie. 'n Paar staalpilare waarteen 'n groot vat met 'n volume van omtrent 5 m³ vasgeval het – dit lyk nie veilig nie en herinner mens net hoe die produksieprosesse vroeër van bo na onder gevoer is. Alles wat selfs net naastenby lyk of dit as boumateriaal gebruik kon word, is verwyder. Pleks daarvan is daar graffiti teen die mure en oorblyfsels van klere, slaapplekke en vuurmaakplekke. Nadat die fabriek gesluit het, het 'n moord hier plaasgevind. En dis hoekom ons hier is. Verrassing! Daar is geen inligting hieroor op die internet nie. Gewapen met 'n foneemgenerator, SB7-radioskandeerder, K2- en trippelveld-EMF's, REM-pod, klankopnemer en infrarooikameras, probeer Shaun kontak maak met die gees van die afgestorwene en ander entiteite wat teenwoordig mag wees. Ons wag in spanning en met gemengde gevoelens. Daar is baie geleenthede om met ons te kommunikeer. Maar: geen vlermuise, geen bewegende voorwerpe of klopgeluide nie. Onverstaanbare stukkies woorde, 'n flikkerende flitslig en 'n paar verskrikte voëls. Oor die algemeen, niks wat werklik as "bonatuurlik" beskou kan word nie. Ons gesels bietjie met Kat, wat elke Vrydag oor paranormale onderwerpe op haar webwerf Goth in the Big City skryf. En toe gaan ons huis toe. }} '''31 Maart 2023''': In antwoord op Kennisgewing 53/2022/2023, waarin Munisipaliteit Swartland die publiek inlig omtrent die wysiging van sy Ruimtelike Ontwikkelingsraamwerk,<ref>[https://web.archive.org/web/20240701123518if_/http://www.swartland.org.za/media/docs/2023/Ontwikkelingsdienste_2023/Kennisgewings_20222023/Notice_55.pdf Munisipaliteit Swartland Kennisgewing 53/2022/2023]</ref> lewer die Moorreesburg Sakekamer die volgende kommentaar betreffende die Tiger Oats-gebou:<ref>[https://web.archive.org/web/20240821111450if_/https://www.moorreesburgsakekamer.co.za/laaiaf/Moorreesburg_Ruimtelike_Ontwikkeling_Kommentaar.pdf Moorreesburg Sakekamer repliek: Kommentaar ten opsigte van Swartland Ruimtelike Ontwikkelingsraamwerk met spesifieke verwysing na Moorreesburg.]</ref> {{cquote| K. Tiger Oats-gebou<br> i. Die ou Tiger Oats-gebou is 'n bekende baken in Moorreesburg en het 'n baie ryke geskiedenis. Die gebou het oor die jare agteruitgegaan en onlangs is die gebou deur 'n privaatpersoon bekom om moontlik te ontwikkel.<br/> ii. Die sakekamer versoek dat SM [Swartland Munisipaliteit] enige voorstelle ten opsigte van die bewaring van hierdie landmerk met ons bespreek en waar moontlik enige advies gee t.o.v. ontwikkeling. SM is seker bekend met die Old Biscuit Mill in die Kaap wat ontwikkel is en baie gewild is vir plaaslike inwoners en toeriste. }} '''4 Mei 2025''': Tot op hierdie datum het mense hulle maar laat lei deur die uiterlike van die gebou self, of deur die skrywe van J. J. Lochner. Die geskatte datum het voorheen gewissel tussen "c. 1896"<ref>[https://web.archive.org/web/20250512081742/https://artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes_mob.php?bldgid=14880 Artefacts.co.za : Tiger Brands Complex.]</ref> en "1902". Lochner het byvoorbeeld die volgende geskryf (die opening van die spoorlyn is eweneens onjuis):<ref name="Lochner" /> {{cquote| In 1902 is die spoorweg verleng van Malmesbury na Moorreesburg en die eerste trein kon met groot opgewondenheid en gejuig verwelkom word. Dit was die eerste trein wat baie van die inwoners gesien het. In dieselfde jaar open die Tiger Oats Cereal Company, beter bekend as die Kompenie, die eerste fabriek op Moorreesburg. }} === Nalatenskap === [[Lêer:Tigeroatsreklame1928.JPG|duimnael|150px|Advertensie waarin Moorreesburg Rugbyklub ondersteun word.<ref>Schoeman, C. 1998. ''100 Jaar van Rugby: Die verhaal van Moorreesburg Rugbyklub. 1898-1998.'' Moorreesburg: Moorreesburg Rugbyklub, bl. 15</ref>]] * Die Rugbyklub van Moorreesburg staan bekend as Die Tiere, vernoem na die Tiger Oats-fabriek. In die amptelike boek van die Moorreesburg Rugbyklub (1998) word die standpunt gehuldig, in strenge navolging van Lochner, dat die fabriek in 1902 gebou is:<ref>Schoeman, C. 1998. ''100 Jaar van Rugby: Die verhaal van Moorreesburg Rugbyklub. 1898-1998.'' Moorreesburg: Moorreesburg Rugbyklub, bl. 10-12</ref> {{cquote| Rugby is vir die eerste keer in Moorreesburg gespeel in dieselfde jaar dat die dorp formeel as 'n dorp geproklameer is, naamlik in 1898. [...] Slegs vier jaar na die nederige begin van rugby op Moorreesburg het twee belangrike gebeurtenisse die ontwikkeling van die dorp en terselfdertyd die rugbyklub 'n groot hupstoot gegee, naamlik die opening van die spoorweg na die dorp en die oprigting van die Tiger Oats Cereal Company in Moorreesburg. [...] Terselfdertyd het die stigting van die Tiger Oats Cereal Company baie bygedra tot die uitbouing van die dorp. Sy besturende direkteur, mnr. Wheeler het die belange van Moorreesburg op die hart gedra en die onderneming het 'n groot invloed op al die sektore van die gemeenskap uitgeoefen. Dit was dan ook na aanleiding van Tiger Oats dat Moorreesburg se spelers as Die Tiere bekend geword het en gou 'n krag in die streek geword het. }} Wat chronologie aanbetref kan hierdie bewoording verwarring meebring. Die mnr. Wheeler hier ter sprake is William Henry Wheeler (almal het hom wel as "Mr. Wheeler" geken).<ref name="Frankel.1988.145.146">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 145-146</ref> Hy is in Engeland gebore, word in sy vroeë twintigerjare die bestuurder van 'n meul in Londen, en ook later lektor in maaltegnologie, asook die tegniese redakteur van ''Trade Journal'' (waartoe hy heelwat artikels bydra). Op uitnodiging kom hy in November 1936 na Suid-Afrika en word besturende direkteur van Tiger Oats Co. in 1938.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Wie_is_wie_in_Suid_Afrika/l9buRILhMmMC?hl=af&gbpv=1&bsq=%22in%201938%20%2C%20after%20he%20had%20disposed%20of%20his%20interests%20in%20England%22&dq=%22in%201938%20%2C%20after%20he%20had%20disposed%20of%20his%20interests%20in%20England%22&printsec=frontcover Wie Was Wie? 1960. s.v. Wheeler, William Henry. Johannesburg: Vitae Uitgewers, bl. 542]</ref> Rudy Frankel en sy vrou, Nora, ontmoet Wheeler teen middel-1944 as die besturende direkteur van ''Maitland'', toe Tiger Oats aangekoop is. Wheeler het hom veral toegespits op die ensieme en om die meule so doeltreffend en seepglad moontlik te laat loop. Wheeler het in Maart 1961 afgetree, maar het nie sy vrou daarvan vertel nie en net elke dag oudergewoonte na sy kantoor toe gekom - nou as konsultant, tot en met 30 September 1966. Hy sterf in Februarie 1979. Frankel se indruk van sy persoonlikheid is egter dié van 'n "somber individu", vergeleke met die mense-mens en joviale Skot, Peter Murray King.<ref name="Frankel.1988.145.146" /> 'n Naam waarop eintlik ingegaan moet word, is Jim Shipp, want hy was jare lank die besturende direkteur van die Moorreesburg-tak.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 190.</ref> In 1928 verskyn 'n advertensie in ''Die Burger'' met die volgende bewoording, wat direk na Die Tiere verwys:<ref>Schoeman, C. 1998. ''100 Jaar van Rugby: Die verhaal van Moorreesburg Rugbyklub. 1898-1998.'' Moorreesburg: Moorreesburg Rugbyklub, bl. 15</ref> {{cquote| '''Die Onoorwinlikes'''<br> Hierdie jaar het Moorreesburg - die huis van die beroemde Tiger-hawermout - 'n Rugby-span voortgebring wat ongeëwenaard in die plattelandse distrikte is. Ons, die vervaardigers van Tiger-hawermout, is nie min trots daarop om hul sukses bekend te maak nie, want ons voel dat hul sukses tot 'n sekere mate te danke is aan die feit dat hulle van die distrik kom waar die gesondste ontbytvoedsel in Afrika gekweek word. As dit die enigste oorwinning was waarna ons kan verwys, is ons nog meer geregverdig om trots te wees. Maar ons het ander oorwinnings op ons krediet. In 1906 het die beroemde Springbokspan deur die Britse Eilande getoer. Saam met hulle het hul genoeg Tiger-hawermout geneem wat vir elke man vir elke ontbyt gedurende die toer genoeg sou wees. Hulle sukses was merkwaardig en ons mag sê dat dit tot 'n groot mate te danke was aan hul uithoudingsvermoë, wat hulle elke dag uit Suid-Afrika se nasionale ontbytvoedsel verkry het. Vandag probeer ons om nog meer Onoorwinlike Springbokke groot te maak. Duisende klein Suid-Afrikanertjies verkry elke oggend gesondheid, krag en uithoudingsvermoë uit Tiger-hawermout. As u eie klein seuntjie - of is dit 'n dogtertjie! - nie onder die groot leër van eters van Tiger-hawermout is nie, wil ons hê dat u hom or haar moet inskryf vir die leër van onoorwinlikes. U sal die aanwerwingskantoor by u kruidenier vind. }} Soos die leë Tiger Oats-gebou, is ook die 1906-datum omgeef met enigma. Want sowel Frankel<ref name="Frankel.1988.135" /> as ''De Zuid-Afrikaan''<ref name="dezuidafrikaan.1908.1des.8" /> voer aan die eerste hawermoutprodukte is in 1908 gemaak. En tog, as mens in ag neem dat Alfred Marshall voor die tariewekommissie sy saak gestel het - 'n sitting wat byna drie weke sedert 3 tot 18 Desember 1907 vir alle nywerhede in die Kaapkolonie geduur het - dan moes die African Compressed Fodder Company reeds hawermoutprodukte voor 1908 gemaak het.<ref name="Minutes1908" /> Wat die Tiger-handelsmerk egter betref, is die aankondiging om registrasie eers November 1906 gemaak,<ref name="trademark" /> toe die Springboktoerspan lankal op September 1906 met die skip, ''The Gascon'', in South Hampton aangekom het.<ref>[https://worldrugbymuseum.com/from-the-vaults/international-rugby/the-1st-south-africa-tour-to-the-uk-and-france-1906-07 World Rugby Museum. 2019. The 1st South Africa Tour to the UK and France 1906-07. 20 September.]</ref> == Notas == {{notas}} == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Suid-Afrika]] ilqonz114m3nxuvcsq2idwn0sw18nkg 0 417930 2893240 2865958 2026-04-12T14:54:43Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893240 wikitext text/x-wiki [[Lêer:TimWalz2025.jpg|duimnael|Tim Walz in 2025.]] '''Timothy James Walz''' (/wɔːlz/ "walls"; gebore [[6 April]] [[1964]]) is 'n Amerikaanse [[politikus]], voormalige opvoeder en afgetrede onderoffisier van die [[Amerikaanse Weermag|Amerikaanse weermag]] wat sedert 2019 as die 41ste goewerneur van [[Minnesota]] gedien het. As 'n Lid van die [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]], hy was die genomineerde kandidaat vir vise-president in die [[Amerikaanse presidentsverkiesing 2024|2024 Amerikaanse presidentsverkiesing]]. Hy was 'n lid van die [[Amerikaanse Huis van Verteenwoordigers|Verenigde State se Huis van Verteenwoordigers]] van 2007 tot 2019, wat Minnesota se 1ste kongresdistrik verteenwoordig het. [[Lêer:Tim Walz, United States Army, 1981 (cropped).jpg|duimnael|Tim Walz in 1981 ]] Walz is in West Point, [[Nebraska]], gebore. Hy het by die Leër Nasionale Wag aangesluit en het ná hoërskool 'n blouboordjie-vervaardigingswerk gewerk. Hy het later met 'n onderwysgraad aan Chadron State College in Nebraska gegradueer voordat hy in 1996 na Minnesota verhuis het. Voordat hy vir die Kongres verkies is, was hy 'n onderwyser in sosiale studies en sokkerafrigter in die Mankato-skooldistrik. Hy is in 2006 verkies tot die [[Amerikaanse Huis van Verteenwoordigers]] vir Minnesota se 1ste kongresdistrik in 2006, en het die Republikeinse sestermynbekleër Gil Gutknecht verslaan. Hy is vyf keer herkies en het in 2019 bedank nadat hy tot goewerneur verkies is. Wals verteenwoordig 'n groot, meestal landelike deel van die suide van Minnesota wat langs die grens met Iowa geleë is. Walz is op 6 November 2018 tot goewerneur van Minnesota verkies en het die Republikeinse genomineerde, Hennepin County-kommissaris Jeff Johnson, verslaan.<ref name= "election">{{cite news |last=Coolican |first=J. Patrick |url=http://www.startribune.com/walz-wins-minnesota-governors-race-extending-dfl-control/499705011/ |title=Tim Walz defeats Jeff Johnson in high-stakes election for Minnesota governor |work=Star Tribune |date=6 November 2018 |access-date=6 November 2018 |archive-date=29 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129135601/http://www.startribune.com/walz-wins-minnesota-governors-race-extending-dfl-control/499705011/ |url-status=live }}</ref>. Walz se ampstermyn as goewerneur het kritiek gelewer vir 'n versuim om die Nasionale Wag-magte vinnig te ontplooi tydens die [[George Floyd]]-betogings in 2020[<ref>{{Cite news |last=Smith |first=Mitch |date=2024-08-06 |title=Walz Has Faced Criticism for His Response to George Floyd Protests |url=https://www.nytimes.com/2024/08/06/us/tim-walz-george-floyd-criticism.html |access-date=2024-08-06 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>, sowel as 'n versuim om pandemie-verwante bedrog in toom te hou wat deur Minnesota nie-winsgewende Feeding our Future gepleeg is<ref>{{Cite news |date=Jun 14, 2024 |title=The failure to stop "Feeding Our Future" fraud |url=https://www.axios.com/local/twin-cities/2024/06/14/the-failure-to-stop-feeding-our-future-fraud |archive-url=}}</ref><ref>{{Cite news |last=Fahrenthold |first=David A. |date=2022-09-20 |title=Justice Dept. Charges 48 in Brazen Pandemic Aid Fraud in Minnesota |url=https://www.nytimes.com/2022/09/20/us/politics/pandemic-aid-fraud-minnesota.html |access-date=2024-08-06 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Hy is herkies in die 2022 verkiesing in Minnesota, en het die Republikeinse genomineerde Scott Jensen verslaan. <ref>{{cite news |last1=Karnowski |first1=Steve |date=8 November 2022 |title=Democrat Tim Walz wins 2nd term as Minnesota’s governor |url=https://apnews.com/article/minnesota-governor-race-2022-midterm-elections-a2899b6482fa84a6cfd94d5e80b3fa3e |work=AP News |access-date=6 Augustus 2024}}</ref><ref>{{Cite web |last=WCCO Staff |date=8 November 2022 |title=Gov. Walz wins against challenger Dr. Scott Jensen |url=https://www.cbsnews.com/minnesota/news/gov-walz-wins-against-challenger-dr-scott-jensen/ |access-date=2022-11-09 |website=www.cbsnews.com |language=en-US |archive-date=November 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109045517/https://www.cbsnews.com/minnesota/news/gov-walz-wins-against-challenger-dr-scott-jensen/ |url-status=live }}</ref> Hy word in sy tweede termyn gekrediteer met wetgewende suksesse in staatsinfrastruktuur en omgewingskwessies, belastingaanpassings, gratis skoolmaaltye en vuurwapen agtergrondkontroles. Op 6 Augustus 2024 het vise-president [[Kamala Harris]] haar keuse van Walz as haar vise-president kandidaat in die [[Amerikaanse presidentsverkiesing 2024| 2024 Amerikaanse presidensiële verkiesing]] aangekondig.<ref>{{Cite news |last=Epstein |first=Reid J. |date=2024-08-06 |title=Tim Walz Is Kamala Harris’s Choice for Vice President: Live Election Updates |url=https://www.nytimes.com/live/2024/08/06/us/kamala-harris-vp-trump-election |access-date=2024-08-06 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=6 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240806131417/https://www.nytimes.com/live/2024/08/06/us/kamala-harris-vp-trump-election |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Election 2024 live updates: Harris picks Minnesota Gov. Tim Walz as her running mate |url=https://apnews.com/live/trump-harris-vp-pick-election-updates |access-date=2024-08-06 |website=AP News |language=en |archive-date=6 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240806144257/https://apnews.com/live/trump-harris-vp-pick-election-updates |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Ferguson |first1=Dana |date=6 Augustus 2024 |title=Harris taps Minnesota Gov. Tim Walz as her running mate |url=https://www.npr.org/2024/08/06/nx-s1-5057604/tim-walz-harris-vice-president |work=NPR |access-date=6 Augustus 2024}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Walz, Tim}} [[Kategorie:Geboortes in 1964]] [[Kategorie:Lewende mense]] f0kvt0l7cg5yejbb49d6cqnuaxqm2qe 0 418037 2893204 2891443 2026-04-12T14:03:19Z Aliwal2012 39067 2893204 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Versmelt|Sarel Cilliers}} [[Lêer:Cilliers.jpg|duimnael|Sarel Arnoldus Cilliers]] Sarel Arnoldus Cilliers, 'n naam wat diep ingebed is in die geskiedenis van die Afrikaner-nasie, het as 'n predikant en leier van die Voortrekkers 'n blywende invloed op die kultuur en identiteit van die Afrikaners gelaat. Gebore op 7 September 1801 in die Kaapkolonie, het Cilliers 'n leidende figuur geword tydens die Groot Trek, veral bekend vir sy rol in die aflegging van die Gelofte van Bloedrivier in 1838. Hierdie gelofte het 'n diep simboliese en religieuse betekenis gekry, wat later 'n kernrol sou speel in die Afrikaner se stryd teen Britse imperialisme tydens die Boereoorlog (1899-1902). Alhoewel Cilliers reeds oorlede was toe die Boereoorlog uitgebreek het, het sy idees en die simboliek rondom sy lewe 'n diepgaande invloed gehad op die Boeremagte se stryd en morele motivering. == Sarel Cilliers: Sy Lewe en Ideologiese Grondslag == Sarel Cilliers het sy lewe gewy aan sy geloof en die Afrikaner-saak. Hy is gebore in 'n tyd van groot veranderinge in die Kaapkolonie, waar die Britse oorname die gevestigde leefwyse van die boere diep geraak het. Cilliers het grootgeword in 'n Calvinistiese omgewing, wat sy denke en leierskapstyl gevorm het. Hy het geglo dat die Afrikaners deur God uitverkies is om 'n nuwe nasie in die binneland van Suid-Afrika te stig, vry van Britse oorheersing. In die 1830's het Cilliers, saam met ander Voortrekkers, aan die Groot Trek deelgeneem – 'n massiewe migrasie van boere uit die Kaapkolonie na die binneland van Suid-Afrika. Hierdie trek was gemotiveer deur die begeerte om onafhanklikheid van die Britse owerheid te verkry en om 'n eie, vrye staat te vestig. Cilliers het nie net as 'n geestelike leier opgetree nie, maar ook as 'n militêre leier in die gevegte teen plaaslike groepe, soos die Zoeloes. [[Lêer:Wagon Wheel Monument including tracks of Voortrekker Leader Sarel Cilliers.jpg|duimnael|Wagon Wheel Monument wat streke van Sarel Cilliers Voortrekker Leier inhet]] Die belangrikste gebeurtenis in Cilliers se lewe was die aflegging van die Gelofte van Bloedrivier op 16 Desember 1838. Saam met ander Voortrekkerleiers het Cilliers 'n gelofte aan God afgelê voor die Slag van Bloedrivier. Hulle het belowe om die dag van die oorwinning as 'n heilige dag te vier indien hulle die oorwinning oor die Zoeloe-krygers sou behaal. Hierdie gebeurtenis het later 'n nasionale mite geword en is gesien as 'n teken van goddelike beskerming en goedkeuring van die Afrikaner se strewe na vryheid. == Cilliers se invloed op die Afrikaner-Nasionalisme == Die Gelofte van Bloedrivier het 'n diepgaande invloed gehad op die Afrikaner-nasionalisme. Dit het 'n simbool geword van die Afrikaner se roeping en missie in Suid-Afrika. Cilliers se rol in hierdie gebeurtenis het hom gevestig as 'n vaderfiguur van die Afrikaner-identiteit. Sy geloof in die goddelike uitverkiesing van die Afrikaners het hulle versterk in hul oortuiging dat hulle bestem was om oor hul eie lot te heers. Hierdie oortuiging het die Afrikaners deur die dekades heen gemotiveer en het 'n kernrol gespeel in die verset teen Britse oorheersing. Die Gelofte van Bloedrivier het 'n nasionale vakansiedag geword, Geloftedag, wat elke jaar op 16 Desember gevier is. Hierdie dag het die Afrikaner se idee van selfbeskikking en die reg op onafhanklikheid versterk, wat later die Boeremagte tydens die Boereoorlog sou inspireer. Cilliers se invloed op Afrikaner-nasionalisme was ook merkbaar in die manier waarop die Boere hulle stryd teen die Britse Ryk gesien het. Hulle het hulself beskou as die geestelike erfgename van die Voortrekkers, wat 'n heilige plig gehad het om die Afrikaner se vryheid te beskerm. Hierdie ideologie het die Boereoorlog as meer as net 'n militêre konflik gemaak – dit het 'n stryd geword vir die voortbestaan van 'n nasie wat deur God self gekies is om vry en onafhanklik te wees. == Die Boereoorlog en die ideologiese grondslag van die Boeremagte == Teen die tyd dat die Tweede Boereoorlog in 1899 uitgebreek het, was Sarel Cilliers al meer as dertig jaar oorlede, maar sy invloed was nog steeds tasbaar in die ideologieë wat die oorlog aangedryf het. Die Boeremagte het hul stryd gesien as 'n voortsetting van die Voortrekkers se stryd om vryheid en selfbeskikking. Die Gelofte van Bloedrivier het as 'n kragtige simbool gefunksioneer, wat die Boere se geloof in hul morele regverdigheid en goddelike beskerming versterk het. Gedurende die oorlog het predikante dikwels preke gehou wat die Gelofte van Bloedrivier herroep het, en die Boeremagte aangespoor om te volhard in hul stryd teen die Britse oorheersing. Hierdie geestelike leierskap het 'n sterk gevoel van eenheid en doel onder die Boeremagte geskep, wat hulle in staat gestel het om groot opofferings te maak en hul stryd voort te sit, selfs in die gesig van oorweldigende teenstand. Die idee van 'n goddelike roeping het ook die Boeremagte se guerrilla-taktieke beïnvloed. Die Boere het geglo dat hulle, net soos hul voorvaders by Bloedrivier, deur God beskerm en gelei sou word in hul stryd teen die magtige Britse leër. Hierdie geloof het hulle gehelp om 'n verlengde weerstand te bied, wat die oorlog aansienlik verleng het en 'n groot tol op beide kante geëis het. [[Lêer:Cilliers-gelofte, 1938-film, Die bou van 'n nasie.jpg|duimnael|238x238px|Die bou van die nasie, Cilliers-Belofte ]] == Sarel Cilliers se nalatenskap en die Afrikaner-identiteit == Sarel Cilliers se invloed op die Afrikaner-identiteit het lank na sy dood voortgeduur. Die Gelofte van Bloedrivier het 'n sentrale rol gespeel in die vorming van 'n nasionale bewussyn onder die Afrikaners. Dit het hulle 'n sterk gevoel van historiese missie en goddelike bestemming gegee, wat later tot die totstandkoming van die Unie van Suid-Afrika in 1910 en die groei van Afrikaner-nasionalisme in die 20ste eeu bygedra het. Cilliers se nalatenskap was ook sigbaar in die kulturele tradisies en rituele wat rondom die Gelofte van Bloedrivier ontstaan het. Hierdie tradisies het 'n manier geword om die Afrikaner-identiteit te handhaaf en te versterk, veral in 'n tydperk van groot veranderinge en politieke spanning. Die herdenking van Geloftedag het 'n sentrale simbool geword van die Afrikaner se strewe na selfbeskikking en die behoud van hul kultuur. Cilliers se lewe en werk het ook 'n invloed gehad op die politieke ontwikkeling van Suid-Afrika. Sy idees oor goddelike uitverkiesing en die Afrikaner se rol in Suid-Afrika het bygedra tot die ontwikkeling van 'n sterk, selfstandige Afrikaner-nasionalisme wat uiteindelik die politieke landskap van Suid-Afrika sou vorm. [[Lêer:Nederduitse Gereformeerde Mother Church Kroonstad-003.jpg|duimnael|Sarel Cilliers monument]] == Gevolgtrekking == Sarel Cilliers was 'n sentrale figuur in die geskiedenis van die Afrikaner-nasie, wie se invloed lank na sy dood voortgeleef het. Sy rol in die aflegging van die Gelofte van Bloedrivier en sy leierskap tydens die Groot Trek het hom 'n ikoon van Afrikaner-nasionalisme gemaak. Hierdie nalatenskap het die Boere geïnspireer tydens hul stryd teen die Britse Ryk in die Boereoorlog, en het bygedra tot die vorming van 'n Afrikaner-identiteit wat diep gewortel is in die geloof in goddelike uitverkiesing en selfbeskikking. Cilliers se impak op die Afrikaners en die geskiedenis van Suid-Afrika is onmiskenbaar, en sy leierskap en oortuigings sal altyd deel wees van die Afrikaner se kollektiewe geheue. == Bronne == 1. Giliomee, Hermann. The Afrikaners: Biography of a People. University of Virginia Press, 2003. 2. Moodie, T. Dunbar. The Rise of Afrikanerdom: Power, Apartheid == Fotobronne == https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3c/Cilliers-gelofte%2C_1938-film%2C_Die_bou_van_%27n_nasie.jpg/640px-Cilliers-gelofte%2C_1938-film%2C_Die_bou_van_%27n_nasie.jpg<nowiki/>http://www.warthog.co.za/<nowiki/>https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/87/Wagon_Wheel_Monument_including_tracks_of_Voortrekker_Leader_Sarel_Cilliers.jpg/640px-Wagon_Wheel_Monument_including_tracks_of_Voortrekker_Leader_Sarel_Cilliers.jpg<nowiki/>https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Nederduitse_Gereformeerde_Mother_Church_Kroonstad-003.jpg/640px-Nederduitse_Gereformeerde_Mother_Church_Kroonstad-003.jpg 1g1dkxdq85cq0e9ftb7fed3o5uo4aa5 2893206 2893204 2026-04-12T14:06:52Z Aliwal2012 39067 2893206 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Versmelt|Sarel Cilliers}} [[Lêer:Cilliers.jpg|duimnael|Sarel Arnoldus Cilliers]] Sarel Arnoldus Cilliers, 'n naam wat diep ingebed is in die geskiedenis van die Afrikaner-nasie, het as 'n predikant en leier van die Voortrekkers 'n blywende invloed op die kultuur en identiteit van die Afrikaners gelaat. Gebore op 7 September 1801 in die Kaapkolonie, het Cilliers 'n leidende figuur geword tydens die Groot Trek, veral bekend vir sy rol in die aflegging van die Gelofte van Bloedrivier in 1838. Hierdie gelofte het 'n diep simboliese en religieuse betekenis gekry, wat later 'n kernrol sou speel in die Afrikaner se stryd teen Britse imperialisme tydens die Boereoorlog (1899-1902). Alhoewel Cilliers reeds oorlede was toe die Boereoorlog uitgebreek het, het sy idees en die simboliek rondom sy lewe 'n diepgaande invloed gehad op die Boeremagte se stryd en morele motivering. == Sarel Cilliers: Sy lewe en ideologiese grondslag == Sarel Cilliers het sy lewe gewy aan sy geloof en die Afrikaner-saak. Hy is gebore in 'n tyd van groot veranderinge in die Kaapkolonie, waar die Britse oorname die gevestigde leefwyse van die boere diep geraak het. Cilliers het grootgeword in 'n Calvinistiese omgewing, wat sy denke en leierskapstyl gevorm het. Hy het geglo dat die Afrikaners deur God uitverkies is om 'n nuwe nasie in die binneland van Suid-Afrika te stig, vry van Britse oorheersing. In die 1830's het Cilliers, saam met ander Voortrekkers, aan die Groot Trek deelgeneem – 'n massiewe migrasie van boere uit die Kaapkolonie na die binneland van Suid-Afrika. Hierdie trek was gemotiveer deur die begeerte om onafhanklikheid van die Britse owerheid te verkry en om 'n eie, vrye staat te vestig. Cilliers het nie net as 'n geestelike leier opgetree nie, maar ook as 'n militêre leier in die gevegte teen plaaslike groepe, soos die Zoeloes. [[Lêer:Wagon Wheel Monument including tracks of Voortrekker Leader Sarel Cilliers.jpg|duimnael|Wawielmonument wat spore van die Voortrekkerleier Sarel Cilliers bevat]] Die belangrikste gebeurtenis in Cilliers se lewe was die aflegging van die Gelofte van Bloedrivier op 16 Desember 1838. Saam met ander Voortrekkerleiers het Cilliers 'n gelofte aan God afgelê voor die Slag van Bloedrivier. Hulle het belowe om die dag van die oorwinning as 'n heilige dag te vier indien hulle die oorwinning oor die Zoeloe-krygers sou behaal. Hierdie gebeurtenis het later 'n nasionale mite geword en is gesien as 'n teken van goddelike beskerming en goedkeuring van die Afrikaner se strewe na vryheid. == Cilliers se invloed op die Afrikaner-Nasionalisme == Die Gelofte van Bloedrivier het 'n diepgaande invloed gehad op die Afrikaner-nasionalisme. Dit het 'n simbool geword van die Afrikaner se roeping en missie in Suid-Afrika. Cilliers se rol in hierdie gebeurtenis het hom gevestig as 'n vaderfiguur van die Afrikaner-identiteit. Sy geloof in die goddelike uitverkiesing van die Afrikaners het hulle versterk in hul oortuiging dat hulle bestem was om oor hul eie lot te heers. Hierdie oortuiging het die Afrikaners deur die dekades heen gemotiveer en het 'n kernrol gespeel in die verset teen Britse oorheersing. Die Gelofte van Bloedrivier het 'n nasionale vakansiedag geword, Geloftedag, wat elke jaar op 16 Desember gevier is. Hierdie dag het die Afrikaner se idee van selfbeskikking en die reg op onafhanklikheid versterk, wat later die Boeremagte tydens die Boereoorlog sou inspireer. Cilliers se invloed op Afrikaner-nasionalisme was ook merkbaar in die manier waarop die Boere hulle stryd teen die Britse Ryk gesien het. Hulle het hulself beskou as die geestelike erfgename van die Voortrekkers, wat 'n heilige plig gehad het om die Afrikaner se vryheid te beskerm. Hierdie ideologie het die Boereoorlog as meer as net 'n militêre konflik gemaak – dit het 'n stryd geword vir die voortbestaan van 'n nasie wat deur God self gekies is om vry en onafhanklik te wees. == Die Boereoorlog en die ideologiese grondslag van die Boeremagte == Teen die tyd dat die Tweede Boereoorlog in 1899 uitgebreek het, was Sarel Cilliers al meer as dertig jaar oorlede, maar sy invloed was nog steeds tasbaar in die ideologieë wat die oorlog aangedryf het. Die Boeremagte het hul stryd gesien as 'n voortsetting van die Voortrekkers se stryd om vryheid en selfbeskikking. Die Gelofte van Bloedrivier het as 'n kragtige simbool gefunksioneer, wat die Boere se geloof in hul morele regverdigheid en goddelike beskerming versterk het. Gedurende die oorlog het predikante dikwels preke gehou wat die Gelofte van Bloedrivier herroep het, en die Boeremagte aangespoor om te volhard in hul stryd teen die Britse oorheersing. Hierdie geestelike leierskap het 'n sterk gevoel van eenheid en doel onder die Boeremagte geskep, wat hulle in staat gestel het om groot opofferings te maak en hul stryd voort te sit, selfs in die gesig van oorweldigende teenstand. Die idee van 'n goddelike roeping het ook die Boeremagte se guerrilla-taktieke beïnvloed. Die Boere het geglo dat hulle, net soos hul voorvaders by Bloedrivier, deur God beskerm en gelei sou word in hul stryd teen die magtige Britse leër. Hierdie geloof het hulle gehelp om 'n verlengde weerstand te bied, wat die oorlog aansienlik verleng het en 'n groot tol op beide kante geëis het. [[Lêer:Cilliers-gelofte, 1938-film, Die bou van 'n nasie.jpg|duimnael|238x238px|Die bou van die nasie, Cilliers-Belofte ]] == Sarel Cilliers se nalatenskap en die Afrikaner-identiteit == Sarel Cilliers se invloed op die Afrikaner-identiteit het lank na sy dood voortgeduur. Die Gelofte van Bloedrivier het 'n sentrale rol gespeel in die vorming van 'n nasionale bewussyn onder die Afrikaners. Dit het hulle 'n sterk gevoel van historiese missie en goddelike bestemming gegee, wat later tot die totstandkoming van die Unie van Suid-Afrika in 1910 en die groei van Afrikaner-nasionalisme in die 20ste eeu bygedra het. Cilliers se nalatenskap was ook sigbaar in die kulturele tradisies en rituele wat rondom die Gelofte van Bloedrivier ontstaan het. Hierdie tradisies het 'n manier geword om die Afrikaner-identiteit te handhaaf en te versterk, veral in 'n tydperk van groot veranderinge en politieke spanning. Die herdenking van Geloftedag het 'n sentrale simbool geword van die Afrikaner se strewe na selfbeskikking en die behoud van hul kultuur. Cilliers se lewe en werk het ook 'n invloed gehad op die politieke ontwikkeling van Suid-Afrika. Sy idees oor goddelike uitverkiesing en die Afrikaner se rol in Suid-Afrika het bygedra tot die ontwikkeling van 'n sterk, selfstandige Afrikaner-nasionalisme wat uiteindelik die politieke landskap van Suid-Afrika sou vorm. [[Lêer:Nederduitse Gereformeerde Mother Church Kroonstad-003.jpg|duimnael|Sarel Cilliers monument]] == Gevolgtrekking == Sarel Cilliers was 'n sentrale figuur in die geskiedenis van die Afrikaner-nasie, wie se invloed lank na sy dood voortgeleef het. Sy rol in die aflegging van die Gelofte van Bloedrivier en sy leierskap tydens die Groot Trek het hom 'n ikoon van Afrikaner-nasionalisme gemaak. Hierdie nalatenskap het die Boere geïnspireer tydens hul stryd teen die Britse Ryk in die Boereoorlog, en het bygedra tot die vorming van 'n Afrikaner-identiteit wat diep gewortel is in die geloof in goddelike uitverkiesing en selfbeskikking. Cilliers se impak op die Afrikaners en die geskiedenis van Suid-Afrika is onmiskenbaar, en sy leierskap en oortuigings sal altyd deel wees van die Afrikaner se kollektiewe geheue. == Bronne == 1. Giliomee, Hermann. The Afrikaners: Biography of a People. University of Virginia Press, 2003. 2. Moodie, T. Dunbar. The Rise of Afrikanerdom: Power, Apartheid == Fotobronne == https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3c/Cilliers-gelofte%2C_1938-film%2C_Die_bou_van_%27n_nasie.jpg/640px-Cilliers-gelofte%2C_1938-film%2C_Die_bou_van_%27n_nasie.jpg<nowiki/>http://www.warthog.co.za/<nowiki/>https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/87/Wagon_Wheel_Monument_including_tracks_of_Voortrekker_Leader_Sarel_Cilliers.jpg/640px-Wagon_Wheel_Monument_including_tracks_of_Voortrekker_Leader_Sarel_Cilliers.jpg<nowiki/>https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Nederduitse_Gereformeerde_Mother_Church_Kroonstad-003.jpg/640px-Nederduitse_Gereformeerde_Mother_Church_Kroonstad-003.jpg 12dapkcea1vqktkqkhlkzs2srv5as64 0 418614 2893264 2695131 2026-04-12T15:02:08Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893264 wikitext text/x-wiki [[Lêer:William Gibson 60th birthday portrait.jpg|duimnael|William Gibson in Maart 2008.]] '''William Ford Gibson''' (gebore [[17 Maart]] [[1948]]) is 'n Amerikaans-Kanadese spekulatiewe fiksieskrywer en essayis wat wyd erken word vir die baanbreker van die [[wetenskapfiksie]]-subgenre bekend as [[kuberpunk]]. Met sy skryfloopbaan in die laat 1970's, was sy vroeë werke noir, naby-toekomsverhale wat die uitwerking van [[tegnologie]], [[kubernetika]] en [[rekenaarnetwerk]]e op [[mense]] ondersoek het, 'n "kombinasie van lae lewe en hoë-tegnologie"<ref name="mao2">{{cite book|title=Burning Chrome|last=Gibson|first=William|author2=Bruce Sterling|publisher=Harper Collins|year=1986|isbn=978-0-06-053982-5|location=New York|chapter=Introduction|oclc=51342671|author2-link=Bruce Sterling}}</ref> - en gehelp het om skep 'n ikonografie vir die inligtingsera voor die alomteenwoordigheid van die [[internet]] in die 1990's.<ref>{{cite magazine|url=http://blog.wired.com/defense/2008/05/pentagon-define.html|title=26 Years After Gibson, Pentagon Defines 'Cyberspace'|last=Schactman|first=Noah|date=23 Mei 2008|magazine=Wired|access-date=15 September 2008|archive-date=14 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080914151043/http://blog.wired.com/defense/2008/05/pentagon-define.html|url-status=live}}</ref> Gibson het die term "kuberruimte" vir "wydverspreide, onderling gekoppelde digitale tegnologie" in sy kortverhaal ''Burning Chrome''(1982) geskep en later die konsep gewild gemaak in sy bekroonde debuutroman ''Neuromancer'' (1984). Hierdie vroeë werke van Gibson is gekrediteer met die "opknapping" van wetenskapfiksieliteratuur in die 1980's. Nadat hy uitgebrei het oor die verhaal in ''Neuromancer'' met nog twee romans (''Count Zero'' in 1986 en ''Mona Lisa Overdrive'' in 1988), en sodoende die [[distopie]]se ''Sprawl''-trilogie voltooi het, het Gibson met [[Bruce Sterling]] saamgewerk aan die alternatiewe geskiedenisroman ''The Difference Engine'' (1990), wat geword het 'n belangrike werk van die wetenskapfiksie subgenre bekend as [[steampunk]]. In die 1990's het Gibson die ''Bridge''-trilogie van romans saamgestel, wat die sosiologiese ontwikkelings van naby-toekomstige stedelike omgewings, postindustriële samelewing en laatkapitalisme ondersoek het. Na die eeuwisseling en die gebeure van [[Aanvalle op 11 September 2001|9/11]] het Gibson na vore gekom met 'n reeks toenemend realistiese romans - ''Pattern Recognition'' (2003), ''Spook Country'' (2007) en Z''ero History'' (2010) - wat in 'n min of meer kontemporêre wêreld afspeel. Met hierdie werke het sy naam vir die eerste keer hoofstroom-topverkoperlyste bereik. Sy mees onlangse romans, ''The Peripheral'' (2014) en ''Agency'' (2020), het teruggekeer na 'n meer openlike betrokkenheid by tegnologie en herkenbare wetenskapfiksie-temas. In 1999 het ''[[The Guardian]]'' Gibson beskryf as "waarskynlik die belangrikste romanskrywer van die afgelope twee dekades", terwyl ''The Sydney Morning Herald'' hom die "noir profeet" van kuberpunk genoem het.<ref name="smh2">{{cite web|url=https://www.smh.com.au/news/books/a-reality-stranger-than-fiction/2007/09/06/1188783376158.html|title=A reality stranger than fiction|last=Bennie|first=Angela|date=7 September 2007|website=Sydney Morning Herald|publisher=Fairfax Media|access-date=21 Januarie 2008|archive-date=11 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070911031016/http://www.smh.com.au/news/books/a-reality-stranger-than-fiction/2007/09/06/1188783376158.html|url-status=live}}</ref> Deur sy loopbaan het Gibson meer as 20 kortverhale en 12 romans wat deur kritiek bekroon is (een in samewerking) geskryf, artikels tot verskeie groot publikasies bygedra en omvattend saamgewerk met opvoeringskunstenaars, filmmakers en musikante. Sy werk is aangehaal as 'n invloed op 'n verskeidenheid dissiplines: [[akademie]], [[ontwerp]], [[film]], [[literatuur]], [[musiek]], kuberkultuur en [[tegnologie]]. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Gibson, William }} [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1948]] [[Kategorie:Lewende mense]] hdcqsy0vy3covd579l2t3l8ge61ehs0 0 418661 2893300 2778220 2026-04-12T15:23:29Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893300 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Skoonmaak}} {{Ondubbelsinnigheid}} [[Lêer:LaurynHill cropped.jpg|duimnael|regs|'n Vrou met 'n afro.]] Die '''afro''' is 'n haarstyl wat geskep word deur die '''natuurlik groei''' van 'n afro-tekstuur hare uit te kam, of spesifiek met chemiese krulprodukte gestileer deur individue met [[Haar|'''natuurlik krullerige''']] of '''[[Haar|reguit hare]]'''. <ref name="EBONY1">Garland, Phyl, [https://books.google.com/books?id=RtcDAAAAMBAJ&dq=afro+hairstyle&pg=PA128 "Is The Afro On Its Way Out?"], ''[[Ebony (magazine)|Ebony]]'', February 1973. Retrieved February 20, 2010.</ref> <ref name="HAIR-ENCYCLO">[[iarchive:encyclopediaofha0000sher/page/21| Sherrow, Victoria, ''Encyclopedia of hair: a cultural history'']], Greenwood Publishing Group, 2006, pp. 21–23. Retrieved February 20, 2010.</ref> Die haarstyl kan gemaak word deur die hare weg van die kopvel af te kam, 'n kenmerkende krulpatroon te versprei en die hare in 'n geronde vorm te vorm, soos 'n wolk of pofbal. <ref name="EBONY1" /> <ref name="HAIR-ENCYCLO" /> <ref name="JUNGLE">Mercer, Kobena, [https://books.google.com/books?id=QfVzgSbjJD4C&dq=afro+hairstyle&pg=PA103 ''Welcome to the Jungle: New Positions in Black Cultural Studies''], Routledge, 1994, pp. 104–113. Retrieved February 20, 2010.</ref> <ref name="HAIRDRESSING">[https://books.google.com/books?id=AGiUuD_N1d0C&dq=afro+hairstyle&pg=PT13 Hair Designing - A Complete Course], by Various, Global Media, 2007, section 2. Retrieved February 20, 2010.</ref> <ref name="TIME1">[https://web.archive.org/web/20050118234039/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,877338,00.html "Modern Living: Beyond the Afro"], [[Time (magazine)|Time]], October 25, 1971. Retrieved February 20, 2010.</ref><ref>https://laviedesidees.fr/IMG/pdf/en_afro_hairstyle_ary_gordien_19092019.pdf</ref> Vir mense met '''kronkel''' of '''reguit hare''' word die haarstyl geskep met die hulp van permanente haar struktuurveranderende room of gels en/of ander stollende vloeistowwe om die hare tydelik in plek te hou. Veral gewild in die Afrika- gemeenskap van die laat 1960's en vroeë 1970's, <ref name="JUNGLE">Mercer, Kobena, [https://books.google.com/books?id=QfVzgSbjJD4C&dq=afro+hairstyle&pg=PA103 ''Welcome to the Jungle: New Positions in Black Cultural Studies''], Routledge, 1994, pp. 104–113. Retrieved February 20, 2010.</ref> <ref name="TIME1">[https://web.archive.org/web/20050118234039/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,877338,00.html "Modern Living: Beyond the Afro"], [[Time (magazine)|Time]], October 25, 1971. Retrieved February 20, 2010.</ref> word die haarstyl dikwels gevorm en onderhou met die hulp van 'n wyetand-kam wat in die volksmond as 'n <nowiki><b>Afro-pik</b></nowiki> bekend staan. <ref name="HAIR-ENCYCLO">[[iarchive:encyclopediaofha0000sher/page/21| Sherrow, Victoria, ''Encyclopedia of hair: a cultural history'']], Greenwood Publishing Group, 2006, pp. 21–23. Retrieved February 20, 2010.</ref> <ref name="JUNGLE" /> <ref name="HAIRDRESSING">[https://books.google.com/books?id=AGiUuD_N1d0C&dq=afro+hairstyle&pg=PT13 Hair Designing - A Complete Course], by Various, Global Media, 2007, section 2. Retrieved February 20, 2010.</ref><ref>https://www.mdpi.com/2079-9284/9/1/17</ref> "'''[[Afro]]'''" is afgelei van die term " [[Afro-Amerikaners|Afro-Amerikaans]] ". <ref name="HAIR-ENCYCLO">[[iarchive:encyclopediaofha0000sher/page/21| Sherrow, Victoria, ''Encyclopedia of hair: a cultural history'']], Greenwood Publishing Group, 2006, pp. 21–23. Retrieved February 20, 2010.</ref> Dit staan ook bekend deur sommige as 'n "'''[[natuurlike haarstyl]]'''". Meeste van die tyd word die hare onbehandeld gelaat deur ontspanmiddels of chemikalieë [[Haarversteiling|wat reguitmaak]] en word eerder toegelaat om sy '''natuurlike krul''' of kinkierigheid uit te druk. <ref>https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203360644-17/black-hair-style-politics</ref><ref name="JUNGLE">Mercer, Kobena, [https://books.google.com/books?id=QfVzgSbjJD4C&dq=afro+hairstyle&pg=PA103 ''Welcome to the Jungle: New Positions in Black Cultural Studies''], Routledge, 1994, pp. 104–113. Retrieved February 20, 2010.</ref> <ref name="TIME1">[https://web.archive.org/web/20050118234039/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,877338,00.html "Modern Living: Beyond the Afro"], [[Time (tydskrif)|Time]], October 25, 1971. Retrieved February 20, 2010.</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kultuur in Afrika]] h8mzj7lekts16b6jjarwhv6297hgr4a 0 419331 2893269 2700410 2026-04-12T15:03:53Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893269 wikitext text/x-wiki [[Lêer:William Shockley, Stanford University (cropped).jpg|duimnael|William Shockley]] '''William Bradford Shockley''' ([[Londen]], [[13 Februarie]] [[1910]] – Stanford, [[12 Augustus]] [[1989]]) was 'n Brits/Amerikaanse [[Fisika|fisikus]] en mede-uitvinder van die [[transistor]] saam met John Bardeen en Walter Brattain, waarvoor hy die [[Nobelprys vir Fisika]] in 1956 ontvang het. Sy pogings om die nuwe transistorontwerp om die 1950's-1960's kommersieel te ontgin het gehelp om Silicon Valley as 'n konsentrasiegebied vir mikro-elektronika te vestig. Hy het later een van die voorste ondersteuners van [[eugenetika]] geword. Shockley sal deur baie onthou word vir sy [[Rassisme|rassistiese]] uitsprake. ==Biografie== Shockley is in [[Londen]] gebore as die enigste kind van Amerikaanse ouers William Hillman Shockley en Mary Bradford. Sy pa was 'n mynbou-ingenieur en sy ma het ook in daardie veld gewerk en was die eerste vroulike Amerikaanse adjunk-mynlandmeter. In 1913 het die gesin na die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] teruggekeer waar hy in die [[Kalifornië|Kalifornie]]se dorp [[Palo Alto]] grootgeword het, waar hy ook sy opleiding ontvang het. In 1932 ontvang hy sy baccalaureusgraad (B.Sc.) van die [[California Institute of Technology]]. By die Massachusetts Institute of Technology het hy vastestoffisika onder professor John C. Slater gestudeer en sy Ph.D. in 1936 met sy tesis oor die energiebandstruktuur van [[Tafelsout|natriumchloried]]. Dieselfde jaar is hy deur Mervin Kelly by Bell Telephone Laboratories in Murray Hill aangestel, waar hy in die navorsingsgroep onder leiding van Clinton Davisson gewerk het. In 1955 het hy bedank uit sy pos as direkteur van die transistorfisika-afdeling om direkteur van die Shockley Halfgeleierlaboratorium, 'n afdeling van Beckman Instruments, in Mountain View te word vir die navorsingsontwikkeling en vervaardiging van nuwe transistors en ander halfgeleierkomponente. Agt werknemers het sy maatskappy, die sogenaamde verraderlike agt, verlaat en Fairchild Semiconductor gestig, die maatskappy wat die basis van Silicon Valley gevorm het, eintlik die vallei waar halfgeleiers met silikon gemaak word.<ref>Vara op Ned3 op 26 April 2013: ''DWDD University presenteert: Alexander Klöpping''.</ref> In 1963 is hy aangestel as die eerste Alexander M. Poniatoff Professor by Stanford-universiteit, 'n leerstoel in [[ingenieurswese]] en [[toegepaste wetenskap]]. Terwyl hy nog 'n MIT-student was, het hy in Augustus 1933 met Iowan Jean Bailey getrou, met wie hy drie kinders gehad het. Dié huwelik het in egskeiding geëindig, waarna hy in 1955 met Emmy Lanning weer getrou het. ==Soliede-toestand transistor== [[Lêer:Bardeen Shockley Brattain 1948.JPG|links|duimnael|Bardeen, Shockley en Brattain gedurende 1948.       ]] Voor die [[Tweede Wêreldoorlog]] was Bell Labs reeds op soek na 'n meer robuuste alternatief vir [[vakuumbuis]]e in die telefoonstelsel. Shockley het [[halfgeleier]]s nagevors, maar kon nie 'n werkende prototipe skep nie. Voordat die groep wetenskaplikes 'n oplossing kon vind, het die Verenigde State by die [[Tweede Wêreldoorlog]] betrokke geraak en Shockley het 'n navorsingsleier in die vloot se anti-[[duikboot]] oorlogvoering geword. Hy het later na Europa en Asië gereis om [[Boeing B-29 Superfortress|B-29]]-eskaderspanne te help met die gebruik van [[radar]]. In 1945, na die oorlog, het Shockley na Bell Labs teruggekeer en kon [[halfgeleier]]navorsing voortgaan. Kort na die einde van die Tweede Wêreldoorlog het Bell Labs 'n vastestof-fisikagroep gevorm onder leiding van Shockley en chemikus Stanley Morgan - ander bydraers tot hierdie navorsingsgroep was John Bardeen en Walter Brattain, fisikus Gerald Pearson, chemikus Robert Gibney, elektroniese kenner Hilbert Moore en verskeie ander tegnici. Hulle taak was om 'n vastestof-alternatief vir die kwesbare vakuumbuisversterkers te vind. Die opkoms van langafstandtelefonie het 'n enorme behoefte aan robuuste en meer kompakte elektriese versterkers geskep. Weens sy ervaring in vastestoffisika was Shockley oortuig dat [[silikon]]-halfgeleiers – die volopste element in die [[aardkors]] na [[suurstof]] – die oplossing vir hierdie probleem was. Shockley se idee was om eksterne velde te gebruik om [[elektron]]e van die silikonoppervlak te trek, wat 'n [[elektriese stroom]] deur die silikon laat vloei. Tot sy frustrasie het dit keer op keer op onverklaarbare wyse misluk. Na meer as 'n jaar van mislukte pogings was dit Bardeen wat 'n insig gehad het dat die beweging van die elektriese stroom deur elektrone in die oppervlak van die halfgeleier gestop word. Terwyl Shockley self op vroeë Kersvakansie gegaan het, het Bardeen en Brattain aan 'n nuwe stroombaan gewerk en op 23 Desember 1947 het hulle daarin geslaag om die eerste werkende puntkontaktransistor te demonstreer. Eers hierna is Shockley ingelig, wat ontsteld was dat hy uit hierdie belangrike deurbraak weggelaat is. Die volgende jaar het hy die eerste aansluitingstransistor ontwikkel. ==Eugenetika== Gedurende die 1960's het Shockley begin belangstel in 'n omstrede onderwerp - eugenetika en die oorsprong van (menslike) [[intelligensie]], veral die verhouding tussen ras en [[intelligensie-kwosiënt]] (IK). Op grond van data van militêre IK-toetse het Shockley tot die gevolgtrekking gekom dat intelligensie oorerflik is. Hy het vasgestel dat mense van Afrika-afkoms minder intelligent was as dié van Kaukasiese (wit) afkoms. Sy hipotese van disgenetika het die onderwerp van intense en bitter debat in die Verenigde State geword. Verdere omstredenheid het gekom toe hy voorgestel het dat individue met 'n "IK" onder honderd vrywillige sterilisasie moet ondergaan (teen 'n fooi) en dat mans met 'n hoë "IK" as spermskenkers moet optree. Hy was self een van die skenkers van die spermbank vir genieë wat deur Robert Klark Grahams gestig is. Wetenskaplikes op hierdie gebied het Shockley se hele ontleding as verkeerd beskou en sy gevolgtrekkings verwerp. Ander was woedend vir hom omdat hy sulke sienings in die openbaar uitgespreek het. ==Erkenning== Benewens die [[Nobelprys vir fisika|Nobelprys vir Fisika]] in 1956, het Shockley verskeie ander belangrike pryse en toekennings ontvang, insluitend die Medalje vir Meriete in 1946 vir sy werk in die Oorlogsdepartement tydens die Tweede Wêreldoorlog, die Morris Leibmann-gedenkprys (1952) van die IRE , die Oliver Buckley-prys (1953) van die American Physical Society en die Cyrus B. Comstack-toekenning (1954) van die Nasionale Akademie van Wetenskappe. In 1963 ontvang hy die Holley-medalje van die American Society of Mechanical Engineers. Hy het die [[IEEE]]-erepenning in 1980 ontvang. ''[[Time (tydskrif)|Time]]'' het hom as een van die 100 mees invloedryke mense van die twintigste eeu aangewys. Hy is in 1989 aan [[prostaatkanker]] dood. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Nobelprys vir Fisika}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Shockley, Shockley}} [[Kategorie:Geboortes in 1910]] [[Kategorie:Sterftes in 1989]] [[Kategorie:Nobelprys vir Fisika wenners]] 87rdkuvuo3jiveq7ix5s1azn5gyij80 0 419612 2893262 2703996 2026-04-12T15:01:42Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893262 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Wien2.jpg|duimnael|Wilhelm Wien]] '''Wilhelm Carl Werner Otto Fritz Franz Wien''' ([[Duits]]: [ˈvɪlhɛlm ˈviːn]; [[13 Januarie]] [[1864]] – [[30 Augustus]] [[1928]]) was 'n [[Duitse]] [[fisikus]] wat in 1893 teorieë oor [[warmte]] en [[elektromagnetisme]] gebruik het om Wien se verplasingswet af te lei, wat die emissie van 'n swartliggaam by enige temperatuur uit die emissie by enige verwysingstemperatuur bereken. Hy het ook 'n uitdrukking vir die [[swartstraler|swartliggaambestraling]] geformuleer, wat korrek is in die fotongas-limiet. Sy argumente was gebaseer op die idee van [[Adiabaties|adiabatiese]] invariansie, en was instrumenteel vir die formulering van [[kwantummeganika]]. Wien het in 1911 die [[Nobelprys vir Fisika]] ontvang vir sy werk oor [[termiese straling]]. Hy was 'n neef van Max Wien, die uitvinder van die Wien-brug. == Bronne == *{{cite journal |last=Rüchardt |first=E. |year=1936 |title=Zur Entdeckung der Kanalstrahlen vor fünfzig Jahren |journal=Naturwissenschaften |volume=24 |issue=30 |pages=57–62 |bibcode = 1936NW.....24..465R |doi=10.1007/BF01473963 |s2cid=33211480 }} *{{cite journal |last=Rüchardt |first=E. |year=1955 |title=Zur Erinnerung an Wilhelm Wien bei der 25. Wiederkehr seines Todestages |journal=Naturwissenschaften |volume=42 |issue=3 |pages=57–62 |bibcode = 1955NW.....42...57R |doi=10.1007/BF00589524 |s2cid=42482780 }} {{Nobelprys vir Fisika}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Wien, Wilhelm }} [[Kategorie:Geboortes in 1864]] [[Kategorie:Sterftes in 1928]] [[Kategorie:Nobelprys vir Fisika wenners]] o1bitzajpyo9fb1t3hrrdtb8kzjytaq 0 419760 2893267 2704726 2026-04-12T15:03:18Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893267 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Wl-bragg.jpg|duimnael|William Lawrence Bragg ]] '''William Lawrence Bragg''' ([[31 Maart]] [[1890]], [[Adelaide (Suid-Australië)|Adelaide]] – [[1 Julie]] [[1971]], Waldringfield) was 'n [[Britse]] [[wiskundige]] en [[fisikus]]. In 1915 het hy saam met sy pa [[William Henry Bragg]] die [[Nobelprys vir Fisika]] ontvang vir hul werk saam in [[X-straaldiffraksie]] op [[kristal]]le. Op 25 jaar oud was hy die jongste Nobelpryswenner ooit, en een van die min wat 50 jaar later ’n herdenking kon vier nadat hy die prys ontvang het. ==Biografie== William Lawrence Bragg was die seun van William Henry Bragg en Gwendoline Todd. Na St. Peter's College studeer hy [[wiskunde]] aan die Universiteit van Adelaide, waar sy pa 'n professor was. In 1908 ontvang hy sy baccalaureusgraad met die hoogste lof. Kort daarna het sy pa 'n professoraat aan die [[Universiteit van Leeds]] aanvaar en die Bragg-gesin het na die [[Verenigde Koninkryk]] verhuis. Daar het Lawrence sy studies aan [[Universiteit van Cambridge|Trinity College, Cambridge]], voortgesit. Hy het aanvanklik wiskunde gestudeer, maar hy het na fisika oorgeskakel. Sy onderwysers het [[Joseph John Thomson]] sowel as sy pa ingesluit. Twee jaar later behaal hy sy meestersgraad in fisika. In 1912 – terwyl hy 'n navorsingstudent aan Cambridge was – ontdek hy die wet, wat na hom genoem is, oor die diffraksie van X-strale deur kristalle.<ref>W.H. Bragg, 1912, ''X-rays and Crystals'', ''Nature'', volume 90, bl. 219, doi 10.1038/090219a0.</ref> Hierdie wet, wat gegrond was op [[Max von Laue]] se baanbrekerswerk oor X-straalkristallografie, verduidelik hoe kristalle X-strale teen spesifieke invalshoeke verstrooi. Deur saam met sy pa te werk, het hy hierdie navorsing voortgesit van 1912 tot 1914. Die resultaat is in 1915 gepubliseer in die werk X-Rays and Crystal Structure.<ref>[https://archive.org/details/xrayscrystalstru00braguoft X-Rays and Crystal Structure], G.Bell and Sons Ltd, Londen</ref> Met behulp van X-straaldiffraksietoetse kon hulle onder meer die tetraëdriese kristalmodel van [[diamant]]e bevestig. In 1919 is Bragg aangestel as Langworthy Professor in Fisika aan die Victoria Universiteit van Manchester en van 1938 tot 1953 Cavendish Professor in Fisika aan die [[Universiteit van Cambridge]]. Terselfdertyd was hy direkteur van die Cavendish-laboratorium, wat [[Ernest Rutherford]] opgevolg het. In 1921 trou hy met Alice Grace Jenny Hopkinson, en saam het hulle vier kinders gehad: seun David William, dogter Margaret Alice, dogter Patience Mary en seun Stephen Lawrence. ===Die Royal Institute Kerslesings=== Later in sy lewe het Bragg 'n gewilde wetenskaplike populariseerder geword. By die Royal Institution of London het hy klasse vir skoolkinders gereël en het hy gereeld op televisie verskyn. Hy het drie keer by die Royal Institution Christmas Lectures gepraat: in 1931 (The Universe of Light), 1934 en 1961 (albei kere oor [[elektrisiteit]]). ==Erkenning== Bragg se ontdekking van X-straaldiffraksie het fisici vir die eerste keer van 'n tegnologie voorsien wat hulle in staat gestel het om die interne struktuur van [[materie]] te sien. In 1953 is die dubbelhelikale struktuur van [[DNS]] toegelig met behulp van X-straaldiffraksie. Lawrence Bragg het verskeie toekennings vir sy werk ontvang, waaronder die Nobelprys vir Fisika (1915), die Matteucci-medalje (1915), die Hughes-medalje (1931), die Koninklike Medalje (1946) en die Copley-medalje (1966). In 1941 is hy tot ridder geslaan en is toegelaat om sir by sy naam te voeg. Die Australiese Instituut vir Fisika het 'n jaarlikse prys vir studente, die "Bragg Gold Medal for Excellence in Physics", lank na die dood van William Lawrence Bragg ingestel. ==Boeke== *''X-Rays and Crystal Structure'' (1915, met William Henry Bragg) *''The Structure of Silicates'' (1930) *''The Crystalline State'' (1934) *''Electricity'' (1936) *''Atomic Structure of Minerals'' (1937) *''The Development of X-Ray Analysis'' (1975) == Verwysings == {{Verwysings}} {{Nobelprys vir Fisika}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Bragg, William Lawrence}} [[Kategorie:Geboortes in 1890]] [[Kategorie:Sterftes in 1971]] [[Kategorie:Nobelprys vir Fisika wenners]] 4ir3pqimhmzw8oomsncnz1ogaqyrg7i 0 419813 2893266 2705071 2026-04-12T15:02:39Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893266 wikitext text/x-wiki [[Lêer:William Henry Bragg Nobel bw.jpg|duimnael|William Henry Bragg ]] '''William Henry Bragg''' ([[2 Julie]] [[1862]], Wigton – [[12 Maart]] 1942, [[Londen]]) was 'n [[Britse]] [[wiskundige]] en [[fisikus]]. William Henry Bragg het veral bekend geword vir die werk wat hy saam met sy oudste seun [[William Lawrence Bragg]] gedoen het oor [[X-straaldiffraksie]] op [[kristal]]le, waarvoor hulle gesamentlik die [[Nobelprys vir Fisika]] in 1915 ontvang het. ==Biografie== William Henry Bragg is in Westward naby Wigton gebore, die seun van Robert John Bragg, 'n voormalige handelaarsvaarder, en sy vrou Mary Wood. Toe hy sewe jaar oud was, het sy ma gesterf en hy is deur sy oom, William Bragg, in [[Leicestershire]] grootgemaak. Hy is opgevoed by Market Harborough Grammer School, King William's College, Man en [[Universiteit van Cambridge|Trinity College]] ([[Cambridge]]) waar hy wiskunde studeer het. In sy finale jaar het hy ook lesings by die Cavendish-laboratorium bygewoon wat deur [[J.J. Thomson]] en [[John William Strutt, 3de Baron van Rayleigh|Lord Rayleigh]]. In 1884 het hy as derde hoodte in wiskunde gegradueer en in 1885 behaal hy 'n eerste klas in die Wiskundige Tripos-eksamen. In 1885 het Bragg na [[Australië]] vertrek toe hy aangestel is as ouer professor in wiskunde en eksperimentele fisika aan die Universiteit van Adelaide. Aan die einde van 1908 het hy saam met sy gesin na [[Engeland]] teruggekeer. Hy was agtereenvolgens Cavendish Professor aan die [[Universiteit van Leeds]] (1909-1915), Quain Professor in Fisika aan University College London (1915-1925) en Fullerian Professor in Chemie aan die Royal Institution (1925-1945). Hier het hy 'n groep gestig vir die ontleding van organiese kristalle, wat van fundamentele belang vir [[molekulêre biologie]] geblyk het, te wees. Bragg was getroud met Gwendoline Todd (1869-1929), dogter van die Australiese sterrekundige sir Charles Todd. Hulle het 'n dogter, Gwendoline, en twee seuns, William Lawrence en Robert Charles, gehad. Seun Robert is in die [[Eerste Wêreldoorlog]] tydens die [[Slag van Gallipoli]] gedood. ==Werk== Dit was as gevolg van sy werk as 'n dosent in wiskunde en fisika aan die Universiteit van Adelaide dat die wiskundige-opgeleide Bragg in eksperimentele fisika moes delf. In 1914, ter voorbereiding van 'n toespraak aan die Australasiese Vereniging vir die Bevordering van Wetenskap in Dunedin, het hy 'n onlangse werk van [[Marie Curie]] gelees wat 'n verduideliking bevat wat nog nie voorspel is nie. Curie het gewys dat wanneer 'n [[radium]]atoom verval, 'n [[helium]]atoom in die vorm van [[alfastraling]] vrygestel word. Bragg het nuuskierig geraak oor hoe alfa-deeltjies deur die lug beweeg. In 'n eksperiment met 'n blok radium het hy - op verskillende afstande - die [[ionisasie]] van [[lug]] deur [[alfadeeltjies]] gemeet. Dit het gelei tot die Bragg-kurwe wat na hom vernoem is. Met die eksperiment het hy gewys dat die ionisasie van 'n alfadeeltjie meer doeltreffend is aan die einde van sy trajek as aan die begin.<ref>W.H. Bragg, R. Kleeman, 1904, On the Ionization of Curves of Radium. Philosophical Magazine S.6, volume 8, issue – 48, bl. 726-738, doi -10.1080/14786440409463246 </ref> Tussen 1904 en 1908 het Bragg sy eksperimente in beta-, gamma-, maar veral alfastraling voortgesit. Later het hy sy aandag op [[X-straal|X-strale]] gevestig. Aangemoedig deur [[Ernest Rutherford]] het Bragg die resultate van sy navorsing in Britse tydskrifte soos The Philosophical Magazine en The Philosophical Transactions of the Royal Society gepubliseer. In 1912 het sy seun, fisikus Lawrence Bragg, die wet ontdek wat na hom genoem is oor die diffraksie van X-strale deur kristalle. Hierna het pa en seun Bragg voortgegaan om saam te werk om die eerste ionisasiespektrometer te ontwerp – die voorloper van alle moderne X-straal- en neutrondiffraksiemeters. Die resultaat van hul gesamentlike navorsing is in 1915 gepubliseer in die werk X Rays and Crystal Structure.<ref>[https://archive.org/details/xrayscrystalstru00braguoft X rays and crystal structure], G.Bell and Sons Ltd, Londen</ref> ===Die Royal Institute Kerslesings=== Bragg het twee keer gepraat by die Royal Institution Christmas Kerslesings, wat steeds jaarliks in Londen deur die Royal Institution of Great Britain gehou word. In 1919 en 1923 was sy onderwerpe ''The World of Sound'' en ''Concerning the Nature of Things''. ==Erkenning== William Henry het verskeie toekennings vir sy werk ontvang, insluitend die Nobelprys in Fisika (1915), die Matteucci-medalje (1915), die Rumford-medalje (1916), die Copley-medalje (1930), die Franklin-medalje (1930) en die Hughes-medalje (1931), die Faraday-medalje (1936) en die John J. Carty-toekenning van die Nasionale Akademie van Wetenskappe (1939). In 1920 is William Henry tot ridder geslaan en toegelaat om as Sir aangespreek te word. Van 1935 tot 1940 was hy president van die Royal Society. Die mineraal [[braggiet]] is na hulle vernoem. ==Werke== *''Studies in Radioactivity'' (1912) *''X Rays and Crystal Structure'' (1915, met Lawrence Bragg) *''The World of Sound'' (1920) *''Concerning the Nature of Things'' (1925) *''Creative Knowledge: Old Trades and New Knowledge'' (1926) *''An Introduction to Crystal Analysis'' (1928) == Verwysings == {{Verwysings}} {{Nobelprys vir Fisika}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Bragg, William Henry}} [[Kategorie:Geboortes in 1862]] [[Kategorie:Sterftes in 1942]] [[Kategorie:Nobelprys vir Fisika wenners]] 4vqo01l9naba01m6hqnplf0eo6i5rmu 0 420032 2893154 2862655 2026-04-12T12:54:56Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893154 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Simon_Johnson,_2024_Nobel_Prize_Laureate_in_Economics_4_(cropped).jpg|duimnael|Simon Johnson]] '''Simon H. Johnson''' (gebore [[16 Januarie]] [[1963]])<ref>''U.S. Public Records Index'' Vol 1 (Provo, UT: Ancestry.com Operations, Inc.), 2010.</ref> is 'n Brits-Amerikaanse [[ekonoom]]. Hy is die Ronald A. Kurtz Professor in Entrepreneurskap aan die MIT Sloan School of Management<ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=101360253|title=Simon Johnson On Bank Bailout Plan|website=NPR.org}}</ref> en 'n senior genoot by die Peterson Institute for International Economics.<ref>{{Cite web|url=https://www.piie.com/experts/senior-research-staff/simon-johnson|title=Simon Johnson|date=2 Maart 2016|website=PIIE}}</ref> Hy het 'n wye verskeidenheid akademiese en beleidsverwante poste beklee, insluitend medeprofessor in ekonomie aan die Duke-universiteit se Fuqua School of Business (1991-1997).<ref>''LA Times'', 29 November 1991, [http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19911129&slug=1320104 "Muscovites: Want Shares In Boeing For 44 ½?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120919223738/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19911129&slug=1320104 |date=19 September 2012 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mitsloan.mit.edu/shared/ods/documents?PersonID=41226&DocID=11324&|title=Simon Johnson CV|date=14 Oktober 2024|website=mitsloan.mit.edu}}</ref> Van Maart 2007 tot einde Augustus 2008 was hy Hoofekonoom van die [[Internasionale Monetêre Fonds]].<ref name=MITbio>{{Cite web|url=http://mitsloan.mit.edu/faculty/detail.php?in_spseqno=198&co_list=F|title=Simon Johnson's biography at MIT|access-date=15 Oktober 2024|archive-date=28 Augustus 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828122618/http://mitsloan.mit.edu/faculty/detail.php?in_spseqno=198&co_list=F|url-status=dead}}</ref> In 2024 is Johnson, [[Daron Acemoglu]] en [[James A. Robinson]] met die [[Nobelprys vir Ekonomiese Wetenskappe]] toegeken vir hul vergelykende studies in welvaart tussen nasies.<ref>{{Cite web |title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2024 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2024/press-release/ |access-date=2024-10-14 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> ==Opleiding== Johnson se eerste graad was 'n BA van die [[Universiteit van Oxford]], wat gevolg is deur 'n MA van die Universiteit van Manchester,<ref>{{Cite web |title=Simon Johnson -- Biographical Information |url=https://www.imf.org/external/np/bio/eng/sj.htm |access-date=2024-03-08 |website=www.imf.org}}</ref> en uiteindelik in 1989 het hy 'n Ph.D. in ekonomie van MIT, met 'n verhandeling getiteld "[[Inflasie]], bemiddeling en ekonomiese aktiwiteit".<ref>{{cite web | url =http://library.mit.edu/item/000403287 | title = Inflation, intermediation and economic activity | publisher = MIT library}}</ref> == Loopbaan == In November 2020 is Johnson aangewys as 'n vrywillige lid van die [[Joe Biden]] presidensiële oorgang ''Agency Review Team'' om oorgangspogings te ondersteun wat verband hou met die Verenigde State se departement van tesourie en die Federale Reserweraad.<ref>{{cite web |title=Agency Review Teams |url=https://buildbackbetter.com/the-transition/agency-review-teams/ |website=President-Elect Joe Biden |accessdate=10 November 2020 |archive-date=28 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220828180800/https://www.whitehouse.gov/ |url-status=dead }}</ref> ==Affiliasies== Hy is onder meer 'n navorsingsgenoot by die Nasionale Buro vir Ekonomiese Navorsing, 'n navorsingsgenoot by die Sentrum vir Ekonomiese Beleidsnavorsing,<ref name="CEPR">{{Cite web|url=http://www.cepr.org/research/resfel_long.asp|title=List of Center for Economic Policy Research Fellows|access-date=15 Oktober 2024|archive-date=12 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512004244/http://www.cepr.org/research/resfel_long.asp|url-status=dead}}</ref> en 'n lid van die Internasionale Adviesraad by die Sentrum vir Sosiale en Ekonomiese Navorsing (CASE). Hy is ook 'n lid van die Congressional Budget Office se Paneel van Ekonomiese Adviseurs.<ref name=MITbio/> Van 2006 tot 2007 was hy 'n besoekende genoot by die Peterson Institute for International Economics, waar hy tans 'n senior genoot is. <ref name=MITbio/> Hy is op die redaksie van vier akademiese ekonomiese joernale.<ref name=MITbio/> Hy het sedert 2007 bygedra tot Project Syndicate. ==Navorsing en publikasies== Simon Johnson is die skrywer van die 2010-boek ''13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown'' ({{ISBN|978-0307379054}}), saam met James Kwak, saam met wie hy ook medestigter en gereeld bydra tot die ekonomiese [[webjoernaal]] ''The Baseline Scenario''.<ref>{{Cite web|url=https://baselinescenario.com/about/|title=About|date=25 September 2008}}</ref> Hy is ook skrywer van ''White House Burning: Our National Debt and Why It Matters to You'' (2013); ''Jump-Starting America: How Breakthrough Science Can Revive Economic Growth and the American Dream'' (2019), met Jonathan Gruber; en ''Power and Progress: Our Thousand-Year Struggle About Technology and Prosperity'' (2023), met Daron Acemoglu. ===''Power and Progress''=== Gepubliseer in 2023, ''Power and Progress'' is 'n boek oor die historiese ontwikkeling van [[tegnologie]] en die sosiale en politieke gevolge van tegnologie.<ref>Daron Acemoglu and Simon Johnson, ''Power and Progress: Our Thousand-Year Struggle Over Technology and Prosperity.'' New York: PublicAffairs, 2023.</ref> Die boek spreek drie vrae aan, oor die verhouding tussen nuwe masjiene en produksietegnieke en lone, oor die manier waarop tegnologie ingespan kan word vir sosiale goedere, en oor die rede vir die entoesiasme rondom [[kunsmatige intelligensie]] (KI). ''Power and Progress'' voer aan dat tegnologie nie outomaties sosiale goedere lewer nie, die voordele daarvan gaan na 'n eng elite. Dit bied 'n taamlik kritiese siening van kunsmatige intelligensie , wat die grootliks negatiewe impak daarvan op werke en lone en op [[demokrasie]] beklemtoon. Acemoglu en Johnson verskaf ook 'n visie oor hoe nuwe tegnologieë tot maatskaplike voordeel kan wees. Hulle sien die Progressiewe Era as 'n model. En hulle bespreek 'n lys beleidsvoorstelle vir die herleiding van tegnologie wat die volgende insluit: (1) markaansporings, (2) die opbreek van groot tegnologie, (3) belastinghervorming, (4) belegging in werkers, (5) privaatheidsbeskerming en data-eienaarskap, en (6) 'n digitale advertensiebelasting.<ref>Daron Acemoglu and Simon Johnson, ''Power and Progress: Our Thousand-Year Struggle Over Technology and Prosperity.'' New York: PublicAffairs, 2023, Hfs. 11.</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Nobelpryswenners van 2024}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Johnson, Simon }} [[Kategorie:Ekonome]] [[Kategorie:Nobelprys vir Ekonomiese Wetenskappe-wenners]] [[Kategorie:Geboortes in 1963]] [[Kategorie:Lewende mense]] r1fal8qz7kscro4c5pymdpdq7gn2iwn 0 420217 2893371 2892331 2026-04-12T17:03:39Z Jcb 223 2893371 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Austrian BarrelOrgan.jpg|duimnael|’n Draaiorrel en -speler in Oostenryk, 2002.]] ’n '''Draaiorrel''' is ’n pyporrel wat outomaties speel. ’n Draaiorrel kan benewens orrelpype ook ander instrumente, soos [[Slaginstrument|slaginstrumente]], insluit. [[Lêer:Orgue de barbarie.jpg|duimnael|’n Draaiorrelboek.]] Die pype van ’n draaiorrel is meestal van hout gemaak, maar soms ook van metaal, gewoonlik [[sink]]. ’n [[Blaasbalk]] word gebruik om die pype van lug te voorsien (by orrels word gepraat van “wind”). Die draaiorrel is aan ander pyporrels verwant. Die grootste verskil is dat ander pyporrels met die hande en voete bespeel word terwyl ’n draaiorrel deur ’n bewegende musiekpatroon, gewoonlik ’n draaiorrelboek van karton, in werking gebring word. Die eerste draaiorrels het met ’n houtsilinder gewerk. Op die silinder was daar metaalpenne en -brûe wat die kleppe beheer het. == Geskiedenis == [[Lêer:Eugene Atget Organ Grinder 1899.jpg|duimnael|’n Orreldraaier en vrou, 1899.]] Die oorsprong van die draaiorrel lê vermoedelik in [[Italië]]. In omstreeks 1850 het ’n Italianer, Ludovico Gavioli, in die Franse hoofstad [[Parys]] klein straatdraaiorrels begin bou. Dié onderneming was so suksesvol dat Gavioli as die vader van die moderne draaiorrel beskou word. Sy firma, wat ná 1905 as N.V. Gavioli & Kie bekend was, het tot 1912 bestaan. Intussen het ook ander vervaardigers, onder andere Gasparini, Poirot en Limonaire in Frankryk, asook Belge en Duitsers van dié instrumente begin maak. In 1875 begin ’n Belg, die blinde Leon Warnies,<ref>{{nl}} {{cite web |url=https://rmsothebys.com/auctions/mh12/lots/l725-c-1933-warnies-dutch-street-organ/ |title=c. 1933 Warnies Dutch Street Organ |publisher=Sotheby’s |accessdate=19 Oktober 2024}}</ref> Amsterdam se eerste draaiorrelverhuringsmaatskappy. Ander volg, maar Warnies word as die grondlegger van die tipies Nederlandse straatorrelkultuur beskou. Van sy nasate is steeds in die Nederlandse draaiorrelwêreld bedrywig, onder meer by die draaiorrelwinkel ''Perlee Orgels'' in Amsterdam. [[Lêer:Carl Frei (Orgelbouwer).jpg|duimnael|Die Duitse orrelbouer Carl Frei.]] ’n Duitser, Carl Frei, wat aan die begin van die 20ste eeu die vak by Gavioli en later by die Belgiese firma Mortier leer, vestig hom in die 1920’s as ’n hersteller, orrelboekmaker en later ook as draaiorrelbouer in [[Breda]]. Frei bou ou Franse draaiorrels om en vervang die tong- of rietwerk (volgens die [[Woordeboek van die Afrikaanse Taal|WAT]], die dun buigbare stukkies hout, rottang of metaal wat tipies in die basis van orrelpype voorkom, daar vibreer en klank voortbring wanneer ’n lugstroom dit aktiveer) met sy eie fluitregisters, soos die Bourdon Céleste. Hierdie register het ’n kenmerk van straatdraaiorrels geword. Daarom word Frei vandag as die vader van die Nederlandse straatorrel beskou. Ná omstreeks 1950 het Frei ook ander draaiorrels aangepas en nuwes gebou. Die firma Jan van Eijk, in Terwolde, bou sedert 1979 draaiorrels. == Soorte == [[Lêer:Museum van pierement tot speelklok (138).jpg|duimnael|’n Pierement.]] Die bekendste tipe draaiorrel is die groot straatorrel, ook bekend as die pierement. Verder word die dansorrel en kermisorrel as variante van die draaiorrel onderskei. In baie Europese lande word straatmusiek op klein, draagbare handdraaiorrels gemaak. Dié instrumente is veral in [[Duitsland]] gebou en word as voorloper van die pierement beskou. Replikas van ou Berlynse ''Leierkasten'' (die naam van handdraaiorrels in Duitsland) word onder andere gemaak deur die onderneming Orgelbaumeister Hofbauer in [[Göttingen]]. [[Lêer:Victorydaf 21.jpg|duimnael|Die Victory.]] Die grootste verskuifbare draaiorrel is die Victory. == Werking == Deur ’n wiel te draai, of dit te laat draai, begin die orrel speel. Wanneer ’n mens ’n orrelboek in die orrel plaas en die toetsbord toemaak, sluit die meganiese lugkleppe en is die orrel gereed om te speel. Sodra die wiel gedraai word, begin die blaasbalk beweeg, wat die nodige wind voorsien. Die lug vloei deur luggeleiers wat die klank voorsien. Omdat daar in ’n orrelboek – die draaiprogram – gaatjies is, beset klein spykertjies (by draaiorrels “toetse” genoem) die gaatjies. Wanneer die toetsbord gesluit word, word al die toetse na onder gedruk en verseël. Word die boek verder gedraai, wip die toetse boontoe, waar daar gaatjies is, en maak ’n klein pyp aan die onderkant oop, waardeur die wind ontsnap. Die lugstroom word dan na die regte instrument gelei. Deur die lengte van die gaatjies in die orrelboek te varieer, ontsnap die lug vir ’n langer of korter tyd. [[Lêer:BarrelOrganPhil.jpg|duimnael|Straatorrel met apie in 1975 in Liverpool.]] Vir elke [[toonhoogte]] en elke beskikbare instrument word die presiese tydstip en duur van elke noot in die musiek deur die gaatjies in die papier aangedui. Wanneer die wiel teen ’n konstante spoed gedraai word, is die vertolking optimaal. Daarom word die wiel, veral by groot draaiorrels, dikwels verbind met ’n band aan ’n motor, wat op die korrekte draaispoed ingestel word voordat die eerste orrelboek begin speel. Die voordeel is dat die wiel só teen ’n konstante spoed draai. Nou is al wat die orrelman of -vrou hoef te doen, om die beskikbare boeke te ruil en te probeer om iets van toehoorders en verbygangers te verdien – dikwels deur op maat van die musiek ’n houer met munte te skud, wat aan die geheel ekstra sjarme verleen. In die verlede was daar partykeer ’n apie teenwoordig. Soms is die draaiwiel toegerus met ’n aanhangsel wat die “druif” genoem word. Dit het gespesialiseerde yster- en houtwerkkundigheid en -vaardigheid vereis. Slegs ’n handjievol spesialisorrelbouers ken en beoefen nog dié kuns. Die funksie van die druif is om die blaasbalk te laat werk en die orrelboek te laat draai.<ref>{{nl}} {{cite web |url=http://draaiorgel.org/kdv/nl/taald.php |title=vakterme, D |publisher=Kring van Draaiorgelvrienden |accessdate=19 Oktober 2024 |archive-date=19 Mei 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110519043219/http://draaiorgel.org/kdv/nl/taald.php |url-status=dead }}</ref> == Aandrywing == In 1892 het ’n Frans-Italiaanse orrelbouer, Anselmo Gavioli, ’n patent vir die kartonorrelboek verkry. Dié stelsel is later deur papier- en kartonrolle verfyn. Gavioli se patent het lamelle (toetse) behels wat deur die gaatjies in die orrelboek na bo gekom en klein kleppe oopgemaak het om dele van die orrel aan te dryf. Duitse fabrieke het teen 1900 alternatiewe stelsels ontwikkel om Gavioli se patent te omseil. Die Duitsers het hulle stelsels op die beginsel van ontlugting deur die gaatjies in die boek gebaseer, wat meganiese toetse (spykertjies of pennetjies) oorbodig gemaak het. Alle ou draaiorrels werk met een van hierdie stelsels. Vandag word draaiorrels natuurlik ook deur rekenaars, deur middel van MIDI-lêers, aangedryf. MIDI-lêers maak ’n veel groter repertoire moontlik, omdat dit orrelboeke, wat fisies saamgedra moet word, uitskakel. Nog ’n voordeel van rekenaaraangedrewe draaiorrels is dat hulle aaneenlopend, sonder fisiese omruiling van boeke, kan speel. Meer komplekse verwerkings is moontlik. ’n MIDI-beheerde draaiorrel kan so te sê oombliklik aan- en afgeskakel word, wat akkurate tydsberekening moontlik maak. Met behulp van die rekenaar kan vooraf bepaal word watter musiek wanneer moet speel. Spesiale versoeke word onmiddellik geprogrammeer. Ander instrumente, soos ’n perkussiegroep, klokkespel of xilofoon, kan deur MIDI-lêers bygevoeg word. == Tradisie == Veral in Nederland, waar spelende draaiorrels nog gereeld op straat gesien en gehoor word, bestaan die kultuur van straatorrels voort. In die Museum Speelklok in [[Utrecht (munisipaliteit)|Utrecht]] is ’n groot versameling draaiorrels van verskeie soorte te sien. In 1954 het entoesiaste een van die belangrikste Nederlandstalige verenigings vir draaiorrels, die [https://www.draaiorgel.org/ Kring van Draaiorgelvrienden] (KDV), gestig. Dit bestaan steeds. Die [https://www.draaiorgelshelmond.nl/ Stigting Draaiorgels Helmond] bestuur sewe orrels wat aan die gemeente [[Helmond]] behoort. In verskeie Europese lande word draaiorrelbyeenkomste en -feeste gehou. Talle kenners in dié veld is dit eens dat die hedendaagse MIDI, wat in [[elektroniese musiek]] gebruik word, sy oorsprong aan die oorspronklike draaiorrelboeke van karton te danke het. == Sien ook == * [[Orrel]] * [[Lys van musiekinstrumente]] == Verwysings == {{verwysings}} *''Hierdie artikel is ’n vertaling van die artikel'' [[:nl:Draaiorgel|Draaiorgel]] ''in die Nederlandse Wikipedia, soos op 19 Oktober 2024.'' [[Kategorie:Musiekinstrumente]] 8ryyxv3lh0ddchxc0zr534zsai0ucuc 0 420240 2893372 2892332 2026-04-12T17:04:04Z Jcb 223 2893372 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Versmelt|Soethout (geursel)}} [[Lêer:Zoethout (Glycyrrhiza glabra) 2.jpg|duimnael|Soethoutwortels.]] '''Drop''' is ’n ekstrak van wortels van die [[Soethout|soethoutplant]], die struik ''Glycyrrhiza glabra'' (fam. ''Leguminosae'' of ''Fabaceae'', die vlinderblomfamilie). Ander Afrikaanse name vir drop is ''soethout'', ''soethoutekstrak'', en minder gebruiklik (geselstaal, verouderd, vir die lekkergoed) ''hondebloed'' of ''perdebloed''. Die Engelse naam, ''liquorice'' (Britse spelling), word dikwels ook in Afrikaans gebruik.<ref>{{af}} {{cite web |url=https://www.woordeboek.co.za/ |title=drop |publisher=[[Woordeboek van die Afrikaanse Taal]] |accessdate=19 Oktober 2024}}</ref> Soethoutekstrak, met ’n soet smaak en soms onaangename nasmaak, word as smaakmiddel by onder meer lekkergoed en [[tabak]] gevoeg, en geneeskundig veral as ekspektorant (slymafdrywer of -losmaker) in hoesmedisyne gebruik. == Bereiding == [[Lêer:Black Licorice- Trick or Treat? (6280412705).jpg|duimnael|Droplekkers (''liquorice'').]] Wortels word van die soethoutstruik afgeknip en in die son gedroog. Die struik self word in die grond teruggeplaas om verder te groei. Die wortels word gemaal en die gemaalde wortels met water tot ’n pap aangemaak. Die wortelpap word gefiltreer en in die vorm van blokke gekonsentreerde drop (dropblokke) ingedamp. Dié blokke word verkoop. == Smaak == Die bestanddeel van soethoutekstrak wat tot ’n groot mate vir die kenmerkende dropsmaak verantwoordelik is, is glisirrisien. Die skerp, bitter nasmaak word deur ’n verwante bestanddeel, glisirretien, veroorsaak. Ander bestanddele is asparagien, soute, stysel en enkele bystowwe.<ref>{{af}} {{cite web|url=https://www.woordeboek.co.za/|title=drop|publisher=[[Woordeboek van die Afrikaanse Taal]]|accessdate=19 Oktober 2024}}</ref> Glisirrisien is ongeveer vyftig keer soeter as kristalsuiker.<ref>{{nl}} {{cite web|url=https://theconversation.com/fan-of-black-licorice-beware-of-its-dark-side-it-can-be-dangerous-for-your-health-147001|title=Fan of black licorice? Beware of its dark side − it can be dangerous for your health|publisher=[[The Conversation]]|accessdate=19 Oktober 2024}}</ref> == Lekkergoed == [[Lêer:Zoetwarenbeurs in Utrecht Weeknummer, 80-15 - Open Beelden - 13362.ogv|duimnael|So word drop gemaak (1979).]] In blokvorm gaan drop na die vervaardigers van droplekkergoed. Om dié snoepgoed te maak, word die gekonsentreerde drop weer verdun en met ander geur- en verdikkingsmiddels (soos gemodifiseerde stysel) gemeng. Vir soetheid word suiker (in persentasies wat wissel tussen 30 en 60 persent) of ’n ander versoeter bygevoeg. Vroeër is droplekkers met Arabiese gom gebind, maar in plaas van die gom word deesdae stysel of gelatien gebruik. [[Ammoniumchloried]], ’n wit, kristalagtige stof met ’n sterk soutsmaak,<ref>{{af}} {{cite web|url=https://www.woordeboek.co.za/|title=drop|publisher=[[Woordeboek van die Afrikaanse Taal]]|accessdate=19 Oktober 2024}}</ref> of ook soms tafelsout, word bygevoeg, asook ander geur- en smaakmiddels, hetsy natuurlik of kunsmatig (anys, bloekom, heuning, melasse). Van nature bruinerige en ietwat deurskynende dropsoorte word met koolstof of karamel donkerder gekleur.<ref>{{nl}} {{cite web|url=https://voedingvisie.nl/pdfarchief/archief/edi025/pdfarchief/pdf/Drop_en_bloeddruk.pdf|title=Drop en bloeddruk|publisher=[[Voeding & Visie]]|accessdate=19 Oktober 2024}}</ref> By ’n temperatuur van 135 °C begin die stysel verstyf en vorm die dropmengsel ’n deeg, soortgelyk aan brooddeeg. Die deeg word gepers in allerlei vorms wat van mieliestysel gemaak word. In dié vorms droog die drop vir ongeveer 36 uur by ’n temperatuur van 65 °C uit. Daarna word die stysel afgeblaas en die droplekkergoed met ’n glansmiddel bedek. == Gesondheid == As gevolg van die glisirrisiensuur wat dit bevat, kan die eet van groot hoeveelhede drop die werking van die niere versteur en hoë bloeddruk tot gevolg hê. Dit is nie dadelik merkbaar nie, maar die simptome van skade kan op die lange duur in hoofpyn, duiseligheid en oorsuising manifesteer. Daar is ook enkele sterfgevalle aangemeld wat met die langdurige inname van groot hoeveelhede drop – ’n daaglikse inname van 95 mg glisirrisiensuur of meer – in verband gebring is. By drop met ’n gemiddelde glisirrisiensuurinhoud van 0,1 persent stem dit ooreen met ongeveer 95 gram drop per dag.<ref>{{nl}} {{cite web|url=https://voedingvisie.nl/pdfarchief/archief/edi025/pdfarchief/pdf/Drop_en_bloeddruk.pdf|title=Drop en bloeddruk|publisher=[[Voeding & Visie]]|accessdate=19 Oktober 2024}}</ref> <ref>{{nl}} {{cite web|url=https://theconversation.com/fan-of-black-licorice-beware-of-its-dark-side-it-can-be-dangerous-for-your-health-147001|title=Fan of black licorice? Beware of its dark side − it can be dangerous for your health|publisher=[[The Conversation]]|accessdate=19 Oktober 2024}}</ref> == Produksie en verbruik == Nie almal waardeer die kenmerkende soutsmaak – soms dubbelsoutsmaak – van drop nie, maar in die Skandinawiese lande, Wes- en Noord-Duitsland, Spanje en veral in Nederland is drop gewild.<ref>{{nl}} {{cite web|url=https://voedingvisie.nl/pdfarchief/archief/edi025/pdfarchief/pdf/Drop_en_bloeddruk.pdf|title=Drop en bloeddruk|publisher=[[Voeding & Visie]]|accessdate=19 Oktober 2024}}</ref> <ref>{{nl}} {{cite web|url=https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2009/41/nederland-exporteert-voor-1-3-miljard-euro-aan-snoep|title=Nederland exporteert voor 1,3 miljard euro aan snoep|publisher=[[CBS]]|accessdate=19 Oktober 2024|archive-date= 7 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240907145828/https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2009/41/nederland-exporteert-voor-1-3-miljard-euro-aan-snoep|url-status=dead}}</ref> Daar is ook likeure met ’n dropsmaak.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.atlasobscura.com/foods/drop-shot|title=Drop Shot. With this Dutch liqueur, you can now drink licorice.|publisher=[[Atlas Obscura]]|accessdate=19 Oktober 2024}}</ref> In die Europese Unie is Nederland die grootste vervaardiger van droplekkergoed. Ongeveer 80 persent van die Nederlandse bevolking eet drop, meer vroue as mans, en 14 persent gereeld. In die loop van ’n jaar verorber Nederlanders ongeveer 32 miljoen kilogram drop. Tussen een en twee persent van dié dropeters eet meer as 100 g drop per dag.<ref>{{nl}} {{cite web|url=https://voedingvisie.nl/pdfarchief/archief/edi025/pdfarchief/pdf/Drop_en_bloeddruk.pdf|title=Drop en bloeddruk|publisher=[[Voeding & Visie]]|accessdate=19 Oktober 2024}}</ref> == Etimologie == Via Oud- en Middelnederlands, ''drop'' (nou Engels se ''druppel'') en ''drup'' en ''druppel'' (Afrikaans), kom die woord ''drop'' uit Oudhoogduits, ''tropho'', verwant aan ''druip''. In die geval van ''drop'' wat van soethout kom, was die oorspronklike verwysing na ’n druppel of bolletjie verdikte soetwortelekstrak.<ref>{{nl}} {{cite web|url=https://etymologiebank.nl/trefwoord/drop2|title=drop|publisher=[[Etymologiebank.nl ]]|accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} ''*Hierdie artikel is ’n vertaling van die artikel'' Drop ''in die Nederlandse Wikipedia, soos op 19 Oktober 2024, met enkele byvoegings.'' f9m0m39310z2brd3xkqioi66dti3814 0 420301 2893342 2892301 2026-04-12T16:41:45Z Jcb 223 2893342 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Houten blaasbalg met messing decoratie, objectnr 33835.JPG|duimnael|’n Blaasbalk.]] ’n Blaasbalk is ’n soort pomp. ’n Blaasbalk word gebruik om lug te pomp, veral om ’n [[vuur]] aan te blaas.<ref name=":0">{{af}} {{cite web|url=https://www.woordeboek.co.za/|title=blaasbalk|publisher=[[Woordeboek van die Afrikaanse Taal]]|accessdate=21 Oktober 2024}}</ref> == Bou == [[Lêer:Jonge vrouw met een blaasbalg, RP-P-OB-32.069.jpg|duimnael|Jong vrou met ’n blaasbalk, Rijksmuseum.]] ’n Blaasbalk bestaan uit twee stewige dele, gewoonlik hartvormige blaaie of plate wat van [[hout]] gemaak is. Tussen die twee houtdele is daar ’n voubare sak van [[Leer (stof)|leer]], en agteraan een of twee handvatsels.<ref name=":0" /> Een van die houtdele kan boontoe en ondertoe beweeg word. Aan die voorkant van die vaste deel is daar ’n pypvormige mondstuk, gewoonlik van [[metaal]]. Die mondstuk word op die vuur gerig terwyl die beweegbare deel op en af gepomp word. Wanneer die beweegbare deel van die vaste deel af wegbeweeg, word van die agter- of onderkant af, deur ’n klep, lug ingetrek. Wanneer die beweegbare deel terug, in die rigting van die vaste deel sak, ontsnap die lug taamlik vinnig deur die mondstuk. [[Lêer:Pfeffenhausen-Ludmannsdorf-17-Schmiede-Blasebalg.jpg|duimnael|Eens van ’n smid, ’n blaasbalk wat met die voet laat werk is.]] Aangesien vuur ’n chemiese reaksie is wat tussen ’n brandbare stof en [[suurstof]] plaasvind, laat die lug die vuur opvlam. == Geskiedenis == Blaasbalke is reeds in die Oudheid gebruik, ook later in die [[Middeleeue]] en daarna steeds in [[Grofsmid|smidswinkels]] (smederye) om die hitte van die smidsvuur op die regte temperatuur te bring. Vir die vervaardiging van [[yster]] in [[Europa]] is blaasbalke van die 13de eeu af deur [[Waterwiel|waterwiele]] aangedryf. Ook in elke huishouding was ’n blaasbalk nodig om soggens weer die kole van oop vuurherde en kaggels aan die brand te kry.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/technology/forge|title=bellows|publisher=[[Brittanica]]|accessdate=21 Oktober 2024}}</ref> == Ander gebruike == ’n Blaasbalk word ook in sommige [[Musiekinstrument|musiekinstrumente]] gebruik, soos in [[Orrel|pyporrels]], [[Trekklavier|trekklaviere]], [[Konsertina|konsertinas]] en die Ierse [[doedelsak]]. == Verwysings == {{Verwysings}} == Notas == * ''Hierdie artikel is ’n vertaling van die artikel'' Blaasbalg ''in die Nederlandse Wikipedia, soos op 21 Oktober 2024, met enkele byvoegings.'' {{Normdata}} [[Kategorie:Gereedskap]] 8wvtcdmuh7koniwydxmc7vezjp601b2 0 420333 2893199 2863468 2026-04-12T13:56:46Z Aliwal2012 39067 /* Ontwerp en inovasie */ 2893199 wikitext text/x-wiki Die '''McLaren MCL38''' staan ​​as 'n merkwaardige bewys van ingenieursuitnemendheid, wat die nuutste vooruitgang in Formule 1-tegnologie en lugdinamika ilustreer. Van sy vennootskap met Mercedes vir krageenhede tot sy nuutste grondeffek-aerodinamika en hibriede aandryfstelsel, die MCL38 is ontwerp om uit te blink op alle gebiede byvoorbeeld spoed, hantering en doeltreffendheid. In 'n seisoen gekenmerk deur intense mededinging het die MCL38 na vore getree as een van die beste motors op die 2024 rooster. Hierdie artikel ondersoek die sleutel tegnologiese innovasies, aërodinamiese kenmerke en strategiese besluite agter die MCL38, en bied insig oor hoe McLaren 'n motor ontwerp het wat die ingeneurswese van [[Formule Een]] vir altyd kan verander. [[Lêer:Lando Norris,Chinese GP 2024.jpg|duimnael|450px|'n McLaren MCL38.]] == 'n Nalatenskap van innovasie == McLaren Racing is in 1963 gestig deur die Nieu-Seelandse renjaer Bruce McLaren, en het intussen een van die mees suksesvolle motorsportspanne ter wêreld geword. Die span het in die laat 1960's reeds meer as een wedren in die wêreldkampioenskap gewen, wat 'n vroeë aanduiding was van die span se vermoë om in 'n hoogskompeterende omgewing te kan presteer. Hierdie nalatenskap van innovasie en prestasie vorm die fundamentele basis van die MCL38. In die 1980's en 1990's het McLaren wêreldberoemde renjaers soos [[Niki Lauda]], [[Alain Prost]] en [[Ayrton Senna]] gehad, wat die sport gedomineer het. Gedurende hierdie tydperk het die span 5 uit die 6 bestuurderskampioenskappe gewen, met 'n gemiddelde punteverskil van 61 punte en 25 punte onderskeidelik. Hierdie prestasies was die resultaat van ongelooflike ingenieurswerk by McLaren, wat koolstofveselonderdele begin gebruik het, wat nou 'n standaard in F1 is. Hierdie materiaal het nie net die massa van die motors verminder nie, maar ook die sterkte en veiligheid verhoog, wat 'n noodsaaklike element vir enige motorsport is. Alhoewel die 2010's moeilik was vir [[McLaren]] weens betroubaarheidskwessies en swak werkverrigting as gevolg van hul moeilike vennootskap met [[Honda]], het die span hul fondasie herbou. McLaren het meer gefokus op noodsaaklike meganiese areas en op die vestiging van goeie vennootskappe vir die seisoene wat voorlê. Hierdie heropbou het 'n belangrike rol gespeel in die ontwikkeling van die MCL38, wat nie net 'n mylpaal in McLaren se stryd om weer die beste te wees is nie, maar ook 'n simbool van hoop en toewyding van die span is om weer terug te keer na sy vorige glorie. == Ontwerp en inovasie == === Aërodinamika === 'n Groot faktor tot die MCL38 se ongelooflike spoed is die komplekse aërodinamiese stelsels wat in die ontwerp geïntegreer is. [[Aërodinamika]] is van kritieke belang in Formule 1, aangesien dit die voertuig se vermoë om vinnig en doeltreffend te beweeg, direk beïnvloed. 'n Aërodinamiese motor moet maksimum drukkrag genereer terwyl dit die kleinste hoeveelheid weerstand behou. Dit verseker dat die motor nie net sy topspoed kan bereik nie, maar ook dat dit om draaie kan beweeg sonder om stabiliteit in te boet. Dit sluit in die ontwerp van vlerke, diffuser en luginlaattonnels wat almal saamwerk om die prestasie van die motor te optimaliseer. Deur die kombinasie van wetenskaplike beginsels en ingenieurskunsskap, bereik die MCL38 'n perfekte balans tussen spoed en beheer. === Vloeidinamika === McLaren se ingenieurs het staatgemaak op "Computational Fluid Dynamics" (CFD) om die motor se aërodinamika in puik toestand te kry voor die begin van die [[2024 Formule Een-seisoen|2024-seisoen]]. CFD-simulasies het die span in staat gestel om die interaksie tussen die kar en die lug te analiseer, wat krities is om te verstaan hoe die kar se geometrie die algehele prestasie beïnvloed. Deur die kar se ontwerp te optimaliseer, het hulle nie net die luginname verbeter nie, maar ook die algemene doeltreffendheid van die voertuig verhoog. Hierdie simulasies het ook gehelp om potensiële probleemareas vroegtydig te identifiseer, sodat die span vinnig kon reageer en die nodige aanpassings kon maak. Hierdie proaktiewe benadering tot ontwerp en toetsing is 'n sleutelelement van McLaren se strategie om die kompetisievoordeel te behou in die vinnige verbetering van Formule 1-motors. === Grondeffektegnologie === Na die verandering van die Formule Een-regulasies in [[2022 Formule Een-seisoen|2022]]<ref name="reg2022">{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/7-key-rule-changes-for-the-2022-season.2E7JH9MywymU8xxw6r5yDS |lang=en |title=7 key rule changes for the 2022 season}}</ref> het doeltreffende grond-aërodinamika 'n kritieke rol in alle Formule 1-motors begin speel. McLaren se ontwerp fokus spesifiek op die maksimum generasie van drukkrag deur middel van ondervloerse tonnels. Hierdie tonnels maak dit moontlik vir lug om die kar vas te “suig” aan die baan, wat spoed maksimeer, veral in hoëspoeddraaie. Hierdie aërodinamiese beginsel het die MCL38 in staat gestel om nie net sy topspoed te bereik nie, maar ook om rondtetye aansienlik te verminder. Dit bied 'n duidelike voordeel in kompetisie, aangesien elke millisekonde in Formule 1 'n groot verskil kan maak. Deur die grondeffek te benut, kan McLaren se span beter beheer en stabiliteit bewerkstellig, wat hulle in staat stel om teen hoë snelhede in slegte baan- en weerelemente te  kan presteer. Hierdie innovasie is 'n bewys van die span se toewyding om nuwe tegnologie te benut vir aërodinamiese optimalisering. === Vlerkontwerp en lugvloeibeheer === Die voor- en agtervlerke van die MCL38 is spesifiek ontwerp om lug rondom die kar te “vervoer.” Hierdie ontwerp help nie net met die verkoeling van die motor nie, maar is ook van kardinale belang vir die generasie van drukkrag. Die agtervlerk speel 'n sleutelrol in die manipulasie van die lugvloei deur draaikolke te skep wat help om die motor teen hoë spoed te stabiliseer. Dit verminder onstabiliteit in die agterkant van die kar, wat krities is wanneer die motor teen hoë snelhede beweeg. Aan die ander kant druk die voorvlerk lug na die onderstel en die wiele van die motor, wat die hantering en aërodinamika van die motor verbeter. Hierdie doeltreffende kombinasie van ontwerpstrategieë verseker dat die MCL38 'n optimale aërodinamiese doeltreffendheid bereik, wat die voertuig in staat stel om nie net sy top reguitlynspoed te bereik nie, maar ook om skerp draaie met vertroue en stabiliteit te kan hanteer. Hierdie balans tussen spoed en beheer is essensieel in die dinamiese omgewing van Formule 1. == Onderstel en vering == === Enkelkasontwerp === Die MCL38 het 'n gesofistikeerde enkelkas wat gemaak is uit koolstofvesel. Hierdie lae massa, maar sterk ontwerp bied die veiligheid wat die drywer benodig terwyl dit steeds presiese hantering toelaat. Die enkelkas-struktuur is ontwerp om die impakkragte te versprei en te absorbeer, wat die kans op beserings tydens 'n ongeluk verminder. Die duursaamheid van die onderstel verseker dat die motor ongelooflike druk teen hoë spoed kan weerstaan, wat dit in staat stel om teen mededingers te kan kompeteer met optimale stabiliteit en prestasie. Hierdie innovasie in materiaalwetenskap is 'n bewys van McLaren se toewyding aan veiligheid en tegnologiese vooruitgang, wat 'n sentrale rol speel in die stryd om suksesvol te wees in die Formule 1-wêreld. Die gebruik van koolstofvesel het nie net die massa van die motor verminder nie, maar het ook die algehele doeltreffendheid verbeter, wat dit 'n kritieke komponent in die ontwerp van die MCL38 maak. === Veringstelsel === Die vering van die MCL38 is spesifiek ontwerp om die hantering van die motor te optimaliseer en bied ongelooflike wielkontak met die baan, wat noodsaaklik is vir doeltreffende prestasie. Om hierdie kontak te bereik, gebruik die motor drukstaafvering aan die voorkant en trekstangvering aan die agterkant. Hierdie vindingryke benadering laat nie net aanpassings van die ryhoogte toe nie, maar verbeter ook die algehele stabiliteit van die renmotor. Deur die veringstelsels aan te pas, kan die span die kar se ryhoogte verander, wat krities is vir die hantering en aërodinamika van die motor. 'n Laer ryhoogte verbeter die grondeffek en verhoog drukkrag, terwyl 'n hoër ryhoogte kan help om uitdagende baanoppervlaktes of ongelykhede te bemeester. Dit stel die MCL38 in staat om by verskillende baantoestande aan te pas. Boonop bevorder hierdie veringontwerp hoëspoedhantering en verminder wielwrywing. Dit lei tot 'n beter kontak tussen die bande en die baan, wat die greep verbeter en die kans op oorverhitting van die bande tydens intensiewe periodes verminder. === Ryhoogte-aanpassings en balans === Die MCL38 baat by 'n aktiewe veringstelsel wat die kar se ryhoogte aanpas, gebaseer op intydse data wat die motor se prestasie en die baanomstandighede meet sodat die ingenieurs weet waarop om te fokus. Hierdie gevorderde tegnologie stel die span in staat om die ryhoogte te verminder teen hoë spoed (dit was volgens FIA-reëls destyds onwettig tydens 'n wedren), wat die aërodinamiese doeltreffendheid van die motor verbeter. Deur die motor se hoogte te verlaag, word die lugvloei onder beheer gehou, wat help om die drukkrag van die grondeffektegnologie te maksimeer. Hierdie balans is krities in draaie en wanneer die motor stabiliteit moet behou, veral tydens vinnige veranderinge in rigting. In die dinamiese omgewing van Formule 1, waar die motor voortdurend aan verskillende omstandighede blootgestel word, is die vermoë om vinnige aanpassings te maak van kardinale belang. Die aktiewe veringstelsel help nie net om die hantering te optimaliseer nie, maar verseker ook dat die bande altyd optimaal in kontak met die baan bly, wat die greep verbeter en die risiko van oorverhitting verminder. Dit verhoog nie net die algehele prestasie van die MCL38 nie, maar verskaf ook die nodige stabiliteit en hantering, wat die drywer benodig, om met selfvertroue deur draaie te beweeg. == Krageenheid: Hibriede krag en enjindoeltreffendheid == '''ICE (“Internal Combustion Engine”) ontwerp''' In 2022 het McLaren hulle vennootskap met Mercedes hernu, na die uitdagings wat hulle met Honda se krag eenhede ondervind het. Hierdie hernude vennootskap het McLaren gehelp om hul motor meer stabiel en hanteerbaar te maak. Deur te kan fokus op die maksimeer van aërodinamiese en meganiese werkverrigting, het die span waardevolle veranderinge gemaak wat gehelp het in die vooruitgang van hul voertuie. Die MCL38 se krag eenheid is 'n bewonderenswaardige toestel van moderne ingenieurskunde. Die interne verbrandingsmotor kombineer die tradisionele verbrandingsmotor met 'n hibriede energie-herwinningstelsel. Hierdie ICE-sisteem is in samewerking met die ingenieurs by Mercedes ontwerp en is gebaseer op 'n V6 turbo-hibriede argitektuur. Innoverende benaderings tot verbrandingseffektiwiteit en termiese dinamika het die enjin se uitset tot ongekende vlakke gestoot, terwyl betroubaarheid behou is. Bevorderde brandstofinspuitingsstelsels, tesame met presiesie beheerde verbrandingsiklusse, help om energieverbruik te optimaliseer. Dit verminder ook die verlies aan energie as gevolg van hitte en wrywing, wat die algehele doeltreffendheid van die enjin verbeter. Die ontwikkeling van die ICE-sisteem het ingenieurswerk in staat gestel om die MCL38 nie net op die baan te laat uit blink nie, maar ook om 'n hoë vlak van prestasie en betroubaarheid te verskaf. Deur die integrasie van moderne tegnologie en die ervaring van 'n gevestigde vennoot, het McLaren 'n motor geskep wat nie net vinnig is nie, maar ook van 'n hoë kwaliteit is. === Energie herwinningstelsel (ERS) === Formule 1 se hibriederegulasies het die Energie Herwinningstelsel (ERS) 'n noodsaaklike aspek van motordoeltreffendheid gemaak. Die MCL38 beskik oor twee sleutelkomponente van die Energie Herwinningsstelsel: die MGU-K (Motor Generator Unit – Kinetic) en die MGU-H (Motor Generator Unit – Heat). ==== <small>Motor Generator Unit – Kinetic</small> ==== Die MGU-K  is verantwoordelik vir die herwinning van energie deur die remproses, wat energie wat normaalweg verlore sou gaan tydens briek, terug te neem. Hierdie energie word gestoor in 'n battery en kan gebruik word om ekstra krag te verskaf wanneer nodig. Dit is veral nuttig tydens verbysteekmaneuvers en wanneer die motors versnel uit hoeke, waar ekstra versnelling 'n kritieke rol speel in die verowering van posisies op die baan. ==== <small>Motor Generator Unit – Heat</small> ==== Aan die anderkant fokus die MGU-H op die herwinning van energie uit die uitlaatgasse. Hierdie komponent vang die oorblywende energie in die uitlaatgasse op, wat andersins verlore sou gaan, en stoor dit ook in die battery. Deur hierdie energie te benut, verbeter die MCL38 se algehele doeltreffendheid en krag, wat die motor in staat stel om teen hoë spoed te presteer en die nodige greep te kan genereer om mededingers te oorwin. Hierdie innoverende benaderings tot energieherwinning is van kardinale belang vir die sukses van die MCL38, want elke skakelaar en elke duim van energie optimaal benut maak 'n groot verskil in 'n wedloop === Brandstofdoeltreffendheid en energiebestuur === In Formule 1 is brandstofdoeltreffendheid ongelooflik belangrik, en McLaren het die balans tussen kraguitset en brandstofverbruik meesterlik oorkom. Deur die termodinamiese doeltreffendheid van die krageenheid te verbeter, kan die MCL38 meer energie uit elke druppel brandstof onttrek. Dit beteken dat die motor se aanboord-energiebestuurstelsel voortdurend die motor se brandstofverbruik monitor terwyl dit ook hibriedenergie genereer. Hierdie integrasie van tegnologie is van kardinale belang, aangesien dit verseker dat die motor ten alle tye, tydens 'n wedloop, teen maksimum doeltreffendheid werk. Die aanpassing van die motorgebaseerde energiebestuurstelsels laat die bestuurder toe om strategiese besluite te neem oor wanneer om ekstra krag te gebruik, soos tydens verbysteekmaneuvers, terwyl die brandstofverbruik onder beheer bly. Hierdie benadering verbeter nie net die algemene prestasie van die motor nie, maar ondersteun ook die span se strategie om tyd te bespaar en om meer aggressief vir posisies te kan veg. Met 'n doeltreffende kombinasie van ingenieurswerk en tegnologie kan die MCL38 nie net vinnig beweeg nie, maar ook die energiekoste van sy prestasie optimaliseer, wat 'n noodsaaklike komponent van sy sukses in elke wedren is. == Bandbestuur: Maksimalisering van bandgreep en -lewe == === Termiese agteruitgang en optimalisering van verskillende bande === Een van die kritiese faktore in 'n Formule 1-motor is bandebestuur, en McLaren het 'n strategie ontwerp wat verseker dat die MCL38 optimale greep gedurende 'n wedloop het. [[Pirelli]], die bandverskaffer vir Formule 1, bied 'n verskeidenheid bande aan wat verskil in duursaamheid en prestasie. Bandkeuses moet versigtig beplan word om hul maksimum bandpotensiaal te bereik, en die MCL38 is ontwerp om dit te ondersteun. Die vering en aërodinamiese opstelling van die MCL38 werk saam om termiese agteruitgang te verminder, wat verwys na die afbreek van bande as gevolg van oortollige hitte en wrywing. Wanneer bande te warm word, kan hulle hul greep verloor, wat die motor se prestasie benadeel en gevaarlik kan wees vir bestuurders omdat die motor nou makliker 'n ongeluk kan veroorsaak. McLaren het innoverende oplossings geïmplementeer om die bande teen ideale temperature te hou, wat help om die wrywing te verminder en meer konstante uitkomste oor langer periodes te verseker. Die span monitor die bande se temperatuur en greepvlak aktief tydens die wedren, en pas die rystrategie aan om te verseker dat die bande nie te warm of te koud raak nie. Deur 'n akkurate balans te handhaaf, kan die MCL38 nie net vinnig beweeg nie, maar ook die bande se lewensduur maksimaliseer, wat hulle kan help om hul tyd te verminder aangesien hulle nie so baie hoef te stop nie. Hierdie strategie help McLaren om strategiese voordeel te behaal, veral in die laaste stadiums van 'n wedren wanneer die bande dikwels al baie geslyt het en bestuurders versigtiger moet bestuur. === Banddruk- en temperatuurbestuur === McLaren gebruik 'n komplekse banddrukmonitoringstelsel wat voortdurend die banddruk en -temperatuur meet. Hierdie data is van kardinale belang om te bepaal wanneer daar aan die motor moet verander word, nie net tydens oefening nie, maar ook gedurende wedrenne. Deur die banddruk en temperatuur te monitor, kan die span vinnig reageer op veranderende baanomstandighede en die bande se prestasie optimaliseer. Die MCL38 se veringstelsel is spesifiek ontwerp om te verseker dat daar 'n gelyke hoeveelheid druk op elke band geplaas word, wat nie net die algemene greep verbeter nie, maar ook help om die risiko van swere of bandmislukking te verminder. Swere ontstaan wanneer die bande te warm word en die rubber begin verhard, wat kan lei tot onreëlmatige greep en uiteindelik 'n volledige bandfaling. Deur 'n doeltreffende balans te handhaaf tussen die bande se druk en temperatuur, kan McLaren die bande se lewensduur maksimaliseer en hul prestasie op die baan verbeter. Hierdie benadering help nie net om die motor se stabiliteit te verhoog nie, maar verseker ook dat die bestuurder volle vertroue in die bande het, wat noodsaaklik is vir die hantering van hoë spoed en skerp draaie. Met hierdie datagedrewe strategie kan die MCL38 optimaal presteer. === Meganiese greep vs. aërodinamiese greep === Die MCL38 se prestasie is 'n delikate balans tussen meganiese greep, wat deur die bande en vering verskaf word, en aërodinamiese greep, wat deur die kar se vlerke en ander ontwerpkenmerke gelewer word. Aërodinamiese greep speel 'n dominante rol tydens hoë spoed, waar die lugvloei oor die motor help om drukkrag te genereer, wat die kar aan die baan vasdruk. Aan die ander kant is meganiese greep van kardinale belang in laespoeddraaie, waar die bande se kontak met die padoppervlak die motor se stabiliteit en hanteringsvermoë bepaal. Die MCL38 se veringstelsel is spesifiek ontwerp om meganiese greep te optimaliseer. Dit verseker dat die bande konstant kontak met die baanoppervlak hou, selfs wanneer aërodinamiese kragte die kar se massaverspreiding en posisie tydens remming en versnelling beïnvloed. Hierdie konstante kontak is noodsaaklik vir die bestuurder om die motor se hantering te beheer en vinnige rigtingveranderings te maak sonder om greep te verloor. Deur die interaksie tussen meganiese en aërodinamiese greep te verstaan en te bestuur, kan McLaren die MCL38 se prestasie op 'n hoë vlak handhaaf. Hierdie gesofistikeerde benadering aan ontwerp en ingenieurswerk laat die motor toe om in verskillende baanomstandighede uit te blink en bied die bestuurder die vertroue om die volle potensiaal van die voertuig te benut. == Data-analise en KI in prestasieoptimalisering == === Telemetrie en intydse dataverwerking === Formule 1-spanne versamel groot hoeveelhede data tydens elke wedrennaweek, McLaren is geen uitsondering nie. Die MCL38 is toegerus met honderde sensors wat alles monitor, van bandtemperatuur en remslytasie tot enjinprestasie en aërodinamiese laste. Hierdie data word in werklike tyd na ingenieurs oorgedra, wat dit ontleed om split-sekonde besluite tydens die wedren te neem. Die sensors verskaf belangrike inligting oor hoe die motor onder verskillende omstandighede presteer. Byvoorbeeld, die bandtemperatuur is krities om die greep en die algehele prestasie van die bande te begryp. As die bande te warm of te koud is, kan dit die motor se prestasie benadeel, wat die ingenieurs in staat stel om aanpassings te maak aan die banddruk of die motor. Tydens oefensessies en kwalifiseringsrondes gebruik die span hierdie data om die motor se opstelling tussen sessies te verfyn, wat verseker dat die MCL38 voortdurend geoptimaliseer word vir veranderende baanomstandighede. Dit sluit inligting oor die ligging van die motor op die baan, die soort bande wat gebruik word, en die heersende weerstoestande in. Hierdie benadering aan data-analise en -toepassing is van kardinale belang vir McLaren se sukses. Dit stel die span in staat om nie net op die oomblik te reageer nie, maar ook om strategiese besluitneming te ondersteun wat lei tot beter prestasie oor die hele wedrennaweek. === Masjienleermodelle vir voorspellings === McLaren gebruik masjienleer-algoritmes om prestasietendense tydens wedrenne te voorspel. Hierdie modelle ontleed historiese data om bande se verwering, brandstofverbruik en die impak van weersomstandighede op die motor se prestasie te voorspel. Deur KI in hul wedrenstrategie te integreer, kan McLaren probleme sien en analiseer voordat hulle voorkom en hul taktieke aanpas, wat die MCL38 'n voordeel oor sy mededingers gee. Die gebruik van masjienleer in Formule 1 bied 'n waardevolle instrument om datagestuurde besluitneming te ondersteun. McLaren kan nie net patrone in die data identifiseer nie, maar ook insigte verkry wat hulle help om effektiewe strategieë te ontwikkel. Byvoorbeeld, deur te voorspel hoe bande oor 'n bepaalde afstand sal presteer, kan die span bepaal wanneer dit die beste tyd is vir 'n kuipestop of om 'n verandering in bande te maak, wat 'n direkte impak op die algehele wedrenstrategie het. Verder kan die algoritmes ook help om die effekte van veranderende weersomstandighede, soos reën of hoë temperature, op die motor se prestasie te evalueer. Dit maak dit vir McLaren moontlik om aanpassings te maak wat andersins nie oorweeg sou gewees het nie, wat hulle in staat stel om in 'n hoë-kompetisie omgewing meer vetroue te hê. Hierdie proaktiewe benadering om masjienleer en KI te gebruik, versterk McLaren se vermoë om beter vooruit te beplan. === Voorspellende analise vir strategie-optimalisering === Benewens werklike tydsbesluitneming, gebruik McLaren voorspellende analise om wedrenstrategieë te ontwikkel. Deur vorige wedrenne en simulasies te ontleed, kan die span voorspel hoe bande se degradering die rondtetye sal beïnvloed, wanneer om 'n kuipestop te maak, en hoe om die energie van die hibriedstelsel optimaal in te span. Hierdie datagestuurde benadering stel die MCL38 in staat om maksimum prestasie uit elke komponent te onttrek, wat verseker dat die kar mededingend bly deur die hele wedren. Die span kan verskillende scenario's modelleer en simuleer om die beste strategie vir 'n spesifieke wedren te bepaal. Dit sluit in hoe lank die bande sal hou onder sekere omstandighede, wat hulle in staat stel om 'n optimale kuipestoptyd te kies om tyd te bespaar. Deur bande se prestasie en degradering in ag te neem, kan die ingenieurs ook besluit of dit beter is om 'n ekstra kuipestop te maak om 'n nuwe stel bande te monteer of om met die bestaande bande voort te gaan, selfs al is hulle nie meer in 'n ideale toestand nie. Boonop help hierdie analises om die energieverbruik van die hibriedstelsel te optimaliseer. McLaren kan bepaal wanneer om die ekstra energie wat deur die MGU-K en MGU-H verskaf word, te benut, wat krities is tydens verbysteek en vinnige versnelling. Hierdie algehele benadering verseker nie net dat die MCL38 teen 'n hoë vlak presteer nie, maar ook dat dit volhoubaar is, wat noodsaaklik is vir sukses. Deur historiese data en simulasies te gebruik, kan McLaren strategiese voordele behaal en die motor se algehele prestasie verbeter. == Bestuurder-invoer en ergonomie == Die ontwerp van die MCL38 is noukeurig aangepas om te voldoen aan wat die renjaer nodig het, wat baie belangrik is in Formule 1. Die motor moet soos 'n uitbreiding van die bestuurder voel, wat vinnig en maklik op insette reageer en die nodige terugvoer gee om die motor fyn te beheer. McLaren het saam met jaers gewerk om die sitplekke en kontroles van die motor te verbeter, wat 'n beter gevoel van stabiliteit en reaksie skep. Dit help om die bestuurder se selfvertroue te bou. Deur saam te werk in die ontwerpproses, maak McLaren seker dat die MCL38 die bestuurder se behoeftes ten volle ondersteun. === Simulasies en virtuele toetsing === McLaren het grootliks in simulasietegnologie belê, wat hul bestuurders in staat stel om ure in virtuele omgewings deur te bring wat werklike baantoestande naboots. Hierdie tegnologie is 'n belangrike hulpmiddel in die voorbereiding van bestuurders, aangesien dit hulle help om vertroud te raak met die unieke uitdagings wat elke baan bied. Dit sluit in die leer van die beste resieslyne, rem- en versnellingspunte, wat die bestuurder se reaksietyd en vertroue op die dag van die wedren verbeter. Die simulasieproses bied nie net voordele vir die bestuurders nie, maar ook vir die ingenieurs. Terwyl bestuurders in die simulasie oefen, kan hulle waardevolle terugvoer gee oor hoe die motor onder verskillende omstandighede presteer. Hierdie terugvoer help ingenieurs om aanpassings aan die motor se instelling te maak, soos die suspensie, aërodinamika en die motor se ratwisseling, wat alles 'n direkte invloed op die motor se hantering en spoed het. Nadat die aanpassings in die simulasieproses gemaak is, kan dit op die werklike baan getoets word, wat 'n vinnige en effektiewe manier bied om die motor se prestasie in werklike tyd te verfyn. Dit beteken dat enige probleme of tekortkominge wat tydens die simulasie opgemerk word, vinnig aangespreek kan word voordat dit 'n groot impak op die wedren en motor het. Deur voortdurende verbeteringe en aanpassings sorg McLaren dat hulle altyd een stap voor hul mededingers is. === Ergonomie en bestuurdersgemak === Die MCL38 is ontwerp om die bestuurder maksimum gemak en beheer te bied. Die kajuit se uitleg is spesifiek aangepas sodat die bestuurder maklik toegang het tot al die nodige kontroles sonder om hul fokus te benadeel. Dit sluit 'n ergonomiese sitplek in wat die bestuurder se liggaam ondersteun en die posisie van die bestuurderstoel en pedale is geoptimaliseer vir gemak en vinnige reaksie. Boonop speel die motor se terugvoerstelsels 'n belangrike rol in die verbeterde prestasie van die drywer. Die stuurwiel is toegerus met vibrasiesensors wat die drywer inlig oor die toestand van die bande en die baan, wat hulle help om beter besluite te neem tydens die wedren. Hierdie vibrasies en ander visuele terugvoer laat die drywer toe om te voel hoe die motor op die baan reageer, wat noodsaaklik is vir die hantering van die motor op die baan. Die MCL38 bevat ook klankseinstelsels wat die drywer inlig oor belangrike prestasiefaktore, soos die energieverbruik van die hibriedstelsel en die status van die bande. Hierdie inligting help om die drywer se situasionele bewustheid te handhaaf en maak dit moontlik om vinnig aanpassings te maak indien nodig. Deur 'n omvattende benadering te volg wat fokus op gemak, beheer en terugvoer, verseker McLaren dat die MCL38 'n motor is wat die bestuurder toelaat om hul volle potensiaal op die baan die bereik. Die McLaren MCL38 is meer as net 'n Formule 1-motor; dit is 'n simbool van ingenieursgenialiteit en innovasie. Met 'n ryk geskiedenis wat teruggaan na die vroeë dae van McLaren Racing, het die span hul verbintenis tot prestasie en tegnologiese vooruitgang in die ontwerp van die MCL38 vasgelê. Die motor se gevorderde aërodinamika, hibriede kragstelsel en data-analise tegnologie stel dit in staat om op die baan uit te blink, terwyl dit die uitdagings van die moderne Formule 1-wedrenne hanteer. Die MCL38 se sukses is 'n resultaat van samewerking tussen ingenieurs, bestuurders en tegnologiese innovasie. Deur 'n strategiese benadering tot ontwerp en 'n fokus op doeltreffendheid en prestasie, het McLaren nie net 'n kompeterende voertuig geskep nie, maar ook 'n motor wat die toekoms van F1 kan vorm. In 'n wêreld waar elke wenk en verandering 'n groot impak kan hê, bly die MCL38 'n indrukwekkende voorbeeld van wat moontlik is wanneer passie en tegnologie saamvloei. == Hoe die McLarenrenjaers in 2024 gevaar het == {| class="wikitable mw-collapsible" |+ ! rowspan="2" |JAAR ! rowspan="2" |SPAN ! rowspan="2" |DRYWERS ! colspan="24" |GRANDS PRIX ! rowspan="2" |PUNTE ! rowspan="2" |WCC |- !BHR !SAU !AUS !JPN !CHN !MIA !EMI !MON !CAN !ESP !AUT !GBR !HUN !BEL !NED !ITA !AZE !SIN !USA !MXC !SAP !LVG !QAT !ABU |- | rowspan="2" |2024 | rowspan="2" |[[McLaren]] [[Mercedes-Benz|Mercedes]] |[[Lando Norris]] |6 |8 |3 |5 |2 |1 |2 |4 |2 |2 |20^@ |3 |2 |5 |1 |3 |4 |1 |4 |2 |6 |6 |10 |# | rowspan="2" |840 | rowspan="2" |1ste |- |[[Oscar Piastri]] |8 |4 |4 |8 |8 |13 |4 |2 |5 |7 |2 |4 |1 |2 |4 |2 |1 |3 |5 |8 |8 |7 |3 |# |- | colspan="29" |Bron: [https://www.formula1.com/en/results/2024/races 2024 RACE RESULTS (formula1.com)] |} @ - Bestuurder het uitgeval, maar het meer as 90% van die wedloop voltooi. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * Official Website of McLaren Racing. “Official Website of McLaren Racing” 2018, [https://www.mclaren.com/racing/ www.mclaren.com/racing/.] Accessed 19 Oct. 2024. * “McLaren - Year by Year | Formula 1®.” ''Formula1.com'', 2024, [https://www.formula1.com/en/information/mclaren-year-by-year.6Gj22qyOorq5dpniarY3rP www.formula1.com/en/information/mclaren-year-by-year.6Gj22qyOorq5dpniarY3rP]. Accessed 14 Oct. 2024. * “F1 - the Official Home of Formula 1® Racing.” ''Formula 1® - the Official F1® Website'', 2024, [https://www.formula1.com/en/results/1980/drivers www.formula1.com/en/results/1980/drivers]. Accessed 16 Oct. 2024. * “F1 - the Official Home of Formula 1® Racing.” ''Formula 1® - the Official F1® Website'', 2024, [https://www.formula1.com/en/results/1990/drivers www.formula1.com/en/results/1990/drivers]. Accessed 16 Oct. 2024. * “Beginner’s Guide to the F1 Drivers’ Championship.” ''www.formula1.com'', https://www.formula1.com/en/latest/article/the-beginners-guide-to-the-f1-drivers-championship.53MjXJzTDxQnfxfoCLnxNZ. Accessed 19 Oct. 2024. * Noble, Jonathan. “How Carbon Fibre Technology Is Shaping F1’S New Era.” ''www.motorsport.com'', 19 Oct. 2022, https://www.motorsport.com/f1/news/how-carbon-fibre-technology-is-shaping-f1s-new-era/10386218/. Accessed 18 Oct. 2024 * Morlidge, Matt. “McLaren-Honda Said and Done: How the Relationship Unfolded in Quotes.” ''Sky Sports'', 22 Sept. 2017, [https://www.skysports.com/f1/news/12433/10917256/mclaren-honda-said-and-done-how-the-relationship-unfolded-in-quotes. https://www.skysports.com/f1/news/12433/10917256/mclaren-honda-said-and-done-how-the-relationship-unfolded-in-quotes.] Accessed 16 Oct. 2024. * “F1 - the Official Home of Formula 1® Racing.” ''Formula 1® - the Official F1® Website'', https://www.formula1.com/en/results/2024/drivers. Accessed 17 Oct. 2024. * “7 Key Rule Changes for the 2022 Season | Formula 1®.” ''www.formula1.com'', https://www.formula1.com/en/latest/article/7-key-rule-changes-for-the-2022-season.2E7JH9MywymU8xxw6r5yDS. Accessed 21 Oct. 2024. * Scarborough, Craig. “F1 Car Cooling Systems Explained.” ''Motorsport Technology'', 3 July 2019, https://motorsport.tech/formula-1/car-cooling-systems-explained. Accessed 17 Oct. 2024. * ''How Do Formula 1 Rear Wings Work? Formula 1 Technology''. [https://f1chronicle.com/how-do-formula-1-rear-wings-work-f1-technology/ htpps://f1chronicle.com/how-do-formula-1-rear-wings-work-f1-technology/]. Accessed 18 Oct. 2024. * Giuliana, Rosario. “Tech 101: ''How Does a Formula 1 Front Wing Work?''” ''Motorsport Week'', 24 Aug. 2020, https://www.motorsportweek.com/2020/08/24/tech-101-how-does-a-formula-1-front-wing-work/. Accessed 17 Oct. 2024. * Rehman, Muneeb ur. “Monocoque: The Backbone of Formula One Cars.” ''Formulapedia'', 15 June 2023, https://formulapedia.com/monocoque-formula-one/. Accessed 17 Oct. 2024. {{Normdata}} [[Kategorie:McLaren-groep]] muo3o9cnr3uk6y0601niehycpy0zo80 0 420338 2893127 2831126 2026-04-12T12:08:53Z Aliwal2012 39067 verbeter uitleg 2893127 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Aivazovsky - Self-portrait 1874.jpg|duimnael|220px|Iwan Konstantinowitsj Aiwazofski.]] '''Iwan Konstantinowitsj Aiwazofski<ref>https://maroelamedia.co.za/afrikaans/taalgebruik/hoekom-in-afrikaans-poetin-en-nie-putin/</ref>''' (1817-1900) was 'n Russiese kunstenaar wat bekendheid verwerf het vir sy seetonele in die Romantiese styl. Sy kunswerke beeld meestal die see se prag, maar ook onheilspellende gevare, uit. Aiwazofski word dikwels as die vader van die Romantiese Seekuns beskou. Hy het veral op doek met olieverwe geverf. == Vroeë jare == [[Lêer:Aivazovsky - Self-portrait 1880.jpg|duimnael|220px|Aiwazofski wat viool speel.]] [[Lêer:Aivazovsky - G. Aivazyan.jpg|links|duimnael|200px|Aiwazofski se ouer broer, Gabriël.]] Aiwazofski is in 1817 op die dorp Feodosia in die [[Krim]], aan die [[Swartsee]], gebore. Sy familie was lidmate van die [[Russies-Ortodokse Kerk]], waar hy as Howhannes Aiwazian gedoop is. Hy het later sy naam na die Russiese weergawe daarvan, Iwan Konstantinowitsj Aiwazofski, verander. Sy pa was 'n ryk Armeense handelaar, maar het al sy rykdom as gevolg van die [[Swart Dood|Swart Pes]] verloor. Aiwazofski het 'n ouer broer genaamd Gabriël en drie susters gehad. Die gesin se huis was so gebou dat Aiwazofski 'n indrukwekkende uitsig oor die see gehad het. Hy was baie slim en het homself leer viool speel toe hy tien was. Hy was vriende met die goewerneur van Feodosia se seun, wie se pa vir hom waterverf en papier gegee het. Die goewerneur het Aiwazofski en sy familie na 'n groter dorp met die naam [[Simferopol]] geskuif. In Simferopol het hy skoolgegaan en vriende gemaak met die seun van Natalja Fjodorowna Narisjkin, 'n vrou met bande in die Russiese adelryk. Natalja het baie van Aiwazofski gehou en het vir hom 'n sesjaarbeurs by die Keiserlike Akademie vir Kuns in [[Sint Petersburg]] gekry. == Studentejare == [[Lêer:Portrait of Ivan Konstantinovich Aivazovsky 1841.png|200px|links|duimnael|Aiwazofski in 1841.]] Aiwazofski was sestien toe hy na die Keiserlike Akademie vir Kuns in Sint Petersburg gaan. Die reis van Simferopol na Sint Petersburg het omtrent 'n week geduur. Die akademie se formele opleiding en die sosiale protokolle was vir die plattelandse dorpseun baie vreemd en onbekend. Verslae<ref>https://www.theartstory.org/artist/aivazovsky-ivan/</ref> is gekry wat aandui dat Aiwazofski baie tyd in die akademie se siekeboeg deurgebring het, omdat hy gekla het oor borspyn, wat aandui dat hy nie honderd persent gelukkig was nie en baie spanning gehad het. Aiwazofski het beter begin vaar toe hy in die landskapklas van Maksim Nikiforowitsj Worobjof geplaas is. Worobjof het Aiwazofski se liefde vir verf en [[Viool|viool]] gedeel, wat meegebring het dat hulle goeie vriende geword het. In die volgende paar jaar het Aiwazofski gewys dat hy 'n betroubare en slim leerling is. In 1835 het keiser [[Nikolaas I van Rusland|Nikolaas I]] die Franse kunstenaar Philippe Tanneur genooi om in Sint Petersburg 'n kunsuitstalling te hou. Die akademie is gevra om 'n assistent te voorsien. Aiwazofski is vir die werk gekies. Maar Tanneur het gefrustreerd geraak met Aiwazovsky omdat hy so baie af “siek” was om een van sy vroeëre skilderwerke te voltooi. Hierdie skildery het later die tweede plek in die akademie se uitstalling van die jaar gekry. Tanneur het geëis dat die skildery van die uitstalling verwyder word. Die keiser het van Aiwazofski te hore gekom en na 'n vinnige ontmoeting was hy so beïndruk deur die jong man dat hy die skildery vir sy [[Winterpaleis]] gekoop het. Die keiser het Aiwazofski saam met die [[Baltiese Vloot]] gestuur as 'n geleentheid om die see en sy kleure beter te leer ken. Toe Aiwazofski na die akademie terugkom, was sy kunswerke nog beter as tevore. Teen 1836 het Aiwazofski sewe skilderye in die akademie se kunsuitstalling gehad, waarvoor hy 'n goue medale gekry het. 'n Verslaggewer het opgemerk dat Aiwazofski se talente hom ver sou bring. Toe sy tyd by die akademie verby is, het Aiwazofski weer by die vloot aangesluit. Nadat hy 'n rukkie saam met die vloot was, het Aiwazofski na [[Europa]] gegaan. Hy was in [[Berlyn]], [[Wene]] en [[Rome]] waar hy twee jaar lank gebly het. Hy het ook in [[Italië]] na die stede [[Venesië]], [[Florence]] en [[Napels]] gegaan. 'n Paar ander lande waarheen hy ook was, sluit [[Nederland]], [[Engeland]] en [[Frankryk]] in. [[Pous Gregorius XVI]] het Aiwazofski se skildery ''Chaos'' gekoop en in die [[Vatikaanstad|Vatikaan]] opgehang, waar net die beste werke van die beste kunstenaars vertoon word. Aiwazofski het ander beroemde kunstenaars leer ken deur sy reise oor die wêreld, soos [[J.M.W. Turner]], 'n Engelsman wat in Rome was vir 'n kunsuitstalling, William Martin, nog 'n Engelsman en die Franse kunstenaar Théodore Géricault. == Volwasse jare == [[Lêer:Aivazovsky wife and daughters.png|duimnael|220px|Iwan saam met sy eerste vrou en dogters]] Toe Aiwazofski terugkom in [[Rusland]], het hy die vloot se hoofskilder geword. Dit het meegebring dat Aiwazofski meer skilderye van die see, kus en vloot kon skilder. In 1845 het hy op sy geboortedorp, Feodosia, 'n groot huis en galery laat bou waar hy in 1846 'n kunsuitstalling gehou het. In 1847 het hy die professor van seelandskapkuns aan die Keiserlike Akademie vir Kuns geword. In 1848 is hy met Julia Graves (1833-1894), 'n Engelse goewernante, getroud. Hulle het vier dogters gehad, Alexandra (1849-?), Maria (1851-?), Elena (1852-?) en Joanne (1858-?), maar hulle huwelik was nie gelukkig nie. Toe die [[Krimoorlog]] in 1853 uitbreek, is Aiwazofski saam met die vloot gestuur, waar hy pragtige skilderye geskep het. Toe die oorlog in 1856 eindig, is Aiwazofski na Parys, waar hy 25 skilderye uitgestal en verkoop het. Die Franse keiser het erkenning vir Aiwazofski se werk en invloed getoon deur vir hom die [[Legioen van Eer]] te gee. Aiwazofski was die eerste buitelander wat hierdie uitsonderlike erkenning gekry het. Terwyl die res van Rusland se kunstenaars hulle aandag op die normale, alledaagse mense gefokus het en hulle geverf het in 'n styl wat die swaarkry gewys het, het Aiwazofski geweier om sy verfstyl te verander. Hy het aangegaan om die see te verf. In 1867 is Aiwazofski deur die keiserin en haar kinders in Feodosia besoek. Onder Aiwazofski se leiding is die strate met kleurvolle vlaggies versier, die dorp se kinders het 'n ballet opgevoer en 'n uitsonderlike maaltyd is vir die keiserin en haar gesin berei. Aiwazofski en Julia is na twaalf jaar geskei. Julia het in 1877 besluit dat die lewe in Feodosia haar nie meer geval nie en het saam met haar dogters na Sint Petersburg getrek. In 1882 het Aiwazofski op die ouderdom van 65 weer getrou met Anna Sarkizowa, 'n weduwee wat 40 jaar jonger as hy was. Hulle huwelik het gehou tot Aiwazofski se dood, waarna Anna nog 44 jaar geleef het. [[Lêer:Aivazovsky - Portret of wife, Anna Burnazyan-Sarkisova.jpg|links|duimnael|220px|Anna Sarkizowa, Iwan se tweede vrou]] == Laaste jare == Aiwazofski het sy laaste paar jaar gebruik om die plek te kry vir die treinstasie en spoor wat deur Feodosia loop. Toe die stasie in 1892 ingewy word, het die mense dit Aiwazofskaja genoem ter ere van die kunstenaar. In dieselfde jaar is Aiwazofski na Amerika, waar hy in Chicago se wêrelduitstalling 20 skilderye gehad het. Op Aiwazofski se 80ste verjaarsdag in 1887 is Feodosia versier met helder, vrolike vlaggies en pragtige blomme. Mense het wat van wyd en syd gekom om die invloedryke kunstenaar geluk te wens. Nie lank daarna nie het Aiwazofski sy laaste les by die akademie gegee. Dit was was 'n twee uur lange praktiese demonstrasie van seelandskap verf. Toe die les verby is, het 'n wilde applous uitgebreek. Die Russiese skrywer [[Anton Tsjechof]] skryf aan sy vrou oor sy ontmoeting met Aiwazofski: “Aiwazofski is vol van sy eie belangrikheid, het sagte hande, maar skud nog steeds jou hand soos 'n generaal. Hy is nie baie slim nie, maar hy het 'n komplekse persoonlikheid wat 'n verdere studie waardig is. In hom alleen is daar gekombineer 'n generaal, 'n [[biskop]], 'n kunstenaar, 'n Armeniër, 'n naïewe ou boer en 'n [[Othello]].” Iwan Aiwazofski het op 2 Mei 1900 gesterf. Hy is begrawe in die voorhof van die Armeense kerk Sint Sargis. Sy graf is gemerk met 'n marmergrafsteen. Daar word gesê dat die Italiaanse beeldhouer L. Biogiolli dit gemaak het, maar daar is geen ander bronne wat aandui dat L. Biogiolli bestaan het nie.<ref>https://www.theartstory.org/artist/Aiwazofski-Iwan/{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In die marmer is dié woorde uitgekerf “Hy is as 'n sterfling gebore, maar het 'n onsterflike nalatenskap gelaat.” Iwan het in sy leeftyd omtrent 6&nbsp;000 skilderye gemaak, waarvan twee derdes van die see was. == Invloed in die kunswêreld == Kunstenaars soos Arkhip Kuindzhi, Lev Largorio en Mikhail Latri is almal deur Aiwazofski se werk beïnvloed. Aiwazofski het ook die Romantiese styl van verf beïnvloed. Hy word dikwels beskou as die vader van Romantiese seelandskapskilderye. == Bekende kunswerke == Van Aiwazofski se bekende werke is:<ref>https://www.wikiart.org/en/Ivan-Aivazovsky/all-works {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240804064012/https://www.wikiart.org/en/ivan-aivazovsky/all-works |date= 4 Augustus 2024 }}!#filterName:all-paintings-chronologically,resultType:masonry</ref><ref>{{Cite web |url=https://arthive.com/IvanAivazovsky#google_vignette |title=argiefkopie |access-date=21 Oktober 2024 |archive-date=26 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926120307/https://arthive.com/ivanaivazovsky#google_vignette |url-status=dead }}</ref><ref>https://artincontext.org/Ivan-Aivazovsky-paintings/</ref> === ''Chaos (Die Skepping)'', 1841 === [[Lêer:Aivazovsky Chaos 1841.jpg|links|duimnael|220px|''Chaos'']] Styl - Romanties Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 106 x 75 cm Waar kan dit gesien word - Die Vatikaan, Rome, Italië === ''Die Baai van Napels'', 1841 === [[Lêer:The Bay of Naples - Ivan Konstantinovich Aivazovsky.jpg|duimnael|280px|''Die Baai van Napels'']]Styl - Romanties Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 73 x 108 cm Waar kan dit gesien word - Russiese Staatsmuseum in Sint Petersburg. === ''Die Gouehoringbaai'', 1845 === [[Lêer:Бухта Золотой Рог Турция Айвазовский.jpg|duimnael|280px|''Gouehoringbaai'']]Styl - Romanties Kunstipe - Stadsbeeldskildery Medium - Olie op doek Grootte - 51 x 76 cm Waar kan dit gesien word - Russiese Staatsmuseum in Sint Petersburg. === ''Die Negende Golf'', 1850 === [[Lêer:Aivazovsky, Ivan - The Ninth Wave.jpg|duimnael|280px|''Die Negende Golf'']]Styl - Romanties Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 221 x 332 cm Waar kan dit gesien word - Russiese Staatsmuseum in Sint Petersburg. === ''Uitsig op die Bosporus en Konstantinopel'', 1856 === [[Lêer:Aivazovsky - View of Constantinople and the Bosphorus.jpg|duimnael|280px|''Uitsig op die Bosporus en Konstantinopel'']]Styl - Romanties Kunstipe - Stadsbeeldskildery Medium - Olie op doek Grootte - 125 x 196 cm Waar kan dit gesien word - Privaat versameling === ''Sonsondergang oor Jalta'', 1853 === [[Lêer:Aivazovsky Sunset over Yalta.jpg|duimnael|280px|''Sonsondergang oor Jalta'']]Styl - Romanties Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 67 x 89 cm Waar kan dit gesien word - Staatsmuseum, [[Hermitage]], Sint Petersburg. === ''Die Reënboog'' 1873 === [[Lêer:Айвазовский (Гайвазовский) Иван (Оганес) Константинович Радуга.jpg|duimnael|280px|''Die Reënboog'']] Styl - Romanties Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 102 x 132 cm Waar kan dit gesien word - Tretjakof-staatsgalery, Moskou === ''Die Swartsee in die Aand'', 1879 === [[Lêer:The Black Sea at night.jpg|links|duimnael|305x305px|''Die Swartsee in die Aand'']] Styl - Romanties Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 100 x 76 cm Waar kan dit gesien word - Russiese Staatsmuseum, Sint Petersburg === ''Die Swartsee'', 1881 === [[Lêer:Aivazovsky - The Black Sea.jpg|duimnael|280px|''Die Swartsee'']]Styl - Romanties Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 149 x 208 cm Waar kan dit gesien word - Tretjakof-staatsgalery, Moskou === ''Die Skipbreuk'' 1884 === [[Lêer:Ivan Aivazovsky - The Shipwreck.jpg|duimnael|280px|''Die Skipbreuk'']]Styl - Romanties Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 304 x 505 cm Waar kan dit gesien word - Russiese Staatsmuseum, Sint Petersburg === ''Skipbreuk aan die Swartseekus'', 1887 === [[Lêer:Ivan Konstantinovich Aivazovsky - Shipwreck off the Black Sea Coast.jpg|duimnael|280px|''Skipbreuk aan die Swartseekus'']] Styl - Romanties Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 100 x 150 cm Waar kan dit gesien word - Russiese Staatsmuseum, Sint Petersburg === ''Die Vallei van Ararat'', 1882 === [[Lêer:Valley of Mount Ararat by Ivan Aivazovsky (1882).jpg|duimnael|280px|''Die Vallei van Ararat'']]Styl - Romanties Kunstipe - Geloofskildery Medium - Olie op doek Grootte - 130 x 215 cm Waar kan dit gesien word - Russiese Staatsmuseum, Sint Petersburg === ''Die Golf'', 1889 === [[Lêer:Ivan aivazovsky, l'onda, 1889, 2.JPG|duimnael|280px|''Die Golf'']] Styl - Romantiek Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 300 x 200 cm Waar kan dit gesien word - Russiese Staatsmuseum, Sint Petersburg === ''Die Swartseevloot in Feodosia'', 1890 === [[Lêer:Aivazovsky - Black Sea Fleet in the Bay of Theodosia.jpg|duimnael|280px|''Die Swartseevloot in Feodosia'']] Styl - Romanties Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 53 x 107 cm Waar kan dit gesien word - Russiese Staatsmuseum, Sint Petersburg === ''Die Skip Mercury word deur Twee Turkse Skepe aangeval'', 1892 === [[Lêer:Aivazovsky, Brig Mercury Attacked by Two Turkish Ships 1892.jpg|duimnael|280px|''Die Skip Mercury word deur Twee Turkse Skepe aangeval'']] Styl - Romanties Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 339 x 212 cm Waar kan dit gesien word - Russiese Staatsmuseum, Sint Petersburg === ''Tussen die Golwe'', 1898 === [[Lêer:Ivan Konstantinovich Aivazovsky - Among the Waves, 1898.jpg|duimnael|280px|''Tussen die Golwe'']] Styl - Romanties Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 284 x 429 cm Waar kan dit gesien word - Russiese Staatsmuseum, Sint Petersburg === ''Die Ontploffing van die Turkse Skip'', 1900 === [[Lêer:Ivan Constantinovich Aivazovsky - Exploding Ship.JPG|duimnael|280px|''Die Ontploffing van die Turkse Skip'']]Styl - Romantiek Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 67 x 96 cm Waar kan dit gesien word - Nasionale Kunsgalery Aiwazofski == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronnelys == * Hetq (1 Augustus 2019); Aghalaryan,K.: https://hetq.am/en/article/106005; Besoek op 21 Oktober 2024. * World's facts (19 Desember 2023); Dan.: https://www.worldsfacts.com/16-interesting-facts-about-Ivan-Aivazovsky/#google_vignette; Besoek op 21 Oktober 2024. * The Tretyakov gallery magazine (2017); Losev, D.:https://www.tretyakovgallerymagazine.com/articles/1-2017-54/father-town-Ivan-Aivazovsky-and-feodosia-lifelong-attachment; Besoek op 21 Oktober 2024. * Arthive (2024); Arthive.: https://IvanAivazovsky.arthive.com/; https://arthive.com/IvanAivazovsky#google_vignette; Besoek op 21 Oktober 2024. * The Art Story (2024); TheArtStory.: https://www.theartstory.org/artist/aivazovsky-ivan/; Besoek op 21 Oktober 2024 * USEUM (2024) Useum.: https://useum.org/artist/Ivan-Aivazovsky; Besoek op 21 Oktober 2024. * Art in context (7 Feburarie 2024); Meyer,I.:https://artincontext.org/Ivan-Aivazovsky-paintings/; Besoek op 21 Oktober 2024. * Wikiart (2024) Wikiart.: https://www.wikiart.org/en/ivan-aivazovsky/all-works* {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240804064012/https://www.wikiart.org/en/ivan-aivazovsky/all-works |date= 4 Augustus 2024 }}!#filterName:all-paintings-chronologically,resultType:masonry; Besoek op 21 Oktober 2024. * The collector (25 April 2021); Kurkina,A.: https://www.thecollector.com/ivan-aivazovsky-master-of-marine-art/; Besoek op 21 Oktober 2024. * Russian Art Gallery (2024); Russian Art Gallery.:https://www.russianartgallery.org/famous/Aivazovsky.htm; Besoek op 21 Oktober 2024. * My daily art display (28 Oktober 2019); jonathan5485.: https://mydailyartdisplay.uk/2019/10/28/Ivan-Aivazovsky-part-2-the-master-of-seascapes/; https://mydailyartdisplay.uk/2019/10/21/Ivan-konstantinovich-aivazosky/; Besoek op 21 Oktober 2024. * Maroela Media (24 Februarie 2023); Maroela Media.: https://maroelamedia.co.za/afrikaans/taalgebruik/hoekom-in-afrikaans-poetin-en-nie-putin/; Besoek op 21 Oktober 2024. {{Normdata}} [[Kategorie:Russiese skilders]] 3shyihhjqogs767me6glka0acvldlp3 0 420603 2893268 2710477 2026-04-12T15:03:36Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893268 wikitext text/x-wiki '''William Meyers''' ([[23 Julie]] [[1943]] in [[Johannesburg]] – [[7 Mei]] [[2014]]) was 'n [[Suid-Afrikaanse]] [[Boks|bokser]] wat 'n bronsmedalje by die [[Olimpiese Somerspele 1960|1960 Olimpiese Somerspele]] in [[Rome]] verower het as 'n veergewig.<ref name=sports-ref>[https://web.archive.org/web/20200418111526/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/me/william-meyers-1.html Profile: William Meyers] ''sports.reference.com'' (Retrieved on 13 December 2008)</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fightnews.com/Boxing/sas-youngest-olympic-boxing-medalist-dies-245587 |title=SA’s youngest Olympic boxing medalist dies |publisher=Fightnews.com |accessdate=2014-05-13 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140512215157/http://www.fightnews.com/Boxing/sas-youngest-olympic-boxing-medalist-dies-245587 |archivedate=2014-05-12 }}</ref> Meyers, wat slegs 17 was tydens die Olimpiese Spele in Rome, was die jongste Suid-Afrikaanse bokser ooit wat 'n Olimpiese medalje gewen het. Hy het nooit professioneel geboks nie. ==1960 Olimpiese uitslae== Hieronder is die rekord van William Meyers, 'n Suid-Afrikaanse veergewigbokser wat aan die 1960 Rome Olimpiese Spele deelgeneem het: * Ronde van 32: Than Tun (Birma) deur beslissing verslaan, 5-0 * Rondte van 16: verslaan Hsu Teng-yun (Chinees Taipei) met 'n derde ronde uitklophou * Kwarteindstryd: verslaan Constantin Gheorghiu (Roemenië) deur beslissing, 5-0 * Halfeindstryd: verloor teen Jerzy Adamski (Pole) deur beslissing, 1-4 (wen die bronsmedalje) == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Meyers, William}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse boksers]] [[Kategorie:Geboortes in 1943]] [[Kategorie:Sterftes in 2014]] [[Kategorie:Olimpiese deelnemers]] d3m8vcy7awfwsihlzy32qfrhwy5w9hp 0 421191 2893375 2815150 2026-04-12T17:05:22Z Jcb 223 2893375 wikitext text/x-wiki {{infobox royalty |name=Eduard die Swart Prins |birth_date=15 Junie 1330 |birth_name= |death_date=8 Junie 1376 (ouderdom 45) |father=[[Eduard III van Engeland]] |spouse=Joan van Kent (m. 1361 - 1376) |succession=[[Prins van Wallis]] |reign=15 Junie 1330 - 8 Junie 1376 |coronation=12 Mei 1343 |cor-type=Geskep |predecessor=[[Eduard II van Engeland|Edward van Caernarfon]] |successor=[[Richard II van Engeland|Richard van Bordeaux]] |image=Edward the Black Prince 1430.jpg|caption=Portret (ongeveer 1430's)}} '''Edward, die Swart Prins''' ([[Woodstock]] Paleis, [[Oxfordshire]], 15 Junie 1330 – [[Westminster]] Paleis, 8 Junie 1376), ook bekend as Eduard van Woodstock, was die oudste seun van Koning [[Eduard III van Engeland]]. Edward is te Woodstock Palace, vlakby [[Oxford]] gebore. Hy word [[Prins van Wallis]] in 1343 en volg sy vader op in die stryd teen [[Frankryk]]. Hy word 'n beroemde soldaat wat met die oorwinning by die slag van [[Crécy-en-Ponthieu|Crécy]] gehelp het en hy was ook die bevelvoerder tydens die slag van Poitiers. Hy was 'n stigterslid van die [[Orde van die Kousband]] en in 1361 trou hy met sy niggie Joan van Kent. Saam kry hulle twee seuns, Edward en [[Richard II van Engeland|Richard]]. Die oudste seun, Edward, sterf toe hy ses jaar oud was. Eduard van Woodstock is in die geskiedenis bekend as "die Swart Prins", maar die rede vir hiedie bynaam is onbekend. In 1346 sterf hy op die ouderdom van 45 jaar en word in Canterbury-katedraal begrawe. Aangesien sy vader nog gelewe het, het hy nooit self koning geword nie. Hy het sy vader gevra om die titel Prins van Wallis aan sy seun Richard, wie later koning [[Richard II van Engeland]] geword het, te gee. <gallery widths=200px heights=300px> Coat of Arms of the Prince of Wales (France ancient).svg|thumb|[[Wapen (heraldiek)|Wapen]] van die Swart Prins wat aandui dat hy erfgenaam aan die Engelse troon is. Edward Black Prince.jpg|thumb|Beeltenis op graf van Eduard in die Canterbury-katedraal </gallery> ==Bronne== *{{cite web |url = https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/black_prince.shtml |title = Edward, the Black Prince (1330 - 1376) |publisher = [[British Broadcasting Corporation]] |year = 2014 |access-date = 12 November 2024 |language = Engels}} *{{cite web |url = https://www.westminster-abbey.org/abbey-commemorations/royals/edward-of-woodstock-the-black-prince/ |title = Edward of Woodstock (the Black Prince) |publisher = Westminster Abbey |year = 2024 |access-date = 12 November 2024 |language = Engels}} == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = simple | il = Edward, the Black Prince }} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1330]] [[Kategorie:Huis van Anjou]] [[Kategorie:Sterftes in 1376]] [[Kategorie:Britse adel]] luzrdzyd10uksl7oaggivbhjnr1ft6s 0 421378 2893255 2833970 2026-04-12T14:59:17Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893255 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Violette Szabo IWM photo.jpg|duimnael|Violette Szabo]] '''Violette Reine Elizabeth Szabo''', gebore '''Bushell''' ([[26 Junie]] [[1921]] in Levallois-Perret – [[18 Januarie]] [[1945]] in Ravensbrück) was 'n Britse [[Spioenasie|geheime agent]] in [[Frankryk]] tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]]. ==Jeug== [[Lêer:Burnley road.JPG|links|duimnael|Daar is 'n gedenkplaat op die muur van die huis waar Violette Szabo in Burnleyweg, Stockwell, grootgeword het. ]] Violette Bushell is in Frankryk gebore as die tweede kind van vyf en enigste dogter van die Brit Charles George Bushell en die Fransvrou Reine Blanche Leroy. Violette het in Noyelles-sur-Mer skoolgegaan. Die gesin het na [[Londen]] verhuis, maar weens die [[Groot Depressie]] het Violette en haar jonger broer Dickie by 'n tante in [[Pikardië]] (Frankryk) gebly. Toe sy elf was, is sy met haar gesin in Londen herenig. Sy het saam met haar vier broers en neefs gimnastiek, fietsry en skaats geniet, en daarom is sy as 'n ''tomboy'' geëtiketteer. Haar pa het haar geleer skiet. Sy het die hoërskool in Brixton bygewoon, waar sy uitgestaan het omdat sy vlot [[Frans]] gepraat het. Haar pa het net Engels gepraat, maar as hy nie daar was nie, het die gesin Frans gepraat. Toe sy 14 was, het sy by 'n Franse korsetwinkel in South Kensington begin werk en later by Woolworths in Oxfordstraat. Ná ’n rusie met haar pa het sy uit die huis gehardloop en na Frankryk teruggekeer. Aan die begin van die Tweede Wêreldoorlog het sy parfuum in [[Le Bon Marché]] in Brixton verkoop.<ref>http://www.violette-szabo-museum.co.uk/</ref> Vroeg in 1940 het sy by die Women's Land Army aangesluit en [[aarbei]]e in Fareham, [[Hampshire]] gepluk. Sy het na Londen teruggekeer en in 'n ammunisiefabriek in Acton gewerk. ==Huwelik== Sy het die Fransman van Hongaarse afkoms, hoofadjudant Etienne Szabo van die 13de Halfbrigade van die Vreemde Legioen, op 14 Julie 1940 by die parade in Londen vir die Franse Nasionale Dag ontmoet. Haar ma het hom vir ete genooi. Violette was 19 en Etienne 31 en hulle het verlief geraak en op 21 Augustus 1940 in [[Aldershot]] getrou. Hulle het 'n wittebrood geneem voordat Etienne [[Liverpool]] vir [[Senegal]] verlaat het om met die [[Vrye Franse]] in die Slag van Dakar te veg. Hy het daarna na Afrika beweeg om teen [[Vichy-Frankryk]] te veg, eers in [[Eritrea]] en [[Sirië]] in 1941. Violette het tydens die Blitz as 'n telefoonoperateur vir die Algemene Poskantoor in Londen gewerk. Violette het Etienne vir 'n week in Liverpool in die somer van 1941 gesien. Op 11 September 1941 het sy by die Hulpgebieddiens aangesluit. Sy het by Leicester opgelei en toe by die lugafweerverdediging by Oswestry, [[Shropshire]], aangesluit. Na bykomende opleiding by [[Anglesey]] het sy van Desember 1941 tot Februarie 1942 lugafweer te Frodsham in [[Cheshire]] naby Warrington bedryf. Sy was swanger en het teruggekeer na Londen om op 8 Junie 1942 geboorte te skenk aan haar dogter Tania Damaris Desirée Szabo by St Mary's Hospitaal. Sy het in 'n woonstel by 36 Pembridge Villas in [[Notting Hill]] gewoon. Etienne het op 10 Junie deelgeneem aan 'n verdediging teen die 15de pantserafdeling van [[Erwin Rommel]] se Afrika Korps naby Bir Hakeim in [[Libië]]. Violette het haar baba aan 'n oppasser in Havant, Hampshire en Mill Hill in Londen toevertrou terwyl sy saam met haar pa by die South Morden-vliegtuigfabriek gewerk het. Daar het sy verneem dat haar man gesterf het aan 'n borswond by Qaret el Himeimat aan die begin van die Tweede Slag van El Alamein op 24 Oktober 1942, sonder om ooit sy dogter te sien.<ref>http://spartacus-educational.com/SOEszabo.htm</ref> == Special Operations Executive == Violette het by die Special Operations Executive (SOE) aangemeld. Sy is vir 'n onderhoud oor oorlogswerk genooi met E. Potter, alias van die speurromanskrywer Selwyn Jepson. Szabo het op 1 Julie 1943 veiligheidsklaring gekry en haar opleiding as veldagent het op 10 Julie begin. As 'n dekmantel het sy by die First Aid Nursing Yeomanry aangesluit, 'n burgerlike diens wat dikwels deur SOE gebruik was as 'n dekmantel vir vroulike agente.{{sfn|Ottaway|2003|pp=47–49}} Van 7 tot 27 Augustus is sy by Winterfold House opgelei en het daarna in September en Oktober na Arisaig in die [[Skotse Hoogland]] vertrek. Toe is sy na Beaulieu (Hampshire). Toe leer sy valskermspring by die Ringway-lughawe naby Manchester. Met haar eerste sprong het sy haar linkerenkel verstuit<ref>{{Cite web |url=http://violetteszabomuseum.org.uk/history |title=argiefkopie |access-date=17 November 2024 |archive-date=23 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240423132523/http://violetteszabomuseum.org.uk/history |url-status=dead }}</ref> en na Bournemouth gegaan vir herstel. Sy het weer valskermopleiding geneem en in Februarie 1944 geslaag. Op 24 Januarie 1944 het sy haar testament in die teenwoordigheid van Vera Atkins en majoor R. A. Bourne Paterson van die SOE gemaak, en haar dogter as enigste erfgenaam en haar ma as eksekuteur benoem. Tydens die tweede opleidingsessie het sy vir Philippe Liewer ontmoet. In Londen het sy vir Bob Maloubier ontmoet. SOE het haar as koerier vir Liewer aangestel. Haar opdrag is uitgestel toe Harry Peulevé aangekondig het dat Claude Malraux – broer van André Malraux – en radio-operateur Isidore Newman in hegtenis geneem is. Szabo het 'n opknappingskursus in radiotegnologie gevolg. Leo Marks het vir haar sy gedig ''The Life That I Have'' as 'n kodesleutel gegee. ==Eerste opdrag== [[Lêer:Westland Lysander-B-MA.jpg|duimnael|[[Westland Lysander]] MkIII (SD).]] Op 5 April 1944 het Szabo en Liewer van Tempsford in [[Bedfordshire]] in 'n [[Consolidated B-24 Liberator|B-24 Liberator-bomwerper]] gevlieg en hulle is oor [[Cherbourg-Octeville]] naby Azay-le-Rideau neergeskiet. Szabo het na [[Rouen]] en Dieppe gereis om inligting in te samel. Die 80 mense in Rouen en die 40 langs die kus is almal verraai. Szabo het na [[Parys]] teruggekeer om Liewer in kennis te stel en vir haarself klere en parfuum te koop. Sy het berig dat plaaslike fabrieke wat wapens vir die Duitsers vervaardig, vir bombardement geteiken word. Sy het saam met Bob Large op 30 April 1944 met 'n [[Westland Lysander]] na [[Engeland]] teruggevlieg. Daar is op hulle met lugafweervuur by Chateaudun gevuur. ’n Band het gebars tydens die landing. ==Tweede opdrag== ’n Volgende sending in die nag van 4 tot 5 Junie is weens storms gekanselleer. 'n Poging gedurende die nag van 5 op 6 Junie is laat vaar toe die weerstandsvegters die landingsterrein verlaat het weens Duitse patrollies. Op 8 Junie, net ná [[Slag van Normandië|D-dag]], het Szabo en drie mans vanaf RAF Harrington in 'n USAAF Consolidated B-24 Liberator opgestyg om oor Sussac naby [[Limoges]] met [[valskerm]]s te spring. Sy moes die aktiwiteite van die ''Maquis'' (Franse weerstandsbeweging) koördineer om Duitse kommunikasie te saboteer. In Limousin het Philippe Liewer die ''Maquis'' swak georganiseer gevind en Violette Szabo na die beter georganiseerde Maquis in [[Corrèze]] en die [[Dordogne]] gestuur, waar Jacques Poirier by die gearresteerde Harry Peulevé oorgeneem het. Op 10 Junie het Szabo om 09:30 vertrek in die [[Citroën]] van versetleier Jacques Dufour. Sy wou self fietsry. In La Croisille-sur-Brance het hulle die 26-jarige weerstandsvegter Jean Bariaud opgetel. Buite Salon-la-Tour het hulle 'n padblokkade van die 2de ''SS-Panzer-Division Das Reich'' teëgekom, wat op soek was na hul ontvoerde ''Sturmbannführer'' Helmut Kämpfe. Dufour het stadiger gery en die ongewapende Bariaud het uit die motor gespring en ontsnap. Dufour het stilgehou en hy en Szabo het elkeen op hul sy uit die motor gespring en 'n skietgeveg het begin. ’n Vrou wat uit ’n skuur gekom het, is deur die Duitsers doodgeskiet. Szabo het oor die pad na Dufour se kant gestap en hulle het die veld ingehardloop. Szabo het weer haar enkel verstuit, wat sy tydens haar eerste valskermsprong verstuit het. Dufour kon ontsnap, maar Szabo is gevang. ==Arrestasie== Violette Szabo is na die ''[[Sicherheitsdienst]]'' in [[Limoges]] oorgeplaas, waar ''SS-Sturmbannführer'' Aurel Kowatsch, bekend vir die Tulle-slagting, haar vier dae lank ondervra het. Volgens medegevangene Huguette Deshors is sy ook daar verkrag.<ref>http://www.thefreelibrary.com/Violette%3A+A+secret+story+of+wartime+bravery%3B+BRITISH+AGENT+TORTURED...-a087393718/</ref> Van daar is sy na die Centre pénitentiaire de Fresnes naby Parys oorgeplaas. Sy is na die [[Gestapo]]-hoofkwartier by Fochlaan 84 geneem vir ondervraging met marteling deur Hans Joseph Kieffer en Horst Kopkow. Op 8 Augustus 1944 is sy saam met Denise Bloch en 37 manlike gevangenes op 'n trein gelaai.<ref>{{Cite web |url=http://nigelperrin.com/violetteszabo.htm#.VvlXUDZJnL8 |title=argiefkopie |access-date=17 November 2024 |archive-date=16 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220416033531/http://nigelperrin.com/violetteszabo.htm#.VvlXUDZJnL8 |url-status=dead }}</ref> Hulle het verby Châlons-en-Champagne, Reims, Straatsburg, Saarbrücken gery na 'n deurgangskamp in Neue Bremm. Na tien dae is die vroue na Ravensbrück geneem, waar hulle op 25 Augustus 1944 aangekom het. ==Ravensbrück== Sy het die lewe van Hortense Clews gered, wie se been met [[gangreen]] besmet was. Szabo, Denise Bloch, Lilian Rolfe en Peter Lake moes dwangarbeid in die Heinkel-fabriek in Torgau doen. Hulle het geweier om ammunisie te maak en moes aartappels grawe. Ná ’n opstand in Torgau is Szabo, Bloch, Rolfe en Lake op 6 Oktober na Ravensbrück teruggestuur. In Oktober 1944 is hulle na 'n gevangeniskamp in Königsburg gestuur, waar hulle bome moes afkap en boomstompe moes opgrawe om 'n vliegveld te bou.<ref>{{Cite web |url=http://nigelperrin.com/violetteszabo.htm#.VvlZWzZJnL8 |title=argiefkopie |access-date=17 November 2024 |archive-date=16 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220416033531/http://nigelperrin.com/violetteszabo.htm#.VvlZWzZJnL8 |url-status=dead }}</ref> Hulle is omstreeks 20 Januarie 1945 na Ravensbrück teruggestuur. Op 18 Januarie 1945, volgens Ravensbruck-gevangeneboek, is Violette Szabo tereggestel en haar lyk is verbrand. Sy het postuum 'n George-kruis op 17 Desember 1946 ontvang, toegeken aan haar vyfjarige weesdogter Tania.<ref>https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37820/supplement/6127</ref> Sy is ook postuum bekroon met 'n ''Croix de guerre'' in 1947 en die ''Médaille de la Résistance française'' in 1973. In Wormelow Tump in Herefordshire is The Violette Szabo GC Museum geleë op 'n plaas wat aan haar neefs behoort, waar Violette voor die oorlog gebly het. Haar lewe is in 'n film gemaak as ''Carve Her Name with Pride''. == Medaljes == *George Cross (Postuum) op 17 Desember 1946 *1939-1945 Star *France and Germany Star *War Medal 1939-1945 *Croix de guerre 1939–1945 in 1946 *Versetmedalje in 1973 ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Szabo, Violette}} [[Kategorie:Britse militariste]] [[Kategorie:Geboortes in 1921]] [[Kategorie:Sterftes in 1945]] p1evn31krqbuqib66x11inlfrevblfs 0 421383 2893295 2844208 2026-04-12T15:18:31Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893295 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = IUCN2.3 | name = Stekelsplinterboontjie | image = | taxon = Adenopodia spicata | authority = ([[Ernst Heinrich Friedrich Meyer|E.Mey.]]) C.Presl, (1851) | synonyms =* ''Entada natalensis'' <small>Benth.</small> * ''Entada natalensis var. aculeata'' <small>Harv.</small> * ''Entada spicata'' <small>(E.Mey.) Druce</small> * ''Entadopsis spicata'' <small>(E.Mey.) Pedro</small> * ''Mimosa spicata'' <small>E.Mey.</small> * ''Pusaetha spicata'' <small>(E.Mey.) Kuntze</small> }} Die '''stekelsplinterboontjie''' (''Adenopodia spicata'') is 'n [[struik]] wat deel van die Fabaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Eswatini]] en [[Suid-Afrika]]. In Suid-Afrika kom die plant in [[KwaZulu-Natal]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]], [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor. Die boom FSA-nommer is 193.5.<ref>https://www.treetags.co.za/national-list-of-indigenous-trees/</ref> == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * [http://redlist.sanbi.org/species.php?species=403-1 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:472255-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Adenopodia|spicata]] [[Kategorie:Flora van Eswatini]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] 144uqk1rf97p837lizb4zre2z6mg141 0 421491 2893305 2837636 2026-04-12T15:27:27Z Oesjaar 7467 /* A.I. God */ Verbeter 2893305 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Ai-Da Robot at Abu Dhabi Art.jpg|duimnael|Ai-Da Robot met Edeline Lee, by Abu Dhabi Art, [[Aboe Dhabi|Abu Dhabi]]. Foto geneem met 'n Osmo-kamera op 20 November 2019..]] '''Ai-Da''' word deur sy skepper beskryf as "die wêreld se eerste ultra-realistiese [[humanoïde robot]]"-kunstenaar.<ref name="Guardian 2021-05-18">{{Cite news |date=18 Mei 2021 |title='Some people feel threatened': face to face with Ai-Da the robot artist |url=http://www.theguardian.com/culture/2021/may/18/some-people-feel-threatened-face-to-face-with-ai-da-the-robot-artist |access-date=2021-06-03 |newspaper=The Guardian|language=en}}</ref><ref name="guardian 040422"/> Ai-Da, wat in 2019 voltooi is, is 'n [[kunsmatige intelligensie]]-[[robot]] wat tekeninge, skilderye en beeldhouwerke maak. Dit is vernoem na [[Ada Lovelace]].<ref name="Guardian 2021-05-18"> </ref> Die robot het internasionale aandag gekry toe dit mense met 'n [[potlood]] uit sig kon teken deur haar bioniese hand en kameras in haar oë te gebruik.<ref name="reuters">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-tech-robot-art-idUSKCN1Q0001|title=The new Picasso? Meet Ai-Da the robot artist|date=2019-02-12|work=Reuters|access-date=2019-11-21|language=en}}</ref> ==Geskiedenis== [[Lêer:Ai-Da.jpg|links|duimnael|Ai-Da met selfportret (2021).]] In 2019 is Ai-Da deur die galeryeienaar Aidan Meller bedink as 'n KI-kunsgenerator wat as 'n lewensgetroue mensagtige robot beliggaam is. Die hardeware is gebou in samewerking met Engineered Arts, 'n Korniese robotika maatskappy.<ref name=BBC48498853>{{cite news |work=BBC News |title=Ai-Da: University of Oxford to host robot art exhibition |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-oxfordshire-48498853 |date=3 Junie 2019 | access-date=22 Oktober 2021}}</ref> Die grafiese algoritmes wat dit toelaat om te teken, is ontwikkel deur rekenaar-KI-navorsers aan die Universiteit van Oxford,<ref>{{Cite web|title=Unsecured Futures – The art of Ai-Da Robot|url=https://www.sjc.ox.ac.uk/discover/events/unsecured-futures-art-ai-da-robot/|access-date=2021-09-25|website=St John's College |archive-date=2021-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024113831/https://www.sjc.ox.ac.uk/discover/events/unsecured-futures-art-ai-da-robot/|url-status=dead}}</ref> en sy tekenarm is ontwikkel deur Salaheldin Al Abd en Ziad Abass, studente van die Skool vir Elektroniese en Elektriese Ingenieurswese aan die [[Universiteit van Leeds]] .<ref name=BBC48498853 /><ref>{{Cite web |last=Sciences |first=Faculty of Engineering and Physical |title=Working on Ai-Da |url=https://eps.leeds.ac.uk/electronic-engineering/news/article/5593/working-on-ai-da |access-date=2022-03-16 |website=eps.leeds.ac.uk }}</ref> In April 2022 is Ai-Da toegerus met 'n nuwe arm wat dit in staat gestel het om met 'n palet te verf, wat die eerste keer by die Britse Biblioteek in Londen vertoon is.<ref name="guardian 040422">{{cite news | newspaper=[[The Guardian]] | url=https://www.theguardian.com/technology/2022/apr/04/mind-blowing-ai-da-becomes-first-robot-to-paint-like-an-artist | first=Caroline | last=Davies | title='Mind-blowing': Ai-Da becomes first robot to paint like an artist | accessdate=4 April 2022}}</ref> Aidan Meller het uitsette van Ai-Da by 'n solo-vertoning genaamd ''Ai-Da: Portrait of a Robot'' by die Ontwerpmuseum in [[Londen]] aangebied, insluitend "selfportrette", 'n oënskynlike paradoks gegewe 'n robot het geen "self". Dit het vrae laat ontstaan oor identiteit in die digitale era, en die uitwerking van [[kunsmatige intelligensie]] op [[kuns]] in die toekoms.<ref name="Robotics Research-2022" /><ref>{{Cite web |date=2021-05-18 |title='Some people feel threatened': face to face with Ai-Da the robot artist |url=http://www.theguardian.com/culture/2021/may/18/some-people-feel-threatened-face-to-face-with-ai-da-the-robot-artist |access-date=2022-06-21 |website=the Guardian |language=en}}</ref> Dit was ook die eerste humanoïde wat 'n lettertipe ontwerp het wat by die Ontwerpmuseum vertoon is.<ref>{{Cite web |date=2021-05-24 |title=interview with the creator of Ai-Da, the life-size humanoid robot artist making self-portraits without a self |url=https://www.designboom.com/art/interview-creator-ai-da-humanoid-robot-artist-self-portraits-05-24-2021/ |access-date=2022-06-21 |website=designboom {{!}} architecture & design magazine |language=en}}</ref> [[Algoritme]]s vir samewerkende beeldhouwerk is in 2022 by Ai-Da se vermoëns gevoeg.<ref name="Robotics Research-2022">{{Cite web |date=2022-04-07 |title=Ai-Da Robot Makes History With new Cutting Edge AI Painting Arm |url=https://www.roboticsresear.ch/articles/26380/ai-da-robot-makes-history-with-new-cutting-edge-ai-painting-arm |access-date=2022-06-21 |website=Robotics Research |language=en}}</ref><ref name="time">{{Cite magazine |title=Meet the Robot Artist Who Just Became the First to Stage a Solo Exhibition |url=https://time.com/5607191/robot-artist-ai-da-artificial-intelligence-creativity/ |access-date=2022-06-21 |magazine=Time |language=en }}{{Dooie skakel|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Drăgan-2021">{{Cite web |last=Drăgan |first=Otilia |date=2021-11-29 |title=The Ultra-Realistic Humanoid Robot Ai-Da Breaks Boundaries Once Again |url=https://www.autoevolution.com/news/the-ultra-realistic-humanoid-robot-ai-da-breaks-boundaries-once-again-175267.html |access-date=2022-06-21 |website=autoevolution |language=en}}</ref> ==Kenmerke== Ai-Da kan in óf 'n staande óf sittende posisie vertoon word; alhoewel dit bene het, kan dit nie loop nie.<ref>{{Cite web |last=Jenkins |first=Chris |date=2019-02-11 |title=Humanoid Robot Artist Ai-Da Can Make Pencil Drawings From Life |url=https://www.artsandcollections.com/humanoid-robot-artist-ai-da-can-draw-from-life/ |access-date=2023-09-23 |website=Arts & Collections |language=en-US}}</ref> 'n Paar kameras in die robot se oë laat die robot toe om beide oogkontak te maak en, in samewerking met 'n rekenaarvisie-algoritme en 'n aangepaste robotarm, sketse van die robot se omgewing te skep.<ref name="time" /> Een van Ai-Da se ontwikkelaars het die gevolglike sketse beskryf as "gefragmenteerd" en "[[Abstrakte kuns|abstrak]], ontstellend en versplinter in styl."<ref name=":0">{{Cite web |title=Ziad Abass {{!}} Ai-Da |url=https://ziadabass.com/aida/ |access-date=2023-09-24 |website=ziadabass.com |archive-date=2024-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240831173435/https://ziadabass.com/aida/ |url-status=dead }}</ref> Skilderye wat aan Ai-Da toegeskryf is, is voorheen deur menslike kunstenaars geskep op grond van die robot se sketse,<ref name=":1">{{Cite web |date=2022-04-05 |title=Ai-Da, the robot artist powered by A.I. |url=https://www.brokenhousecompany.it/blog/blog/2022/04/05/ai-da-the-robot-artist-powered-by-a-i/ |access-date=2023-09-23 |website=House |language=en-US}}</ref> maar dit is sedertdien toegerus met hardeware en sagteware wat in staat is om skilderye outonoom te skep.<ref name="guardian 040422" /><ref name=":0" /> Ai-Da is saam met [[beeldhouwerk]]e uitgestal,<ref>{{Cite web |date=2021-10-22 |title=mummified robot joins JR and others at Egypt's first art exhibition at Giza pyramids |url=https://www.designboom.com/art/forever-now-pyramids-giza-egypt-art-exhibition-ai-da-robot-jr-10-22-2021/ |access-date=2022-06-21 |website=designboom {{!}} architecture & design magazine |language=en}}</ref> maar die robot se betrokkenheid by beeldhouwerkskepping is minimaal: potloodsketse wat deur Ai-Da geskep is, word deur 'n ongekrediteerde kunstenaar in beelde omskep, dan 3D-gedruk en in brons gegiet.<ref name=":1" /> Benewens kunsgenerering, kan Ai-Da na bewering "spraakpatroonanalise, plus 'n interne databank van woorde" gebruik om [[poësie]] te genereer,<ref name="Drăgan-2021" /> sowel as om op vrae te reageer (wanneer dit vooraf aan sy ontwikkelaars ingedien word) deur 'n [[taalmodel]] te gebruik.<ref name="Lawson-Tancred-2022">{{Cite web |last=Lawson-Tancred |first=Jo |date=2022-10-12 |title=Robot Artist Ai-Da Just Addressed U.K. Parliament About the Future of A.I. and 'Terrified' the House of Lords |url=https://news.artnet.com/art-world/ai-da-robot-artist-parliament-2190611 |access-date=2023-03-17 |website=Artnet News |language=en-US}}</ref> ==Vertonings en optredes== In Mei 2019 het Ai-Da 'n lewendige optrede genaamd ''Privacy by St Hugh's College, Oxford'', uitgevoer. Hierdie werk was 'n eerbetoon aan Yoko Ono se seminale werk ''Cut Piece''.<ref>{{Cite news |last=Jeffries|first=Stuart|title=The world's first robot artist discusses beauty, Yoko Ono and the perils of AI |url=https://www.spectator.co.uk/article/the-worlds-first-robot-artist-discusses-beauty-yoko-ono-and-the-perils-of-ai |date=29 Mei 2021 |access-date=2021-09-08|work=The Spectator}}</ref> In Junie 2019 is kuns wat deur Ai-Da gegenereer is, vertoon in 'n galeryskou genaamd ''Unsecured Futures'' by St John's College, [[Universiteit van Oxford]].<ref>{{Cite web |url=https://www.sjc.ox.ac.uk/discover/events/unsecured-futures-art-ai-da-robot/ |title=Unsecured Futures – The art of Ai-Da Robot |website=www.sjc.ox.ac.uk |date=Junie 2019 |access-date=2019-11-21 |archive-date=2021-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024113831/https://www.sjc.ox.ac.uk/discover/events/unsecured-futures-art-ai-da-robot/ |url-status=dead }}</ref> In Junie 2019 het Ai-Da by die Barbican Centre, Londen, in ''WIRED Pulse: AI'' verskyn.<ref>{{Cite magazine|title=WIRED Pulse: AI at the Barbican|url=https://www.wired.co.uk/partnerships/wired-pulse-ai-barbican|access-date=2021-09-08|magazine=WIRED UK|language=en-GB}}</ref> In September 2019 het die Ars Electronica, [[Linz]], [[Oostenryk]]: European ARTificial Intelligence Lab-uitstalling getiteld ''Out of the Box: The Midlife Crisis of the Digital Revolution'' 'n optrede van Ai-Da genooi.<ref>{{Cite web|title=Ai-Da Robot Artist |url=https://ars.electronica.art/outofthebox/en/ai-da/ |access-date=2021-09-08 |publisher=Ars Electronica |language=de}}</ref> In Oktober 2019 het die kunstenaar Sadie Clayton saam met Ai-Da gewerk aan 'n reeks werkswinkels by Tate Exchange, [[Tate Modern]], Londen – ''Exploring Identity Through Technology'' – aangebied deur ''A Vibe Called Tech''.<ref>{{Cite web |title=Humanoid robot artist Ai-Da to co-host workshops at Tate Exchange |url=https://www.itsnicethat.com/news/ai-da-robot-artist-sadie-clayton-tate-workshop-black-creativity-technology-art-151019 |access-date=2021-05-26 |website=www.itsnicethat.com}}</ref><ref>{{Cite magazine |date=2020-04-10 |title=Ai-Da Robot, the world's first ultra-realistic robot artist, and Artist Sadie Clayton host Zoom talks. |url=https://fadmagazine.com/2020/04/10/ai-da-robot-the-worlds-first-ultra-realistic-robot-artist-and-artist-sadie-clayton-host-zoom-talks/ |magazine=FAD Magazine |access-date=2021-05-26}}</ref> In November 2019 is Ai-Da vertoon by Abu Dhabi Art in Manarat Al Saadiyat, [[VAE]].<ref>{{Cite magazine |first=Sarah |last=Roberts |editor-last=Lamine |editor-first=YoungMi |title=Artist's Profile: AI-DA Robot |url=https://agoradigital.art/women-digital-artists/artists-profile/ai-da-robot/ |access-date=2021-09-08 |website=agoradigital.art |date=3 Junie 2020 |archive-date=24 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024113832/https://agoradigital.art/women-digital-artists/artists-profile/ai-da-robot/ |url-status=dead }}</ref> In Desember 2019 het Ai-Da haar eerste "onderhoud" gehad met Tim Marlow, die artistieke direkteur by die Royal Academy, by die Sarabande (Alexander McQueen Foundation), London, Inspiration Series.<ref>{{Cite web |title=An Evening with Sarabande: AiDa in conversation with Tim Marlow |url=https://www.thevov.art/live-events/an-evening-with-sarabande-nes5l |access-date=2021-09-08 |website=theVOV |archive-date=2021-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024113830/https://www.thevov.art/live-events/an-evening-with-sarabande-nes5l |url-status=dead }}</ref> In Februarie 2020 is Ai-Da gebruik om 'n TEDx-toespraak in Oxford genaamd ''The Intersection of Art and AI'' aan te bied.<ref>{{Cite web |last=Robot |first=Ai-Da |title=Transcript of "The intersection of art and AI {{!}} Ai-Da Robot {{!}} TEDxOxford" |url=https://www.ted.com/talks/ai_da_robot_the_intersection_of_art_and_ai/transcript |date=Februarie 2021 |access-date=2021-09-08 |website=www.ted.com}}</ref> In Julie 2020 het Ai-Da in The 1975 se musiekvideo verskyn vir hul liedjie "''Yeah I Know''", vanaf hul album ''Notes on a Conditional Form''. In die video verskyn Ai-Da wat 'n voorstelling van menslike [[bewussyn]] teken en 'n gedig genereer in reaksie op die liedjie se lirieke.<ref>{{Cite news |title=Robot artist stars in music video for The 1975 |url=https://uk.news.yahoo.com/robot-artist-stars-music-video-112709209.html |date=15 Julie 2020 |access-date=2021-05-26|via=uk.news.yahoo.com |agency=Reuters}}</ref> Die album het nommer 1 in die VSA-trefferlyste behaal.<ref>{{Cite magazine |title=The 1975 |url=https://www.billboard.com/artist/the-1975/ |access-date=2023-03-17 |magazine=Billboard |language=en-US}}</ref> In Oktober 2020 is Ai-Da deur die [[Verenigde Nasies]] vertoon in 'n virtuele uitstalling wat deur The World Intellectual Property Organisation (WIPO) bekendgestel is, wat "WIPO: AI and IP, A Virtual Experience" bekendgestel het.<ref>{{Cite web|last=Team|first=Intepat|date=2020-09-19|title=WIPO's Virtual Exhibition on Artificial Intelligence and Intellectual Property|url=https://www.intepat.com/blog/intellectual-property/wipos-virtual-exhibition-on-artificial-intelligence-and-intellectual-property/|access-date=2021-05-26|website=Intepat IP|language=en-US}}</ref> In Mei 2021 is Ai-Da by Porthmeor Studios, St Ives, geïnstalleer. Geleë in Studio 5, het Ai-Da kuns gegenereer in reaksie op die werk van Ben Nicholson, wat gedurende die 1930's en 1940's in dieselfde ruimte gewerk het.<ref>{{Cite web|date=2021-06-25|title=First life-like artist robot to take up residency at Porthmeor Studios in St Ives|url=https://www.inyourarea.co.uk/news/first-life-like-artist-robot-to-take-up-residency-at-porthmeor-studios-in-st-ives/|access-date=2021-09-08|website=InYourArea.co.uk}}</ref> In Mei 2021 is "selfportrette" van Ai-Da vertoon in ''Ai-Da: Portrait of the Robot'' by die Design Museum, Londen.<ref name="Guardian 2021-05-18" /> In September 2021 het Ai-Da haar eerste [[Metaheelal]]-werke by die Victoria & Albert Museum tydens die London Design Festival uitgestal.<ref name="Guardian 2021-05-18" /> In Oktober 2021, terwyl die robot [[Egipte]] binnegekom het vir 'n uitstalling by die [[Groot Piramide van Giza]], is Ai-Da vir tien dae nie vrygestel nie deur grenswagte wat "gevrees het dat haar robotika dalk geheime [[spioenasie]]gereedskap weggesteek het".<ref name="BBC News-2021">{{cite news |work=BBC News | title=Robot artist Ai-Da released by Egyptian border guards |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-58993682 | date= 21 Oktober 2021 |access-date=22 Oktober 2021}}</ref> Die kunswerk was deel van die kontemporêre kunsuitstalling wat vir die eerste keer in 4500 jaar by die Piramides gehou sou word.<ref name="BBC News-2021" /> In Oktober 2022 is Ai-Da by The Louvre Abu Dhabi vertoon, en is later gebruik om 'n hooftoespraak by ''The Cultural Summit'', [[Abu Dhabi]] aan te bied met Tim Marlow, uitvoerende hoof en direkteur van die Design Museum in Londen, wat deur die Abu Dhabi Departement van Kultuur en Toerisme georganiseer is.<ref>{{Cite web |last=Sebugwaawo |first=Rasha Abu Baker and Ismail |title=KT interviews world's first robot artist Ai-Da: 'I've been welcomed so warmly in Abu Dhabi' |url=https://www.khaleejtimes.com/tech/watch-robot-artist-ai-da-speaks-about-what-its-like-to-visit-abu-dhabi |access-date=2023-03-17 |website=Khaleej Times |language=en}}</ref> In Oktober 2022 het Ai-Da die eerste mensagtige robot geword om getuienis te lewer by die [[Britse Hoërhuis]], as deel van sy ''A Creative Future''-ondersoek, wat potensiële uitdagings vir die kreatiewe nywerhede ondersoek en kyk hoe hulle as tegnologie kan aanpas vooruitgang. Tydens die sessie het die robot per ongeluk afgeskakel en moes herbegin word.<ref name="Lawson-Tancred-2022" /> In November 2022 het Ai-Da die eerste robot geword wat by die Oxford Union-debatsvereniging gepraat het.<ref>{{Cite web |title=Oxford Union Michaelmas Term 2022 by The Oxford Union - Issuu |url=https://issuu.com/oxfordunion/docs/oxford_union_termcard_mt22 |access-date=2023-03-17 |website=issuu.com |language=en}}</ref> In November 2022 is Ai-Da as 'n "eregasspreker" by die Wadi Ashar Dialoog in AlUla, [[Saoedi-Arabië]], vertoon.<ref>{{Cite web |title=Archived Event - Wadi Ashar Dialogue |url=https://www.rsvpalula.com/event/46337849-32db-4431-a96e-49da674cd544/websitePage:06d49cf3-6ad2-4b7d-b94c-b09f36d74451?tm=fAA3WnygUyR8s5YjhhHS76Kl6kt-ypdxuPJDG_0vGSE&locale=en-US |access-date=2023-03-17 |website=www.rsvpalula.com |archive-date=2023-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317190944/https://www.rsvpalula.com/event/46337849-32db-4431-a96e-49da674cd544/websitePage:06d49cf3-6ad2-4b7d-b94c-b09f36d74451?tm=fAA3WnygUyR8s5YjhhHS76Kl6kt-ypdxuPJDG_0vGSE&locale=en-US |url-status=dead }}</ref> === A.I. God === Op 21 November 2024 is Ai-Da se werk ''A.I.God'', 'n voorstelling van [[Alan Turing]], vir $1,08 miljoen verkoop. Die 2,2 meter portret is die wêreld se eerste ultra-realistiese robotkunstenaar, wat die verwagtinge van $180 000 voorverkoop prys by die veilinghuis Sotheby's Digital Art Sale verpletter het.<ref>{{ Cite web |language=fr ||title=La première œuvre d'un robot vendue un million d'euros, sept fois plus que son estimation |url=https://www.lefigaro.fr/culture/encheres/enchere-la-premiere-oeuvre-d-un-robot-vendue-1-2-million-d-euros-huit-fois-plus-que-son-estimation-20241108 |site=Le Figaro |date=2024-11-08 |consulté le=2024-11-08}}</ref>{{,}}<ref>{{ Cite web |auteur=CNEWS ||title =LA PREMIÈRE ŒUVRE D'ART PEINTE PAR UN ROBOT HUMANOÏDE VENDUE AUX ENCHÈRES 1,2 MILLION D'EUROS |url=https://www.cnews.fr/culture/2024-11-08/la-premiere-oeuvre-dart-peinte-par-un-robot-humanoide-vendue-aux-encheres-12 |accès url=https://www.cnews.fr/culture/2024-11-08/la-premiere-oeuvre-dart-peinte-par-un-robot-humanoide-vendue-aux-encheres-12}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Tegnologie]] [[Kategorie:Robotika]] 3tkudwbdye14hjhhn7rck5d5vfaema9 0 422258 2893214 2881381 2026-04-12T14:32:20Z Aliwal2012 39067 2893214 wikitext text/x-wiki [[Lêer:2019-04-13 Yanis Varoufakis by Olaf Kosinsky-0658 (cropped).jpg|duimnael|Yanis Varoufakis in 2019.]] '''Yanis Varoufakis''' ([[Grieks]]: Ιωάννης Βαρουφάκης) (gebore [[24 Maart]] [[1961]] in [[Athene]]) is 'n Griekse [[ekonoom]] en [[politikus]]. Van 27 Januarie 2015 tot 6 Julie 2015 was hy Minister van Finansies in die [[Alexis Tsipras|Tsipras (I) kabinet]].<ref>{{en}} [http://www.theguardian.com/world/2015/jan/27/greek-pm-alexis-tsipras-economist-yanis-varoufakis Greek PM Alexis Tsipras appoints radical economist to new government], ''The Guardian'' 27 Januarie 2015, laatst geraadpleegd op 27 April 2015.</ref> ==Lewensloop== Varoufakis het sekondêre onderwys aan die Moraitis-skool in [[Athene]] ontvang. Sy ouers het hom in 1978 na [[Engeland]] gestuur om te studeer. Daar het hy aanvanklik ekonomie aan die [[Universiteit van Essex]] gestudeer. Varoufakis het gou gekies om wiskunde te studeer, omdat hy geglo het dat die studie van [[ekonomie]] soveel wiskunde bevat dat hierdie studie meer sin gemaak het. In 1981 behaal hy sy baccalaureusgraad in wiskundige ekonomie aan dié universiteit. Hy het daarna 'n MSc in wiskundige statistiek en 'n PhD in [[ekonomie]] aan die [[Universiteit van Birmingham]] verwerf. Vanaf 2000 werk hy as professor in politieke ekonomie aan die Universiteit van Athene. Tussen 1982 en 1988 was Varoufakis agtereenvolgens 'n dosent aan die universiteite van Essex, East Anglia en Cambridge. Van 1988 tot 2000 het hy by die Universiteit van Sydney gewerk. Varoufakis se publikasies handel hoofsaaklik oor spelteorie en die wanbalans van skuld en surplusse binne die globale ekonomie. In sy boek ''The Global Minotaur'' beskryf hy hoe die wanbalans van hierdie skuld en surplusse van die verskillende lande die krisis in Amerika veroorsaak het, veroorsaak deur die ineenstorting van die beleggingsbank Lehman Brothers, en die Europese soewereine skuldkrisis. Die titel is gebaseer op die mitiese skepsel, die [[Minotourus]], uit die [[Griekse mitologie]]. Sewe Atheense seuns en meisies moes een keer elke nege jaar aan hierdie wese geoffer word, totdat die held [[Theseus]] die monster doodgemaak het. Varoufakis het hierdie [[metafoor]] in die boektitel gekies omdat, na sy mening, die beleid wat dit veroorsaak het, voortgeduur het na die krisis. Opofferings moet nog gemaak word, maar nou in die vorm van enorme bydraes van die bevolking om te oorleef. As oplossing voer hy aan dat die oorskotte van die groot nywerheidslande China, Japan en Duitsland in lande met 'n swak ekonomie belê moet word. Dit laat hierdie lande verder ontwikkel sodat hulle nie in te veel skuld beland nie. Hy noem dit die ''Global Surplus Recycling Mechanism''. Die boek is in ses tale vertaal.<ref>http://www.dewereldmorgen.be/artikel/2015/02/13/yanis-varoufakis-zegt-in-2015-wat-hij-in-2011-schreef</ref> Varoufakis is ook 'n fel teenstander van besuinigingsbeleid. In November 2010 het Varoufakis saam met Stuart Holland ''A Modest Proposal for Resolving the Eurozone'' gepubliseer. Sedert 2013 is James K. Galbraith mede-outeur van weergawe 4.0 van hierdie werk. Daarin maak hulle 'n voorstel om die euro-krisis op te los volgens die voorgenoemde ''Global Surplus Recycling Mechanism'', maar binne die eurosone.<ref> http://yanisvaroufakis.eu/euro-crisis/modest-proposal/</ref> ==Politieke loopbaan== Van Januarie 2004 tot Desember 2006 was hy ekonomiese raadgewer van die opposisieleier en later Eerste Minister George Papandreou. Hy het in 2005 by Eurostat betoog teen die ooreenkoms met Goldman Sachs. Op 27 Januarie 2015 het Varoufakis die amp as minister van finansies in die Tsipras-kabinet aangeneem. ’n Referendum het op 5 Julie 2015 plaasgevind, waar die nee-stemmers met 61% gestem het teen die maatreëls wat die leners in die vooruitsig gestel het. Op 6 Julie 2015 het Varoufakis bedank en gesê hy het geïsoleer geraak met sy geharde houding.<ref>{{cite web|url=http://www.hln.be/hln/nl/3424/Economische-crisis/article/detail/2393462/2015/07/13/De-echte-reden-waarom-Varoufakis-opstapte.dhtml|title=De échte reden waarom Varoufakis opstapte - News - http://www.hln.be/}}</ref> Hy is opgevolg deur Efklidis Tsakalotos. Varoufakis het 'n lid van die parlement gebly. Tydens die stemming op 16 Julie 2015 oor die reddingsplan, wat op die eurosone-beraad ooreengekom is, het Varoufakis daarteen gestem. Dit het hom 'n boe-geroep uit die parlementsaal besorg.<ref>{{cite web|url=http://www.bnr.nl/nieuws/griekenland/578960-1507/grieks-parlement-stemt-in-met-reddingsplan|title=Grieks parlement stemt in met reddingsplan- News -BRN|bezochtdatum=19 Julie 2015|archiefdatum=20 Julie 2015|archiefurl=https://web.archive.org/web/20150720051544/http://www.bnr.nl/nieuws/griekenland/578960-1507/grieks-parlement-stemt-in-met-reddingsplan|dodeurl=ja|archive-date=20 Julie 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150720051544/http://www.bnr.nl/nieuws/griekenland/578960-1507/grieks-parlement-stemt-in-met-reddingsplan|url-status=dead}}</ref> Van vroeg in Februarie 2015 tot vroeg in Julie is 'n werkgroep onder leiding van James K. Galbraith, 'n Amerikaanse professor in ekonomie, saamgestel om 'n gebeurlikheidsplan op te stel indien [[Griekeland]] gedwing word om die eurosone te verlaat.<ref>[http://yanisvaroufakis.eu/2015/07/27/professor-james-k-galbraiths-statement-on-the-ministry-of-finance-working-group-convened-by-former-finance-minister-yanis-varoufakis/ Professor James K. Galbraith’s statement on the Ministry of Finance Working Group convened by former finance minister Yanis Varoufakis </ref> Na aanleiding van 'n artikel[<ref>[http://www.ekathimerini.com/199945/article/ekathimerini/news/varoufakis-claims-had-approval-to-plan-parallel-banking-system Varoufakis claims had approval to plan parallel banking system|News Ekathimerini]</ref> wat in die Ekathimerini gepubliseer is, wat onthul het dat Varoufakis verreikende planne gehad het om 'n parallelle betalingstelsel te skep, is Varoufakis onder kriminele ondersoek. Varoufakis het 'n plan opgestel om die belastingwebwerf in te breek en belastingbetalers se belastingnommers te gebruik om heen-en-weer betalings te maak met PIN-kodes wat via dié belastingowerheid se webwerf versprei sou word. 'n Geheime komitee is vir hierdie doel saamgestel. Tsipras het later in die parlement verklaar dat hy die stigting van hierdie groep aanbeveel het.<ref>[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/alexis-tsipras-on-yanis-varoufakis-you-can-question-his-taste-in-shirts-but-not-his-honesty-10431664.html Alexis Tsipras on Yanis Varoufakis: You can question his taste in shirts, but not his honesty]</ref> Twee private individue het ook klagte teen hom ingedien. Hierdie aanklagte is deur die Hooggeregshof na die Parlement gestuur met 'n versoek om Varoufakis se parlementêre immuniteit te herroep.<ref>[http://www.ekathimerini.com/200005/article/ekathimerini/news/supreme-court-forwards-suits-against-varoufakis-to-parliament Supreme Court forwards suits against Varoufakis to Parliament - News Ekathimerini]</ref> 'n Soektog wat deur die Griekse polisie se kubermisdaaddepartement van databasis uitgevoer is, het geen spore gevind van die kopiëring van belastingnommers, genaamd AFM's in Griekeland nie.<ref>[http://www.ekathimerini.com/200379/article/ekathimerini/news/acting-on-varoufakis-claim-police-find-no-hacking-signs Acting on Varoufakis claim, police find no hacking signs]</ref> Galbraith het in 'n artikel in ''The Telegraph'' enige betrokkenheid by hierdie plan ontken.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/finance/economics/11776566/James-Galbraith-economist-criminal-gang-secret-Plan-B-Greece.html US economist denies being part of 'criminal gang' over secret Plan B for Greece]</ref> In ’n onderhoud met ''Late Night Live'', ’n Australiese radioprogram, het hy aangedui dat hy nie aan die herfs 2015-parlementêre verkiesings wil deelneem nie omdat dit na sy mening hartseer en vrugteloos sou wees. Hy het wel aangedui dat hy 'n Europese netwerk wil stig wat in 'n pan-Europese party moet ontwikkel. <ref>[http://www.dewereldmorgen.be/artikel/2015/08/27/varoufakis-wil-pan-europese-politieke-partij-lanceren Varoufakis wil pan-Europese politieke partij lanceren], ''dewereldmorgen.be'', 27 Augustus 2015</ref> Daardie party is inderdaad op 9 Februarie 2016 gestig onder die naam "Movement for Democracy in Europe 2025" (Democracy in Europe Movement 2025) of DiEM25.<ref>{{Citeer web |url=http://www.nrc.nl/nieuws/2016/01/03/varoufakis-komt-met-eigen-europese-linkse-beweging |titel=Varoufakis komt met eigen Europese linkse beweging |auteur=Eva Smal |uitgever= [[NRC Handelsblad|NRC]]|datum= 3 Januarie 2016|bezochtdatum= 29 Februarie 2016}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://www.opendemocracy.net/can-europe-make-it/precarious-europe/diem25-ten-years-to-save-europe |titel=DiEM25: ten years to save Europe? |auteur=Precarious Europe |uitgever=opendemocracy.net |datum=19 Februarie 2016 |bezochtdatum=29 Februarie 2016 |archiefdatum=5 Maart 2016 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20160305131742/https://www.opendemocracy.net/can-europe-make-it/precarious-europe/diem25-ten-years-to-save-europe |dodeurl=ja }}</ref> Die beweging het 'n manifes gepubliseer waarin sy doelwitte uiteengesit is.<ref>{{Citeer web |url=http://diem25.org/manifesto-long/ |titel= A Manifesto for democratising Europe |auteur= |uitgever=diem25.org |datum= |bezochtdatum= 29 Februarie 2016}}</ref> DiEM25 het ten doel om die bestaande instellings van die [[Europese Unie]] te hervorm tot 'n volwaardige [[demokrasie]], met 'n soewereine parlement. Die reg van nasies op selfbeskikking moet gerespekteer word, en samewerking met nasionale parlemente en ondergeskikte streeks- en plaaslike owerhede is op die agenda. In Maart 2018 het hy ’n nuwe Griekse party, MeRa 25, aangebied waarvan hy die leier is. Die vestiging van MeRa 25 is 'n opvolg van DiEM25.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2018/mar/26/greece-ex-minister-yanis-varoufakis-launches-political-party Greek ex-minister Yanis Varoufakis launches political party], ''theguardian.com'', 26 Maart 2018</ref> === Bykomende aktiwiteite === In 2010 het Varoufakis die niewinsorganisasie Vital Space gestig saam met kunstenaar Danae Stratou, sy huidige vrou, 'n organisasie wat gebaseer is op die beginsel dat kunswerke die wêreld ten goede kan verander.<ref>[http://www.vitalspace.org/ Website ''Vital Space'']</ref> In 2012 het Varoufakis betrokke geraak by die [[Valve Corporation]], 'n rekenaarspeletjiemaatskappy, as 'n koshuisekonoom. Valve Corporation het 'n virtuele ekonomie binne sy speletjies met sy eie geldeenhede gebruik en wou twee virtuele geldeenhede in 'n virtuele standaardgeldeenheid koppel. Hulle het egter met die wanbalans tussen die voorgenoemde virtuele geldeenhede gesukkel en Varoufakis se hulp ingeroep.<ref>{{citeer web |url=http://blogs.valvesoftware.com/economics/ |titel=A blog by Yanis Varoufakis |uitgever=Valve Economics |auteur=Varoufakis, Yanis}}</ref> === Persoonlike lewe === Yanis Varoufakis is getroud met die kunstenaar Danae Stratou en het 'n dogter uit 'n vorige verhouding. Hy het beide Griekse en Australiese nasionaliteit. == Publikasies == * (en) ''Econometric Methods on MINITAB: A manual,'' Norwich: University of East Anglia (1988) * (en) ''Conflict in Economics,'' Hemel Hempstead: Wheatsheaf en New York: St Martin's Press, Yanis Varoufakis en D. Young (ed.) (1990) * (en) ''Rational Conflict'', Oxford: Blackwell Publishers (1991) ({{ISBN|0-631-16606-8}}) * (en) ''Game Theory: a critical introduction,'' Londen en New York: Routledge Hargreaves-Heap, en Yanis Varoufakis, (1995) vertaal in Italiaans en Japannees ({{ISBN|0-415-09403-8}}) * (en) ''Foundations of Economics: A beginner's companion'', Londen en New York: Routledge, (1998) ({{ISBN|0-415-17892-4}}) * (en) ''Game Theory: Critical Concepts'' Vol. 1-5, Londen: Routledge, (2000) ({{ISBN|0-415-22240-0}}) * (el) Μικροοικονοµικά Υποδείγµατα Μερικής και Γενικής Ισορροπίας (Microeconomic Models of Partial and General Equilibrium), Athene: Gutemberg, Yanis Varoufakis en N. Theocarakis (2004) * (en) ''Game Theory: A Critical Text'', Londen en New York: Routledge, Hargreaves-Heap, S. en Yanis Varoufakis (2004) * (en) ''Game Theory: The theory with an ambition to unify the social sciences'' (in Grieks), Athene: Gutenberg (2007) * (en) ''Political Economy: Economics under the light of criticism'', (in Grieks), Athene: Gutenberg (2007) * (en) ''Modern Political Economics'', Londen en New York: Routledge, Yanis Varoufakis, J. Halevi en N. Theocarakis (2010) * (en) ''The Global Minotaur: America, the True Origins of the Financial Crisis and the Future of the World Economy'', Zed Books, (2011) vertaal in Grieks, Duits, Italiaans, Spaans, Tsjegies en Fins, (tweede uitgawe 2013) * (en) ''Economic Indeterminacy: A personal encounter with the economists' most peculiar nemesis,'' Londen en New York: Routledge, 2013 ({{ISBN|0415668492}}) * (el) Μιλώντας στην κόρη μου για την οικονομία. Patakis Publishers ({{ISBN|9789601655444}}). Nederlandse uitgawe: ''De economie uitgelegd aan mijn dochter'', Junie 2015, De Geus. * (en) ''And the Weak Suffer What They Must? Europe, Austerity and the Threat to Global Stability'', The Bodley Head, april 2016 ({{ISBN|9781784704117}}). Nederlandse uitgawe: ''En de zwakken ondergaan wat ze moeten ondergaan? Hoe Europa de stabiliteit in de wereld bedreigt'', 2016, De Geus ({{ISBN|9789044536737}}). * (en) ''Adults in the Room,'' The Bodley Head, 2017 ({{ISBN|9781847924469}}). Nederlandse uitgawe: ''Volwassenen onder elkaar'', 2017, De Geus ({{ISBN|9789044539189}}). * (en) ''Talking to My Daughter About the Economy''. The Bodley Head Ltd, 2017 ({{ISBN|9781847924445}}) * (en) ''Another Now: Dispatches from an Alternative Present,'' The Bodley Head, 2020 ({{ISBN|9781847925640}}) * (en) ''Technofeudalism: What Killed Capitalism,'' Bodley Head, 2023 ({{ISBN|9781847927279}}) == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT: Varoufakis, Yanis }} [[Kategorie:Griekse politici]] [[Kategorie:Geboortes in 1974]] [[Kategorie:Lewende mense]] bn0l9mo195ltbvz93257nldo8xu2cwm 2893273 2893214 2026-04-12T15:05:14Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893273 wikitext text/x-wiki [[Lêer:2019-04-13 Yanis Varoufakis by Olaf Kosinsky-0658 (cropped).jpg|duimnael|Yanis Varoufakis in 2019.]] '''Yanis Varoufakis''' ([[Grieks]]: Ιωάννης Βαρουφάκης) (gebore [[24 Maart]] [[1961]] in [[Athene]]) is 'n Griekse [[ekonoom]] en [[politikus]]. Van 27 Januarie 2015 tot 6 Julie 2015 was hy Minister van Finansies in die [[Alexis Tsipras|Tsipras (I) kabinet]].<ref>{{en}} [http://www.theguardian.com/world/2015/jan/27/greek-pm-alexis-tsipras-economist-yanis-varoufakis Greek PM Alexis Tsipras appoints radical economist to new government], ''The Guardian'' 27 Januarie 2015, laatst geraadpleegd op 27 April 2015.</ref> ==Lewensloop== Varoufakis het sekondêre onderwys aan die Moraitis-skool in [[Athene]] ontvang. Sy ouers het hom in 1978 na [[Engeland]] gestuur om te studeer. Daar het hy aanvanklik ekonomie aan die [[Universiteit van Essex]] gestudeer. Varoufakis het gou gekies om wiskunde te studeer, omdat hy geglo het dat die studie van [[ekonomie]] soveel wiskunde bevat dat hierdie studie meer sin gemaak het. In 1981 behaal hy sy baccalaureusgraad in wiskundige ekonomie aan dié universiteit. Hy het daarna 'n MSc in wiskundige statistiek en 'n PhD in [[ekonomie]] aan die [[Universiteit van Birmingham]] verwerf. Vanaf 2000 werk hy as professor in politieke ekonomie aan die Universiteit van Athene. Tussen 1982 en 1988 was Varoufakis agtereenvolgens 'n dosent aan die universiteite van Essex, East Anglia en Cambridge. Van 1988 tot 2000 het hy by die Universiteit van Sydney gewerk. Varoufakis se publikasies handel hoofsaaklik oor spelteorie en die wanbalans van skuld en surplusse binne die globale ekonomie. In sy boek ''The Global Minotaur'' beskryf hy hoe die wanbalans van hierdie skuld en surplusse van die verskillende lande die krisis in Amerika veroorsaak het, veroorsaak deur die ineenstorting van die beleggingsbank Lehman Brothers, en die Europese soewereine skuldkrisis. Die titel is gebaseer op die mitiese skepsel, die [[Minotourus]], uit die [[Griekse mitologie]]. Sewe Atheense seuns en meisies moes een keer elke nege jaar aan hierdie wese geoffer word, totdat die held [[Theseus]] die monster doodgemaak het. Varoufakis het hierdie [[metafoor]] in die boektitel gekies omdat, na sy mening, die beleid wat dit veroorsaak het, voortgeduur het na die krisis. Opofferings moet nog gemaak word, maar nou in die vorm van enorme bydraes van die bevolking om te oorleef. As oplossing voer hy aan dat die oorskotte van die groot nywerheidslande China, Japan en Duitsland in lande met 'n swak ekonomie belê moet word. Dit laat hierdie lande verder ontwikkel sodat hulle nie in te veel skuld beland nie. Hy noem dit die ''Global Surplus Recycling Mechanism''. Die boek is in ses tale vertaal.<ref>http://www.dewereldmorgen.be/artikel/2015/02/13/yanis-varoufakis-zegt-in-2015-wat-hij-in-2011-schreef</ref> Varoufakis is ook 'n fel teenstander van besuinigingsbeleid. In November 2010 het Varoufakis saam met Stuart Holland ''A Modest Proposal for Resolving the Eurozone'' gepubliseer. Sedert 2013 is James K. Galbraith mede-outeur van weergawe 4.0 van hierdie werk. Daarin maak hulle 'n voorstel om die euro-krisis op te los volgens die voorgenoemde ''Global Surplus Recycling Mechanism'', maar binne die eurosone.<ref> http://yanisvaroufakis.eu/euro-crisis/modest-proposal/</ref> ==Politieke loopbaan== Van Januarie 2004 tot Desember 2006 was hy ekonomiese raadgewer van die opposisieleier en later Eerste Minister George Papandreou. Hy het in 2005 by Eurostat betoog teen die ooreenkoms met Goldman Sachs. Op 27 Januarie 2015 het Varoufakis die amp as minister van finansies in die Tsipras-kabinet aangeneem. ’n Referendum het op 5 Julie 2015 plaasgevind, waar die nee-stemmers met 61% gestem het teen die maatreëls wat die leners in die vooruitsig gestel het. Op 6 Julie 2015 het Varoufakis bedank en gesê hy het geïsoleer geraak met sy geharde houding.<ref>{{cite web|url=http://www.hln.be/hln/nl/3424/Economische-crisis/article/detail/2393462/2015/07/13/De-echte-reden-waarom-Varoufakis-opstapte.dhtml|title=De échte reden waarom Varoufakis opstapte - News - http://www.hln.be/}}</ref> Hy is opgevolg deur Efklidis Tsakalotos. Varoufakis het 'n lid van die parlement gebly. Tydens die stemming op 16 Julie 2015 oor die reddingsplan, wat op die eurosone-beraad ooreengekom is, het Varoufakis daarteen gestem. Dit het hom 'n boe-geroep uit die parlementsaal besorg.<ref>{{cite web|url=http://www.bnr.nl/nieuws/griekenland/578960-1507/grieks-parlement-stemt-in-met-reddingsplan|title=Grieks parlement stemt in met reddingsplan- News -BRN|bezochtdatum=19 Julie 2015|archiefdatum=20 Julie 2015|archiefurl=https://web.archive.org/web/20150720051544/http://www.bnr.nl/nieuws/griekenland/578960-1507/grieks-parlement-stemt-in-met-reddingsplan|dodeurl=ja|archive-date=20 Julie 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150720051544/http://www.bnr.nl/nieuws/griekenland/578960-1507/grieks-parlement-stemt-in-met-reddingsplan|url-status=dead}}</ref> Van vroeg in Februarie 2015 tot vroeg in Julie is 'n werkgroep onder leiding van James K. Galbraith, 'n Amerikaanse professor in ekonomie, saamgestel om 'n gebeurlikheidsplan op te stel indien [[Griekeland]] gedwing word om die eurosone te verlaat.<ref>[http://yanisvaroufakis.eu/2015/07/27/professor-james-k-galbraiths-statement-on-the-ministry-of-finance-working-group-convened-by-former-finance-minister-yanis-varoufakis/ Professor James K. Galbraith’s statement on the Ministry of Finance Working Group convened by former finance minister Yanis Varoufakis </ref> Na aanleiding van 'n artikel[<ref>[http://www.ekathimerini.com/199945/article/ekathimerini/news/varoufakis-claims-had-approval-to-plan-parallel-banking-system Varoufakis claims had approval to plan parallel banking system|News Ekathimerini]</ref> wat in die Ekathimerini gepubliseer is, wat onthul het dat Varoufakis verreikende planne gehad het om 'n parallelle betalingstelsel te skep, is Varoufakis onder kriminele ondersoek. Varoufakis het 'n plan opgestel om die belastingwebwerf in te breek en belastingbetalers se belastingnommers te gebruik om heen-en-weer betalings te maak met PIN-kodes wat via dié belastingowerheid se webwerf versprei sou word. 'n Geheime komitee is vir hierdie doel saamgestel. Tsipras het later in die parlement verklaar dat hy die stigting van hierdie groep aanbeveel het.<ref>[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/alexis-tsipras-on-yanis-varoufakis-you-can-question-his-taste-in-shirts-but-not-his-honesty-10431664.html Alexis Tsipras on Yanis Varoufakis: You can question his taste in shirts, but not his honesty]</ref> Twee private individue het ook klagte teen hom ingedien. Hierdie aanklagte is deur die Hooggeregshof na die Parlement gestuur met 'n versoek om Varoufakis se parlementêre immuniteit te herroep.<ref>[http://www.ekathimerini.com/200005/article/ekathimerini/news/supreme-court-forwards-suits-against-varoufakis-to-parliament Supreme Court forwards suits against Varoufakis to Parliament - News Ekathimerini]</ref> 'n Soektog wat deur die Griekse polisie se kubermisdaaddepartement van databasis uitgevoer is, het geen spore gevind van die kopiëring van belastingnommers, genaamd AFM's in Griekeland nie.<ref>[http://www.ekathimerini.com/200379/article/ekathimerini/news/acting-on-varoufakis-claim-police-find-no-hacking-signs Acting on Varoufakis claim, police find no hacking signs]</ref> Galbraith het in 'n artikel in ''The Telegraph'' enige betrokkenheid by hierdie plan ontken.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/finance/economics/11776566/James-Galbraith-economist-criminal-gang-secret-Plan-B-Greece.html US economist denies being part of 'criminal gang' over secret Plan B for Greece]</ref> In ’n onderhoud met ''Late Night Live'', ’n Australiese radioprogram, het hy aangedui dat hy nie aan die herfs 2015-parlementêre verkiesings wil deelneem nie omdat dit na sy mening hartseer en vrugteloos sou wees. Hy het wel aangedui dat hy 'n Europese netwerk wil stig wat in 'n pan-Europese party moet ontwikkel. <ref>[http://www.dewereldmorgen.be/artikel/2015/08/27/varoufakis-wil-pan-europese-politieke-partij-lanceren Varoufakis wil pan-Europese politieke partij lanceren], ''dewereldmorgen.be'', 27 Augustus 2015</ref> Daardie party is inderdaad op 9 Februarie 2016 gestig onder die naam "Movement for Democracy in Europe 2025" (Democracy in Europe Movement 2025) of DiEM25.<ref>{{Citeer web |url=http://www.nrc.nl/nieuws/2016/01/03/varoufakis-komt-met-eigen-europese-linkse-beweging |titel=Varoufakis komt met eigen Europese linkse beweging |auteur=Eva Smal |uitgever= [[NRC Handelsblad|NRC]]|datum= 3 Januarie 2016|bezochtdatum= 29 Februarie 2016}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://www.opendemocracy.net/can-europe-make-it/precarious-europe/diem25-ten-years-to-save-europe |titel=DiEM25: ten years to save Europe? |auteur=Precarious Europe |uitgever=opendemocracy.net |datum=19 Februarie 2016 |bezochtdatum=29 Februarie 2016 |archiefdatum=5 Maart 2016 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20160305131742/https://www.opendemocracy.net/can-europe-make-it/precarious-europe/diem25-ten-years-to-save-europe |dodeurl=ja }}</ref> Die beweging het 'n manifes gepubliseer waarin sy doelwitte uiteengesit is.<ref>{{Citeer web |url=http://diem25.org/manifesto-long/ |titel= A Manifesto for democratising Europe |auteur= |uitgever=diem25.org |datum= |bezochtdatum= 29 Februarie 2016}}</ref> DiEM25 het ten doel om die bestaande instellings van die [[Europese Unie]] te hervorm tot 'n volwaardige [[demokrasie]], met 'n soewereine parlement. Die reg van nasies op selfbeskikking moet gerespekteer word, en samewerking met nasionale parlemente en ondergeskikte streeks- en plaaslike owerhede is op die agenda. In Maart 2018 het hy ’n nuwe Griekse party, MeRa 25, aangebied waarvan hy die leier is. Die vestiging van MeRa 25 is 'n opvolg van DiEM25.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2018/mar/26/greece-ex-minister-yanis-varoufakis-launches-political-party Greek ex-minister Yanis Varoufakis launches political party], ''theguardian.com'', 26 Maart 2018</ref> === Bykomende aktiwiteite === In 2010 het Varoufakis die niewinsorganisasie Vital Space gestig saam met kunstenaar Danae Stratou, sy huidige vrou, 'n organisasie wat gebaseer is op die beginsel dat kunswerke die wêreld ten goede kan verander.<ref>[http://www.vitalspace.org/ Website ''Vital Space'']</ref> In 2012 het Varoufakis betrokke geraak by die [[Valve Corporation]], 'n rekenaarspeletjiemaatskappy, as 'n koshuisekonoom. Valve Corporation het 'n virtuele ekonomie binne sy speletjies met sy eie geldeenhede gebruik en wou twee virtuele geldeenhede in 'n virtuele standaardgeldeenheid koppel. Hulle het egter met die wanbalans tussen die voorgenoemde virtuele geldeenhede gesukkel en Varoufakis se hulp ingeroep.<ref>{{citeer web |url=http://blogs.valvesoftware.com/economics/ |titel=A blog by Yanis Varoufakis |uitgever=Valve Economics |auteur=Varoufakis, Yanis}}</ref> === Persoonlike lewe === Yanis Varoufakis is getroud met die kunstenaar Danae Stratou en het 'n dogter uit 'n vorige verhouding. Hy het beide Griekse en Australiese nasionaliteit. == Publikasies == * (en) ''Econometric Methods on MINITAB: A manual,'' Norwich: University of East Anglia (1988) * (en) ''Conflict in Economics,'' Hemel Hempstead: Wheatsheaf en New York: St Martin's Press, Yanis Varoufakis en D. Young (ed.) (1990) * (en) ''Rational Conflict'', Oxford: Blackwell Publishers (1991) ({{ISBN|0-631-16606-8}}) * (en) ''Game Theory: a critical introduction,'' Londen en New York: Routledge Hargreaves-Heap, en Yanis Varoufakis, (1995) vertaal in Italiaans en Japannees ({{ISBN|0-415-09403-8}}) * (en) ''Foundations of Economics: A beginner's companion'', Londen en New York: Routledge, (1998) ({{ISBN|0-415-17892-4}}) * (en) ''Game Theory: Critical Concepts'' Vol. 1-5, Londen: Routledge, (2000) ({{ISBN|0-415-22240-0}}) * (el) Μικροοικονοµικά Υποδείγµατα Μερικής και Γενικής Ισορροπίας (Microeconomic Models of Partial and General Equilibrium), Athene: Gutemberg, Yanis Varoufakis en N. Theocarakis (2004) * (en) ''Game Theory: A Critical Text'', Londen en New York: Routledge, Hargreaves-Heap, S. en Yanis Varoufakis (2004) * (en) ''Game Theory: The theory with an ambition to unify the social sciences'' (in Grieks), Athene: Gutenberg (2007) * (en) ''Political Economy: Economics under the light of criticism'', (in Grieks), Athene: Gutenberg (2007) * (en) ''Modern Political Economics'', Londen en New York: Routledge, Yanis Varoufakis, J. Halevi en N. Theocarakis (2010) * (en) ''The Global Minotaur: America, the True Origins of the Financial Crisis and the Future of the World Economy'', Zed Books, (2011) vertaal in Grieks, Duits, Italiaans, Spaans, Tsjegies en Fins, (tweede uitgawe 2013) * (en) ''Economic Indeterminacy: A personal encounter with the economists' most peculiar nemesis,'' Londen en New York: Routledge, 2013 ({{ISBN|0415668492}}) * (el) Μιλώντας στην κόρη μου για την οικονομία. Patakis Publishers ({{ISBN|9789601655444}}). Nederlandse uitgawe: ''De economie uitgelegd aan mijn dochter'', Junie 2015, De Geus. * (en) ''And the Weak Suffer What They Must? Europe, Austerity and the Threat to Global Stability'', The Bodley Head, april 2016 ({{ISBN|9781784704117}}). Nederlandse uitgawe: ''En de zwakken ondergaan wat ze moeten ondergaan? Hoe Europa de stabiliteit in de wereld bedreigt'', 2016, De Geus ({{ISBN|9789044536737}}). * (en) ''Adults in the Room,'' The Bodley Head, 2017 ({{ISBN|9781847924469}}). Nederlandse uitgawe: ''Volwassenen onder elkaar'', 2017, De Geus ({{ISBN|9789044539189}}). * (en) ''Talking to My Daughter About the Economy''. The Bodley Head Ltd, 2017 ({{ISBN|9781847924445}}) * (en) ''Another Now: Dispatches from an Alternative Present,'' The Bodley Head, 2020 ({{ISBN|9781847925640}}) * (en) ''Technofeudalism: What Killed Capitalism,'' Bodley Head, 2023 ({{ISBN|9781847927279}}) == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Varoufakis, Yanis}} [[Kategorie:Griekse politici]] [[Kategorie:Geboortes in 1974]] [[Kategorie:Lewende mense]] blzp9q1j9rnua6jcn5xdyvqq2cj6wlv 0 422896 2893153 2853003 2026-04-12T12:54:42Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893153 wikitext text/x-wiki '''Shirley Hardie Jackson''' ([[14 Desember]] [[1916]] – [[8 Augustus]] [[1965]]) was 'n Amerikaanse [[skrywer]] wat hoofsaaklik bekend is vir haar werke van gruwel en misterie. Haar skryfloopbaan het oor twee dekades gestrek, waartydens sy ses [[roman]]s, twee memoires en meer as 200 [[Kortverhaal|kortverhale]] geskryf het. Jackson, gebore in [[San Francisco]], [[Kalifornië]], het Syracuse Universiteit in [[New York]] bygewoon, waar sy betrokke geraak het by die universiteit se literêre tydskrif en haar toekomstige man Stanley Edgar Hyman ontmoet het.<ref>{{Cite magazine |last=Heller |first=Zoë |date=10 Oktober 2016 |orig-date=10 Oktober 2016 |title=The Haunted Mind of Shirley Jackson |url=https://www.newyorker.com/magazine/2016/10/17/the-haunted-mind-of-shirley-jackson |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230224122341/https://www.newyorker.com/magazine/2016/10/17/the-haunted-mind-of-shirley-jackson |archive-date=24 Februarie 2023 |access-date=2 Augustus 2024 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Nadat hulle gegradueer het, het die egpaar na New York verhuis en begin bydra tot ''The New Yorker'', met Jackson as 'n fiksieskrywer en Hyman as 'n bydraer tot "''Talk of the Town''". Die egpaar het hulle in Noord-Bennington, [[Vermont]], in 1945 gevestig, ná die geboorte van hul eerste kind, toe Hyman by die fakulteit van Bennington College aangesluit het.<ref name=":0">{{Cite magazine|last=Zoë|first=Heller|date=17 Oktober 2016|title=The Haunted Mind of Shirley Jackson|url=https://www.newyorker.com/magazine/2016/10/17/the-haunted-mind-of-shirley-jackson|magazine=The New Yorker}}</ref> Nadat sy haar debuutroman, ''The Road Through the Wall'' (1948), 'n semi-outobiografiese weergawe van haar kinderdae in Kalifornië, gepubliseer het, het Jackson aansienlike publieke aandag gekry vir haar kortverhaal "''[[The Lottery]]''", wat die sinistere onderkant van 'n plattelandse Amerikaanse dorpie voorstel. Sy het deur die 1950's voortgegaan om talle kortverhale in literêre joernale en tydskrifte te publiseer, waarvan sommige saamgestel en heruitgegee is in haar 1953-[[Memoires|memoir]] ''Life Among the Savages''. In 1959 het sy ''The Haunting of Hill House'' gepubliseer, 'n bonatuurlike gruwelroman wat algemeen beskou word as een van die beste spookverhale wat ooit geskryf is.<ref>''The Haunting of Hill House'' is ingedeel as die [https://horrornovelreviews.com/2013/04/09/the-10-scariest-novels-of-all-time/ 8th "Scariest Novel of All Time"]{{Dooie skakel|date=Augustus 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} deur horrornovelreviews.com, en in ''Paste'' magazine's unsorted [https://www.pastemagazine.com/articles/2015/04/required-reading-40-of-the-best-horror-novels.html "30 Best Horror Books of All Time"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180908224632/https://www.pastemagazine.com/articles/2015/04/required-reading-40-of-the-best-horror-novels.html |date= 8 September 2018 }}, het Tyler R. Kane gesê: "As jy volgens die konsensus van die literêre gemeenskap gaan, is '' Haunting of Hill House '' nie net 'n boek wat 'n rewolusie in die moderne [[spookverhaal]] gemaak het nie - dit is ook die beste."</ref> Jackson se laaste werk, die 1962-roman ''We Have Always Lived in the Castle'', is 'n Gotiese raaisel wat beskryf is as haar meesterstuk.<ref name="Heller 2016">{{cite magazine |last=Heller |first=Zoë |date=17 Oktober 2016 |title=The Haunted Mind of Shirley Jackson |url=https://www.newyorker.com/magazine/2016/10/17/the-haunted-mind-of-shirley-jackson |magazine=The New Yorker |access-date=25 Mei 2020}}</ref> Teen die 1960's het Jackson se gesondheid aansienlik begin verswak, wat uiteindelik gelei het tot haar dood weens 'n harttoestand in 1965 op die ouderdom van 48. == Verwysings == {{Verwysings}} ==Bronne== * {{cite journal |last1=Angeloch |first1=Dominic |date=2022 |title=Beyond the Uncanny: Shirley Jackson's Poetics of Alienation |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/oli.12337 |journal=Orbis Litterarum |volume=77 |issue=4 |pages=217–237 |doi=10.1111/oli.12337|s2cid=245343042 }} * {{cite web |url=http://www.darkecho.com:80/darkecho/darkthot/jackson.html |title=Shirley Jackson: 'Delight in What I Fear' |first=Paula |last=Guran |date=1997 |publisher=DarkEcho|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011130159/http://www.darkecho.com:80/darkecho/darkthot/jackson.html |archive-date=11 Oktober 2017 }} * {{cite web |url=http://www.darkecho.com:80/darkecho/horroronline/jackson.html |title=Shirley Jackson & The Haunting of Hill House|first=Paula |last=Guran |date=1999 |publisher=DarkEcho|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314130906/http://www.darkecho.com:80/darkecho/horroronline/jackson.html|archive-date=14 Maart 2018}} * {{cite book |last=Jackson |first=Shirley | editor-last=Hyman |editor-first=Laurence Jackson |editor2-last=Murphy |editor2-first=Bernice M. |title =The Letters of Shirley Jackson | location=New York |publisher=Random House |year=2021 |isbn=978-0-593-13464-1}} * {{cite web |url=http://www.salon.com/1997/01/06/jackson_3/ |title=Monstrous Acts and Little Murders |first=Jonathan |last=Lethem |date=1997 |work=salon.com }} * {{cite web |url=http://www.tabula-rasa.info/DarkAges/ShirleyJackson.html |title=Shirley Jackson: House and Guardians |first=Kyla |last=Ward |date=1995 |publisher=Tabula Rasa}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Jackson, Shirley }} [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1916]] [[Kategorie:Sterftes in 1965]] fyupn261vfp45f9sodwqa03z2guzjd3 0 423300 2893276 2730663 2026-04-12T15:05:49Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893276 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Yves Tanguy | Beeld = | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Raymond Georges Yves Tanguy | Alias = | Geboortedatum = [[5 Januarie]] [[1900]] | Geboorteplek = [[Parys]], [[Frankryk]] | Nasionaliteit = [[Frankryk]] en [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] | Sterftedatum = [[15 Januarie]] [[1955]] | Sterfteplek = Woodbury, [[Connecticut]], VSA | Beroep = Surrealistiese skilder | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = | Toekennings = }} '''Raymond Georges Yves Tanguy''' ([[5 Januarie]] [[1900]] – [[15 Januarie]] [[1955]]), bekend as net '''Yves Tanguy''' (/ˌiːv tɒ̃ˈɡiː/; Frans: [iv tɑ̃ɡi]), was 'n Franse [[Surrealisme|surrealistiese]] [[Skilderkuns|skilder]]. ==Biografie== Tanguy was die seun van 'n afgetrede vlootkaptein, en is gebore op 5 Januarie 1900,<ref>{{cite news|url= https://www.upi.com/Top_News/2019/01/05/UPI-Almanac-for-Saturday-Jan-5-2019/9081546481545/ |title= UPI Almanac for Saturday, Jan. 5, 2019 |work=United Press International|date=5 Januarie 2019|access-date=6 September 2019|archive-date=5 Januarie 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190105134420/https://www.upi.com/Top_News/2019/01/05/UPI-Almanac-for-Saturday-Jan-5-2019/9081546481545/|url-status=live|quote= artist Yves Tanguy in 1900}}</ref> by die Ministerie van Vlootsake op Place de la Concorde in Parys, Frankryk.{{sfn|Schalhorn|2001|p=211|ref=schalhorn}} Sy ouers was albei van [[Bretons|Bretonse]] oorsprong.<ref>{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/literature-and-arts/european-art-1600-present-biographies/yves-tanguy|title=Yves Tanguy {{!}} Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com|access-date=2020-04-03}}</ref> Ná sy pa se dood in 1908 het sy ma teruggetrek na haar geboorteplek [[Locronan]], [[Finistère]], en hy het uiteindelik ’n groot deel van sy jeug by verskeie familielede deurgebring. In 1918 het Tanguy kortliks by die handelsvloot aangesluit voordat hy in die weermag opgeneem is, waar hy bevriend geraak het met [[Jacques Prévert]]. Aan die einde van sy militêre diensplig in 1922 het hy na [[Parys]] teruggekeer, waar hy verskeie los werke gewerk het. Hy het afgekom op 'n skildery deur Giorgio de Chirico en was so diep beïndruk dat hy besluit het om self 'n skilder te word ten spyte van sy algehele gebrek aan formele opleiding.{{sfn|Schalhorn|2001|p=212|ref=schalhorn}} Tanguy het die gewoonte gehad om heeltemal geabsorbeer te word deur die huidige skildery waaraan hy gewerk het. Hierdie manier om kunswerke te skep was moontlik te danke aan sy baie klein [[ateljee]] wat net genoeg plek gehad het vir een nat stuk.<ref>{{Cite book|last=Adamson, Natalie.|url=http://worldcat.org/oclc/1003859912|title=Painting, politics and the struggle for the École de Paris, 1944-1964|date=5 Julie 2017|publisher=Routledge |isbn=978-1-351-55518-0|oclc=1003859912}}</ref> Deur sy vriend Prévert is Tanguy omstreeks 1924 in die kring van surrealistiese kunstenaars rondom André Breton ingevoer. Tanguy het vinnig begin om sy eie unieke skilderstyl te ontwikkel, sy eerste solo-uitstalling in Parys in 1927 te gee en later dieselfde jaar met sy eerste vrou Jeannette Ducrocq (geb. 1896, d. 1977) te trou. Gedurende hierdie besige tyd van sy lewe het Breton vir Tanguy 'n kontrak gegee om 12 stukke per jaar te verf. Met sy vaste inkomste het hy minder geskilder en uiteindelik net agt kunswerke vir Breton geskep. In Desember 1930, tydens 'n vroeë vertoning van Buñuel en Dalí se ''L'Age d'Or'', het regse aktiviste na die voorportaal van die bioskoop waar die film vertoon is, gegaan en kunswerke van [[Salvador Dalí]], [[Joan Miró]], [[Man Ray]], Tanguy, en ander, vernietig. Deur die 1930's het Tanguy die boheemse lewenstyl van die sukkelende kunstenaar met oorgawe aangeneem, wat uiteindelik gelei het tot die mislukking van sy eerste huwelik.<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/951c6d32-f979-11e9-a354-36acbbb0d9b6 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/951c6d32-f979-11e9-a354-36acbbb0d9b6 |archive-date=2022-12-10 |url-access=subscription |url-status=live|title=Peggy Guggenheim: surrealism in a cold climate|last=Dalley|first=Jan|date=2019-11-01|website=www.ft.com|language=en-GB|access-date=2020-04-03}}</ref> Hy het in 1938 'n intense verhouding met Peggy Guggenheim gehad toe hy saam met sy vrou Jeannette Ducrocq na [[Londen]] is om sy eerste retrospektiewe uitstalling in [[Brittanje]] by haar galery Guggenheim Jeune deel te neem. Die uitstalling was ’n groot sukses en Guggenheim het in haar [[outobiografie]] geskryf dat “Tanguy homself vir die eerste keer in sy lewe ryk bevind het”. Sy het sy prente ''Toilette de L'Air'' en ''The Sun in Its Jewel Case'' (''Le Soleil dans son écrin'')<ref>[http://www.guggenheim-venice.it/inglese/collections/artisti/dettagli/opere_dett.php?id_art=143&id_opera=321 ''Peggy Guggenheim Collection, Venice'']</ref> vir haar versameling gekoop. Tanguy het ook vir Peggy twee pragtige oorbelle geverf.<ref>[http://www.guggenheim-venice.it/collections/artisti/dettagli/pop_up_opera2.php?id_opera=540 ''Peggy Guggenheim Collection, Venice'']</ref> Die verhouding het in beide Londen en Parys voortgeduur en eers geëindig toe Tanguy 'n mede-surrealistiese kunstenaar ontmoet het wat sy tweede vrou sou word.<ref>''Out of this Century: Confessions of an Art Addict'', Peggy Guggenheim, published by Andre Deutsch, London. 2005, bl179-189</ref> In 1938, nadat hy die werk van medekunstenaar Kay Sage gesien het, het Tanguy 'n verhouding begin wat tot sy tweede huwelik gelei het. Met die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog het Sage na haar geboorteland, New York, teruggetrek, en Tanguy, wat ongeskik vir militêre diens beoordeel is, het haar gevolg. Hy sou die res van sy lewe in die Verenigde State deurbring. Sage en Tanguy is op 17 Augustus 1940 in Reno, Nevada, getroud. Hulle huwelik was duursaam maar gespanne. Albei het swaar gedrink, en Tanguy het Sage verbaal en soms fisiek aangerand, haar gedruk en soms selfs privaat en by sosiale byeenkomste met 'n mes gedreig. Sage, volgens vriende se verhale, het geen reaksie op haar man se aggressie gemaak nie.<ref>Suther, Judith D. (1997). ''A House of Her Own: Kay Sage, Solitary Surrealist''. Lincoln: Univ. of Nebraska Press. bl. 130–132. {{ISBN|0803242344}}.</ref> Teen die einde van die oorlog het die egpaar na Woodbury, Connecticut, verhuis en 'n ou plaashuis in 'n kunstenaarsateljee omskep. Hulle het die res van hul lewe daar deurgebring. In 1948 het hy 'n genaturaliseerde burger van die Verenigde State geword <ref>{{Cite journal|title=Richter, Hans. "In Memory of Two Friends. Yves Tanguy, 1900-1956." College Art Journal, vol. 15, no. 4, 1956, pp. 343–346. JSTOR, www.jstor.org/stable/772770.|journal = College Art Journal|volume = 15|issue = 4|pages = 343–346|jstor = 772770|last1 = Richter|first1 = Hans|year = 1956}}</ref> In Januarie 1955 het Tanguy 'n noodlottige beroerte by Woodbury gekry. Sy liggaam is veras en sy as bewaar tot Sage se dood in 1963. Later is sy as deur sy vriend Pierre Matisse op die strand by Douarnenez in sy geliefde Bretagne gestrooi, saam met dié van sy vrou.<ref>John Russell, ''Matisse, Father & Son,'' bl.210, published by Harry N. Abrams, NYC. Copyright John Russell 1999, {{ISBN|0-8109-4378-6}}</ref> ==Styl en nalatenskap== Tanguy se skilderye het 'n unieke, onmiddellik herkenbare styl van nie-verteenwoordigende surrealisme. Hulle wys uitgestrekte, abstrakte landskappe, meestal in 'n streng beperkte palet van kleure, wat net soms flitse van kontrasterende kleuraksent toon. Tipies is hierdie uitheemse landskappe bevolk met verskeie abstrakte vorms, soms hoekig en skerp soos stukke glas, soms met 'n intrigerende organiese voorkoms, soos reuse-amoebes wat skielik in klip verander het. Volgens Nathalia Brodskaïa is ''Mama, is pappa gewond!'' (1927) een van Tanguy se indrukwekkendste skilderye. Brodskaïa skryf dat die skildery sy skuld aan Giorgio de Chirico weerspieël - vallende skaduwees en 'n klassieke bolyf - en 'n gevoel van ondergang oproep: die horison, die leegheid van die vlakte, die eensame plant, die rook, die hulpeloosheid van die klein figure. Tanguy het gesê dat dit 'n beeld was wat hy heeltemal in sy verbeelding gesien het voordat hy dit begin skilder het.<ref>Nathalia Brodskaïa, ''Surrealism'', Parkstone International, 2012, [https://books.google.com/books?id=MO-9X40VrDEC&pg=PA123 bl. 123].</ref> Hy het ook beweer dat hy die titel van hierdie en ander werke uit psigiatriese handboeke geneem het: "Ek onthou hoe ek 'n hele middag saam met ... André Breton deurgebring het," het hy gesê, "deur boeke oor psigiatrie geblaai in die soeke na verklarings van pasiënte wat kan wees, gebruik as titels vir skilderye." Jennifer Mundy het egter ontdek dat die titel van hierdie skildery en verskeie ander geneem is uit 'n boek oor paranormale verskynsels, ''Traité de metaphysique'' (1922) deur dr Charles Richet.<ref>Jennifer Mundy, 'Tanguy, Titles and Mediums', ''Art History''. vol.6, no.2, Junie 1983, bl.199-213.</ref> Tanguy se styl was 'n belangrike invloed op verskeie jonger skilders, soos Roberto Matta, Wolfgang Paalen, Toyen en Esteban Francés, wat 'n Surrealistiese styl in die 1930's aangeneem het.<ref>José Pierre, "Yves Tanguy", Oxford Art Online. Besoek 20 Julie 2012.</ref> Later het Tanguy se skilderye (en, minder direk, dié van de Chirico) die styl van die 1980 Franse animasiefliek ''Le Roi et l'oiseau'', deur Paul Grimault en Prévert, beïnvloed.<ref name="pmpr">{{cite web|first1=Paola|last1=Martini|author2=Pascale Ramel|url=http://www.artsvisuels.ia94.ac-creteil.fr/ecoleetcinema/ressources/referencesculturelles/rcroietoiseau.pdf|title=Quelques propositions d'activités – "Le roi et l'oiseau"|trans-title=Some proposals for activities - "The King and the Mockingbird"|language=fr|publisher=artsvisuels.ia94.ac-creteil.fr|page=4|date=12 Desember 2007|url-status=unfit|archive-url=https://web.archive.org/web/20120710164024/http://www.artsvisuels.ia94.ac-creteil.fr/ecoleetcinema/ressources/referencesculturelles/rcroietoiseau.pdf|archive-date=10 Julie 2012}}</ref> Tanguy se werke het ook die [[Wetenskapsfiksie|wetenskapfiksie]]-voorbladkuns van illustreerder Richard Powers beïnvloed. ===In populêre kultuur=== Tanguy se ''The Invisibles'' was 'n belangrike storiepunt in die derde episode van die tweede reeks van BBC Two-komedie-drama ''There She Goes''.<ref>{{cite web |title=BBC Two - There She Goes, Series 2, Episode 3 |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/m000l43v |website=BBC Two |access-date=20 Junie 2023}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Tanguy, Yves }} [[Kategorie:Franse skilders]] [[Kategorie:Amerikaanse skilders]] [[Kategorie:Geboortes in 1900]] [[Kategorie:Sterftes in 1955]] 6j8vwf6codtwmxo918de83wjuu9levr 0 423562 2893330 2743309 2026-04-12T15:55:30Z Aliwal2012 39067 2893330 wikitext text/x-wiki '''$TRUMP''' (gestileer in alle hoofletters) is 'n [[kriptogeldeenheid]] en 'n sogenaamde [[Internetmeem|meme]]-bewys wat geassosieer word met die [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] president [[Donald Trump]], aangebied op die [[Solana (blokkettingplatform)|Solana-blokkettingplatform]].<ref>{{cite web |url=https://www.cnbc.com/2025/01/18/crypto-market-today.html |title=Solana surges 12% on launch of Trump-themed meme coin, ether falls |publisher=CNBC |access-date=24 Januarie 2025 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118173303/https://www.cnbc.com/2025/01/18/crypto-market-today.html |archive-date=18 Januarie 2024 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Een biljoen munte is oorspronklik geskep; 800 miljoen bly in besit van twee maatskappye wat deur Trump besit word, nadat 200 miljoen in die openbaar vrygestel is in 'n aanvanklike muntaanbod (ICO) op 17 Januarie 2025.<ref>{{cite web |url=https://www.scmp.com/news/world/united-states-canada/article/3295345/trump-launches-his-own-meme-coin-and-its-value-soars-billions-overnight |title=Trump launches his own meme coin, and its value soars to billions overnight |publisher=South China Morning Post |access-date=24 Januarie 2025 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118192208/https://www.scmp.com/news/world/united-states-canada/article/3295345/trump-launches-his-own-meme-coin-and-its-value-soars-billions-overnight |archive-date=18 January 2024 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Minder as 'n dag later was die totale markwaarde van alle munte meer as $27 miljard. Die logo is 'n beeld van Trump wat sy vuis oplig nadat hy die [[Sluipmoordpoging op Donald Trump|poging tot sluipmoord]] in Julie 2024 oorleef het.<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2025/01/18/us/politics/trump-meme-coin-crypto.html |title=Trump Begins Selling New Crypto Token, Raising Ethical Concerns |publisher=The New York Times |access-date=24 Januarie 2025 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118230744/https://www.nytimes.com/2025/01/18/us/politics/trump-meme-coin-crypto.html |archive-date=18 January 2024 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ná sy bekendstelling het sy prys oornag met meer as 300% gestyg. Binne twee dae het dit die 19de waardevolste vorm van kripto-geldeenheid in die wêreld geword, met 'n totale handelswaarde van byna $13 miljard, en 'n totaal van $29 miljard se transaksies gebaseer op 'n $64-waarde van elk van die 200 miljoen munte wat uitgereik is deur die middag van 19 Januarie. Die ''[[New York Times]]'' het berig dat Trump-affiliasies 'n bykomende 800 miljoen munte beheer het wat hipoteties meer as $56 miljard werd kan wees, wat Trump moontlik een van die rykste mense in die wêreld maak teen 'n geraamde netto waarde van $63,8 miljard.<ref>{{cite web |url=https://www.axios.com/2025/01/19/donald-trump-crypto-billionaire |title=Donald Trump, crypto billionaire |publisher=Axios |access-date=24 Januarie 2025 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119210121/https://www.axios.com/2025/01/19/donald-trump-crypto-billionaire |archive-date=19 Januarie 2024 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 19 Januarie 2025 het Trump se vrou, [[Melania Trump|Melania]], haar eie meme-munt, $MELANIA, bekendgestel.<ref>{{cite web |url=https://edition.cnn.com/2025/01/23/politics/ethics-business-trump-presidency/index.html |title=‘The gloves are off’: Trump appears poised to cash in from his presidency in new ways |publisher=CNN |access-date=24 Januarie 2025 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123122923/https://edition.cnn.com/2025/01/23/politics/ethics-business-trump-presidency/index.html |archive-date=23 January 2024 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == *[https://gettrumpmemes.com/ Amptelike webwerf] *[https://coinmarketcap.com/currencies/official-trump/ Huidige wisselkoers] {{Saadjie}} {{Kriptogeld}} [[Kategorie:Kriptogeld]] dg9yhtu20mbbr9525hp7udufpgs5mdh 0 424266 2893451 2739078 2026-04-13T05:34:22Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893451 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''Alice in Wonderland''}} {{Inligtingskas rolprent | naam = Alice in Wonderland | beeld = Norman Whitten Mad Hatter 1903.jpg | regisseur = Cecil Hepworth<br />Percy Stow | produksieleier = {{Plainlist| * Cecil M. Hepworth * Herman Casler * Elias Koopman * Harry Marvin }} | draaiboekskrywer = Cecil M. Hepworth | met = {{Plainlist| * May Clark * Cecil M. Hepworth * Mrs. Cecil Hepworth * Norman Whitten }} | kinematografie = Cecil M. Hepworth | musiek = | redigeerder = | verspreider = {{Plainlist| * American Mutoscope and Biograph Company * Edison Manufacturing Company * Kleine Optical Company }} | ateljee = Hepworth Picture Plays | vrystelling = [[17 Oktober]] [[1903]] | speeltyd = | land = {{VK}} | taal = | begroting = | bruto = | voorafgegaan_deur = | opgevolg_deur = | webtuiste = | imdb_id = 0000420 }} '''''Alice in Wonderland''''' is 'n Britse stil fantasierolprent uit [[1903]]. Cecil Hepworth en Percy Stow is die regisseurs.<ref>Alan Goble. ''The Complete Index to Literary Sources in Film''</ref><ref>[https://letterboxd.com/film/alice-in-wonderland/ Alice in Wonderland]</ref><ref name=BFI>{{cite web |url=http://www.screenonline.org.uk/film/id/974410/ |title=Alice in Wonderland (1903) |publisher=British Film Institute Screenonline}}</ref> Die hoofrolspelers is [[May Clark]], Cecil M. Hepworth, Mrs. Cecil Hepworth en Norman Whitten. Dit is bekend dat daar net een kopie van die oorspronklike film bestaan. Die British Film Institute (BFI) het die rolprent en sy oorspronklike rolprentkleur gedeeltelik gerestoureer en dit in 2010 vrygestel. Volgens BFI het die oorspronklike film ongeveer 12 minute geduur; die herstel duur 9 minute en 35 sekondes.<ref name=BFI/> Aan die begin van die restourasie is dit verklaar as die eerste rolprentverwerking van [[Lewis Carroll]] se 1865-kinderboek ''[[Alice se avonture in Wonderland]]''.<ref>{{cite web|title=The First Film Adaptation of Alice in Wonderland (1903)|url=http://www.openculture.com/2016/03/the-earliest-film-adaptation-of-alice-in-wonderland-from-1903.html|website=Open Culture|last=Mills|first=Ted|date= 31 March 2016|access-date=19 Mei 2017}}</ref> Dit is meestal by Port Meadow in [[Oxford]] verfilm. Die film, wat deur die BFI 'n "landmerkfantasie" genoem word,<ref name=Fantasy/> is onvergeetlik vir sy gebruik van spesiale effekte, insluitend Alice se krimp in die Hall of Many Doors, en in haar groot grootte, vas in die Wit Konyn se huis en reik na hulp deur 'n venster.<ref name=Fantasy>{{cite news |title=Alice in Wonderland 150th anniversary: eight very different film versions |url=https://www.bfi.org.uk/lists/alice-wonderland-eight-very-different-film-versions |access-date=4 November 2019 |agency=British Film Institute}}</ref> Dit is nou by verskeie bronne beskikbaar en is ingesluit as 'n bonusfunksie op 'n 1996 [[BBC]] DVD. Dit is ook ingesluit in die ''Vintage Cinema: Experiments in early film 1900's'' [[DVD]]. == Hoofrolspelers == {| class="wikitable" ! Akteurs !! Karakters |- | [[May Clark]] || Alice |- | Cecil M. Hepworth|| Padda |- | Geoffrey Faithfull || Speelkaart |- | Stanley Faithfull || Speelkaart |- | Mrs. Margaret Hepworth || Wit Konyn/ Koninging van Harte |- | Norman Whitten || Hoedemaker ("Mad Hatter") / Vis |} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Wikiquote-inlyn}} * {{IMDb title|0000420}} {{Normdata}} [[Kategorie:Britse rolprente]] 35evwo06ahlkw3l4lkct7bfin5rbgmo 0 424370 2893248 2762293 2026-04-12T14:57:40Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893248 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wetenskaplike | naam = Tyler Cowen | beeld = Tyler Cowen 1.jpg | beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | beeldonderskrif = Tyler Cowen in 2007 | geboortenaam = | geboortedatum = {{Geboortedatum|1962|1|21}} | geboorteplek = Bergen County, [[New Jersey]], VSA | sterftedatum = | sterfteplek = | plek van graf = | blyplek = | burgerskap = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State}} | vakgebied = Ekonomie, outeur, blogger | werkplek = | alma mater = George Mason Universiteit<br /> Harvard-universiteit | doktorale promotor = Thomas Schelling | akademiese adviseurs = | doktorale studente = | ander studente = | bekend vir = | beïnvloed deur = [[Plato]], Carl Menger en die Chicago-skool | invloed op = | toekennings = | handtekening = | webblad = | voetnotas = }} '''Tyler Cowen''' (/ˈkaʊən/; gebore [[21 Januarie]] [[1962]]) is 'n [[Amerikaanse]] [[ekonoom]], rubriekskrywer en blogger. Hy is 'n professor aan die George Mason Universiteit, waar hy die Holbert L. Harris-leerstoel in die ekonomiese departement beklee.<ref>{{cite web|title=Tyler Cowen |url=https://www.mercatus.org/scholars/tyler-cowen|website=Mercatus Center|date=15 Augustus 2008|publisher=George Mason University|access-date=13 Oktober 2019}}</ref> Cowen skryf die "Economic Scene"-rubriek vir ''[[The New York Times]]'' en is sedert Julie 2016 'n gereelde meningsrubriekskrywer by ''Bloomberg Opinion''. <ref>{{Cite web |date=2025-01-09 |title=Tyler Cowen: Bloomberg Opinion Columnist |url=https://www.bloomberg.com/opinion/authors/AS6n2t3d_iA/tyler-cowen |access-date=2025-01-11 |website=Bloomberg |language=en}}</ref> Hy skryf ook vir publikasies soos ''The New Republic'', ''[[The Wall Street Journal]]'', ''[[Newsweek]]'' en die ''Wilson Quarterly''. Hy is hoofdirekteur van George Mason se Mercatus-sentrum, 'n universiteitsnavorsingsentrum wat op die markekonomie fokus. In September 2018 het Tyler en sy span by die George Mason Universiteit Emergent Ventures geloods, 'n toekenning en genootskap wat gefokus is op "maanskoot" idees.<ref>{{cite news |last=Biggs |first=John |date=13 September 2018 |title=Economist Tyler Cowen Launches a Fellowship and Grant Program for Moon Shot Ideas |url=https://techcrunch.com/2018/09/13/economist-tyler-cowen-launches-a-fellowship-and-grant-program-for-moon-shot-ideas/ |work=TechCrunch |publisher=}}</ref> Hy is in 2011 op nommer 72 onder die "''Top 100 Global Thinkers''" gerangskik deur ''Foreign Policy''.<ref>{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/articles/2011/11/28/the_fp_top_100_global_thinkers?page=0,44|title=The FP Top 100 Global Thinkers (#72 Tyler Cowan:For finding markets in everything)|work=Foreign Policy|date=Desember 2011|access-date=21 Maart 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120416082704/http://www.foreignpolicy.com/articles/2011/11/28/the_fp_top_100_global_thinkers?page=0,44|archive-date=16 April 2012|df=mdy-all}}</ref> In 'n peiling van kundiges in 2011 deur ''[[The Economist]]'', is Cowen ingesluit in die top 36 nominasies van "watter ekonome die invloedrykste was oor die afgelope dekade".<ref name="econ">{{cite news |date=1 Februarie 2011 |title=Economics' most influential people: A survey of economists on economists |url=https://www.economist.com/free-exchange/2011/02/01/economics-most-influential-people |access-date=2012-06-30 |work=[[The Economist]] |publisher=}}</ref> ==Onderwys en persoonlike lewe== Cowen is grootgeword in Hillsdale, [[New Jersey]]<ref>{{Cite news |last=Rosenwald |first=Michael S. |date=13 Mei 2010 |title=Tyler Cowen's appetite for ethnic food -- and answers about his life |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/12/AR2010051202637.html |work=[[The Washington Post]]}}</ref> en het die Hoërskool Pascack Valley bygewoon.<ref>{{Cite web |date=12 September 1976 |title=Chess |url=https://www.newspapers.com/newspage/473473507/ |access-date=19 Maart 2021 |website=The Ridgewood News |language=en-US |quote=Tyler Cowen, 14, of Hillsdale, a freshman at Pascack Valley High School, trounced Ruth Cardoso of Jersey City, the state's women's chess champion.}}</ref> Op 15 het hy die jongste ooit New Jersey-staatskaakkampioen geword.<ref>{{cite web |date=2006-09-08 |title=Interview with the Former "Youngest New Jersey Chess Champion," Tyler Cowen |url=http://www.kenilworthchessclub.org/kenilworthian/2006/09/interview-with-former-youngest-new.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071111085322/http://www.kenilworthchessclub.org/kenilworthian/2006/09/interview-with-former-youngest-new.html |archive-date=11 November 2007 |access-date=2012-06-30 |website=The Kenilworthian |publisher=}}</ref><ref>[https://archive.today/20120711090647/http://njscf.org/?page_id=84 New Jersey State Champions 1946 – Present] ''New Jersey State Chess Federation'', Official Site</ref>Cowen is van Ierse afkoms.<ref>{{cite interview|last=Haidt|first=Jonathan|interviewer=Tyler Cowen|title=Jonathan Haidt on Morality, Politics, Disgust, and Intellectual Diversity on Campus (Ep. 8)|url=https://medium.com/conversations-with-tyler/a-conversation-with-jonathan-haidt-35f76604464a|publisher=[[Medium (website)|Medium]]|date=28 Maart 2016|access-date=26 Augustus 2019}}</ref> Hy studeer aan die George Mason Universiteit met 'n Baccalaureus Scientiae-graad in ekonomie in 1983 en ontvang sy PhD in ekonomie aan die Harvard Universiteit in 1987 met sy tesis getiteld Essays in the theory of welfare economics. By Harvard is hy gementor deur spelteoretikus Thomas Schelling, die 2005-ontvanger van die Nobel-gedenkprys in ekonomie. Cowen is 'n geheelonthouer, wat sê hy is "met die [[Mormone]]" oor [[alkohol]],<ref>{{cite news |last=Cowen |first=Tyler |date=12 Augustus 2017 |title=I'm with the Mormons on this one – how about you? |url=https://marginalrevolution.com/marginalrevolution/2017/08/im-mormons-one.html |access-date=27 Oktober 2018 |newspaper=Marginal Revolution |archive-date=14 Augustus 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170814010329/https://marginalrevolution.com/marginalrevolution/2017/08/im-mormons-one.html |url-status=dead }}</ref> later sê hy: "Ek moedig mense aan om net heeltemal, vrywillig van alkohol te onthou en dit 'n sosiale norm te maak".<ref>{{cite news |last=Cowen |first=Tyler |date=16 Oktober 2018 |title=Rob Wiblin interviews Tyler on *Stubborn Attachments* |url=https://medium.com/conversations-with-tyler/tyler-cowen-robert-wiblin-stubborn-attachments-80000-hours-podcast-359aa62aa8ab |access-date=27 Oktober 2018}}</ref> ==Skryfwerk== ===Kultuur=== Cowen het die [[ekonomie]] van [[kultuur]] nagevors. Hy het boeke geskryf oor roem (''What Price Fame?''), [[kuns]] (''In Praise of Commercial Culture'') en kulturele handel (''Creative Destruction: How Globalization Is Changing the World's Cultures''). In ''Markets and Cultural Voices'' beskryf hy hoe [[globalisering]] die wêreld van drie Mexikaanse amate skilders verander.<ref>{{cite book|title=Markets and Cultural Voices|first=Tyler|last=Cowen|year=2009|publisher=University of Michigan Press}}</ref> Cowen voer aan dat vrye markte kultuur ten goede verander, wat hulle in staat stel om te ontwikkel tot iets wat meer mense wil hê. Ander boeke sluit in ''Public Goods and Market Failures'', ''The Theory of Market Failure'', ''Explorations in the New Monetary Economics'', ''Risk and Business Cycles'', ''Economic Welfare and New Theories of Market Failure''. In Februarie 2023 het Cowen op sy [[webjoernaal]] geskryf dat [[Francis Bacon (wetenskaplike, 1561)|Francis Bacon]] 'n kritikus van die [[drukpers]] was.<ref>{{Cite web |last=Cowen |first=Tyler |date=26 Februarie 2023 |title=Who was the most important critic of the printing press in the 17th century? |url=https://marginalrevolution.com/marginalrevolution/2023/02/who-was-the-most-important-critic-of-the-printing-press-in-the-17th-century.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305055906/https://marginalrevolution.com/marginalrevolution/2023/02/who-was-the-most-important-critic-of-the-printing-press-in-the-17th-century.html |archive-date=5 Maart 2023 |website=Marginal REVOLUTION}}</ref> Kommentators het vasgestel dat die aanhalings en aanhalings in sy pos nie in Bacon se skrywe bestaan het nie; daar is algemeen gedink dat Cowen hulle van [[ChatGPT]] gekry het.<ref>{{cite web | url=https://newsletter.mathewingram.com/tyler-cowen-francis-bacon-and-the-chatgpt-engine/ | title=A note about Francis Bacon, and the ChatGPT engine | first=Mathew | last=Ingram | work=When the Going Gets Weird | date=1 Maart 2023}}</ref> ===Boeke=== * [[Lêer:Tyler Cowen - The Great Stagnation.jpg|duimnael|Cowen bied sy 2011-boek ''The Great Stagnation'' aan]]''Talent: How to Identify Energizers, Creatives, and Winners Around the World'', with Daniel Gross. New York: St. Martin's Press, 2022, {{ISBN|978-1250275813}}, {{OCLC|1227086238}}. * ''Big Business: A Love Letter to an American Anti-Hero.'' New York: St. Martin's Press, 2019. {{ISBN|978-1250110541}}, {{OCLC|1031569569}}. * {{cite book|title=Stubborn Attachments: A Vision for a Society of Free, Prosperous, and Responsible Individuals|year=2018|publisher=Stripe Press|isbn=978-1732265134}} * {{cite book|title=The Complacent Class: The Self-Defeating Quest for the American Dream|year=2017|publisher=St. Martins Press|location=New York|isbn=978-1250108692|oclc=981982936}}. * {{cite book|title=Average is Over: Powering America Beyond the Age of the Great Stagnation|year=2013|publisher=Dutton Adult| isbn=978-0525953739|pages=304|}} * With Alex Tabarrok: {{cite book|title=Modern Principles of Economics|url=https://archive.org/details/isbn_9781429274814|url-access=registration|year=2012|publisher=Worth Publishers|isbn=978-1429239974|pages=900|edition=2 <!--coauthors=Alex Tabarrok-->}} * {{cite book|title=An Economist Gets Lunch: New Rules for Everyday Foodies|url=https://archive.org/details/economistgetslun0000cowe|url-access=registration|year=2012|publisher=Dutton Adult|location=New York|isbn=978-0525952664|oclc=839314802}} * {{cite book|title=The Great Stagnation: How America Ate All the Low-Hanging Fruit of Modern History, Got Sick, and Will (Eventually) Feel Better|year=2011|publisher=Dutton Adult|isbn=978-0525952718|oclc=714718051}} * ''The Age of the Infovore: Succeeding in the Information Economy (2010)'' * {{cite book|title=Create Your Own Economy: The Path to Prosperity in a Disordered World|year=2009|publisher=Dutton Adult|isbn=978-0525951230|url=https://archive.org/details/createyourowneco00cowe_0}} * {{cite book|title=Discover Your Inner Economist: Use Incentives to Fall in Love, Survive Your Next Meeting, and Motivate Your Dentist|year=2007|publisher=Dutton Adult|isbn=978-0525950257|url=https://archive.org/details/discoveryourinne00cowe}} * {{cite book|title=Good and Plenty: The Creative Successes of American Arts Funding|year=2006|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, NJ|isbn=978-0691120423|url=https://books.google.com/books?id=ISjsafTlM6sC}} * {{cite book|title=Markets and Cultural Voices: Liberty vs. Power in the Lives of Mexican Amate Painters (Economics, Cognition, and Society)|year=2005|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0472068890|url=https://books.google.com/books?id=zK6slb9fZykC}} * {{cite book|title=Creative Destruction: How Globalization Is Changing the World's Cultures|year=2004|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, NJ|isbn=978-0691117836|url=https://books.google.com/books?id=MpMSGL-rwa4C}} * {{cite book|title=What Price Fame?|year=2002|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|isbn=978-0674008090|url=https://books.google.com/books?id=8-yXfKdMpxgC}} * {{cite book|title=In Praise of Commercial Culture|year=2000|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|isbn=978-0674001886|url=https://books.google.com/books?id=ADydOEGjQQgC}} * {{cite book|title=Risk and Business Cycles: New and Old Austrian Perspectives|year=1998|publisher=Psychology Press|isbn=978-0415169196|url=https://books.google.com/books?id=gOJhRL9EfdwC&q=tyler+cowen}} * Explorations in the New Monetary Economics (1994) * {{cite book|title=Public Goods and Market Failures: A Critical Examination|year=1991|publisher=Transaction Publishers|location=New Brunswick, NJ|isbn=978-1560005704|url=https://books.google.com/books?id=a1IZuGvXxTMC|edition=2}} == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Cowen, Tyler}} [[Kategorie:Geboortes in 1962]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] [[Kategorie:Amerikaanse ekonome]] 0zmxt7bft4ve8ujve72h4z5cghorli7 0 426583 2893247 2835250 2026-04-12T14:57:19Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893247 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Director Tulsi Gabbard Official Portrait (cropped).jpg|duimnael|Tulsi Gabbard in 2025]] '''Tulsi Gabbard''' (/ˈtʌlsi ˈɡæbərd/; gebore [[12 April]] [[1981]]) is 'n [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] [[politikus]] en [[militêr]]e offisier wat sedert 12 Februarie 2025 as die 8ste direkteur van nasionale intelligensie van die VSA dien. Sy het sedert 2021 die rang van luitenant-kolonel in die Amerikaanse weermagreserwe beklee, en het as Amerikaanse verteenwoordiger vir [[Hawaii]] se 2de kongresdistrik gedien van 2013 tot 2021. Sy was voorheen 'n [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokraat]], maar na die [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] oorgeloop in 2024. Gabbard was die jongste staatswetgewer in Hawaii van 2002 tot 2004. Gabbard het in 2003 by die Hawaii Leër Nasionale Wag aangesluit en was van 2004 tot 2005 in Irak ontplooi, waar sy as 'n spesialis by die mediese eenheid gedien het en die Gevegsmediese- kenteken verwerf het. In 2007 het Gabbard die offisieropleidingsprogram by die Alabama Militêre Akademie voltooi. Sy is in 2008 na [[Koeweit]] gestuur as 'n leër militêre polisiebeampte. In 2015, terwyl sy ook in die Kongres gedien het, het Gabbard 'n majoor in die Hawaii Leër Nasionale Wag geword. In 2020 is sy na die Amerikaanse weermagreserwe oorgeplaas en is in 2021 tot die rang van luitenant-kolonel bevorder. In 2012 is Gabbard verkies tot die [[Amerikaanse Huis van Verteenwoordigers]] van Hawaii se 2de kongresdistrik. Sy het die eerste Samoaanse Amerikaanse en [[Hindoeïsme|Hindoe]]-Amerikaanse lid van die Amerikaanse kongres geword. Tydens haar ampstermyn in die Kongres het sy op die Huis Gewapende Dienste Komitee (HGDK) gedien, waar sy verskeie wetsontwerpe ingedien het wat verband hou met veteraankwessies. Gabbard het ook op die Huis se Komitee vir Buitelandse Sake gedien. Sy het streng optrede teen Islamitiese ekstremisme voorgestaan terwyl sy teen militêre ingryping in die [[Siriese Burgeroorlog]] gekant was. In haar vierde termyn het Gabbard op die HASC-subkomitee vir intelligensie gedien, wat toesig gehou het oor militêre intelligensie en teen[[terrorisme]]. Gabbard het haar presidensiële veldtog in 2020 op 'n anti-intervensionistiese en populistiese platform van stapel gestuur, maar het uitgeval en [[Joe Biden]] in Maart 2020 onderskryf. Sy was die ondervoorsitter van die Demokratiese Nasionale Komitee (DNC) van 2013 tot 2016, maar het bedank om die Demokratiese nominasie vir president in 2016, [[Bernie Sanders]], te onderskryf. Ná haar vertrek uit die Kongres in 2021, het Gabbard standpunt ingeneem oor kwessies soos [[aborsie]], [[buitelandse beleid]], grensveiligheid en transgenderregte wat aansienlik van haar voormalige Demokratiese kollegas verskil het. Sy het in 2022 uit die Demokratiese Party bedank. In 2024 het Gabbard [[Donald Trump]] vir die presidensiële verkiesing onderskryf en later daardie jaar by die Republikeinse Party aangesluit. Nadat Trump Gabbard vir DNI genomineer het, het haar vorige stellings oor [[Sirië]] en die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|Russiese inval in die Oekraïne]] aandag getrek en ook kommer gewek. Baie veterane en Republikeine het Gabbard se rekord verdedig, weens haar kennis van militêre diens en haar kongreservaring. In Februarie 2025 is sy deur die Senaat bevestig, wat haar die hoogsgeplaasde Amerikaanse regeringsamptenaar uit die Stille Oseaan-eilande in die Amerikaanse geskiedenis gemaak het. Gabbard is die jongste persoon wat as DNI gedien het en die eerste millennium wat die amp beklee het. ==Loopbaan== Gabbard het as ondervoorsitter van die Demokratiese Nasionale Komitee (DNK) gedien vanaf 22 Januarie 2013 tot 28 Februarie 2015. Sy het uit daardie posisie getree weens haar politieke voorkeur vir Bernie Sanders as die presidensiële kandidaat, in teenstelling met die heersende voorkeur in die DNK vir [[Hillary Clinton]]. In die 114de Kongres het sy op die Buitelandse Sakekomitee sowel as die Binnelandse Veiligheidskomitee gedien. Sy het Hawaii se 115de kongres tot 2021 verteenwoordig. ===2020 Presidensiële verkiesingskandidatuur=== Gabbard het haar kandidatuur as Amerikaanse president in Januarie 2019 aangekondig.<ref>[https://edition.cnn.com/2019/01/11/politics/tulsi-gabbard-van-jones/index.html Artikel]</ref> Op 18 Oktober 2019 het [[Hillary Clinton]], sonder om Gabbard te noem, beweer dat Rusland 'n vroulike Demokratiese presidentskandidaat manipuleer om as 'n onafhanklike 'n derde party te lei om president Trump se herverkiesing te help deur die bederf-effek.<ref>https://www.hln.be/nieuws/buitenland/clinton-suggereert-dat-russen-democrate-tulsi-gabbard-naar-voor-willen-schuiven-als-onafhankelijke-kandidaat~a9ecdc3c/</ref><ref>https://www.nbcnews.com/politics/2020-election/hillary-clinton-says-russia-grooming-3rd-party-candidate-u-s-n1068786</ref> Later daardie dag het Gabbard in 'n twiet gereageer en Clinton "die koningin van oorlogvoerders, die beliggaming van korrupsie, en die verpersoonliking van die verrotting wat die Demokratiese Party lank teister" genoem. Sy het haar ook uitgedaag om aan die komende Demokratiese presidensiële voorverkiesing deel te neem. Dieselfde aand het Gabbard se kollega, die Demokratiese presidentskandidaat [[Andrew Yang]], aangevoer dat Tulsi Gabbard meer respek en erkenning verdien: “Sy het pas teruggekeer van ons land se weermagdiens in die buiteland.” Gabbard het voorheen by verskeie geleenthede gesê sy sal nie as ’n derdeparty-kandidaat deelneem as sy nie die Demokratiese benoeming wen nie. Op 19 Maart 2020 het Gabbard aan die wedloop onttrek. Sy het aangedui dat sy nou voormalige visepresident Joe Biden sal ondersteun. ===Republikein=== In Oktober 2022 het Gabbard die Demokratiese Party verlaat uit ontevredenheid met die wakker ideologie en die gebrek aan vryheid van spraak in daardie party.<ref>Meerdere bronnen: *{{Cite web |date=13 Januarie 2022 |title=Is Tulsi Gabbard the GOP's Dark Horse? |url=https://www.newstatesman.com/world/americas/north-america/us/2022/01/is-tulsi-gabbard-the-gops-dark-horse |access-date=April 24, 2022 |website=New Statesman |language=en-US }} *{{Cite web |date=17 Desember 2020 |title=A Bold Pro-Life Move for a Democrat |url=https://www.nationalreview.com/corner/a-bold-pro-life-move-for-a-democrat/ |access-date=24 April 2022 |website=National Review |language=en-US }} *{{Cite magazine |date=11 Desember 2020 |title=Tulsi Gabbard Introduces Bill That Would Ban Trans Women and Girls from Female Sports |url=https://time.com/5920758/tulsi-gabbard-bill-transgender-women-sports/ |access-date=24 April 2022 |magazine=Time |language=en |archive-date=28 Maart 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328174450/https://time.com/5920758/tulsi-gabbard-bill-transgender-women-sports/ |url-status=dead }} *{{cite web |last1=Gabbard |first1=Tulsi |title=Tulsi Gabbard: It's time to talk about what happens next after the midterms |url=https://www.foxnews.com/opinion/tulsi-gabbard-time-talk-what-happens-next-after-midterms |website=Fox News |access-date=30 November 2022 |date=14 November 2022 }} *{{cite web |last1=Gentile |first1=Luke |title=Tulsi Gabbard rips Biden and Harris over border crisis, says Trump's policy 'worked' |url=https://news.yahoo.com/tulsi-gabbard-rips-biden-harris-161400189.html |website=news.yahoo.com |date=23 September 2021 |access-date=30 November 2022 }}</ref> In Augustus 2024 het Gabbard die voormalige president en Republikeinse kandidaat Donald Trump onderskryf in die aanloop tot die 2024 Amerikaanse presidentsverkiesing.<ref>{{Citeer web |url=https://www.foxnews.com/politics/former-democrat-tulsi-gabbard-endorses-trump-2024-presidential-race |titel=Former Democrat Tulsi Gabbard endorses Trump in the 2024 presidential race |achternaam=Spady |voornaam=Aubrie |datum=2024-08-26 |bezochtdatum=2024-08-27 |werk=Fox News |taal=en-US}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://www.forbes.com/sites/mollybohannon/2024/08/26/ex-democratic-candidate-tulsi-gabbard-endorses-trump/ |titel=Ex-Democratic 2020 Candidate Tulsi Gabbard Endorses Trump |achternaam=Bohannon |voornaam=Molly |bezochtdatum=2024-08-27 |werk=Forbes |taal=en}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://abcnews.go.com/Politics/video/tulsi-gabbard-endorses-former-president-trump-113159767 |titel=Video Tulsi Gabbard endorses former President Trump |achternaam=News |voornaam=A. B. C. |bezochtdatum=2024-08-27 |werk=ABC News |taal=en}}</ref> Op 22 Oktober 2024 het Gabbard aangekondig dat sy by die Republikeinse Party aansluit. Sy het ook deel van Trump se presidensiële oorgangspan geword.<ref>{{Citeer web |url=https://www.c-span.org/video/?c5137953/dem-rep-tulsi-gabbard-joins-gop-trump-rally |titel=Former Dem Rep. Tulsi Gabbard Joins the GOP at Trump Rally {{!}} C-SPAN.org |bezochtdatum=2024-10-23 |werk=www.c-span.org}}</ref> Ná sy verkiesing het sy 'n kabinetspos as direkteur van die Nasionale Intelligensiedienste beding.<ref>https://x.com/TulsiGabbard/status/1856798431605657969/photo/1</ref> Sy is amptelik op 12 Februarie 2025 aangestel.<ref>{{Citeer web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cqjvk0jx15zo|titel=Senate confirms Tulsi Gabbard as national intelligence director|bezochtdatum=2025-02-13|auteur=Rachel Looker|datum=2025-02-12|website=[[BBC]]|taal=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Gabbard, Tulsi}} [[Kategorie:Amerikaanse politici]] [[Kategorie:Regering van die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Geboortes in 1981]] [[Kategorie:Lewende mense]] nf2t913onj8ns7gevvwjxgbdwd94t3q 0 427550 2893160 2771160 2026-04-12T12:56:53Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893160 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Stephen Miller | beeld = Stephen Miller (54361384084) (cropped 1).jpg | beeldonderskrif = Miller in 2025 | orde = 12de Verenigde State tuislandveiligheidsadviseur van die [[Verenigde State]] | termynaanvang = 20 Januarie 2025 | termyneinde = | president = [[Donald Trump]] | eersteminister = | vise = | voorganger = Elizabeth Sherwood-Randall | opvolger = | geboortenaam = | geboortedatum = {{GDEO|1985|8|23}} | geboortejaar = <!-- Jaartal, bv. 1950 --> | geboortemaand = <!-- Maandtal, bv. 12 --> | geboortedag = <!-- Dagtal, bv. 31 --> | geboorteplek = [[Santa Monica, Kalifornië]] | sterfdatum = | sterfplek = | party = | eggenoot = Katie Waldman (getroud 2020) | kinders = 3 | blyplek = | alma_mater = Duke-universiteit | religie = | handtekening = | militer = <!-- Indien die persoon militêre diens gedoen het moet in hierdie veld “Militêre Diens” ingevoer word --> | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = }} '''Stephen Miller''' (gebore [[23 Augustus]] [[1985]]) is 'n Amerikaanse politieke adviseur wat dien as die 12de [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] se tuislandveiligheidsadviseur en [[Withuis]] adjunk-personeelhoof vir beleid sedert 2025. 'n Lid van die [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]], hy het voorheen gedien as 'n senior adviseur vir beleid en Withuis direkteur van toespraakskryf tydens president [[Donald Trump]]] se eerste termyn. Sy politiek is beskryf as [[Regs (politiek)|ver-regs]] en anti-immigrasie.<ref name="BI">{{cite news |last=Kranz |first=Michal |date=22 Januarie 2018 |title=How a 32-year-old far right darling became the man who writes Trump's biggest speeches — and the one person people keep blaming for the shutdown |url=https://www.businessinsider.com/who-is-stephen-miller-trump-speechwriter-immigration-adviser-2018-1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190408233753/http://www.businessinsider.com/who-is-stephen-miller-trump-speechwriter-immigration-adviser-2018-1 |archive-date=8 April 2019 |access-date=19 Februarie 2018 |work=Business Insider |publisher=Insider Inc. |location=New York City}}</ref><ref>{{cite news |last=May |first=Charlie |date=19 Februarie 2018 |title=Lindsey Graham slams Stephen Miller, says "White House staff has been pretty unreliable" |url=https://www.salon.com/2018/01/21/lindsey-graham-slams-stephen-miller-says-white-house-staff-has-been-pretty-unreliable |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190518173534/https://www.salon.com/2018/01/21/lindsey-graham-slams-stephen-miller-says-white-house-staff-has-been-pretty-unreliable/ |archive-date=18 Mei 2019 |work=Salon |location=San Francisco, California}}</ref> Miller, 'n gegradueerde van die Duke-universiteit, was tydens sy jeug betrokke by konserwatiewe sake, en het gedien as die president van die Duke-afdeling van Horowitz's Students for Academic Freedom en het konserwatiewe rubrieke vir die skoolkoerant geskryf. Hy het ná sy gradeplegtigheid 'n loopbaan in die politiek gevolg en eers as perssekretaris vir die Amerikaanse verteenwoordigers Michele Bachmann en John Shadegg gewerk. Hy het in 2009 die kommunikasiedirekteur vir senator [[Jeff Sessions]] geword, wat later die Amerikaanse prokureur-generaal onder president Trump geword het. In 2016 het hy by [[Donald Trump]] se presidensiële veldtog aangesluit, en later by die eerste Trump-administrasie aangesluit as 'n senior adviseur van die president en die Withuis se direkteur van toespraakskryf. As toespraakskrywer vir Trump het Miller gehelp om Trump se 2017-intreerede te skryf. Hy was 'n sleuteladviseur vanaf die vroeë dae van Trump se presidentskap. Miller, 'n ondersteuner teen immigrasie, was 'n hoofargitek van Trump se reisverbod, die administrasie se vermindering van vlugtelinge wat na die Verenigde State aanvaar word, en Trump se beleid om migrantekinders van hul ouers te skei. Hy het die publikasie van interne administrasiestudies verhoed wat getoon het dat vlugtelinge 'n netto positiewe uitwerking op staatsinkomste gehad het. Miller het na bewering 'n sentrale rol gespeel in die bedanking in April 2019 van die minister van binnelandse veiligheid, Kirstjen Nielsen, wat volgens hom onvoldoende bekommered was oor immigrasie. As 'n Withuis-woordvoerder het Miller by verskeie geleenthede vals en ongegronde aansprake gemaak rakende wydverspreide verkiesingsbedrog. E-posse wat in November 2019 uitgelek is, het getoon dat Miller artikels van wit nasionalistiese publikasies ''VDARE'' en ''American Renaissance'' bevorder het en samesweringsteorieë voorgestaan het. Miller is op die Southern Poverty Law Centre se lys van ekstremiste. Nadat hy die eerste Trump-administrasie verlaat het, het hy die America First Legal Foundation gestig. In November 2024 is aangekondig dat Miller in sy tweede termyn as Trump se adjunk-personeelhoof vir beleids- en tuislandveiligheidadviseur sal dien, wat sy amp sal aanneem op 20 Januarie 2025. Hy is die jongste persoon wat as tuislandveiligheidsadviseur dien en die eerste millennium wat die pos beklee het. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Miller, Stephen}} [[Kategorie:Amerikaanse politici]] [[Kategorie:Regering van die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Geboortes in 1985]] [[Kategorie:Lewende mense]] rj029h7yqq7ykpzcgwch23mmu9lqyvq 0 428325 2893117 2766531 2026-04-12T11:59:42Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893117 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Roy Bhaskar | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Ram Roy Bhaskar | geboortedatum = [[15 Mei]] [[1944]] | geboorteplek = Teddington, [[Engeland]] | sterfdatum = [[19 November]] [[2014]] | sterfteplek = [[Leeds]], Engeland | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Verenigde Koninkryk]] | beroep = Akademikus | ander = | bekend = Kritieke Realisme | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = Hilary Wainwright | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Ram Roy Bhaskar''' (/bəˈskɑːr/;<ref>{{YouTube|id=8YGHZPg-19k|Russ Volckmann: Roy Bhaskar Interview|time=0m19s}}</ref> [[15 Mei]] [[1944]] – [[19 November]] [[2014]]) was 'n Engelse wetenskapfilosoof wat veral bekend is as die inisieerder van die filosofiese beweging van [[kritiese realisme]] (KR). Bhaskar het aangevoer dat die taak van [[wetenskap]] is "die produksie van die [[kennis]] van daardie blywende en voortdurend aktiewe meganismes van die [[natuur]] wat die verskynsels van die wêreld produseer",<ref>{{Cite book|last=Bhaskar|first=Roy|title=A realist theory of science|date=2008|publisher=Verso|isbn=978-1-84467-204-2|location=London|page=47|oclc=154707552}}</ref> eerder as die ontdekking van kwantitatiewe wette, en dat eksperimentele wetenskap slegs sin maak as sulke meganismes bestaan en buite die laboratorium werk, sowel as binne dit. Roy Bhaskar is sekerlik die mees prominente voorstander van "kritiese realisme", maar hy het nie die term of die konsep geïnisieer nie. Die term is vroeër deur Donald Campbell (1974/1988, bl. 432) gebruik, en die konsep van die kombinasie van ontologiese realisme en epistemologiese konstruktivisme gaan ten minste terug na Herbert Blumer (1969).<ref>Blumer, H. (1969). The methodological position of symbolic interactionism. In H. Blumer, Symbolic interactionism: Perspective and method. Berkeley: University of California Press, 1969.</ref><ref>Campbell, D. T. (1974). Evolutionary epistemology. In P. A. Schlipp (Ed.), The philosophy of Karl Popper, pp.&nbsp;413–463. La Salle, IL: Open Court Publishing Co.</ref> Bhaskar het voortgegaan om hierdie realisme oor meganismes en oorsaaklike magte op die filosofie van sosiale wetenskap toe te pas, en hy het ook 'n reeks argumente uitgewerk om die kritieke rol van [[filosofie]] en die menslike wetenskappe te ondersteun.<ref>{{Cite book|last=Bhaskar, Roy, 1944-2014.|title=Reclaiming reality: a critical introduction to contemporary philosophy|date=2010|publisher=Routledge|isbn=978-0-203-84331-4|location=London|pages=1–10|oclc=712652144}}</ref> Volgens Bhaskar is dit moontlik en wenslik dat die studie van die samelewing wetenskaplik is. Bhaskar was 'n wêreldgeleerde by die Instituut van Opvoeding, aan die Universiteits-kollege Londen.<ref name="Wordpress">{{cite web |url=https://roybhaskar.wordpress.com/ |title=Biography of Roy Bhaskar |website=roybhaskar.wordpress.com}}</ref> ==Agtergrond== Bhaskar is op 15 Mei 1944 in Teddington, [[Londen]], gebore, die eerste van twee seuns. Sy Indiese pa en Engelse ma was Teosowe. Bhaskar het gesê sy kinderjare was ongelukkig, met sy pa wat hoë verwagtinge van hom gehad het.<ref name="Wordpress"/><ref name="Hartwig">Hartwig, M (2008), 'Introduction', in Bhaskar, R., ''A Realist Theory of Science'' (Routledge 'With a new introduction' edition), Abingdon: Routledge.</ref> In 1963 het Bhaskar Balliol College, Oxford, op 'n beurs bygewoon om filosofie, [[politiek]] en [[ekonomie]] te studeer. Die beurs het hom bevry van sy pa se invloed oor sy gekose akademiese studierigting. Nadat hy in 1966 met eersteklas honneurs gegradueer het, het hy begin werk aan 'n PhD-tesis oor die relevansie van ekonomiese teorie vir onderontwikkelde lande. Sy DPhil het van koers verander en is geskryf by Nuffield College, Oxford, waar Rom Harré sy studieleier geword het, oor die filosofie van sosiale wetenskap en daarna die [[wetenskapsfilosofie]]. Sy tesis is twee keer afgekeur, wat hy geglo het deels om politieke redes was, maar die tweede weergawe is in 1975 grootliks onveranderd gepubliseer as sy invloedryke teks, ''A Realist Theory of Science''.<ref>{{Cite book|last=Bhaskar, Roy, 1944-2014.|title=The formation of critical realism: a personal perspective|date=2010|publisher=Routledge|others=Hartwig, Mervyn.|isbn=978-0-415-45502-2|edition=1st|location=London|pages=42–49|oclc=455418555}}</ref> Bhaskar het vanaf 1975 aan die Universiteit van Edinburgh doseer en later na die [[Universiteit van Sussex]] verhuis. Hy het besoekende poste in verskeie Skandinawiese universiteite beklee - adjunkprofessor in filosofie by die Sentrum vir Vredestudies aan die Universiteit van Tromsø, [[Noorweë]], en gasprofessor in filosofie en sosiale wetenskap, Departement Omgeewetenskappe, Örebro Universiteit, [[Swede]]. Vanaf 2007 was Bhaskar werksaam by die Institute of Education, in [[Londen]], waar hy gewerk het aan die toepassing van KR op Vredestudies. Hy was ’n stigterslid van die Sentrum vir Kritieke Realisme, Internasionale Vereniging vir Kritiese Realisme en die Internasionale Sentrum vir Kritiese Realisme (2011), laasgenoemde by die Instituut vir Onderwys. Bhaskar is in 1971 met Hilary Wainwright getroud.<ref>{{cite news|last=Graeber|first=David|url=https://www.theguardian.com/world/2014/dec/04/roy-bhaskar|title=Roy Bhaskar obituary|work=The Guardian|date=4 Desember 2014|access-date=25 Mei 2018}}</ref> Die egpaar het lewenslange hegte vriende gebly ná hul skeiding en nooit geskei nie.<ref>{{cite news|last=Reisz|first=Matthew|url=https://www.timeshighereducation.com/news/people/obituaries/roy-bhaskar-1944-2014/2017419.article#survey-answer|title=Roy Bhaskar, 1944-2014|work=Times Higher Education|date=11 Desember 2014|access-date=25 Mei 2018}}</ref> Hy is op 19 November 2014 in Leeds dood saam met sy lewensmaat, Rebecca Long, aan sy sy.<ref name=obit>{{cite web|url=http://socialontology.eu/?p=508|publisher=socialontology.eu|title=Roy Bhaskar, 1944-2014|date=20 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219161150/http://socialontology.eu/?p=508|archive-date=19 Februarie 2015}}</ref> ==Invloede== Bhaskar self lys tien hoofinvloede op sy vroeë werk, insluitend filosofiese werk oor die filosofie van wetenskap en taal; die sosiologie van kennis; [[Karl Marx]] "en veral sy opvatting van praxis"; strukturalistiese denkers insluitend [[Claude Lévi-Strauss]], [[Noam Chomsky]] en [[Louis Althusser]]; die metakritiese tradisie van [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], [[Immanuel Kant]] en selfs [[René Descartes]]; en perspektivisme in die hande van [[Friedrich Nietzsche]], [[Frantz Fanon]], [[Antonio Gramsci]] en [[Mahatma Gandhi]].<ref>{{Cite book|last=Bhaskar|first=Roy|title=The formation of critical realism: a personal perspective|date=2010|publisher=Routledge|others=Mervyn Hartwig|isbn=978-0-415-45502-2|location=London|pages=33–4|oclc=455418555}}</ref> Sy dialektiese wending het dieper by Hegel betrokke geraak, en hy het sy werk in daardie fase "'n nie-bewarende sublasie van Hegeliaanse dialektiek" genoem, aangesien dit baie op Hegel se werk steun, maar verder beweeg en daarop verbeter.<ref>{{Cite book|last=Bhaskar|first=Roy|title=Dialectic: the pulse of freedom|date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-203-89263-3|location=London|page=xiii|oclc=263493107}}</ref> Hy het dit ook gesien as bewaring en voortbou op sy eie vroeëre werk en op Marx se werk en beweer dat "Marx 'n proto-dialektiese kritiese realis was", maar dat daar reste van Hegeliaanse denke in sy werk oorgebly het.<ref>{{Cite book|last=Bhaskar|first=Roy|title=Plato etc.: the problems of philosophy and their resolution|date=1994|publisher=Verso|isbn=0-86091-499-2|location=London|page=131|oclc=30703185}}</ref> Hy het egter verdere werk oor dialektiese kritiese realisme laat vaar nadat hy transendentale meditasie ervaar het. Hy het sy aandag gevestig op 'n verskeidenheid Oosterse tradisies van filosofie, wat die belangrikste invloede was op sy latere wending tot die filosofie van metaraliteit.<ref>{{Cite book|last=Bhaskar|first=Roy|title=The formation of critical realism: a personal perspective|date=2010|publisher=Routledge|others=Mervyn Hartwig|isbn=978-0-415-45502-2|location=London|pages=146–9|oclc=455418555}}</ref> ==Kritiese realisme== Bhaskar se oorweging van die filosofieë van wetenskap en sosiale wetenskap het gelei tot die ontwikkeling van kritiese realisme, 'n filosofiese benadering wat die kritiese en emansiperende potensiaal van rasionele (wetenskaplike en filosofiese) ondersoek verdedig teen beide positivistiese, wyd gedefinieerde en '[[Postmodernisme|postmoderne]]' uitdagings. Die benadering beklemtoon die belangrikheid daarvan om te onderskei tussen epistemologiese en ontologiese vrae en die belangrikheid van objektiwiteit wat behoorlik verstaan word vir 'n kritiese projek. Sy opvatting van filosofie en sosiale wetenskap is sosiaal gesitueerd maar nie sosiaal bepaal nie; dit handhaaf die moontlikheid vir objektiewe kritiek om sosiale verandering te motiveer, met die uiteindelike uiteinde 'n bevordering van menslike vryheid. Die term "kritiese realisme" is nie aanvanklik deur Bhaskar gebruik nie. Die filosofie het die lewe begin as wat Bhaskar "transendentale realisme" genoem het in A Realist Theory of Science (1975), wat hy uitgebrei het na die sosiale wetenskappe as kritiese naturalisme in The Possibility of Naturalism (1978). Die term "kritiese realisme" is 'n uitweg van transendentale realisme en kritiese naturalisme en is deur Bhaskar aanvaar nadat dit deur ander voorgestel is.<ref>{{Cite book|last=Bhaskar, Roy, 1944-2014.|title=Reclaiming reality: a critical introduction to contemporary philosophy|date=2010|publisher=Routledge|isbn=978-0-203-84331-4|location=London|page=190|oclc=712652144}}</ref> Kritiese Realisme moet nie verwar word met verskeie ander kritiese realismes nie, insluitend Georg Lukács se estetika, en Alister McGrath se Wetenskaplike Teologie (of eologiese Kritiese Realisme) alhoewel hulle gemeenskaplike doelwitte deel. In kontemporêre kritiese realistiese tekste word "kritiese realisme" dikwels afgekort tot KR. Bhaskar se kritiese realisme kan in verskeie fases verdeel word, maar hy het daarop aangedring dat die latere fases die vroeëre fases van sy werk bewaar en uitbrei, eerder as om dit ongeldig te maak. Die eenvoudigste en mees algemene verdeling is in drie fases: oorspronklik, dialekties en transendentaal. Oorspronklike kritiese realisme kan egter ook verder verdeel word in transendentale realisme en kritiese naturalisme. ==Oorspronklike kritiese realisme== Die eerste 'fase' van kritiese realisme het 'n groot aantal aanhangers en voorstanders in Brittanje gegenereer, van wie baie betrokke was by die Radikale Filosofiegroep en verwante bewegings. Die ''Radical Philosophy''-joernaal was waar baie van die vroeë KR-beurs die eerste keer verskyn het. Dit het gepleit vir 'n objektivistiese realistiese benadering tot wetenskap gebaseer op 'n Kantiaanse transendentale analise van wetenskaplike eksperimentele aktiwiteit. Bhaskar het die noodsaaklikheid beklemtoon om beide die subjektiewe epistemologiese, of 'oorganklike', kant van kennis en die objektiewe ontologiese, of 'onoorganklike', kant te behou, en Bhaskar het 'n teorie van wetenskap en sosiale wetenskap ontwikkel wat hy gedink het die realiteit van die objekte van die wetenskap en hul kenbaarheid sou onderhou, maar ook die insigte van die 'sosiologie van kennis'-beweging sou inkorporeer, wat die sosiaal-gelaaide en die sosiaal-gelaaide natuur-konsentriese beweging beklemtooning van kennis. Wat na vore gekom het, was 'n huwelik van ontologiese realisme met epistemologiese relativisme wat 'n objektivistiese dog fallibilistiese kennisteorie gevorm het. Bhaskar se hoofstrategie was om te argumenteer dat die werklikheid diepte het en dat kennis min of meer diep in die werklikheid kan deurdring sonder om ooit die bodem te bereik. Bhaskar het gesê dat hy [[ontologie]] weer in die wetenskapsfilosofie ingestel het toe dit amper dwaalleer was. Hy het geargumenteer vir 'n ontologie van gestratifiseerde opkoms en gedifferensieerde struktuur, wat die ontologiese werklikheid van kousale magte onafhanklik van hul empiriese effekte ondersteun het. So 'n stap het die moontlikheid oopgemaak vir 'n nie-reduktivistiese en nie-positivistiese weergawe van oorsaaklike verklaring in die menslike en sosiale domein. Daardie verklarende projek was gekoppel aan 'n kritiese projek, waarvan die hoofgedagte die leerstuk van Verklarende Kritiek is. Bhaskar het dit volledig ontwikkel in ''Scientific Realism and Human Emancipation'' (1987), wat die kritiese tradisie van ideologiekritiek binne 'n KR-raamwerk ontwikkel het deur aan te voer dat sekere soorte verklarende weergawes direk tot evaluasies kan lei en dus kan die wetenskap normatief funksioneer, nie net beskrywend nie, soos positivisme sedert Hume se wet aanvaar het. So 'n skuif, is gehoop, sou die Heilige Graal van kritiese teorie verskaf, 'n objektiewe normatiewe grondslag. ==Transendentale realisme== 'Transendentale realisme' was die term wat Bhaskar gebruik het om die argument te beskryf wat hy in sy eerste boek, ''A Realist Theory of Science'' (1975) ontwikkel het.<ref>{{Cite book|last=Bhaskar, Roy, 1944-2014.|title=A realist theory of science|date=2008|publisher=Verso|isbn=978-1-84467-204-2|location=London|page=25|oclc=154707552}}</ref> (Moet nie verwar word met [[Friedrich Schelling|F.W.J. Schelling]] se transendentale realisme, of [[Arthur Schopenhauer]] se transendentale realisme nie.) Die standpunt is gebaseer op Bhaskar se transendentale argumente vir sekere ontologiese en epistemologiese posisies gebaseer op hoe die [[werklikheid]] moet wees vir wetenskaplike kennis om moontlik te wees. ===Transitiewe en ontransitiewe domeine=== ''A Realist Theory of Science'' begin met 'n voorgestelde paradoks: hoe skep mense kennis as 'n produk van sosiale aktiwiteite aangesien kennis van dinge is wat glad nie deur mense geproduseer word nie?<ref name=":0">{{Cite book|last=Bhaskar, Roy, 1944-2014.|title=A realist theory of science|date=2008|publisher=Verso|isbn=978-1-84467-204-2|edition=3rd|location=London|page=21|oclc=154707552}}</ref> Eersgenoemde is geïnspireer deur [[Thomas Kuhn|Kuhniaanse]] argumente van hoe wetenskaplike gemeenskappe kennis ontwikkel en beweer dat alle waarneming teorie-belaai is gebaseer op voorheen verworwe konsepte. As sodanig is dit nie 'n naïewe realistiese perspektief van kennis wat 'n direkte verkryging van feite is deur waarneming van die werklike wêreld nie, maar dit beskou kennis eerder as feilbaar. Daardie aspek van kennis word beskryf as die oorganklike domein van kennis deurdat kennis met verloop van tyd kan verander. Die tweede deel van die paradoks word beweer dat dit gebaseer is op 'n werklike wêreld, wat bestaan en op dieselfde manier optree, ongeag of mense bestaan of nie en of hulle weet van die werklike wêreld. Dit word beskryf as die onoorganklike voorwerpe van kennis.<ref name=":0" /> Bhaskar verwys na die uitskakeling van die onoorganklike objekte van kennis en dus die reduksie van ontologie tot epistemologie as die epistemiese dwaling, wat Bhaskar beweer herhaaldelik oor die afgelope 300 jaar van wetenskapsfilosofie gemaak is. Die epistemiese dwaling "bestaan uit die siening dat stellings oor syns gereduseer kan word tot of ontleed kan word in terme van stellings oor kennis".<ref>{{Cite book|last=Bhaskar, Roy, 1944-2014.|title=A realist theory of science|date=2008|publisher=Verso|isbn=978-1-84467-204-2|edition=3rd|location=London|page=36|oclc=154707552}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Bhaskar, Roy}} [[Kategorie:Britse akademici]] [[Kategorie:Britse filosowe]] [[Kategorie:Filosowe in die 20ste eeu]] [[Kategorie:Geboortes in 1944]] [[Kategorie:Sterftes in 2014]] bdmz2lw5b8hahfj7komyotcrznecgj0 0 428665 2893235 2882415 2026-04-12T14:53:16Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893235 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG| ''The Tao of Physics''}} {{Inligtingskas Boek | titel = ''The Tao of Physics'' | subtitel = ''An Exploration of the Parallels Between Modern Physics and Eastern Mysticism'' | oorspr titel = | vertaler = | beeld = | outeur = [[Fritjof Capra]] | omslagontwerp = | land = {{vlagland|Verenigde State}} | taal = [[Engels]] | reeks = | onderwerp = Verband tussen [[wetenskap]] en [[mistisisme]] | genre = Nie-fiksie | uitgewer = Shambhala Publications | uitgewingsdatum = 1975 | medium = Druk (gebind: harde en sagteband) | bladsye = 356 (hardeband) | grootte_gewig = | oplage = | isbn = 978-0704501423 | isbntoeligting = | issn = | voorafgegaan = | vervolg = The Turning Point }} '''''The Tao of Physics: An Exploration of the Parallels Between Modern Physics and Eastern Mysticism''''' is 'n [[boek]] uit 1975 deur [[Fisika|fisikus]] [[Fritjof Capra]]. Dit is 'n topverkoper in die [[Verenigde State]] en is in 23 tale vertaal. Capra het sy motivering vir die skryf van die boek opgesom: "[[Wetenskap]] het nie [[mistisisme]] nodig nie en mistisisme het nie wetenskap nodig nie. Maar die mens het albei nodig." ==Oorsprong== Volgens die voorwoord van die eerste uitgawe, wat in daaropvolgende uitgawes herdruk is, het Capra gesukkel om teoretiese fisika en Oosterse mistisisme te versoen en is aanvanklik "op pad gehelp deur 'kragsentrales'" of psigedeliese middels, met die eerste ervaring "so oorweldigend dat ek in trane uitgebars het, terselfdertyd, nie anders as Castaneda nie, my indrukke op 'n stuk papier uitgestort". (bl. 12, 4de uitgawe) Capra het later sy idees met [[Werner Heisenberg]] in 1972 bespreek, soos hy in die volgende onderhouduittreksel genoem het: “Ek het verskeie gesprekke met Heisenberg gehad. Ek het toe in [[Engeland]] gewoon [ongeveer 1972], en ek het hom verskeie kere in [[München]] besoek en hom die hele manuskrip hoofstuk vir hoofstuk gewys. Hy was baie geïnteresseerd en baie oop, en hy het my iets vertel wat ek dink nie publiek bekend is nie, want hy het dit nooit gepubliseer nie. Hy het gesê dat hy deeglik bewus was van hierdie parallelle. Terwyl hy aan [[kwantumteorie]] gewerk het, het hy na [[Indië]] gegaan om lesings te gee en was 'n gas van [[Rabindranath Tagore|Tagore]]. Hy het baie met Tagore oor Indiese filosofie gepraat. Heisenberg het my vertel dat hierdie gesprekke hom baie gehelp het met sy werk in fisika, want dit het hom gewys dat al hierdie nuwe idees in kwantumfisika eintlik nie so mal was nie. Hy het besef dat daar in werklikheid 'n hele [[kultuur]] was wat baie soortgelyke idees onderskryf het. Heisenberg het gesê dat dit 'n groot hulp vir hom was. [[Niels Bohr]] het 'n soortgelyke ervaring gehad toe hy na China gegaan het.”<ref>Fritjof Capra, interviewed by Renee Weber in the book ''The Holographic Paradigm'', Shambhala/Random House. 1982. pages 217–218. {{ISBN|0-394-71237-4}}</ref> Bohr het die [[jin-jang-simbool]] as deel van sy wapen aangeneem toe hy in 1947 tot ridder geslaan is;<ref>{{Cite journal|last=Aaeserud|first=Finn|date=2015|title=A Complementary Relationship: Niels Bohr and China*|url=https://www.nbarchive.dk/doc/Aaserud-confucius.pdf|journal=Berliner China-Hefte/Chinese History and Society|volume=46|pages=69–76|via=Niels Bohr Archive University of Copenhague}}</ref> daar word in die boek beweer dat dit 'n gevolg was van oriëntalistiese invloede. Die ''Tao of Physics'' is gevolg deur ander boeke van dieselfde genre soos ''The Hidden Connection'', ''The Turning Point'' en ''The Web of Life'' waarin Capra die argument uitgebrei het oor hoe Oosterse mistiek en wetenskaplike bevindinge van vandag verband hou, en hoe Oosterse mistiek moontlik ook die taalkundige en filosofiese gereedskap het wat nodig is om van die grootste wetenskaplike uitdagings wat oorbly, aan te pak. ==Nawoord in die derde uitgawe== In die nawoord van die derde uitgawe (gepubliseer in 1982, bl 360–368 van die 1991-uitgawe) bied Capra ses voorstelle vir 'n nuwe [[Paradigma (wetenskap en filosofie)|paradigma]] in die wetenskap. *Beskou die deel en die geheel as meer simmetries wat mekaar kondisioneer. *Vervang denke in terme van struktuur met denke in terme van proses. *Vervang 'objektiewe wetenskap' met 'epistemiese wetenskap', waar die benadering om te besluit wat as kennis tel, aanpas by die onderwerp wat bestudeer word. *Vervang die idee van kennis as geboue gebaseer op fondamente met 'n idee van kennis as netwerke. *Laat vaar die soeke na waarheid met 'n soeke na beter benaderings. *Laat vaar die idees van oorheersing van die natuur met een van samewerking en geweldloosheid. Capra verbind hierdie nuwe paradigma weer met die teorieë van lewende en selforganiserende stelsels wat uit [[kubernetika]] ontstaan het. Hier haal hy Ilya Prigogine, Gregory Bateson, [[Humberto Maturana]] en Francisco Varela aan (bl. 372 van die 1991-uitgawe). ==Toekenning en kritiek== Volgens Capra het Werner Heisenberg saamgestem met die hoofgedagte van die boek:<ref>Capra, Fritjof (1989). Howling with the Wolves. Werner Heisenberg, from ''"Uncommon wisdom: conversations with remarkable people".'' Toronto; New York : Bantam Books. http://www4.westminster.edu/staff/brennie/wisdoms/uncowisd.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210909025924/http://www4.westminster.edu/staff/brennie/wisdoms/uncowisd.htm |date= 9 September 2021 }}</ref> “Ek het die manuskrip hoofstuk vir hoofstuk aan hom gewys, kortliks die inhoud van elke hoofstuk opgesom en veral die onderwerpe wat met sy eie werk verband hou, beklemtoon. Heisenberg was baie geïnteresseerd in die hele manuskrip en baie oop om my idees te hoor. Ek het hom meegedeel dat ek twee basiese temas deur al die teorieë van moderne fisika sien loop, wat ook die twee basiese temas van alle mistieke tradisies is - die fundamentele onderlinge verband en afhanklikheid van alle verskynsels en die intrinsiek dinamiese aard van die werklikheid. Heisenberg het met my saamgestem wat fisika betref en hy het my ook meegedeel dat hy deeglik bewus was van die klem op onderlinge verband in Oosterse denke. Hy was egter onbewus van die dinamiese aspek van die Oosterse [[wêreldbeskouing]] en was gefassineer toe ek hom met talle voorbeelde uit my manuskrip gewys het dat die belangrikste [[Sanskrit]]terme wat in [[Hindoeïsme|Hindoe]]- en [[Boeddhisme|Boeddhistiese]] filosofie gebruik word - [[brahman]], rta, lila, [[karma]], [[samsara]], ens. - dinamiese konnotasies gehad het. Aan die einde van my redelik lang aanbieding van die manuskrip het Heisenberg eenvoudig gesê: "Basies stem ek volkome met jou saam." Die boek was 'n topverkoper in die [[Verenigde State]]. Dit het 'n positiewe resensie van ''New York''-tydskrif ontvang: "'n Briljante topverkoper.... Analiseer helder die beginsels van Hindoeïsme, Boeddhisme en Taoïsme om hul treffende parallelle met die nuutste ontdekkings in siklotrone te toon." Victor N. Mansfield, 'n professor in fisika en [[sterrekunde]] aan die Colgate-universiteit wat baie artikels en boeke van sy eie geskryf het wat fisika met Boeddhisme en ook met Jungiaanse sielkunde verbind,<ref>{{cite web |title=Vic Mansfield |publisher=Templeton Press |url=https://www.templetonpress.org/author/vic-mansfield |accessdate=14 Desember 2014 |archive-date=20 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220130648/https://www.templetonpress.org/author/vic-mansfield |url-status=dead }}</ref> het The Tao of Physics in Physics Today gekomplimenteer:<ref>{{cite web|url=http://www.shambhala.com/html/catalog/items/isbn/978-1-57062-519-0.cfm |accessdate=13 April 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101009034952/http://www.shambhala.com/html/catalog/items/isbn/978-1-57062-519-0.cfm |title=An Exploration of the Parallels between Modern Physics and Eastern Mysticism |archivedate=9 Oktober 2010 }}</ref><ref name="tao">{{cite book |title=The Tao Of Physics (3rd Edition-Updated) Paperback – 13 Augustus 1991 |isbn=0877735948 |last1=Capra |first1=Fritjof |year=1991 }}</ref> "Fritjof Capra, in ''The Tao of Physics'', soek ... 'n integrasie van die wiskundige wêreldbeskouing van moderne fisika en die mistieke visioene van [[Boeddha]] en [[Krishna]]. Waar ander jammerlik misluk het om hierdie skynbaar verskillende wêreldbeskouings te verenig, het Capra, 'n hoë-energie teoretikus, bewonderenswaardig geslaag. Ek beveel die boek sterk aan vir beide leek en wetenskaplikes." Dit is egter nie sonder kritici nie. Jeremy Bernstein, 'n professor in fisika aan die Stevens Instituut vir Tegnologie,<ref>{{cite web |title=Jeremy Bernstein |publisher=Edge |url=http://www.edge.org/3rd_culture/bios/bernstein.html |accessdate=14 Desember 2014 |archive-date= 1 Desember 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131201210213/http://www.edge.org/3rd_culture/bios/bernstein.html |url-status=dead }}</ref> het ''The Tao of Physics'' gekritiseer:<ref>{{cite book |author=Jeremy Bernstein |year=1982 |title=Science Observed |location=New York |publisher=Basic Books |isbn=0-465-07340-9 |pages=[https://archive.org/details/scienceobservede00bern/page/333 333–340] |url=https://archive.org/details/scienceobservede00bern/page/333 }}</ref> "Die kern van die saak is mnr. Capra se metodologie – sy gebruik van wat vir my lyk na toevallige ooreenkomste in [[taal]] asof dit op een of ander manier bewys is van diepgewortelde verbande. Dus stem ek saam met Capra wanneer hy skryf: "Wetenskap het nie mistiek nodig nie en mistiek het nie wetenskap nodig nie, maar die mens het albei nodig." Wat niemand na my mening nodig het nie, is hierdie oppervlakkige en diep misleidende boek." Leon M. Lederman, 'n [[Nobelprys vir fisika|Nobelpryswenner-fisikus]] en Direkteur Emeritus van Fermilab, het beide ''The Tao of Physics'' en Gary Zukav se ''The Dancing Wu Li Masters'' in sy 1993-boek ''The God Particle: If the Universe Is the Answer, What Is the Question?'' gekritiseer.<ref>{{cite book |author=Leon Lederman |year=1993 |title=The God Particle: If the Universe Is the Answer, What Is the Question? |location=New York |publisher=Bantam Doubleday |isbn=0-385-31211-3 |pages=[https://archive.org/details/godparticle00leon/page/189 189–193] |url=https://archive.org/details/godparticle00leon/page/189 }}</ref> “Hy begin met redelike beskrywings van kwantumfisika en konstrueer uitgebreide bywerkings, heeltemal sonder die begrip van hoe noukeurig eksperiment en teorie saamgeweef is en hoeveel bloed, sweet en trane in elke pynlike vooruitgang ingaan.” Wetenskapsfilosoof Eric Scerri kritiseer beide Capra en Zukav en soortgelyke boeke.<ref>{{cite journal |author=Eric R. Scerri |title=Eastern Mysticism and the Alleged Parallels with Physics |journal=American Journal of Physics |volume=57 |issue=8 |pages=687–692 |year=1989 |doi=10.1119/1.15921|bibcode = 1989AmJPh..57..687S |s2cid=121572969 }}</ref> Peter Woit, 'n wiskundige fisikus aan die Universiteit van Columbia, het Capra gekritiseer omdat hy voortgegaan het om sy argument vir fisika-mistiek-parallelle te bou op die ''bootstrap''-model van sterkkrag-interaksies wat aan die einde van die boek uiteengesit word,<ref name="tao"/> lank nadat die [[Standaardmodel]] deeglik deur fisici as 'n beter model aanvaar is:<ref>{{cite book |author=Peter Woit |year=2006 |title=Not Even Wrong: The Failure of String Theory and the Search for Unity in Physical Law |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-09275-8 |url=https://books.google.com/books?id=pcJA3i0xKAUC&pg=PA144 |pages=141–145}}</ref> “''The Tao of Physics'' is in Desember 1974 voltooi, en die implikasies van die November-rewolusie 'n maand tevore wat gelei het tot die dramatiese bevestigings van die standaardmodel-kwantumveldteorie, het duidelik nog nie vir Capra ingesink nie (soos baie ander destyds). Wat moeiliker is om te verstaan, is dat die boek nou verskeie uitgawes deurgemaak het, en in elkeen daarvan het Capra die nou verouderde fisika ongeskonde gelaat, insluitend nuwe voor- en nawoorde wat met 'n reguit gesig ontken wat gebeur het. Die voorwoord tot die tweede uitgawe van 1983 beweer: "Dit was vir my baie bevredigend dat geeneen van hierdie onlangse ontwikkelings enigiets wat ek sewe jaar gelede geskryf het, ongeldig gemaak het nie. Trouens, die meeste daarvan is in die oorspronklike uitgawe verwag," 'n stelling ver van enige verband met die werklikheid dat die standaardmodel in 1983 byna universeel in die fisika-gemeenskap aanvaar is, en die bootstrap-teorie 'n dooie idee was ... Selfs nou kan Capra se boek, met sy mal ontkennings van wat in deeltjieteorie gebeur het, goed verkoop by elke groot boekwinkel. Dit is vergesel deur ander boeke oor dieselfde onderwerp, veral Gary Zukav se ''The Dancing Wu-Li Masters''. Die ''bootstrap''-filosofie, ten spyte van sy algehele mislukking as 'n fisiese teorie, leef voort as deel van 'n verleentheidvolle [[Nuwe Era]]-kultus, met sy volgelinge wat weier om te erken wat gebeur het.” In 'n herdenkingseremonie in 2019 ter ere van fisikus Geoffrey Chew, het Capra op kritiek soos dié van Woit gereageer: “Die standaardmodel sluit egter nie [[swaartekrag]] in nie, en slaag dus nie daarin om alle bekende deeltjies en kragte in 'n enkele wiskundige raamwerk te integreer nie. Die tans gewildste kandidaat vir so 'n raamwerk is [[snaarteorie]], wat alle deeltjies as verskillende vibrasies van wiskundige "snare" in 'n abstrakte 9-dimensionele ruimte voorstel. Die wiskundige elegansie van snaarteorie is oortuigend, maar die teorie het ernstige tekortkominge. As hierdie probleme voortduur, en as 'n teorie van "kwantumswaartekrag" steeds ontwykend bly, kan die "''bootstrap''"-idee dalk eendag herleef word, in een of ander wiskundige formulering.”<ref>{{Cite web |title=In Memoriam Geofrey Chew 1924-2019 |url=https://www.fritjofcapra.net/in-memoriam-geoffrey-chew/ |website=fritjofcapra.net |access-date=21 Oktober 2022 }}</ref> ==Uitgawes== *''The Tao of Physic''s, Fritjof Capra, Shambhala Publications, 1975 *Shambhala, 2de uitgawe 1983: {{ISBN|0-394-71612-4}} Bantam reprint 1985: {{ISBN|0-553-26379-X}} *Shambhala, 3de uitgawe 1991: {{ISBN|0-87773-594-8}} *Shambhala, 4de uitgawe 2000: {{ISBN|1-57062-519-0}} *Shambhala, 5de uitgawe 2010: {{ISBN|978-1590308356}} *Audio Renaissance, 1990 oudiokassetband: {{ISBN|1-55927-089-6}} *Audio Renaissance, 2004 oudio-kompakskyf (verkort) {{ISBN|1-55927-999-0}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Tao of Physics }} [[Kategorie:Engelse boeke]] [[Kategorie:Niefiksie]] aehpj9wyj9dptg4fsjjebvjsuqufsse 0 429566 2893296 2891465 2026-04-12T15:19:12Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893296 wikitext text/x-wiki ==Oorsig== Die Afrikaanse literatuurgeskiedenis is 'n komplekse en dinamiese veld, deurspek met debatte oor periodisering, invloede, en selfs die definisie van wat as "Afrikaanse letterkunde" beskou moet word. In Ernst Lindenberg se artikel, "'n Probleem van die Afrikaanse Literatuurgeskiedenis"<ref>Lindenberg, Ernst. 1954. 'n Probleem van die Afrikaanse Literatuurgeskiedenis. ''Tydskrif vir Letterkunde''.</ref> word een van die mees omstrede kwessies aangespreek, naamlik die begindatum van die Afrikaanse letterkunde en die verwante vraag oor 'n "Suid-Afrikaanse" letterkunde. Lindenberg kritiseer Antonissen se siening dat "Suid-Afrikaanse" letterkunde 'n "nasionale begrip" is en dat werke in [[Nederlands]] en selfs [[Engels]] en [[Duits]] wat "van die Afrikaanse gees" getuig, ingesluit moet word. Lindenberg argumenteer eerder vir 'n meer taalgebaseerde definisie: "By die vasstelling van wat wel en wat nie tot die Afrikaanse letterkunde behoort nie, geld slegs twee vrae: (1) Is dit Afrikaans? en (2) Is dit letterkunde?" Hierdie debat oor die definisie en grense van die Afrikaanse letterkunde is 'n deurlopende tema in die literatuurgeskiedskrywing. Die kwessie van periodisering is 'n ander sentrale tema. In Shawna-Leze Meiring se MA-verhandeling<ref>Meiring, Shawna-Leze. 2018. Literatuurgeskiedenis en "Eurochronologiese periordisering" - 'n Eksperiment op die Afrikaanse letterkunde. MA-verhandeling: Universiteit van Pretoria.</ref> word die probleem van "Eurochronologie" ondersoek. Meiring wys daarop dat literatuurgeskiedenisse dikwels nasionaal georiënteerd is, maar in 'n globaliserende wêreld is daar pogings om nasionale letterkundes binne 'n groter konteks van wêreldletterkunde te plaas. Sy kritiseer die toepassing van Europese periodes soos [[realisme]], [[romantiek]], [[modernisme]], en [[postmodernisme]] op die Afrikaanse literatuur, en stel voor om eerder "die 'fiksiewêrelde van tekste'" te ondersoek. Hierdie benadering kan volgens haar help om weg te beweeg van "tradisionele' periodieke indelings" en alternatiewe leesmoontlikhede oop te maak. Hierdie siening word verder uitgebrei in haar opvolg artikel<ref>Meiring, Shawna-Leze. 2018. Eurochronologie in Afrikaanse literatuurgeskiedenis- voorstel vir ʼn alternatiewe bestudering van tekste aan die hand van “fiksiewêrelde van tekste”. ''Stilet''</ref> waar Meiring die toepassing van eurochronologie as 'n geïsoleerde benadering tot die Afrikaanse letterkunde in die Suid-Afrikaanse konteks kritiseer. Meiring wys op die probleme wat ontstaan wanneer die Afrikaanse letterkunde geïsoleerd bestudeer word, los van die ander literêre tradisies in Suid-Afrika. Sy stel Eric Hayot se konsep van "fiksiewêrelde van tekste" voor as 'n alternatiewe benadering wat die vergelyking van tekste op gelyke voet moontlik maak, oor taal- en nasionale grense heen. Hierdie perspektief daag die tradisionele periodisering uit en moedig 'n meer inklusiewe en vergelykende benadering tot die literatuurgeskiedenis aan. Die kwessie van vergelyking is ook belangrik, soos blyk uit [[Jerzy Koch]] se artikel, "Komparatistiese klassifikasie, of die dampkring van die Afrikaanse literêre historiografie".<ref>Koch, Jerzy. 2014. Komparatistiese klassifikasie, of die dampkring van die Afrikaanse literêre historiografie. ''Stilet''</ref> Koch ondersoek die gebruik van komparatistiese klassifikasie in literatuurgeskiedenisse, waar Afrikaanse skrywers met internasionale figure vergelyk word (bv. [[Boniface]] as die "Suid-Afrikaanse Molière"). Hy wys daarop dat hierdie vergelykings 'n manier is om die Afrikaanse literatuur te posisioneer en 'n verwysingsraamwerk te skep. Koch analiseer die gebruik van hierdie vergelykings in literatuurgeskiedenisse deur [[Gerrit Dekker]], [[Rob Antonissen]], en [[J.C. Kannemeyer]], en vind 'n toename in die aantal buitelandse outeurs wat genoem word oor tyd. Hy bespreek ook die verskille tussen verskillende uitgawes van Kannemeyer se werk, wat 'n aanduiding gee van die veranderende verwagtingshorisonne van die leserspubliek. Laastens is daar die kwessie van [[kanonisering]], met onlangse oproepe om die kanon meer inklusief te maak.<ref>Senekal, B.A. 2024. 'n Netwerkwetenskaplike oorsig en verkenning van netwerke rondom die Ontlaeringprojek. ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe''.</ref> Hierdie is 'n deurlopende tema in die Afrikaanse literatuurgeskiedskrywing. Daar is geen eenvoudige of eensydige verhaal rondom die geskiedenis van die [[Afrikaanse letterkunde]] nie, maar eerder 'n voortdurende proses van herinterpretasie, herdefiniëring, en herposisionering. Die debatte oor definisie, periodisering, vergelyking, en [[kanonisering]] is alles deel van hierdie voortdurende proses. Dit is hierdie dinamiek wat die Afrikaanse literatuurgeskiedenis so 'n boeiende studieveld maak. Die Afrikaanse literatuurgeskiedenis is dus nie net 'n chronologiese opsomming van werke nie, maar 'n voortdurende gesprek oor identiteit, kultuur, en die plek van die [[Afrikaanse letterkunde]] in 'n groter wêreldkonteks. ==Afrikaanse literatuurgeskiedenisse== Afrikaanse literatuurgeskiedenisse sluit in die volgende: * Antonissen, Rob. 1962. ''[[Die Afrikaanse letterkunde van aanvang tot hede]]''. Kaapstad: Nasou<ref> Antonissen, Rob. 1962. ''Die Afrikaanse letterkunde van aanvang tot hede''. Kaapstad: Nasou.</ref> (verskillende herdrukke). * Attwell, David en Attridge, Derek. 2012. ''[[The Cambridge History of South African Literature]]''. Cambridge: Cambridge University Press.<ref>Attwell, David en Attridge, Derek. 2012. ''The Cambridge History of South African Literature''. Cambridge: Cambridge University Press.</ref> * Beukes, Gerhard J. en Lategan, F.V. 1952. ''[[Skrywers en rigtings]]''. Pretoria: JL Van Schaik.<ref>Beukes, Gerhard J. en Lategan, F.V. 1952. ''Skrywers en rigtings. Pretoria: JL Van Schaik.</ref> * Cloete, T.T. (red.). 1980. ''[[Die Afrikaanse literatuur sedert Sestig]]''. Bloemfontein: Nasou Beperk.<ref>Cloete, T.T. (red.). 1980. ''Die Afrikaanse literatuur sedert Sestig''. Bloemfontein: Nasou Beperk.</ref> * Dekker, G. 1935. ''[[Afrikaanse literatuurgeskiedenis]]''. Kaapstad: Nasionale Pers.<ref>Dekker, G. 1935. ''Afrikaanse literatuurgeskiedenis''. Kaapstad: Nasionale Pers.</ref> (verskillende herdrukke). * Heywood, Christopher. 2004. ''[[A history of South African literature]]''. Cambridge: Cambridge University Press.<ref>Heywood, Christopher. 2004. ''A history of South African literature''. Cambridge: Cambridge University Press.</ref> * Kannemeyer, J.C. 1984. ''[[Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur| Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 1]]''. Academica, Pretoria / Kaapstad.<ref>Kannemeyer, J.C. 1984. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 1''. Academica, Pretoria / Kaapstad.</ref> * Kannemeyer, J.C. 1983. ''[[Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur| Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2]]''. Academica, Pretoria / Kaapstad.<ref>Kannemeyer, J.C. 1983. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2''. Academica, Pretoria / Kaapstad.</ref> * Kannemeyer, J.C. 2005. ''Die Afrikaanse literatuur 1652-2004''. Kaapstad: Human & Rousseau.<ref>Kannemeyer, J.C. 2005. ''Die Afrikaanse literatuur 1652-2004''. Kaapstad: Human & Rousseau.</ref> * Koch, J. 2015. ''[[A history of South African literature. Afrikaans literature 17th-19th centuries]]''. Pretoria: Van Schaik.<ref>Koch, J. 2015. ''A history of South African literature. Afrikaans literature 17th-19th centuries''. Pretoria: Van Schaik.</ref> * Lindenberg, E. 1965. ''[[Inleiding tot die Afrikaanse letterkunde]]''. Pretoria, Kaapstad: Academica.<ref>Lindenberg, E. 1965. ''Inleiding tot die Afrikaanse letterkunde''. Pretoria, Kaapstad: Academica.</ref> * Nienaber, P.J. 1960. ''[[Perspektief en profiel]]''. Kaapstad: Pers Boekhandel.<ref>Nienaber, P.J. 1960. ''Perspektief en profiel''. Kaapstad: Pers Boekhandel.</ref> (verskeie uitgawes). * Nienaber, P.J., Senekal, J.H. en Bothma, T.C. 1951. ''[[Mylpale in die Geskiedenis van die Afrikaanse Letterkunde]]''. Kaapstad: Afrikaanse Per-Boekhandel.<ref>Nienaber, P.J., Senekal, J.H. en Bothma, T.C. 1951. ''Mylpale in die Geskiedenis van die Afrikaanse Letterkunde''. Kaapstad: Afrikaanse Per-Boekhandel.</ref> * Opperman, D.J. 1967. ''[[Digters van Dertig]]''. Kaapstad: Nasou.<ref>Opperman, D.J. 1967. ''Digters van Dertig''. Kaapstad: Nasou.</ref> * Van Coller, H.P. (red.) 1998. ''Perspektief en profiel. 'n Afrikaanse literatuurgeskiedenis, deel 1''. Pretoria: Van Schaik. <ref>Van Coller, H.P. (red.) 1998. ''Perspektief en profiel. ʼn Afrikaanse literatuurgeskiedenis, deel 1''. Pretoria: Van Schaik.</ref> * Van Coller, H.P. (red.) 1999. ''Perspektief en profiel. 'n Afrikaanse literatuurgeskiedenis, deel 2''. Pretoria: Van Schaik.<ref>Van Coller, H.P. (red.) 1999. ''Perspektief en profiel. 'n Afrikaanse literatuurgeskiedenis, deel 2''. Pretoria: Van Schaik.</ref> (verskillende weergawes). ==Sien ook== *[[Die Ontwikkeling van die Afrikaanse Letterkunde]] == Verwysings == {{verwysings}} 3k3uwp6u9x7n9zo9fwxq28kyr2mdcpa 0 431099 2893149 2793770 2026-04-12T12:53:20Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893149 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Infobox football biography | name = Senny Mayulu | image = [[Beeld:Match Football Paris SG x AS Saint Étienne Stade Parc Princes - Paris XVI (FR75) - 2025-01-12 - 65.jpg|senter|raamloos]] | caption = Mayulu in 2025 | birth_date = {{Birth date and age|2006|5|17|df=y}} | birth_place = [[Le Blanc-Mesnil]], Frankryk | height = 1,83 m | position = Middelveldspeler | currentclub = [[Paris Saint-Germain]] | clubnumber = 24 | youthyears1 = 2012–2014 | youthclubs1 = Saint-Denis US | youthyears2 = 2014–2020 | youthclubs2 = AF Épinay-sur-Seine | youthyears3 = 2020–2024 | youthclubs3 = [[:en:Paris Saint-Germain Academy|Paris Saint-Germain]] | years1 = 2024– | clubs1 = [[Paris Saint-Germain]] | caps1 = 28<!--League appearances only.--> | goals1 = 2<!--League goals only.--> | nationalyears1 = 2023 | nationalteam1 = [[:en:France national under-18 football team|Frankryk o/18]] | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2024 | nationalteam2 = [[:en:France national under-19 football team|Frankryk o/19]] | nationalcaps2 = 10 | nationalgoals2 = 2 | nationalyears3 = 2024– | nationalteam3 = [[:en:France national under-20 football team|Frankryk o/20]] | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 1 | club-update = 20:51, 17 Mei 2025 (UTC) | nationalteam-update = 23:00, 24 Maart 2025 (UTC) }} '''Senny Mayulu''' (gebore [[17 Mei]] [[2006]]) is ’n [[Frankryk|Franse]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as ’n middelveldspeler vir die [[Ligue 1]]-klub [[Paris Saint-Germain]] speel. Hy is van [[Demokratiese Republiek die Kongo|DR Kongolese]] afkoms.<ref>{{Cite web|url=https://actualite.cd/index.php/2021/12/09/rdc-football-michel-dinzey-regroupe-les-jeunes-congolais-deurope-avec-notamment-le-fils#google_vignette|title=RDC-Football : Michel Dinzey a regroupé les jeunes congolais d'Europe avec notamment le fils de Biscotte Mbala|date=9 December 2021|website=Actualite.cd|language=Fr|access-date=7 January 2024}}</ref> Op 31 Mei 2025 het Mayulu van die bank af gekom om die laaste doel in die [[UEFA Champions League|Champions League]]-eindstryd aan te teken, ’n 5–0-oorwinning oor [[FC Internazionale Milano|Inter Milaan]], en het daarmee die jongste Fransman geword wat in ’n [[UEFA]]-klubkompetisie-eindstryd aangeteken het, en die derde jongste speler ooit wat in ’n Champions League-eindstryd gescore het.<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/45408435/champions-league-final-psg-inter-milan-win-first-title-record|title=PSG rout Inter in record UCL final win for 1st title|date=31 May 2025|publisher=ESPN|access-date=31 May 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Le-but-de-senny-mayulu-qui-cloture-la-victoire-du-psg-en-finale-de-la-ligue-des-champions/1566604|title=Le but de Senny Mayulu qui clôture la victoire du PSG en finale de la Ligue des champions|date=31 May 2025|publisher=L’Équipe|language=fr|access-date=1 June 2025}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Portaalbalk|Sokker|Sport}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mayulu, Senny}} [[Kategorie:Franse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 2006]] [[Kategorie:Lewende mense]] 3cq1125j315pqsrwxn51b8k14ea6nm2 0 449763 2893250 2824036 2026-04-12T14:58:11Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893250 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Infobox football biography | name = Vicente del Bosque | image = [[Lêer:Vicente del Bosque Euro 2012 final.jpg|220px]] | image_size = | caption = Del Bosque in 2012 | fullname = Vicente del Bosque González | birth_date = {{birth date and age|1950|12|23|df=y}} | birth_place = [[Salamanca]], [[Spanje]] | height = 1,84 m | position = Verdedigende middelveldspeler | youthyears1 = 1966–1967 | youthclubs1 = [[CD Salmantino|Salmantino]] | youthyears2 = 1967–1968 | youthclubs2 = [[Real Madrid CF|Real Madrid]] | years1 = 1967–1968 | clubs1 = [[:en:Real Madrid Castilla|Real Madrid B]] | caps1 = 11 | goals1 = 5 | years2 = 1968–1984 | clubs2 = [[Real Madrid CF|Real Madrid]] | caps2 = 445 | goals2 = 30 | years3 = 1970–1971 | clubs3 = → [[CD Castellón|Castellón]] (leen) | caps3 = 13 | goals3 = 4 | years4 = 1971–1972 | clubs4 = → [[Córdoba CF|Córdoba]] (leen) | caps4 = 19 | goals4 = 1 | years5 = 1972–1973 | clubs5 = → [[CD Castellón|Castellón]] (leen) | caps5 = 30 | goals5 = 5 | totalcaps = 518 | totalgoals = 45 | nationalyears1 = 1969 | nationalteam1 = [[:en:Spain national under-18 football team|Spanje o/18]] | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 1970–1976 | nationalteam2 = [[:en:Spain national amateur football team|Spanje se amateurspan]] | nationalcaps2 = 3 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 1975–1980 | nationalteam3 = [[Spaanse nasionale sokkerspan|Spanje]] | nationalcaps3 = 18 | nationalgoals3 = 1 | manageryears1 = 1987–1990 | managerclubs1 = [[:en:Real Madrid Castilla|Real Madrid Castilla]] | manageryears2 = 1994 | managerclubs2 = [[Real Madrid CF|Real Madrid]] | manageryears3 = 1996 | managerclubs3 = [[Real Madrid CF|Real Madrid]] (waarnemend) | manageryears4 = 1999–2003 | managerclubs4 = [[Real Madrid CF|Real Madrid]] | manageryears5 = 2004–2005 | managerclubs5 = [[Beşiktaş JK (sokker)|Beşiktaş]] | manageryears6 = 2008–2016 | managerclubs6 = [[Spaanse nasionale sokkerspan|Spanje]] }} '''Vicente del Bosque González''' (Spaanse uitspraak: [biˈθente ðel ˈβoske ɣonˈθaleθ]; gebore [[23 Desember]] [[1950]]) is ’n afgetrede [[Spanje|Spaanse]] [[Sokker|sokkerafrigter]] en voormalige speler. Hy word beskou as een van die grootste sokkerafrigters van alle tye en is tot op hede die enigste afrigter wat die [[Sokker-Wêreldbeker|Wêreldbeker]], die [[UEFA Champions League|Champions League]], die [[UEFA Europa-beker|Europese Kampioenskap]] en die [[Interkontinentale Beker]] gewen het. Nadat hy Luis Aragonés opgevolg het – wat Spanje tot Europese sukses by UEFA Euro 2008 gelei het – het Del Bosque die nasionale span gelei om hul eerste [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|FIFA Wêreldbeker in 2010]] te wen, en daarna hul Europese titel in [[Europese Sokkerkampioenskap 2012|2012]] te behou. Die triomf in [[Suid-Afrika]] het van hom die oudste afrigter ooit gemaak om die Wêreldbeker te wen.<ref>{{Cite web|url=https://twidgrid.com/fifaworldcup/coaching.html|title=FIFA World Cup|website=TwidGrid|access-date=2025-06-08}}</ref> Del Bosque was van 1999 tot 2003 afrigter van [[Real Madrid]], ’n tydperk wat as een van die suksesvolste in die moderne era van die klub beskou word. Tydens sy spelersloopbaan het Del Bosque meer as 400 wedstryde vir Real Madrid gespeel en vyf [[La Liga]]-titels en vier Copas del Rey gewen. Hy het ook 18 keer vir die [[Spaanse nasionale sokkerspan|Spaanse nasionale span]] op senior vlak uitgedraf.<ref>{{cite news|url=http://www.realmadrid.com/en/about-real-madrid/history/football-legends/vicente-del-bosque-gonzalez|title=Del Bosque|access-date=26 January 2016|work=Real Madrid Club de Fútbol}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Eksterne skakels== {{Commons-kategorie inlyn}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Bosque, Vicente del}} [[Kategorie:Spaanse sokkerspelers]] [[Kategorie:Sokkerafrigters]] [[Kategorie:Geboortes in 1950]] [[Kategorie:Lewende mense]] cettxkty6xmwtss747o2d863f2192il 0 449790 2893234 2812159 2026-04-12T14:52:57Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893234 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Tete Dijana | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = {{GDEO|1988|5|16}} | geboorteplek = | sterfdatum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | beroep = Maratonatleet | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Tete Morena Dijana''' ([[16 Mei]] [[1988]]) is 'n Suid-Afrikaanse [[Ultramaraton|ultramarathon]]-atleet wat die [[Comrades-maraton]] in 2022, 2023 en 2025 gewen het.<ref>{{Cite web |date=2025-0606-0808 |title=Tete Dijana wins 2025 Men's Comrades Marathon - eNCA |url=https://www.enca.com/sport-top-stories/tete-dijana-wins-2025-mens-comrades-marathon |access-date=2025-06-08 |website=www.enca.com |language=en}}</ref>{{r|comrades|d-u-v|news24|timeslive|worldathletics}} Dijana, oorspronklik van [[Mahikeng]] in die [[Noordwes|Noordwes-provinsie]], het sy werk as sekuriteitswag by die [[Noordwes-Universiteit]] bedank om op hardloop te fokus.{{r|nedbankrunningclub|news24|southafrican}} ==Loopbaan== In sy debuut Comrades-marathon in 2019 het Dijana in die 50ste plek geëindig met 'n tyd van 6:25:03 en 'n silwermedalje verwerf.{{r|d-u-v|nedbankrunningclub|news24}}{{efn|At the Comrades Marathon, a finish time under 7:30 qualifies a runner for a silver medal or better.{{r|silvermedal}}}} Dijana het in 2022 by die Nedbank-hardloopklub aangesluit.{{r|nedbankrunningclub}} Hy het tweede geëindig in die 2022 Nedbank Breaking Barriers 50 km, een plek voor Edward Mothibi, 'n Nedbank-spanmaat en die wenner van die 2019 Comrades-marathon.{{r|nedbankrunningclub}} By die 2022 Comrades-marathon (afdraande) het Dijana en Mothibi saam as die wedloopleiers gehardloop gedurende 'n deel van die tweede helfte van die wedloop.{{r|news24}} Uiteindelik het Dijana met minder as 10 km (6.2 myl) oor weggebreek en die wedloop gewen met 'n tyd van 5:30:38, meer as drie minute voor Mothibi, wat tweede geëindig het.{{r|citizen|comrades|news24}}{{efn|This was Dijana's second Comrades Marathon; the race was cancelled in 2020 and 2021 due to the [[COVID-19 pandemic in South Africa|coronavirus pandemic]].{{r|cancellations|nedbankrunningclub|timeslive}}}} Tete Dijana en [[Gerda Steyn]] het 'n rekordbrekende lopie by die 2023 Comrades Marathon (afdraande) gehad toe hulle as wenners in die Mans- en Vroue-kategorieë na vore gekom het. Na 'n moeilike 2024 Comrades (opdraande) waar hy as gunsteling ingeskryf het om 'n driekuns te wen, maar uiteindelik 14de geëindig het, het hy in 2025 na die afdraande teruggekeer en sy derde titel gewen. == Notas == {{Notas}} == Verwysings == {{reflist|refs= <ref name="cancellations">{{cite web | url=https://ewn.co.za/2021/02/10/comrades-marathon-cancelled-in-centenary-year-due-to-covid-19 | title=Comrades Marathon cancelled in its centenary year due to COVID-19 | access-date= 8 Junie 2025 | archive-date=28 Augustus 2022 | archive-url=https://archive.today/20220828121818/https://ewn.co.za/2021/02/10/comrades-marathon-cancelled-in-centenary-year-due-to-covid-19 | url-status=bot: unknown }}</ref> <ref name="citizen">{{cite web | url=https://www.citizen.co.za/witness/news/update-tete-dijana-and-alexandra-morozova-win-comrades-2022/ | title=Update &#124; Tete Dijana and Alexandra Morozova win Comrades 2022 &#124; Witne… | access-date= 8 Junie 2025 | archive-date=28 Augustus 2022 | archive-url=https://archive.today/20220828113818/https://www.citizen.co.za/witness/news/update-tete-dijana-and-alexandra-morozova-win-comrades-2022/ | url-status=bot: unknown }}</ref> <ref name="comrades">{{cite web | url=https://app.rtrt.me/CMSA-COMRADES/leaderboard/top-men-_ALL/FINISH | title=Comrades Live Results | access-date= 8 Junie 2025 | archive-date=28 Augustus 2022 | archive-url=https://archive.today/20220828090920/https://app.rtrt.me/CMSA-COMRADES/leaderboard/top-men-_ALL/FINISH | url-status=bot: unknown }}</ref> <ref name="d-u-v">{{cite web | url=https://statistik.d-u-v.org/getresultperson.php?runner=1320844&Language=EN | title=DUV Ultra Marathon Statistics | access-date= 8 Junie 2025 | archive-date=28 Augustus 2022 | archive-url=https://archive.today/20220828104800/https://statistik.d-u-v.org/getresultperson.php?runner=1320844&Language=EN | url-status=bot: unknown }}</ref> <ref name="nedbankrunningclub">{{cite web | url=https://www.nedbankrunningclub.co.za/News/DisplayNewsItem.aspx?niid=70404 | title=Nedbank Running Club - Nedbank running clubs Dijana looking for Comra… | access-date= 8 Junie 2025 | archive-date=28 Augustus 2022 | archive-url=https://archive.today/20220828092648/https://www.nedbankrunningclub.co.za/News/DisplayNewsItem.aspx?niid=70404 | url-status=bot: unknown }}</ref> <ref name="news24">{{cite web | url=https://www.news24.com/sport/othersport/athletics/live-2022-comrades-marathon-20220827 | title=LIVE &#124; SA's Dijana, Russia's Morozova crowned 2022 Comrades Marathon … | access-date= 8 Junie 2025 | archive-date=28 Augustus 2022 | archive-url=https://archive.today/20220828094927/https://www.news24.com/sport/othersport/athletics/live-2022-comrades-marathon-20220827 | url-status=bot: unknown }}</ref> <ref name="silvermedal">{{cite web | url=https://runningmagazine.ca/sections/runs-races/the-nine-medals-you-can-win-at-the-comrades-marathon/ | title=The nine medals you can win at the Comrades Marathon - Canadian Runni… | access-date= 8 Junie 2025 | archive-date=28 Augustus 2022 | archive-url=https://archive.today/20220828120632/https://runningmagazine.ca/sections/runs-races/the-nine-medals-you-can-win-at-the-comrades-marathon/ | url-status=bot: unknown }}</ref> <ref name="southafrican">{{cite web | url=https://www.thesouthafrican.com/sport/comrades-marathon-result-south-africas-tete-dijana-storms-to-victory/ | title=Comrades Marathon result: Tete Dijana storms to victory | access-date= 8 Junie 2025 | archive-date=28 Augustus 2022 | archive-url=https://archive.today/20220828120035/https://www.thesouthafrican.com/sport/comrades-marathon-result-south-africas-tete-dijana-storms-to-victory/ | url-status=bot: unknown }}</ref> <ref name="timeslive">{{cite web | url=https://www.timeslive.co.za/sport/2022-08-28-tete-morena-dijana-wins-mens-race-in-just-his-second-comrades/ | title=Tete Morena Dijana wins men's race in just his second Comrades | access-date=2025-06-08 | archive-date=2022-08-28 | archive-url=https://archive.today/20220828110103/https://www.timeslive.co.za/sport/2022-08-28-tete-morena-dijana-wins-mens-race-in-just-his-second-comrades/ | url-status=bot: unknown }}</ref> <ref name="worldathletics">{{cite web | url=https://worldathletics.org/athletes/south-africa/morena-dijana-14467017 | title=Morena DIJANA &#124; Profile &#124; World Athletics | access-date= 8 Junie 2025 | archive-date=28 Augustus 2022 | archive-url=https://archive.today/20220828090955/https://worldathletics.org/athletes/south-africa/morena-dijana-14467017 | url-status=bot: unknown }}</ref> }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Dijana, Tete}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse atlete]] [[Kategorie:Geboortes in 1988]] [[Kategorie:Lewende mense]] jbe38q7kir8r8sxvuegcwlnghj47ejf 0 450479 2893119 2814969 2026-04-12T12:00:12Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893119 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Ruben van Bommel | image = [[Lêer:Ruben van Bommel.jpg|220px]] | caption = Van Bommel speel vir [[AZ Alkmaar|AZ]] in 2024 | fullname = | birth_date = {{birth date and age|2004|8|3|df=y}} | birth_place = [[Meerssen]], [[Limburg, Nederland|Limburg]], Nederland | height = 1,91 m<ref name="VI">{{cite web |title=R. van Bommel – Profiel |url=https://www.vi.nl/spelers/ruben-van-bommel/profiel |website=Voetbal International |access-date=25 January 2023}}</ref> | position = Vleuel | currentclub = [[AZ Alkmaar|AZ]] | clubnumber = 7 | youthyears1 = {{0|0000}}–2013 | youthclubs1 = SV Meerssen | youthyears2 = 2013–2020 | youthclubs2 = [[PSV Eindhoven|PSV]] | youthyears3 = 2020–2022 | youthclubs3 = [[MVV Maastricht|MVV]] | years1 = 2022–2023 | clubs1 = [[MVV Maastricht|MVV]] | caps1 = 31 | goals1 = 15 | years2 = 2023– | clubs2 = [[AZ Alkmaar|AZ]] | caps2 = 55 | goals2 = 10 | years4 = 2024– | clubs4 = Jong AZ | caps4 = 2 | goals4 = 3 | nationalyears1 = 2023 | nationalteam1 = Nederland o/20 | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2024– | nationalteam2 = Nederland o/21 | nationalcaps2 = 11 | nationalgoals2 = 4 | club-update = 6 Junie 2025 | ntupdate = 22:38, 14 Oktober 2024 (UTC) }} '''Ruben van Bommel''' (gebore [[3 Augustus]] [[2004]]) is ’n [[Nederland|Nederlandse]] professionele [[sokkerspeler]] wat as ’n vleuelspeler vir die [[Eredivisie]]-klub [[AZ Alkmaar|AZ]] speel. Sy pa is [[Mark van Bommel]], en sy ouer broer, Thomas, is ook ’n professionele sokkerspeler, terwyl sy oupa aan moederskant [[Bert van Marwijk]] is.<ref name=visser>{{cite news |last1=Visser |first1=Emil |title=Zoon van Mark van Bommel beleeft glorieus moment met eerste treffer|trans-title=Mark van Bommel's son experiences glorious moment with first goal|url=https://www.limburger.nl/cnt/dmf20201030_97866457 |access-date=19 December 2021 |work=De Limburger |date=30 October 2020 |language=nl}}</ref> Hy is bekend vir sy versnellingsvermoë en vaardighede, en is al met [[Ángel Di María]] vergelyk.<ref>{{cite news |title=Ruben van Bommel maakt indruk: 'Qua lopen lijkt hij een beetje op Di María' |url=https://www.voetbalprimeur.nl/nieuws/1058282/ruben-van-bommel-maakt-indruk-qua-lopen-lijkt-hij-een-beetje-op-di-mar-a.html |access-date=25 January 2023 |work=Voetbalprimeur |date=11 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214105138/https://www.voetbalprimeur.nl/nieuws/1058282/ruben-van-bommel-maakt-indruk-qua-lopen-lijkt-hij-een-beetje-op-di-mar-a.html |archive-date=14 December 2022 |language=nl}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{saadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:van Bommel, Ruben}} [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 2004]] [[Kategorie:Lewende mense]] 55pxb98rd0gzlaqyqakcokqnx5r0zgn 0 450560 2893233 2839423 2026-04-12T14:52:37Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893233 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Terence Tao, PCAST Member (cropped).jpg|duimnael|Terence Chi-Shen Tao in 2021.]] '''Terence Chi-Shen Tao''' FAA FRS ([[Chinees]]: 陶哲軒; gebore [[17 Julie]] [[1975]]) is 'n Australies-Amerikaanse [[wiskundige]], [[Fields-medalje]]wenner, en professor in [[wiskunde]] aan die Universiteit van Kalifornië, Los Angeles (UCLA), waar hy die James en Carol Collins-leerstoel in die Kollege vir Lettere en Wetenskappe beklee. Sy navorsing sluit onderwerpe in harmoniese analise, parsiële differensiaalvergelykings, algebraïese kombinatorika, rekenkundige kombinatorika, geometriese kombinatorika, waarskynlikheidsteorie, saamgeperste waarneming en analitiese getalleteorie.<ref>{{Cite web | url=https://www.quantamagazine.org/mathematician-terence-tao-and-the-collatz-conjecture-20191211/| archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211023/https://www.quantamagazine.org/mathematician-terence-tao-and-the-collatz-conjecture-20191211/| archive-date=23 Oktober 2021 | title=Mathematician Proves Huge Result on 'Dangerous' Problem| date=11 Desember 2019}}{{cbignore}}</ref> Tao is gebore in ‘n gesin van Chinese immigrantouers en het in [[Adelaide (Suid-Australië)|Adelaide]] grootgeword. Tao het die Fields-medalje in 2006 gewen en die Royal Medal en Breakthrough-prys in Wiskunde in 2014, en is 'n 2006 MacArthur-genoot. Tao was die outeur of mede-outeur van meer as driehonderd navorsingsartikels, en word wyd beskou as een van die grootste lewende wiskundiges.<ref>{{Cite web |title=Search &#124; arXiv e-print repository |url=https://arxiv.org/search/?query=%22Terence+Tao%22&searchtype=author&source=header}}</ref><ref name="singmind">{{Cite news|last=Cook|first=Gareth|date=24 Julie 2015|title=The Singular Mind of Terry Tao (Published 2015)|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2015/07/26/magazine/the-singular-mind-of-terry-tao.html|access-date=15 Februarie 2021|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |first1=Dana|last1=Mackenzie|url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/primed-for-success-166127128/| title=Primed for Success| date=2 Oktober 2007}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/pcast/members/terence-tao/| title=PRESIDENT'S COUNCIL OF ADVISORS ON SCIENCE AND TECHNOLOGY: Terence Tao, PhD| date=2021}}{{cbignore}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://newsroom.ucla.edu/releases/Terence-Tao-Mozart-of-Math-7252| title=Terence Tao, 'Mozart of Math,' is first UCLA math prof to win Fields Medal| date=8 Augustus 2006}}</ref><ref name="Terence Tao: the Mozart of maths" /> ==Lewe en loopbaan== ===Familie=== Tao se ouers is eerstegenerasie-immigrante van [[Hongkong]] na [[Australië]].<ref name="ReferenceA">''Wen Wei Po'', Page A4, 24 Augustus 2006.</ref> Tao se pa, Billy Tao, was 'n Chinese kinderarts wat in [[Sjanghai]] gebore is en sy mediese graad (MBBS) in 1969 aan die Universiteit van Hongkong verwerf het.<ref>[https://www.healthshare.com.au/profile/professional/135326-dr-billy-tao/ Dr Billy Tao], Healthshare.</ref> Tao se ma, Grace Leong,[b] is in Hongkong gebore; sy het 'n eersteklas honneursgraad in wiskunde en [[fisika]] aan die Universiteit van Hongkong ontvang.<ref name="Terence Tao: the Mozart of maths">[https://www.smh.com.au/good-weekend/terence-tao-the-mozart-of-maths-20150216-13fwcv.html Terence Tao: the Mozart of maths], 7 Maart 2015, Stephanie Wood, The Sydney Morning Herald.</ref> Sy was 'n hoërskoolonderwyseres van wiskunde en fisika in Hongkong.<ref>''Oriental Daily'', Page A29, 24 Augustus 2006.</ref> Billy en Grace het mekaar as studente aan die Universiteit van Hongkong ontmoet.<ref>[http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Tao.html Terence Chi-Shen Tao], MacTutor History of Mathematics archive, School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland.</ref> Hulle het toe in 1972 van Hongkong na Australië geëmigreer.<ref name="ReferenceA"/><ref name="Terence Tao: the Mozart of maths"/> Tao het ook twee broers, Trevor en Nigel, wat tans in Australië woon. Albei het Australië voorheen by die Internasionale Wiskundige Olimpiade verteenwoordig.<ref name="NigelIMO">{{cite web | title=International Mathematical Olympiad | website= International Mathematical Olympiad - Nigel Tao | url=https://www.imo-official.org/participant_r.aspx?id=783 | language=en | access-date=5 October 2024}}</ref><ref name="TrevorIMO">{{cite web | title=International Mathematical Olympiad | website= International Mathematical Olympiad - Trevor Tao | url=https://www.imo-official.org/participant_r.aspx?id=3893 | language=en | access-date=5 Oktober 2024}}</ref> Verder het Trevor Tao Australië internasionaal in [[skaak]] verteenwoordig en beklee hy die titel van Internasionale Skaak Meester.<ref>{{cite web | url=https://ratings.fide.com/profile/3201961 | title=Tao, Trevor }}</ref> Tao praat [[Kantonees]], maar kan nie Chinees skryf nie. Tao is getroud met Laura Tao, 'n elektriese ingenieur by [[Nasa|NASA]] se Jet Propulsion Laboratory.<ref name="Terence Tao: the Mozart of maths" /><ref>{{Cite web |url=http://www.smithsonianmag.com/science-nature/tao.html |title=History, Travel, Arts, Science, People, Places – Smithsonian |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120910212718/http://www.smithsonianmag.com/science-nature/tao.html |archive-date=10 September 2012 |access-date=5 September 2015}}</ref> Hulle woon in [[Los Angeles]], [[Kalifornië]], en het twee kinders.<ref>{{Cite web |last=Wood |first=Stephanie |date=2015-03-04 |title=Terence Tao: the Mozart of maths |url=https://www.smh.com.au/lifestyle/terence-tao-the-mozart-of-maths-20150216-13fwcv.html |access-date=2023-02-13 |website=The Sydney Morning Herald |language=en}}</ref> ===Kinderjare=== As 'n wonderkind,<ref>{{Citation |last=Clements |first=M. A. (Ken) |title=Terence Tao |jstor=3482178 |journal=Educational Studies in Mathematics |volume=15 |issue=3 |pages=213–238 |year=1984 |doi=10.1007/BF00312075|s2cid=189827772 }}.</ref> het Tao 5 grade oorgeslaan.<ref>{{cite web | url=http://www.asiapacific-mathnews.com/01/0101/0023_0026.html | title=Asia Pacific Math Newsletter }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.masterclass.com/classes/terence-tao-teaches-mathematical-thinking/chapters/terence-tao-s-journey | title=Terence Tao's Journey }}</ref> Tao het van jongs af buitengewone wiskundige vermoëns getoon en op 9-jarige ouderdom universiteitsvlak-wiskundekursusse bygewoon. Hy is een van slegs drie kinders in die geskiedenis van die Johns Hopkins Study of Exceptional Talent-program wat 'n telling van 700 of meer op die SAT-wiskunde-afdeling behaal het toe hy net agt jaar oud was; Tao het 'n telling van 760 behaal.<ref>{{Cite web|url=https://www.davidsongifted.org/resource-library/|title=Resources for Gifted Children & their Families|website=Davidson Institute}}</ref> Julian Stanley, Direkteur van die Studie van Wiskundig Vroegtydige Jeug, het gesê dat Tao die grootste wiskundige redenasievermoë gehad het wat hy in jare van intensiewe soektog gevind het.<ref name="singmind" /><ref>{{Cite web| url=http://www.davidsongifted.org/Search-Database/entry/A10116| archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211023/http://www.davidsongifted.org/Search-Database/entry/A10116| archive-date=23 Oktober 2021 |title=Radical Acceleration in Australia: Terence Tao |website=www.davidsongifted.org}}{{cbignore}}</ref> Tao was die jongste deelnemer tot nog toe aan die Internasionale Wiskundige Olimpiade, en het die eerste keer op tienjarige ouderdom meegeding; in 1986, 1987 en 1988 het hy onderskeidelik 'n brons-, silwer- en goue medalje gewen. Tao bly die jongste wenner van elk van die drie medaljes in die Olimpiade se geskiedenis, nadat hy die goue medalje op 13-jarige ouderdom in 1988 gewen het.<ref>{{Cite web|url=https://www.imo-official.org/year_info.aspx?year=1988|title=International Mathematical Olympiad|website=www.imo-official.org}}</ref> ===Loopbaan === Op 14-jarige ouderdom het Tao die Research Science Institute bygewoon, 'n somerprogram vir hoërskoolleerlinge. In 1991 het hy sy baccalaureus- en meestersgrade op 16-jarige ouderdom van Flinders Universiteit onder leiding van Garth Gaudry ontvang.<ref name="theage.com.au">[http://www.theage.com.au/articles/2006/08/22/1156012542775.html It's prime time as numbers man Tao tops his Field] Stephen Cauchi, 23 Augustus 2006. Besoek 31 August 2006.</ref> In 1992 het hy 'n nagraadse Fulbright-beurs gewen om navorsing in wiskunde aan die [[Princeton-universiteit]] in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] te doen. Van 1992 tot 1996 was Tao 'n nagraadse student aan die Princeton-universiteit onder leiding van Elias Stein, en het sy PhD op 21-jarige ouderdom ontvang.<ref name="theage.com.au" /> In 1996 het hy by die fakulteit van die Universiteit van Kalifornië, Los Angeles, aangesluit. In 1999, toe hy 24 was, is hy bevorder tot vol professor aan UCLA en bly hy die jongste persoon wat ooit deur die instelling in daardie posisie aangestel is.<ref name="theage.com.au" /> Hy is bekend vir sy samewerkende ingesteldheid; teen 2006 het Tao saam met meer as 30 ander aan sy bevindings gewerk,<ref name="singmind" /> en teen Oktober 2015 68 mede-outeurs bereik. Tao het 'n besonder uitgebreide samewerking met die Britse wiskundige Ben J. Green gehad; saam het hulle die Green-Tao-stelling bewys, wat welbekend is onder beide amateur- en professionele wiskundiges. Hierdie stelling bepaal dat daar arbitrêr lang rekenkundige progressies van [[priemgetal]]le is. Die ''[[New York Times]]'' het dit so beskryf:<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2007/03/13/science/13prof.html| archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211023/https://www.nytimes.com/2007/03/13/science/13prof.html| archive-date=23 Oktober 2021 | title=Journeys to the Distant Fields of Prime | author=Kenneth Chang | date=13 Maart 2007 | work=The New York Times}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news | url =https://www.nytimes.com/2007/03/13/pageoneplus/14corrections.ART-010.html| archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211023/https://www.nytimes.com/2007/03/13/pageoneplus/14corrections.ART-010.html| archive-date=23 Oktober 2021 | title = Corrections: For the Record| date=13 Maart 2007| work =The New York Times}}{{cbignore}}</ref> “In 2004 het dr. Tao, saam met Ben Green, 'n wiskundige nou aan die [[Universiteit van Cambridge]] in [[Engeland]], 'n probleem opgelos wat verband hou met die tweelingpriemvermoede deur na priemgetalprogressies te kyk - reekse getalle wat ewe ver van mekaar gespasieer is. (Byvoorbeeld, 3, 7 en 11 vorm 'n progressie van priemgetalle met 'n spasiëring van 4; die volgende getal in die reeks, 15, is nie 'n priemgetal nie.) Dr. Tao en dr. Green het bewys dat dit altyd moontlik is om, êrens in die oneindigheid van [[heelgetal]]le, 'n progressie van priemgetalle van gelyke spasiëring en enige lengte te vind.” Baie ander resultate van Tao het hoofstroom aandag in die wetenskaplike pers gekry, insluitend: * sy vestiging van eindige tyd-opblaas vir 'n wysiging van die Navier-Stokes bestaan en gladheid Millennium Probleem.<ref name="quantanavier">{{cite web| url = https://www.quantamagazine.org/a-fluid-new-path-in-grand-math-challenge-20140224/| title = Quanta Magazine| date = 24 Februarie 2014}}</ref> * sy 2015 oplossing van die Erdős diskrepansie probleem, wat entropie ramings binne analitiese getalleteorie gebruik het.<ref>{{cite web|url=https://www.quantamagazine.org/terence-taos-answer-to-the-erdos-discrepancy-problem-20151001/| archive-url=https://web.archive.org/web/20190226123018/https://www.quantamagazine.org/terence-taos-answer-to-the-erdos-discrepancy-problem-20151001| archive-date=26 Februarie 2019|title=Terence Tao's Answer to the Erdős Discrepancy Problem|website=Quanta Magazine|date=Oktober 2015}}{{cbignore}}</ref> * sy 2019 vordering met die Collatz-vermoede, waarin hy die probabilistiese bewering bewys het dat byna alle Collatz-bane byna begrensde waardes bereik.<ref>{{cite journal|arxiv=1801.05914|date=6 April 2020|title=The De Bruijn-Newman constant is non-negative|last2=Tao|first2=Terence|last1=Rodgers|first1=Brad|journal=Forum of Mathematics, Pi|volume=8|pages=e6|doi=10.1017/fmp.2020.6 |doi-access=free}}.</ref> Tao het ook 'n aantal vermoedens opgelos of vordering gemaak met hulle. In 2012 het Green en Tao bewyse aangekondig van die vermoedelike "boordplantprobleem", wat vra vir die maksimum aantal lyne deur presies 3 punte in 'n stel van n punte in die vlak, nie almal op 'n lyn nie. In 2018, saam met Brad Rodgers, het Tao getoon dat die de Bruijn-Newman-konstante, waarvan die nie-positiwiteit gelykstaande is aan die Riemann-hipotese, nie-negatief is.<ref>{{cite journal|arxiv=1801.05914|date=6 April 2020|title=The De Bruijn-Newman constant is non-negative|last2=Tao|first2=Terence|last1=Rodgers|first1=Brad|journal=Forum of Mathematics, Pi|volume=8|pages=e6|doi=10.1017/fmp.2020.6 |doi-access=free}}.</ref> In 2020 het Tao Sendov se vermoede bewys, rakende die liggings van die wortels en kritieke punte van 'n komplekse polinoom, in die spesiale geval van polinome met 'n voldoende hoë graad.<ref>{{cite journal | last1=Tao | first1=Terence | title=Sendov's conjecture for sufficiently high degree polynomials | date=2022 | arxiv=2012.04125 | journal=Acta Mathematica | volume=229 | issue=2 | pages=347–392 | doi=10.4310/ACTA.2022.v229.n2.a3 | doi-access=free}}</ref> ===Erkenning=== [[Lêer:Terence Tao.jpg|duimnael|Tao at ICM 2006.]] Tao het oor die jare talle wiskundige eerbewyse en toekennings gewen.<ref>{{cite web |url=https://www.math.ucla.edu/~tao/preprints/cv.html |title=Vitae |publisher= UCLA |access-date=5 September 2015}}</ref> Hy is 'n genoot van die [[Royal Society]], die Australiese Akademie vir Wetenskap (ooreenstemmende lid), die Nasionale Akademie vir Wetenskappe (buitelandse lid), die Amerikaanse Akademie vir Kuns en Wetenskappe, die Amerikaanse Filosofiese Vereniging,<ref>{{Cite web|title=APS Member History|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Terence+Tao&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|access-date=19 Maart 2021|website=search.amphilsoc.org|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416013831/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Terence%20Tao&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|url-status=dead}}</ref> en die Amerikaanse Wiskundige Vereniging.<ref>[http://www.ams.org/profession/fellows-list List of Fellows of the American Mathematical Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180825194636/http://www.ams.org/profession/fellows-list |date=25 Augustus 2018 }}, besoek 25 Augustus 2013.</ref> In 2006 het hy die Fields-medalje ontvang; hy was die eerste Australiër, die eerste UCLA-fakulteitslid, en een van die jongste wiskundiges wat die toekenning ontvang het.<ref name="2006 Fields Medals awarded">{{cite journal| title = 2006 Fields Medals awarded | journal = Notices of the American Mathematical Society| volume = 53|issue = 9|date=Oktober 2006 | url = http://www.ams.org/notices/200609/comm-prize-fields.pdf| archive-url=https://web.archive.org/web/20061102135505/http://www.ams.org/notices/200609/comm-prize-fields.pdf| archive-date=2 November 2006| pages= 1037–1044}}</ref><ref name="cbc.ca">{{cite news|url=https://www.cbc.ca/news/science/reclusive-russian-turns-down-math-world-s-highest-honour-1.622524| archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211023/http://www.cbc.ca/technology/story/2006/08/22/math-fields.html| archive-date=23 Oktober 2021|title=Reclusive Russian turns down math world's highest honour|publisher=Canadian Broadcasting Corporation (CBC)|date=22 Augustus 2006|access-date=26 Augustus 2006}}{{cbignore}}</ref> Hy is ook bekroon met die MacArthur-genootskap. Hy is in ''[[The New York Times]]'', ''[[CNN]]'', ''[[USA Today]]'', ''Popular Science'', en baie ander media-afsetpunte gepubliseer.<ref>{{cite web |url=https://www.math.ucla.edu/~tao/media.html| archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211023/https://www.math.ucla.edu/~tao/media.html| archive-date=23 Oktober 2021 |title=Media information |publisher= UCLA |access-date=5 September 2015}}</ref> In 2014 het Tao 'n CTY Distinguished Alumni Honor van die Johns Hopkins Sentrum vir Begaafde en Talentevolle Jeug ontvang voor 979 deelnemers in graad 8 en 9 wat in dieselfde program is as waaruit Tao gegradueer het. In 2021 het president [[Joe Biden]] aangekondig dat Tao gekies is as een van 30 lede van sy president se raad van adviseurs oor wetenskap en tegnologie, 'n liggaam wat Amerika se mees vooraanstaande leiers in wetenskap en tegnologie bymekaarbring.<ref>{{cite web|url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/statements-releases/2021/09/22/president-biden-announces-members-of-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/| archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211023/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/09/22/president-biden-announces-members-of-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/| archive-date=23 Oktober 2021|title=President Biden Announces Members of President's Council of Advisors on Science and Technology|website=White House|date=22 September 2021}}</ref> In 2021 is Tao bekroon met die Riemann-prysweek as ontvanger van die eerste Riemann-prys 2019 deur die Riemann Internasionale Skool vir Wiskunde aan die Universiteit van Insubria.<ref>{{Cite news|date=21 September 2021|title=Terence Tao, il matematico con il QI più alto al mondo: "Non so cantare e ho fallito un paio di esami""|work=Huffington Post Italy|url=https://www.huffingtonpost.it/entry/terence-tao-il-matematico-con-il-qi-piu-alto-al-mondo-non-so-cantare-e-ho-fallito-un-paio-di-esami_it_614992f4e4b00171833fea6a| archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211023/https://www.huffingtonpost.it/entry/terence-tao-il-matematico-con-il-qi-piu-alto-al-mondo-non-so-cantare-e-ho-fallito-un-paio-di-esami_it_614992f4e4b00171833fea6a| archive-date=23 Oktober 2021}}</ref> Tao was 'n finalis om in 2007 Australiër van die Jaar te word.<ref>National Australia Day Committee, [https://web.archive.org/web/20221005030637/https://cms.australianoftheyear.org.au/recipients/professor-terence-tao Terence Tao – Australian of the Year]. Besoek 3 Februarie 2023.</ref> Teen 2022 het Tao meer as driehonderd artikels gepubliseer, asook sestien boeke.<ref>{{cite web|url=https://mathscinet.ams.org/mathscinet/MRAuthorID/361755|title=Terence C. Tao|website=MathSciNet|publisher=American Mathematical Society|access-date=24 November 2022}}</ref> Hy het 'n Erdős-nommer van 2.<ref>{{cite web |url=https://www.math.ucla.edu/~tao/whoami.html| archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211023/https://www.math.ucla.edu/~tao/whoami.html| archive-date=23 Oktober 2021 |title=Who am I? |publisher= UCLA |access-date=5 September 2015}}</ref> Hy is 'n navorser wat baie aangehaal word.<ref>{{Cite web|title=Terence Tao's Publons profile|url=https://publons.com/researcher/2356887/terence-tao/| archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211023/https://publons.com/researcher/2356887/terence-tao/| archive-date=23 Oktober 2021|access-date=6 Februarie 2021|website=publons.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Highly Cited Researchers|url=https://publons.com/awards/highly-cited/2019/| archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211023/https://publons.com/awards/highly-cited/2019/| archive-date=23 Oktober 2021|access-date=6 Februarie 2021|website=publons.com}}</ref> 'n Artikel deur New Scientist<ref>''|NewScientist.com'', [https://www.newscientist.com/article/dn9813-prestigious-fields-medals-for-mathematics-awarded.html Prestigious Fields Medals for mathematics awarded], 22 Augustus 2006.</ref> skryf oor sy vermoë: "Tao se reputasie is so groot dat wiskundiges nou meeding om hom in hul probleme te interesseer, en hy word 'n soort Meneer Herstel vir gefrustreerde navorsers. "As jy vashaak met 'n probleem, dan is een uitweg om Terence Tao te interesseer," sê Charles Fefferman professor in wiskunde aan Princeton-universiteit."<ref name="2006 Fields Medals awarded"/> Die Britse wiskundige en Fields-medaljewenner Timothy Gowers het oor Tao se breedte van kennis opgemerk:<ref>Mathematical Reviews MR2523047, Hersien deur Timothy Gowers of Terence Tao's ''Poincaré's legacies, part I'', http://mathscinet{{Dooie skakel|date=Junie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> "Tao se wiskundige kennis het 'n buitengewone kombinasie van breedte en diepte: hy kan met selfvertroue en gesaghebbend skryf oor onderwerpe so uiteenlopend soos parsiële differensiaalvergelykings, analitiese getalleteorie, die meetkunde van 3-veelvuldighede, niestandaardanalise, groepteorie, [[modelteorie]], [[kwantummeganika]], [[waarskynlikheid]], ergodiese teorie, kombinatorika, harmoniese analise, beeldverwerking, funksionele analise en vele ander. Sommige hiervan is gebiede waartoe hy fundamentele bydraes gelewer het. Ander is gebiede wat hy blykbaar op die diep intuïtiewe vlak van 'n kenner verstaan, ten spyte daarvan dat hy amptelik nie in daardie gebiede werk nie. Hoe hy dit alles doen, asook om artikels en boeke teen 'n geweldige tempo te skryf, is 'n algehele misterie. Daar word gesê dat [[David Hilbert]] die laaste persoon was wat alle wiskunde geken het, maar dit is nie maklik om gapings in Tao se kennis te vind nie, en as jy dit doen, kan jy dalk vind dat die gapings 'n jaar later gevul is." == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Wenners van die Fields-medalje}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Tao, Terence}} [[Kategorie:Geboortes in 1975]] [[Kategorie:Amerikaanse wiskundiges]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Fields-medalje wenners]] p4gsczjrkg1tqww7cl8brvlh6wklcl2 0 450683 2893285 2816668 2026-04-12T15:11:42Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893285 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''A Midsummer Night's Dream''}} {{Databoks}} '''''A Midsummer Night's Dream''''' is 'n [[VSA|Amerikaanse]] [[stilfilm]] uit [[1909]]. Die film is geregisseer deur [[J. Stuart Blackton]] en [[Charles Kent]].<ref>[https://www.silentera.com/PSFL/data/M/MidsummerNightsDream1909.html A Midsummer Night’s Dream]</ref><ref>[https://mubi.com/films/a-midsummer-night-s-dream-1909 A MIDSUMMER NIGHT'S DREAM]</ref> Dit was die eerste filmaanpassing van die gelyknamige toneelstuk deur [[William Shakespeare]]. Die film is gedurende die somer van 1909 gemaak, maar eers op 25 Desember vrygestel.{{sfn|Ball|1968|pp=52–56}} ==Storielyn== Die Hertog van Athene besluit dat Hermia (Rose Tapley) Lysander (Maurice Costello) moet verlaat ten gunste van haar vader se keuse, Demetrius (Walter Ackerman). Die minnaars vlug die bos in, vinnig gevolg deur Demetrius en sy geliefde, Helena (Julia Swayne Gordon). Die dorpshandelaars oefen intussen 'n toneelstuk ter ere van die hertog se verlowing met Hippolyta. Terug in die woud rus Titania, Koningin van Feeë (Florence Turner), met Penelope (Clara Kimball Young), wat haarself wreek deur Puck (Gladys Hulette) weg te stuur met 'n magiese krui, wat, as dit op die oë van 'n slapende persoon gedep word, die "slagoffer" verlief sal laat raak op die eerste persoon wat na ontwaking verskyn. Gou is Lysander en Demetrius verlief op die verkeerde meisies en Titania het verlief geraak op Bottom, die egoïstiese leier van die handelaars, wat Puck in 'n esel ([[donkie]]) verander het. Wanneer Penelope al hierdie onheil ontdek, lig sy die towerspreuk op en die troue van die hertog en Hippolyta kan voortgaan. == Hoofrolspelers == * Walter Ackerman — Demetrius * [[Dolores Costello]] * [[Helene Costello]] * [[Maurice Costello]] — Lysander * [[Rose Tapley]] — Hermia == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Wikiquote-inlyn}} * {{IMDb title|0000966}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse rolprente]] n3n975s91orb3q54z3v6meenn99ubhj 0 450797 2893253 2820866 2026-04-12T14:58:43Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893253 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Vincent Kompany | image = [[Lêer:FC Red Bull Salzburg gegen Bayern München (2025-01-06 Testspiel) 73.jpg|260px]] | caption = Kompany as hoofafrigter van<br />[[Bayern München]] in 2025 | full_name = Vincent Jean Mpoy Kompany<ref>{{cite web |url=https://fcbayern.com/en/news/2024/05/vincent-kompany-who-is-bayern-new-coach |title=Vincent Kompany: Who is Bayern's new coach? |publisher=FC Bayern Munich |date=29 May 2024 |access-date=5 January 2025}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1986|4|10|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://www.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_Squadlists.pdf |title=FIFA World Cup Russia 2018: List of players: Belgium |publisher=FIFA |page=3 |date=15 July 2018 |access-date=11 June 2019 |archive-date=11 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611000407/https://www.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |url-status=dead }}</ref> | birth_place = Ukkel, [[Brussel]], [[België]] | height = 1,90 m<ref name="DFL">{{cite web |url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/player/vincent-kompany |title=Vincent Jean Mpoy Kompany {{!}} FC Bayern München {{!}} Player Profile {{!}} Bundesliga |website=bundesliga.com |publisher=Deutsche Fußball Liga |accessdate=17 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240930094231/https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/player/vincent-kompany |archive-date=30 September 2024 |url-status=live }}</ref> | position = Sentrale verdediger | currentclub = [[Bayern München]] (hoofafrigter) | youthyears1 = 2000–2003 | youthclubs1 = [[RSC Anderlecht|Anderlecht]] | years1 = 2003–2006 | clubs1 = [[RSC Anderlecht|Anderlecht]] | caps1 = 73 | goals1 = 5 | years2 = 2006–2008 | clubs2 = [[Hamburger SV]] | caps2 = 29 | goals2 = 1 | years3 = 2008–2019 | clubs3 = [[Manchester City]] | caps3 = 265 | goals3 = 18 | years4 = 2019–2020 | clubs4 = [[RSC Anderlecht|Anderlecht]] | caps4 = 15 | goals4 = 1 | totalcaps = 382 | totalgoals = 25 | nationalyears1 = 2002 | nationalteam1 = België o/16 | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2002 | nationalteam2 = België o/17 | nationalcaps2 = 2 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2004–2019 | nationalteam3 = [[Belgiese nasionale sokkerspan|België]] | nationalcaps3 = 89 | nationalgoals3 = 4 | manageryears1 = 2019 | managerclubs1 = [[RSC Anderlecht|Anderlecht]] | manageryears2 = 2020–2022 | managerclubs2 = [[RSC Anderlecht|Anderlecht]] | manageryears3 = 2022–2024 | managerclubs3 = [[Burnley F.C.|Burnley]] | manageryears4 = 2024– | managerclubs4 = [[Bayern München]] }} '''Vincent Jean Mpoy Kompany''' (gebore [[10 April]] [[1986]]) is ’n [[België|Belgiese]] professionele [[Sokker|sokkerafrigter]] en voormalige speler wat as ’n sentrale verdediger gespeel het. Hy is tans die hoofafrigter van die [[Bundesliga]]-klub [[Bayern München]]. Hy is veral bekend vir sy elf seisoene by [[Manchester City]], waarvan hy agt seisoene as kaptein gedien het. Kompany het ook die [[Belgiese nasionale sokkerspan|Belgiese nasionale span]] vir vyftien jaar verteenwoordig en was vir lank hul kaptein. Kompany het sy professionele loopbaan by [[RSC Anderlecht|Anderlecht]] begin, waar hy uit hul jeugakademie gekom het en drie seisoene in die eerstespan gespeel het voordat hy in 2006 na die Bundesliga-klub [[Hamburger SV|Hamburg]] oorgeplaas is. In die somer van 2008 het hy na die [[Premier League]]-klub Manchester City geskuif, waar hy ’n belangrike rol gespeel het en as een van die beste winskopies van die “nuwe era” van City beskou is. Hy het tot een van die beste sentrale verdedigers in die liga ontwikkel. In die 2011–12 seisoen is hy as kaptein aangewys en het hy City gelei na hul eerste liga-titel in 44 jaar. Kompany is opgeneem in die Premier League-span van die jaar in 2011, 2012 en 2014, en is aangewys as Premier League-speler van die seisoen in 2012. Hy het nog elf trofeë met City gewen en in totaal 360 wedstryde vir die klub gespeel.<ref name="Stands alone">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/world-cup/10931612/World-Cup-2014-Vincent-Kompany-stands-alone-in-a-tournament-seriously-short-on-top-class-defenders.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/world-cup/10931612/World-Cup-2014-Vincent-Kompany-stands-alone-in-a-tournament-seriously-short-on-top-class-defenders.html|archive-date=12 January 2022|url-access=subscription|url-status=live|title=World Cup 2014: Vincent Kompany stands alone in a tournament seriously short on top-class defenders|work=The Telegraph|last=Hansen|first=Alan|date=27 June 2014|access-date=22 September 2014}}{{cbignore}}</ref> Kompany het 89 wedstryde vir België gespeel oor ’n 15-jaar internasionale loopbaan, nadat hy op 17-jarige ouderdom in 2004 sy debuut gemaak het. Hy was deel van die span wat vierde geëindig het by die [[Olimpiese Somerspele 2008|Olimpiese Spele in 2008]], en het aan die [[Sokker-Wêreldbeker|Wêreldbekertoernooie]] in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]] deelgeneem — België het in laasgenoemde toernooi hul beste eindposisie nog behaal deur derde te word. Hy was kaptein sedert 2010. In 2019, ná die afloop van sy kontrak ná elf jaar by City, het Kompany teruggekeer na Anderlecht as speler-afrigter. ’n Jaar later het hy sy aftrede as speler aangekondig en die rol van hoofafrigter oorgeneem. In 2022 is hy as afrigter van Burnley aangestel, het hulle na die EFL Championship-titel gelei in sy eerste seisoen, maar is die daaropvolgende seisoen uit die Premier League gerelegeer. Hy is in 2024 deur Bayern München aangestel na die vertrek van Thomas Tuchel, en het in sy eerste seisoen (2024–25) die Bundesliga gewen. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kompany, Vincent}} [[Kategorie:Belgiese sokkerspelers]] [[Kategorie:Sokkerafrigters]] [[Kategorie:Geboortes in 1986]] [[Kategorie:Lewende mense]] l3h3f4eglcjnq1hxeiojgfuizlgixdo 0 450827 2893156 2817458 2026-04-12T12:55:29Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893156 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks |beeld = |klubnaam = SK Krasnodar |vollenaam = Футбольный клуб Краснодар <br /> (Sokkerklub Krasnodar) |stigting = [[2008]] |stadion = Krasnodar Stadion, [[Krasnodar]] |kapasiteit = 35 179 |voorsitter = Sergei Galitsky |afrigter = {{vlagikoon|RUS}} [[Moerad Moesajef]] |liga = [[Russiese Sokkerkampioenskap|Russiese Premierliga]] | patroon_la1 = _krasnodar2425h | patroon_b1 = _krasnodar2425h | patroon_ra1 = _krasnodar2425h | patroon_sh1 = _krasnodar2425h | patroon_so1 = _krasnodar2425h | linkerarm1 = 000000 | liggaam1 = 000000 | regterarm1 = 000000 | broek1 = 000000 | kouse1 = 000000 | patroon_la2 = _krasnodar2425a | patroon_b2 = _krasnodar2425a | patroon_ra2 = _krasnodar2425a | patroon_sh2 = _krasnodar2425a | patroon_so2 = _krasnodar2425a | linkerarm2 = EBE6E2 | liggaam2 = EBE6E2 | regterarm2 = EBE6E2 | broek2 = EBE6E2 | kouse2 = EBE6E2 }} '''SK Krasnodar''' (Russies: Футбольный клуб Краснодар, <small>geromaniseer:</small> ''Futbolny klub Krasnodar'') is ’n [[Rusland|Russiese]] professionele [[Sokker|sokkerklub]] gebaseer in [[Krasnodar]] wat in die [[Russiese Sokkerkampioenskap|Russiese Premierliga]] speel.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/54712815|title=FC Krasnodar: Chelsea's Champions League opponents with the maverick owner|date=2020-10-28|website=BBC Sport|access-date=2025-07-01}}</ref> Die klub is in 2008 gestig. In 2009 is die klub bevorder na die Russiese Eerste Divisie, die tweede hoogste afdeling van die Russiese sokkerliga-stelsel, ten spyte daarvan dat hulle derde geëindig het in die Suidelike Sone van die Tweede Divisie. Aan die einde van die 2010-seisoen is hulle bevorder na die Russiese Premierliga vir die 2011-seisoen, ondanks ’n vyfde plek in die Eerste Divisie. In 2013 het SK Krasnodar begin met die bou van die Krasnodar Stadion met 35,074 sitplekke, wat op 9 Oktober 2016 geopen is. Tot die stadion voltooi was, het SK Krasnodar voortgegaan om hul tuiswedstryde in die Kuban Stadion te speel. Onder leiding van [[Moerad Moesajef]] het die span groot vordering gemaak, en in Mei 2025 het die span sy historiese eerste ligatitel gewen.<ref>{{Cite web|url=https://www.straitstimes.com/sport/football/krasnodar-celebrate-first-russian-league-title|title=Krasnodar celebrate first Russian league title|date=2025-05-25|website=The Straits Times|access-date=2025-07-01}}</ref> Die span gaan egter nie deelneem aan die [[UEFA Champions League]] in die nabye toekoms nie weens sanksies wat verband hou met die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|Russiese inval in Oekraïne]]. Die span het vroeër een keer vir die groepfase van die Champions League gekwalifiseer (2020) en vyf keer vir die groepfase van die [[UEFA Europa League]] (2014, 2015, 2016, 2018 en 2019). Die span het ook die Russiese beker twee keer gewen (2013–14 en 2022–23). == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Krasnodar, SK}} [[Kategorie:Russiese sokkerklubs]] 6kh0qq7knvertkxhouzxckr52agphwp 0 450842 2893239 2817603 2026-04-12T14:54:30Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893239 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Thorgan Hazard | image = [[Lêer:2023-08-12 TSV Schott Mainz gegen Borussia Dortmund (DFB-Pokal 2023-24) by Sandro Halank–074.jpg|240px]] | caption = Hazard with [[Borussia Dortmund]] in 2023 | full_name = Thorgan Ganael Francis Hazard<ref>{{cite web |url=https://www.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |title=FIFA World Cup Russia 2018: List of Players: Belgium |publisher=FIFA |page=3 |date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611000407/https://www.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |archive-date=11 June 2019}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1993|3|29|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/158066/thorgan-hazard |title=Thorgan Hazard: Overview |publisher=ESPN |access-date=10 April 2021}}</ref> | birth_place = [[La Louvière]], België | height = 1,75 m<ref>{{Cite web|url=https://www.bvb.de/Mannschaften/Profis/Thorgan-Hazard|title = Thorgan Hazard |publisher=Borussia Dortmund |access-date=25 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111124611/https://www.bvb.de/Mannschaften/Profis/Thorgan-Hazard |archive-date=11 January 2022}}</ref> | position = Aanvallende middelveldspeler, vleuel | currentclub = [[RSC Anderlecht|Anderlecht]] | clubnumber = 11 | youthyears1 = 1998–2003 | youthclubs1 = [[Royal Stade Brainois]] | youthyears2 = 2003–2007 | youthclubs2 = [[Royale Union Tubize-Braine|AFC Tubize]] | youthyears3 = 2007–2011 | youthclubs3 = [[RC Lens|Lens]] | years1 = 2011–2012 | clubs1 = [[RC Lens|Lens]] | caps1 = 14 | goals1 = 0 | years2 = 2012–2015 | clubs2 = [[Chelsea FC|Chelsea]] | caps2 = 0 | goals2 = 0 | years3 = 2012–2014 | clubs3 = → [[SV Zulte Waregem|Zulte Waregem]] (leen) | caps3 = 73 | goals3 = 18 | years4 = 2014–2015 | clubs4 = → [[VfL Borussia Mönchengladbach|Borussia Mönchengladbach]] (leen) | caps4 = 28 | goals4 = 1 | years5 = 2015–2019 | clubs5 = [[VfL Borussia Mönchengladbach|Borussia Mönchengladbach]] | caps5 = 119 | goals5 = 30 | years6 = 2019–2023 | clubs6 = [[Borussia Dortmund]] | caps6 = 87 | goals6 = 12 | years7 = 2023 | clubs7 = → [[PSV Eindhoven|PSV]] (leen) | caps7 = 9 | goals7 = 1 | years8 = 2023– | clubs8 = [[RSC Anderlecht|Anderlecht]] | caps8 = 42 | goals8 = 6 | nationalyears1 = 2008 | nationalteam1 = België o/15 | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2008–2009 | nationalteam2 = België o/16 | nationalcaps2 = 12 | nationalgoals2 = 4 | nationalyears3 = 2008–2010 | nationalteam3 = België o/17 | nationalcaps3 = 12 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 2010 | nationalteam4 = België o/18 | nationalcaps4 = 1 | nationalgoals4 = 0 | nationalyears5 = 2010–2012 | nationalteam5 = België o/19 | nationalcaps5 = 23 | nationalgoals5 = 10 | nationalyears6 = 2012–2014 | nationalteam6 = België o/21 | nationalcaps6 = 10 | nationalgoals6 = 1 | nationalyears7 = 2013– | nationalteam7 = [[Belgiese nasionale sokkerspan|België]] | nationalcaps7 = 47 | nationalgoals7 = 9 | club-update = 5 Junie 2025 | nationalteam-update = 1 Desember 2022 }} '''Thorgan Ganael Francis Hazard''' (gebore op [[29 Maart]] [[1993]]) is ’n [[België|Belgiese]] professionele [[sokkerspeler]] wat as ’n aanvallende middelveldspeler en vleuel vir [[RSC Anderlecht|Anderlecht]] in die [[Eerste klasse (sokker België)|Belgiese Pro Liga]] en die [[Belgiese nasionale sokkerspan|Belgiese nasionale span]] speel. Hazard het sy professionele loopbaan by RC Lens in [[Ligue 1]] begin en het in 2012 na [[Chelsea FC|Chelsea]] geskuif kort nadat hulle sy ouer broer [[Eden Hazard|Eden]] onderteken het. Hy het nooit ’n kompeterende wedstryd vir Chelsea gespeel nie en is vir twee jaar uitgeleen aan [[SV Zulte Waregem|Zulte Waregem]], waar hy in Januarie 2014 met die Goue Skoen vir beste sokkerspeler in die Belgiese Pro Liga bekroon is, en in Mei 2014 die prys vir beste professionele sokkerspeler gewen het.<ref name="Thorgan Hazard wint Gouden Schoen">{{cite news |date=22 January 2014 |title=Thorgan Hazard wint Gouden Schoen |url=http://sporza.be/cm/sporza/voetbal/Jupiler_Pro_League/140122_Gouden_schoen |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140125022950/http://www.sporza.be/cm/sporza/voetbal/Jupiler_Pro_League/140122_Gouden_schoen |archive-date=25 January 2014 |access-date=23 January 2014 |publisher=Vlaamse Radio- en Televisieomroeporganisatie |language=nl |df=dmy-all}}</ref><ref name="Thorgan Hazard is verkozen tot Profvoetballer van het Jaar">{{cite news |date=16 May 2014 |title=Thorgan Hazard is verkozen tot Profvoetballer van het Jaar |url=http://sporza.be/cm/sporza/voetbal/Jupiler_Pro_League/140516_profvoetballer_vh_jaar |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517115418/http://sporza.be/cm/sporza/voetbal/Jupiler_Pro_League/140516_profvoetballer_vh_jaar |archive-date=17 May 2014 |access-date=16 May 2014 |publisher=Vlaamse Radio- en Televisieomroeporganisatie |language=nl |df=dmy-all}}</ref> Hy het in 2014 by [[VfL Borussia Mönchengladbach|Borussia Mönchengladbach]] aangesluit, aanvanklik op ’n lening, en het meer as 100 wedstryde vir die klub gespeel voordat hy in 2019 na [[BV Borussia Dortmund|Borussia Dortmund]] geskuif het. In 2023 is Hazard op lening na die [[Eredivisie]]-klub [[PSV Eindhoven]] gestuur. In September 2023 het hy by Anderlecht aangesluit. Nadat hy op elke vlak in die Belgiese nasionale jeugspanstelsel gespeel het, het hy sy eerste senior internasionale buiging in Mei 2013 teen die [[Verenigde State se nasionale sokkerspan|Verenigde State]] gemaak. Hy was deel van die Belgiese span wat derde geëindig het by die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018 FIFA Wêreldbeker]], saam met sy ouer broer Eden. Sy jonger broers, Kylian en Ethan, is ook sokkerspelers. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Hazard, Thorgan}} [[Kategorie:Belgiese sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1993]] [[Kategorie:Lewende mense]] i1v1wisprhxy6y4ufqf4d6w2xi5bny7 0 450878 2893280 2855373 2026-04-12T15:06:53Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893280 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Zohran Mamdani | beeld = Zohran Mamdani 05.25.25 (cropped 3x4).jpg | beeldonderskrif = Zohran Mamdani in 2025 | orde = [[Burgemeester]] van [[New York]] | termynaanvang = 1 Januarie 2026 | termyneinde = | vise = | voorganger = Eric Adams | opvolger = | geboortenaam = | geboortedatum = <!-- vul slegs in indien onderstaande drie velde onbekend is (geboortejaar, geboortemaand en geboortedag --> | geboortejaar = 1991 | geboortemaand = 10 | geboortedag = 18 | geboorteplek = [[Kampala]], [[Uganda]] | sterftedatum = | sterfteplek = | party = [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] | orde2 = Lid van die New York-staatsvergadering van die 36ste distrik | termynaanvang2 = 1 Januarie 2021 | termyneinde2 = | vise2 = | voorganger2 = Aravella Simotas | opvolger2 = | orde3 = | termynaanvang3 = | termyneinde3 = | vise3 = | voorganger3 = | opvolger3 = | eggenoot = Rama Duwaji | kinders = | alma_mater = | religie = | handtekening =Zohran Mamdani Signature.svg | militer = <!-- Indien die persoon militêre diens gedoen het moet in hierdie veld “Militêre Diens” ingevoer word --> | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = |ouers=Mahmood Mamdani</br>Mira Nair}} '''Zohran Kwame Mamdani''' (gebore [[18 Oktober]] [[1991]]) is 'n [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] [[politikus]] en verkose [[burgemeester]] van [[New York]]. Hy was sedert 2021 as 'n lid van die New York State Assembly van die 36ste distrik, gebaseer in Queens, dien. As 'n lid van die [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] en die Demokratiese Sosialiste van Amerika, was hy die Demokratiese genomineerde vir burgemeester kandidaat vir die New York Stad in die 2025-verkiesing. Mamdani is in [[Kampala]], [[Uganda]], gebore as seun van die akademikus Mahmood Mamdani en die filmmaker Mira Nair. Hy het na New York Stad geëmigreer toe hy sewe jaar oud was en het aan die Bronx High School of Science gegradueer. Nadat hy 'n baccalaureusgraad in Afrika-studies aan Bowdoin College verwerf het, het Mamdani as 'n behuisingsberader en [[Hip-hop-musiek|hip-hop]]-musikant gewerk. Hy het sy politieke loopbaan as 'n veldtogbestuurder vir Khader El-Yateem en Ross Barkan begin. Mamdani is in 2020 vir die eerste keer tot die New York State Assembly verkies en het die viertermyn-ampsbekleër Aravella Simotas in 'n Demokratiese voorverkiesing verslaan. Hy is in 2022 en 2024 sonder opposisie herkies. In Oktober 2024 het Mamdani sy kandidatuur vir burgemeester van New York Stad in die 2025-burgemeestersverkiesing aangekondig. Sy veldtogplatform sluit in steun vir gratis stadsbusse, openbare kinderversorging, stadsbesit kruidenierswinkels, 'n huurbevriesing op huurgestabiliseerde eenhede, bykomende bekostigbare behuisingseenhede, omvattende openbare veiligheidshervorming en 'n minimumloon van $30 teen 2030. Mamdani ondersteun ook belastingverhogings op korporasies en diegene wat jaarliks meer as $1 miljoen verdien. Hy was skerp krities oor die staat [[Israel]] se behandeling van die [[Palestyne|Palestyn]]se volk en het belowe om die [[Internasionale Strafhof]] se lasbriewe vir Israeliese leiers na te kom deur premier [[Benjamin Netanyahu]] te arresteer as hy New York Stad sou besoek. Tydens die Demokratiese voorverkiesings het Mamdani endossemente ontvang van prominente progressiewe politici, insluitend [[Bernie Sanders]] en [[Alexandria Ocasio-Cortez]]. In die Demokratiese burgemeestersverkiesing op 24 Junie 2025 het Mamdani [[Andrew Cuomo]] en nege ander kandidate verslaan om die Demokratiese genomineerde vir burgemeester van New York Stad te word. ==Vroeë lewe en opvoeding== Zohran Kwame Mamdani is op 18 Oktober 1991 in Kampala, Uganda, gebore.<ref name=":0">{{Cite web |last=Kitunzi |first=Yahudu |date=7 Junie 2025 |title=Mamdani's mayoral goal puts Uganda on the map |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/mamdani-s-mayoral-goal-puts-uganda-on-the-map-5072356 |website=Monitor |access-date=7 Junie 2025 |archive-date=9 Junie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250609023734/https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/mamdani-s-mayoral-goal-puts-uganda-on-the-map-5072356 |url-status=live }}</ref> Hy is die enigste kind van die filmmaker Mira Nair en die post-kolonialisme-akademikus Mahmood Mamdani.<ref>{{cite web |last=Marcelo |first=Philip |date=25 Junie 2025 |title=Who is Zohran Mamdani? State lawmaker seeks to become New York City’s first Muslim and Indian American mayor |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/who-is-zohran-mamdani-state-lawmaker-seeks-to-become-new-york-citys-first-muslim-and-indian-american-mayor |access-date=27 Junie 2025 |website=PBS News |publisher=Associated Press}}</ref> Beide sy ouers is van Indiese afkoms; sy moeder is Punjabi en is Hindoe grootgemaak in Bhubaneswar,<ref>{{cite news |title=Mira Nair – part two |url=https://www.nbcnews.com/news/asian-america/mira-nair-how-suitable-boy-love-story-transcends-class-culture-n1249924 |newspaper=NBC News |last= Gajjar |first=Saloni |date= 7 Desember 2020|quote=Nair herself comes from a Hindu family, while her husband is Muslim. }}</ref> terwyl sy vader 'n [[Gujarati]]-[[Moslem]] is wat in [[Bombaai]] gebore en in Uganda grootgemaak is.<ref>{{cite web|url=https://abcnews.go.com/US/wireStory/zohran-mamdani-33-year-democratic-socialist-become-mayor-122548219|title=Can Zohran Mamdani, a 33-year-old democratic socialist, become the next mayor of New York City?|website=ABC News|last=Izaguirre|first=Anthony|date=5 Junie 2025|access-date=7 Junie 2025|archive-date=13 Junie 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613171125/https://abcnews.go.com/US/wireStory/zohran-mamdani-33-year-democratic-socialist-become-mayor-122548219|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/us/who-is-zohran-mamdani-indian-american-filmmaker-mira-nairs-son-contesting-for-new-york-city-mayor-elections-all-you-need-to-know/articleshow/121798777.cms|title=Who Is Zohran Mamdani? Indian-American filmmaker Mira Nair's son contesting for New York City mayor elections; all you need to know|work=The Times of India|date=14 Junie 2025|access-date=21 Junie 2025|archive-date=15 Junie 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250615194523/https://timesofindia.indiatimes.com/world/us/who-is-zohran-mamdani-indian-american-filmmaker-mira-nairs-son-contesting-for-new-york-city-mayor-elections-all-you-need-to-know/articleshow/121798777.cms|url-status=live}}</ref> Mamdani het sy middelnaam, Kwame, van sy vader gekry ter ere van [[Kwame Nkrumah]], die eerste president van [[Ghana]].<ref name="Jung-2025">{{Cite web |last=Jung |first=E. Alex |date=20 Mei 2025 |title=Zohran Mamdani Crashes the Party |url=https://nymag.com/intelligencer/article/zohran-mamdani-nyc-mayor-polls-campaign-momentum.html |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250520095713/https://nymag.com/intelligencer/article/zohran-mamdani-nyc-mayor-polls-campaign-momentum.html |archive-date=20 Mei 2025 |access-date=5 Junie 2025 |website=Intelligencer |language=en}}</ref><ref name="Little Africa interview">{{cite web|url=https://www.littleafricanews.com/zohran-mamdani-announces-candidacy-for-mayor-of-new-york-city/|title=Ugandan-Born Zohran Mamdani Announces Candidacy for Mayor of New York City|last=Davids|first=Monah|date=26 Oktober 2024|access-date=12 Maart 2025|website=Little Africa News|archive-date=11 Junie 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250611163042/https://www.littleafricanews.com/zohran-mamdani-announces-candidacy-for-mayor-of-new-york-city/|url-status=live}}</ref> Toe hy vyf was, het Mamdani en sy gesin na [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]], verhuis.<ref name=":0" /> Hy het St. George's Grammar School bygewoon terwyl sy pa by die [[ Universiteit van Kaapstad]] gewerk het.<ref name="Little Africa interview"/> Die gesin het na New York Stad verhuis toe Mamdani sewe was en aan die Upper West Side van Manhattan gewoon het. Hy het gegradueer aan die Bank Street School for Children en die Bronx High School of Science, <ref name = Saltonstall>{{Cite web |last=Saltonstall |first=Gus |date=26 Maart 2025 |title=Before Zohran Mamdani Made Waves in NYC's Mayoral Race, He Was A Kid Growing Up On the UWS |url=https://www.westsiderag.com/2025/03/26/before-zohran-mamdani-made-waves-in-nycs-mayoral-race-he-was-a-kid-growing-up-on-the-uws |access-date=29 Maart 2025 |website=West Side Rag |language=en-US}}</ref> waar hy onsuksesvol vir vise-president gestaan het.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2025/06/27/zohran-mamdanis-political-career-started-in-high-school.html|title=Zohran Mamdani ran for VP of his high school and lost—now he's winning the Democratic primary for NYC mayor|first=Megan|last=Sauer|date=27 Junie 2025|website=CNBC}}</ref> Mamdani het Bowdoin College in Maine bygewoon, waar hy mede-stigter was van die skool se tak van ''Students for Justice in Palestine''. Hy het in 2014 gegradueer met 'n baccalaureusgraad in Afrika-studies.<ref name="jac">{{cite web|url=https://jacobin.com/2020/02/zohran-mamdani-new-york-state-assembly-socialist-queens|title=Roti and Roses for All|last=Shoki|first=William|date=9 Februarie 2020|access-date=25 Maart 2025|website=Jacobin}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sorkin |first=Emma |date=1 November 2019 |title=Taking a stand: alumni run for office, with Bowdoin in mind |url=https://bowdoinorient.com/2019/11/01/taking-a-stand-alumni-run-for-office-with-bowdoin-in-mind/ |access-date=17 Maart 2025 |website=The Bowdoin Orient |archive-date=11 Junie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611163043/https://bowdoinorient.com/2019/11/01/taking-a-stand-alumni-run-for-office-with-bowdoin-in-mind/ |url-status=live }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Sister project auto}} * [https://nyassembly.gov/mem/Zohran-K-Mamdani Lid van die vergadering Zohran Mamdani] * [https://www.zohranfornyc.com/ Veldtogwebwerf] * {{C-SPAN|144799}} {{s-start}} {{s-ppo}} {{s-bef|before=[[Eric Adams]]}} {{s-ttl|title=[[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese]] genomineerde vir [[burgemeester van New York Stad]]|years=[[Burgemeesterverkiesing van New York Stad van 2025|2025]]}} {{s-inc|recent}} |- {{s-off}} {{s-bef|before=[[Eric Adams]]}} {{s-ttl|title=[[burgemeester van New York Stad]]|years=Ampsaanvaarding in 2026<!-- –present -->}} {{s-non|reason=Verkose}}<!-- {{s-inc}} --> {{s-end}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mamdani, Zohran}} [[Kategorie:Amerikaanse politici]] [[Kategorie:New York]] [[Kategorie:Geboortes in 1991]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Moslems]] os180atkdrkxp57pb2n4wmhcr6jjwxx 0 450937 2893237 2849176 2026-04-12T14:54:00Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893237 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Thomas Partey | image = [[Lêer:ATL-Madrid-Lokomotiv001-Thomas (cropped).jpg]] | caption = Partey met [[Atlético Madrid]] in 2019 | fullname = Thomas Teye Partey<ref>{{cite web |url=http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=57319 |title=Acta del Partido celebrado el 18 de mayo de 2019, en Valencia |publisher=Royal Spanish Football Federation |access-date=17 June 2019 |language=es |archive-date= 4 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304121000/http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=57319 |url-status=dead }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1993|6|13|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/189972/thomas-partey |title=Thomas Partey: Overview |publisher=ESPN |access-date=23 May 2021 |archive-date=3 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210703171441/https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/189972/thomas-partey |url-status=live }}</ref> | birth_place = [[Krobo Odumase]], [[Ghana]] | height = 1,85 m<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/4936/Thomas-Partey/overview |title=Thomas Partey: Overview |publisher=Premier League |access-date=23 May 2021 |archive-date=4 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210604151801/https://www.premierleague.com/players/4936/Thomas-Partey/overview |url-status=live }}</ref> | position = Verdedigende middelveldspeler | currentclub = | clubnumber = | youthyears1 = 2011–2012 | youthclubs1 = Odometah<ref name="auto">[http://sportsworldghana.com/feature-from-odumase-to-madrid-thomas-partey-has-arrived/ FEATURE: From Odumase to Madrid: Thomas Partey has arrived] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190310024019/http://sportsworldghana.com/feature-from-odumase-to-madrid-thomas-partey-has-arrived/ |date=10 March 2019 }}; [http://sportsworldghana.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210318034612/https://sportsworldghana.com/feature-from-odumase-to-madrid-thomas-partey-has-arrived/ |date=18 Maart 2021 }}, 17 November 2017</ref> | youthyears2 = 2012 | youthclubs2 = [[CD Leganés|Leganés]] | youthyears3 = 2012–2013 | youthclubs3 = [[Atlético Madrid]] | years1 = 2013–2020 | clubs1 = [[Atlético Madrid]] | caps1 = 132 | goals1 = 12 | years2 = 2013–2014 | clubs2 = → [[RCD Mallorca|Mallorca]] (leen) | caps2 = 37 | goals2 = 5 | years3 = 2014–2015 | clubs3 = → [[UD Almería|Almería]] (leen) | caps3 = 31 | goals3 = 4 | years4 = 2020–2025 | clubs4 = [[Arsenal FC|Arsenal]] | caps4 = 130 | goals4 = 9 | nationalyears1 = 2016– | nationalteam1 = [[Ghanese nasionale sokkerspan|Ghana]] | nationalcaps1 = 53 | nationalgoals1 = 15 | club-update = 18:03, 25 Mei 2025 (UTC) | nationalteam-update = 22:00, 24 Maart 2025 (UTC) }} '''Thomas Teye Partey''' (gebore [[13 Junie]] [[1993]]) is ’n [[Ghana|Ghanese]] professionele [[sokkerspeler]] wat as ’n verdedigende middelveldspeler speel, mees onlangs vir die [[Premier League]]-klub [[Arsenal FC|Arsenal]] en die Ghanese nasionale span. Partey het sy professionele loopbaan in 2013 by die Spaanse klub [[Atlético Madrid]] begin. Hy is op uitleen na Mallorca en Almería gestuur, en het in 2015 na Atlético teruggekeer, met wie hy die [[UEFA Europa League]] en [[UEFA Superbeker]] in 2018 gewen het, asook in die 2016 [[UEFA Champions League]]-eindstryd gespeel het. In 2020 het hy by Arsenal aangesluit in ’n oordrag ter waarde van £45 miljoen (€50 miljoen), en het daarmee die duurste Ghanese sokkerspeler van alle tye geword. As ’n Ghanese internasionale speler het Partey sy land by drie [[Afrikanasiesbeker|Afrikanasiesbeke-toernooie]] (2017, 2019 en 2021) en die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|FIFA Wêreldbeker in 2022]] verteenwoordig. Hy is in 2018 in die [[CAF]]-span van die Jaar ingesluit en is aangewys as Ghana se Sokkerspeler van die Jaar in 2018 en 2019. == Klubloopbaan == === Atlético Madrid === Partey het sy loopbaan by die plaaslike klub Odometah begin voordat hy in 2012 by Atlético Madrid aangesluit het. Ná ’n kort leningstydperk by Leganés is hy na die reserwes bevorder en in Maart 2013 vir die eerste keer na die eerste span opgeroep.<ref>{{Cite web|url=https://as.com/futbol/2020/10/05/segunda/1601922886_849151.html|title=Leganés will enter five million for the departure of Thomas to Arsenal|date=5 October 2020|publisher=Diario AS|access-date=23 December 2021|archive-date=23 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223214842/https://as.com/futbol/2020/10/05/segunda/1601922886_849151.html|url-status=live}}</ref> In die 2013–14-seisoen is hy aan Mallorca uitgeleen, waar hy sy professionele debuut gemaak en sy eerste doel aangeteken het. Die volgende jaar is hy aan Almería uitgeleen, waar hy sy La Liga-debuut gemaak het en sy eerste doele in die hoogste Spaanse afdeling aangeteken het. Hy het in 2015 na Atlético teruggekeer en op 28 November sy eerste span-debuut gemaak. Op 2 Januarie 2016 het hy sy eerste liga-doel vir die klub aangeteken. Partey het in die 2016 UEFA Champions League-eindstryd teen Real Madrid gespeel en in 2018 die UEFA Europa League en UEFA Super Cup saam met die klub gewen. Hy het meer as 100 La Liga-wedstryde vir Atlético gespeel en verskeie belangrike doele aangeteken. Ondanks sy vertrek aan die begin van die 2020–21-seisoen, het hy genoeg wedstryde gespeel om vir ’n ligamedalje gekwalifiseer te wees toe Atlético daardie seisoen die titel gewen het. === Arsenal === Op 5 Oktober 2020 het Partey by Arsenal aangesluit nadat die Engelse klub sy vrywaringsklousule van £45 miljoen geaktiveer het — wat hom die duurste Ghanese sokkerspeler in die geskiedenis gemaak het.<ref>{{cite web |url=https://www.arsenal.com/news/welcome-arsenal-thomas-partey |title=Welcome to Arsenal, Thomas Partey! |date=5 October 2020 |publisher=[[Arsenal FC|Arsenal Football Club]] |access-date=5 October 2020 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126123715/https://www.arsenal.com/news/welcome-arsenal-thomas-partey |url-status=live }}</ref> Hy het kort daarna sy debuut gemaak en op 22 Oktober 2021 sy eerste doel vir die klub aangeteken. Alhoewel hy deur verskeie beserings gekniehalter is, het hy hom as ’n sleutelfiguur onder afrigter Mikel Arteta gevestig en is in Februarie 2022 as Arsenal se Speler van die Maand aangewys. In die 2022–23-seisoen het hy drie doele in 33 wedstryde aangeteken, insluitend die Klubdoel van die Seisoen teen Tottenham Hotspur. Hy het die grootste deel van die 2023–24-seisoen met ’n dyspierbesering gemis, maar het in Augustus 2024 sterk teruggekeer met ’n doel in ’n 2–0 oorwinning teen Aston Villa. Daarna het hy weer doele aangeteken teen Nottingham Forest en Manchester City. Partey se kontrak het aan die einde van die 2024–25-seisoen verval, en geen ooreenkoms oor ’n nuwe kontrak is bereik nie. == Internasionale loopbaan == Thomas Partey is in Mei 2016 vir die eerste keer na die Ghanese nasionale span opgeroep en het op 5 Junie sy debuut gemaak in ’n oorwinning van 2–0 teen Mauritius.<ref>{{cite news|title=Atletico Madrid midfielder makes Ghana debut in Mauritius victory|url=http://pulse.com.gh/sports/thomas-teye-partey-atletico-madrid-midfielder-makes-ghana-debut-in-mauritius-victory-id5114891.html|access-date=3 January 2017|publisher=Pulse|date=5 June 2016|archive-date=3 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170103171500/http://pulse.com.gh/sports/thomas-teye-partey-atletico-madrid-midfielder-makes-ghana-debut-in-mauritius-victory-id5114891.html|url-status=live}}</ref> Op 5 September 2017 het hy ’n internasionale driekuns aangeteken in ’n 5–1 sege oor Kongo tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018 Wêreldbeker]]-kwalifisering. Hy is ingesluit in Ghana se span vir die 2019 Afrikanasiesbeker, waar hy teen Guinee-Bissau gescore het en ook in die uitspeelronde teen Tunisië in die strafskopreeks aangeteken het. Partey is aangewys as Ghana se Sokkerspeler van die Jaar in 2018 en 2019, en is later as visekaptein aangewys vir beide die 2021 Afrika-bekertoernooi-kwalifiseerders en die 2022 Wêreldbeker-kwalifisering. In November 2022 is hy opgeneem in Ghana se 26-man groep vir die FIFA Wêreldbeker in Katar.<ref>{{Cite web |title=Ghana Squad WC22 |date=2 December 2022 |url=https://www.fourfourtwo.com/features/ghana-world-cup-2022-squad-otto-addo-names-his-latest-squad |access-date=24 March 2023 |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128161302/https://www.fourfourtwo.com/features/ghana-world-cup-2022-squad-otto-addo-names-his-latest-squad |url-status=live }}</ref> == Persoonlike lewe == In Maart 2022 het Partey tot [[Islam]] bekeer, beïnvloed deur sy Marokkaanse vriendin, Sara Bella.<ref>{{cite web |last1=Silas |first1=Don |title=I converted to Islam because of my Moroccan girlfriend – Arsenal's Partey |url=https://dailypost.ng/2022/06/04/i-converted-to-islam-because-of-my-moroccan-girlfriend-arsenals-partey/ |website=Daily Post Nigeria |access-date=29 January 2023 |date=4 June 2022 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129213027/https://dailypost.ng/2022/06/04/i-converted-to-islam-because-of-my-moroccan-girlfriend-arsenals-partey/ |url-status=live }}</ref> In Junie 2022 is hy deur die opperhoof Nene Sakite II tot ’n tradisionele hoof van die Manya Krobo-volk in Ghana se Oosstreek benoem, as erkenning vir sy rol in Ghana se kwalifisering vir die FIFA Wêreldbeker in 2022.<ref>{{cite news |last1=Abayomi |first1=Tosin |title=Thomas Partey bags chieftaincy title for helping Ghana beat Nigeria to World Cup ticket [Photos] |url=https://www.pulse.ng/sports/sports-gist/thomas-partey-bags-chieftaincy-title-for-helping-ghana-beat-nigeria-to-world-cup/g4clpke |access-date=12 July 2022 |work=Pulse.ng |date=5 June 2022 |archive-date=9 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609043559/https://www.pulse.ng/sports/sports-gist/thomas-partey-bags-chieftaincy-title-for-helping-ghana-beat-nigeria-to-world-cup/g4clpke |url-status=live }}</ref> In Julie 2025 is Partey aangekla op vyf aanklagte van [[verkragting]] en een van seksuele aanranding, rakende beweerde voorvalle met drie vroue tussen 2021 en 2022. Hy moet op 5 Augustus 2025 in die Westminster-landdroshof verskyn.<ref name="dt-partey-charged">{{cite web |last1=Morgan |first1=Tom |last2=Evans |first2=Martin |title=Former Arsenal footballer Thomas Partey charged with multiple rapes |url=https://www.telegraph.co.uk/football/2025/07/04/thomas-partey-arsenal-footballer-charged-with-rape/ |website=[[The Daily Telegraph]] |access-date=4 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250704135238/https://www.telegraph.co.uk/football/2025/07/04/thomas-partey-arsenal-footballer-charged-with-rape/ |archive-date=4 July 2025 |language=en |date=4 July 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Thomas Partey, former Arsenal footballer, charged with rape and sexual assault |url=https://www.theguardian.com/football/2025/jul/04/thomas-partey-former-arsenal-footballer-charged-with-rape-and-sexual-assault |website=[[The Guardian]] |access-date=4 July 2025 |language=en |date=4 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |last1=Price |first1=Hannah |title=Footballer Thomas Partey charged with rape |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c39zr7y9ep3o |website=[[BBC News]] |access-date=4 July 2025 |language=en |date=4 July 2025}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Partey, Thomas}} [[Kategorie:Ghanese sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1993]] [[Kategorie:Lewende mense]] c5xtv4d1np41k0e6jas5ipftel1c2re 0 451018 2893122 2831117 2026-04-12T12:01:06Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893122 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Ryan Giggs | image = [[Lêer:Ryan Giggs 2015 (cropped).jpg|250px]] | caption = Giggs saam met [[Manchester United]] in 2015 | full_name = Ryan Joseph Giggs<ref>{{cite web |url=http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/squad-lists/squad-lists-february-2012.pdf |title=Premier League clubs submit squad lists |publisher=Premier League |page=23 |date=2 February 2012 |access-date=2 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227041058/http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/squad-lists/squad-lists-february-2012.pdf |archive-date=27 February 2012 |url-status=dead}}</ref> | birth_name = Ryan Joseph Wilson | birth_date = {{Birth date and age|1973|11|29|df=y}} | birth_place = [[Cardiff|Canton, Cardiff]], Wales | height = 1,79 m<ref>{{cite web |title=11. Ryan Giggs – Quote, Unquote |url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team/Ryan-Giggs.aspx?section=Quote |website=ManUtd.com |publisher=Manchester United |access-date=8 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501224335/http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team/Ryan-Giggs.aspx?section=Quote |archive-date=1 May 2013 }}</ref> | position = Vleuel | youthyears1 = | youthclubs1 = Deans FC | youthyears2 = 1985–1987 | youthclubs2 = [[:en:Manchester City F.C. EDS and Academy|Manchester City]] | youthyears3 = 1987–1990 | youthclubs3 = [[Manchester United]] | years1 = 1990–2014 | clubs1 = [[Manchester United]] | caps1 = 672 | goals1 = 114<!-- LEAGUE ONLY --> | nationalyears1 = 1989 | nationalteam1 = Engeland o/16 | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 1989 | nationalteam2 = Wallis o/18 | nationalcaps2 = 3 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 1991 | nationalteam3 = Wallis o/21 | nationalcaps3 = 1 | nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 1991–2007 | nationalteam4 = [[Walliese nasionale sokkerspan|Wallis]] | nationalcaps4 = 64 | nationalgoals4 = 12 | nationalyears5 = 2012 | nationalteam5 = Groot-Brittanje se Olimpiese span | nationalcaps5 = 4 | nationalgoals5 = 1 | manageryears1 = 2014 | managerclubs1 = [[Manchester United]] (tussentyds) | manageryears2 = 2014–2016 | managerclubs2 = [[Manchester United]] (assistent) | manageryears3 = 2018–2022 | managerclubs3 = [[Walliese nasionale sokkerspan|Wallis]] }} '''Ryan Joseph Giggs''' (gebore [[29 November]] [[1973]]) is ’n [[Wallis|Walliese]] [[Sokker|sokkerafrigter]], voormalige speler en mede-eienaar van die [[Groter Manchester]]-klub Salford City.<ref name=CW>{{cite news |first=Chris |last=Whyatt |title=Ryan Giggs profile |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/13507115.stm |website=BBC Sport |date=24 May 2011 |access-date=1 June 2011 }}</ref> Hy word beskou as een van die grootste spelers van sy generasie en een van die beste vleuels in die geskiedenis van sokker.<ref>{{cite web |last1=Darwin |first1=Stephen |title=Is Ryan Giggs the Greatest Player of His Generation? |url=https://www.footballfancast.com/football-blogs/is_ryan_giggs_the_greatest_player_of_his_generation |website=Football Fancast |date=18 December 2007 |access-date=1 December 2020}}</ref><ref name="fourfourtwo">{{cite news |last= |first= |url=https://www.fourfourtwo.com/features/101-greatest-football-players-last-25-years-full-list|title=Ranked! The 101 greatest football players of the last 25 years: full list|edition=253|work=FourFourTwo|date=13 February 2018|accessdate=22 December 2023}}</ref><ref>{{cite web| url = https://jobsinfootball.com/blog/best-wingers-of-all-time/| title = ''The 9 Best Wingers Of All Time''| publisher = Jobs in Football| date = 28 November 2023| access-date = 6 June 2024}}</ref><ref>{{cite web| url = https://www.fourfourtwo.com/news/best-wingers-in-football-history| title = ''Best Wingers in Football History''| publisher = Four Four Two| date = 28 November 2023| access-date = 6 June 2024 | first = Ben | last = Hayward}}</ref><ref>{{cite web| url = https://iconicfootball.weebly.com/top-100-wingers-of-all-time.html| title = ''Top 100 Wingers / Wide-Fwds of All-Time''| publisher = Iconic Football| access-date = 6 June 2024}}</ref><ref>{{cite web| url = https://www.sportskeeda.com/football/11-of-the-greatest-wingers-of-all-time| title = ''11 of the Greatest Wingers of All Time''| publisher = Sportskeeda| date = 15 March 2022 | access-date = 6 June 2024}}</ref> Giggs het sy hele professionele loopbaan by [[Manchester United]] deurgebring, waar hy ook as tussentydse speler-afrigter en assistentafrigter van die klub gedien het. Hy is een van die mees bekroonde sokkerspelers van alle tye, en een van slegs 51 spelers wat meer as 1 000 wedstryde in hul loopbaan gespeel het.<ref>{{Cite web|url=https://talksport.com/football/531265/dani-alves-most-successful-ever-43-trophies/|title=Dani Alves: Full-back wins astonishing 43rd trophy of his career after Brazil beat Peru in Copa America final |first1=Oliver |last1=Dawnay |work=talkSPORT |date=8 July 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202233615/https://talksport.com/football/531265/dani-alves-most-successful-ever-43-trophies/ |archive-date= 2 February 2023 }}</ref><ref>{{cite web |last=Taylor |first=Louise |date=23 March 2017 |title=Gianluigi Buffon's 1,000th career game is testament to a beacon of stability |url=https://www.theguardian.com/football/2017/mar/23/italy-juventus-gianluigi-buffon-1000th-game |access-date=24 March 2017 |work=The Guardian}}</ref> Giggs is in Canton, in [[Cardiff]], gebore as kind van Danny Wilson, ’n [[rugbyunie]]-speler vir Cardiff RFC, en Lynne Giggs (nou Lynne Johnson). Giggs is van gemengde ras – sy oupa aan vaderskant was ’n [[Sierra Leone]]-Kreool – en het gepraat oor die rassisme wat hy as kind ervaar het.<ref>{{Cite web|url=https://footbalium.com/lifestyle/biography/9986-ryan-giggs-biography/|title=Ryan Giggs Biography|website=www.footbalium.com}}{{Dooie skakel|date=Julie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news |title=Giggs suffered racist abuse |url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/giggs-suffered-racist-abuse-949583 |work=Manchester Evening News |date=20 April 2010 |access-date=28 October 2020 }}</ref> In 1980, toe Giggs ses jaar oud was, het sy pa van rugbyunie na rugbyliga oorgeskakel en by Swinton RLFC aangesluit, wat veroorsaak het dat die hele gesin noordwaarts na Swinton, ’n dorp in Salford, Groot-Manchester, moes verhuis. Hy het aanvanklik jeugsokker by [[Manchester City]] gespeel, maar op sy 14de verjaardag in 1987 by Manchester United aangesluit. Hy het sy professionele debuut vir die klub in 1991 gemaak en die volgende 23 jaar in die eerstespan deurgebring. Hy het aan die einde van die 2013–14-seisoen afgetree, en die klubrekord vir mees kompetisie-verskynings gehou – 963. Teen die einde van die 2013–14-seisoen het hy die klub se tussentydse speler-afrigter geword ná die afdanking van David Moyes. Hy was assistentbestuurder onder Moyes se permanente opvolger, [[Louis van Gaal]]. Giggs het Manchester United in Julie 2016 verlaat ná die aanstelling van [[José Mourinho]].<ref>{{cite web |date=2 July 2016 |title=Ryan Giggs: Man Utd confirm Welshman's exit after 29 years |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/36692679 |access-date=15 December 2022 |website=BBC Sport}}</ref> Gedurende sy tyd by United het hy 13 [[Premier League]]-titels gewen – meer as enige ander speler in die geskiedenis – vier [[FA Cup|FA-bekers]], drie [[EFL Cup|Ligabekers]], twee [[UEFA Champions League]]-titels, ’n [[FIFA-Klubwêreldbeker|FIFA-klubwêreldbeker]], ’n [[Interkontinentale Beker]], ’n [[UEFA Superbeker]] en nege [[FA Community Shield|FA Gemeenskapskilde]]. Manchester United en [[Liverpool FC|Liverpool]] is die enigste klubs in Engelse sokkergeskiedenis wat meer ligatitels as Giggs gewen het.<ref>{{cite web|url=http://www.manutd.com/en/Champions2013/Champions2013News/2013/Apr/ryan-giggs-legend-13-times-a-title-winner.aspx|title=Video: 13 titles for glorious Giggs|website=ManUtd.com |date=25 April 2013 |first1=Laura |last1=Kane |first2=Adam |last2=Marshall |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180207011952/http://www.manutd.com/en/Champions2013/Champions2013News/2013/Apr/ryan-giggs-legend-13-times-a-title-winner.aspx |archive-date= 7 February 2018 }}</ref> Op internasionale vlak het Giggs tussen 1991 en 2007 64 keer vir die [[Walliese nasionale sokkerspan|Walliese nasionale span]] gespeel, en was hy kaptein van die [[Verenigde Koninkryk|Groot-Brittanje]]-span wat aan die [[Olimpiese Somerspele 2012|Olimpiese Somerspele van 2012]] deelgeneem het. Hy het in Januarie 2018 die nuwe hoofafrigter van die Walliese nasionale span geword.<ref name="wales appointment">{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/42691334|title=Ryan Giggs: Manchester United legend named Wales manager|website=BBC Sport|date=15 January 2018|access-date=15 January 2018}}</ref> Giggs het Wallis gelei tot kwalifikasie vir die [[UEFA Europa-beker|Europese Kampioenskap]] in 2020. Hy het egter nie die span by die toernooi afgerig nie, wat uitgestel is as gevolg van die [[Covid-19-pandemie]], aangesien hy in hegtenis geneem is op vermoede van aanranding. Sy assistentafrigter, Rob Page, het tydelik die leisels oorgeneem.<ref name="page caretaker">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/54796224|title=Ryan Giggs: Wales manager will not take charge of November games |website=BBC Sport|date=3 November 2020|access-date=15 December 2022}}</ref> Giggs het in Junie 2022 bedank, en Page is as sy opvolger aangewys.<ref name="giggs resigns">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/61868824|title=Ryan Giggs: Ex-Manchester United winger resigns as Wales manager |website=BBC Sport|date=20 June 2022|access-date=15 December 2022}}</ref> Giggs was die eerste speler in die geskiedenis wat twee agtereenvolgende PFA (''Professional Footballers' Association'') Jong Speler van die Jaar-toekennings gewen het (1992 en 1993), hoewel hy eers in 2009 die Speler van die Jaar-toekenning ontvang het. Hy was die enigste speler wat in elk van die eerste 22 seisoene van die Premier League gespeel het, sowel as die enigste speler wat in elk van die eerste 21 seisoene ’n doel aangeteken het. Hy is in 2007 verkies tot die PFA-span van die Eeu, die Premier League-span van die Dekade in 2003, en die FA-beker-span van die Eeu. Hy hou die rekord vir die meeste doelaanbiedings in Premier League-geskiedenis, met 162, en die meeste doelaanbiedings in UEFA Champions League-geskiedenis met 41.<ref>{{cite web | url=https://theanalyst.com/eu/2023/12/who-has-the-most-champions-league-assists/ | title=Who Has the Most Champions League Assists? | date=14 December 2023 }}</ref> Hy is in 2009 as BBC Sportspersoonlikheid van die Jaar aangewys en is in 2007 in die Koningin se Verjaardagstoekennings tot Offisier van die [[Orde van die Britse Ryk]] (OBE) aangestel vir sy bydrae tot sokker. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Giggs, Ryan}} [[Kategorie:Sokkerafrigters]] [[Kategorie:Walliese sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1973]] [[Kategorie:Lewende mense]] b9ah1f3dmoiyuvvksvzv5o7eadpsiqr 0 451035 2893118 2885146 2026-04-12T11:59:58Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893118 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Roy Keane | image = [[Lêer:Roy keane 2014.jpg|240px]] | caption = Keane in 2014 | fullname = Roy Maurice Keane | birth_date = {{Birth date and age|1971|8|10|df=y}} | birth_place = [[Cork]], [[Republiek Ierland|Ierland]] | height = 1,80 m<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/407/Roy-Keane/overview |title=Roy Keane: Overview |publisher=Premier League |access-date=11 August 2022}}</ref> | position = Middelveldspeler | currentclub = | youthyears1 = 1981–1989 |youthclubs1 = [[Rockmount AFC|Rockmount]]<ref name="rockmountfc3">{{cite web|url=http://rockmountfc.com/?cat=20|title=Roy Keane: When it all started for Roy|publisher=rockmountfc.com|access-date=3 December 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160407115904/http://rockmountfc.com/?cat=20|archive-date=7 April 2016}}</ref> | years1 = 1989–1990 |clubs1 = [[Cobh Ramblers FC|Cobh Ramblers]] |caps1 = 23 |goals1 = 1 | years2 = 1990–1993 |clubs2 = [[Nottingham Forest]] |caps2 = 114 |goals2 = 22 | years3 = 1993–2005 |clubs3 = [[Manchester United]] |caps3 = 326 |goals3 = 33 | years4 = 2005–2006 |clubs4 = [[Celtic FC|Celtic]] |caps4 = 10 |goals4 = 1 | totalcaps = 473 |totalgoals = 57 | nationalyears1 = 1991 |nationalteam1 = Ierland o/21 |nationalcaps1 = 4 |nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 1991–2005 |nationalteam2 = [[Ierse nasionale sokkerspan|Ierland]] |nationalcaps2 = 67 |nationalgoals2 = 9 | manageryears1 = 2006–2008 |managerclubs1 = [[Sunderland AFC|Sunderland]] | manageryears2 = 2009–2011 |managerclubs2 = [[Ipswich Town FC|Ipswich Town]] }} '''Roy Maurice Keane''' (gebore [[10 Augustus]] [[1971]]) is ’n Ierse [[Sokker|sokkerkommentator]], voormalige afrigter en voormalige professionele speler. Hy is veral bekend vir sy loopbaan in die [[Premier League]], en spesifiek vir sy kapteinskap by [[Manchester United]]. Hy is gesamentlik die mees bekroonde Ierse sokkerspeler van alle tye, saam met Denis Irwin en Ronnie Whelan, en het 19 groot trofeë in sy klubloopbaan gewen — 17 daarvan tydens sy tyd by Manchester United. Hy word wyd beskou as een van die grootste verdedigende middelveldspelers van alle tye, een van die beste spelers van sy generasie, en een van die grootste spelers in Premier League-geskiedenis. In 2004 is hy deur [[Pelé]] ingesluit in die [[FIFA]] 100-lys van die wêreld se grootste lewende spelers.<ref name="FIFA 100">{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3533891.stm|title=Pele's list of the greatest|date=4 March 2004|work=BBC Sport|access-date=22 November 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.sportskeeda.com/football/10-greatest-midfielders-in-football-history/10 |title=10 greatest midfielders in football history: #1 Lothar Matthaus |website=sportskeeda.com |publisher=[[Sportskeeda]] |first=Ashwin |last=Hanagudu |date=17 September 2016 |access-date=6 November 2018}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.fourfourtwo.com/features/101-greatest-football-players-last-25-years-full-list|title=Ranked! The 101 greatest football players of the last 25 years: full list|edition=253|work=FourFourTwo|date=13 February 2018|accessdate=22 December 2023}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-07-28 |title=Best defensive midfielders ever |url=https://www.fourfourtwo.com/features/best-defensive-midfielders-ever |access-date=2024-10-12 |website=FourFourTwo |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=White |first=Mark |url=https://www.fourfourtwo.com/features/ranked-the-100-best-premier-league-players-ever/4|title=Ranked! The 100 best Premier League players ever|publisher=FourFourTwo|date=25 March 2025|accessdate=25 March 2025}}</ref> In sy 18-jarige speelloopbaan het Keane vir Cobh Ramblers, [[Nottingham Forest]] en Manchester United gespeel, voordat hy sy loopbaan by [[Celtic FC|Celtic]] afgesluit het. Hy was ’n oorheersende "box-to-box"-middelveldspeler, bekend vir sy aggressiewe en uiters mededingende speelstyl — ’n houding wat hom gehelp het om as kaptein van Manchester United uit te blink van 1997 tot sy vertrek in 2005. Keane het ’n belangrike rol gespeel in United se volgehoue sukses oor 12 jaar, en het sewe Premier League-titels, vier [[FA Cup|FA-bekers]], en die [[UEFA Champions League]] gewen. Daarna het hy vir Celtic geteken, waar hy die Skotse Premierliga en die Skotse Ligbeker gewen het voordat hy in 2006 as speler afgetree het. Keane het 14 jaar op internasionale vlak vir die [[Ierse nasionale sokkerspan|Republiek van Ierland]] gespeel, waarvan die meeste as kaptein. By die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994|1994 FIFA Wêreldbeker]] het hy in elke wedstryd van Ierland gespeel. Hy is egter huis toe gestuur voor die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002 Wêreldbeker]] ná ’n rusie met die nasionale afrigter, Mick McCarthy, oor die span se oefengeriewe. Keane het sy afrigterloopbaan by Sunderland begin kort ná sy aftrede as speler, en het die klub vanaf 23ste plek in die [[Football League Championship]] in Augustus geneem tot boaan die liga en bevordering na die Premier League.<ref>{{Cite news |title=A jolt of T&T sets Sunderland dancing to promotion tune |url=http://football.guardian.co.uk/Match_Report/0,,-72822,00.html |work=The Guardian |location=London |first=Stuart |last=James |date=5 March 2007 |access-date=22 May 2010 |archive-date=13 October 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013174102/http://football.guardian.co.uk/Match_Report/0,,-72822,00.html |url-status=dead }}</ref> Hy het in Desember 2008 bedank, en van April 2009 tot Januarie 2011 was hy afrigter van Ipswich Town.<ref name=bbcleavingsafc>{{Cite news |title=Keane and Sunderland part company |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/s/sunderland/7764671.stm |work=BBC Sport |date=4 December 2008 |access-date=4 December 2008 }}</ref><ref name=sackedbyipswich>{{Cite news |title=Roy Keane sacked as Ipswich manager |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/i/ipswich_town/9346787.stm |work=BBC Sport |date=7 January 2010 |access-date=7 January 2010 }}</ref> In November 2013 is hy aangestel as assistent-afrigter van die Ierse nasionale span onder hoofafrigter Martin O'Neill, ’n rol wat hy tot 2018 vervul het.<ref name="RTE mutual">{{cite news |url=https://www.rte.ie/sport/soccer/2018/1121/1012347-martin-oneill-and-roy-keane-part-company-with-fai/|title=Martin O'Neill and Roy Keane leave Ireland jobs by mutual agreement|date=21 November 2018|access-date=21 November 2018|publisher=RTE}}</ref> Hy het ook kort tydperke as assistent-afrigter by Aston Villa (2014) en [[Nottingham Forest]] (2019) gehad. Keane het verder as studio-ontleder gewerk vir sokkeruitsendings op die Britse kanale ITV en Sky Sports. Hy is in 2021 opgeneem in die Premier League Hall of Fame. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Keane, Roy}} [[Kategorie:Ierse sokkerspelers]] [[Kategorie:Sokkerafrigters]] [[Kategorie:Geboortes in 1971]] [[Kategorie:Lewende mense]] j0rvfwam2bvsz09u0rj1qnjpz9ljqdm 0 451249 2893124 2820682 2026-04-12T12:01:59Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893124 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Sami Khedira | image = [[Lêer:20180602 FIFA Friendly Match Austria vs. Germany Sami Khedira 850 0707.jpg|220px]] | caption = Khedira in 2018 | full_name = Sami Khedira<ref>{{cite web |url=http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=26284 |title=Acta del Partido celebrado el 07 de marzo de 2015, en Bilbao |trans-title=Minutes of the Match held on 7 March 2015, in Bilbao |publisher=Royal Spanish Football Federation |access-date=18 June 2019 |language=es |archive-date= 5 Junie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605143010/http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=57027 |url-status=dead }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1987|4|4|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |title=FIFA World Cup Russia 2018: List of Players: Germany |publisher=FIFA |page=12 |date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191206135930/https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |archive-date=6 December 2019}}</ref> | birth_place = [[Stuttgart]], [[Wes-Duitsland]] | height = 1,89 m<ref>{{cite web |url=http://www.juventus.com/it/squadre/prima-squadra/centrocampisti/sami-khedira/index.php |title=Sami Khedira |publisher=Juventus FC |language=it |archive-url=https://web.archive.org/web/20181010024828/http://www.juventus.com/it/squadre/prima-squadra/centrocampisti/sami-khedira/index.php |archive-date=10 October 2018}}</ref> | position = Sentrale middelvelder | currentclub = | clubnumber = | youthyears1 = 1992–1995 | youthclubs1 = TV Oeffingen | youthyears2 = 1995–2004 | youthclubs2 = [[VfB Stuttgart]] | years1 = 2004–2006 | clubs1 = [[VfB Stuttgart|VfB Stuttgart II]] | caps1 = 21 | goals1 = 1 | years2 = 2006–2010 | clubs2 = [[VfB Stuttgart]] | caps2 = 98 | goals2 = 14 | years3 = 2010–2015 | clubs3 = [[Real Madrid]] | caps3 = 102 | goals3 = 6 | years4 = 2015–2021 | clubs4 = [[Juventus FC|Juventus]] | caps4 = 99 | goals4 = 21 | years5 = 2021 | clubs5 = [[Hertha BSC]] | caps5 = 9 | goals5 = 0 | totalcaps = 329 | totalgoals = 42 | nationalyears1 = 2003–2004 | nationalteam1 = Duitsland o/17 | nationalcaps1 = 10 | nationalgoals1 = 2 | nationalyears2 = 2007–2009 | nationalteam2 = Duitsland o/21 | nationalcaps2 = 15 | nationalgoals2 = 5 | nationalyears3 = 2009–2018 | nationalteam3 = [[Duitse nasionale sokkerspan|Duitsland]] | nationalcaps3 = 77 | nationalgoals3 = 7 }} '''Sami Khedira''' ([[Arabies]]: سامي خضيرة; gebore [[4 April]] [[1987]]) is ’n [[Duitsland|Duitse]] voormalige professionele [[sokkerspeler]] wat as sentrale middelvelder gespeel het. Hy het sy loopbaan by [[VfB Stuttgart]] begin en het die [[Bundesliga]] in 2007 gewen, voordat hy in 2010 na [[Real Madrid]] verhuis het. In sy vyf seisoene in Spanje het hy sewe binnelandse en internasionale trofeë gewen, insluitend die [[UEFA Champions League]] in 2014. In 2015 het hy gratis na die Italiaanse klub [[Juventus-sokkerklub|Juventus]] oorgegaan, en het in sy eerste drie seisoene die [[Serie A]]-titel en Coppa Italia gewen, gevolg deur nog twee ligatitels en ’n Supercoppa Italiana. Khedira was sedert 2009 ’n volwaardige internasionale speler vir [[Duitse nasionale sokkerspan|Duitsland]] en het 77 wedstryde vir die nasionale span gespeel. Hy het aan drie [[Sokker-Wêreldbeker|Wêreldbekertoernooie]] en twee [[UEFA Europa-beker|Europese Kampioenskappe]] deelgeneem. Hy was deel van die Duitse spanne wat die halfeindstryd van die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|FIFA Wêreldbeker 2010]], asook van die [[Europese Sokkerkampioenskap 2012|Europese Kampioenskap 2012]] en [[Europese Sokkerkampioenskap 2016|2016]], gehaal het. In [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]] het hy die Wêreldbeker gewen. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Khedira, Sami}} [[Kategorie:Duitse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1987]] [[Kategorie:Lewende mense]] pbbo73i4esrtazx41blujfqxmru0gge 0 451275 2893374 2892457 2026-04-12T17:05:00Z Jcb 223 2893374 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Edinson Cavani | image = [[Lêer:Edinson Cavani 2018 (cropped).jpg|240px]] | caption = Cavani by die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|Wêreldbekertoernooi in 2018]] | full_name = Edinson Roberto Cavani Gómez<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA Club World Cup 2025™ – Squad List: CA Boca Juniors (ARG) |publisher=FIFA |page=8 |date=21 June 2025 |access-date=26 June 2025 }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|df=y|1987|2|14}} | birth_place = Salto, [[Uruguay]] | height = 1,85 m | position = Doelskieter | currentclub = [[Boca Juniors]] | clubnumber = 10 | youthyears1 = 2000–2005 | youthclubs1 = [[Danubio F.C.|Danubio]] | years1 = 2005–2007 | clubs1 = [[Danubio F.C.|Danubio]] | caps1 = 25 | goals1 = 9 | years2 = 2007–2011 | clubs2 = [[Palermo FC|Palermo]] | caps2 = 109 | goals2 = 34 | years3 = 2010–2011 | clubs3 = → [[SSC Napoli|Napoli]] (leen) | caps3 = 35 | goals3 = 26 | years4 = 2011–2013 | clubs4 = [[SSC Napoli|Napoli]] | caps4 = 69 | goals4 = 52 | years5 = 2013–2020 | clubs5 = [[Paris Saint-Germain]] | caps5 = 200 | goals5 = 138 | years6 = 2020–2022 | clubs6 = [[Manchester United]] | caps6 = 41 | goals6 = 12 | years7 = 2022–2023 | clubs7 = [[Valencia CF|Valencia]] | caps7 = 25 | goals7 = 5 | years8 = 2023– | clubs8 = [[Boca Juniors]] | caps8 = 48 | goals8 = 14 | nationalyears1 = 2006–2007 | nationalteam1 = Uruguay o/20 | nationalcaps1 = 15 | nationalgoals1 = 11 | nationalyears2 = 2012 | nationalteam2 = Uruguay se Olimpiese span | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 2008–2022 | nationalteam3 = [[Uruguaanse nasionale sokkerspan|Uruguay]] | nationalcaps3 = 136 | nationalgoals3 = 58 | club-update = 19:53, 19 Mei 2025 (UTC) | nationalteam-update = }} '''Edinson Roberto Cavani Gómez''' (gebore [[14 Februarie]] [[1987]]) is ’n [[Uruguay|Uruguaanse]] professionele [[sokkerspeler]] wat as ’n doelskieter vir Boca Juniors in [[Argentinië]] speel. Hy staan bekend as “El Matador” en word beskou as een van die beste aanvallers van sy generasie.<ref>{{cite web |last=Wood |first=Liam |title=Manchester United striker Edinson Cavani explains the story behind his 'El Matador' nickname |url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/sport/football/football-news/cavani-el-matador-man-united-21551405.amp |access-date=10 May 2024 |website=Manchester Evening News|date=12 September 2021 }}</ref><ref>{{cite web |last=Mackenzie |first=Alasdair |title=Ranked! The 100 best players of the 21st Century |url=https://www.fourfourtwo.com/features/ranked-the-100-best-players-of-the-21st-century/2 |access-date=10 May 2024 |website=FourFourTwo|date=March 2023 }}</ref> Cavani het sy loopbaan by Danubio in [[Montevideo]] begin en in 2007 na [[Palermo FC|Palermo]] in Italië geskuif. In 2010 het hy by [[SSC Napoli|Napoli]] aangesluit, aanvanklik op ’n lening, en later permanent vir €17 miljoen. Hy het gehelp om die Coppa Italia in 2012 te wen en was een van die beste aanvallers in Italië. In 2013 het hy vir €64 miljoen by [[Paris Saint-Germain]] (PSG) in Frankryk aangesluit — toe die duurste oordrag in Franse sokker.<ref>{{cite web |last=O'Brien |first=Colin |title=Napoli's Edinson Cavani: Serie A's Most Wanted Striker |url=https://bleacherreport.com/articles/1591104-napolis-edinson-cavani-serie-as-most-wanted-striker |access-date=31 May 2022 |website=Bleacher Report}}</ref> By PSG het hy ses [[Ligue 1]]-titels, vyf Franse Ligabekers en vier Franse Beker-kompetisies gewen.<ref>{{cite news |title=Ligue 1 - Cavani completes blockbuster £55.4m move to PSG - Yahoo! Eurosport UK |url=http://uk.eurosport.yahoo.com/news/serie-cavani-completes-blockbuster-move-psg-161808142.html |url-status=dead |access-date=16 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130719080138/http://uk.eurosport.yahoo.com/news/serie-cavani-completes-blockbuster-move-psg-161808142.html |archive-date=19 July 2013}}</ref> Hy is PSG se tweede hoogste doelskieter ooit.<ref>{{cite news|url=http://www.ligue1.com/joueur/cavani-edinson-roberto|title=Edinson CAVANI|access-date=31 May 2015|work=Ligue 1}}</ref><ref name="auto">{{Cite news|url=http://www.espn.co.uk/football/french-ligue-1/story/3127050/edinson-cavani-and-kylian-mbappe-scoop-up-top-ligue-1-awards|title=Cavani and Mbappe win top Ligue 1 awards|publisher=ESPN|access-date=16 May 2017}}</ref> In 2020 het hy by [[Manchester United]] aangesluit en 17 doele in sy eerste seisoen aangeteken, insluitend een in die [[UEFA Europa League|Europa League]]-eindstryd. In 2022 het hy vir Valencia begin speel. Cavani het in 2008 sy debuut vir [[Uruguaanse nasionale sokkerspan|Uruguay se nasionale span]] gemaak teen [[Colombiaanse nasionale sokkerspan|Colombia]] en het 136 wedstryde gespeel en 58 doele aangeteken — die tweede meeste in Uruguay se geskiedenis ná [[Luis Suárez]]. Hy het aan tien groot internasionale toernooie deelgeneem: vier [[Sokker-Wêreldbeker|Wêreldbekers]] ([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]), vyf [[Copa América|Copa Américas]] (2011, 2015, 2016, 2019 en 2021), en die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2013|Konfederasiebeker in 2013]]. Hy het ook drie wedstryde by die [[Olimpiese Somerspele 2012|2012 Olimpiese Spele]] gespeel, waar Uruguay nie uit die groepfase deurgedring het nie. Hy het ’n doel aangeteken tydens die 2010 Wêreldbeker, waar Uruguay vierde geëindig het in die toernooi in [[Suid-Afrika]]. In 2011 was hy deel van die span wat Uruguay se rekord 15de Copa América-titel gewen het. Hy was ook die topskieter in Suid-Amerika se kwalifisering vir die 2018 Wêreldbeker, met tien doele. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Cavani, Edinson}} [[Kategorie:Uruguaanse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1987]] [[Kategorie:Lewende mense]] p5u1925x9fpjkln1k6fq6exbwrojnrb 0 452457 2893331 2890366 2026-04-12T16:02:39Z Aliwal2012 39067 2893331 wikitext text/x-wiki '' 'n Seder val in Waterkloof'' is 'n Afrikaanse [[film|klug]] wat in 1978 vrygestel is.<ref name="Steyn2015">{{aanhaling boek |outeur=Steyn, Christa |titel=Die argivering van die Afrikaanse film (1916 – 2014) |jaar=2015 |uitgewer=MA-verhandeling: [[Universiteit van die Vrystaat]] |url=https://scholar.ufs.ac.za/server/api/core/bitstreams/ca0015e1-68ae-4c45-aece-24f6a7f4cd29/content}}</ref> Die film is deur [[Franz Marx]] geregisseer met die draaiboek deur [[P.G. du Plessis]], vervaardig deur Tommie Meyer en versprei deur Rand Films.<ref name="Steyn2015"/> ==Sinopsis== Die verhaal fokus op diverse karakters binne een familie en hul vriende. Dit sentreer rondom 'n professor in Pretoria se Waterkloof, sy ondeunde dogtertjie, sy akademiese kollegas, en sy familie uit 'n voorstedelike huis in Krugersdorp wat onverwags by hom kom kuier.<ref name="Steyn2015"/> ==Rolverdeling== Die rolverdeling is:<ref name="Steyn2015"/> *[[Magda Beukes]] (as Poppie), *Wilna Snyman (as Sally), *Tarina Klein (as Vredelief), *Woutrine Theron (as Mercie), *Paul Malherbe (as Professor van Vuuren) en *[[Don Leonard]] (as Van). ==Verwysings== {{verwysings}} {{DEFAULTSORT:Seder val in Waterkloof}} [[Kategorie:Afrikaanse rolprente]] qd9olxwk5zsxs1zgh9wg8bp0kvm4qwe 0 453365 2893138 2834867 2026-04-12T12:20:43Z Jcb 223 2893138 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Maatskappy |naam = Alexander McQueen |kenteken = |tipe = Aandelemaatskappy |stigting = 1992 |ligging_stad = [[Londen]] |ligging_land = [[Verenigde Koninkryk]] |ligging = |liggings = |sleutelpersone = |gebied_bedien = |industrie = |produkte = Leergoedere, saalware, juwele, horlosies, klere en bykomstighede, sy en tekstiel, huis, parfuum, skoonheidsmiddels |dienste = |inkomste = |bedryfsinkomste = |netto_inkomste = |getal_werknemers = |ouer = |afdelings = |dogtermaatskappye = |slagspreuk = |tuisblad = [https://www.alexandermcqueen.com ''alexandermcqueen.com''] |ontbind = |voetnotas = |intl = }} '''Alexander McQueen''' 'n modehuis wat in 1992 deur Alexander McQueen gestig is.<ref>[https://www.vam.ac.uk/articles/alexander-mcqueen-an-introduction Alexander McQueen – an introduction]</ref> == Geskiedenis == Die modehuis is in 1992 deur Alexander McQueen gestig.<ref>[https://glamobserver.com/the-history-of-alexander-mcqueen/ The History Of Alexander McQueen]</ref> Sy debuutversameling, ''Taxi Driver'', was 'n verwysing na die [[Martin Scorsese]]-fliek met dieselfde naam. Elke daaropvolgende vertoning is gekenmerk deur 'n hoogs teatrale benadering wat, gekombineer met die ontwerp, groot kontroversie veroorsaak het. Dit het die kenmerk van die handelsmerk geword. In 2001 het die modehuis by die [[Gucci|Gucci-groep]] (nou [[Kering|Kering-groep]]) aangesluit.<ref>[https://www.kering.com/en/houses/couture-and-leather-goods/mcqueen/history/ History]</ref> McQueen het later 'n 51%-belang in die maatskappy verkoop. In 2006 het die huis se gereed-om-te-dra-handelsmerk, McQ, gedebuteer. Die lyn was op jongmense gemik.<ref>[https://www.voguebusiness.com/companies/alexander-mcqueen-suspends-mcq-line Alexander McQueen “suspends” McQ line]</ref> In Februarie 2010 het Alexander McQueen selfmoord gepleeg. Sy jarelange medewerker, [[Sarah Burton]], is as kreatiewe direkteur aangewys.<ref>[https://www.vogue.com/article/sarah-burton-alexander-mcqueen-tribute Before Her Final Bow at Alexander McQueen, a Tribute to Sarah Burton and Her Extraordinary Talent]</ref> In Oktober 2023 is [[Seán McGirr]] as kreatiewe direkteur aangestel.<ref>[https://www.vogue.com/article/alexander-mcqueen-taps-jw-andersons-sean-mcgirr-as-creative-director Alexander McQueen Taps JW Anderson’s Seán McGirr as Creative Director]</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} {{normdata}} [[Kategorie:Britse maatskappye]] lcmv3fmg2tmlulx5atvr84s9tt7cm5x 0 453537 2893278 2874199 2026-04-12T15:06:22Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893278 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Ziauddin Sardar in London.jpg|duimnael|Ziauddin Sardar in 2013.      ]] '''Ziauddin Sardar''' (Dipalpur, Noord-[[Pakistan]], [[31 Oktober]] [[1951]]) is een van [[Brittanje]] se voorste [[Moslem]]-intellektuele en het meer as veertig boeke oor wetenskap, godsdiens en kultuur gepubliseer. As 'n jong seun het Sardar na [[Brittanje]] geëmigreer. Daar het hy later [[fisika]] en [[rekenaarwetenskap]] aan die Stad-universiteit, Londen, gestudeer. In 1975 het hy 'n simulasiemodel vir die pelgrimstog vir die Hajj-navorsingsentrum aan die King Abdul Aziz Universiteit in [[Jeddah]] ontwikkel. Hy het ook as joernalis (onder andere vir ''Nature'' en ''New Scientist'') en as televisieverslaggewer gewerk. Tans is Sardar redakteur van die tydskrif ''Futures'', publiseer gereeld in die ''New Statesman'', en is 'n besoekende dosent in Postkoloniale Studies aan die Stad-universiteit, Londen. In sy boek, "''Rescuing All Our Futures''," kritiseer hy die eensydige Westerse siening van globale ontwikkeling en dring hy daarop aan dat die res van die wêreld aktief werk aan 'n toekoms wat nie-Westerse waardes in ag neem. In sy outobiografiese roman, ''Paradise Desperately Sought'', beskryf Sardar sy soeke na die ideaal van [[Islam]]. Nadat hy met [[Osama bin Laden]] in Pakistan ontmoet het, het Sardar toenemend getwyfel aan die klaargemaakte oplossings van fundamentaliste wat verlossing verwag van 'n Islamitiese staat gebaseer op [[Sjaria]] -wetgewing. "Dis tyd om die beginsels van Islam te heroorweeg. Ek het die veranderinge gesien. Selfs onder die mees konserwatiewe denkers begin lig skyn." ==Publikasies== * Het paradijs wanhopig gezocht, Byblos, bladsye 288, {{ISBN|9058471136}} * Why do people hate America?, (met Merryl Wyn Davies), Icon Books Ltd, 2003, 240 pp., {{ISBN|1840465255}} * Introducing Islam, Icon Books Ltd Edition, 2004, bladsye 176, {{ISBN|1840465824}} * Barbaric Others - A Manifesto on Western Racism, (met Merryl Wyn Davies en Claude Alvarez), Pluto Press Ltd, 1993, 128 pp., {{ISBN|0745307434}} * Rescuing All Our Futures - The Future of Futures Studies, bladsye 258, {{ISBN|0275965597}} * Postmodernism and the Other: New Imperialism of Western Culture, Pluto Press 1997 ==Bronnelys== *"My Philosophy", ''The Philosophical Magazine'' 48 120–126 2010 *Tony Stevenson, "Ziauddin Sardar: Explaining Islam to the West" in ''Profiles in Courage: Political Actors and Ideas in Contemporary Asia'', editors, Gloria Davies, JV D’Cruz and Nathan Hollier, Australian Scholarly Publishing, Melbourne, 2008. *Anne Marie Dalton, "The Contribution of Ziauddin Sardar’s Work to the Religion-Science Conversation", ''World Futures: Journal of General Evolution'', Volume 63, Issue 8, 2007, Pages 599 – 610. *John Watson, editor, ''Listening to Islam with Thomas Merton, Sayyid Qutb, Kenneth Cragg and Ziauddin Sardar: Praise, Reason and Reflection'', (Brighton: Sussex Academic Press, 2005). *Jose Maria Ramos, "Memories and method: conversations with Ashis Nandy, Ziauddin Sardar and Richard Slaughter", ''Futures'' 37 (5) 433–444 (Junie 2005). *Leif Stenberg, "Seyyed Hossein Nasr and Ziauddin Sardar on Islam and science: marginalisation or modernisation of a religious tradition", ''Social Epistemology'' 10 (3–4) 273–287 Julie–Desember 1996. *Tomas Gerholm, "Two Muslim intellectuals in the postmodern world: Akbar Ahmed and Ziauddin Sardar", in Akbar Ahmed and Hastings Donnan (Editors), ''Islam, Globalization and Postmodernity'', Routledge, London, 1994. *Ernest Hahn, "Ziauddin Sardar", ''Islam and Christian-Muslim Relations'' 4 (1) 139–143 (June 1993). *Nasim Butt, "Al-Faruqi and Ziauddin Sardar: Islamization of Knowledge or the Social Construction of New Disciplines", ''Journal of Islamic Science'' 5 (2) 79–98 (1989) *Halal Monk, ''Critical Muslims, transmodern tradition'', [http://www.halalmonk.com/ziauddin-sardar-critical-muslims-transmodern-tradition A conversation with Ziauddin Sardar] *Susannah Tarbush, [http://en.qantara.de/content/interview-with-muslim-scholar-ziauddin-sardar-muslims-yearn-for-real-debate "Interview with Muslim Scholar Ziauddin Sardar: Muslims Yearn for Real Debate"], Qantara.de, 14 Januarie 2013 *Farah Zia, [http://tns.thenews.com.pk/interview-ziauddin-sardar-manufactured-dogma/#.Wdy9Y3WGP0o ‘"Much of what we believe in is manufactured dogma"'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011021452/http://tns.thenews.com.pk/interview-ziauddin-sardar-manufactured-dogma/#.Wdy9Y3WGP0o |date=11 Oktober 2017 }}, ''The News on Sunday'', Lahore, 8 Maart 2015 *"Ziauddin Sardar: The Beginning of Knowledge" in Joan Bakewell, editor, ''Belief'', BBC, London, 2005, 155-168 {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Sardar, Ziauddin}} [[Kategorie:Britse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1951]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Toekomsstudies]] mjlxqnzna37lgolp93rpezmi8nmr5ab 0 453678 2893352 2876888 2026-04-12T16:46:10Z Jcb 223 2893352 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Charlie Kirk in Tampa July 2025 (cropped).jpg|duimnael|Charlie Kirk in 2025.]] '''Charles James Kirk''' ([[14 Oktober]] [[1993]] – [[10 September]] [[2025]]) was ’n Amerikaanse konserwatiewe politieke aktivis, skrywer en mediapersoonlikheid. Hy was medestigter en uitvoerende direkteur van Turning Point USA (TPUSA) en uitvoerende hoof van Turning Point Action (TPAction). Kirk was ’n uitgesproke ondersteuner van [[Donald Trump]] en het ’n groot jeuggerigte netwerk om TPUSA en sy media-platforms help bou. Hy was ook die aanbieder van ''The Charlie Kirk Show'' op die Salem Radio Network. Kirk se aktivisme en styl het groot steun sowel as kritiek ontlok, met aanhangers wat sy jeugmobilisering geloof het en kritici wat hom met waninligting en polariserende retoriek verbind het.<ref>{{cite news |last=Risen |first=Clay |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk, Right-Wing Force and a Close Trump Ally, Dies at 31 |url=https://www.nytimes.com/2025/09/10/us/politics/charlie-kirk-dead.html |newspaper=The New York Times |access-date=11 September 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=The Killing of Charlie Kirk and the Political Violence Haunting America |url=https://time.com/7316280/charlie-kirk-dead-political-violence/ |newspaper=Time |date=13 September 2025 |access-date=8 Oktober 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Salem Media Announces Charlie Kirk Moving into Dennis Prager Slot |url=https://investor.salemmedia.com/news-events/press-releases/detail/874/salem-media-announces-charlie-kirk-moving-into-dennis |website=Business Wire |date=19 Maart 2025 |access-date=8 Oktober 2025}}</ref> Kirk is op 10 September 2025 doodgeskiet terwyl hy by ’n TPUSA-geleentheid op die kampus van Utah Valley University (Orem, [[Utah]]) gepraat het as deel van ’n ''American Comeback Tour''. Die voorval het wydverspreide reaksie ontlok en kort daarna het president Trump aangekondig dat Kirk postuum die Amerikaanse Presidensiële Medalje van Vryheid sal ontvang.<ref>{{cite news |title=Conservative activist Charlie Kirk fatally shot in Utah; person of interest in custody |url=https://www.washingtonpost.com/nation/2025/09/10/charlie-kirk-shot-utah-valley/ |newspaper=The Washington Post |date=10 September 2025 |access-date=11 September 2025}}</ref><ref>{{cite news |last=Kamisar |first=Ben |date=11 September 2025 |title=Trump says he will award Charlie Kirk the Presidential Medal of Freedom posthumously |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-says-will-posthumously-award-charlie-kirk-presidential-medal-fre-rcna230581 |website=NBC News |access-date=11 September 2025}}</ref> == Vroeë lewe en opleiding == Kirk is gebore in Arlington Heights, [[Illinois]], en het in Prospect Heights grootgeword. Hy het Wheeling High School bygewoon en daarna kortliks by Harper College ingeskryf voordat hy aktivisme voltyds begin doen het.<ref>{{cite news |title=Who was Charlie Kirk? Activist's political roots started in suburban Chicago |url=https://www.nbcchicago.com/news/local/who-was-charlie-kirk-activists-political-roots-started-in-suburban-chicago/3822385/ |website=NBC Chicago |date=10 September 2025 |access-date=11 September 2025}}</ref> As tiener het hy ''Tea Party''-aktivis Bill Montgomery ontmoet, met wie hy later TPUSA sou stig.<ref>{{cite news |title=Charlie Kirk left behind a network of 500,000 donors who powered Turning Point USA |url=https://fortune.com/2025/09/20/charlie-kirk-donor-network-turning-point-usa-revenue-republican-party/ |website=Fortune |date=20 September 2025 |access-date=8 Oktober 2025}}</ref> == Loopbaan == === Turning Point USA === Kirk en Montgomery het TPUSA in 2012 gestig as ’n organisasie-sonder-winsbejag om konserwatiewe aktivisme op hoërskool- en kampusse te bevorder. Vroeë steun het van skenkers soos Foster Friess gekom, wat Kirk by die 2012 Republikeinse Nasionale Konvensie ontmoet het.<ref>{{cite news |title=Charlie Kirk left behind a vast donor network |url=https://finance.yahoo.com/news/charlie-kirk-left-behind-vast-080200209.html |website=Yahoo News |date=20 September 2025 |access-date=8 Oktober 2025}}</ref> Onder Kirk het TPUSA vinnig uitgebrei met kampus-hoofstukke en jaarlikse byeenkomste soos ''Student Action Summit'' en later ''AmericaFest'' in Phoenix.<ref>{{cite web |title=AmericaFest 2025 |url=https://www.amfest.com/ |website=Turning Point USA |access-date=8 Oktober 2025}}</ref> TPUSA het verskeie inisiatiewe geloods, insluitende die ''Professor Watchlist'', wat aanhangers as ’n register van “radikale gedrag” by akademici beskryf, maar wat deur kritici as ’n aanval op akademiese vryheid veroordeel is.<ref>{{cite news |title=New conservative 'watch list' targets professors |url=https://www.washingtonpost.com/news/answer-sheet/wp/2016/12/01/new-conservative-watchlist-targets-professors-for-advancing-leftist-propaganda/ |newspaper=The Washington Post |date=1 Desember 2016 |access-date=8 Oktober 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Professor Watchlist |url=https://professorwatchlist.org/ |website=Turning Point USA |access-date=8 Oktober 2025}}</ref> === Turning Point Action en geloofsnetwerke === In 2019 is Turning Point Action geloods om meer eksplisiet politieke voorspraak en voetsoolvlak-mobilisering te doen.<ref>{{cite web |title=About Turning Point Action |url=https://www.tpaction.com/about |website=Turning Point Action |access-date=8 Oktober 2025}}</ref> In 2021 het Kirk saam met pastoor Rob McCoy ''Turning Point Faith'' geloods wat op kerk- en geloofsgemeenskappe fokus.<ref>{{cite news |title=The rise of Newbury Park Pastor Rob McCoy |url=https://www.vcstar.com/story/news/2022/10/05/godspeak-newbury-park-pastor-rob-mccoy/8182148001/ |newspaper=Ventura County Star |date=5 Oktober 2022 |access-date=8 Oktober 2025}}</ref> === Media en uitsaaiwerk === Kirk het vanaf Oktober 2020 ’n daaglikse drie-uur radioprogram, ''The Charlie Kirk Show'', op Salem Radio Network aangebied; teen 2025 is die program wyd gesindikeer.<ref>{{cite news |title=SRN Adds The Charlie Kirk Show to Weekday Lineup |url=https://www.businesswire.com/news/home/20200901005017/en/SRN-Adds-The-Charlie-Kirk-Show-to-Weekday-Lineup |website=Business Wire |date=1 September 2020 |access-date=8 Oktober 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Charlie Kirk Surges to #1 |url=https://investor.salemmedia.com/news-events/press-releases/detail/875/charlie-kirk-surges-to-1-salem-media-and-the-next |website=Salem Media Group |date=27 Maart 2025 |access-date=8 Oktober 2025}}</ref> Hy het ook ’n breër digitale teenwoordigheid gebou met in-persoon regstreekse byeenkomste en ''Turning Point Live''-stroomdienste.<ref>{{cite web |title=The Charlie Kirk Show |url=https://salemmedia.com/nationally-syndicated-talk-shows/the-charlie-kirk-show/ |website=Salem Media |access-date=8 Oktober 2025 |archive-date=19 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250919042022/https://salemmedia.com/nationally-syndicated-talk-shows/the-charlie-kirk-show/ |url-status=dead }}</ref> == Sienings en openbare posisies == Kirk se aktivisme het temas ingesluit soos beperkings op aborsie, opposisie teen streng wapenbeheer, skeptisisme oor LGBTQ-beleid, kritiek op ras- en diversiteitsprogramme, asook ’n uitgesproke Christelik-nasionale benadering tot politiek.<ref>{{cite news |title='God is not done with America': Trump supporters take victory lap at AmericaFest |url=https://www.theguardian.com/us-news/2024/dec/23/americafest-trump-turning-point-usa |newspaper=The Guardian |date=23 Desember 2024 |access-date=8 Oktober 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=Charlie Kirk's outsized influence on the MAGA movement |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/13/charlie-kirk-maga-influence |newspaper=The Guardian |date=13 September 2025 |access-date=8 Oktober 2025}}</ref> Sy ondersteuners het hom geprys vir die mobilisering van jong kiesers en sy rol in Republikeinse veldtogte; kritici het hom verbind met onbewese of weerlêde aansprake oor die 2020-verkiesing en COVID-19.<ref>{{cite news |title=Money and misinformation: how Turning Point USA won big |url=https://www.theguardian.com/us-news/2021/oct/23/turning-point-rightwing-youth-group-critics-tactics |newspaper=The Guardian |date=23 Oktober 2021 |access-date=8 Oktober 2025}}</ref> == Omstredenheid == TPAction is in 2020 onder skerp ondersoek geplaas nadat berig is dat tieners betaal is om gekoördineerde pro-Trump-boodskappe te plaas sonder verpligte openbaarmaking. [[Facebook]] en Twitter het later rekeninge verwyder of geskors wat met die skema verbind is.<ref>{{cite news |title=Pro-Trump youth group enlists teens in secretive campaign |url=https://www.washingtonpost.com/politics/turning-point-teens-disinformation-trump/2020/09/15/c84091ae-f20a-11ea-b796-2dd09962649c_story.html |newspaper=The Washington Post |date=15 September 2020 |access-date=8 Oktober 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=Facebook bans marketing firm running 'troll farm' for pro-Trump youth group |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2020/10/08/facebook-bans-media-consultancy-running-troll-farm-pro-trump-youth-group/ |newspaper=The Washington Post |date=8 Oktober 2020 |access-date=8 Oktober 2025}}</ref> Die ''Professor Watchlist'' het ook beduidende akademiese teenreaksie uitgelok.<ref>{{cite news |title=More than 1,500 academics ask to join controversial Professor Watchlist |url=https://www.washingtonpost.com/news/answer-sheet/wp/2016/12/14/the-sort-of-company-we-wish-to-keep-more-than-1500-academics-ask-to-join-controversial-professor-watchlist/ |newspaper=The Washington Post |date=14 Desember 2016 |access-date=8 Oktober 2025}}</ref> == Persoonlike lewe == Kirk is in Mei 2021 met Erika Frantzve (nou Erika Kirk) getroud en die egpaar het twee kinders.<ref>{{cite news |title=Charlie Kirk's parents and family background |url=https://people.com/all-about-charlie-kirk-parents-11807941 |website=People |date=22 September 2025 |access-date=8 Oktober 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=Who is Erika Frantzve, Charlie Kirk's wife |url=https://nypost.com/us-news/who-is-erika-frantzve/ |newspaper=New York Post |date=10 September 2025 |access-date=8 Oktober 2025}}</ref> == Dood == Op 10 September 2025 is Kirk tydens ’n buiteluggeleentheid by Utah Valley University in Orem, [[Utah]], deur ’n sluipskutter doodgeskiet. Die FBI en plaaslike owerhede het kort daarna ’n persoon van belang geïdentifiseer en ’n wapen herwin. Die media het wyd verslag gedoen oor die ondersoek se vordering.<ref>{{cite news |title=How the Shooting of Conservative Activist Charlie Kirk Unfolded |url=https://www.wsj.com/us-news/charlie-kirk-shooting-utah-valley-university-9c2f9817 |newspaper=The Wall Street Journal |date=11 September 2025 |access-date=8 Oktober 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=Charlie Kirk shooting: FBI releases photo of person of interest |url=https://www.forbes.com.au/news/world-news/charlie-kirk-shooting-updates-photo-released/ |website=Forbes Australia |date=12 September 2025 |access-date=8 Oktober 2025}}</ref> == Nalatenskap == TPUSA het ná sy dood huldeblyke en ’n gedenkgeleentheid georganiseer, terwyl ''AmericaFest'' voortgaan as ’n vlagskipbyeenkoms. President Trump se aankondiging van ’n postume Presidensiële Medalje van Vryheid het verdere debat ontlok oor Kirk se invloed en die toekoms van die MAGA-beweging.<ref>{{cite web |title=Building a Legacy: Remembering Charlie Kirk |url=https://tpusa.com/ |website=Turning Point USA |access-date=8 Oktober 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=Trump to award Kirk Medal of Freedom posthumously |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-says-will-posthumously-award-charlie-kirk-presidential-medal-fre-rcna230581 |website=NBC News |date=11 September 2025 |access-date=8 Oktober 2025}}</ref> Sommige ontleders het Kirk se dood as ’n keerpunt in Westerse politieke en kulturele gesprekke beskryf, en aangevoer dat sy vermoë om konserwatiewe idees uit die periferie na die hoofstroom te bring en jongmense by redelike debat te betrek ’n blywende invloed sal hê.<ref>{{cite web |date=16 September 2025 |title=Dís wat Charlie Kirk se sluipmoord ons leer |url=https://www.netwerk24.com/stemme/menings/daniel-eloff-dis-wat-charlie-kirk-se-sluipmoord-ons-leer-20250916-0681|website=Netwerk24 |access-date=17 September 2025}}</ref> === Publikasies === * ''Time for a Turning Point: Setting a Course Toward Free Markets and Limited Government for Future Generations'' (2016, saam met Brent Hamachek).<ref>{{cite web |title=Time for a Turning Point |url=https://www.barnesandnoble.com/w/time-for-a-turning-point-charlie-kirk/1124116414 |website=Barnes & Noble |date=2016 |access-date=8 Oktober 2025}}</ref> * ''The MAGA Doctrine: The Only Ideas That Will Win the Future'' (2020).<ref>{{cite web |title=The MAGA Doctrine |url=https://www.harpercollins.com/products/the-maga-doctrine-charlie-kirk |website=HarperCollins |date=2020 |access-date=8 Oktober 2025}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://thecharliekirkshow.com/ ''The Charlie Kirk Show''] * [https://tpusa.com/ TPUSA-amptelike webwerf] * [https://www.tpaction.com/ Turning Point Action] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kirk, Charlie}} [[Kategorie:Amerikaanse aktiviste]] [[Kategorie:Geboortes in 1993]] [[Kategorie:Sterftes in 2025]] [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] [[Kategorie:Amerikaanse radiopersoonlikhede]] f94nzjkc2zhga9zlt6k88q79dmabf61 0 453887 2893303 2890696 2026-04-12T15:25:25Z Sobaka 328 /* 2026 */ bywerk 2893303 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Munisipale Verkiesing 2026.png|duimnael|KI-gegenereerde beeld ter illustrasie van die munisipale verkiesing.]] Die '''Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2026''' is ‘n komende verkiesing in [[Suid-Afrika]], wat dien om rade vir alle distrik-, metropolitaanse en plaaslike munisipaliteite in elk van die land se nege provinsies te verkies.<ref name= "Cabinet approves establishment of IMC for 2026 Municipal Elections"></ref> Hierdie verkiesings word elke vyf jaar gehou. Die vorige munisipale verkiesing is in [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2021|2021]] gehou. Die vyfde termyn van plaaslike regering in Suid-Afrika sal op 1 November 2026 eindig. Op 13 November 2024 het die Suid-Afrikaanse Minister in die Presidensie, [[Khumbudzo Ntshavheni]], in [[Kaapstad]] aangekondig dat die verkiesing tussen 2 November 2026 en 1 Februarie 2027 gehou sal word.<ref name= "Cabinet approves establishment of IMC for 2026 Municipal Elections">{{cite web|url= https://www.sanews.gov.za/south-africa/cabinet-approves-establishment-imc-2026-municipal-elections |title= Cabinet approves establishment of IMC for 2026 Municipal Elections |author= |publisher= SAnews |date= 13 November 2024 |access-date= 29 Maart 2025 }}</ref> 'n Totaal van 508 politieke partye het geregistreer om aan die verkiesing deel te neem.<ref name= "IEC Confirms 508 Political Parties Registered">{{cite web|url= https://www.enca.com/news/iec-confirms-508-political-parties-registered |title= IEC Confirms 508 Political Parties Registered |author= |publisher= eNCA |date= 4 November 2025 |access-date= 27 November 2025 }}</ref> Die totale aantal stemdistrikte voor die verkiesing was 4 488.<ref name= "Ward boundaries finalised ahead of local elections">{{cite web|url= https://www.sanews.gov.za/south-africa/ward-boundaries-finalised-ahead-local-elections |title= Ward boundaries finalised ahead of local elections |author= |publisher= The South African Government News Agency |date= 11 Desember 2025 |access-date= 31 Desember 2025 }}</ref> Teen Desember 2025 was 'n totaal van 27,67 miljoen Suid-Afrikaners geregistreer om te stem, volgens die Verkiesingskommissie. Die grootste stemblok was burgers tussen 30 en 39 jaar oud. 55% van geregistreerde kiesers was vroue.<ref name= "Voter registration statistics">{{cite web|url= https://www.elections.org.za/pw/StatsData/Voter-Registration-Statistics |title= Voter registration statistics |author= |publisher= The Electoral Commission of South Africa |date= 31 Desember 2025 |access-date= 31 Desember 2025 }}</ref> Die Suid-Afrikaanse kabinet het die stigting van 'n Interministeriële Komitee (IMK) goedgekeur wat toesig sal hou oor die voorbereidings vir die 2026 Plaaslike Regeringsverkiesing. Die IMK sal byeengeroep word deur die Minister van Samewerkende Regering en Tradisionele Sake, [[Velenkosini Hlabisa]], en bestaan uit verskeie regeringsdepartemente wat 'n rol te speel het in die versekering van 'n suksesvolle verkiesing. Die IMK sal saam met die [[Onafhanklike Verkiesingskommissie van Suid-Afrika]] (OVK) en ander relevante liggame werk om te verseker dat die proses wat tot die verkiesing lei, glad en vreedsaam verloop.<ref name= "Cabinet approves establishment of IMC for 2026 Municipal Elections"></ref> Soos met alle groot regeringsverkiesings in Suid-Afrika, sal die 2026 munisipale verkiesing georganiseer word deur die land se onafhanklike verkiesingsbestuursliggaam, die Onafhanklike Verkiesingskommissie van Suid-Afrika (OVK). Dit is volgens die liggaam se stigting kragtens hoofstuk nege van die Grondwet, en volgens sy verpligtinge in Artikel 190 van die [[Grondwet van Suid-Afrika|Grondwet]], en pligte in Artikel 5 van die Verkiesingskommissiewet, 1996.<ref name= "What we do - Electoral Commission of South Africa">{{cite web|url= https://www.elections.org.za/pw/About-Us/What-We-Do |title= What we do - Electoral Commission of South Africa |author= |publisher= Electoral Commission of South Africa |date= |access-date= 1 Mei 2025 }}</ref> ==Verkiesingstelsel== Plaaslike regering in Suid-Afrika bestaan uit [[munisipaliteit]]e van verskillende tipes. Die grootste metropolitaanse gebiede word deur metropolitaanse munisipaliteite beheer, terwyl die res van die land in distriksmunisipaliteite verdeel is, wat elk uit verskeie plaaslike munisipaliteite bestaan. Na die 2016-verkiesing was daar agt metropolitaanse munisipaliteite, 44 distriksmunisipaliteite en 205 plaaslike munisipaliteite.<ref>[https://www.gov.za/about-government/government-system/local-government Local government]. Besoek op 1 Junie 2019</ref> Die rade van metropolitaanse en plaaslike munisipaliteite word verkies deur 'n stelsel van gemengde-lid proporsionele verteenwoordiging, waarin die helfte van die setels in elke munisipaliteit verkies word op die eerste-oor-die-wenstreep-stelsel in enkellid-wyke en die ander helfte van die setels toegeken word volgens die proporsionele verteenwoordiging (PV)-stelsel. Laasgenoemde neem die aantal wyksetels wat deur 'n party gewen word in ag en verseker dat die finale aantal setels wat deur daardie party gehou word, proporsioneel is tot hul persentasie van die totale stem.<ref>[https://www.elections.org.za/content/Elections/FAQ-Elections/ Frequently Asked Questions: Elections]. Besoek op 1 Junie 2019.</ref> Distriksmunisipaliteitrade word gedeeltelik verkies deur proporsionele verteenwoordiging (DC 40% stemme) en gedeeltelik aangestel deur die rade van die samestellende plaaslike munisipaliteite (DC 60% stemme). Kiesers in beide metropolitaanse en plaaslike munisipaliteite kies 'n enkele wykskandidaat sowel as 'n proporsionele verteenwoordiger in hul munisipale raad. Inwoners van munisipaliteite wat deel vorm van distriksrade (dit wil sê, metropolitaanse munisipaliteite uitgesluit) bring ook 'n derde stem uit om 'n proporsionele verteenwoordiger vir hul distriksraad te kies, benewens die twee stemme wat hulle vir hul plaaslike raad uitbring.<ref>[https://albertonrecord.co.za/208623/national-provincial-municipal-elections-explained/ National, provincial and municipal elections explained] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508073838/https://albertonrecord.co.za/208623/national-provincial-municipal-elections-explained/ |date=8 Mei 2019 }}, ''Alberton Record'', 7 Mei 2019. Besoek 1 Junie 2019.</ref><ref>[https://www.etu.org.za/toolbox/docs/govern/local.html Local Government Elections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210311081726/https://www.etu.org.za/toolbox/docs/govern/local.html |date=11 Maart 2021 }}. Besoek op 1 Junie 2019.</ref> ==Agtergrond== Die 2026 Munisipale Verkiesing is die eerste wat plaasvind sedert die stigting van Suid-Afrika se [[Kabinet van Cyril Ramaphosa, Junie 2024| Regering van Nasionale Eenheid]] (RNE), wat na die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024 Suid-Afrikaanse algemene verkiesing]] gevorm is.<ref name= "Government of National Unity">{{cite web |url= https://www.stateofthenation.gov.za/government-of-national-unity |title= Government of National Unity |author= |publisher= The Presidency of the Republic of South Africa |date= |access-date= 29 March 2025 |archive-date= 19 April 2025 |archive-url= https://web.archive.org/web/20250419121958/https://www.stateofthenation.gov.za/government-of-national-unity |url-status= dead }}</ref><ref name= "Which parties make up South Africa's unity government?">{{cite web|url= https://www.reuters.com/world/africa/which-parties-make-up-south-africas-unity-government-2024-06-24/ |title= Which parties make up South Africa's unity government? |author= Tannur Anders |publisher= Reuters |date= 24 Junie 2024 |access-date= 29 Maart 2025 }}</ref> Aangesien Suid-Afrika se huidige President en Leier van die [[ANC]], [[Cyril Ramaphosa]], beperk word deur sy twee ampstermyne, sal hy nie sy party as Leier tydens die 2026 Munisipale Verkiesing verteenwoordig nie.<ref name= "Constitution of the Republic of South Africa, 1996 - Chapter 5: The President and National Executive">{{cite web|url= https://www.gov.za/documents/constitution/constitution-republic-south-africa-1996-chapter-5-president-and-national |title= Constitution of the Republic of South Africa, 1996 - Chapter 5: The President and National Executive |author= |publisher= The Government of South Africa |date= |access-date= 29 Maart 2025 }}</ref><ref name= "National Assembly Elects Cyril Ramaphosa as President-elect">{{cite web|url= https://www.parliament.gov.za/press-releases/national-assembly-elects-cyril-ramaphosa-president-elect |title= National Assembly Elects Cyril Ramaphosa as President-elect |author= |publisher= The Parliament of the Republic of South Africa |date= 14 Junie 2024 |access-date= 29 Maart 2025 }}</ref> Sy opvolger moet nog bepaal word. ===Aanlynkieserregistrasie=== In 2025 het die OVK die doeltreffendheid van aanlyn-kieserselfregistrasie in Suid-Afrika erken, wat tydens die 2021 munisipale verkiesing uitgerol is.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections"></ref> Die Kommissie het verklaar dat die aanlynregistrasiestelsel 'n positiewe impak het op die instandhouding van die kieserslys en die geldigheid van die kiesersinligting op die lys.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections"></ref> ===Nuwe kiesers=== In April 2025 het die OVK aangekondig dat 258 838 nuwe kiesers via sy verskeie platforms geregistreer het, en dat die meerderheid van hulle jongmense was.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections"></ref> ===Befondsing=== Soos gebruiklik in Suid-Afrikaanse verkiesings, sal politieke partye openbare befondsing ontvang vir die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing. Meer as R355 miljoen uit die nasionale begroting vir die 2024-boekjaar is deur die OVK aan 20 politieke partye verskaf.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections">{{cite web|url= https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-04-23-iec-rules-out-e-voting-for-2026-local-government-elections/ |title= IEC rules out e-voting for 2026 local government elections |author= Nonkululeko Njilo |publisher= Daily Maverick |date= 23 April 2025 |access-date= 12 Junie 2025 }}</ref> Die Verkiesingskommissie het 'n afname in politieke fondsinsamelingsaktiwiteit opgemerk, met minder partye wat skenkings verklaar het wat die R100 000-drempel oorskry (soos vereis deur Suid-Afrikaanse wetgewing) as in die tydperk voor die 2024-algemene verkiesing.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections"></ref> ===Elektroniese stemming=== Suid-Afrika gebruik 'n stelsel van fisiese stembriewe vir al sy verkiesings en het nog nooit voorheen elektroniese stemming gebruik nie. In April 2025 het die OVK bevestig dat geen vorm van e-stemming in die 2026 munisipale verkiesing gebruik sal word nie. Dit het gevolg op 'n driedaagse konferensie, gehou deur die Kommissie, wat 'n nasionale bespreking oor die uitvoerbaarheid en moontlike implementering van stemming vir toekomstige verkiesings begin het.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections"></ref> Die hoofdirekteur van die Nasionale Tesourie se Openbare Finansies-afdeling, Gillian Wilson, het tydens 'n konferensie in Maart 2025 gesê dat daar nie aangeneem moet word dat stemming geld tydens verkiesings sal bespaar nie. Sy het verder gesê dat dit waarskynlik is dat stemming 'n beduidende uitgawe sal wees, en dat 'n deeglike koste-analise uitgevoer moet word voordat 'n besluit geneem word.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections"></ref> Wilson het ook opgemerk dat die koste vir nasionale en provinsiale verkiesings met 294% van 1994 tot 2024 gestyg het, en vir plaaslike verkiesings met 193% van 2001 tot 2021. Faktore vir die stygings sluit in inflasie, veldtoguitgawes en logistiek wat tot die stygende koste bygedra het.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections"></ref> ==Munisipale wyke== Vir munisipale verkiesings dien Suid-Afrikaanse kiesers stembriewe binne hul wyk in, wat gebaseer is op die gebied waarin hulle hoofsaaklik woon (en dus registreer om te stem). Kiesers word verteenwoordig deur 'n spesifieke Wyksraadslid, wat dalk 'n verbintenis met 'n politieke party het of nie. In Mei 2025 het die Munisipale Afbakeningsraad (MAR) verklaar dat hul werk vir Suid-Afrikaanse munisipale wyksafbakenings goed op koers was. Suid-Afrika het destyds 4 468 wyke gehad.<ref name= "Country’s municipal wards in for a shake-up ahead of 2026 LGE">{{cite web|url= https://www.sabcnews.com/sabcnews/countrys-municipal-wards-in-for-a-shake-up-ahead-of-2026-lge/ |title= Country’s municipal wards in for a shake-up ahead of 2026 LGE |author= Ntebo Mokobo |publisher= SABC News |date= 3 Mei 2025 |access-date= 12 Junie 2025}}</ref> Wyke word verdeel as die toename in die aantal mense wat daarin woon, die norm oorskry (die toename oor alle wyke gedurende die 5-jaar periode tussen verkiesings). Wyksverdeling word streng gereguleer in Suid-Afrika, en as deel van die verdeelproses moet motiverings vir die begeerte om dit te doen, aangevoer en beoordeel word. Daar moet aangedui word wat die implikasies van die verdeling is, of dit in stryd met die [[Suid-Afrikaanse Grondwet]] sou wees, en of mense gesegregeer word of gemeenskappe op 'n onvanpaste wyse verdeel word.<ref name= "Country’s municipal wards in for a shake-up ahead of 2026 LGE"></ref> As deel van die proses het die MDB 'n landwye openbare konsultasieproses oor wyksafbakening van stapel gestuur. Aansoeke vir die herbepaling van munisipale wyke word deur die MDB ontvang, waarna daar 'n 14-dae-periode is waartydens lede van die publiek besware kan indien. Daarna gaan dit na die Raad vir besluitneming. Indien 'n wyk verdeel word, stel die Onafhanklike Verkiesingskommissie (OVK) kiesers in kennis en herregistreer hulle as deel van hul nuwe wyke. Die OVK bevestig ook dat sy stemdistrikgrense met die wyke ooreenstem. Teen Mei 2025 het die OVK altesaam 23 292 stemdistrikte gelys.<ref name= "Country’s municipal wards in for a shake-up ahead of 2026 LGE"></ref> Die Raad het verklaar dat hy sy verslag oor wyksafbakenings in Oktober 2025 aan die OVK sou oorhandig.<ref name= "Country’s municipal wards in for a shake-up ahead of 2026 LGE"></ref> ==Politieke partye== ''Sien ook'': [[Lys van politieke partye in Suid-Afrika]] 'n Totaal van 508 politieke partye het geregistreer om aan die plaaslike verkiesing van 2026 deel te neem. Die totaal het 62 nuwe partye sedert die vorige munisipale verkiesing ingesluit. Van die 508 partye was 295 op nasionale vlak geregistreer, terwyl 404 op provinsiale vlak geregistreer was.<ref name= "IEC Confirms 508 Political Parties Registered"></ref> Met 'n stemaandeel van 45,59% was die [[African National Congress]] (ANC) die grootste party in die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2021|vorige munisipale verkiesing]], wat in 2021 plaasgevind het. Nadat dit egter onder 50 persent gedaal het, was dit die party se swakste vertoning in munisipale verkiesings sedert die instelling van algemene stemreg. Die ANC het 'n skerp afname in sy stemaandeel in munisipale verkiesings gesien sedert sy hoogtepunt in 2011, toe dit 64,82% behaal het. Van die skerpste dalings in die ANC se stemaandeel het in Suid-Afrika se grootste stede plaasgevind. In die drie [[Gauteng]]se metropolitaanse munisipaliteite ([[Johannesburg]], [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]] en [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit|Tshwane]]) het die ANC se stemaandeel tot in die 30 persent-reeks gedaal, terwyl [[Buffalo City Metropolitaanse Munisipaliteit|Buffalo City]] die enigste metropolitaanse munisipaliteit was waar dit daarin geslaag het om 'n absolute meerderheid te wen. Ten spyte van hierdie afname beklee die ANC steeds ses van die agt burgemeestersposte in metropolitaanse gebiede, asook om deel te wees van die regerende koalisie in [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit|Tshwane]].<ref>{{cite news|url=https://mg.co.za/politics/2024-10-09-actionsa-clinches-its-first-mayor-in-tshwane/|title=ActionSA clinches its first mayor in Tshwane|date=9 Oktober 2024|work=[[Mail & Guardian]]|access-date=31 Mei 2025|language=en-ZA|archive-date=}}</ref> Suid-Afrika se tweede grootste party, die [[Demokratiese Alliansie]], het 'n afname in stemaandeel in die munisipale verkiesings van 2021 gesien, maar hulle het 8 munisipaliteite gewen om die hoogste resultaat in daardie opsig in onlangse jare te behaal. Dit is die tweede munisipale verkiesing vir die party onder die leierskap van [[John Steenhuisen]]. Die Stad Johannesburg is 'n sleutelmetrogebied vir die party. Dit is ook die eerste munisipale verkiesing waartydens die Demokratiese Alliansie deel was van die Suid-Afrikaanse regering. In vorige sulke verkiesings het die party die status van amptelike opposisie beklee, maar vir die 2026-verkiesings sal hulle deel wees van die Regering van Nasionale Eenheid (GNU) - President Ramaphosa se Derde Kabinet. Die nuutgestigte [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|uMkhonto we Sizwe]] (MK) party sal vir die eerste keer in 2026 aan munisipale verkiesings deelneem. Die leierskap het verklaar dat die party op talle metropolitaanse gebiede in Gauteng gefokus is, met die doel om die ANC uit die posisie te verwyder. Die party, wat die land se derde grootste is in terme van setels in die Parlement, het 15% van die stemme in die algemene verkiesing van 2024 ontvang.<ref name= "MK Party eyes Gauteng metros in bid to unseat ANC in 2026 municipal elections">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2025/04/13/mk-party-eyes-gauteng-metros-in-bid-to-unseat-anc-in-2026-municipal-elections |title= MK Party eyes Gauteng metros in bid to unseat ANC in 2026 municipal elections |author= Nokukhanya Mntambo |publisher= EWN |date= 13 April 2025 |access-date= 12 Junie 2025 }}</ref> Die [[Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party]] (SAKP) het as 'n politieke party geregistreer en is van voorneme om aan die 2026-verkiesings deel te neem. Terwyl die SAKP histories die ANC gesteun het, staan dit nou onafhanklik. In onlangse jare het die ANC-SAKP-alliansie verbrokkel, met die SAKP wat toenemend krities raak oor die ANC se ekonomiese beleid, bestuur en hantering van korrupsieskandale.<ref name= "SACP will contest 2026 municipal elections independent of ANC">{{cite web|url= https://mg.co.za/politics/2025-03-18-sacp-will-contest-2026-municipal-elections-independent-of-anc/ |title= SACP will contest 2026 municipal elections independent of ANC |author= Mandisa Nyathi |publisher= Mail & Guardian |date= 18 March 2025 |access-date= 12 June 2025 }}</ref> Die enigste keer dat die SAKP onafhanklik van die ANC aan 'n verkiesing deelgeneem het, was tydens die tussenverkiesings van die Metsimaholo-munisipaliteit in 2017.<ref name= "SACP resolves to contest all municipalities in 2026 local govt elections">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2024/12/14/sacp-resolves-to-contest-all-municipalities-in-2026-local-govt-elections |title= SACP resolves to contest all municipalities in 2026 local govt elections |author= Thabiso Goba |publisher= EWN |date= 14 Desember 2024 |access-date= 12 Junie 2025 }}</ref> Die OVK het aanvanklik verklaar dat die SAKP nie aan die vereistes vir verkiesing voldoen het nie en het die party opdrag gegee om homself vir die 2026-verkiesings te deregistreer. Saam met ander partye wat deur die OVK opdrag gegee is om te deregistreer, het die SAKP nie aan die statutêre vereistes voldoen nie, was nie in enige wetgewende liggaam verteenwoordig nie, het nie sedert hul registrasie aan plaaslike regeringsverkiesings deelgeneem nie, en het hulle versuim om hul registrasie teen die sperdatum van 31 Januarie 2025 te hernu.<ref name= "SACP will contest 2026 municipal elections independent of ANC"></ref> Die OVK het egter later geoordeel dat die SAKP geskik was om aan die verkiesing deel te neem, en het die party toestemming gegee om dit te doen.<ref name= "ANC has no right to stop SACP from contesting polls on its own">{{cite web|url= https://www.sabcnews.com/sabcnews/1027430-2/ |title= ANC has no right to stop SACP from contesting polls on its own |author= Ntlantla Kgatlane |publisher= SABC News |date= 7 April 2025 |access-date= 12 Junie 2025 }}</ref> ===Partyderegistrasie=== In April 2025 het die OVK aangekondig dat hulle, as deel van standaard administrasieprosedures, van voorneme is om 192 politieke partye te deregistreer. Van daardie partye het 136 vertoë gerig om hul status as geregistreerde partye te behou. 3 politieke partye het die OVK versoek om hul registrasies te kanselleer, en 53 partye het nie op die uitnodiging gereageer om vertoë te rig nie.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections"></ref> Die OVK het destyds verklaar dat die kansellasie van registrasies van onaktiewe politieke partye nodig was om te verseker dat slegs aktiewe politieke partye op die partyregister bly. Die Kommissie het ook gesê dat die kansellasie van onaktiewe partye die gebruik van name, verkorte name, logo's en kleurskemas vir aspirantpartye sou vrystel.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections"></ref> ==Tydlyn== ===2024=== *6 November: Die Suid-Afrikaanse Minister in die Presidensie, [[Khumbudzo Ntshavheni]], het in [[Kaapstad]] aangekondig dat die volgende munisipale verkiesings tussen 2 November 2026 en 1 Februarie 2027 gehou sal word.<ref name= "Cabinet approves establishment of IMC for 2026 Municipal Elections"></ref> *13 Desember: [[COSATU]], Suid-Afrika se grootste vakbond, het verklaar dat dit steeds nie seker is of dit die African National Congress (ANC) of die [[Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party]] (SAKP) in die 2026-verkiesing sal steun nie. Dit het tradisioneel 'n alliansie met beide entiteite gehad, en 2026 is die eerste groot verkiesing waarin die ANC en SAKP afsonderlik sal deelneem.<ref name= "COSATU still mulling if it will back the ANC or SACP in 2026 municipal elections">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2024/12/13/cosatu-still-mulling-if-it-will-back-the-anc-or-sacp-in-2026-municipal-elections |title= COSATU still mulling if it will back the ANC or SACP in 2026 municipal elections |author= Thabiso Goba |publisher= EWN |date= 13 Desember 2024 |access-date= 12 Junie 2025 }}</ref> ===2025=== *'''15 Januarie''': [[ActionSA]] en die [[Forum for Service Delivery|Forum 4 Service Delivery]] (F4SD) kondig 'n samesmelting aan, waardeur hulle saam onder eersgenoemde se vaandel aan die komende verkiesing sal deelneem, maar dubbele lidmaatskap sal behou om hul bestaande munisipale verteenwoordiging te beskerm. [[Herman Mashaba]] het verklaar dat dit 'n stap is om opposisiepartye te verenig om teen die GNU en die EFF-MK-koalisie op te staan.<ref name= "ActionSA forms alliance with F4SD for 2026 local government elections">{{cite web|url= https://mg.co.za/politics/2025-01-15-actionsa-forms-alliance-with-f4sd-for-2026-local-government-elections/ |title= ActionSA forms alliance with F4SD for 2026 local government elections |author= Mandisa Nyathi |publisher= Mail & Guardian |date= 15 Januarie 2025 |access-date= 12 Junie 2025 }}</ref> *'''23 April''': Die Onafhanklike Verkiesingskommissie (OVK) het in [[Centurion]] aangekondig dat hulle met voorbereidings vir die 2026-verkiesing begin het. Die Kommissie het ook die toewysing van die politieke partybefondsing aangekondig. *'''9 Junie''': [[Helen Zille]], Federale Raadsvoorsitter en voormalige leier van die Demokratiese Alliansie, het aangekondig dat sy ernstig oorweeg om vir die posisie van [[Burgemeester van Johannesburg]] te staan. Sy het verder verklaar dat sy sal fokus op die stabilisering van die stad se finansies en om wanbestuur reg te stel. Zille het gesê sy sal haar besluit openbaar maak voor die sluitingsdatum vir kandidaataansoeke op 15 Junie 2025.<ref name= "Helen Zille eyes Joburg mayorship after DA’s top picks decline post">{{cite web |url= https://www.daily/ |title= Helen Zille eyes Joburg mayorship after DA’s top picks decline post |author= Ferial Haffajee |publisher= Daily Maverick |date= 9 Junie 2025 |access-date= 10 Junie 2025 |archive-date= 25 Julie 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130725152640/http://daily/ |url-status= dead }}</ref> *'''15 Junie''': Daar is berig dat Helen Zille haar aansoek voor die sperdatum ingedien het om vir burgemeester van Johannesburg te staan. Zille het gesê sy is al 'n geruime tyd deur mede-DA-lede genader wat wou hê sy moes vir die amp staan, voordat sy die aankondiging gemaak het.<ref name= "Helen Zille officially throws hat into the ring for Joburg mayor post ">{{cite web|url= https://sundayworld.co.za/news/helen-zille-officially-throws-hat-into-the-ring-for-joburg-mayor-post/ |title= Helen Zille officially throws hat into the ring for Joburg mayor post |author= Mandisa Nyathi |publisher= Sunday World |date= 15 Junie 2025 |access-date= 19 Junie 2025 }}</ref> *'''26 Junie''': President Ramaphosa het 'n brief aan DA-adjunkminister [[Andrew Whitfield]] gestuur waarin hy hom ontslaan het vir insubordinasie. Whitfield het voorheen 'n goed gereguleerde parlementêre reël oortree wat lede van die Nasionale Vergadering verbied om amptelike oorsese reise sonder presidensiële goedkeuring te onderneem. Whitfield het, sonder Ramaphosa se goedkeuring, na die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] gereis as deel van 'n 2025-afvaardiging. Hy het aansoek gedoen om toestemming om te reis, maar het geen antwoord ontvang nie. Hy het besluit om in elk geval te reis en het dus die reël oortree. Die President het die voormalige adjunkminister bedank vir die tyd wat hy in die rol gedien het. Destyds is geen rede vir die ontslag openbaar gemaak nie.<ref name= "Ramaphosa axes DA's Whitfield as deputy minister of trade and industry">{{cite web|url= https://www.timeslive.co.za/politics/2025-06-26-ramaphosa-axes-das-whitfield-as-deputy-minister-of-trade-industry/ |title= Ramaphosa axes DA's Whitfield as deputy minister of trade and industry |author= Kgothatso Madisa |publisher= Times Live |date= 26 Junie 2025 |access-date= 29 Junie 2025 }}</ref> *'''26 Junie''': Die leier van die DA, [[John Steenhuisen]], het 'n ultimatum aan die President gestel en verklaar dat Ramaphosa nie op 'n soortgelyke wyse opgetree het teenoor ANC-lede wat beskuldig word van of skuldig is aan korrupsie, soos Thembi Simelane, [[David Mahlobo]] en [[Zweli Mkhize]] nie. Steenhuisen het ook verklaar dat Ramaphosa nie 'n bespreking oor die ontslag met enigiemand van die DA gefasiliteer het nie, wat 'n algemene hoflikheid sou gewees het. Die ultimatum het geëis dat die President die sittende ANC-kabinetslede Thembi Simelane en [[Nobuhle Nkabane]] binne 48 uur verwyder, anders sou die DA ongespesifiseerde gevolge meebring.<ref name= "‘This is the moment of truth’ — Steenhuisen gives Ramaphosa 48-hour ultimatum after Whitfield’s axing">{{cite web|url= https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-06-26-this-is-the-moment-of-truth-steenhuisen-gives-ramaphosa-48-hour-ultimatum-after-whitfields-axing/ |title= ‘This is the moment of truth’ — Steenhuisen gives Ramaphosa 48-hour ultimatum after Whitfield’s axing |author= Victoria O’Regan |publisher= Daily Maverick |date= 26 Junie 2025 |access-date= 29 Junie 2025 }}</ref> *'''28 Junie''': Nadat hy 'n amptelike besoek aan [[Sevilla]], [[Spanje]], gekanselleer het en die taak aan die Minister van Buitelandse Sake [[Ronald Lamola]] gedelegeer het, het President Ramaphosa 'n verklaring uitgereik waarin hy die DA se ultimatum veroordeel het. Die President het gesê dat hy Whitfield afgedank het weens die oortreding van parlementêre reëls, bevestig dat hy die gesag en verantwoordelikheid het om dit eensydig te doen, en gesê dat hy Steenhuisen van sy besluit om dit te doen in kennis gestel het voordat hy die ontslagbrief aan Whitfield gestuur het. Die President het verklaar dat hy nie aan dreigemente sou swig nie, en dat daar geen gronde was vir die DA om die soort ultimatum uit te reik wat dit gehad het nie.<ref name= "‘I will not yield to threats’: Ramaphosa responds to DA’s 48-hour ultimatum on Ministerial corruption">{{cite web|url= https://iol.co.za/news/politics/2025-06-27-i-will-not-yield-to-threats-ramaphosa-responds-to-das-48-hour-ultimatum-on-ministerial-corruption/ |title= ‘I will not yield to threats’: Ramaphosa responds to DA’s 48-hour ultimatum on Ministerial corruption |author= Simon Majadibodu |publisher= IOL |date= 28 Junie 2025 |access-date= 29 Junie 2025 }}</ref> *'''21 Julie''': Nadat vasgestel is dat die destydse Minister van Hoër Onderwys, [[Nobuhle Nkabane]], vir die Parlement gelieg het, dat haar sogenaamde SETA-aanstellingspaneel 'n klug was, en nadat sy 'n Parlementêre verhoor oor haar gedrag rakende die SETA-raadaanstellingssaak gemis het, het President Ramaphosa haar afgedank. Nkabane se Adjunkminister, [[Buti Manamela]], is as die nuwe Minister ingehuldig, saam met die nuwe Adjunkminister, Nomsa Ncube-Dube. Na aanleiding van hierdie veranderinge het die Demokratiese Alliansie gesê dat hulle sal voortgaan om oor begrotingswetsontwerpe te stem.<ref name= "Fired minister Nkabane’s Seta panel existed in name only, MPs conclude">{{cite web|url= https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-07-22-fired-minister-nkabanes-seta-panel-existed-in-name-only-mps-conclude/ |title= Fired minister Nkabane’s Seta panel existed in name only, MPs conclude |author= Siyabonga Goni |publisher= Daily Maverick |date= 22 Julie 2025 |access-date= 24 Julie 2025 }}</ref> *'''23 Julie''': Na 'n sitting by die Kaapstad Internasionale Konferensiesentrum het die Nasionale Vergadering 'n Begrotingswetsontwerp ([[begroting]]) aangeneem. Dit baan die weg vir die goedkeuring van die volledige skedule van stemmings vir 42 departementele en ander entiteite, sowel as die tweede lesing van die Wetsontwerp. Die Wetsontwerp het maklik die vereiste eenvoudige meerderheid van 201 stemme bereik en dit aansienlik oortref, met 262 stemme ten gunste. Die ANC, DA, GOOD, IFP, PA, FF+, ActionSA, UDM, Al-Jama-ah, BOSA, Rise Mzansi, en PAC het ten gunste van die wetsontwerp gestem, wat 'n positiewe eenheid binne die koalisie-nasionale regering aandui.<ref name= "National Assembly passes Appropriation Bill amid opposition objections">{{cite web|url= https://iol.co.za/news/politics/2025-07-23-national-assembly-passes-appropriation-bill-amid-opposition-objections/ |title= National Assembly passes Appropriation Bill amid opposition objections |author= |publisher= IOL |date= 23 Julie 2025 |access-date= 17 November 2024 }}</ref> *'''31 Julie''': Adjunkpresident [[Paul Mashatile]], 'n lid van die ANC, het eienaarskap van twee luukse eiendomme met 'n gekombineerde waarde van R65 miljoen verklaar. Een eiendom ter waarde van R37 miljoen is in Waterfall, Midrand, geleë. Die ander, 'n huis van R28,9 miljoen in [[Constantia]], Kaapstad, is een wat Mashatile voorheen ontken het dat hy besit het, en eerder gesê het dat dit deur sy skoonseun se maatskappy besit word. Ander eiendomme is ook as besit deur Mashatile verklaar. Mashatile se kantoor het verklaar dat geen provinsiale of nasionale departement onder sy toesig as Adjunkpresident ooit tenders toegeken is, daarvan beskuldig is dat hulle toegeken het, of ondersoek is vir die toekenning van tenders aan enige maatskappye wat met sy familie verbind word nie. Die [[Valke (SAPD)|Valke]] (Direktoraat vir Prioriteitsmisdaadondersoek) se nasionale woordvoerder, Brigadier Thandi Mbambo, het bevestig dat die eenheid korrupsieverwante eise ondersoek wat fondse behels wat gebruik is om die Constantia-huis te koop.<ref name= "Mashatile declares R65 million mansions in Constantia and Waterfall on R3 million salary">{{cite web|url= https://iol.co.za/news/politics/2025-07-30-mashatile-declares-r65-million-mansions-in-constantia-and-waterfall-on-r3million-salary/ |title= Mashatile declares R65 million mansions in Constantia and Waterfall on R3 million salary |author= Simon Majadibodu |publisher= IOL |date= 31 Julie 2025 |access-date= 4 Augustus 2025 }}</ref><ref name= "all coming from inside the mansion: what Mashatile’s properties mean come election time">{{cite web |url= https://www.timeslive.co.za/sunday-times-daily/opinion-and-analysis/2025-08-04-justice-malala--call-coming-from-inside-the-mansion-what-mashatiles-properties-mean-come-election-time/ |title= all coming from inside the mansion: what Mashatile’s properties mean come election time |author= Justice Malala |publisher= Times LIVE |date= 4 Augustus 2025 |access-date= 4 Augustus 2025 |archive-date= 4 Augustus 2025 |archive-url= https://web.archive.org/web/20250804032306/https://www.timeslive.co.za/sunday-times-daily/opinion-and-analysis/2025-08-04-justice-malala--call-coming-from-inside-the-mansion-what-mashatiles-properties-mean-come-election-time/ |url-status= dead }}</ref> *'''1 Augustus''': Na aanleiding van 'n aankondiging dat Adjunkpresident Paul Mashatile nie 'n [[diamant]] verklaar het wat deur die diamanthandelaar [[Louis Liebenberg]] aan sy vrou geskenk is nie, het die Parlementêre Gesamentlike Etiekkomitee besluit om hom te sanksioneer. President Cyril Ramaphosa het homself van die kwessie gedistansieer en gesê dat Mashatile vir homself moet antwoord. Die kwessie het oproepe vir verhoogde regeringsverantwoordbaarheid laat ontstaan <ref name= "Ramaphosa Distances Himself from Mashatile Scandal">{{cite web|url= https://www.enca.com/top-stories/ramaphosa-distances-himself-mashatile-scandal |title= Ramaphosa Distances Himself from Mashatile Scandal |author= |publisher= eNCA |date= 1 Augustus 2025 |access-date= 4 Augustus 2025 }}</ref> Die Demokratiese Alliansie het 'n ondersoek na Mashatile versoek en gesê die Parlementêre teregwysing en boete was nie genoeg nie.<ref name= "DA wants Mashatile probed over diamond gift from Liebenberg, says rebuke, fine not enough">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2025/08/01/da-wants-mashatile-probed-over-diamond-gift-from-liebenberg-says-rebuke-fine-not-enough |title= DA wants Mashatile probed over diamond gift from Liebenberg, says rebuke, fine not enough |author= Lindsay Dentlinger |publisher= EWN |date= 1 Augustus 2025 |access-date= 4 Augustus 2025 }}</ref> *'''5 Augustus''': Talle minderheidspartye in Johannesburg se Regering van Plaaslike Eenheid (RPE) het gedreig om hul steun vir die ANC binne die stadsraad te onttrek. Die minderheidspartye het verklaar dat hulle nie deur die ANC gerespekteer voel nie, en dat hulle nie deur die ANC as stigterslede van die RPE erken word nie. Die tussentydse voorsitter van die Johannesburgse Minderheidsregerende Partye (MRP) het verklaar dat die posisie in die Johannesburgse Finansiële MMC aan een van sy lede moet gaan, in plaas van 'n lid van die ANC. Na aanleiding van die verklarings het die ANC opgemerk dat hulle geen ooreenkoms oortree het nie, en genoeg stemme het om Johannesburg voort te sit as die minderheidspartye hul steun onttrek.<ref name= "Joburg political drama deepens as minority parties threaten to pull support for coalition">{{cite web|url= https://www.news24.com/politics/joburg-political-drama-deepens-as-minority-parties-threaten-to-pull-support-for-coalition-20250804-1223 |title= Joburg political drama deepens as minority parties threaten to pull support for coalition |author= Alex Patrick |publisher= news24 |date= 5 Augustus 2025 |access-date= 12 Augustus 2025 }}</ref> *'''6 Augustus''': ANC-sekretaris-generaal [[Fikile Mbalula]] het die Demokratiese Alliansie, 'n RNE-lid, daarvan beskuldig dat hulle die katalisator was vir die onlangs geïmplementeerde straftariewe en dreigemente van sanksies teen ANC-leiers deur die Verenigde State. Mbalula het gesê die rede hiervoor was die DA se sogenaamde veldtog teen Suid-Afrika se transformerende beleid tydens die party se reise na die VSA. Hy het die DA daarvan beskuldig dat hulle verklarings gemaak het wat die ongedaanmaking van [[Swart Ekonomiese Bemagtiging]] (SEB)-beleide in Suid-Afrika ondersteun, bloot om die Amerikaanse regering te paai. Mbalula het die Suid-Afrikaanse regering se steun vir SEB-beleide herbevestig en die VSA uitgedaag om sanksies teen ANC-leiers op te lê en gesê dat sulke dreigemente deur Amerikaanse kongreslede die ANC nie sou afskrik om sy transformasie-agenda na te streef nie.<ref name= "Mbalula blames DA for Trump's tariffs, US threats to sanction ANC leaders">{{cite web|url= https://www.timeslive.co.za/politics/2025-08-06-mbalula-blames-da-for-trumps-tariffs-and-us-threats-to-sanction-anc-leaders/ |title= Mbalula blames DA for Trump's tariffs, US threats to sanction ANC leaders |author= Lizeka Tandwa |publisher= Times Live |date= 6 Augustus 2025 |access-date= 12 Augustus 2025 }}</ref> *'''11 Augustus''': Voormalige COSATU-vakbondlid en [[Mail & Guardian]]-politieke kommentator, Ebrahim Harvey, het Helen Zille, voorsitter van die Demokratiese Alliansie Federale Raad, vir die posisie van burgemeester van Johannesburg onderskryf. Harvey het gesê dat Johannesburg in sy ergste toestand van verval in die geskiedenis is, en het Kaapstad erken as Suid-Afrika se bes bestuurde metropolitaanse munisipaliteit. Hy het verder gesê dat Zille se prestasiegeskiedenis as voormalige burgemeester van Kaapstad en Wes-Kaapse premier haar een van die geskikste kandidate maak om Johannesburg om te keer.<ref name= "Helen Zille's Joburg mayoral candidacy gets a nod">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2025/08/11/zilles-running-as-a-mayoral-candicate-get-a-nod |title= Helen Zille's Joburg mayoral candidacy gets a nod |author= Lindsay Dentlinger |publisher= EWN |date= 11 August 2025 |access-date= 12 Augustus 2025 }}</ref> *'''8 September''': [[Floyd Shivambu]] het sy nuwe politieke party, die Afrika Mayibuye-beweging, tydens 'n media-inligtingsessie in Johannesburg aangekondig. Shivambu het verklaar dat die party reeds geregistreer is ingevolge die Verkiesingskommissiewet van 1996, wat dit toelaat om aan verkiesings deel te neem. Hy het verder gesê dat die party alle wyke in die plaaslike regeringsverkiesings van 2026 sal deelneem.<ref name= "Floyd Shivambu: ‘Mayibuye Afrika Movement will win 2026 and 2029 elections’">{{cite web|url= https://iol.co.za/news/politics/2025-09-08-floyd-shivambu-mayibuye-afrika-movement-will-win-2026-and-2029-elections/ |title= Floyd Shivambu: ‘Mayibuye Afrika Movement will win 2026 and 2029 elections’ |author= Simon Majadibodu |publisher= IOL |date= 8 September 2025 |access-date= 13 September 2025 }}</ref> *'''10 September''': In 'n [[SABC]]-onderhoud het AMM-leier Floyd Shivambu sy voormalige party, die EFF, "rigtingloos" genoem en nie op die mense gefokus nie. Hy het verder gesê die EFF het korrupte regeringspraktyke aangeneem, sy stigtingswaardes laat vaar en is ongeskik om die ANC te vervang. Shivambu het ook gesê die EFF het 'n giftige kultuur van selfverryking en is nie gefokus op mandate soos dienslewering en werkskepping nie.<ref name= "Floyd Shivambu: EFF is just like the ANC, directionless and unfit to lead">{{cite web|url= https://iol.co.za/news/politics/2025-09-10-floyd-shivambu-eff-is-just-like-the-anc-directionless-and-unfit-to-lead/ |title= Floyd Shivambu: EFF is just like the ANC, directionless and unfit to lead |author= |publisher= IOL |date= 10 September 2025 |access-date= 13 September 2025 }}</ref> *'''15 September''': Die Suid-Afrikaanse en ANC-president Cyril Ramaphosa het erken dat munisipaliteite onder leiding van die Demokratiese Alliansie (DA) baie beter bestuur word as ANC-geleide munisipaliteite. Tydens 'n ANC-geleentheid by die [[FNB-stadion]] in [[Soweto]] het Ramaphosa gesê dat die ANC bekwame mense moet ontplooi om plaaslike regerings te bestuur, en dat die party by DA-munisipaliteite, soos [[Kaapstad]] en [[Stellenbosch]], kan leer oor hoe om hul dienslewering te verbeter.<ref name= "‘DA run municipalities better, learn from them’ Ramaphosa tells ANC councillors">{{cite web|url= https://iol.co.za/news/politics/2025-09-15-da-run-municipalities-better-learn-from-them-ramaphosa-tells-anc-councillors/ |title= ‘DA run municipalities better, learn from them’ Ramaphosa tells ANC councillors |author= Kamogelo Moichela |publisher= IOL |date= 15 September 2025 |access-date= 17 September 2025 }}</ref> *'''15 September''': Die ANC het om verskoning gevra aan die mense van die [[Noordwes]] en die [[Vrystaat]] en gesê dat hulle beter bestuur van die party verdien. Die twee provinsies het die ANC histories sterk ondersteun, maar hulle bevat van Suid-Afrika se swakste bestuurde munisipaliteite. Sommige van daardie munisipaliteite is onder administrasie of staar ernstige finansiële probleme in die gesig. Die adjunkvoorsitter van die ANC se Plaaslike Regeringsintervensiekomitee, Dickson Masemola, het gesê die party het nie die vertroue wat die mense in die Noordwes en Vrystaat daarin gestel het, ten volle terugbetaal nie.<ref name= "ANC apologises to people of NW and FS, says they deserve better governance from party">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2025/09/15/anc-apologises-to-people-of-nw-and-fs-says-they-deserve-better-governance-from-party |title= ANC apologises to people of NW and FS, says they deserve better governance from party |author= Thabiso Goba |publisher= EWN |date= 15 September 2025 |access-date= 17 September 2025 }}</ref> *'''16 September''': Die [[Patriotiese Alliansie]] (PA) het aangekondig dat hul kandidaat vir Burgemeester van Johannesburg die party se Adjunkpresident, [[Kenny Kunene]], is. Dit, ten spyte van Kunene se bestaande skorsing. Die party het ook aangekondig dat, ten spyte daarvan dat hy net 'n maand tevore ingehuldig is, Johannesburgse raadslid [[Liam Jacobs]] uit die posisie sou bedank en die PA se burgemeesterskandidaat vir Kaapstad sou word.<ref name= "PA reveals Kenny Kunene as mayoral candidate for Joburg">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2025/09/16/pa-reveals-kenny-kunene-as-mayoral-candidate-for-joburg |title= PA reveals Kenny Kunene as mayoral candidate for Joburg |author= Thabiso Goba |publisher= EWN |date= 16 September 2025 |access-date= 16 September 2025 }}</ref> * '''20 September''' Die Demokratiese Alliansie (DA) het [[Helen Zille]] as die party se kandidaat vir [[Burgemeester van Johannesburg]] aangewys. Indien sy as burgemeester verkies word, het Zille beter lewering van water, elektrisiteit, padherstelwerk en vullisverwyderingsdienste belowe. Die party beoog om die sukses wat dit in die regering van [[Kaapstad]] behaal het, 'n stad wat beskou word as 'n stad met konsekwent baie beter dienslewering as Johannesburg, te herhaal.<ref name= "South Africa's DA names former leader Zille as candidate for Johannesburg mayor">{{cite web|url= https://www.reuters.com/world/africa/safricas-da-names-former-leader-zille-candidate-johannesburg-mayor-2025-09-20/ |title= South Africa's DA names former leader Zille as candidate for Johannesburg mayor |author= Nqobile Dludla |publisher= Reuters |date= 20 September 2025 |access-date= 21 September 2025 }}</ref> * '''23 September''': Die Patriotiese Alliansie se Adjunkpresident, Kenny Kunene, is van enige oortreding vrygespreek, en sy skorsing is omvergewerp. Dus het die party versoek dat hy as raadslid na die [[Johannesburg|Stad Johannesburg]] terugbesorg word.<ref name= "Pa Deputy President Kenny Kunene Cleared Of Wrongdoing">{{cite web|url= https://www.enca.com/news-top-stories/pa-deputy-president-kenny-kunene-cleared-wrongdoing |title= Pa Deputy President Kenny Kunene Cleared Of Wrongdoing |author= |publisher= eNCA |date= 23 September 2025 |access-date= 25 September 2025 }}</ref> * '''26 September''': PA-leier [[Gayton McKenzie]]] het verklaar dat sy party gevoel het dat dit deel was van 'n koalisie waar dit nie gerespekteer word nie, en daarom sou hy op 30 September 2025 aan die [[Kabinet van Cyril Ramaphosa, Junie 2024|Regering van Nasionale Eenheid]] (GNU) onttrek. Hy het verder verklaar dat hy op dieselfde dag as Minister van Sport, Kuns en Kultuur sou bedank. McKenzie het die burgemeester van Johannesburg, [[Dada Morero]], 'n ultimatum gegee om die PA se adjunkpresident, Kenny Kunene, weer aan te stel as sy voormalige burgemeesterslid vir 'n vervoerrol, of om die PA aan die stad se koalisieregering te onttrek. Morero het dit nie gedoen nie. In McKenzie se verklaring het hy bevestig dat die PA aan koalisies op alle vlakke van regering sou onttrek. Indien dit deurgevoer word, sou die PA die eerste party wees wat die GNU verlaat.<ref name= "Gayton McKenzie says Patriotic Alliance will withdraw from Government of National Unity, vows to resign as minister on Tuesday">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2025/09/26/gayton-mckenzie-says-patriotic-alliance-will-withdraw-from-government-of-national-unity-vows-to-resign-as-minister-on-tuesday |title= Gayton McKenzie says Patriotic Alliance will withdraw from Government of National Unity, vows to resign as minister on Tuesday |author= Lindsay Dentlinger |publisher= EWN |date= 26 September 2025 |access-date= 27 September 2025 }}</ref> *'''1 Oktober''': Na 'n vergadering met die ANC het die PA aangekondig dat die twee partye gemeenskaplike grond gevind het, en dat die PA nie die regerende koalisie sou verlaat nie.<ref name= "Unity in uncertainty: PA stays in coalitions as Kunene’s fate hangs in balance">{{cite web|url= https://www.news24.com/politics/unity-in-uncertainty-pa-stays-in-coalitions-as-kunenes-fate-hangs-in-balance-20251001-0640 |title= Unity in uncertainty: PA stays in coalitions as Kunene’s fate hangs in balance |author= Siyamtanda Capa |publisher= news24 |date= 1 Oktober 2025 |access-date= 1 Oktober 2025 }}</ref> *'''1 Oktober''': Die leier van die Ekonomiese Vryheidsvegters (EFF) party en parlementslid, [[Julius Malema]], is skuldig bevind aan vyf oortredings, insluitend die onwettige besit van 'n vuurwapen en ammunisie, die onwettige afvuur van 'n wapen in die openbaar, en roekelose bedreiging. Hierdie oortredings het verband gehou met 'n EFF-byeenkoms, waar Malema tussen 14 en 15 skerp skote op 'n verhoog, voor 20 000 EFF-ondersteuners, afgevuur het. Bekend vir sy strydlustigheid, sal Malema in Januarie 2026 voor vonnisoplegging ondergaan, waar hy kragtens Suid-Afrikaanse wetgewing 'n minimum tronkstraf van 15 jaar in die gesig staar. Verder, volgens die Grondwet van Suid-Afrika, sal Malema dan verbied word om as 'n parlementslid te dien.<ref name= "South African firebrand MP Malema convicted of firing a gun in public">{{cite web|url= https://www.bbc.com/news/articles/c79vj85px54o |title= South African firebrand MP Malema convicted of firing a gun in public |author= Khanyisile Ngcobo |publisher= BBC |date= 1 Oktober 2025 |access-date= 1 Oktober 2025 }}</ref> *'''3 Oktober''': Die PA se adjunkpresident, Kenny Kunene, is herstel as Johannesburg se burgemeesterslid vir vervoer.<ref name= "Kunene reinstated as Johannesburg transport MMC after coalition dispute">{{cite web|url= https://www.news24.com/southafrica/news/kunene-reinstated-as-johannesburg-transport-mmc-after-coalition-dispute-20251003-1218 |title= Kunene reinstated as Johannesburg transport MMC after coalition dispute |author= Noxolo Sibiya |publisher= news24 |date= 3 Oktober 2025 |access-date= 4 Oktober 2025 }}</ref> *'''4 Oktober''': [[ActionSA]] het aangekondig dat Xolani Khumalo hul burgemeesterskandidaat vir [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]] is.<ref name= "Sizok'thola's Xolani Khumalo Announced ActionSA's Ekurhuleni Mayoral Candidate">{{cite web|url= https://www.enca.com/top-stories/sizoktholas-xolani-khumalo-announced-actionsas-ekurhuleni-mayoral-candidate |title= Sizok'thola's Xolani Khumalo Announced ActionSA's Ekurhuleni Mayoral Candidate |author= |publisher= eNCA |date= 4 Oktober 2025 |access-date= 4 Oktober 2025 }}</ref> *'''5 Oktober''': [[Unite for Change]] word in [[Johannesburg]], gestig. Dit is die samesmelting van drie politieke partye, naamlik [[RISE Mzansi|Rise Mzansi]], [[GOOD|Good]] en [[Build One South Africa]]. Die party sal geregistreer word om aan die munisipale verkiesings in 2026 deel te neem.<ref>{{Cite web |last=Goba |first=Thabiso |title=Bosa, Rise Mzansi, and Good Party have united to form 'Unite for Change' |url=https://www.ewn.co.za/2025/10/05/bosa-rise-mzansi-and-good-party-have-united-to-form-unite-for-change |access-date=2025-10-05 |website=EWN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Patel |first=Faizel |date=2025-10-05 |title=JUST IN: Bosa, GOOD and Rise Mzanzi merge to form Unite for Change |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/rise-bosa-good-political-parties-merge-form-unite-for-change/ |access-date=2025-10-05 |website=The Citizen |language=en}}</ref> *'''12 Oktober''': Daar is berig dat die ANC oorweeg om tradisie te breek en sy burgemeesterskandidaat van Johannesburg aan te kondig. Histories het die party dit nie gedoen nie, maar DA-kandidaat Helen Zille se hoëprofielkandidatuur kan die ANC dwing om iemand aan te kondig in 'n poging om beheer oor die metro te behou.<ref name= "The Helen Zille effect: ANC plans to break tradition by revealing mayoral candidate">{{cite web|url= https://www.news24.com/citypress/politics/the-helen-zille-effect-anc-plans-to-break-tradition-by-revealing-mayoral-candidate-20251011-0935 |title= The Helen Zille effect: ANC plans to break tradition by revealing mayoral candidate |author= Dawie Boonzaaier |publisher= City Press |date= 12 Oktober 2025 |access-date= 26 Oktober 2025 }}</ref> *'''21 Oktober''': [[COSATU]], Suid-Afrika se grootste [[vakbond]], het gesê dat hulle nog nie besluit het watter van sy voormalige drieparty-alliansievennote hulle in die plaaslike verkiesings van 2026 moet steun nie. Dit is die eerste verkiesing waar die SAKP en ANC teen mekaar meeding, en daar word verwag dat COSATU een van die partye sal steun.<ref name= "COSATU yet to decide on which alliance partner to back in 2026 municipal elections">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2025/10/21/cosatu-yet-to-decide-on-which-alliance-partner-to-back-in-2026-municipal-elections |title= COSATU yet to decide on which alliance partner to back in 2026 municipal elections |author= Thabiso Goba |publisher= EWN |date= 21 Oktober 2025 |access-date= 26 Oktober 2025 }}</ref> *'''24 Oktober''': Net drie maande na sy stigting het die [[Afrika Mayibuye Movement]] (AMM) die party se eerste adjunkpresident, Nolubabalo Mcinga, weens wangedrag verwyder. Mcinga was onlangs betrokke by 'n uitval met partyleier Floyd Shivambu. Sy het ook 'n ongemagtigde vergadering namens die party met 'n reklame-firma gehad, en 'n ongemagtigde vergadering met MK-leier Jacob Zuma.<ref name= "Floyd Shivambu fires deputy Nolubabalo Mcinga over unsanctioned meeting with Jacob Zuma">{{cite web|url= https://mg.co.za/politics/2025-10-24-floyd-shivambu-fires-deputy-nolubabalo-mcinga-over-unsanctioned-meeting-with-mk-partys-jacob-zuma/ |title= Floyd Shivambu fires deputy Nolubabalo Mcinga over unsanctioned meeting with Jacob Zuma |author= Lunga Mzangwe |publisher= Mail & Guardian |date= 24 Oktober 2025 |access-date= 26 Oktober 2025 }}</ref> *'''27 Oktober''': Die Suid-Afrikaanse Adjunkpresident (en ANC Adjunkpresident) [[Paul Mashatile]] het partylede tydens 'n byeenkoms in [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]] meegedeel dat die ANC nie genoeg gedoen het om die lewens van Suid-Afrikaners te verbeter nie, en gesê dat die party daarvoor aanspreeklikheid moet neem. Hy het ook gevra vir beter aanstellings van staatsamptenare in die toekoms.<ref name= "Mashatile: ANC has failed to improve South Africa">{{cite web|url= https://mg.co.za/politics/2025-10-27-mashatile-anc-has-failed-to-improve-south-africa/ |title= Mashatile: ANC has failed to improve South Africa |author= Lunga Mzangwe |publisher= Mail & Guardian |date= 27 Oktober 2025 |access-date= 29 Oktober 2025 }}</ref> *'''3 November''': Die Suid-Afrikaanse president Cyril Ramaphosa het herbevestig dat die Regering van Nasionale Eenheid (RNE) sal voortgaan. Hy het verder gesê dat die 16 maande oue koalisieregering vasbeslote was om meer maniere te vind om saam te werk, en te fokus op hoe om die lewens van Suid-Afrikaners die beste te verbeter. Die aankondiging het gevolg op 'n terugtrekking (strategiese sessie) met RNE-partyleiers, sonder 'n agenda en 'n mandaat om sake privaat te hou, sodat leiers vrylik met mekaar kon praat oor hoe om die beste saam te werk in die voortgesette RNE. President Ramaphosa het gesê die terugtrekking het "uitsonderlik goed verloop", dat leiers die RNE se vordering en transformasiewerk gevier het, en dat verdere sulke vergaderings sou plaasvind. Ander RNE-partyleiers het ook verklaar dat die terugtrekking 'n sukses was.<ref name= "‘The GNU is here to stay’: Ramaphosa">{{cite web|url= https://www.timeslive.co.za/politics/2025-11-03-the-gnu-is-here-to-stay-ramaphosa |title= ‘The GNU is here to stay’: Ramaphosa |author= |publisher= Times Live |date= 3 November 2025 |access-date= 7 November 2025 }}</ref> *'''4 November''': Die Verkiesingskommissie het bevestig dat 508 politieke partye geregistreer het om aan die plaaslike verkiesings van 2026 deel te neem. Die totaal het 62 nuwe partye sedert die laaste munisipale verkiesing ingesluit. Van die 508 partye was 295 op nasionale vlak geregistreer, terwyl 404 op provinsiale vlak geregistreer was.<ref name= "IEC Confirms 508 Political Parties Registered">{{cite web|url= https://www.enca.com/news/iec-confirms-508-political-parties-registered |title= IEC Confirms 508 Political Parties Registered |author= |publisher= eNCA |date= 4 November 2025 |access-date= 27 November 2025 }}</ref> *'''6 November''': Helen Zille, die federale voorsitter van die Demokratiese Alliansie (DA), het verklaar dat haar party vier voormalige senior lede van die African National Congress (ANC) in die Wes-Kaap verwelkom het om by die DA aan te sluit, insluitend Neville Delport, die ANC se voormalige provinsiale sekretaris in die Wes-Kaap. Die verskuiwing het gevolg op interne verdeeldheid in die ANC, nadat die nasionale leierskap onlangs sy provinsiale uitvoerende strukture herkonfigureer het. Zille het gesê die vier voormalige ANC-lede het die DA direk genader en verklaar dat hulle nie saamstem met die rigting waarin die ANC op pad is nie, en versoek het om by die DA aan te sluit.<ref name= "Helen Zille: Senior ANC WC members joining DA driven by disillusionment, not money">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2025/11/06/helen-zille-senior-anc-western-cape-members-joining-da-driven-by-disillusionment-not-money |title= Helen Zille: Senior ANC WC members joining DA driven by disillusionment, not money |author= Celeste Martin |publisher= EWN |date= 6 November 2025 |access-date= 8 November 2025 }}</ref> *'''5 Desember''': Die Verkiesingskommissie van Suid-Afrika het aangekondig dat hulle 'n nuwe [[podsending]]platform en 'n opgedateerde WhatsApp-kanaal in 2026 sal loods, as deel van 'n inisiatief om meer jong Suid-Afrikaners te motiveer om aan die [[Demokrasie|demokratiese proses]] deel te neem deur in verkiesings te stem.<ref name= "South Africa to launch elections podcast to attract young voters">{{cite web|url= https://htxt.co.za/2025/12/south-africa-to-launch-elections-podcast-to-attract-young-voters/ |title= South Africa to launch elections podcast to attract young voters |author= Luis Monzon |publisher= htxt |date= 5 Desember 2025 |access-date= 6 Desember 2025 }}</ref> ===2026=== *'''20 Januarie''': Leier van die Patriotiese Alliansie en Minister van Sport, Kuns en Kultuur, [[Gayton McKenzie]], het verontwaardiging ontlok oor sy optrede, wat daartoe gelei het dat Suid-Afrika onttrek het aan die 61ste Venesië Biënnale, 'n kontemporêre kunsuitstalling met 'n internasionale aanhang. McKenzie het 'n onafhanklike kuratoriale paneel se eenparige keuse van 'n werk deur die kunstenaar Gabrielle Goliath tersyde gestel. Goliath se langlopende opvoeringswerk ''Energy'' spreek temas soos geslagsgebaseerde geweld en die oorlog in Gaza aan. Dus het McKenzie se besluit vrae laat ontstaan oor of sy optrede deur sensuur en politieke inmenging gemotiveer was.<ref name= "South Africa pulls out of Venice Biennale after Minister McKenzie overrules curators">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2026/01/20/south-africa-pulls-out-of-venice-biennale-after-minister-mckenzie-overrules-curators |title= South Africa pulls out of Venice Biennale after Minister McKenzie overrules curators |author= Kabous Le Roux |publisher= EWN |date= 20 Januarie 2026 |access-date= 21 Januarie 2026 }}</ref> *'''21 Januarie''': Helen Zille het bevestig dat sy nie vir nog 'n termyn as Voorsitter van die Federale Raad van die Demokratiese Alliansie sal staan nie. Zille het gesê sy is van voorneme om te fokus op haar veldtog om Johannesburg se volgende Burgemeester te word, en verklaar dat sy voel haar taak is nou om te probeer om plaaslike regering te help herstel, met funksionele metro's wat Suid-Afrika as geheel bevoordeel.<ref name= "Zille rules out standing for another term as DA's Federal Council chair">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2026/01/21/zille-rules-out-standing-for-another-term-as-das-federal-council-chair |title= Zille rules out standing for another term as DA's Federal Council chair |author= Lindsay Dentlinger |publisher= EWN |date= 21 Januarie 2026 |access-date= 24 Januarie 2026 }}</ref> *'''22 Januarie''': Die Suid-Afrikaanse kunstenaar Gabrielle Goliath het besluit om PA-leier en Minister van Sport, Kuns en Kultuur, Gayton McKenzie, te dagvaar oor sy besluit om haar uitstalling van die 61ste Venesië Biënnale-geleentheid te onttrek. Goliath se prokureurs het die Gauteng-afdeling van die Hooggeregshof in Pretoria gevra om te verklaar dat McKenzie se pogings om in te meng met en die onafhanklike keurkomitee se besluit om haar werk te kies, te belemmer, ongrondwetlik, onwettig en ongeldig was. Hulle het die hof verder gevra om McKenzie se besluit om haar kunswerk van die geleentheid te onttrek, tersyde te stel en hom te verbied om enige verdere stappe te doen om in te meng met of te belemmer om by die 61ste Venesië Biënnale vertoon te word.<ref name= "Artist Gabrielle Goliath sues Gayton McKenzie over cancellation of work for Venice Biennale">{{cite web|url= https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-01-22-artist-gabrielle-goliath-sues-gayton-mckn-mckenzie-over-cancellation-of-work-for/ |title= Artist Gabrielle Goliath sues Gayton McKenzie over cancellation of work for Venice Biennale |author= Niren Tolsi |publisher= ''Daily Maverick'' |date= 22 Januarie 2026 |access-date= 24 Januarie 2026 }}</ref> *'''26 Januarie 2026''': Die president van ActionSA, [[Herman Mashaba]], het aangekondig dat twee politieke formasies formeel met sy party saamgesmelt het, 'n stap wat hy gesê het nog 'n mylpaal in die groeiende konsolidasie van opposisiemagte voor die plaaslike regeringsverkiesings van 2026 was. Hy het aangekondig dat die Azanian Independent Community Movement en die Creatives Congress Movement saamgesmelt het, met ActionSA en sodoende ActionSA se openbare verteenwoordiging met sewe plaaslike raadslede verhoog, wat die party se nasionale totaal tot byna 150 verteenwoordigers opstoot.<ref>Mbalenhle Butale (26 Januarie 2026). ActionSA boosts representation ahead of 2026 elections with new councillors. MSN, https://www.msn.com/en-za/news/other/actionsa-boosts-representation-ahead-of-2026-elections-with-new-councillors/ar-AA1V0z3V?ocid=BingNewsVerp Besoek 27 Januarie 2026.</ref> *'''31 Januarie 2026''': Helen Zille, voorsitter van die DA se federale raad het bekend gemaak dat die DA se interne peilings daarop dui dat die party ‘n volstrekte meerderheid in Tshwane tydens die munisipale verkiesing kan behaal.<ref>Van der Westhuizen, Gert. 1 Februarie 2026. DA kan Tshwane vat, wys sy eie peilings. [[Netwerk24]]. https://www.netwerk24.com/nuus/politiek/da-kan-tshwane-vat-wys-sy-eie-peilings-20260201-0912 Besoek 2 Februarie 2026.</ref> *'''4 Februarie 2026''': Die leier van die DA, [[John Steenhuisen]], verklaar dat hy nie vir herverkiesing as die party se leier in April 2026 in die DA sal staan nie. Die DA sal dus ‘n nuwe leier vir die Munisipale verkiesings in 2026 verkies.<ref>News24, ‘Mission accomplished’ for Steenhuisen as he bows out of DA leadership contest. 4 Februarie 2026. https://www.news24.com/politics/live-steenhuisen-briefing-on-matters-of-national-importance-20260204-0431 Besoek 7 Februarie 2026.</ref> *'''16 Februarie''': Die leier van ActionSA, [[Herman Mashaba]], het aangekondig dat hy vir sy party se nominasie vir die burgemeestersverkiesing van Johannesburg sal meeding.<ref name= "Mashaba makes his move as he enters race for Joburg mayor">{{cite web|url= https://www.news24.com/southafrica/news/mashaba-makes-his-move-as-he-enters-race-for-joburg-mayor-20260216-0582 |title= Mashaba makes his move as he enters race for Joburg mayor |author= Alex Patrick |publisher= news24 |date= 16 Februarie 2026 |access-date= 17 Februarie 2026 }}</ref> *'''20 Februarie''': Helen Zille, die federale uitvoerende leier van die Demokratiese Alliansie, het in Johannesburg se Wyk 102 veldtog gevoer vir Bea Campbell-Cloete, wat gehoop het om die wyk se nuwe raadslid te word. Wyk 102 bestaan uit die voorstede Bryanston, Hurlingham, Blairgowrie, Bordeaux en Randburg se middestad. Indien Campbell-Cloete die wyk se volgende raadslid word, sal haar proporsionele verteenwoordiging (PR) raadslid se setel vakant word. Dit sal Zille toelaat om daardie setel te vul en by die Johannesburgse Stadsraad aan te sluit, wat Zille beplan om te doen indien die geleentheid hom voordoen. Ten spyte daarvan dat Wyk 102 tradisioneel 'n DA-vesting is, het die party gesê dat hulle niks aan die toeval oorlaat nie en steeds 'n gefokusde veldtog voer.<ref name= "Political chess: Ward 102 win could unlock Zille’s path to the Joburg mayoral chain">{{cite web|url= https://www.news24.com/politics/political-chess-ward-102-win-could-unlock-zilles-path-to-the-joburg-mayoral-chain-20260220-0464 |title= Political chess: Ward 102 win could unlock Zille’s path to the Joburg mayoral chain |author= Alex Patrick |publisher= news24 |date= 20 Februarie 2026 |access-date= 21 Februarie 2026 }}</ref> *'''21 Februarie''': ActionSA het aangekondig dat hul leier, [[Herman Mashaba]], hul kandidaat vir burgemeester van Johannesburg sal wees, nadat hulle as die voorkeurkandidaat uit 'n kortlys van vyf na vore gekom het.<ref name= "Herman Mashaba Named ActionSA Joburg Mayoral Candidate">{{cite web|url= https://www.enca.com/breaking-news-herman-mashaba-named-actionsa-joburg-mayoral-candidate |title= Herman Mashaba Named ActionSA Joburg Mayoral Candidate |author= |publisher= eNCA |date= 21 Februarie 2026 |access-date= 22 Februarie 2026 }}</ref> *'''23 Februarie''': Die [[Msunduzi Plaaslike Munisipaliteit]] het tydens 'n media-inligtingsessie aangekondig dat munisipale werknemers wat verbonde is aan die uMkhonto weSizwe Party (MKP) gekoppel is aan beweerde [[sabotasie]] van die munisipaliteit se waterinfrastruktuur. Daar is opgemerk dat die watertoevoer na regeringsinstellings ingemeng is en 'n wateronderbreking tot gevolg gehad het. Die munisipaliteit het gesê die inmenging was polities gemotiveerd en het bevestig dat hulle 'n ondersoek na die saak van stapel gestuur het.<ref name= "MK Party-linked municipal workers accused of sabotaging Pietermaritzburg water supply">{{cite web|url= https://www.news24.com/southafrica/news/mk-party-linked-municipal-workers-accused-of-sabotaging-pietermaritzburg-water-supply-20260223-0704 |title= MK Party-linked municipal workers accused of sabotaging Pietermaritzburg water supply |author= Sakhiseni Nxumalo |publisher= news24 |date= 23 Februarie 2026 |access-date= 24 Februarie 2026 }}</ref> *'''26 Februarie''': 'n Voormalige ActionSA Johannesburg PR-raadslid het die party verlaat om by die Demokratiese Alliansie aan te sluit. Mandla Nyaqela het ActionSA-leier [[Herman Mashaba]] daarvan beskuldig dat hy 'n diktator is en gesê dat geen keuse of outonomie aan die partylede gegee is nie, en dat almal moes stem volgens wat Mashaba wou hê. Hy het 'n voorbeeld van 'n komende Johannesburgse raadsvergadering aangehaal om 'n adjunkburgemeester te verkies, waar hy gesê het dat alle ActionSA-raadslede aangesê is om volgens Mashaba se besluit te stem, en hy het verder beweer dat die party 'n kultus was. Ongeveer 50 ander ActionSA-lede het die party verlaat en terselfdertyd by die DA aangesluit. Die lede was meestal van [[Soweto]] en was voorheen by vyf ActionSA-takke, insluitend Dobsonville, Zondi, Jabulani, Braamfischerville en Mofolo. DA Federale uitvoerende-voorsitter en Johannesburgse burgemeesterskandidaat Helen Zille het die nuwe partylede verwelkom tydens 'n vergadering in Dobsonville, Soweto op 26 Februarie 2026, waar sy gesê het dat daar verwag word dat verskeie meer ActionSA-lede by die DA sal aansluit.<ref name= "Mashaba ‘is a dictator’: ActionSA councillor defects to DA, along with Soweto branches">{{cite web|url= https://www.news24.com/southafrica/news/mashaba-is-a-dictator-actionsa-councillor-defects-to-da-along-with-soweto-branches-20260226-0650 |title= Mashaba ‘is a dictator’: ActionSA councillor defects to DA, along with Soweto branches |author= Alex Patrick |publisher= news24 |date= 26 Februarie 2026 |access-date= 26 Februarie 2026 }}</ref><ref name= "Zille welcomes former ActionSA member Mandla Nyaqela to DA">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2026/02/26/zille-welcomes-former-actionsa-member-mandla-nyaqela-to-da |title= Zille welcomes former ActionSA member Mandla Nyaqela to DA |author= Alpha Ramushwana |publisher= EWN |date= 26 Februarie 2026 |access-date= 26 Februarie 2026 }}</ref> *'''27 Februarie''': Die burgemeester van Kaapstad, [[Geordin Hill-Lewis]], het aangekondig dat hy vir die posisie van Leier van die Demokratiese Alliansie sal staan. Met die bekendstelling van sy veldtog in Elsie's River het hy gesê dat hy 'n diep liefde vir Suid-Afrika het en die land wil laat werk. Sy kandidatuur vir die rol is genomineer deur mede-DA-lid en Minister van Basiese Onderwys, [[Siviwe Gwarube]], wat gesê het sy doen dit met oortuiging en glo in 'n nuwe generasie leiers. By die aankondiging het senior partylede die DA se beduidende voortgesette suksesse met regering en dienslewering in Kaapstad uitgelig.<ref name= "Time to renew — Hill-Lewis declares bid for DA’s top job">{{cite web|url= https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-02-27-time-to-renew-hilllewis-declares-bid-for-das-top-job/ |title= Time to renew — Hill-Lewis declares bid for DA’s top job |author= Alpha Ramushwana |publisher= [[Daily Maverick]] |date= 27 Februarie 2026 |access-date= 28 Februarie 2026 }}</ref> *'''27 Februarie''': Die Demokratiese Alliansie (DA) se Gautengse Wetgewerleier, [[Solly Msimanga]], het bevestig dat hy 'n nominasie aanvaar het om vir die posisie van DA Federale Voorsitter te staan. By sy aankondiging in Pretoria het Msimanga, wat die party sedert 2023 in die Gautengse Wetgewer gelei het, gesê hy is nederig oor die nominasie en gesê dat hy dit nie vir titel of prestige aanvaar nie, maar vir 'n doel. Hy het hom daartoe verbind om te werk om die aantal DA-burgemeesters buite die Wes-Kaap te verhoog.<ref name= "Geordin Hill-Lewis, Solly Msimanga Enter DA Leadership Race">{{cite web|url= https://www.enca.com/news-top-stories/geordin-hill-lewis-solly-msimanga-enter-da-leadership-race |title= Geordin Hill-Lewis, Solly Msimanga Enter DA Leadership Race |author= |publisher= eNCA |date= 27 Februarie 2026 |access-date= 1 Maart 2026 }}</ref> *'''28 Februarie''': Daar is berig dat Suid-Afrikaners die meerderheid van die politieke skenkings wat vir die tydperk September tot Desember 2025 verklaar is, aan die Demokratiese Alliansie gegee het. Van die totale veldtogbefondsing wat aan die vyf politieke partye gegee is wat skenkings vir daardie tydperk verklaar het, het Suid-Afrikaanse skenkers meer as 89% aan die DA gegee.<ref name= "DA gets lion’s share of R35m political donations declared for September to December">{{cite web|url= https://www.news24.com/politics/da-gets-lions-share-of-r35m-political-donations-declared-for-september-to-december-20260227-1143 |title= DA gets lion’s share of R35m political donations declared for September to December |author= Jan Gerber |publisher= news24 |date= 28 Februarie 2026 |access-date= 2 Maart 2026 }}</ref> *'''1 Maart''': Die [[Demokratiese Alliansie]] het verklaar dat, gebaseer op vorige kiesersopkomsdata, indien 490 000 geregistreerde DA-kiesers in Johannesburg in die munisipale verkiesings opdaag en op beide stembriewe vir die DA stem, die party 'n volstrekte meerderheid in die Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit sou verseker.<ref name= "DA needs 490000 voters to win outright majority in Joburg, says Zille">{{cite web|url= https://www.businessday.co.za/politics/2026-03-01-da-needs-490000-voters-to-win-outright-majority-in-joburg-says-zille/ |title= DA needs 490000 voters to win outright majority in Joburg, says Zille |author= Hajra Omarjee |publisher= Business Day |date= 1 Maart 2026 |access-date= 4 Maart 2026 }}</ref> *'''3 Maart''': Meer aankondigings is gemaak met betrekking tot diegene wat vir topposisies in die DA se Federale Uitvoerende Gesag staan. Die party se Nasionale Vergadering Huisvoorsitter [[Werner Horn]] en Adjunkminister van Finansies [[Ashor Sarupen]] het veldtogte vir die rol van Federale Raadsvoorsitter van stapel gestuur.<ref name= "After Zille: The battle for the DA’s power engine begins">{{cite web|url= https://www.news24.com/politics/after-zille-the-battle-for-the-das-power-engine-begins-20260303-0528 |title= After Zille: The battle for the DA’s power engine begins |author= Velani Ludidi |publisher= news24 |date= 3 Maart 2026 |access-date= 4 Maart 2026 }}</ref> *'''9 Maart''': Die Verkiesingskommissie het begin met 'n landwye poging vir aanlyn kieserregistrasie. Die Kommissie het alle in aanmerking komende burgers aangemoedig om sy OVK-selfbedieningsportaal te gebruik om te registreer, hul besonderhede op te dateer en hul kieserstatus aanlyn na te gaan, voor die verkiesingsdag. Verder het die Kommissie ook begin om sy registrasieveldtogte en burgerlike opvoedingspogings by skole en universiteite te verhoog.<ref name= "IEC Pushes Online Voter Registration Ahead Of 2026 Municipal Polls">{{cite web|url= https://www.enca.com/news-top-stories/iec-pushes-online-voter-registration-ahead-2026-municipal-polls |title= IEC Pushes Online Voter Registration Ahead Of 2026 Municipal Polls |author= |publisher= eNCA |date= 9 Maart 2026 |access-date= 14 Maart 2026 }}</ref> *'''1 April''': Daar is berig dat die Verkiesingskommissie van Suid-Afrika (OVK) besig was om meer as 70 000 werknemers te werf en op te lei om te help met die registrasienaweek wat op 20 en 21 Junie 2026 plaasvind. Die OVK het sy verkiesingslogo en slagspreuk, "Get Up, Show Up, Vote", by die Gallagher-konferensiesentrum onthul. OVK-voorsitter Mosotho Moepya het gesê albei is ontwerp om die jeugstem te lok.<ref name= "IEC to recruit over 70k staffers to oversee voter registration weekend">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2026/04/01/iec-to-recruit-over-70k-staffers-to-oversee-voter-registration-weekend |title= IEC to recruit over 70k staffers to oversee voter registration weekend |author= Alpha Ramushwana |publisher= EWN |date= 1 April 2026 |access-date= 4 April 2026 }}</ref> *'''3 April''': [[News24]] het berig oor hoe DA-kandidaat vir Johannesburg se burgemeester, Helen Zille, 'n nuwe soort veldtog voer - een wat humor en [[sosiale media]] gebruik om ernstige infrastruktuurkwessies aan te spreek. Zille het gesê sy voer 'n digitale-eerste veldtog wat 'n aanpassing was van hoe die verbruik van nuus en media in die algemeen as gevolg van tegnologie ontwikkel het. Sy het haar jong veldtogspan geprys vir innoverend wees en vir enigiets gereed wees, wat die veldtoginhoud prettig maak. news24 het ook opgemerk hoe die ANC-beheerde Stad Johannesburg aandag gegee het aan infrastruktuurkwessies onmiddellik nadat Zille se veldtog inhoud daaroor vrygestel het. Dit, ten spyte daarvan dat dieselfde probleme reeds deur inwoners deur amptelike kanale aangemeld is.<ref name= "TikTok and trenches: Zille’s digital election campaign stunts shake up Joburg politics">{{cite web|url= https://www.news24.com/southafrica/news/tiktok-and-trenches-zilles-digital-election-campaign-stunts-shake-up-joburg-politics-20260402-1228 |title= TikTok and trenches: Zille’s digital election campaign stunts shake up Joburg politics |author= Alex Patrick |publisher= news24 |date= 3 April 2026 |access-date= 4 April 2026 }}</ref> *'''12 April''': Tydens die [[Demokratiese Alliansie Federale Kongres van 2026]] is [[Geordin Hill-Lewis]]] as Federale Party Leier verkies. [[Solly Msimanga]] as die party se federale voorsitter. [[Solly Malatsi]], [[Cilliers Brink]] en [[Siviwe Gwarube]] is verkies as die drie adjunk-federale voorsitters. [[Ashor Sarupen]] is verkies tot voorsitter van die Federale Raad met JP Smith, Thomas Walters en Carl Pophaim as sy adjunkte.<ref name="MGResults">{{Cite web |last=Bega |first=Sheree |date=2026-04-12 |title=Hill-Lewis takes helm of DA leadership |url=https://mg.co.za/politics/2026-04-12-hill-lewis-takes-helm-of-da-leadership/ |access-date=2026-04-12 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref> Die federale leierskap wat by hierdie kongres verkies is, sal die party na die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesings lei.<ref>{{Cite web |last=Kotze |first=Dirk |date=2026-02-10 |title=South Africa’s biggest opposition party will head to municipal elections with new leaders: what does it all mean? |url=http://theconversation.com/south-africas-biggest-opposition-party-will-head-to-municipal-elections-with-new-leaders-what-does-it-all-mean-275404 |access-date=2026-02-22 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> ==Meningspeilings== {| class="wikitable sortable mw-datatable" style="text-align:center;font-size:90%;line-height:14px;" ! rowspan="2"|Peilingsorganisasie ! rowspan="2"|Veldwerkdatum ! rowspan="2"|Steekproef-<br>grootte ! class="unsortable" style="width:50px;" |[[African National Congress|ANC]] ! class="unsortable" style="width:60px;" |[[Demokratiese Alliansie|DA]] ! class="unsortable" style="width:50px;" |[[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|MK]] ! class="unsortable" style="width:50px;" |[[Ekonomiese Vryheidsvegters|EVV]] ! class="unsortable" style="width:50px;" |[[Inkatha Vryheidsparty|IVP]] ! class="unsortable" style="width:50px;" |[[Vryheidsfront Plus|VF+]] ! class="unsortable" style="width:50px;" |[[ActionSA|ASA]] ! class="unsortable" style="width:50px;" |[[Patriotic Alliance|PA]] ! rowspan="2" class="unsortable" |[[Lys van politieke partye in Suid-Afrika|Ander]] ! rowspan="2"|Onseker{{Efn|Sluit onthouding en geen-antwoord reaksies in}} ! rowspan="2" data-sort-type="number"|Voorsprong |- ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|African National Congress}};"| ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Demokratiese Alliansie}};"| ! data-sort-type="number" style="background:{{Party color|uMkhonto we Sizwe (political party)}};" | ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Ekonomiese Vryheidsvegters}};"| ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Inkatha Vryheidsparty}};"| ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Vryheidsfront Plus}};"| ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|ActionSA}};"| ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Patriotic Alliance}};"| |- |Social Research Foundation/The Common Sense<ref>{{cite web|url=https://www.thecommonsense.co.za/Polls/anc-leads-da-by-11-points-in-latest-poll|title=ANC loop DA met 11 punte voor in jongste peiling |website=The Common Sense}}</ref> |Maart 2026 |2&nbsp;222 |style="background:#CCFFCC;"|'''39%''' |28% |10% |6% |5% |4% |3% |3% |Nvt |Nvt |style="background:{{party color|African National Congress}};color:#FFFFFF;"|11 |- |} {{notelist}} == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Verkiesings in Suid-Afrika}} [[Kategorie:Verkiesings in Suid-Afrika]] e75sl04lp5alejw3utye12sthq8frmr 0 454197 2893299 2841667 2026-04-12T15:22:13Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893299 wikitext text/x-wiki Die '''African People's Organisation''' ('''APO'''), ook bekend onder sy oorspronklike naam '''African Political Organisation''',<ref name=saho/> was 'n [[Bruin mense|Bruin]] politieke organisasie in die vroeë 20ste eeu in [[Suid-Afrika]].<ref>{{cite journal|last1=Adhikari|first1=Mohamed|title='The Product of Civilization in its most Repellant Manifestation': Ambiguities in the Racial Perceptions of the APO (African Political Organization), 1909–23|journal=Journal of African History|date=Julie 1997|volume=38|issue=2|pages=283–300|doi=10.1017/S0021853796006949 }}</ref> Die organisasie, wat in 1902 in [[Kaapstad]] gestig is, het Suid-Afrikaanse Bruin mense (’n etniese groep in Suid-Afrika) teen die Suid-Afrika Wet van 1909 saamgespan.<ref>{{cite web| title=African People's Organization (political party, South Africa)|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/8342/African-Peoples-Organization|website=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=16 Augustus 2014}}</ref><ref name=saho/> Trafalgar Hoërskool is gestig as 'n direkte gevolg van kritiek op die Kaapse Skoolraad in die APO-koerant in Augustus 1911. Ondersoeke het bevind dat die raad geen voordeel vir studente wat nie-blank was, geskep het nie. [[Abdullah Abdurahman]] het by die raad beywer en die eerste skool vir Bruinkinders is gestig. Die skool is gelei deur Abdullah Abdurahman se volgeling, Harold Cressy.<ref name=History>[http://trafalgarhigh.co.za/establishment-of-trafalgar-high-school-1912/ History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812213354/http://trafalgarhigh.co.za/establishment-of-trafalgar-high-school-1912/ |date=12 August 2014 }}, school site, besoek op 11 Augustus 2014</ref> Die naam is in 1919 verander, tydens die ekonomiese depressie wat op die [[Eerste Wêreldoorlog]] gevolg het, met die doel om die organisasie se fokusverandering na die sosiale en ekonomiese behoeftes van Bruin mense te demonstreer.<ref name=saho>{{cite web | title=African People's Organisation (APO) | website=South African History Online | date=1 Mei 2018 | url=https://www.sahistory.org.za/article/african-peoples-organisation-apo | access-date=31 Julie 2023}}</ref> Die APO het ook 'n [[koerant]] genaamd ''The APO'' uitgegee tot sy ondergang in 1923. ==Sien ook== * [[Abdullah Abdurahman]], prominente leier en Kaapse stadsraadslid == Verwysings == {{Verwysings}} {{Politieke partye in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Voormalige politieke partye in Suid-Afrika]] nq1x8hgny6cyntccj3mpyq7ht3ly9bv 0 454254 2893152 2849058 2026-04-12T12:54:28Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893152 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Shimon Sakaguchi cropped 3 Shimon Sakaguchi 201711.jpg|duimnael|Shimon Sakaguchi in 2017.]] '''Shimon Sakaguchi''' (坂口 志文, Sakaguchi Shimon; gebore [[19 Januarie]] [[1951]]) is 'n [[Japannese]] [[Immunologie|immunoloog]], 'n Uitnemende Professor van die Universiteit van Osaka en 'n Professor Emeritus van die [[Universiteit van Kioto]].<ref name="IFReC {{pipe}} Osaka University Immunology Frontier Research Center">{{cite web | title=Experimental Immunology – Osaka University Immunology Frontier Research Center | website=IFReC {{pipe}} Osaka University Immunology Frontier Research Center | url=http://www.ifrec.osaka-u.ac.jp/en/laboratory/shimon_sakaguchi/ | access-date=1 Mei 2021}}</ref> Sy werk sluit die ontdekking van regulatoriese T-selle en die beskrywing van hul rol in die [[immuunstelsel]] in, waarvoor hy gesamentlik die [[Nobelprys vir Fisiologie of Geneeskunde]] in 2025 toegeken is.<ref name="Nobel">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/summary/ |title=Nobel Prize in Physiology or Medicine 2025 |website=NobelPrize.org |access-date=6 Oktober 2025 }}</ref> ==Lewe== Shimon Sakaguchi is op 19 Januarie 1951 in Nagahama, Shiga, gebore.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/sakaguchi/facts/ Shimon Sakaguchi facts] nobelprize.org</ref> Hy het 'n M.D. en 'n PhD van die Universiteit van Kioto ontvang.<ref name=":0" /> Hy het van 1983 tot 1987 postdoktorale navorsing in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] aan die Johns Hopkins-universiteit en Stanford-universiteit onderneem as 'n Lucille P. Markey-beurshouer.<ref name=":0">{{cite web|url=https://hub.jhu.edu/2025/10/06/nobel-prize-shimon-sakaguchi-johns-hopkins-postdoctoral-studies/|title=Nobel laureate Shimon Sakaguchi conducted postdoctoral studies at Johns Hopkins in 1980s|website=hub.jhu.edu|date=6 Oktober 2025}}</ref> Hy het as 'n Assistent Professor in die Departement Immunologie by die Scripps Navorsingsinstituut gewerk.<ref name=":0" /> Nadat hy in 1991 na [[Japan]] teruggekeer het,<ref name=":0" /> het hy die hoof van die Departement Immunopatologie by die Tokio Metropolitaanse Instituut vir Gerontologie, [[Tokio]], geword.<ref name=":1" /> Tussen 1998 en 2011 het hy as professor en later direkteur van die Instituut vir Grensmediese Wetenskappe aan die Universiteit van Kioto gedien.<ref name=":1" /> Sy laboratorium is in 2011 na die Universiteit van Osaka verskuif.<ref name=":1">{{Cite web |title=Shimon Sakaguchi – ISNI Congress |url=https://www.isniweb.org/congress/profile/shimon-sakaguchi/ |access-date=2025-10-06 |language=en-US}}</ref> Op 6 Oktober 2025 is Sakaguchi saam met [[Mary E. Brunkow]] en [[Fred Ramsdell]] die Nobelprys vir Fisiologie of Geneeskunde toegeken "vir hul ontdekkings rakende perifere immuuntoleransie."<ref name="Nobel"/> ==Eerbewyse en toekennings== *2004: William B. Coley-toekenning (met Ethan M. Shevach)<ref>[http://www.cancerresearch.org/about/annual-awards/william-b-coley William B. Coley Award-Award] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200322170144/http://www.cancerresearch.org/about-cri/awards-honors/william-b-coley-award |date=22 Maart 2020 }}, ''Cancer Research Institute'' (cancerresearch.org)</ref> *2008: Keio Mediese Wetenskapprys (met Fred H. Gage)<ref>[http://www.ms-fund.keio.ac.jp/prize/winner/prize2008.html The 2008 Keio Medical Science Prize Awardees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804050325/http://www.ms-fund.keio.ac.jp/prize/winner/prize2008.html |date= 4 Augustus 2018 }}, Keiō University</ref> *2009: Medaljes van Eer (Japan), pers lint<ref>{{cite web |title=Distinguished Professor Shimon SAKAGUCHI of IFReC awarded Canada Gairdner International Award |date=26 Maart 2015 |publisher=Osaka University |url=http://www.osaka-u.ac.jp/en/news/topics/2015/03/20150326_01}}</ref> *2011: Asahi-prys<ref>[http://www.asahi.com/shimbun/award/asahi/english.html#2011 The Asahi Prize] Asahi Shimbun</ref> *2012: Buitelandse medewerker van die Nasionale Akademie van Wetenskappe<ref>[http://www.nasonline.org/member-directory/members/20027341.html Shimon Sakaguchi] National Academy of Sciences</ref> *2015: Chunichi Kultuurtoekenning<ref>{{Cite web |title=Shimon Sakaguchi awarded the Chunichi award {{!}} News & Topics {{!}} Osaka University Immunology Frontier Research Center |url=https://www.ifrec.osaka-u.ac.jp/en/topics/20150525-0423.htm |access-date=2025-10-06 |website=www.ifrec.osaka-u.ac.jp}}</ref> *2015: Gairdner-stigting Internasionale Toekenning.<ref>[http://www.gairdner.org/content/shimon-sakaguchi Shimon Sakaguchi MD, PhD], Gairdner Foundation</ref> *2016, 2018, 2021: Asiatiese Wetenskaplike 100, Asiatiese Wetenskaplike<ref>{{cite web |url=https://www.asianscientist.com/as100/ |title=The Asian Scientist 100 |author= <!--Not stated--> |date= |website= |publisher= Asian Scientist |access-date= 13 Maart 2025 |quote= |language= }}</ref> *2015: Clarivate Citation-laureate in Fisiologie of Geneeskunde (met Shevach en Alexander Rudensky)<ref>[http://stateofinnovation.thomsonreuters.com/quote-laureates-2015 Announcing the 2015 Citation Laureates]{{Dooie skakel|date=Oktober 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} by Thomson Reuters.</ref> *2017: Crafoord-prys (met Ramsdell en Rudensky)<ref>{{Cite web |title=Shimon Sakaguchi - |url=https://www.crafoordprize.se/prize-laureate/shimon-sakaguchi/ |access-date=2025-10-06 |language=en-GB}}</ref> *2017: Persoon van Kulturele Verdienste<ref>{{Cite web |title=Shimon Sakaguchi was named a Person of Cultural Merit of Japan {{!}} News & Topics {{!}} Osaka University Immunology Frontier Research Center |url=https://www.ifrec.osaka-u.ac.jp/en/topics/20171025-0919.htm |access-date=2025-10-06 |website=www.ifrec.osaka-u.ac.jp}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-11-21 |title=Cultural Merit awards conferred upon Shimon Sakaguchi, Shuh Narumiya, and Michio Muramatsu (24 Oktober 2017) |url=https://www.kyoto-u.ac.jp/en/news/2017-11-21-2 |access-date=2025-10-06 |website=KYOTO UNIVERSITY |language=en}}</ref> *2017: Momofuku Ando-prys <ref>{{Cite web | url=http://www.ifrec.osaka-u.ac.jp/en/topics/20180315-1056.htm |title = News & Topics {{pipe}} Osaka University Immunology Frontier Research Center}}</ref> *2019: Orde van Kultuur<ref>{{Cite web |title=Prof. Shimon Sakaguchi Awarded the Order of Culture {{!}} News & Topics {{!}} Osaka University Immunology Frontier Research Center |url=https://www.ifrec.osaka-u.ac.jp/en/topics/20191029-1200.htm |access-date=2025-10-06 |website=www.ifrec.osaka-u.ac.jp}}</ref> *2020: Paul Ehrlich- en Ludwig Darmstaedter-prys<ref>{{Cite web|url=https://www.uni-frankfurt.de/84858372/ContentPage_84858372|title=Goethe-Universität —|website=www.uni-frankfurt.de}}</ref> *2020: Robert Koch-prys<ref>{{Cite web|url=https://www.robert-koch-stiftung.de/index.php?article_id=357&clang=0|title=Robert Koch Stiftung – Shimon Sakaguchi|website=www.robert-koch-stiftung.de|access-date= 7 Oktober 2025|archive-date=28 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128061727/https://www.robert-koch-stiftung.de/index.php?article_id=357&clang=0|url-status=dead}}</ref> *2023: Debrecen-toekenning vir Molekulêre Geneeskunde<ref>{{Cite web |date=2023-11-14 |title=Japanese scientist receives award for molecular medicine {{!}} University of Debrecen |url=https://hirek.unideb.hu/en/japanese-scientist-receives-award-molecular-medicine |access-date=2025-10-07 |website=hirek.unideb.hu |language=en}}</ref> *2025: Nobelprys vir Fisiologie of Geneeskunde (saam met Brunkow en Ramsdell)<ref name="Nobel"/> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Nobelprys vir Fisiologie of Geneeskunde}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Sakaguchi, Shimon}} [[Kategorie:Japannese bioloë]] [[Kategorie:Nobelprys vir Fisiologie of Geneeskunde wenners]] [[Kategorie:Geboortes in 1951]] [[Kategorie:Lewende mense]] 00fjb94d1a7a7tum7svwiw9309s329m 0 454290 2893162 2849132 2026-04-12T12:57:19Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893162 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Susumu Kitagawa cropped Susumu Kitagawa 20191212.jpg|duimnael|Susumu Kitagawa in 2019.]] '''Susumu Kitagawa''' (北川 進, Kitagawa Susumu; gebore [[4 Julie]] [[1951]]) is 'n [[Japannese]] [[chemikus]] wat werk in die veld van koördinasiechemie, met spesifieke fokus op die chemie van organies-anorganiese hibriede verbindings, sowel as chemiese en fisiese eienskappe van poreuse koördinasiepolimere en metaal-organiese raamwerke in die besonder.<ref>{{cite journal|title=Susumu Kitagawa|date=9 November 2009|journal=Angewandte Chemie International Edition|volume=48|issue=47|pages=8818–8820|doi=10.1002/anie.200904270}}</ref> Hy is tans 'n vooraanstaande professor aan die [[Universiteit van Kioto]] se instituut vir geïntegreerde selmateriaalwetenskappe (iCeMS), waarvan hy medestigter en huidige direkteur is. In 2025 het hy die [[Nobelprys vir Chemie]] saam met [[Richard Robson]] en [[Omar M. Yaghi]] ontvang. ==Lewensloop== Van 1975 tot 1979 het Kitagawa 'n PhD-graad in [[koolwaterstof]][[chemie]] aan die Universiteit van Kioto verwerf, waar hy voorheen sy voorgraadse studies gedoen het. Hy is in 1979 as assistent-professor aan die Universiteit van Kindai aangestel, eers in 1983 tot dosent bevorder en in 1988 tot medeprofessor.<ref>{{cite web|url=http://www.kitagawa.icems.kyoto-u.ac.jp/wp-content/uploads/2016/10/CV.Susumu-Kitagawa1610111.pdf|title=CV : Susumu KITAGAWA|website=Kitagawa.icems.kyoto-u.ac.jp|accessdate=12 Oktober 2017}}</ref> In 1992 het hy professor in [[anorganiese chemie]] aan die Metropolitaanse Universiteit van Tokio geword en in 1998 professor in anorganiese funksionele chemie aan die Universiteit van Kioto, in die departement van sintetiese chemie en biologiese chemie. In 2007 was hy medestigter van die Instituut vir Geïntegreerde Sel-Materiaalwetenskappe en is hy as adjunkdirekteur aangewys. Sedert 2013 is hy die direkteur van die instituut. Benewens sy akademiese poste in Japan, was hy in 1986–1987 gasprofessor aan die Texas A&M Universiteit saam met F. Albert Cotton, en in 1996 aan die Stadsuniversiteit van New York. Hy het in 2018 'n eregraad van die Tegniese Universiteit van München ontvang. In 2011 het hy 'n lid van die Wetenskapsraad van Japan geword. In 2021 het Kitagawa, as verteenwoordiger van Japan en die Universiteit van Kioto, die historiese Japan-Taiwan Simposium bygewoon en omvattende biomediese samewerking tussen die twee lande bespreek met die presidente van die Fu Jen Katolieke Universiteit en die Nasionale Tsing Hua Universiteit.<ref>{{Cite web |url=https://jtresearch-2021.fju.edu.tw/ |title=2021 Japan-Taiwan Symposium |access-date=18 November 2021 |archive-date=18 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118114921/https://jtresearch-2021.fju.edu.tw/ |url-status=live }}</ref> In 2025 is Kitagawa, saam met Richard Robson en Omar M. Yaghi, die Nobelprys vir Chemie toegeken vir die werk aan molekulêre boustene.<ref name="NYT2025ChemistryNobel">{{cite web | last1=Robles-Gil | first1=Alexa | last2=Watkins | first2=Ali | title=Nobel Prize in Chemistry Awarded to Architects of Metal-Organic Frameworks | website=The New York Times | date=2025-10-08 | url=https://www.nytimes.com/2025/10/08/science/nobel-prize-chemistry.html | access-date=2025-10-08}}</ref> ==Navorsing== Na aanleiding van Makoto Fujita (1994) en Omar M. Yaghi (1995), het Kitagawa (1997) ontdek dat die koördinasiepolimeerstruktuur gasadsorpsie-eienskappe het. Sy mees aangehaalde werke sluit in: *In 1997, 'n baanbrekende verslag oor 'n poreuse koördinasiepolimeer (MOF) vir kleinmolekule-adsorpsie<ref>{{cite journal|doi=10.1002/anie.199717251 | volume=36 | issue=16 | title=Three-Dimensional Framework with Channeling Cavities for Small Molecules:<math chem>\ce{\{[M2(4, 4'-bpy)3(NO3)4].\mathit{x}H2O\}_\mathit{n}\ \ (M = Co, Ni, Zn)}</math>| journal=Angewandte Chemie International Edition in English | pages=1725–1727| year=1997 | last1=Kondo | first1=Mitsuru | last2=Yoshitomi | first2=Tomomichi | last3=Matsuzaka | first3=Hiroyuki | last4=Kitagawa | first4=Susumu | last5=Seki | first5=Kenji }}</ref> *in 2004, 'n vroeë oorsig van funksionele poreuse koördinasiepolimere<ref>{{cite journal|doi=10.1002/anie.200300610 | volume=43 | issue=18 | title=Functional Porous Coordination Polymers | journal=Angewandte Chemie International Edition | pages=2334–2375| year=2004 | last1=Kitagawa | first1=Susumu | last2=Kitaura | first2=Ryo | last3=Noro | first3=Shin-Ichiro | pmid=15114565 }}</ref> *in 2005, 'n studie van dinamiese eienskappe van poreuse koördinasiepolimere gebaseer op waterstofbindings<ref>{{cite journal|doi=10.1039/B313997M | pmid=15672175 | volume=34 | issue=2 | pages=109–19 | title=Dynamic porous properties of coordination polymers inspired by hydrogen bonds | journal=Chemical Society Reviews | year=2005 | last1=Kitagawa | first1=Susumu | last2=Uemura | first2=Kazuhiro }}</ref> *in 2009, 'n oorsig van "sagte poreuse kristalle", wat grootskaalse strukturele transformeerbaarheid na chemiese of fisiese stimulasie bied<ref>{{cite journal|doi=10.1038/nchem.444 | pmid=21124356 | volume=1 | issue=9 | title=Soft porous crystals | journal=Nature Chemistry | pages=695–704| bibcode=2009NatCh...1..695H | last1=Horike | first1=Satoshi | last2=Shimomura | first2=Satoru | last3=Kitagawa | first3=Susumu | year=2009 }}</ref> ==Toekennings== *2003– Prys van die Creative Society of Japan (CSJ) vir Kreatiewe Werk *2008 – Humboldt Navorsingsprys *2009 – Chemiese Vereniging van Japan-toekenning<ref name="Chemical Society of Japan">{{cite web | title=2008 - Pioneering and Developing Studies on Chemistry of Coordination Space | website=The Chemical Society of Japan | date=2014-09-20 | url=https://www.chemistry.or.jp/en/awards/2014/pioneering-and-developing-studies-on-chemistry-od-coordination-space.html | access-date=2025-10-08}}</ref> *2010 – Thomson Reuters Aanhalingspryswenners<ref name="Thomson Reuters">{{cite web | title=2010 - Thomson Reuters Predicts Nobel Laureates | website=Thomson Reuters | date=2010-09-21 | url=https://ir.thomsonreuters.com/news-releases/news-release-details/thomson-reuters-predicts-nobel-laureates-0 | access-date=2025-10-08 }}{{Dooie skakel|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *2011 – Medalje van Eer met Pers Lint<ref name="Purple Ribbon">{{cite web | title=Susumu Kitagawa Decorated with Medal with Purple Ribbon (Kyoto University iCeMS) | website=京都大学アイセムス | date=2011-06-15 | url=https://www.icems.kyoto-u.ac.jp/e/pr/2011/06/15-tp.html | access-date=2025-10-08}}</ref> * 2013 – De Gennes-prys<ref name="De Gennes">{{cite journal | title=Royal Society of Chemistry Prize Winners 2013 | journal=Angewandte Chemie International Edition | volume=52 | issue=38 | date=2013-09-16 | issn=1433-7851 | doi=10.1002/anie.201305312 | pages=9890–9891 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.201305312 | access-date=2025-10-08}}</ref> * 2016 – Japan Akademie-prys (akademici) * 2016 – Fred Basolo-medalje, Northwestern Universiteit, VSA<ref name="Basolo">{{cite web | title=2016 - Fred Basolo Medal for Outstanding Research in Inorganic Chemistry: Department of Chemistry | website=Northwestern University | url=https://chemistry.northwestern.edu/about/events/basolo.html | access-date=2025-10-08}}</ref> * 2017 – Chemie vir die toekoms Solvay-prys<ref>{{cite web|url=http://www.solvay.com/en/company/innovation/solvay-prize/2017-prize/index.html|title=The 2017 Prize – Solvay|website=Solvay.com|accessdate=12 Oktober 2017|archive-date=28 Junie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180628204946/https://www.solvay.com/en/company/innovation/solvay-prize/2017-prize/index.html|url-status=dead}}</ref> * 2017 – Fujihara-toekenning * 2019 – Grand Prix de la Fondation de la Maison de la Chimie<ref>{{Cite web|title=Les lauréats de l'année|url=https://actions.maisondelachimie.com/les-prix-de-la-fondation/grand-prix-de-la-fondation/les-laureats-de-lannee/|website=Actions|accessdate=18 May 2019|language=fr}}</ref> * 2019 – Emanuel Merck-lesingskap<ref>{{Cite web|title=Emanuel Merck Lectureship – Research {{!}} Merck KGaA, Darmstadt, Germany|url=http://www.emdgroup.com/en/research/grants-and-awards/emanuel-merck-lectureship.html|website=www.emdgroup.com|accessdate=18 Mei 2019}}</ref> * 2019 – Lid van die Japan Akademie * 2023 – Lid van die Royal Society<ref name="FRS">{{cite web | title=Professor Susumu Kitagawa FRS | website=Royal Society | url=https://royalsociety.org/people/susumu-kitagawa-36227/ | access-date=2025-10-08}}</ref> * 2025 – Nobelprys vir Chemie<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2025/kitagawa/facts/ Nobel Prize in Chemistry 2025 - Susumu Kitagawa]</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Nobelprys vir Chemie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kitagawa, Susumu}} [[Kategorie:Nobelprys vir Chemie wenners]] [[Kategorie:Geboortes in 1951]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Chemie]] 075diw0o59r0dm45mlvgz9j79rpuhs3 0 455244 2893482 2849794 2026-04-13T09:33:47Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893482 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''An Assisted Elopement''}} {{Inligtingskas rolprent | naam = An Assisted Elopement | beeld = An Assisted Elopement 1910.jpg | regisseur = | produksieleier = | draaiboekskrywer = | met = {{Plainlist| * Frank H. Crane * [[Violet Heming]] * [[Alphonse Ethier]] }} | kinematografie = | musiek = | redigeerder = | verspreider = | ateljee = Thanhouser Company | vrystelling = [[30 Augustus]] [[1910]] | speeltyd = | land = {{USA}} | taal = | begroting = | bruto = | voorafgegaan_deur = | opgevolg_deur = | webtuiste = | imdb_id = 0346537 }} '''''An Assisted Elopement''''' is 'n [[VSA|Amerikaanse]] [[stilfilm]] uit [[1910]],<ref>{{Cite web |title=AFI{{!}}Catalog |url=https://catalog.afi.com/Film/38122-AN-ASSISTEDELOPEMENT?sid=921d1f8e-c664-4734-83f3-f2ee5790a256&sr=11.683166&cp=1&pos=0 |access-date=2025-11-08 |website=catalog.afi.com}}</ref> vervaardig deur die Thanhouser Company. Die film fokus op Gladys en Charlie wat mekaar op die trein huis toe ontmoet en hulle romanties in mekaar belangstel. Dit blyk dat hul ouers vriende is en wil hê hulle moet trou, wat die verhouding tussen hulle versuur. In 'n plan om hul kinders te laat wegloop, word die vaders bitter vyande in die openbaar en die paartjie loop weg tot hul groot plesier en voorneme. 'n Bestaande film wys steeds verskeie van die rolverdeling, insluitend Frank H. Crane, Violet Heming en Alphonse Ethier. Die film is op 30 Augustus 1910 vrygestel en het 'n wyd nasionale vrystelling beleef. Die film is vermoedelik verlore. ==Storielyn== Daar word vermoed dat die film verlore is aangesien geen bekende oorblywende kopieë van die film bestaan nie. 'n Sinopsis van die film is in ''The Moving Picture World'' gepubliseer. Dit lui: "Glade en Sears is bure en ou vriende. Glade het 'n dogter, terwyl Sears 'n seun het. Die jongmense het mekaar nog nooit ontmoet nie, aangesien hulle by die skool is terwyl die ou mense hul vriendskap versterk. Aangesien die twee mans aangrensende plekke besit, glo hulle dat die beste ding vir die jonger mense is om te trou. Dus probeer hulle dit bewerkstellig. Gladys Glade en Charlie Sears ontmoet mekaar op die trein terwyl hulle huis toe gaan en begin 'n flirtasie. Miskien sou hulle uiteindelik getrou het as die ou mense nie 'ingegryp' het nie. Soos dit is, verloor hulle alle belangstelling in mekaar. Dan probeer die vaders 'n ander rigting. Hulle besluit om bitter vyande in die openbaar te wees, in die hoop dat die opposisie die kinders bymekaar sal bring. Die nuwe plan werk soos 'n bom, en Gladys en Charlie, wat hul ouers se tekortkominge besef, besluit om weg te loop. Hulle doen dit, tot groot tevredenheid van Glade en Sears."<ref name="lop">{{cite encyclopedia | url=http://www.thanhouser.org/tcocd/Filmography_files/con_j5tx4.htm | title=Volume 2: Filmography - An Assisted Elopement | publisher=Thanhouser.org | encyclopedia=Thanhouser Films: An Encyclopedia and History. | date=1995 | access-date=19 Februarie 2015 | author=Q. David Bowers | archive-url=https://web.archive.org/web/20150220022624/http://www.thanhouser.org/tcocd/Filmography_files/con_j5tx4.htm | archive-date=20 Februarie 2015 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150220022624/http://www.thanhouser.org/tcocd/Filmography_files/con_j5tx4.htm |date=20 Februarie 2015 }}</ref> == Hoofrolspelers == * [[Frank H. Crane]] * [[Violet Heming]] * [[Alphonse Ethier]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Wikiquote-inlyn}} * {{IMDb title|0346537}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse rolprente]] [[Kategorie:Stilrolprente]] o21omaug90eavhueqt0drx5w664npg0 0 455267 2893192 2892711 2026-04-12T13:54:06Z Aliwal2012 39067 2893192 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Kenny Dalglish | image = [[Lêer:Kenny Dalglish 2009 Singapore.jpg|240px]] | caption = Dalglish in 2009 | full_name = Kenneth Mathieson Dalglish | birth_date = {{birth date and age|1951|3|4|df=y}} | birth_place = [[Glasgow]], [[Skotland]] | height = 1,73 m<ref>{{cite book |last1=Rollin |first1=Jack |title=Rothmans football yearbook |date=1980 |publisher=Queen Anne Press |location=London |isbn=0362020175 |page=222}}</ref> | position = Aanvaller | youthyears1 = 1967–1968 | youthclubs1 = [[:en:Cumbernauld United F.C.|Cumbernauld United]] | youthyears2 = 1968–1969 | youthclubs2 = [[Celtic FC|Celtic]] | years1 = 1969–1977 | clubs1 = [[Celtic FC|Celtic]] | caps1 = 204 | goals1 = 111 | years2 = 1977–1990 | clubs2 = [[Liverpool FC|Liverpool]] | caps2 = 355 | goals2 = 118 <!--Domestic league appearances and goals are used in the infobox. More detailed statistics are given below.--> | totalcaps = 559 | totalgoals = 229 | nationalyears1 = 1972–1976 | nationalteam1 = Skotland o/23<ref>{{cite web |title=Scotland U23 player Kenny Dalglish |url=http://www.fitbastats.com/scotlandu23/player.php?playerid=183 |website=FitbaStats |access-date=10 July 2018 |archive-date=10 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710103302/http://www.fitbastats.com/scotlandu23/player.php?playerid=183 |url-status=live }}</ref> | nationalcaps1 = 4 | nationalgoals1 = 2 | nationalyears2 = 1971–1986 | nationalteam2 = [[Skotse nasionale sokkerspan|Skotland]] | nationalcaps2 = 102 | nationalgoals2 = 30 | manageryears1 = 1985–1991 | managerclubs1 = [[Liverpool FC|Liverpool]] | manageryears2 = 1991–1995 | managerclubs2 = [[Blackburn Rovers F.C.|Blackburn Rovers]] | manageryears3 = 1997–1998 | managerclubs3 = [[Newcastle United FC|Newcastle United]] | manageryears4 = 2000 | managerclubs4 = [[Celtic FC|Celtic]] (tussentyds) | manageryears5 = 2011–2012 | managerclubs5 = [[Liverpool FC|Liverpool]] | alt = Colour photograph of Dalglish in Singapore, 2009. He is dressed casually, wearing sunglasses and has his hand raised }} '''Sir Kenneth Mathieson Dalglish''' (gebore [[4 Maart]] [[1951]]) is ’n [[Skotland|Skotse]] voormalige [[Sokker|sokkerspeler]] en afrigter. Hy word beskou as een van die grootste spelers wat ooit vir [[Celtic FC|Celtic]], [[Liverpool FC|Liverpool]] en die [[Skotse nasionale sokkerspan|Skotse nasionale span]] gespeel het. Tydens sy loopbaan het hy 338 wedstryde vir Celtic en 515 vir Liverpool gespeel, in die posisie van aanvaller, en ’n rekord van 102 wedstryde vir die Skotse nasionale span uitgedraf, waarvoor hy 30 doele aangeteken het. Hy word hoog geag deur Liverpool-aanhangers, onder wie hy die onoffisiële eretitel “King Kenny” dra. == Spelerloopbaan == === Celtic === Ten spyte daarvan dat hy as seun [[Glasgow Rangers|Rangers]] ondersteun het, het Dalglish in Mei 1967 ’n professionele kontrak met hulle aartsvyande, Celtic, onderteken.<ref name=returns>{{cite news |title=In pictures: Kenny Dalglish returns to the Glasgow streets where he grew up to mark the publication of a new book celebrating his life |url=https://www.dailyrecord.co.uk/sport/football/football-news/kenny-dalglish-returns-glasgow-streets-2292179 |newspaper=Daily Record |date=22 September 2013 |access-date=10 July 2018 |archive-date=10 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710041919/https://www.dailyrecord.co.uk/sport/football/football-news/kenny-dalglish-returns-glasgow-streets-2292179 |url-status=live }}</ref> Hy is vir sy eerste seisoen aan Cumbernauld United uitgeleen, vir wie hy 37 doele aangeteken het.<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/international/scotland/2291752/Kenny-Dalglish-backs-Scottish-youngsters.html|title=Kenny Dalglish backs Scottish youngsters|date=2008-02-14|website=The Telegraph|archive-url=https://archive.ph/20120917205207/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/international/scotland/2291752/Kenny-Dalglish-backs-Scottish-youngsters.html#selection-515.0-515.40|archive-date=17 September 2012|access-date=2025-11-08}}</ref> Ná ’n suksesvolle tydperk in die reserwespan – bekend as die ''Quality Street Gang'' – het hy in September 1968 sy debuut vir Celtic se eerstespan gemaak.<ref>{{cite news |url=http://www.eveningtimes.co.uk/sport/display.var.2496296.0.now_you_know_kenny_dalglish_debuted_for_celtic_against_hamilton.php |title=Now You Know: Kenny Dalglish debuted for Celtic against Hamilton |newspaper=Evening Times |date=18 March 2009 |access-date=18 June 2009}}</ref> Oor die volgende paar seisoene het Dalglish geleidelik sy plek in die eerstespan gevestig. In 1971 het hy sy eerste doel vir Celtic se eerstespan teen Rangers aangeteken, en daardie seisoen 29 doele in 53 wedstryde gescore toe Celtic hul sewende opeenvolgende ligatitel gewen het. Hy het voortgegaan om een van die span se vernaamste doelskutters te word en het verskeie ligas en bekers gewen, insluitend die ''Scottish Cup''-oorwinning in 1972 en ’n liga-en-beker-dubbel in 1974. Dalglish is in 1975 tot kaptein aangestel, maar die klub het daardie seisoen geen trofee gewen nie, deels omdat afrigter Jock Stein ná ’n motorongeluk lank afwesig was.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/scotland/4221034.stm |title=Remembering Jock Stein |work=BBC Sport |date=6 September 2005 |access-date=18 June 2009 |archive-date=2 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090502024835/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/scotland/4221034.stm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-04-28 |title=The Immortal Jock Stein and the A74 Highway Crash |url=https://thefootballfaithful.com/the-immortal-jock-stein-and-the-a74-highway-crash/ |access-date=2024-10-21 |language=en}}</ref> In 1976/77 het Celtic weer die liga en beker gewen, met Dalglish wat 27 doele aangeteken het. Ná 320 wedstryde en 167 doele vir Celtic is hy in Augustus 1977 deur Liverpool vir ’n Britse rekordbedrag van £440 000 gekoop – ’n stap wat ongewild was onder Celtic-aanhangers.<ref name=talks>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/l/liverpool/8012611.stm |title=Benitez opens talks with Dalglish |date=24 April 2009 |work=BBC Sport |access-date=21 May 2009 |archive-date=10 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710042259/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/l/liverpool/8012611.stm |url-status=live }}</ref> === Liverpool === Dalglish is in 1977 deur Liverpool aangekoop om die leemte gelaat deur sleutelspeler [[Kevin Keegan]] te vul. Hy het sy debuut op 13 Augustus 1977 in die [[FA Charity Shield]] teen [[Manchester United]] gemaak en ’n week later sy eerste liga-doel teen Middlesbrough aangeteken. In sy eerste seisoen het hy 31 doele in 62 wedstryde aangeteken, insluitend die winnende doel in die 1978 [[UEFA Champions League|Europese Beker]]-eindstryd teen [[Club Brugge KV|Brugge]] by [[Wembley-stadion|Wembley]].<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0065-0e6a08688dbf-39a54804ad3c-1000/ |title=Dalglish keeps Reds on top |website=[[UEFA]] |date=10 May 1978 |access-date=20 May 2020 |archive-date=2 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802212619/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0065-0e6a08688dbf-39a54804ad3c-1000/ |url-status=live }}</ref> In sy tweede seisoen het hy 21 liga-doele aangeteken en is hy as ''Football Writers’ Association Footballer of the Year'' aangewys. Dalglish het in die vroeë 1980’s sy doelskietvorm herwin en ’n kragtige aanvalspaar met [[Ian Rush]] gevorm, wat hom ’n sleutelspeler vir Liverpool gemaak het. Hy is vir die 1982/83-seisoen as ''Professional Footballers' Association Player of the Year'' aangewys.<ref name="Benammar_Telegraph">{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/2298557/PFA-Player-of-the-Year-winners-1974-2007.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/2298557/PFA-Player-of-the-Year-winners-1974-2007.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=PFA Player of the Year winners 1974–2007 |date=27 April 2008 |author=Benammar, Emily |newspaper=The Daily Telegraph |location=London |access-date=18 June 2009}}{{cbignore}}</ref> Na Joe Fagan se aftrede as hoofafrigter in 1985 het Dalglish die rol van speler-afrigter op hom geneem. Alhoewel hy minder wedstryde gespeel het, het hy steeds bygedra tot Liverpool se dubbel in 1985/86 en die klub se 16de ligatitel verseker met ’n doel teen [[Chelsea FC|Chelsea]].<ref>{{Cite web |date=2018-03-12 |title=Remembering Joe Fagan |url=https://www.liverpoolfc.com/news/announcements/293980-remembering-joe-fagan |access-date=2024-10-21 |website=Liverpool FC}}</ref><ref>{{Cite web |last=Times |first=The Brussels |title=Remembering the 1985 Heysel Stadium disaster in Brussels |url=https://www.brusselstimes.com/837402/remembering-the-1985-heysel-stadium-disaster-in-brussels |access-date=2024-10-21 |website=www.brusselstimes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Appearances for the 1985-1986 season - LFChistory - Stats galore for Liverpool FC! |url=https://www.lfchistory.net/seasonarchive/appearances/27 |access-date=2024-10-21 |website=www.lfchistory.net}}</ref> In die daaropvolgende jare het hy jong spelers voorkeur gegee vir ’n plek in die eerstespan. Na Ian Rush se oorgang na [[Juventus FC|Juventus]] in 1987 het Dalglish ’n nuwe aanvalspaar gevorm saam met John Aldridge en Peter Beardsley. Hy het sy laaste liga-wedstryd op 5 Mei 1990 teen Derby gespeel, op 39-jarige ouderdom, en sy laaste doel vir die klub het hy in 1987 aangeteken. Hy het as hoofafrigter voortgegaan totdat hy op 22 Februarie 1991 bedank het.<ref name="Echo_4-4">{{cite news |url=http://www.liverpoolecho.co.uk/liverpool-fc/liverpool-fc-news/2011/01/14/remembering-4-4-draw-between-everton-fc-and-liverpool-fc-100252-27984150/ |date=14 January 2011 |title=Remembering 4–4 draw between Everton FC and Liverpool FC |author=Birchall, Jon |newspaper=Liverpool Echo |access-date=14 October 2011}}</ref><ref>{{cite web |title=The day from which Liverpool have never recovered |url=http://en.espn.co.uk/football/sport/story/67343.html |publisher=ESPN |access-date=9 February 2018 |archive-date=10 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180210180247/http://en.espn.co.uk/football/sport/story/67343.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/football/2011/jan/14/kenny-dalglish-liverpool-everton-4-4 |title=The game that forced Kenny Dalglish to resign as Liverpool manager |date=14 January 2011 |newspaper=The Guardian |location=London |access-date=14 January 2011 |first=Louise |last=Taylor |archive-date=1 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180901044431/https://www.theguardian.com/football/2011/jan/14/kenny-dalglish-liverpool-everton-4-4 |url-status=live }}</ref> === Internasionale loopbaan === Dalglish het sy debuut vir die Skotse nasionale span gemaak op 10 November 1971, as ’n plaasvervanger in 'n kwalifiseringswedstryd vir die [[UEFA Europa-beker|Europese Kampioenskap]] teen [[Belgiese nasionale sokkerspan|België]] by Pittodrie in [[Aberdeen]].<ref name=":3">{{Cite web |title=Kenny Dalglish {{!}} Scotland {{!}} Scottish FA |url=https://www.scottishfa.co.uk/players/?pid=113766&lid=1 |access-date=2024-10-22 |website=www.scottishfa.co.uk}}</ref> Sy eerste doel vir Skotland het hy ’n jaar later, op 15 November 1972, aangeteken in ’n 2–0 Wêreldbeker-kwalifiseringswedstryd teen Denemarke by Hampden Park. Hy was deel van Skotland se [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974 Wêreldbeker]]-span in Wes-Duitsland en het in al drie groepswedstryde begin, alhoewel Skotland nie die volgende rondte gehaal het nie.<ref>{{cite web |url=https://www.rsssf.org/tables/74full.html |title=World Cup 1974 finals |website=RSSSF.com |access-date=20 May 2020 |archive-date=11 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221211201424/https://www.rsssf.org/tables/74full.html |url-status=live }}</ref> In 1976 het hy die winnende doel teen [[Engelse nasionale sokkerspan|Engeland]] by Hampden Park aangeteken, en ’n jaar later het hy teen dieselfde teenstander by [[Wembley-stadion|Wembley]] in ’n 2–1-oorwinning gescore. Dalglish het ook in die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1978|1978 Wêreldbeker]] in Argentinië en die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1982|1982 Wêreldbeker]] in Spanje gespeel, en onder meer teen [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] en [[Nieu-Seelandse nasionale sokkerspan|Nieu-Seeland]] gescore, maar Skotland het in beide toernooie in die groepfase uitgeskakel. Hy is vir die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986 Wêreldbeker]] in Mexiko geselekteer, maar moes weens besering terugtrek. In totaal het Dalglish 102 wedstryde vir Skotland gespeel (’n nasionale rekord) en 30 doele aangeteken (ook ’n nasionale rekord, gelyk aan [[Denis Law]] se rekord). Hy was die eerste en, tot 2024, die enigste speler wat 100 keer vir Skotland gekies is, in ’n vriendskaplike wedstryd teen Roemenië op 26 Maart 1986 by Hampden Park.<ref name="Tait2023p101">{{cite book |last1=Tait |first1=Jim |title=Scotland at 150. A century and a half of international football |date=2023 |publisher=Jicks Publishing |location=Lerwick |isbn=978-1-3999-4506-6 |page=101}}</ref> Sy laaste wedstryd vir Skotland was op 12 November 1986 teen Luxemburg in ’n Euro 1988-kwalifiseringswedstryd, en sy laaste internasionale doel het hy op 14 November 1984 teen [[Spaanse nasionale sokkerspan|Spanje]] aangeteken. == Afrigterloopbaan == Dalglish het in Oktober 1991 teruggekeer na bestuur by Second Division-klub [[Blackburn Rovers F.C.|Blackburn Rovers]], wat onlangs deur multimiljardêr Jack Walker gekoop is. Sy mees noemenswaardige prestasie daar was om die klub in 1995 na ’n historiese Premierliga-titel te lei.<ref>{{Cite web |title=1994/95 |url=https://www.premierleague.com/history/season-reviews/3 |access-date=2024-10-22 |website=www.premierleague.com |archive-date=13 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113093054/https://www.premierleague.com/history/season-reviews/3 |url-status=dead }}</ref> Hy het later [[Newcastle United FC|Newcastle United]] na die [[FA Cup]]-eindstryd in 1998 gelei en Celtic na ’n oorwinning in die Scottish League Cup in 2000. Dalglish het in 2011 by Liverpool teruggekeer, waar hy die [[EFL Cup|League Cup]] gewen en die FA Cup-eindstryd bereik het, voordat hy in 2012 bedank het.<ref>{{cite news |title=Kenny Dalglish sacked as Liverpool manager |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/18073446 |work=BBC Sport |date=16 May 2012 |access-date=29 March 2017 |archive-date=12 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112222814/http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/18073446 |url-status=live }}</ref> Hy bly ’n klubambassadeur en [[Anfield]] se ''Centenary Stand'' is ter ere van hom herdoop as die ''Sir Kenny Dalglish Stand''.<ref>{{cite web |url=http://www.liverpoolfc.com/news/announcements/278185-liverpool-fc-officially-unveil-the-kenny-dalglish-stand |title=Liverpool FC officially unveil the Kenny Dalglish Stand |publisher=Liverpool F.C. |date=13 October 2017 |access-date=16 October 2017 |archive-date=17 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017045149/http://www.liverpoolfc.com/news/announcements/278185-liverpool-fc-officially-unveil-the-kenny-dalglish-stand |url-status=live }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Dalglish, Kenny}} [[Kategorie:Skotse sokkerspelers]] [[Kategorie:Sokkerafrigters]] [[Kategorie:Geboortes in 1951]] [[Kategorie:Lewende mense]] k05ob15e8hcvm3tknkwn6yybtir4nx2 0 455292 2893283 2849833 2026-04-12T15:10:32Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893283 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''A Child of the Ghetto''}} {{Inligtingskas rolprent | naam = A Child of the Ghetto | beeld = A Child of the Ghetto (1910).webm | regisseur = D.W. Griffith | produksieleier = | draaiboekskrywer = D.W. Griffith | met = {{Plainlist| * Dorothy West * [[Kate Bruce]] * Dell Henderson * Charles West * [[W. Chrystie Miller]] * George Nichols * [[Henry B. Walthall]] }} | kinematografie = | musiek = | redigeerder = | verspreider = | ateljee = [[Biograph Company]] | vrystelling = [[1910]] | speeltyd = 16 min | land = {{USA}} | taal = | begroting = | bruto = | voorafgegaan_deur = | opgevolg_deur = | webtuiste = | imdb_id = 0001150 }} '''''A Child of the Ghetto''''' is 'n [[VSA|Amerikaanse]] [[stilfilm]] uit [[1910]]. Die film is geregisseer deur [[D.W. Griffith]].<ref>Charles Keil. ''A Companion to D. W. Griffith''</ref><ref>[https://mubi.com/films/a-child-of-the-ghetto A CHILD OF THE GHETTO]</ref><ref name=NCJF>{{Cite web|url=https://jewishfilm.org/Catalogue/films/childoftheghetto.htm|title=A Child of the Ghetto|publisher=National Center for Jewish Film|access-date=1 Junie 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tcm.com/tcmdb/title/510061/a-child-of-the-ghetto|title=A Child of the Ghetto|work=Turner Classic Movies}}</ref> Die storie gaan oor 'n naaldwerkster in [[New York|New York Stad]].<ref>{{Cite web|url=https://www.lib.berkeley.edu/mrcvault/videographies/child-ghetto-1910|title=A Child of the Ghetto (1910)|publisher=University of California, Berkeley Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20171110205330/https://www.lib.berkeley.edu/mrcvault/videographies/child-ghetto-1910 |archive-date=10 November 2017}}</ref><ref name=NewYorker>{{Cite magazine |title=Babel on the Hudson |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/01/19/babel-hudson |last=Brody |first=Richard |date=19 Januarie 2015 |magazine=The New Yorker |url-access=subscription |access-date=1 Junie 2021}} [https://jewishfilm.org/pdf/BHT_NewYorker2015.pdf Non-paywalled copy of the article] at the National Center for Jewish Film.</ref> Volgens Richard Brody se ''The New Yorker''-artikel "''Babel on the Hudson''", is die protagonis [[Joods]] en haar kêrel 'n nie-Jood.<ref name=NewYorker/> Die Nasionale Sentrum vir Joodse Film verklaar dat dit "een van die vroegste films is wat 'n intergeloofsromanse onproblematies behandel."<ref name=NCJF/> ==Storielyn== Toe Ruth se ma sterf, word die jong vrou heeltemal alleen agtergelaat op die Lower East Side van New York Stad. Haar eienares eis die huur, so sy kry werk by die tweede winkel wat sy probeer, as 'n naaldwerkster. Haar werkgewer se seun steel egter geld uit sy pa se beursie toe die omdraai. Die diefstal word vinnig ontdek, blameer dui seun dit op Ruth. Hy plaas die geld in die bondel klere wat sy herstel het en maak asof hy dit vind. Ruth slaag daarin om weg te hardloop, maar die slagoffer roep 'n polisieman. Die polisieman klop aan Ruth se deur en breek dan in toe sy weier om dit oop te maak. Sy vlug uit die venster en neem 'n trem na die platteland voordat sy flou word. 'n Boer vind haar en neem haar binnetoe, waar sy goed behandel word deur hom en sy vrou. Sy ontmoet 'n jong man wat tot haar aangetrokke is, en haar bui verbeter baie. Die polisieman gaan visvang. Toe hy water vir koffie gaan haal, ontmoet hy Ruth by die plaas se put. Later besef hy sy is die een wat van diefstal beskuldig word. Die verhouding tussen Ruth en die jongman vorder vinnig; Hulle omhels mekaar, en hy soen haar op die wang voordat hulle hand aan hand wegstap. Die polisieman hervat visvang met 'n glimlag op sy gesig. == Hoofrolspelers == * [[Dorothy West (aktrise)|Dorothy West]] as Ruth * [[Kate Bruce]] * Dell Henderson * [[Charles West (akteur)|Charles West]] * [[W. Chrystie Miller]] * [[George Nichols (akteur and regisseur)|George Nichols]] as Quinn * [[Henry B. Walthall]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Wikiquote-inlyn}} * {{IMDb title|0001150}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse rolprente]] [[Kategorie:Stilrolprente]] 0p0h52k12qm20c3wl68otvz8kem1ufd 2893284 2893283 2026-04-12T15:11:00Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893284 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''A Child of the Ghetto''}} {{Inligtingskas rolprent | naam = A Child of the Ghetto | beeld = A Child of the Ghetto (1910).webm | regisseur = D.W. Griffith | produksieleier = | draaiboekskrywer = D.W. Griffith | met = {{Plainlist| * Dorothy West * [[Kate Bruce]] * Dell Henderson * Charles West * [[W. Chrystie Miller]] * George Nichols * [[Henry B. Walthall]] }} | kinematografie = | musiek = | redigeerder = | verspreider = | ateljee = [[Biograph Company]] | vrystelling = [[1910]] | speeltyd = 16 min | land = {{USA}} | taal = | begroting = | bruto = | voorafgegaan_deur = | opgevolg_deur = | webtuiste = | imdb_id = 0001150 }} '''''A Child of the Ghetto''''' is 'n [[VSA|Amerikaanse]] [[stilfilm]] uit [[1910]]. Die film is geregisseer deur [[D.W. Griffith]].<ref>Charles Keil. ''A Companion to D. W. Griffith''</ref><ref>[https://mubi.com/films/a-child-of-the-ghetto A CHILD OF THE GHETTO]</ref><ref name=NCJF>{{Cite web|url=https://jewishfilm.org/Catalogue/films/childoftheghetto.htm|title=A Child of the Ghetto|publisher=National Center for Jewish Film|access-date=1 Junie 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tcm.com/tcmdb/title/510061/a-child-of-the-ghetto|title=A Child of the Ghetto|work=Turner Classic Movies}}</ref> Die storie gaan oor 'n naaldwerkster in [[New York|New York Stad]].<ref>{{Cite web|url=https://www.lib.berkeley.edu/mrcvault/videographies/child-ghetto-1910|title=A Child of the Ghetto (1910)|publisher=University of California, Berkeley Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20171110205330/https://www.lib.berkeley.edu/mrcvault/videographies/child-ghetto-1910 |archive-date=10 November 2017}}</ref><ref name=NewYorker>{{Cite magazine |title=Babel on the Hudson |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/01/19/babel-hudson |last=Brody |first=Richard |date=19 Januarie 2015 |magazine=The New Yorker |url-access=subscription |access-date=1 Junie 2021}} [https://jewishfilm.org/pdf/BHT_NewYorker2015.pdf Non-paywalled copy of the article] at the National Center for Jewish Film.</ref> Volgens Richard Brody se ''The New Yorker''-artikel "''Babel on the Hudson''", is die protagonis [[Joods]] en haar kêrel 'n nie-Jood.<ref name=NewYorker/> Die Nasionale Sentrum vir Joodse Film verklaar dat dit "een van die vroegste films is wat 'n intergeloofsromanse onproblematies behandel".<ref name=NCJF/> ==Storielyn== Toe Ruth se ma sterf, word die jong vrou heeltemal alleen agtergelaat op die Lower East Side van New York Stad. Haar eienares eis die huur, so sy kry werk by die tweede winkel wat sy probeer, as 'n naaldwerkster. Haar werkgewer se seun steel egter geld uit sy pa se beursie toe die omdraai. Die diefstal word vinnig ontdek, blameer dui seun dit op Ruth. Hy plaas die geld in die bondel klere wat sy herstel het en maak asof hy dit vind. Ruth slaag daarin om weg te hardloop, maar die slagoffer roep 'n polisieman. Die polisieman klop aan Ruth se deur en breek dan in toe sy weier om dit oop te maak. Sy vlug uit die venster en neem 'n trem na die platteland voordat sy flou word. 'n Boer vind haar en neem haar binnetoe, waar sy goed behandel word deur hom en sy vrou. Sy ontmoet 'n jong man wat tot haar aangetrokke is, en haar bui verbeter baie. Die polisieman gaan visvang. Toe hy water vir koffie gaan haal, ontmoet hy Ruth by die plaas se put. Later besef hy sy is die een wat van diefstal beskuldig word. Die verhouding tussen Ruth en die jongman vorder vinnig; Hulle omhels mekaar, en hy soen haar op die wang voordat hulle hand aan hand wegstap. Die polisieman hervat visvang met 'n glimlag op sy gesig. == Hoofrolspelers == * [[Dorothy West (aktrise)|Dorothy West]] as Ruth * [[Kate Bruce]] * Dell Henderson * [[Charles West (akteur)|Charles West]] * [[W. Chrystie Miller]] * [[George Nichols (akteur and regisseur)|George Nichols]] as Quinn * [[Henry B. Walthall]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Wikiquote-inlyn}} * {{IMDb title|0001150}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse rolprente]] [[Kategorie:Stilrolprente]] lb25h6keqat0jy0b7a031o9d2uqpa3l 0 455418 2893148 2850539 2026-04-12T12:53:01Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893148 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Scott Parker | image = [[Lêer:Scott Parker Bournemouth (cropped).jpg|raamloos|220px]] | caption = Parker in 2021 | full_name = Scott Matthew Parker | birth_date = {{birth date and age|1980|10|13|df=y}} | birth_place = Lambeth, [[Londen]], [[Engeland]] | height = 1,75 m<ref>{{cite web |url=https://www.worldfootball.net/player_summary/scott-parker/ |title=Scott Parker: Profile |website=worldfootball.net |publisher=HEIM:SPIEL |access-date=8 August 2020}}</ref> | position = Middelveldspeler | currentclub = [[Burnley FC|Burnley]] (hoofafrigter) | youthyears1 = 1990–1997 | youthclubs1 = [[Charlton Athletic FC|Charlton Athletic]] | years1 = 1997–2004 | clubs1 = [[Charlton Athletic FC|Charlton Athletic]] | caps1 = 128 | goals1 = 9 | years2 = 2000 | clubs2 = → [[Norwich City FC|Norwich City]] (leen) | caps2 = 6 | goals2 = 1 | years3 = 2004–2005 | clubs3 = [[Chelsea FC|Chelsea]] | caps3 = 15 | goals3 = 1 | years4 = 2005–2007 | clubs4 = [[Newcastle United FC|Newcastle United]] | caps4 = 55 | goals4 = 4 | years5 = 2007–2011 | clubs5 = [[West Ham United]] | caps5 = 113 | goals5 = 10 | years6 = 2011–2013 | clubs6 = [[Tottenham Hotspur]] | caps6 = 50 | goals6 = 0 | years7 = 2013–2017 | clubs7 = [[Fulham FC|Fulham]] | caps7 = 119 | goals7 = 6 | totalcaps = 486 | totalgoals = 31 | nationalyears1 = 1996–1997 | nationalteam1 = Engeland o/16<!-- per http://www.englandfootballonline.com/MatchRsl/MatchRslTmU16pg2.html --> | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 2 | nationalyears2 = 1999 | nationalteam2 = Engeland o/18<!-- per http://www.englandfootballonline.com/MatchRsl/MatchRslTmU19pg1.html - includes three appearances and one goal from 1999 UEFA European Under-18 Championship qualifying, which England Football Online list on their under-19 page --> | nationalcaps2 = 3 | nationalgoals2 = 1 | nationalyears3 = 1998 | nationalteam3 = Engeland o/19<!-- per http://www.englandfootballonline.com/MatchRsl/MatchRslTmU19pg1.html - does not include three appearances and one goal from 1999 UEFA European Under-18 Championship qualifying, which England Football Online list on their under-19 page --> | nationalcaps3 = 1 | nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 2000–2002 | nationalteam4 = Engeland o/21<!-- per http://www.englandfootballonline.com/MatchRsl/MatchRslTmU21pg3.html --> | nationalcaps4 = 11 | nationalgoals4 = 0 | nationalyears5 = 2003–2013 | nationalteam5 = [[Engelse nasionale sokkerspan|Engeland]] | nationalcaps5 = 18 | nationalgoals5 = 0 | manageryears1 = 2019–2021 | managerclubs1 = [[Fulham FC|Fulham]] | manageryears2 = 2021–2022 | managerclubs2 = [[AFC Bournemouth]] | manageryears3 = 2022–2023 | managerclubs3 = [[Club Brugge KV|Club Brugge]] | manageryears4 = 2024– | managerclubs4 = [[Burnley FC|Burnley]] }} '''Scott Matthew Parker''' (gebore [[13 Oktober]] [[1980]]) is ’n [[Engeland|Engelse]] professionele [[Sokker|sokkerafrigter]] en voormalige speler wat tans die [[Premier League|Premierliga]]-klub [[Burnley FC|Burnley]] bestuur.<ref name=Tough>{{cite news |title=Scott Parker&nbsp;– a career in pictures |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/west-ham/8468250/Scott-Parker-a-career-in-pictures.html?image=1 |access-date=31 August 2011 |newspaper=The Daily Telegraph |location=London |date=22 April 2011}}</ref> Parker het sy loopbaan by Charlton Athletic begin en is later aan Norwich City uitgeleen voordat hy in Januarie 2004 vir ’n fooi van £10 miljoen by [[Chelsea FC|Chelsea]] aangesluit het. Hy het egter nie gereeld vir Chelsea gespeel nie en het die volgende jaar na [[Newcastle United FC|Newcastle United]] verhuis, waar hy as kaptein aangewys is. Parker het in 2007 by [[West Ham United]] aangesluit en is aangewys as die ''Football Writers' Association'' se Sokkerspeler van die Jaar vir die 2010/11-seisoen, ondanks die klub se relegasie. Daarna het hy by [[Tottenham Hotspur]] geteken en in 2013 by [[Fulham FC|Fulham]] aangesluit. Hy het 119 ligawedstryde vir Fulham in sowel die Premierliga as die [[Football League Championship|Championship]] gespeel voordat hy aan die einde van die 2016/17-seisoen uitgetree het. Parker het Engeland op alle vlakke van onder-16 tot seniorvlak verteenwoordig en sy volle debuut in 2003 gemaak. Uniek genoeg het hy sy eerste vier wedstryde vir Engeland gewen terwyl hy vir vier verskillende klubs gespeel het. Hy was deel van die Engelandspan wat die kwartfinaal van [[Europese Sokkerkampioenskap 2012|UEFA Euro 2012]] gehaal het. Parker is in Februarie 2019 as waarnemende hoofafrigter van Fulham aangestel en dieselfde somer permanent aangestel. In sy eerste seisoen het hy die klub gelei na bevordering tot die Premierliga deur die Championship-eindrondte te wen, maar hulle is die volgende seisoen weer gerelegeer. Hy het toe in 2021 by [[AFC Bournemouth]] aangesluit en weer in sy eerste seisoen bevordering uit die Championship gewen. Ná ’n 9–0-nederlaag teen [[Liverpool FC|Liverpool]] in die klub se vierde ligawedstryd van die seisoen, is hy ontslaan, en daarna deur [[Club Brugge KV|Club Brugge]] aangestel, waar hy ná 12 wedstryde in Maart 2023 afgedank is. In Julie 2024 is hy as hoofafrigter van Burnley aangestel en het in sy eerste seisoen daar ’n derde bevordering uit die Championship behaal.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/articles/cl5y8dw4gg1o |title=Burnley appoint Parker as new head coach |first=Shamoon |last=Hafeez |publisher=BBC Sport |date= 5 July 2024 |access-date=6 July 2024}}</ref> ==Verwysings== {{verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Parker, Scott}} [[Kategorie:Engelse sokkerspelers]] [[Kategorie:Sokkerafrigters]] [[Kategorie:Geboortes in 1980]] [[Kategorie:Lewende mense]] rfe1xngvyreadjubgyboagl3su7u9gu 0 455487 2893257 2851007 2026-04-12T14:59:55Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893257 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Vittorio Pozzo | image = [[Lêer:Vittorio Pozzo allenatore.jpg|220px]] | caption = Pozzo, omstreeks 1934 | full_name = | birth_date = {{Birth date|1886|3|2|df=y}} | birth_place = [[Turyn]], [[Koninkryk van Italië]] | death_date = {{Death date and age|1968|12|21|1886|3|2|df=yes}} | death_place = [[Turyn]], [[Italië]] | height = | position = Middelveldspeler | youthyears1 = | youthclubs1 = | years1 = 1905–1906 | clubs1 = [[Grasshopper Club Zürich|Grasshoppers]] | caps1 = 20 | goals1 = 3 | years2 = 1906–1911 | clubs2 = [[Torino FC|Torino]] | caps2 = 52 | goals2 = 9 | nationalyears1 = | nationalteam1 = | nationalcaps1 = 28 | nationalgoals1 = 2 | manageryears1 = 1912 | managerclubs1 = [[Italiaanse nasionale sokkerspan|Italië]] | manageryears2 = 1912–1922 | managerclubs2 = [[Torino FC|Torino]] | manageryears3 = 1921 | managerclubs3 = [[Italiaanse nasionale sokkerspan|Italië]] | manageryears4 = 1924 | managerclubs4 = [[Italiaanse nasionale sokkerspan|Italië]] | manageryears5 = 1924–1926 | managerclubs5 = [[AC Milan|Milan]] | manageryears6 = 1929–1948 | managerclubs6 = [[Italiaanse nasionale sokkerspan|Italië]] }} '''Vittorio Pozzo''' ([[2 Maart]] [[1886]] – [[21 Desember]] [[1968]]) was ’n [[Italië|Italiaanse]] [[Sokker|sokkerspeler]], afrigter en [[joernalis]].<ref name="greatest managers of all time">{{cite web|url=http://www.worldsoccer.com/features/the-greatest-manager-of-all-time-341473|title=The Greatest manager of all time|publisher=World Soccer|author1=Jamie Rainbow|date=4 July 2013|access-date=28 July 2016}}</ref><ref name="Record e Curiosità">{{cite web|url=http://www.repubblica.it/static/speciale/2010/sudafrica/nazionale/record.html|title=Record e Curiosità|work=La Repubblica|language=it|access-date=6 May 2016}}</ref> As die ontwerper van die ''Metodo''-taktiese formasie word Pozzo beskou as een van die grootste afrigters van alle tye, en hy is die enigste afrigter wat ’n nasionale span na twee [[Sokker-Wêreldbeker|FIFA Wêreldbeker]]-titels gelei het — toe hy die [[Italiaanse nasionale sokkerspan|Italiaanse nasionale span]] tot oorwinning gevoer het in die Wêreldbekertoernooie van [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1934|1934]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1938|1938]]. Bygenaamd ''Il Vecchio Maestro'' (“Die Ou Meester”), het hy ook Italië na ’n goudmedalje by die [[Olimpiese Somerspele 1936|Olimpiese Spele van 1936]] gelei, en is dus die enigste afrigter wat beide die Olimpiese Spele én die Wêreldbeker gewen het. Hy het verder ook die Italiaanse kampioenspanne van die 1930- en 1935-uitgawes van die Sentraal-Europese Internasionale Beker afgerig. Na sy afrigtingsloopbaan het hy sy loopbaan as joernalis hervat — ’n beroep waarin hy reeds gewerk het voor sy sukses as afrigter van Italië. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Pozzo, Vittorio}} [[Kategorie:Italiaanse sokkerspelers]] [[Kategorie:Sokkerafrigters]] [[Kategorie:Geboortes in 1886]] [[Kategorie:Sterftes in 1968]] mcmhiix9ymr0iu0boxftddh9uere7gc 0 455938 2893236 2854197 2026-04-12T14:53:34Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893236 wikitext text/x-wiki '''Theodore John Conrad''' ([[10 Julie]] [[1949]] – [[18 Mei]] [[2021]])<ref name=":0" /><ref name=":3" /> was 'n Amerikaanse bankteller wat in Julie 1969 $215 000 (gelykstaande aan $1,84 miljoen in 2024) kontant uit die kluis van 'n bank in [[Cleveland]] gesteel het. Hy is nooit aangekeer of skuldig bevind nie, maar hy het die misdaad privaat op sy sterfbed erken. Hy het die naam '''Thomas Randele''' aangeneem en hom uiteindelik in [[Massachusetts]] gevestig, waar hy die res van sy lewe gewoon het. Conrad het vir meer as vyf dekades gevangeneming vermy. Hy het voor sy dood aan sy familie bely, en kort na sy dood is sy identiteit ontdek deur die seun van een van die oorspronklike ondersoekers<ref name=":0">{{Cite news|last=Medina|first=Eduardo|date=November 13, 2021|title=Father and Son Help Crack Unsolved 1969 Bank Robbery|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/11/13/us/ohio-bank-robber-dead-massachusetts.html|access-date=14 November 2021|issn=0362-4331|archive-date=14 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114001514/https://www.nytimes.com/2021/11/13/us/ohio-bank-robber-dead-massachusetts.html|url-status=live}}</ref> met behulp van besonderhede uit die doodsberig van Thomas Randele. ==Vroeë lewe== Conrad is in [[Denver]], [[Colorado]], gebore, as die seun van Edward en Ruthabeth (née Krueger) Conrad. Sy ouers het geskei terwyl Conrad op laerskool was. Hy het saam met sy ma en suster na Lakewood, [[Ohio]], verhuis na die egskeiding<ref name=":5">{{Cite web|last=Caniglia|first=John|date=12 November 2021|title=Mystery solved: Theodore Conrad vanished after robbing Cleveland bank where he worked in 1969; marshals traced him to Boston suburb|url=https://www.cleveland.com/crime/2021/11/mystery-solved-theodore-conrad-vanished-after-robbing-cleveland-bank-where-he-worked-in-1969-marshals-traced-him-to-boston-suburb.html|url-status=live|access-date=14 November 2021|website=cleveland.com|language=en|archive-date=13 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211113234417/https://www.cleveland.com/crime/2021/11/mystery-solved-theodore-conrad-vanished-after-robbing-cleveland-bank-where-he-worked-in-1969-marshals-traced-him-to-boston-suburb.html}}</ref> en Lakewood High School bygewoon en in 1967 gegradueer. Hy was gewild op hoërskool en is verkies tot die studenteraad, en was baie slim, met 'n IK van 135. Hy het later New England College bygewoon, waar sy pa, 'n afgetrede kaptein in die Vloot, 'n assistent-professor in [[politieke wetenskap]] was. Hy het die kollege na een semester verlaat en Cuyahoga Community College bygewoon.<ref name=":4">{{cite news |last1=Nichols |first1=Jim |title=Theodore Conrad, the FBI has a long memory. 39 years long |url=https://www.cleveland.com/metro/2008/01/theodore_john_conrad_the_fbi_h.html |access-date=November 14, 2021 |work=The Plain Dealer |date=13 Januarie 2008 |language=en |archive-date=14 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114165848/https://www.cleveland.com/metro/2008/01/theodore_john_conrad_the_fbi_h.html |url-status=live }}</ref> ==Diefstal en vlug== Vroeg in 1969 het Conrad by die Society National Bank se hoofkwartier by 127 Public Square in Cleveland gaan werk ,<ref>Naam - KeyBank|Society Bank bly vandag nog in werking as die direkte voorganger van die hedendaagse KeyBank, nadat dit daardie naam in 1994 aangeneem het. Ten spyte daarvan dat dit die bank was waar Conrad die geld gesteel het, het die hedendaagse KeyCorp nie kommentaar gelewer oor die postume gevangeneming van Conrad nie.</ref> Hy het in die kontantkluis as 'n teller gewerk,<ref name=":6" /> en sy werk het behels "die verpakking van geld wat na Society-takke regoor die dorp afgelewer moes word. Dit was 'n posisie vir 'n vertroude werknemer."<ref name=":4" /> Volgens 'n opsommingsverslag wat jare later deur die U.S. Marshals Service saamgestel is, "was Conrad na alle waarskynlikheid daardie Al-Amerikaanse seun wie se karakter nie bevraagteken is nie en wat 'n toonbeeld van verantwoordelikheid gedurende 'n onstuimige tyd gelyk het."<ref name=":5" /> Op Vrydag 11 Julie 1969 het Conrad, toe 20 jaar oud, na die kluis gegaan en $215 000 kontant (gelykstaande aan $1,84 miljoen in 2024) in 'n papiersak geprop en daarmee weggeloop. Die verlies is eers die volgende Maandag ontdek, wat hom 'n voorsprong van twee dae gegee het om te vlug en weg te kruip. Daar was min sekuriteit by die bank, en daar is nooit van Conrad vingerafdrukke geneem nie.<ref name=":0" /><ref name=":4" /> Onmiddellik nadat sy verdwyning ontdek is, is 'n lasbrief vir sy inhegtenisneming uitgereik op aanklagte van verduistering en die wanbesteding van fondse.<ref name=":6">{{cite news |title=Claim $215,000 Embezzlement |url=https://www.newspapers.com/clip/89035943/ap-article-on-conrad-7-15-69/ |access-date=16 November 2021 |work=Lancaster Eagle-Gazette |agency=Associated Press |date=15 Julie 1969 |pages=1 |via=Newspapers.com |archive-date=16 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211116160533/https://www.newspapers.com/clip/89035943/ap-article-on-conrad-7-15-69/ |url-status=live }}</ref> In September 1969 is Conrad in die federale hof aangekla op aanklagte van verduistering en die maak van 'n valse inskrywing in die bank se rekords.<ref>{{cite news |title=Indicted in $215,000 Embezzlement |url=https://www.newspapers.com/clip/89036614/conrad-indicted-sept-1969/ |access-date=16 November 2021 |work=The Akron Beacon Journal |agency=Associated Press |date=13 September 1969 |pages=9 |via=Newspapers.com |archive-date=16 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211116161847/https://www.newspapers.com/clip/89036614/conrad-indicted-sept-1969/ |url-status=live }}</ref> Voor die diefstal was Conrad obsessief oor die 1968-fliek ''The Thomas Crown Affair'', met [[Steve McQueen]] as 'n miljoenêr-bankrower. Conrad het dit "meer as 'n halfdosyn keer gesien" en "by sy vriende gespog oor hoe maklik dit sou wees om geld uit die bank te neem en het hulle selfs gesê hy beplan om dit te doen".<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite web|title=One of America's Most Wanted Fugitives Identified After 52 Years|url=https://www.usmarshals.gov/news/chron/2021/111221.htm|access-date=14 November 2021|website=www.usmarshals.gov|archive-date=14 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114000603/https://www.usmarshals.gov/news/chron/2021/111221.htm|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|date=12 November 2021|title=Theodore Conrad, who pulled off one of the biggest bank robberies in Cleveland, identified|url=https://www.news5cleveland.com/news/local-news/cleveland-metro/theodore-conrad-who-pulled-off-one-of-the-biggest-bank-robberies-in-cleveland-identified|access-date=14 November 2021|website=WEWS|language=en|archive-date=13 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211113234322/https://www.news5cleveland.com/news/local-news/cleveland-metro/theodore-conrad-who-pulled-off-one-of-the-biggest-bank-robberies-in-cleveland-identified|url-status=live}}</ref> In 1969 het Conrad in 'n brief aan sy meisie sy rol in die diefstal bely en spyt uitgespreek oor die misdaad.<ref name=":0" /> Conrad het eers na [[Washington D.C.]] gegaan na die diefstal voordat hy na [[Los Angeles]] verhuis het en in 1970 in [[Massachusetts]] gevestig het.<ref name=":0" /> Nadat hy na die staat verhuis het, het Conrad die naam "Thomas Randele" aangeneem. Hy is in 1982 getroud en die egpaar het 'n dogter gehad.<ref name=":5" /> Hy het as 'n gholfpro by die Pembroke Country Club gewerk, waar hy tot bestuurder gevorder het, en 40 jaar lank vir luukse motorhandelaars gewerk. Eers nadat hy oorlede is, het die polisie uitgevind dat hy die rower was.<ref name=":0" /><ref name=":3">{{Cite web|date=November 12, 2021|title=Thomas Randele Obituary - Lynnfield, Massachusetts - McDonald Funeral Home|url=http://hosting-6792.tributes.com/obituary/show/Thomas-Randele-108518750|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112160028/http://hosting-6792.tributes.com/obituary/show/Thomas-Randele-108518750|archive-date=November 12, 2021|access-date=14 November 2021}}</ref>Hy was gewild by die plaaslike polisie en het 'n wetsgehoorsame lewe gelei. Dit, en die gebrek aan vingerafdrukke, het die soektog na hom belemmer.<ref name=":0" /> ==Ondersoek en nadoodse ontdekking== Terwyl Conrad sy gesin in Massachusetts grootgemaak het, het wetstoepassing onsuksesvol na hom gesoek. Agente van alle [[Federal Bureau of Investigation|FBI]]-veldkantore het by die soektog aangesluit en notas en dokumentasie saamgestel wat 20 lêers gevul het.<ref name=":4" /> Die soektog na Conrad het 52 jaar geduur, terwyl ondersoekbeamptes leidrade gevolg het wat hulle na Washington D.C., Inglewood, Kalifornië, Wes-Texas, [[Oregon]] en [[Honolulu]] geneem het.<ref name=":2"/> Die saak is op die ware misdaadtelevisieprogramme America’s Most Wanted en Unsolved Mysteries vertoon.<ref name=":1" /> Die soektog na Conrad het so lank aangehou dat een van die adjunk-VSA-maarskalks wat by die oorspronklike ondersoek betrokke was, John K. Elliott, in die saak opgevolg is deur sy seun Peter J. Elliott, wat in 2003 VSA-maarskalk van die Noordelike Distrik van Ohio geword het.<ref>{{Cite web|last=|first=|title=Northern District of Ohio United States Marshal - Peter J. Elliott|url=https://www.usmarshals.gov/district/oh-n/general/marshal.htm|url-status=live|access-date=16 November 2021|website=U.S. Marshals Service|language=en-us|archive-date=16 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211116223438/https://www.usmarshals.gov/district/oh-n/general/marshal.htm}}</ref> John Elliott het in 1990 afgetree en nooit opgehou soek na Conrad nie. Hy is in Maart 2020 oorlede.<ref name=":0" /><ref name=":5" /><ref name=":2" /> Die saak het koud gebly tot November 2021, toe Peter Elliott vasgestel het dat Conrad as Randele in Lynnfield, Massachusetts, 26 km noord van Boston, gewoon het. Conrad is op 18 Mei 2021 aan longkanker oorlede en het sy dogter sy ware identiteit vertel na sy eerste chemoterapiesessie in Maart 2021.<ref name=":0" /><ref name=":3" /><ref>{{Cite web |last=Karimi |first=Faith |date=December 3, 2023 |title=On his deathbed, her father told her a secret: He'd spent his life as a fugitive for robbing a bank |url=https://www.cnn.com/2023/12/03/us/thomas-randele-ted-conrad-bank-robber-confession-cec/index.html |access-date=3 Desember 2023 |website=CNN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fox10tv.com/2023/12/04/woman-says-her-dying-father-while-watching-ncis-confessed-being-fugitive-with-an-assumed-name/|title=Woman says her dying father, while watching 'NCIS,' confessed to being a fugitive with an assumed name|first=Gray News|last=staff|date=4 Desember 2023|website=www.fox10tv.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fox10phoenix.com/news/massachusetts-mans-deathbed-confession-rattles-family-after-decades-on-the-run-it-wasnt-a-weird-dad-joke|title=Massachusetts man's deathbed confession rattles family after decades on the run: 'It wasn't a weird dad joke'|date=9 Desember 2023|website=FOX News}}</ref> Elliott is deur 'n doodsberig vir Randele oor Conrad se verblyfplek ingelig, wat sy geboortedatum as 10 Julie 1947 gelys het, presies twee jaar vroeër as sy werklike geboortedatum van 10 Julie 1949. Sy ouers se voorname in die doodsberig, Edward en Ruthabeth, en kollege, New England College, was dieselfde as Conrad s'n, en sy moeder se nooiensvan, Krueger, was ook dieselfde. Conrad se handtekening, wat deur ondersoekbeamptes verkry is van 'n kollege-aansoek, was ook baie soortgelyk aan Randele s'n.<ref name=":5" /> Sy familie sal nie aangekla word omdat hulle nie die owerhede van sy bekentenis in kennis gestel het nie.<ref name=":0" /> Elliott het nie bekend gemaak hoe hy van die doodsberig te hore gekom het nie.<ref name=":5" /> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Conrad, Theodore John}} [[Kategorie:Amerikaanse kriminele]] [[Kategorie:Geboortes in 1949]] [[Kategorie:Sterftes in 2021]] 39kka63f9o553pg83y6bgit0da452uv 0 455956 2893272 2854349 2026-04-12T15:04:49Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893272 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Xavi Hernández | image = [[Lêer:Xavi 13981129001173637176666027076571.jpg|220px]] | caption = Xavi as afrigter van Al Sadd in 2020 | full_name = Xavier Hernández Creus<ref name=fifalist>{{cite web|title=FIFA World Cup South Africa 2010: List of Players|url=https://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20100616010702/http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf|url-status=dead|archive-date=16 June 2010|publisher=Fédération Internationale de Football Association (FIFA)|access-date=13 September 2013|page=29|date=4 June 2010}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1980|1|25|df=y}} | birth_place = Terrassa, [[Katalonië]], [[Spanje]] | height = 1,70 m<ref>{{cite web |title=Xavi |url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/staff/players/xavi |publisher=FC Barcelona |access-date=9 June 2018 |archive-date=22 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150422020600/http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/staff/players/xavi |url-status=dead }}</ref> | position = Middelveldspeler | currentclub = | youthyears1 = 1991–1997 | youthclubs1 = [[FC Barcelona|Barcelona]] | years1 = 1997–1999 | clubs1 = [[:en:FC Barcelona B|Barcelona B]] | caps1 = 55 | goals1 = 3 | years2 = 1998–2015 | clubs2 = [[FC Barcelona|Barcelona]] | caps2 = 505 | goals2 = 58 | years3 = 2015–2019 | clubs3 = [[Al Sadd SC|Al Sadd]] | caps3 = 82 | goals3 = 20 | totalcaps = 642 | totalgoals = 81 | nationalyears1 = 1997 | nationalteam1 = Spanje o/17 | nationalcaps1 = 10 | nationalgoals1 = 2 | nationalyears2 = 1997–1998 | nationalteam2 = Spanje o/18 | nationalcaps2 = 10 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 1998–2014 | nationalteam3 = [[Katalaanse nasionale sokkerspan|Katalonië]] | nationalcaps3 = 12 | nationalgoals3 = 2 | nationalyears4 = 1999 | nationalteam4 = Spanje o/20 | nationalcaps4 = 6 | nationalgoals4 = 2 | nationalyears5 = 1998–2001 | nationalteam5 = Spanje o/21 | nationalcaps5 = 26 | nationalgoals5 = 7 | nationalyears6 = 2000 | nationalteam6 = Spanje o/23 | nationalcaps6 = 6 | nationalgoals6 = 2 | nationalyears7 = 2000–2014 | nationalteam7 = [[Spaanse nasionale sokkerspan|Spanje]] | nationalcaps7 = 133 | nationalgoals7 = 13 | manageryears1 = 2019–2021 | managerclubs1 = [[Al Sadd SC|Al Sadd]] | manageryears2 = 2021–2024 | managerclubs2 = [[FC Barcelona|Barcelona]] }} '''Xavier Hernández Creus''' (gebore [[25 Januarie]] [[1980]]), algemeen bekend as '''Xavi Hernández''' ([[Spaans]]: [ˈʃaβj eɾˈnandeθ]) of bloot '''Xavi''', is ’n [[Spanje|Spaanse]] professionele sokkerafrigter en voormalige speler wat die [[La Liga]]-klub [[FC Barcelona|Barcelona]] die mees onlangs afgerig het. Xavi word wyd beskou as een van die grootste middelveldspelers van alle tye, en hy was bekend vir sy uitsonderlike spelverdeling en visie.<ref>{{Cite web|date=14 December 2020|title=Is Xavi Hernandez the greatest Spanish player of all time?|url=https://www.marca.com/en/football/barcelona/2020/12/14/5fd7dd1f22601d57638b45ff.html|access-date=16 June 2021|website=MARCA|language=en|archive-date=24 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624200852/https://www.marca.com/en/football/barcelona/2020/12/14/5fd7dd1f22601d57638b45ff.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=January 2021|first=Paul Sarahs 07|title=The 50 greatest footballers of all time|url=https://www.fourfourtwo.com/gallery/50-greatest-footballers-all-time|access-date=16 June 2021|website=fourfourtwo.com|language=en|archive-date=28 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210928145436/https://www.fourfourtwo.com/gallery/50-greatest-footballers-all-time|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite web|url=http://www.goal.com/en-gb/news/3277/la-liga/2010/11/30/2238990/is-barcelona-star-xavi-the-best-centre-midfielder-of-all|title=Is Barcelona star Xavi the best centre midfielder of all time?|date=30 November 2010|publisher=Goal.com|access-date=19 January 2014|archive-date=28 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928225747/https://www.goal.com/en-gb/news/3277/la-liga/2010/11/30/2238990/is-barcelona-star-xavi-the-best-centre-midfielder-of-all/|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceB">{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/1717/editorial/2009/05/28/1291105/cl-special-xavi-the-best-centre-midfielder-in-the-world-the|title=CL Special: Xavi – The Best Centre Midfielder In The World, The Symbol Of Pure Football|date=28 May 2009|publisher=Goal.com|access-date=19 January 2014|archive-date=28 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928225750/https://www.goal.com/en/news/1717/editorial/2009/05/28/1291105/cl-special-xavi-the-best-centre-midfielder-in-the-world-the/|url-status=live}}</ref> Hy is die Spaanse rekordhouer vir meeste assists in die [[UEFA Champions League]] met 30 assists. Hy het die grootste deel van sy loopbaan by Barcelona deurgebring en is een van die min spelers wat meer as 1 000 professionele loopbaanwedstryde gespeel het. Xavi het op 11-jarige ouderdom by La Masia, Barcelona se jeugakademie, aangesluit en in Augustus 1998 op 18 sy eerstespan-debuut teen RCD Mallorca gemaak. Vir Barcelona het hy 767 amptelike wedstryde gespeel — ’n vroeëre klubrekord wat later deur [[Lionel Messi]] oortref is — en 85 doele aangeteken. Onder die aanvanklike bestuursleiding van [[Pep Guardiola]] en volgens die tiki-taka-sokkerfilosofie was Xavi deel van die hoog aangeskrewe middelveld-trio saam met [[Andrés Iniesta]] en [[Sergio Busquets]]. Van 2008 tot 2015 was die driemanskap van sleutelbelang in Barcelona se buitengewone sukses oor sewe seisoene, waartydens hulle vyf La Liga-titels, drie ''Copa del Rey''-titels en drie Champions League-titels gewen het, insluitende twee kontinentale trebles (al drie groot titels in dieselfde seisoen) in 2008/09 en 2014/15. Xavi was die eerste speler in die klub se geskiedenis om 150 Europese en [[FIFA-Klubwêreldbeker]]-wedstryde gekombineer te speel.<ref>{{Cite web |title=2008-20. The best years in our history |url=https://www.fcbarcelona.com/en/card/643923/2008-16-the-best-years-in-our-history |access-date=2025-05-11 |website=www.fcbarcelona.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Marshall |first=Jan-Michael |date=2021-05-04 |title=Passing of the Torch: From Iniesta, Busquets and Xavi to Pedri, Busquets and De Jong |url=https://barcauniversal.com/passing-of-the-torch-from-iniesta-busquets-and-xavi-to-pedri-busquets-and-de-jong/ |access-date=2025-05-11 |website=Barca Universal |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-05-31 |title=Arguments Over Best Midfield Trio Resumes Between Real Madrid And Barcelona Fans |url=https://www.sportbible.com/football/arguments-over-best-midfield-trio-between-madrid-and-barcelona-fans-20220531 |access-date=2025-05-11 |website=SPORTbible |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-10-01 |title=Andres Iniesta retires: How he, Xavi and Busquets changed football at Barcelona |url=https://www.nationalworld.com/sport/football/andres-iniesta-retires-xavi-sergio-busquets-barcelona-4805001 |access-date=2025-05-11 |website=NationalWorld |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/xavi-150-international-games-with-barca|title=Xavi, 150 international games with Barça|date=23 October 2012|publisher=FC Barcelona|access-date=11 March 2015|archive-date=27 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121027012149/http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/xavi-150-international-games-with-barca|url-status=live}}</ref> In 2015 het hy Barcelona verlaat vir Al Sadd in [[Katar]], waar hy vier trofees gewen het voordat hy in 2019 afgetree het. Vir [[Spaanse nasionale sokkerspan|Spanje]] het Xavi die FIFA Wêreldjeugkampioenskap in 1999 gewen, asook die silwermedalje by die [[Olimpiese Somerspele 2000|2000 Olimpiese Spele]]. Hy het in 2000 sy senior debuut gemaak en is 133 keer vir Spanje gekies. Xavi het ’n kernrol gespeel in Spanje se oorwinning by die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010 FIFA Wêreldbeker]], sowel as hul titels by Euro 2008 en [[Europese Sokkerkampioenskap 2012|Euro 2012]]. Hy is aangewys as Speler van die Toernooi by Euro 2008 en is in die Span van die Toernooi opgeneem in 2008 en 2012. Met twee assists in die Euro 2012-eindstryd het Xavi die eerste speler geword om assists in twee verskillende Europese eindstrydfinales te lewer.<ref name="UEFA 2008">{{Cite news|url=http://en.euro2008.uefa.com/news/kind=1/newsid=729378.html#xavi+emerges+euros|title=Xavi emerges as EURO's top man|date=30 June 2008|publisher=[[UEFA]]|access-date=20 April 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090501220833/http://en.euro2008.uefa.com/news/kind=1/newsid=729378.html#xavi+emerges+euros|archive-date=1 May 2009}}</ref><ref name="Goal.com">{{cite news|url=http://www.goal.com/en/news/2898/euro-2012/2012/07/01/3204471/casillas-torres-xavi-amongst-record-breakers-for-spain|title=Casillas, Torres & Xavi amongst record-breakers for Spain|publisher=Goal.com|date=1 July 2012|access-date=2 July 2012|archive-date=18 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140118145731/http://www.goal.com/en/news/2898/euro-2012/2012/07/01/3204471/casillas-torres-xavi-amongst-record-breakers-for-spain|url-status=live}}</ref> Ná die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014 Wêreldbeker]] het hy sy internasionale uittrede aangekondig.<ref>{{Cite web|url = https://www.theguardian.com/football/2014/aug/05/xavi-retires-international-football-spain-barcelona|title = Spain midfielder Xavi announces his retirement from international football|access-date = 24 September 2020|newspaper = The Guardian|date = 5 August 2014|archive-date = 28 September 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200928225801/https://www.theguardian.com/football/2014/aug/05/xavi-retires-international-football-spain-barcelona/|url-status = live}}</ref> Xavi het derde geëindig in beide die 2009 [[FIFA]] Wêreldspeler van die Jaar en die FIFA ''Ballon d’Or'', en weer derde in 2010 en 2011. In 2011 was hy naaswenner agter Lionel Messi vir die [[UEFA]] Beste Speler in Europa-toekenning. Xavi is bekroon met die Prins van Asturië-toekenning in 2012 en het die IFFHS Wêreld se Beste Spelmaker-toekenning vier jaar agtereenvolgens van 2008 tot 2011 gewen. Hy is ses keer ingesluit in die FIFA FIFPro Wêreld-XI (2008–2013) en vyf keer in die UEFA Span van die Jaar (2008–2012). In 2020 is hy opgeneem in die ''Ballon d'Or'' Droomspan, ’n lys van die beste all-star XI deur die Franse maandelikse tydskrif ''France Football'' saamgestel.<ref name="all time">{{cite web |date=14 December 2020 |title=Ballon d'Or Dream Team: Xavi alongside Messi and Cristiano |url=https://www.marca.com/en/football/international-football/2020/12/14/5fd78132268e3e48068b45e4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215113050/https://www.marca.com/en/football/international-football/2020/12/14/5fd78132268e3e48068b45e4.html |archive-date=15 December 2020 |access-date=15 December 2020 |website=[[:en:Marca (newspaper)|Marca]]}}</ref> Na sy aftrede het Xavi oorgegaan na afrigting. In Mei 2019 het hy afrigter van die Qatar Stars League-klub Al Sadd geword, waar hy sewe trofees in minder as drie jaar gewen het. In November 2021 is Xavi aangestel as afrigter van sy ou klub Barcelona waar hy [[Ronald Koeman]] vervang het. In sy eerste volle seisoen het hy die ''Supercopa de España 2023'' en die La Liga-titel van 2022/23 gewen. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Xavi Hernández}} [[Kategorie:Geboortes in 1980]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Spaanse sokkerspelers]] [[Kategorie:Sokkerafrigters]] 6e0zy9wf6w8arrq0dcmraf31o7r9lgx 0 455962 2893150 2854348 2026-04-12T12:53:57Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893150 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Sergio Busquets | image = [[Lêer:Sergio_Busquets_NYCFC_Miami_24_Sep_2025-020 (cropped).jpg|220px]] | caption = Busquets in 2025 | full_name = Sergio Busquets Burgos<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA Club World Cup 2025™ – Squad List: Inter Miami CF (USA) |publisher=FIFA |date=4 July 2025 |access-date=18 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250713085533/https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/pdf/SquadLists-English.pdf |archive-date=13 July 2025 |url-status=live }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1988|7|16|df=y}} | birth_place = Sabadell, [[Katalonië]], [[Spanje]] | height = 1,90 m | position = Verdedigende middelvelder | currentclub = [[Inter Miami CF|Inter Miami]] | clubnumber = 5 | youthyears1 = 1996–1999 | youthclubs1 = Barberà Andalucía | youthyears2 = 1999–2003 | youthclubs2 = [[UE Lleida|Lleida]] | youthyears3 = 2003–2005 | youthclubs3 = Jàbac Terrassa | youthyears4 = 2005–2007 | youthclubs4 = [[FC Barcelona|Barcelona]] | years1 = 2007–2008 | clubs1 = [[:en:FC Barcelona B|Barcelona B]] | caps1 = 25 | goals1 = 2 | years2 = 2008–2023 | clubs2 = [[FC Barcelona|Barcelona]] | caps2 = 481 | goals2 = 11 | years3 = 2023–<!--2025--> | clubs3 = [[Inter Miami CF|Inter Miami]] | caps3 = 74<!--MLS matches only--> | goals3 = 1<!--MLS matches only--> <!--| totalcaps = 580 | totalgoals = 14--> | nationalyears1 = 2008–2009 | nationalteam1 = Spanje o/21 | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2009–2022 | nationalteam2 = [[Spaanse nasionale sokkerspan|Spanje]] | nationalcaps2 = 143 | nationalgoals2 = 2 | nationalyears3 = 2008–2016 | nationalteam3 = [[Katalaanse nasionale sokkerspan|Katalonië]] | nationalcaps3 = 8 | nationalgoals3 = 0 | club-update = 03:11, 19 Oktober 2025 (UTC) }} '''Sergio Busquets Burgos''' ([[Katalaans]]: [busˈkɛts], [[Spaans]]: [ˈseɾxjo βusˈkets]; gebore [[16 Julie]] [[1988]]) is ’n [[Spanje|Spaanse]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as ’n verdedigende middelveldspeler vir die [[Major League Soccer]]-klub [[Inter Miami CF|Inter Miami]] speel. As ’n diepliggende speelmaker met uitstekende passing en skerp spelvermoë word hy beskou as een van die beste verdedigende middelveldspelers van sy generasie.<ref name="busquets ranked_1">{{cite web|url=https://www.skysports.com/football/news/11095/10054186/barcelona-midfielder-sergio-busquets-is-among-best-in-the-world-says-terry-gibson|title=Barcelona midfielder Sergio Busquets is among best in the world, says Terry Gibson|date=11 November 2015|publisher=Sky Sports|access-date=8 November 2019|archive-date=8 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191108162150/https://www.skysports.com/football/news/11095/10054186/barcelona-midfielder-sergio-busquets-is-among-best-in-the-world-says-terry-gibson|url-status=live}}</ref><ref name="busquets ranked_2">{{cite web|url=https://www.goal.com/en-kw/news/casemiro-spains-busquets-is-worlds-best-in-my-position/w49b9j2eulgt1gft8kf6k3tx8|title=Casemiro: Spain's Busquets is world's best in my position|first=Dejan|last=Kalinic|date=29 June 2018|website=Goal.com|access-date=8 November 2019|archive-date=8 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191108160651/https://www.goal.com/en-kw/news/casemiro-spains-busquets-is-worlds-best-in-my-position/w49b9j2eulgt1gft8kf6k3tx8|url-status=live}}</ref><ref name="Roden">{{cite web |author1=Lee Roden |date=5 February 2016 |title=Is it time to acknowledge Sergio Busquets as the best midfielder in the world? |url=https://www.fourfourtwo.com/features/it-time-acknowledge-sergio-busquets-best-midfielder-world |access-date=15 June 2022 |website=FourFourTwo |archive-date=16 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816050151/https://www.fourfourtwo.com/features/it-time-acknowledge-sergio-busquets-best-midfielder-world |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-12-09 |title=Ranking The 25 Best Soccer Midfielders of All Time |url=https://www.si.com/soccer/ranking-the-25-best-soccer-midfielders-of-all-time |access-date=2025-09-30 |website=SI |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Churchill |first=Max |date=2025-01-18 |title=The 10 greatest defensive midfielders in football history ranked - Rodri 8th |url=https://www.givemesport.com/greatest-defensive-midfielders-in-football-history-ranked/ |access-date=2025-09-30 |website=GiveMeSport |language=en}}</ref> Busquets het in Julie 2008 by [[FC Barcelona|Barcelona]] se eerstespan aangesluit en is in 2009 aangewys as [[La Liga]] se “Doorbreker van die Jaar”. Vanaf die 2009/10-seisoen was hy ’n gereelde lid van die eerstespan en het hy vir 14 jaar ’n sleutelrol in die klub gespeel, tot sy vertrek aan die einde van die 2022/23-seisoen. Busquets het meer as 700 wedstryde vir die klub gespeel en 32 trofeë verower, insluitend nege La Liga-titels, sewe ''Copa del Rey''-titels en drie [[UEFA Champions League]]-titels. Onder die aanvanklike leiding van [[Pep Guardiola]] en binne die tiki-taka-sokkerfilosofie, was Busquets deel van die hoog aangeskrewe middelveldtrio saam met [[Andrés Iniesta]] en [[Xavi Hernández|Xavi]]; van 2008 tot 2015 was die trio instrumenteel in Barcelona se buitengewone sukses. Hulle het vyf La Liga-titels, drie ''Copa del Rey''-titels, drie Champions League-titels en twee keer die kontinentale “treble” (al drie trofeë in dieselfde seisoen) gewen, in 2008/09 en 2014/15. Busquets het sy uittrede uit sokker aan die einde van die 2025-MLS-seisoen aangekondig. Busquets het in April 2009 sy senior internasionale debuut vir [[Spaanse nasionale sokkerspan|Spanje]] gemaak en 143 wedstryde vir die nasionale span gespeel, waarin hy twee doele aangeteken het. Hy het ’n belangrike rol gespeel in Spanje se oorwinning by die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010 FIFA-wêreldbeker]] en [[Europese Sokkerkampioenskap 2012|UEFA Euro 2012]], en het ook aan nog drie [[Sokker-Wêreldbeker|Wêreldbekers]] en twee [[UEFA Europa-beker|Europese kampioenskappe]] deelgeneem. Hy het ná die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2022-Wêreldbeker]] uit internasionale sokker getree. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Busquets, Sergio}} [[Kategorie:Spaanse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1988]] [[Kategorie:Lewende mense]] 8w443g7vu3rer4f085q1xv4zo4sfmwc 0 456004 2893146 2854512 2026-04-12T12:52:06Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893146 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Santiago Bernabéu | image = File:Santiago Bernabeu.jpg | caption = Bernabéu in 1971 | order = 11de | office = President van Real Madrid | term_start = 11 September 1943 | term_end = 2 Junie 1978 | predecessor = Antonio Santos Peralba | successor = Luis de Carlos | birth_name = Santiago Bernabéu de Yeste | birth_date = {{Birth date|1895|06|08|df=yes}} | birth_place = Almansa, [[Spanje]] | death_date = {{Death date and age|1978|06|02|1895|06|08|df=yes}} | death_place = [[Madrid]], [[Spanje]] | nationality = Spaans | height = | occupation = Sokkerspeler | module = {{Infobox football biography | embed = yes | header-color = lavender | position = Voorspeler (aanvaller) | youthyears1 = | youthclubs1 = [[Real Madrid CF|Madrid FC]] | years1 = 1911–1920 | clubs1 = [[Real Madrid CF|Madrid FC]] | caps1 = 29 | goals1 = 27 | years2 = 1920–1921 | clubs2 = [[Atlético Madrid|Athletic Madrid]] | caps2 = 1 | goals2 = 0 | years3 = 1921–1926 | clubs3 = [[Real Madrid CF|Real Madrid]] | caps3 = 22 | goals3 = 20 | totalcaps = 52 | totalgoals = 47 | manageryears1 = 1926–1927 | managerclubs1 = [[Real Madrid CF|Real Madrid]] }} }} '''Santiago Bernabéu de Yeste''' ([[8 Junie]] [[1895]] – [[2 Junie]] [[1978]]) was ’n [[Spanje|Spaanse]] [[Spanje|sokkerspeler]] en afrigter, wat veral bekend is as die president van [[Real Madrid]] vir byna 35 jaar, van 1943 tot aan sy dood in 1978. Hy word wyd beskou as een van die belangrikste figure in die klub se geskiedenis. Die klub se [[Bernabéu-stadion|huidige stadion]] dra sy naam.<ref>{{cite web|url=https://www.realmadrid.com/en/about-real-madrid/history/presidents/santiago-bernabeu|title=Santiago Bernabéu 1943·1978|work=Real Madrid CF|publisher=realmadrid.com|access-date=31 May 2022}}</ref> Bernabéu is in Almansa, in die provinsie Albacete, gebore en het as kind saam met sy familie [[Madrid]] toe verhuis. Hy het in 1909, op 14-jarige ouderdom, by die jeugspan van Real Madrid aangesluit, nadat hy jare lank gereeld hul tuiswedstryde bygewoon het. Hy het vir jare die kapteinsband gedra. In 1920 het hy Real Madrid verlaat en by hul stadsrival, Atlético Madrid, aangesluit, waar hy slegs een wedstryd gespeel het. In 1921 het hy na Real Madrid teruggekeer en as voorspeler gespeel voordat hy in 1926 van aktiewe sokker afgetree het. Hy het tot 1935 aan die klub verbonde gebly, eerstens as afrigter van die eerste span, daarna as direkteur, en later as assistent-afrigter.<ref>{{cite web|url=https://www.realmadrid.com/en/about-real-madrid/history/football-legends/santiago-bernabeu-de-yeste|title=Santiago Bernabéu de Yeste 1911·1928|work=Real Madrid CF|publisher=realmadrid.com|access-date=31 May 2022}}</ref> Met die uitbreek van die [[Spaanse Burgeroorlog]] in 1936 het professionele sokker in Spanje tot stilstand gekom. Tydens die oorlog het Bernabéu aan die kant van [[Francisco Franco]] se Nasionaliste geveg onder generaal Agustín Muñoz Grandes.<ref>{{cite web|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1978/06/03/060.html|title=Datos biográficos|work=ABC|date=12 August 2019 |access-date=31 May 2022}}</ref> Na die oorlog het Bernabéu die volgende maande bestee aan die opspoor en kontak van voormalige spelers, direkteure en klublede, en uiteindelik die klub herstruktureer. In 1943 is Bernabéu as president van Real Madrid verkies – ’n posisie wat hy tot sy dood op 2 Junie 1978 sou beklee, en waarin hy sy idees begin implementeer het. Hy het die klub op alle vlakke herstruktureer, deur aan elke sportafdeling en vlak van die klub onafhanklike tegniese spanne te gee en mense aan te stel wat self ambisieus en visionêr was.<ref>{{cite web|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1943/09/16/015.html|title=Nueva Junta Directiva del Real Madrid|work=ABC|date=5 August 2019 |access-date=31 May 2022}}</ref> Hy het daarna die bou van die stadion bewerkstellig wat vandag sy naam dra, en wat destyds die grootste stadion in Europa was. Gedurende dieselfde jare is ook die Ciudad Deportiva opgerig, sodat die spelers kon oefen sonder om die stadion se veld te verslyt. Laastens het hy ’n ambisieuse strategie gevolg om wêreldklas-spelers van binne en buite Spanje aan te trek, waarvan die mees prominente die ondertekening van [[Alfredo Di Stéfano]] was. Tydens Bernabéu se presidentskap het baie van Real Madrid se mees legendariese spelers vir die klub gespeel, insluitend [[Ferenc Puskás]], [[Vicente del Bosque]] en vele ander. Onder Bernabéu se regentskap het Real Madrid ’n ongeëwenaarde era van oorheersing sowel nasionaal as internasionaal ingelui. Byvoorbeeld, Real Madrid het die Europese Beker vyf agtereenvolgende kere tussen 1956 en 1960 gewen. Hy het ook [[Manchester United]] gehelp om hul span te herbou ná die München-lugramp in 1958.<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/european/how-real-madrid-helped-rebuild-manchester-united-after-munich-air-disaster-8492422.html|title=How Real Madrid helped rebuild Manchester United after the Munich air disaster|website=Independent.co.uk |date=6 February 2018}}</ref> By die tyd van sy dood het Bernabéu byna 35 jaar as president van die klub gedien, tydens welke periode Real Madrid 6 Europese Bekers, 2 Latynse Bekers, 1 [[Interkontinentale Beker]], 16 ligatitels, 6 Spaanse Bekers en 1 ''Copa Eva Duarte'' gewen het.<ref>{{cite web|url=https://www.realmadrid.com/en/about-real-madrid/history/presidents/santiago-bernabeu|title=Santiago Bernabéu 1943·1978|work=Real Madrid CF|publisher=realmadrid.com|access-date=31 May 2022}}</ref> Hy is in 1978 oorlede terwyl die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1978|Wêreldbeker in Argentinië]] aan die gang was.<ref>{{cite web|url=http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/1978/06/03/pagina-49/33736408/pdf.html?search=Santiago%20Bernab%C3%A9u|title=Don Santiago Bernabéu falleció ayer|work=La Vanguardia|access-date=31 May 2022}}</ref> Ter ere van hom het [[FIFA]] drie dae van rou tydens die toernooi afgekondig. In 2002 is hy postuum met die FIFA-Orde van Verdienste vereer.<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/r&a-awards/01/20/85/43/170490-factsheet-fifaorderofmerit%281984-2010%29_neutral.pdf|title=Listado de los galardonados con la Orden del Mérito de la FIFA}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Bernabéu, Santiago}} [[Kategorie:Spaanse sokkerspelers]] [[Kategorie:Sokkerafrigters]] [[Kategorie:Geboortes in 1895]] [[Kategorie:Sterftes in 1978]] p0kl60jc1hpokk5fmv2tu3qj3r64azx 0 456011 2893144 2854621 2026-04-12T12:51:26Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893144 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Samu Aghehowa | image = [[Lêer:Uzbekistan vs. Spain, 2024 Summer Olympic men's association football, 2024-07-24 (471) - Samu.jpg|220px]] | caption = Samu in 2024 | full_name = Samuel Omorodion Aghehowa<ref>{{Cite web |title=Men's Olympic Football Tournament Paris 2024 – Squad List: Spain (ESP) |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce158/pdf/SquadLists-English.pdf |access-date=28 July 2024 |website=FIFA}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2004|5|5|df=yes}} | birth_place = [[Melilla]], [[Spanje]] | height = 1.93 m | position = Aanvaller | currentclub = [[FC Porto|Porto]] | clubnumber = 9 | youthyears1 = | youthclubs1 = [[:en:Sevilla FC (youth)|Sevilla]] | youthyears2 = 2015–2021 | youthclubs2 = Nervión | youthyears3 = 2021–2022 | youthclubs3 = [[Granada CF|Granada]] | years1 = 2022–2023 | clubs1 = [[:en:Club Recreativo Granada|Granada B]] | caps1 = 32 | goals1 = 14 | years2 = 2022–2023 | clubs2 = [[Granada CF|Granada]] | caps2 = 1 | goals2 = 1 | years3 = 2023–2024 | clubs3 = [[Atlético Madrid]] | caps3 = 0 | goals3 = 0 | years4 = 2023–2024 | clubs4 = → [[Deportivo Alavés|Alavés]] (leen) | caps4 = 34 | goals4 = 8 | years5 = 2024– | clubs5 = [[FC Porto|Porto]] | caps5 = 40 | goals5 = 25 | nationalyears1 = 2022–2023 | nationalteam1 = [[:en:Spain national under-19 football team|Spanje o/19]] | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2023– | nationalteam2 = [[:en:Spain national under-21 football team|Spanje o/21]] | nationalcaps2 = 11 | nationalgoals2 = 6 | nationalyears3 = 2024– | nationalteam3 = [[:en:Spain national under-23 football team|Spanje o/23]] | nationalcaps3 = 4 | nationalgoals3 = 1 | nationalteam4 = [[Spaanse nasionale sokkerspan|Spanje]] | nationalcaps4 = 4 | nationalgoals4 = 0 | nationalyears4 = 2024– | club-update = 22:21, 9 November 2025 (UTC) | nationalteam-update = 23:33, 18 November 2025 (UTC) }} '''Samuel "Samu" Omorodion Aghehowa''' (gebore 5 Mei 2004) is ’n [[Spanje|Spaanse]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]] van [[Nigerië|Nigeriese]] afkoms wat as ’n voorspeler vir die [[Primeira Liga]]-klub [[FC Porto|Porto]] en die [[Spaanse nasionale sokkerspan|Spaanse nasionale span]] speel. Hy was voorheen bekend as Samu Omorodion, maar in November 2024 het hy aangekondig dat hy voortaan met sy moeder se van, Aghehowa, bekend wil staan om haar te vereer.<ref>{{Cite web |url=https://www.relevo.com/futbol/liga-portuguesa/samu-olvida-omorodion-elige-aghehowa-20241105205052-nt.html|title=Samu explica por qué se 'olvida' del Omorodion y elige el Aghehowa de su madre: "Qué menos que honrarla con su apellido"|date=5 November 2024|website=Relevo|language=es}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Sokkersaadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Samu Aghehowa}} [[Kategorie:Spaanse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 2004]] [[Kategorie:Lewende mense]] th9ep206n5om4ouw3pr3qnjrmbskhlr 0 456116 2893261 2855200 2026-04-12T15:01:27Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893261 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Wgretz.jpg|duimnael|292x292px|Wayne Gretzky speel vir die New York Rangers tydens ’n wedstryd by Madison Square Garden in die laat 1990's.]] '''Wayne Douglas Gretzky''' (gebore [[26 Januarie]] [[1961]] in Brantford, [[Ontario]], [[Kanada]]) is ’n voormalige Kanadese professionele [[Yshokkie|yshokkiespeler]] en -afrigter. Hy word algemeen beskou as een van die grootste spelers in die geskiedenis van die [[Noord-Amerika|Noord-Amerikaanse]] National Hockey League (NHL). Gedurende sy loopbaan het hy vir spanne soos die Edmonton Oilers, Los Angeles Kings, St. Louis Blues en New York Rangers gespeel. Gretzky het talle NHL-rekords gebreek, insluitend die meeste punte, doele en assists in ’n loopbaan en in ’n seisoen. Hy het vier Stanley Cups met die Edmonton Oilers gewen en verskeie individuele toekennings, insluitend nege Hart Trophies as die waardevolste speler in die NHL. Na sy speeltyd het hy as afrigter en bestuurder in die NHL gewerk en ’n groot invloed op die ontwikkeling van die sport gehad. Hy word wyd beskou as die grootste yshokkiespeler van alle tye, sowel as een van die grootste Kanadese sportpersone ooit.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/list/10-best-hockey-players-of-all-time|title=10 Best Hockey Players of All Time|website=Britannica|access-date=2025-11-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/arts/commotion/is-wayne-gretzky-still-a-canadian-hero-1.7506640|title=Is Wayne Gretzky still a Canadian hero?|date=2025-04-10|website=cbc.ca|access-date=2025-11-29}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Gretzky, Wayne}} [[Kategorie:Kanadese sportlui]] [[Kategorie:Yshokkiespelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1961]] [[Kategorie:Lewende mense]] isf5hqytd4k7d0rxf9byvdhn39swmcx 0 456123 2893151 2856086 2026-04-12T12:54:11Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893151 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Shane Legg | bynaam = | beeld = Shane Legg.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Shane Legg in 2023 | geboortenaam = Shane Legg | geboortedatum = [[1973]] | geboorteplek = [[Nieu-Seeland]] | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland| Nieu-Seeland}} | beroep = [[Masjienleer]]-navorser | ander = | bekend = DeepMind Technologies | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Shane Legg''' CBE (gebore 1973 of 1974<ref name=time2023>{{Cite magazine |last=Henshall |first=Will |date=2023-09-07 |title=TIME100 AI 2023: Shane Legg |url=https://time.com/collection/time100-ai/6310659/shane-legg/ |access-date=2023-12-01 |magazine=Time |language=en |archive-date=4 Desember 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204064847/https://time.com/collection/time100-ai/6310659/shane-legg/ |url-status=live }}</ref>) is 'n [[masjienleer]]navorser en [[entrepreneur]]. Saam met [[Demis Hassabis]] en Mustafa Suleyman het hy [[DeepMind Technologies]] (later deur [[Google]] gekoop en nou Google DeepMind genoem) mede-gestig, en werk daar as die hoof [[Kunsmatige algemene intelligensie|KAI]]-wetenskaplike.<ref name=":1">{{Cite web |title=About |url=https://www.deepmind.com/about |access-date=2023-07-28 |website=www.deepmind.com |language=en |archive-date=10 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231010182114/https://www.deepmind.com/about |url-status=live }}</ref><ref name=":2" /> Hy is ook bekend vir sy akademiese werk oor [[kunsmatige algemene intelligensie]], insluitend sy tesis onder toesig van Marcus Hutter.<ref name=":0" /> ==Vroeë lewe en opvoeding== Legg het Rotorua Lakes Hoërskool in [[Rotorua]], op [[Nieu-Seeland]] se Noord-eiland, bygewoon.<ref>{{cite news |last1=Ryan |first1=Holly |title=Soaring Kiwis: Programmed Early for Success |url=http://www.nzherald.co.nz/business/news/article.cfm?c_id=3&objectid=11384274 |accessdate=15 January 2016 |work=The New Zealand Herald |date=10 Januarie 2016 |archive-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430134314/https://www.nzherald.co.nz/business/news/article.cfm?c_id=3&objectid=11384274 |url-status=live }}</ref> Hy het sy voorgraadse studies in 1996 aan die Waikato Universiteit voltooi.<ref>{{cite web |url=https://events.waikato.ac.nz/events/dr-shane-legg,-distinguished-alumni-award-and-public-lecture|title=Dr Shane Legg, Distinguished Alumni Award and Public Lecture}}</ref> Ook in 1996 het hy sy MSc-graad verwerf met 'n tesis getiteld "Solomonoff Induction", saam met Cristian S. Calude aan die [[Universiteit van Auckland]].<ref>{{Cite web |title=Research Groups − CDMTCS − Research − Groups − CDMTCS − Docs |url=https://www.cs.auckland.ac.nz/research/groups/CDMTCS/docs/recentnews.php |access-date=2023-07-28 |website=www.cs.auckland.ac.nz |archive-date=3 Desember 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203155842/https://www.cs.auckland.ac.nz/research/groups/CDMTCS/docs/recentnews.php |url-status=live }}</ref><ref>Legg, Shane, Maarrt 1997, Solomonoff Induction, Auckland, New Zealand, Departement Wiskunde, Universiteit Auckland, url=https://www.cs.auckland.ac.nz/research/groups/CDMTCS/researchreports/view-publication.php?selected-id=30 argief datum 10 Februarie 2023, toegang 24 Desember 2024 argief https://web.archive.org/web/20230210171733/https://www.cs.auckland.ac.nz/research/groups/CDMTCS/researchreports/view-publication.php?selected-id=30 |url-status=live</ref> ==Navorsingsbelangstellings== In die vroeë 2000's het Legg die term "[[kunsmatige algemene intelligensie]]" (KAI) weer bekendgestel en saam met [[Ben Goertzel]] gewild gemaak, om 'n [[Kunsmatige intelligensie|KI]] te beskryf wat feitlik enige kognitiewe taak kan doen wat 'n mens kan doen.<ref>{{Cite web |title=Who coined the term "AGI"? – goertzel.org |url=https://goertzel.org/who-coined-the-term-agi/ |access-date=2023-07-28 |language=en |archive-date=28 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241128055157/https://goertzel.org/who-coined-the-term-agi/ |url-status=live }}</ref> Destyds sou dit "jou op die kranksinnige rand plaas" om oor KAI te praat.<ref name=":0">{{Cite web |title=Artificial general intelligence: Are we close, and does it even make sense to try? |url=https://www.technologyreview.com/2020/10/15/1010461/artificial-general-intelligence-robots-ai-agi-deepmind-google-openai/ |access-date=2023-07-28 |website=MIT Technology Review |language=en |archive-date=29 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929155810/https://www.technologyreview.com/2020/10/15/1010461/artificial-general-intelligence-robots-ai-agi-deepmind-google-openai/ |url-status=live }}</ref> Legg is bekend vir sy kommer oor [[Eksistensiële risiko as gevolg van kunsmatige algemene intelligensie|eksistensiële risiko van KI]], wat in 2011 in 'n onderhoud op LessWrong<ref name=":2">{{Cite web |last=Shead |first=Sam |title=DeepMind's elusive third cofounder is the man making sure that machines stay on our side |url=https://www.insider.com/shane-legg-google-deepmind-third-cofounder-artificial-intelligence-2017-1 |access-date=2023-07-28 |website=Insider |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal |date=17 Junie 2011 |title=Q&A with Shane Legg on risks from AI |url=https://www.lesswrong.com/posts/No5JpRCHzBrWA4jmS/q-and-a-with-shane-legg-on-risks-from-ai |website=LessWrong |archive-date=8 Februarie 2017 |access-date=24 Desember 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170208102445/http://lesswrong.com/r/discussion/lw/691/shane_legg_on_risks_from_ai/ |url-status=live }}</ref> uitgelig is, en in 2023 het hy die verklaring oor KI se risiko van uitsterwing onderteken.<ref>{{Cite web |title=Statement on AI Risk {{!}} CAIS |url=https://www.safe.ai/statement-on-ai-risk |access-date=2023-07-28 |website=www.safe.ai |archive-date=9 Junie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609011500/https://www.safe.ai/statement-on-ai-risk |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=McKee |first=Jake |date=2023-05-30 |title=AI creators fear the extinction of humanity |url=https://inews.co.uk/news/technology/artificial-intelligence-extinction-humanity-warns-ai-experts-2374966 |access-date=2023-07-28 |website=inews.co.uk |language=en}}</ref> ==Loopbaan== Voor sy PhD en voor hy DeepMind medestigter was, het Shane Legg by "'n aantal [[sagteware]]-ontwikkelingsposisies by private maatskappye" gewerk, insluitend die "grootdatafirma Adaptive Intelligence"<ref name="SheadInsider170126">{{cite web |author=Shead, Sam |date=26 Januarie 2017 |title=DeepMind's Elusive Third Cofounder is the Man Making Sure that Machines Stay on our Side |url=https://www.insider.com/shane-legg-google-deepmind-third-cofounder-artificial-intelligence-2017-1 |access-date=4 Augustus 2022 |work=Insider.com |quote=Voor DeepMind het Legg etlike jare in die akademie deurgebring, waar hy 'n postdoktorale graad in finansies aan die Universiteit van Lugano in [[Switserland]] voltooi het en 'n PhD aan die Dalle Molle Instituut vir Kunsmatige Intelligensie-navorsing (IDSIA). Hy het ook 'n navorsingsgenootskapposisie by University College London se Gatsby Computational Neuroscience Unit en 'n aantal sagteware-ontwikkelingsposisies by private maatskappye soos die grootdatafirma Adaptive Intelligence beklee.}}</ref> en die opstartonderneming WebMind wat deur Ben Goertzel gestig is.<ref name=":0" /> ==Navorsing== Legg het later 'n PhD verwerf aan die Dalle Molle Instituut vir Kunsmatige Intelligensie Navorsing (IDSIA), 'n gesamentlike navorsingsinstituut van USI Università della Svizzera italiana en SUPSI.<ref name="SheadInsider170126" /><ref name="IDSIA220804">{{cite web |author=IDSIA Staff |date=4 Augustus 2022 |title=Institute: Our Institute—A Short Description of IDSIA |url=https://www.idsia.ch/idsia_en/institute.html |access-date=4 Augustus 2022 |work=IDSIA.ch |quote=[IDSIA] is a not-for-profit research institute for artificial intelligence. It is a joint institute of both the Faculty of Informatics of the Università della Svizzera Italiana and the Department of Innovative Technologies of SUPSI, the University of Applied Sciences of Southern Switzerland. |archive-date=6 Julie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706093108/https://www.idsia.ch/idsia_en/institute.html |url-status=live }}</ref> Hy het saam met Marcus Hutter aan teoretiese modelle van superintelligente masjiene (AIXI) gewerk en in 2008 sy doktorale tesis getiteld "''Machine Super Intelligence''" voltooi.<ref name=":0" /><ref name="oxfordmartin.ox.ac.uk">{{Cite web |title=Seminar: Dr Shane Legg, "What can the architecture of the brain teach… |url=https://www.oxfordmartin.ox.ac.uk/events/seminar-dr-shane-legg-what-can-the-architecture-of-the-brain-teach-us-about-artificial-intelligence/ |access-date=2023-07-28 |website=Oxford Martin School |language=en |archive-date=6 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240806193337/https://www.oxfordmartin.ox.ac.uk/events/seminar-dr-shane-legg-what-can-the-architecture-of-the-brain-teach-us-about-artificial-intelligence |url-status=live }}</ref> Hy het toe 'n postdoktorale genootskap in finansies by USI voltooi,<ref name="SheadInsider170126" /> en 'n verdere genootskap by University College London se Gatsby Computational Neuroscience Unit begin.<ref name="SheadInsider170126" /> ==DeepMind== Demis Hassabis en Shane Legg het mekaar die eerste keer in 2009 by University College London ontmoet, waar Legg 'n postdoktorale navorser was.<ref>{{Cite magazine |date=2023-09-07 |title=TIME100 AI 2023: Shane Legg |url=https://time.com/collection/time100-ai/6310659/shane-legg/ |access-date=2023-09-09 |magazine=Time |language=en |archive-date=4 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204064847/https://time.com/collection/time100-ai/6310659/shane-legg/ |url-status=live }}</ref> In 2010 het Legg die nuwe onderneming DeepMind Technologies saam met Demis Hassabis en Mustafa Suleyman gestig. DeepMind Technologies is in 2014 deur [[Google]] gekoop.<ref name="google purchase">{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/2014-01-27/google-buys-u-k-artificial-intelligence-company-deepmind.html | work=Bloomberg | title=Google Buys U.K. Artificial Intelligence Company DeepMind | date=27 Januarie 2014 | accessdate=13 November 2014 | archive-date=13 November 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141113165033/http://www.bloomberg.com/news/2014-01-27/google-buys-u-k-artificial-intelligence-company-deepmind.html | url-status=live }}</ref><ref name="google">{{cite news | url=https://www.ft.com/content/dfedc62e-874e-11e3-9c5c-00144feab7de | title=Google makes £400m move in quest for artificial intelligence | newspaper=Financial Times | date=27 Januarie 2014 | accessdate=13 November 2014 | archive-date=14 Mei 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514064825/http://www.ft.com/cms/s/0/dfedc62e-874e-11e3-9c5c-00144feab7de.html | url-status=live }}</ref> Na die samesmelting met Google Brain in 2023 staan die maatskappy nou bekend as Google DeepMind.<ref>{{Cite web |date=2023-04-20 |title=Google consolidates AI research labs into Google DeepMind to compete with OpenAI |url=https://venturebeat.com/ai/google-consolidates-ai-research-labs-into-google-deepmind-to-compete-with-openai/ |access-date=2023-07-28 |website=VentureBeat |language=en-US |archive-date=9 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109070942/https://venturebeat.com/ai/google-consolidates-ai-research-labs-into-google-deepmind-to-compete-with-openai/ |url-status=live }}</ref> Volgens 'n artikel uit 2017 was 'n belangrike deel van sy werk as hoofwetenskaplike om werwing te monitor, te besluit waar DeepMind sy pogings moet fokus, en om DeepMind se KI-veiligheidswerk te lei.<ref name=":2" /> Vanaf Julie 2023 werk Legg by Google DeepMind as die Hoof KAI-wetenskaplike.<ref name=":1" /> ==Toekennings en eerbewyse== Legg is bekroon met die prys van $10 000 van die Kanadese Singulariteitsinstituut vir Kunsmatige Intelligensie vir sy PhD wat in 2008 gedoen is.<ref name="oxfordmartin.ox.ac.uk"/> Legg is in die 2019 Verjaarsdag-eerbewyse as Kommandeur van die Orde van die Britse Ryk (CBE) aangestel vir dienste aan die wetenskap- en tegnologiesektor en vir belegging.<ref>{{Cite web |title=Birthday Honours 2019: the Prime Minister's list (CSV) − GOV.UK |url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/812603/BirthdayHonoursList2019PressAssocWoTitles__1_.csv/preview |access-date=2023-07-28 |website=assets.publishing.service.gov.uk |language=en |archive-date=28 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728215650/https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/812603/BirthdayHonoursList2019PressAssocWoTitles__1_.csv/preview |url-status=live }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Legg, Shane}} [[Kategorie:Geboortes in 1973]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] 25pnarrlh7whj2jukh5ysrn36t1460r 0 456147 2893246 2855803 2026-04-12T14:56:53Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893246 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Trevoh Chalobah | image = [[Lêer:Trevor Chalobah FIFA Club World Cup final extraction.jpg|raamloos|220px]] | caption = Chalobah in 2025 | full_name = Trevoh Tom Chalobah | birth_date = {{birth date and age|1999|7|5|df=y}} | birth_place = [[Freetown]], [[Sierra Leone]] | height = 1,92 m<ref name="ChelseaProfile">{{cite web |url=https://www.chelseafc.com/en/teams/profile/trevoh-chalobah |title=Trevoh Chalobah |publisher=Chelsea F.C. |access-date=16 April 2024}}</ref> | position = Sentrale verdediger | currentclub = [[Chelsea FC|Chelsea]] | clubnumber = 23 | youthyears1 = 2007–2018 | youthclubs1 = [[:en:Chelsea F.C. Development Squad and Academy|Chelsea]] | years1 = 2018– | clubs1 = [[Chelsea FC|Chelsea]] | caps1 = 83 | goals1 = 7 | years2 = 2018–2019 | clubs2 = → [[Ipswich Town FC|Ipswich Town]] (leen) | caps2 = 43 | goals2 = 2 | years3 = 2019–2020 | clubs3 = → [[Huddersfield Town AFC|Huddersfield Town]] (leen) | caps3 = 36 | goals3 = 1 | years4 = 2020–2021 | clubs4 = → [[FC Lorient|Lorient]] (leen) | caps4 = 29 | goals4 = 2 | years5 = 2024–2025 | clubs5 = → [[Crystal Palace FC|Crystal Palace]] (leen) | caps5 = 12 | goals5 = 3 | nationalyears1 = 2014–2015 | nationalteam1 = [[:en:England national under-16 football team|Engeland o/16]]<!-- per http://www.englandfootballonline.com/MatchRsl/MatchRslTmU16pg4.html --> | nationalcaps1 = 9 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2015–2016 | nationalteam2 = [[:en:England national under-17 football team|Engeland o/17]]<!-- http://www.englandfootballonline.com/MatchRsl/MatchRslTmU17pg2.html --> | nationalcaps2 = 15 | nationalgoals2 = 1 | nationalyears3 = 2016–2018 | nationalteam3 = [[:en:England national under-19 football team|Engeland o/19]]<!-- per http://www.englandfootballonline.com/MatchRsl/MatchRslTmU19pg2.html --> | nationalcaps3 = 25 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 2018–2019 | nationalteam4 = [[:en:England national under-20 football team|Engeland o/20]]<!-- per http://www.englandfootballonline.com/MatchRsl/MatchRslTmU20.html and http://www.englandfootballonline.com/MatchRsl/MatchRslTmU21pg4.html - includes three appearances and one goal from the 2019 Toulon Tournament, which England Football Online list on their U21 page --> | nationalcaps4 = 6 | nationalgoals4 = 1 | nationalyears5 = 2019 | nationalteam5 = [[:en:England national under-21 football team|England o/21]]<!-- per http://www.englandfootballonline.com/MatchRsl/MatchRslTmU21pg4.html - excludes three appearances and one goal from the 2019 Toulon Tournament, which England Football Online list on their U21 page --> | nationalcaps5 = 3 | nationalgoals5 = 0 | nationalyears6 = 2025– | nationalteam6 = [[Engelse nasionale sokkerspan|Engeland]] | nationalcaps6 = 1 | nationalgoals6 = 0 | club-update = 30 November 2025 | nationalteam-update = 10 Junie 2025 }} '''Trevoh Tom Chalobah''' (gebore [[5 Julie]] [[1999]]) is ’n professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as sentrumverdediger vir die [[Premier League|Premierliga]]-klub [[Chelsea FC|Chelsea]] speel. Hy is in [[Sierra Leone]] gebore, maar speel vir die [[Engelse nasionale sokkerspan|Engeland nasionale span]].<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce15/pdf/601-IndividualSquadList-English.pdf |title=Squad List: FIFA Club World Cup UAE 2021: Chelsea FC |publisher=FIFA |page=1 |date=9 February 2022 |access-date=24 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/14575/Trevoh-Chalobah/overview |title=Trevoh Chalobah: Overview |publisher=Premier League |access-date=6 November 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.htafc.com/news/2019/august/trevoh-chalobah-career-so-far/ |title=Trevoh Chalobah: Career so far |first=Adam |last=Tomlinson |publisher=Huddersfield Town A.F.C. |date=8 August 2019 |access-date=16 April 2024}}</ref> Chalobah is ’n sentrumverdediger wat by Chelsea aangesluit het toe hy agt jaar oud was en deur die klub se akademie ontwikkel het. Hy het tydens uitleenperiodes vir Ipswich Town, Huddersfield Town en die Franse klub Lorient gespeel. Hy het sy seniorsdebuut vir Chelsea gemaak tydens die [[UEFA Superbeker]] in 2021, waar hy die klub gehelp het om die trofee te wen ná ’n strafskopskieting. Hy het Engeland op verskeie jeugvlakke verteenwoordig, van onder-16 tot onder-21. In 2017 het hy Engeland gehelp om die UEFA Europese Onder-19-kampioenskap 2017 te wen. ==Verwysings== {{verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Chalobah, Trevoh}} [[Kategorie:Engelse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1999]] [[Kategorie:Lewende mense]] fcefmo48mhs897c0o00ldcueurxhaay 0 456251 2893116 2856515 2026-04-12T11:59:09Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893116 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Rose Blumkin | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Rose Gorelick | geboortedatum = [[3 Desember]]] [[1893]] | geboorteplek = Shchedrin, [[Russiese Ryk]] | dood_datum = {{Sterfdatum en ouderdom|1998|8|9|1893|12|3|df=yes}} | sterfteplek = [[Omaha]], [[Nebraska]] | ouers = Solomon en Chasya Gorelick | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State}} | beroep = Hoof uitvoerende beampte van Nebraska Furniture Mart | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Rose Blumkin''' (née Gorelick; [[3 Desember]] [[1893]] – [[9 Augustus]] [[1998]]) was 'n Amerikaanse [[sakevrou]] wat die Nebraska Furniture Mart in 1937 gestig het.<ref name="NYT"/> Sakeman [[Warren Buffett]] het van haar gesê: "Een vraag wat ek myself altyd afvra wanneer ek 'n besigheid beoordeel, is hoe ek, as ek genoeg kapitaal en geskoolde personeel het, daarmee wil meeding. Ek sou eerder met bere stoei as om met mev. B en haar nageslag mee te ding. Hulle koop briljant, hulle werk teen kosteverhoudings waaroor mededingers nie eers droom nie, en hulle gee dan baie van die besparings aan hul kliënte deur."<ref name="Buffett">{{Cite web|url=https://www.berkshirehathaway.com/letters/1983.html|title=Warren Buffett's 1983 letter to Berkshire Hathaway shareholders|last=Buffett|first=Warren|date=14 Maart 1984|website=Berkshire Hathaway|language=en|access-date=26 Mei 2020}}</ref> Haar leuse, volgens haar doodsberig in die ''[[New York Times]]'', was: "Verkoop goedkoop, vertel die waarheid, moenie niemand bedrieg nie."<ref name="NYT"/> ==Vroeë lewe== Blumkin is in 1893 as Rosa Gorelick in 'n [[Jood]]se gesin<ref>{{cite web | url=http://www.fau.edu/library/bro55b.htm | title=Jewish Heroes and Heroines in America | accessdate=5 Mei 2015}}</ref> in Shchedrin, 'n dorpie naby Babruysk in hedendaagse [[Belarus]], gebore. Sy was een van agt kinders van Solomon en Chasya Gorelick. Haar pa was 'n [[rabbi]] en haar ma het 'n kruidenierswinkel bestuur.<ref name="NYT"/> Toe sy twintig was, is Rose met Izya (Isadore) Blumkin getroud.<ref name="Linder 2012">{{cite book|last1=Linder|first1=Karen|title=The women of Berkshire Hathaway lessons from Warren Buffett's female CEOs and directors|date=2012|publisher=Wiley|location=Hoboken, N.J.|isbn=9781118227411}}</ref> Rose het in 1917 na die [[Verenigde State]] geëmigreer. Sy het in [[Seattle]] aangekom sonder om in [[Engels]] te kommunikeer en is deur die Amerikaanse [[Rooi Kruis]] na Fort Dodge, [[Iowa]], oorgeplaas, waar haar man gewoon het.<ref name="Buffett"/> Twee jaar later, in 1919, het die paartjie na [[Omaha]], [[Nebraska]], verhuis, die naaste stad met 'n gemeenskap van [[Russies]]- en [[Jiddisj]]sprekendes, waar hulle 'n tweedehandse klerewinkel begin het.<ref name="NYT"/><ref name="Linder 2012"/><ref name="Green 1989">{{cite web |last=Green |first=Larry |title=At 96, Feuding Matriarch Opens New Business |website=Los Angeles Times |date=18 Desember 1989 |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-12-18-mn-410-story.html |access-date=18 Januarie 2024}}</ref> ==Loopbaan== Blumkin het die Nebraska Furniture Mart in 1933 geopen en gebruikte [[Meubelstuk|meubels]] verkoop.<ref name="Snowball">{{cite book|last1=Schroeder|first1=Alice|title=The Snowball: Warren Buffett and the Business of Life|date=2009|publisher=A&C Black|isbn=9781408807323|url=https://books.google.com/books?id=NCB3ULgTzhkC|language=en}}</ref> Bekend as "Mev. B.", was sy in haar middel-40's toe sy die besigheid in die kelder van haar man se winkel oopgemaak het met 'n belegging van US$500 (ongeveer $12 000 in 2024.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/03/01/warren-buffett-and-his-relationship-with-retail-legend-rose-blumkin.html|title=Warren Buffett's model for aspiring business managers — a retail legend known as 'Mrs. B'|last=Fox|first=Michelle|date=1 Maart 2019|website=CNBC|language=en|access-date=6 April 2020}}</ref> Blumkin het die besigheid laat groei tot die grootste binnenshuise meubelwinkel in Amerika. Dit het die aandag van [[Warren Buffett]] getrek. In 1983 het Buffett se maatskappy 'n 90%-aandeel van die Nebraska Furniture Mart vir $60 miljoen gekoop (ongeveer $189 miljoen in 2024<ref name="Snowball" /><ref name="Buffett"/> In 1989, ses jaar nadat sy 90% van haar maatskappy aan Berkshire Hathaway verkoop het, het Blumkin afgetree, net om binne drie maande uit aftrede te kom om 'n mededingende winkel oop te maak. Dit is "Mev. B's Clearance and Factory Outlet" genoem en was direk oorkant die straat van die Furniture Mart geleë. Dit het teen 1991 winsgewend geword.<ref name="NYT" /> Buffett het die besigheid in 1992 verkry.<ref name="NYT">{{cite news|last1=Feder|first1=Barnaby J.|title=Rose Blumkin, Retail Queen, Dies at 104|url=https://www.nytimes.com/1998/08/13/business/rose-blumkin-retail-queen-dies-at-104.html|accessdate=3 Februarie 2017|work=The New York Times|date=13 Augustus 1998|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170203022037/http://www.nytimes.com/1998/08/13/business/rose-blumkin-retail-queen-dies-at-104.html|archivedate=3 Februarie2017}}</ref> Blumkin het tot kort voor haar dood op die ouderdom van 104 by die daaglikse bedrywighede betrokke gebly. ==Erkenning== Blumkin was aktief as [[filantroop]].<ref name="interview">{{Cite web|url=https://www.homefurnishingshalloffame.com/rose-gorelick-blumkin-nebraska-furniture-mart|title=Oral History Interview. Interviewer Roy Briggs; Interviewee Rose Blumkin|last=Briggs|first=Roy|date=1997|website=Home Furnishings Hall of Fame|language=en|access-date=26 Mei 2020}}</ref> Die Rose Blumkin Performing Arts Center is na haar vernoem. Sy was ook 'n groot skenker aan die Omaha Jewish Community Center. Sy het eregrade van die Universiteit van New York en die Universiteit van Creighton ontvang.<ref name="Linder 2012"/> ==Dood== Rose Blumkin is op 9 Augustus 1998 op 104-jarige ouderdom oorlede as gevolg van hartprobleme en chroniese [[brongitis]].<ref>{{Cite news|title=Rose Blumkin, 104, dies; was operator of Omaha Furniture Mart |url=https://buffalonews.com/news/rose-blumkin-104-dies-was-operator-of-omaha-furniture-mart/article_ee2f7ec2-5767-54fd-9fe6-79d552263db0.html|work=The Buffalo News}}</ref> Blumkin is begrawe in die Golden Hill Joodse Begraafplaas. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Blumkin, Rose}} [[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Amerikaanse filantrope]] [[Kategorie:Geboortes in 1893]] [[Kategorie:Sterftes in 1998]] qkmgjgb76siog6v3m3k3v7k208uisvi 0 456392 2893155 2885137 2026-04-12T12:55:12Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893155 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Simone Inzaghi | image = [[Lêer:FC_Salzburg_gegen_Inter_Mailand_(UEFA_Championsleague_2023-11-08)_48.jpg|240px]] | caption = Inzaghi in 2023 | full_name = Simone Inzaghi<ref>{{cite web |url=http://www.legaseriea.it/uploads/default/attachments/comunicati/comunicati_m/809/files/allegati/814/cu250.pdf |title=Comunicato Ufficiale N. 250 |trans-title=Official Press Release No. 250 |publisher=Lega Serie A |page=3 |date=31 May 2015 |access-date=6 December 2020 |archive-date=6 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201206004722/http://www.legaseriea.it/uploads/default/attachments/comunicati/comunicati_m/809/files/allegati/814/cu250.pdf |url-status=dead }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1976|4|5|df=y}} | birth_place = [[Piacenza]], [[Italië]] | height = 1,85 m | position = Aanvaller | currentclub = [[Al Hilal SFC|Al-Hilal]] (hoofafrigter) | youthyears1 = 1992–1994 | youthclubs1 = [[Piacenza Calcio|Piacenza]] | years1 = 1994–1999 | clubs1 = [[Piacenza Calcio|Piacenza]] | caps1 = 30 | goals1 = 15 | years2 = 1994–1995 | clubs2 = → [[Carpi FC 1909|Carpi]] (leen) | caps2 = 9 | goals2 = 0 | years3 = 1995–1996 | clubs3 = → [[Novara Calcio|Novara]] (leen) | caps3 = 23 | goals3 = 4 | years4 = 1996–1997 | clubs4 = → [[AC Lumezzane|Lumezzane]] (leen) | caps4 = 23 | goals4 = 6 | years5 = 1997–1998 | clubs5 = → {{ill|Polisportiva Brescello|lt=Brescello|it|v=sup}} (leen) | caps5 = 21 | goals5 = 10 | years6 = 1999–2010 | clubs6 = [[SS Lazio|Lazio]] | caps6 = 133 | goals6 = 28 | years7 = 2005 | clubs7 = → [[UC Sampdoria|Sampdoria]] (leen) | caps7 = 5 | goals7 = 0 | years8 = 2007–2008 | clubs8 = → [[Atalanta BC|Atalanta]] (leen) | caps8 = 19 | goals8 = 0 | totalcaps = 263 | totalgoals = 63 | nationalyears1 = 1993–1994 | nationalteam1 = [[:en:Italy national football team|Italië o/18]] | nationalcaps1 = 4 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2000–2003 | nationalteam2 = [[Italiaanse nasionale sokkerspan|Italië]] | nationalcaps2 = 3 | nationalgoals2 = 0 | manageryears1 = 2016–2021 | managerclubs1 = [[SS Lazio|Lazio]] | manageryears2 = 2021–2025 | managerclubs2 = [[Inter Milaan]] | manageryears3 = 2025– | managerclubs3 = [[Al Hilal SFC|Al Hilal]] }} '''Simone Inzaghi''' (gebore [[5 April]] [[1976]]) is ’n [[Italië|Italiaanse]] professionele [[Sokker|sokkerafrigter]] en voormalige speler. Hy staan bekend as ''Il demone di Piacenza'' (“Die Duiwel van [[Piacenza]]”) weens sy vermoë om onvoorspelbare taktiese oplossings te vind, asook sy verbale en nie-verbale manier van afrigting.<ref>{{cite web|url = https://www.goal.com/it/liste/perche-inzaghi-demone-di-piacenza-soprannome-origine-motivo/bltc840c5ee44477eb2#cs0220447136e5ed73|title = Perché Simone Inzaghi viene chiamato "il demone di Piacenza"?|language = Italian|access-date = 6 May 2024|archive-date = 6 May 2024|archive-url = https://web.archive.org/web/20240506143423/https://www.goal.com/it/liste/perche-inzaghi-demone-di-piacenza-soprannome-origine-motivo/bltc840c5ee44477eb2#cs0220447136e5ed73|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web | url=https://sport.sky.it/calcio/serie-a/2023/12/10/inzaghi-demone-piacenza-soprannome-motivo|title=Inzaghi il "demone di Piacenza": come nasce il soprannome dell'allenatore dell'Inter|date=12 December 2023 |language = it}}</ref> Inzaghi word dikwels geprys vir sy rol in die herlewing van die 3–5–2-formasie.<ref>{{Cite web |last=Basile |first=Matteo |date=15 September 2020 |title=Tre è il numero perfetto. La difesa che attacca dal campionato all'Europa |url=https://www.ilgiornale.it/news/sport/tre-numero-perfetto-difesa-che-attacca-campionato-alleuropa-1890066.html |access-date=17 August 2021 |website=ilGiornale.it |language=it |archive-date=17 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817210159/https://www.ilgiornale.it/news/sport/tre-numero-perfetto-difesa-che-attacca-campionato-alleuropa-1890066.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Cardone |first=Giulio |date=6 May 2021 |title=Da Gasp ad Inzaghi: tutto parte dai 3 difensori centrali! |url=http://blog-www.888sport.it/blog/calcio-tre-difensori-centrali |access-date=17 August 2021 |website=888sport |archive-date=21 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121230658/http://blog-www.888sport.it/blog/calcio-tre-difensori-centrali |url-status=live }}</ref> Inzaghi het sy sokkerloopbaan in 1994 by Piacenza begin, maar is daarna op lening na verskeie klubs gestuur, onder andere Novara en Lumezzane, waar hy in 1996 en 1997 agtereenvolgende Serie C2-titels gewen het. Hy het in 1999 by [[SS Lazio|Lazio]] geteken en daar een [[Serie A]]-titel, drie ''Coppa Italia''-titels, een ''Supercoppa Italiana'' en een [[UEFA Superbeker]] gewen. Hy het ook op lening vir [[UC Sampdoria|Sampdoria]] en [[Atalanta Bergamasca Calcio|Atalanta]] gespeel voordat hy in 2010 uitgetree het. Op internasionale vlak het Inzaghi drie wedstryde vir die [[Italiaanse nasionale sokkerspan|Italiaanse nasionale span]] gespeel tussen 2000 en 2003.<ref>{{cite web | url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/simone-inzaghi-named-new-inter-milan-coach-to-replace-antonio-conte/articleshow/83203627.cms | title=Simone Inzaghi named new Inter Milan coach to replace Antonio Corte | work=The Times of India | date=3 June 2021 | accessdate=3 June 2021 | archive-date=3 June 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210603114554/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/simone-inzaghi-named-new-inter-milan-coach-to-replace-antonio-conte/articleshow/83203627.cms | url-status=live }}</ref> Inzaghi het in 2016 sy senior afrigterloopbaan by Lazio begin, nadat hy sedert 2010 die klub se jeugspanne afgerig het. Hy het een ''Coppa Italia'' en twee ''Supercoppas Italiana'' gewen. In 2021 het hy by [[Inter Milaan]] aangesluit en daar een [[Serie A]]-titel, twee ''Coppa Italia''-titels, drie agtereenvolgende ''Supercoppas Italiana'', en twee [[UEFA Champions League]]-finales (2023 en 2025) bereik. Hy het daarna in 2025 by [[Al Hilal SFC|Al-Hilal]] geteken.<ref>{{Cite web |title=نادى الهلال {{!}} الإيطالي "سيموني إنزاغي" مدربًا لفريق الهلال الأول |url=https://alhilal.com/12930 |access-date=2025-06-04 |website=alhilal.com |language=ar |archive-date=4 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250604220254/https://alhilal.com/12930 |url-status=live }}</ref> Sy ouer broer, [[Filippo Inzaghi]], is ook ’n professionele afrigter en voormalige speler. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Inzaghi, Simone}} [[Kategorie:Italiaanse sokkerspelers]] [[Kategorie:Sokkerafrigters]] [[Kategorie:Geboortes in 1976]] [[Kategorie:Lewende mense]] 5sb0rg1ja36i3ccb0tssus4ifc5cflj 0 456436 2893265 2858407 2026-04-12T15:02:24Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893265 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = William H. Andrews | bynaam = | beeld = Bill Andrews 1930 c.JPG | beeldbeskrywing = | onderskrif = William H. Andrews in die 1930s. | geboortenaam = William Henry Andrews | geboortedatum = [[20 April]] [[1870]] | geboorteplek = Leiston, [[Suffolk]], [[Verenigde Koninkryk]] | dood_datum = {{Sterfdatum en ouderdom|1950|12|26|1870|4|20|df=yes}} | sterfteplek = [[Rondebosch]], [[Kaapstad]] | ouers = Francis Andrews & Sarah Hannah Belmoor | titel = | nasionaliteit = Suid-Afrika | beroep = Vakbondaktivis en kommunis | ander = | bekend = Eerste Algemene Sekretaris van die Kommunistiese Party van Suid-Afrika | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | huweliksmaat = Mary O'Brien | kinders = 3 | webblad = | handtekening = }} '''William Henry Andrews''' ([[20 April]] [[1870]] – [[26 Desember]] [[1950]]) was die eerste voorsitter van die [[Arbeidersparty (Suid-Afrika, 1910)|Suid-Afrikaanse Arbeidersparty]] (SALP) en die eerste Algemene Sekretaris van die [[Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party|Kommunistiese Party van Suid-Afrika]].<ref>{{Cite web|title=William H. 'Bill" Andrews {{!}} South African History Online|url=https://www.sahistory.org.za/people/william-h-bill-andrews|website=www.sahistory.org.za|access-date=2020-05-23}}</ref> Hy was ook aktief in die stigting van die Industriële en Kommersiële Werkersunie. ==Biografie== Gebore in Leiston, [[Suffolk]], aan Francis Andrews, 'n passer, en Sarah Hannah Belmoor.<ref name=Bio01/> Andrews het die skool in 1883 verlaat en is as 'n passer en draaier in vakleerlingskap geneem.<ref name=Bio01/> Hy het in 1890 by die Amalgamated Society of Engineers (ASE) aangesluit.<ref name=Bio01/> In 1891 het hy 'n vakmannepasser en draaier geword.<ref name=Bio01/> Hy het in 1893 na [[Johannesburg]] gereis en tot 1899 werk by [[goudmyn]]e in die Wes-Rand beklee.<ref name=Bio01/> Met die begin van die [[Tweede Vryheidsoorlog]] in 1899 het Andrews en sy gesin na [[Verenigde Koninkryk|Brittanje]] teruggekeer, maar in 1900 na die Kaap teruggekeer.<ref name=Bio01/> Hy het vir ses maande by die Britse magte aangesluit voordat hy by die Imperiale Militêre Spoorweë aangesluit het.<ref name=Bio01/> Hy het toenemend prominent geword as 'n [[vakbond]]organiseerder en in 1904 die amptelike organiseerder van die Suid-Afrikaanse ASE geword en in 1905 die president daarvan.<ref name=Bio01/> Andrews was die president van die Witwatersrand Handels- en Arbeidsraad en die Politieke Arbeidsliga in 1905, die Arbeidsverteenwoordigingskomitee in 1906 en die Suid-Afrikaanse Arbeidersparty in 1909.<ref name=Visser>Wessel Visser, [http://academic.sun.ac.za/history/downloads/visser/exporting_trade_unionism.pdf 'Exporting Trade Unionism and Labour Politics: the British Influence on the early South African Labour Movement'], ''New Contree'' 49 (2005), 145-62</ref> In 1907, toe die Transvaalse Kolonie selfregering verkry het, is Andrews, as leier van die Arbeidersparty, verkies tot een van drie setels wat sy party in die verkiesing gewen het.<ref name=Bio01/> Andrews is vir die eerste keer as 'n Arbeiders-LP verkies tydens die Georgetown-tussenverkiesing van 1912.<ref name=Bio01/> Andrews het as 'n Parlementslid gedien tot die algemene verkiesing van 1915 nadat hy in Augustus 1914 uit die Arbeidersparty bedank het, gekant teen die land se deelname aan die Eerste Wêreldoorlog.<ref name=Bio01/> Op 22 September 1915 is hy verkies tot voorsitter van die Internasionale Sosialistiese Liga.<ref name=Bio01/> In 1915 is hy verkies as die eerste president van die Internasionale Sosialistiese Liga,<ref name=Bio01/> wat gevorm is toe anti-oorlog sosialiste van die SALP afgestig het. Hy het die Verenigde Koninkryk in 1918 besoek, waar hy beïndruk was deur die Britse winkelverteenwoordigersbeweging van daardie tyd. Op 31 Julie 1921 het hy die eerste algemene sekretaris van die Kommunistiese Party van Suid-Afrika geword, en in 1922 die redakteur van die party se koerant ''The International''.<ref name=Bio01/> In 1925 is hy verkies as die eerste sekretaris van die Suid-Afrikaanse Vakbondraad.<ref name=Visser /><ref>{{Cite book|last1=Davidson|first1=Apollon Borisovich|url=https://books.google.com/books?id=YIaHfAYjPwcC&dq=William+Henry+Andrews+South+Africa+Communist+Party&pg=PR14|title=South Africa and the Communist International: Socialist pilgrims to Bolshevik footsoldiers, 1919-1930|last2=Johns|first2=Sheridan|last3=Filatova|first3=Irina|last4=Gorodnov|first4=Valentin P.|date=2003|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7146-5280-1|pages=xiv|language=en}}</ref> In 1922, as deel van die Komitee van Aksie, het hy en ander die Suid-Afrikaanse Industriële Federasie gedwing om 'n algemene staking uit te roep, wat gelei het tot die [[Randse Opstand]].<ref name=Bio01/> Hy is op 10 Maart 1922 in hegtenis geneem toe [[krygswet]] afgekondig is.<ref name=Bio01/> In 1923, terwyl hy in [[Moskou]] was, is hy verkies tot 'n komiteelid van die Derde Internasionale.<ref name=Bio01/> Andrews is in 1931 uit die Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party geskors tydens 'n reeks suiwerings oor teenkanting teen die "Swart Republiek"-beleid, wat bepaal het dat Suid-Afrika aan die swart inboorlinge behoort het en dat die meeste van Suid-Afrika se revolusionêre potensiaal by hulle gelê het.<ref>{{Cite book|last=Busky|first=Donald F.|url=https://books.google.com/books?id=K5Bxd7sq9KcC&dq=William+H.+Andrews+expelled+from+south+africa+communist+party&pg=PA135|title=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas|date=2002|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-97733-7|pages=136|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Davidson|first1=Apollon Borisovich|url=https://books.google.com/books?id=WditXue3HKAC&dq=William+H.+Andrews+expelled+from+south+africa+communist+party&pg=PR10|title=South Africa and the Communist International: Bolshevik footsoldiers to victims of bolshevisation, 1931-1939|last2=Filatova|first2=Irina|last3=Johns|first3=Sheridan|last4=Gorodnov|first4=Valentin P.|date=2003|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7146-5281-8|pages=x|language=en}}</ref><ref name=Bio01/><ref>{{Cite web |last=Dickens |first=Peter |title=The Rand Rebellion |url=https://samilhistory.com/tag/the-rand-rebellion/ |access-date=2024-12-20 |website=The Observation Post |language=en}}</ref> Na 'n besoek aan Moskou in 1937, is hy toegelaat om op 1 Mei 1938 op die ouderdom van 68 weer aan te sluit nadat Solly Sachs, Moses Kotane en Brian Bunting weer toegelaat is.<ref>{{cite book|last1=Kiloh|first1=Margaret|last2=Sibeko|first2=Archie|title=A Fighting Union|date=2000|publisher=Ravan Press|location=Randburg|isbn=0869755277|page=xxxii}}</ref><ref name=Bio01/>Hy sou nie die Suid-Afrikaanse poging aan die begin van die [[Tweede Wêreldoorlog]] ondersteun nie, en het die Sowjet-beleid gevolg, maar nadat die [[Sowjetunie]] in 1941 deur die Duitsers aangeval is, het sy houding verander.<ref name=Bio01/> ==Huwelik== Hy is in 1897 met Mary O'Brien, 'n dogter van 'n Anglikaanse dominee, getroud en het twee seuns en 'n dogter gehad.<ref name=Bio01/> ==Afsterwe== Andrews is op 26 Desember 1950 in [[Rondebosch]], [[Kaapstad]], oorlede.<ref name="Bio01">{{Cite book |url=http://archive.org/details/dictionaryofsout0000unse_p0x9 |title=Dictionary of South African Biography |publisher=Nasional Boekhandel Bpk. for National Council for Social Research, Dept. of Higher Education |year=1968 |isbn=978-0-624-00856-9 |location=Pretoria |pages=16-17}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Andrews, William Henry}} [[Kategorie:Kommuniste]] [[Kategorie:Geboortes in 1870]] [[Kategorie:Sterftes in 1950]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse aktiviste]] 57r0v3r5of1gblxsizoslmxm24vl2cd 0 456764 2893232 2861379 2026-04-12T14:52:12Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893232 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Teerasak Poeiphimai | fullname = Teerasak Poeiphimai<ref>{{cite web |url=https://globalsportsarchive.com/people/soccer/teerasak-poeiphimai/7731660/ |title=Teerasak Poeiphimai |publisher=Global Sports Archive |access-date=5 November 2021}}</ref> | image = [[Lêer:Teerasak Poeiphimai in 2024.jpeg|240px]] | image_size = 180 | caption = Teerasak in 2024 | birth_date = {{birth date and age|2002|9|21|df=yes}} | birth_place = |Nakhon Ratchasima, [[Thailand]] | height = 1,80 m | position = Voorspeler, doelskieter | currentclub = [[Port F.C.|Port]] | clubnumber = 14 | youthyears1 = 2018–2020 | youthclubs1 = [[Surasakmontree School]] | years1 = 2020–2021 | clubs1 = [[Prime Bangkok F.C.|Prime Bangkok]] | caps1 = 32 | goals1 = 13 | years2 = 2021– | clubs2 = [[Port F.C.|Port]] | caps2 = 85 | goals2 = 38 | nationalyears1 = 2023 | nationalteam1 = [[:en:Thailand national under-23 football team|Thailand o/22]] | nationalcaps1 = 6 | nationalgoals1 = 4 | nationalyears2 = 2022–2024 | nationalteam2 = [[:en:Thailand national under-23 football team|Thailand o/23]] | nationalcaps2 = 22 | nationalgoals2 = 6 | nationalyears3 = 2022– | nationalteam3 = [[Thaise nasionale sokkerspan|Thailand]] | nationalcaps3 = 24 | nationalgoals3 = 7 | pcupdate = 28 November 2025 | ntupdate = 18 November 2025 }} '''Teerasak Poeiphimai''' ([[Thai]]: ธีรศักดิ์ เผยพิมาย; gebore 21 September 2002) is ’n [[Thailand|Thaise]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as ’n doelskieter speel vir die Thai League 1-klub [[Port F.C.|Port]] en die [[Thaise nasionale sokkerspan|Thailand se nasionale span]].<ref>{{cite web | url=https://www.ballthai.com/%e0%b8%82%e0%b8%ad%e0%b8%97%e0%b8%b3%e0%b8%99%e0%b8%b2%e0%b8%a2-%e0%b8%98%e0%b8%b5%e0%b8%a3%e0%b8%a8%e0%b8%b1%e0%b8%81%e0%b8%94%e0%b8%b4%e0%b9%8c-%e0%b9%80%e0%b8%9c%e0%b8%a2%e0%b8%9e%e0%b8%b4%e0%b8%a1%e0%b8%b2%e0%b8%a2-%e0%b8%88%e0%b8%b0%e0%b8%81%e0%b9%89%e0%b8%b2%e0%b8%a7%e0%b8%aa%e0%b8%b9%e0%b9%88%e0%b8%a1%e0%b8%b7%e0%b8%ad%e0%b8%9b%e0%b8%b7%e0%b8%99-%e0%b8%8a%e0%b9%89%e0%b8%b2%e0%b8%87%e0%b8%a8%e0%b8%b6%e0%b8%81-%e0%b9%83%e0%b8%99%e0%b8%ad%e0%b8%99%e0%b8%b2%e0%b8%84%e0%b8%95/ | title=ขอทำนาย "ธีรศักดิ์ เผยพิมาย" จะก้าวสู่มือปืน ช้างศึก ในอนาคต | publisher=Ballthai | date=12 August 2021 | accessdate=5 November 2021|language=Thai}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Sokkersaadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Poeiphimai, Teerasak}} [[Kategorie:Thaise sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 2002]] [[Kategorie:Lewende mense]] qolmskut91aa3hahyshhs6cjmutbbld 0 456844 2893274 2889659 2026-04-12T15:05:33Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893274 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = Yoshua Bengio | image = ICLR 2025 - Yoshua Bengio 02.jpg | caption = Yoshua Bengio by ICLR 2025 in Singapore | birth_date = {{Geboortedatum|1964|3|5}} | birth_place = [[Parys]], [[Frankryk]] | death_date = | death_place = | nationality = | citizenship = [[Kanada]] | known_for = [[Diepleer]]<br /> [[Kunsmatige intelligensie]] | alma_mater = [[McGill Universiteit|McGill-universiteit]] | awards = | signature = | spouse = | children = }} '''Yoshua Bengio''' OC OQ FRS FRSC (gebore [[5 Maart]] [[1964]]<ref>{{Cite web|title=Yoshua Bengio - A.M. Turing Award Laureate|url=https://amturing.acm.org/award_winners/bengio_3406375.cfm|access-date=2020-12-15|website=amturing.acm.org|archive-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127124119/https://amturing.acm.org/award_winners/bengio_3406375.cfm|url-status=live}}</ref>) is 'n Kanadese rekenaarwetenskaplike en 'n pionier van kunsmatige [[neurale netwerk]]e en [[diepleer]].<ref>{{cite web|last1=Knight|first1=Will|title=IBM Pushes Deep Learning with a Watson Upgrade|url=https://www.technologyreview.com/s/539226/ibm-pushes-deep-learning-with-a-watson-upgrade/|website=MIT Technology Review|access-date=31 Julie, 2016|date=9 Julie 2015}}</ref><ref name=nature14539>{{cite Q|Q28018765}}</ref><ref>{{cite web|last1=Bergen|first1=Mark|last2=Wagner|first2=Kurt|title=Welcome to the AI Conspiracy: The 'Canadian Mafia' Behind Tech's Latest Craze|url=http://www.recode.net/2015/7/15/11614684/ai-conspiracy-the-scientists-behind-deep-learning|website=Recode|access-date=31 Julie 2016|date=15 Julie 2015|archive-date=31 Maart 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331173249/https://www.recode.net/2015/7/15/11614684/ai-conspiracy-the-scientists-behind-deep-learning|url-status=live}}</ref> Hy is 'n professor aan die Université de Montréal en mede-president en wetenskaplike direkteur van die niewinsorganisasie LawZero. Hy het Mila, die Quebec Kunsmatige Intelligensie (KI) Instituut, gestig en was die wetenskaplike direkteur daarvan tot 2025. Bengio het die 2018 ACM A.M. Turing-toekenning, dikwels na verwys as die "Nobelprys vir Rekenaarkunde", saam met [[Geoffrey Hinton]] en [[Yann LeCun]], ontvang vir hul fundamentele werk oor [[diepleer]].<ref name=":1">{{cite web|date=27 Maart 2019|title=Fathers of the Deep Learning Revolution Receive ACM A.M. Turing Award|url=https://www.acm.org/media-center/2019/march/turing-award-2018|access-date=27 Maart 2019|website=Association for Computing Machinery|location=New York|archive-date=27 Maart 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327123259/https://www.acm.org/media-center/2019/march/turing-award-2018|url-status=live}}</ref> Bengio, Hinton en LeCun word soms na verwys as die "Peetpas van KI".<ref>{{Cite web|url = https://www.theverge.com/2019/3/27/18280665/ai-godfathers-turing-award-2018-yoshua-bengio-geoffrey-hinton-yann-lecun|title = 'Godfathers of AI' honored with Turing Award, the Nobel Prize of computing|date = 27 Maart 2019|access-date = 9 Desember 2019|archive-date = 4 April 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200404105023/https://www.theverge.com/2019/3/27/18280665/ai-godfathers-turing-award-2018-yoshua-bengio-geoffrey-hinton-yann-lecun|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|url = https://www.techtimes.com/articles/240511/20190329/godfathers-of-ai-win-this-years-turing-award-and-1-million.htm|title = Godfathers of AI Win This Year's Turing Award and $1 Million|date = 29 Maart 2019|access-date = 9 Desember 2019|archive-date = 30 Maart 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190330154545/https://www.techtimes.com/articles/240511/20190329/godfathers-of-ai-win-this-years-turing-award-and-1-million.htm|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite news|url = https://www.telegraph.co.uk/technology/2019/03/27/google-awards-1m-turing-prize-godfathers-ai/|title = Nobel prize of tech awarded to 'godfathers of AI'|newspaper = The Telegraph|date = 27 Maart 2019|access-date = 9 Desember 2019|archive-date = 14 April 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200414031637/https://www.telegraph.co.uk/technology/2019/03/27/google-awards-1m-turing-prize-godfathers-ai/|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/samshead/2019/03/27/the-3-godfathers-of-ai-have-won-the-prestigious-1m-turing-prize/|title=The 3 'Godfathers' of AI Have Won the Prestigious $1M Turing Prize|website=[[Forbes]]|access-date=9 Desember 2019|archive-date=14 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414050852/https://www.forbes.com/sites/samshead/2019/03/27/the-3-godfathers-of-ai-have-won-the-prestigious-1m-turing-prize/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zdnet.com/article/deep-learning-godfathers-bengio-hinton-and-lecun-say-the-field-can-fix-its-flaws/|title=Deep learning godfathers Bengio, Hinton, and LeCun say the field can fix its flaws|first=Tiernan|last=Ray|website=ZDNet|access-date=15 Februarie 2020|archive-date=3 Maart 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200303114754/https://www.zdnet.com/article/deep-learning-godfathers-bengio-hinton-and-lecun-say-the-field-can-fix-its-flaws/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-03-27/three-godfathers-of-deep-learning-selected-for-turing-award |title=Turing Award Winners 2019 Recognized for Neural Network Research - Bloomberg |website=Bloomberg News |date=27 Maart 2019 |access-date=15 Februarie 2020 |archive-date=10 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200410143721/https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-03-27/three-godfathers-of-deep-learning-selected-for-turing-award |url-status=live }}</ref> Bengio is die mees aangehaalde rekenaarwetenskaplike wêreldwyd (volgens beide totale aanhalings en volgens h-indeks),<ref>{{Cite web |title=Best Computer Science Scientists |url=https://research.com/scientists-rankings/computer-science |accessdate=Nov 21, 2023 |website=research.com}}</ref> en die mees aangehaalde lewende wetenskaplike oor alle velde (volgens totale aanhalings).<ref>{{Cite web |title=Highly Cited Researchers 2.393.028 Scientists Citation Rankings |url=https://www.adscientificindex.com/citation-ranking/ |access-date=2025-01-19 |website=www.adscientificindex.com |archive-date=2025-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119145046/https://www.adscientificindex.com/citation-ranking/ |url-status=dead }}</ref> In November 2025 het Bengio die eerste KI-navorser geword met meer as 'n miljoen Google Scholar-aanhalings. In 2024 het [[Time (tydskrif)|TIME]] Bengio ingesluit in sy jaarlikse lys van die wêreld se 100 invloedrykste mense.<ref>{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People of 2024 |url=https://time.com/collection/100-most-influential-people-2024/ |access-date=2024-08-28 |magazine=TIME |language=en}}</ref> == Vroeë lewe en opvoeding == Bengio is in Frankryk gebore in 'n [[Jood]]se familie wat van [[Marokko]] na [[Frankryk]] geëmigreer het. Die familie het toe na [[Kanada]] verhuis.<ref name=":0_2"/> Hy het sy [[Baccalaureus Scientiae]]-graad ([[elektriese ingenieurswese]]), MSc ([[rekenaarwetenskap]]) en PhD (rekenaarwetenskap) van [[McGill Universiteit]] ontvang.<ref name=mathgene>{{MathGenealogy}}</ref><ref name="cifar profile">{{cite web|title=Yoshua Bengio|url=https://www.cifar.ca/profiles/yoshua-bengio/|website=Profiles|publisher=Canadian Institute For Advanced Research|access-date=31 Julie 2016|archive-date=15 Augustus 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160815212100/https://www.cifar.ca/profiles/yoshua-bengio/|url-status=live}}</ref> Bengio is die broer van Samy Bengio,<ref name=":0_2">{{Cite web|title=Interview: The Bengio Brothers|url=https://www.eye-on.ai/ai-articles/2019/3/28/interview-the-bengio-brothers|access-date=2021-02-24|website=Eye On AI|date=28 Maart 2019 |language=en-US|archive-date=10 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410012033/https://www.eye-on.ai/ai-articles/2019/3/28/interview-the-bengio-brothers|url-status=live}}</ref> ook 'n invloedryke rekenaarwetenskaplike wat met neurale netwerke werk, wat senior direkteur van KI- en ML-navorsing by [[Apple Inc.|Apple]] is.<ref>{{Cite web|title=Apple targets Google staff to build artificial intelligence team|url=https://www.ft.com/content/87054a60-dc4d-4238-a4b9-93ab48f22f56|date=2021-05-03|access-date=2024-09-13|website=Financial Times (ft.com)|language=en}}</ref> Die Bengio-broers het 'n jaar lank in Marokko gewoon tydens hul pa se militêre diens daar.<ref name=":0_2" /> Sy pa, Carlo Bengio, was 'n apteker en 'n dramaturg; hy het 'n [[Sefardiese Jode| Sefardiese]]] teatergeselskap in Montreal bestuur wat stukke in Joods-Arabies opgevoer het.<ref>{{Cite web|last=Levy|first=Elias|date=2019-05-08|title=À la mémoire de Carlo Bengio|url=https://www.cjnews.com/en-francais/a-la-memoire-de-carlo-bengio|access-date=2021-02-24|website=The Canadian Jewish News|language=en-US|archive-date=10 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410012032/https://www.cjnews.com/en-francais/a-la-memoire-de-carlo-bengio|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite thesis|title=Le théâtre juif marocain : une mémoire en exil : remémoration, représentation et transmission|url=https://archipel.uqam.ca/10786/|publisher=Université du Québec à Montréal|date=Julie 2017|place=Montréal (Québec, Canada)|degree=Thèse ou essai doctoral accepté|language=fr|first=Lalla Nouzha|last=Tahiri|access-date=10 April 2021|archive-date=10 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410012033/https://archipel.uqam.ca/10786/|url-status=live}}</ref> Sy ma, Célia Moreno, was 'n akteur in die 1970's in die Marokkaanse teatertoneel onder leiding van Tayeb Seddiki. Sy het ekonomie in Parys gestudeer, en toe in Montreal in 1980 het sy saam met die kunstenaar Paul St-Jean l’Écran humain 'n multimedia-teatergroep gestig.<ref>{{Cite web|date=2020-11-14|title=Célia Moréno, une marocaine au Québec|url=https://mazagan24.com/2020/11/14/celia-moreno-une-marocaine-au-quebec/|access-date=2021-02-24|website=Mazagan24 - Portail d'El Jadida|language=fr-FR|archive-date=12 Februarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212211845/https://mazagan24.com/2020/11/14/celia-moreno-une-marocaine-au-quebec/|url-status=live}}</ref> == Loopbaan en navorsing == Na sy PhD was Bengio 'n postdoktorale genoot by MIT (onder toesig van Michael I. Jordan) en AT&T Bell Labs.<ref name="bengio cv">{{cite web|last1=Bengio|first1=Yoshua|title=CV|url=http://www.iro.umontreal.ca/~bengioy/yoshua_en/cv.html|website=Département d'informatique et de recherche opérationnelle|publisher=Université de Montréal|access-date=31 Julie 2016|archive-date=6 Maart 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180306021032/http://www.iro.umontreal.ca/~bengioy/yoshua_en/cv.html|url-status=dead}}</ref> Bengio is sedert 1993 'n fakulteitslid by die Université de Montréal, staan aan die hoof van die MILA (Montreal Institute for Learning Algorithms) en is mededirekteur van die Learning in Machines & Brains-program by die Canadian Institute for Advanced Research.<ref name="cifar profile" /><ref name="bengio cv" /> Saam met Geoffrey Hinton en Yann LeCun word Bengio deur die joernalis Cade Metz beskou as een van die drie mense wat die meeste verantwoordelik was vir die bevordering van diepleer gedurende die 1990's en 2000's.<ref name=":0" /> Bengio et al. het die neurale probabilistiese [[taalmodel]] bekendgestel, wat verspreide voorstellings (woordinbeddings) vir woorde aangeleer het om die "vloek van dimensionaliteit" in [[natuurliketaalverwerking]] te oorkom.<ref name="Bengio2003">{{Cite journal |last=Bengio |first=Yoshua |last2=Ducharme |first2=Réjean |last3=Vincent |first3=Pascal |title=A Neural Probabilistic Language Model |journal=Journal of Machine Learning Research |volume=3 |year=2003 |pages=1137–1155}}</ref> Onder die rekenaarwetenskaplikes met 'n h-indeks van ten minste 100, was Bengio vanaf 2018 die een met die mees onlangse aanhalings per dag, volgens MILA.<ref>{{cite web|url=https://mila.quebec/en/2018/09/yoshua-bengio-the-computer-scientist-with-the-most-recent-citations-per-day/|title=Yoshua Bengio, the computer scientist with the most recent citations per day|date=1 September 2018|website=MILA|access-date=1 Oktober 2018|archive-date=1 Oktober 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001220513/https://mila.quebec/en/2018/09/yoshua-bengio-the-computer-scientist-with-the-most-recent-citations-per-day/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.iro.umontreal.ca/~bengioy/citation-rate-CS-1sept2018.html|title=Computer science researchers with the highest rate of recent citations (Google Scholar) among those with the largest h-index|date=6 September 2018|website=University of Montreal|access-date=1 Oktober 2018|archive-date=13 Oktober 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013184621/http://www.iro.umontreal.ca/~bengioy/citation-rate-CS-1sept2018.html|url-status=dead}}</ref> Vanaf Augustus 2024 het hy die hoogste Dissipline H-indeks (D-indeks, 'n maatstaf van die navorsingsaanhalings wat 'n wetenskaplike ontvang het) van enige rekenaarwetenskaplike.<ref>{{Cite web|url=https://research.com/scientists-rankings/computer-science|title=World's Best Computer Science Scientists: H-Index Computer Science Ranking 2023|website=Research.com|accessdate=20 Mei 2023}}</ref> Danksy 'n 2019-artikel oor 'n nuwe RNN-argitektuur, het Bengio 'n Erdős-getal van 3.<ref>{{Cite web|url=https://zbmath.org/collaboration-distance/?a=bengio,+y&b=erdos,+pal|title=Collaboration Distance - zbMATH Open|website=zbmath.org|accessdate=20 Mei 2023}}</ref> In Oktober 2016 het Bengio Element AI mede-gestig, 'n [[kunsmatige intelligensie]]-inkubator in Montreal wat KI-navorsing in werklike saketoepassings omskep.<ref name=":0">{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/2016/10/ai-pioneer-yoshua-bengio-launching-element-ai-deep-learning-incubator/|title=AI Pioneer Yoshua Bengio Is Launching Element.AI, a Deep-Learning Incubator|last=Metz|first=Cade|date=26 Oktober 2016|magazine=WIRED|access-date=7 September 2018|language=en-US|archive-date=7 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907183122/https://www.wired.com/2016/10/ai-pioneer-yoshua-bengio-launching-element-ai-deep-learning-incubator/|url-status=live}}</ref> Die maatskappy het sy bedrywighede in November 2020 aan ServiceNow verkoop,<ref>{{Cite news|title=ServiceNow to Acquire AI Pioneer Element AI|url=https://www.newswire.ca/news-releases/servicenow-to-acquire-ai-pioneer-element-ai-846890260.html/|access-date=2023-04-16}}</ref> met Bengio wat by ServiceNow as 'n adviseur gebly het.<ref>{{Cite news|title=Element AI sold for $230-million as founders saw value mostly wiped out, document reveals|url=https://www.theglobeandmail.com/business/article-element-ai-sold-for-230-million-as-founders-saw-value-wiped-out/|access-date=2020-12-19|archive-date=19 Desember 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201219192417/https://www.theglobeandmail.com/business/article-element-ai-sold-for-230-million-as-founders-saw-value-wiped-out/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Element AI hands out pink slips hours after announcement of sale to U.S.-based ServiceNow|url=https://www.theglobeandmail.com/business/article-once-touted-as-a-technology-world-beater-montreals-element-ai-sells/|access-date=2020-12-19|archive-date=14 Desember 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201214123242/https://www.theglobeandmail.com/business/article-once-touted-as-a-technology-world-beater-montreals-element-ai-sells/|url-status=live}}</ref> Bengio dien tans as wetenskaplike en tegniese adviseur vir Recursion Pharmaceuticals<ref>{{cite web|url=https://www.recursionpharma.com/team-member/yoshua-bengio/|title=Yoshua Bengio - Recursion Pharmaceuticals|website=Recursion Pharmaceuticals|access-date=27 Maart 2019|archive-date=27 Maart 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327145256/https://www.recursionpharma.com/team-member/yoshua-bengio/|url-status=dead}}</ref> en wetenskaplike adviseur vir Valence Discovery.<ref>{{cite web |url=https://www.valencediscovery.com/post/yoshua-bengio-joins-valence |title=Yoshua Bengio Joins Valence Discovery as Scientific Advisor|website=Valence Discovery|access-date=9 Maart 2021}}</ref> Tydens die eerste [[KI-Veiligheidsberaad]] in November 2023 het die Britse premier [[Rishi Sunak]] aangekondig dat Bengio 'n internasionale wetenskaplike verslag oor die veiligheid van gevorderde KI sou lei. 'n Tussentydse weergawe van die verslag is in Mei 2024 by die KI Seoel-beraad gelewer en het kwessies soos die potensiaal vir kuberaanvalle en 'verlies aan beheer'-scenario's gedek.<ref>{{Cite magazine |last=Pillay |first=Tharin |date=2024-09-05 |title=TIME100 AI 2024: Yoshua Bengio |url=https://time.com/7012890/yoshua-bengio-2/ |access-date=2024-09-23 |magazine=TIME |language=en |archive-date=2024-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922141112/https://time.com/7012890/yoshua-bengio-2/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Hemmadi |first=Murad |date=2023-11-03 |title=Bengio backs creation of Canadian AI safety institute, will deliver landmark report in six months |url=https://thelogic.co/news/bengio-backs-creation-of-canadian-ai-safety-institute-will-deliver-landmark-report-in-six-months/ |access-date=2024-09-23 |website=The Logic |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=International Scientific Report on the Safety of Advanced AI |url=https://www.gov.uk/government/publications/international-scientific-report-on-the-safety-of-advanced-ai |access-date=2024-09-23 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> Die volledige verslag is in Januarie 2025 as die Internasionale KI-veiligheidsverslag gepubliseer.<ref>{{Cite news |last1=Milmo |first1=Dan |last2=editor |first2=Dan Milmo Global technology |date=2025-01-29 |title=What International AI Safety report says on jobs, climate, cyberwar and more |url=https://www.theguardian.com/technology/2025/jan/29/what-international-ai-safety-report-says-jobs-climate-cyberwar-deepfakes-extinction |access-date=2025-02-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=International AI Safety Report 2025 |url=https://www.gov.uk/government/publications/international-ai-safety-report-2025 |access-date=2025-02-03 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> In Junie 2025 het ''[[The Guardian]]'' berig dat Bengio 'n niewinsgewende organisasie, LawZero, van stapel gestuur het, wat daarop gemik is om "eerlike" KI-stelsels te bou wat skadelike gedrag deur outonome agente kan opspoor en blokkeer. Die groep ontwikkel 'n stelsel genaamd Scientist AI, wat bedoel is om as 'n beskerming te dien deur te voorspel of 'n [[intelligente agent|agent]] se optrede skade kan veroorsaak. Bengio het aan die koerant gesê dat die projek se eerste doelwit was om die metodologie te demonstreer en dit dan op te skaal met ondersteuning van skenkers, regerings of KI-laboratoriums. LawZero se befondsers sluit in die Future of Life Institute en Schmidt Sciences.<ref>{{Cite web |date=3 Junie 2025 |title=AI pioneer announces non-profit to develop 'honest' artificial intelligence |url=https://www.theguardian.com/technology/2025/jun/03/honest-ai-yoshua-bengio |access-date=8 Junie 2025 |website=The Guardian}}</ref> === Menings oor KI === In Maart 2023, na aanleiding van kommer wat deur KI-kundiges geopper is oor die [[Eksistensiële risiko as gevolg van kunsmatige algemene intelligensie|eksistensiële risiko van kunsmatige algemene intelligensie]], het Bengio 'n ope brief van die Future of Life Institute onderteken waarin hy versoek het dat "alle KI-laboratoriums onmiddellik vir ten minste 6 maande die opleiding van KI-stelsels kragtiger as GPT-4 moet onderbreek". Die brief is deur meer as 30 000 individue onderteken, insluitend KI-navorsers soos Stuart Russell en Gary Marcus.<ref>{{Cite web |last=Samuel |first=Sigal |date=2023-03-29 |title=AI leaders (and Elon Musk) urge all labs to press pause on powerful AI |url=https://www.vox.com/future-perfect/2023/3/29/23660833/ai-pause-musk-artificial-intelligence-moratorium-chatgpt-gpt4 |access-date=2024-08-09 |website=Vox |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Woollacott |first=Emma |title=Tech Experts - And Elon Musk - Call For A 'Pause' In AI Training |url=https://www.forbes.com/sites/emmawoollacott/2023/03/29/tech-expertsand-elon-muskcall-for-a-pause-in-ai-training/ |access-date=2024-08-09 |website=Forbes |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pause Giant AI Experiments: An Open Letter |url=https://futureoflife.org/open-letter/pause-giant-ai-experiments/ |access-date=2024-08-09 |website=Future of Life Institute |language=en-US}}</ref> [[Lêer:SD 2025 - Yoshua Bengio 04 (cropped).jpg|duimnael|Bengio in 2025.]] In Mei 2023 het Bengio in 'n onderhoud met die [[BBC]] gesê dat hy "verlore" gevoel het oor sy lewenswerk. Hy het sy kommer uitgespreek oor "slegte akteurs" wat KI in die hande kry, veral namate dit meer gesofistikeerd en kragtiger word. Hy het gevra vir beter regulering, produkregistrasie, etiese opleiding en meer betrokkenheid van regerings by die opsporing en ouditering van KI-produkte.<ref>{{Cite web |title=One of the three 'godfathers of A.I.' feels 'lost' because of the direction the technology has taken |url=https://fortune.com/2023/05/31/godfather-of-ai-yoshua-bengio-feels-lost-regulation-calls/ |access-date=2023-06-15 |website=Fortune |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-05-30 |title=AI 'godfather' Yoshua Bengio feels 'lost' over life's work |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/technology-65760449 |access-date=2023-06-15}}</ref> In 'n onderhoud met die ''[[Financial Times]]'' in Mei 2023 het Bengio gesê dat hy die monitering van toegang tot KI-stelsels soos [[ChatGPT]] ondersteun sodat potensieel onwettige of gevaarlike gebruike opgespoor kan word.<ref>{{Cite news |last=Murgia |first=Madhumita |date=2023-05-18 |title=AI pioneer Yoshua Bengio: Governments must move fast to 'protect the public' |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/b4baa678-b389-4acf-9438-24ccbcd4f201 |access-date=2023-07-12}}</ref> In Julie 2023 het hy 'n meningartikel in ''[[The Economist]]'' gepubliseer waarin hy aangevoer het dat "die [[risiko]] van 'n ramp werklik genoeg is dat aksie nou nodig is."<ref>{{Cite news |title=One of the "godfathers of AI" airs his concerns |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/by-invitation/2023/07/21/one-of-the-godfathers-of-ai-airs-his-concerns |access-date=2023-12-22 |issn=0013-0613}}</ref> Bengio het saam met Geoffrey Hinton en ander 'n brief geskryf ter ondersteuning van SB 1047, 'n Kaliforniese KI-veiligheidswetsontwerp wat maatskappye sou vereis om modelle wat meer as $100 miljoen kos, op te lei om risikobepalings uit te voer voor ontplooiing. Hulle het beweer dat die wetgewing die "absolute minimum vir effektiewe regulering van hierdie tegnologie" was.<ref>{{Cite magazine |last1=Pillay |first1=Tharin |last2=Booth |first2=Harry |date=2024-08-07 |title=Exclusive: Renowned Experts Pen Support for California's Landmark AI Safety Bill |url=https://time.com/7008947/california-ai-bill-letter/ |access-date=2024-08-09 |magazine=TIME |language=en |archive-date=2024-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206120045/https://time.com/7008947/california-ai-bill-letter/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Letter from renowned AI experts |url=https://safesecureai.org/experts |access-date=2024-08-09 |website=SB 1047 - Safe & Secure AI Innovation |language=en-US |archive-date=2024-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808210251/https://safesecureai.org/experts |url-status=dead }}</ref> In Junie 2025 het Bengio kommer uitgespreek dat sommige gevorderde KI-stelsels eienskappe soos misleiding, beloningsmanipulasie en situasionele bewustheid begin toon. Hy het dit beskryf as aanduidings van doelwitwanbelyning en potensieel gevaarlike gedrag. In 'n ''Fortune''-artikel het hy gesê dat die [[kunsmatige-intelligensie-wapenwedloop]] maatskappye aanmoedig om vermoëverbeterings bo veiligheidsnavorsing te prioritiseer. Hy het ook steun uitgespreek vir sterk regulering en internasionale samewerking om die risiko's wat deur gevorderde KI-stelsels veroorsaak word, aan te spreek.<ref>{{Cite web |date=3 June 2025 |title=Concerns about deceptive AI |url=https://fortune.com/2025/06/03/yoshua-bengio-ai-models-dangerous-behaviors-deception-cheating-lying/ |access-date=10 Junie 2025 |website=Fortune}}</ref> ===Toekennings en eerbewyse === [[Lêer:Yoshua Bengio on intelligent machines-VPRO-The Mind of the Universe.ogv|duimnael|Daar word ‘n onderhoud met Bengio gevoer vir die Nederlandse televisiereeks ''The Mind of the Universe.'']] In 2017 is Bengio aangewys as 'n Offisier van die Orde van Kanada.<ref>{{cite news | url = https://beta.theglobeandmail.com/news/national/order-of-canada2017/article35500532/ | newspaper = The Globe and Mail | title = Order of Canada honorees desire a better country | date = 30 Junie 2017 | access-date =28 Augustus 2017 | archive-date = 28 April 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190428135458/https://beta.theglobeandmail.com/news/national/order-of-canada2017/article35500532/ | url-status = live }}</ref> Dieselfde jaar is hy genomineer as Lid van die Royal Society of Canada en het die Marie-Victorin Quebec-prys ontvang.<ref>{{cite web |title=Royal Society of Canada |url=https://rsc-src.ca/en/yoshua-bengio |date=December 16, 2017 |access-date=16 Desember 2017 |archive-date=12 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412201721/https://rsc-src.ca/en/yoshua-bengio |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title = Prix du Quebec |url = http://www.prixduquebec.gouv.qc.ca/prix-qc/listelaureat.php?prix=Marie-Victorin&ordre=anneePrix&sens=-1 |date = 16 Desember 2017 |access-date = 16 Desember 2017 |archive-date = 16 Desember 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171216122542/http://www.prixduquebec.gouv.qc.ca/prix-qc/listelaureat.php?prix=Marie-Victorin&ordre=anneePrix&sens=-1 |url-status = live }}</ref> Saam met Geoffrey Hinton en Yann LeCun het Bengio die 2018 Turing-toekenning gewen.<ref name=":1"/> In 2020 is hy verkies as 'n Lid van die [[Royal Society]].<ref>{{cite web|url=https://royalsociety.org/people/Yoshua-Bengio-25320/|title=Yoshua Bendigo|publisher=Royal Society|access-date=19 September 2020|archive-date=27 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027042449/https://royalsociety.org/people/Yoshua-Bengio-25320/|url-status=live}}</ref> In 2022 het hy die Prinses van Asturias-toekenning in die kategorie "Wetenskaplike Navorsing" ontvang saam met sy eweknieë LeCun, Hinton en [[Demis Hassabis]].<ref>{{Cite web|url=https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2022-geoffrey-hinton-yann-lecun-yoshua-bengio-and-demis-hassabis.html?especifica=0&idCategoria=0&anio=2022&especifica=0|title=Geoffrey Hinton, Yann LeCun, Yoshua Bengio and Demis Hassabis - Laureates - Princess of Asturias Awards|first=Developed with webControl CMS by Intermark|last=IT|website=The Princess of Asturias Foundation|accessdate=20 Mei 2023}}</ref> In 2023 is Bengio aangewys as Ridder van die [[Legioen van Eer]], [[Frankryk]] se hoogste orde van verdienste.<ref>{{Cite web |last=Guérard |first=Marc-Antoine |date=2022-03-08 |title=Professor Yoshua Bengio appointed Knight of the Legion of Honour by France |url=https://mila.quebec/en/professor-yoshua-bengio-appointed-knight-of-the-legion-of-honour-by-france/ |access-date=2023-07-30 |website=Mila |language=en-US}}</ref> In Augustus 2023 is hy aangestel in 'n wetenskaplike adviesraad van die [[Verenigde Nasies]] oor tegnologiese vooruitgang.<ref>{{Cite news|agency=The Canadian Press |title=University of Montreal professor to join new UN technology advisory board |url=https://www.iheartradio.ca/cjad/news/university-of-montreal-professor-to-join-new-un-technology-advisory-board-1.20082185 |access-date=2023-08-04 |website=[[CJAD]], [[Bell Media]] |language=en-CA}}</ref><ref>{{Cite web |title=UN Secretary-General Creates Scientific Advisory Board for Independent Advice on Breakthroughs in Science and Technology {{!}} UN Press |url=https://press.un.org/en/2023/sga2223.doc.htm |date=2023-08-03 |access-date=2023-08-04 |website=press.un.org |archive-date=2023-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804104248/https://press.un.org/en/2023/sga2223.doc.htm |url-status=dead }}</ref> Hy is erken as 'n 2023 ACM-genoot.<ref>{{Cite web |title=Yoshua Bengio |url=https://awards.acm.org/award-recipients/bengio_3406375 |access-date=2024-01-26 |website=awards.acm.org |language=en}}</ref> In 2024 het [[Time (tydskrif)|TIME]] Bengio ingesluit in hul jaarlikse lys van die 100 mees invloedryke mense wêreldwyd.<ref>{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People of 2024 |url=https://time.com/collection/100-most-influential-people-2024/ |access-date=2024-08-28 |magazine=TIME |language=en}}</ref> In dieselfde jaar is hy bekroon met die VinFuture-prys se hoofprys saam met Hinton, LeCun, Jen-Hsun Huang en [[Fei-Fei Li]] vir baanbrekerswerk in [[neurale netwerk]]e en [[diepleer]]algoritmes.<ref name="vietnamnews2024">{{Cite web |date=7 Desember 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=Việt Nam News}}</ref> In 2025 is hy bekroon met die Koningin Elizabeth-prys vir Ingenieurswese saam met Bill Dally, Hinton, [[John Hopfield]], Yann LeCun, Huang en Fei-Fei Li.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun & the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |last=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}</ref> In 2025 was hy 'n ontvanger van 'n eredoktorsgraad van McGill Universiteit.<ref>{{cite web |title=McGill announces its Spring 2025 Honorary Degree recipients |url=https://reporter.mcgill.ca/mcgill-announces-its-spring-2025-honorary-degree-recipients/ |website=McGill Reporter |date=7 Mei 2025 |access-date=6 Junie 2025}}</ref> In 2025 is hy aangestel as 'n Offisier van die Nasionale Orde van Quebec.<ref>{{cite web |title=National Order of Quebec citation |url=https://www.ordre-national.gouv.qc.ca/membres/membre.asp?id=4093 |website=National Order of Quebec |access-date=17 Julie 2025}}</ref> == Publikasies == * Ian Goodfellow, Yoshua Bengio and Aaron Courville: ''Deep Learning (Adaptive Computation and Machine Learning)'', MIT Press, Cambridge (USA), 2016. {{ISBN|978-0262035613}}. * {{cite arXiv |author1=Dzmitry Bahdanau|author2= Kyunghyun Cho|author3= Yoshua Bengio |title=Neural Machine Translation by Jointly Learning to Align and Translate |eprint=1409.0473|class= cs.CL|year= 2014}} * Léon Bottou, Patrick Haffner, Paul G. Howard, Patrice Simard, Yoshua Bengio, Yann LeCun: [http://yann.lecun.com/exdb/publis/pdf/bottou-98.pdf ''High Quality Document Image Compression with DjVu''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200510212832/http://yann.lecun.com/exdb/publis/pdf/bottou-98.pdf |date=May 10, 2020 }}, In: ''Journal of Electronic Imaging'', Band 7, 1998, S.&nbsp;410–425 {{doi|10.1117/1.482609}} * Bengio, Yoshua; Schuurmans, Dale; Lafferty, John; Williams, Chris K. I. and Culotta, Aron (eds.), ''Advances in Neural Information Processing Systems 22 (NIPS'22), December 7th–10th, 2009, Vancouver, BC'', Neural Information Processing Systems (NIPS) Foundation, 2009 * Y. Bengio, Dong-Hyun Lee, Jorg Bornschein, Thomas Mesnard, Zhouhan Lin: [https://arxiv.org/abs/1502.04156 ''Towards Biologically Plausible Deep Learning''], arXiv.org, 2016 * Bengio contributed one chapter to ''Architects of Intelligence: The Truth About AI from the People Building it'', Packt Publishing, 2018, {{ISBN|978-1-78-913151-2}}, by the American futurist Martin Ford.<ref name="RR1">{{cite news |url=https://www.forbes.com/sites/williamfalcon/2018/11/30/this-is-the-future-of-ai-according-to-23-world-leading-ai-experts/#60939b2b62f2 |title=This Is The Future Of AI According To 23 World-Leading AI Experts |last=Falcon |first=William |date=30 November 2018 |website=Forbes |access-date=20 Maart 2019 |archive-date=29 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329222719/https://www.forbes.com/sites/williamfalcon/2018/11/30/this-is-the-future-of-ai-according-to-23-world-leading-ai-experts/#60939b2b62f2 |url-status=live }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Bengio, Yoshua }} [[Kategorie:Geboortes in 1964]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] 9v0efncq7n54yh7rl3f5nfv7bicyoc0 0 457150 2893260 2866766 2026-04-12T15:01:16Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893260 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Warren McCulloch | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Warren Sturgis McCulloch | geboortedatum = 16 November 1898 | geboorteplek = Orange, New Jersey | dood_datum = 24 September 1969 | sterfteplek = Cambridge, Massachusetts | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland| Verenigde State }} | beroep = Akademikus | ander = | bekend = Kubernetika, Kunsmatige neurale netwerk, Neurofisiologie, Biofisika & Rekenaarwetenskap | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Warren Sturgis McCulloch''' ([[16 November]] [[1898]] – [[24 September]] [[1969]]) was 'n [[Amerikaanse]] neurofisioloog en [[Kubernetika|kubernetikus]] bekend vir sy werk oor die grondslag van sekere [[brein]]teorieë en sy bydrae tot die [[kubernetika]]-beweging.<ref name = "KA04"> Ken Aizawa (2004), "[http://philosophy.uwaterloo.ca/MindDict/mcculloch.html McCulloch, Warren Sturgis]". In: Dictionary of the Philosophy of Mind. Besoek 17 Mei 2008.</ref> Saam met Walter Pitts het McCulloch berekeningsmodelle geskep gebaseer op wiskundige [[algoritme]]s genaamd drempellogika wat die ondersoek in twee afsonderlike benaderings verdeel het, een benadering gefokus op biologiese prosesse in die brein en die ander gefokus op die toepassing van [[neurale netwerk]]e op [[kunsmatige intelligensie]].<ref>{{cite journal|last=McCulloch|first=Warren|author2=Walter Pitts|title=A Logical Calculus of Ideas Immanent in Nervous Activity|journal=Bulletin of Mathematical Biophysics|year=1943|volume=5|pages=115–133|doi=10.1007/BF02478259|issue=4}}</ref> ==Biografie== Warren Sturgis McCulloch is in 1898 in Orange, [[New Jersey]], gebore. Sy broer was 'n chemiese ingenieur en Warren het oorspronklik beplan om by die Christelike bediening aan te sluit. As tiener was hy geassosieer met die teoloë Henry Sloane Coffin, Harry Emerson Fosdick, Herman Karl Wilhelm Kumm en Julian F. Hecker. Hy is ook gementor deur die Kwaker Rufus Jones.<ref name="number">{{cite journal |last1=McCulloch |first1=Warren |date=1961 |title=What is a number, that a man may know it, and a man, that he may know a Number |url=https://www.nsl.com/k/parry/mcculloch_what-is-a-number.pdf |journal=General Semantics Bulletin |issue=26 & 27 |pages=7–18}}</ref> Hy het Haverford College bygewoon en toe filosofie en sielkunde aan die [[Yale-universiteit]] gestudeer, waar hy in 1921 'n Baccalaureus Artium-graad verwerf het. Hy het voortgegaan om sielkunde aan Columbia te studeer en in 1923 'n Meestersgraad aan die Artium-graad verwerf. Nadat hy sy MD in 1927 van die Columbia University College of Physicians and Surgeons in New York ontvang het, het hy 'n internskap by Bellevue-hospitaal in New York onderneem. Daarna het hy onder Eilhard von Domarus by die Rockland State Hospital for the Insane gewerk.<ref name="Abraham">{{cite journal |last1=Abraham |first1=Tara H. |title=(Physio)logical circuits: The intellectual origins of the McCulloch-Pitts neural networks |journal=Journal of the History of the Behavioral Sciences |date=2002 |volume=38 |issue=1 |pages=3–25 |doi=10.1002/jhbs.1094 |pmid=11835218 |url=https://www.academia.edu/4051737 |issn=0022-5061}}</ref> Hy het in 1934 na die akademie teruggekeer. Hy het van 1934 tot 1941 by die Laboratorium vir Neurofisiologie aan die Yale-universiteit gewerk. In 1941 het hy na [[Chicago]] verhuis en by die Departement Psigiatrie aan die Universiteit van Illinois in Chicago aangesluit, waar hy 'n professor in [[psigiatrie]] was, asook die direkteur van die Illinois Neuropsigiatriese Instituut tot 1951.<ref>{{cite journal |last1=Smalheiser|first1=Neil |title=Walter Pitts |journal=Perspectives in Biology and Medicine|date=2000 |volume=43 |issue=43,2 |pages= 217–226|doi=10.1353/pbm.2000.0009 |pmid=10804586 |s2cid=8757655 }}</ref> Vanaf 1952 het hy by die [[Massachusetts-tegnologie-instituut]] (MIT) in Cambridge, Massachusetts, saam met Norbert Wiener gewerk. Hy was 'n stigterslid van die American Society for Cybernetics en die tweede president daarvan gedurende 1967–1968. Hy was 'n mentor vir die Britse operasionele navorsingspionier [[Stafford Beer]]. McCulloch het 'n reeks belangstellings en talente gehad. Benewens sy wetenskaplike bydraes het hy poësie (sonnette) geskryf, en hy het geboue en 'n dam op sy plaas in Old Lyme, Connecticut, ontwerp en ingenieurswese. McCulloch is in 1924 met Ruth Metzger, bekend as 'Rook', getroud en hulle het drie kinders gehad.<ref>{{Cite book|title=Rebel genius : Warren S. McCulloch's transdisciplinary life in science|last=H.|first=Abraham, Tara|isbn=9780262035095|location=Cambridge, Massachusetts|oclc=946160418|date = 2016-10-28}}</ref> Hy is in 1969 in Cambridge oorlede. ==Werk== Hy word onthou vir sy werk met Joannes Gregorius Dusser de Barenne van Yale<ref>{{cite journal | pmc = 2602446 | volume=12 | issue=6 | journal=Yale J Biol Med | title=Joannes Gregorius Dusser de Barenne| pages=742.2–746 | year=1940 | pmid=21433922 }}</ref> en later met Walter Pitts van die Universiteit van Chicago. Hy het die grondslag gelê vir sekere breinteorieë in 'n aantal klassieke artikels, insluitend "A Logical Calculus of the Ideas Immanent in Nervous Activity" (1943) en "How We Know Universals: The Perception of Auditory and Visual Forms" (1947), beide gepubliseer in die Bulletin of Mathematical Biophysics. Eersgenoemde word "wyd erken as 'n belangrike bydrae tot [[neurale netwerk]]teorie, die teorie van outomate, die teorie van berekening en kubernetika".<ref name = "KA04"/> McCulloch was die voorsitter van die stel Macy-konferensies wat aan kubernetika gewy is. Hierdie, grootliks te danke aan die diversiteit van die agtergronde van die deelnemers wat McCulloch ingebring het, het die grondslag vir die veld geword. In Wiener se ''Cybernetics: Or Control and Communication in the Animal and the Machine'' (1948) het hy 'n gebeurtenis in die lente van 1947 vertel toe McCulloch 'n masjien ontwerp het om blindes toe te laat om te lees deur gedrukte letters na toonhoogtes om te skakel. Hy het dit so ontwerp dat die toon onveranderlik is vir dieselfde letter wat onder verskillende hoeke beskou word. Gerhardt von Bonin het die ontwerp gesien en onmiddellik gevra: "Is dit 'n diagram van die vierde laag van die visuele korteks van die brein?".<ref>Wiener, Norbert. ''Cybernetics or Control and Communication in the Animal and the Machine''. (1948)</ref> In sy laaste dae in die 1960's het hy saam met Moreno-Díaz aan lusse, ossillasies en triadiese verhoudings gewerk; die retikulêre formasie saam met Kilmer en dinamiese modelle van geheue saam met Da Fonseca.<ref>{{Citation |last1=de Blasio |first1=Gabriel |title=McCulloch's Relation to Connectionism and Artificial Intelligence |date=2018 |work=Computer Aided Systems Theory – EUROCAST 2017 |volume=10671 |pages=41–48 |editor-last=Moreno-Díaz |editor-first=Roberto |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-319-74718-7_6 |access-date=2024-10-12 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-319-74718-7_6 |isbn=978-3-319-74717-0 |last2=Moreno-Díaz |first2=Arminda |last3=Moreno-Díaz |first3=Roberto |editor2-last=Pichler |editor2-first=Franz |editor3-last=Quesada-Arencibia |editor3-first=Alexis|url-access=subscription }}</ref> Sy werk in die 1960's is in 'n artikel in 1968 opgesom.<ref name=":0">{{Citation |last=McCulloch |first=W. S. |title=Logic and Closed Loops for a Computer Junket to Mars |date=1968 |work=Neural Networks |pages=65–91 |editor-last=Caianiello |editor-first=E. R. |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-642-87596-0_7 |access-date=2024-10-12 |place=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer Berlin Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-87596-0_7 |isbn=978-3-642-87598-4|url-access=subscription }}</ref> ===[[Neurowetenskap]]=== Hy het die opwekking van die brein bestudeer deur middel van strignien-neuronografie, wat 'n metode was om breinverbindings te karteer. Die toediening van strignien op een punt van die brein veroorsaak opwekking op verskillende punte van die brein.<ref>{{Cite journal |last1=de Barenne |first1=J. G. Dusser |last2=McCulloch |first2=W. S. |date=1939-10-31 |title=Physiological Delimitation of Neurones in the Central Nervous System |url=https://www.physiology.org/doi/10.1152/ajplegacy.1939.127.4.620 |journal=American Journal of Physiology. Legacy Content |language=en |volume=127 |issue=4 |pages=620–628 |doi=10.1152/ajplegacy.1939.127.4.620 |issn=0002-9513|url-access=subscription }}</ref> Bailey, Bonin en McCulloch het in die 1940's 'n reeks studies uitgevoer wat verbindings in die breine van makake en [[sjimpansee]]s geïdentifiseer het wat ooreenstem met die moderne begrip van vertikale oksipitale fascikulus (VOF).<ref>''The isocortex of the chimpanzee.'' by Percival Bailey, Gerhardt von Bonin, and Warren S. McCulloch. Urbana, Illinois, University of Illinois Press, 1950</ref><ref>{{Cite journal |last1=Takemura |first1=Hiromasa |last2=Pestilli |first2=Franco |last3=Weiner |first3=Kevin S. |date=2019-09-01 |title=Comparative neuroanatomy: Integrating classic and modern methods to understand association fibers connecting dorsal and ventral visual cortex |journal=Neuroscience Research |volume=146 |pages=1–12 |doi=10.1016/j.neures.2018.10.011 |pmid=30389574 |pmc=6491271 |issn=0168-0102}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:McCulloch, Warren Sturgis}} [[Kategorie:Geboortes in 1898]] [[Kategorie:Sterftes in 1969]] [[Kategorie:Neurologie]] [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] e9in8xuw7sfcpc7eu84b4q1vdsecwnx 0 457455 2893249 2870442 2026-04-12T14:57:55Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893249 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Valentino Garavani | bynaam = Valentino | beeld = Valentino (cropped).jpg | beeldbeskrywing = Valentino in 2007 | onderskrif = | geboortenaam = Valentino Garavani | geboortedatum = 11 Mei 1932 | geboorteplek = Voghera | dood_datum = 19 Januarie 2026<ref name="ref1" /> | sterfteplek = [[Rome]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland| Italië}} | beroep = modeomwerper | ander = | bekend = modeontwerp | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Valentino Garavani''' ([[11 Mei]] [[1932]] – [[19 Januarie]] [[2026]]) was 'n [[Italiaanse]] [[Modeontwerp| modeontwerper]].<ref name="ref1" /> ==Jeug== Garavani is in 1932 in Voghera, 'n dorpie in die Noord-Italiaanse provinsie [[Pavia]], gebore. Van jongs af was hy gefassineer deur [[skoonheid]] en estetika. Volgens die Italiaanse koerant La Repubblica het 'n besoek aan die opera in Barcelona 'n belangrike rol hierin gespeel. Daar, as tiener, omring deur vroue geklee in onberispelike rooi, word gesê dat hy ontdek het hoe vleiend daardie kleur kon wees.<ref name="LaRepubblica">{{cite news |title=È morto Valentino, il re dell’alta moda |work=La Repubblica |date=19 Januarie 2026 |language=it}}</ref> ==Mode== [[Lêer:Valentino, abito, p-e 2015.jpg|links|duimnael|Ontwerp van Valentino.]] Nadat hy in [[Milaan]] gestudeer het, het hy in 1949, op die ouderdom van sewentien, na [[Parys]] vertrek om [[mode]] aan die École des Beaux-Arts te studeer. Sy talent is vroeg daar raakgesien.<ref name="LaRepubblica2">{{cite news |title=È morto Valentino, il re dell’alta moda |work=La Repubblica |date=19 Januarie 2026 |language=it}}</ref> Net Soos sy tydgenote Yves Saint Laurent en [[Karl Lagerfeld]], het hy die gesogte Woolmark-prys vir jong ontwerpers gewen.<ref name="Reuters">{{cite news |title=Italian fashion designer Valentino has died, La Repubblica says |work=Reuters |date=19 Januarie 2026 |language=en}}</ref> Hy het in die laat 1950's na Rome teruggekeer en by modeontwerper Emilio Schuberth as vakleerling gewerk, waarna hy sy styl in Vincenzo Ferdinandi se ateljee verfyn het. In 1960 het hy na Via Condotti verhuis en is deur verskeie bekendes wat Rome besoek het, ontdek. Sy loopbaan het werklik vlamgevat. In Rome het hy Giancarlo Giammetti ontmoet, wat sy lewensmaat geword het en verantwoordelik was vir die sakebestuur van die modehuis.<ref name="Reuters" /> Sy doelwit was om elegante mode te skep wat vroue se skoonheid beklemtoon het. Volgens die Italiaanse koerant ''La Repubblica'' is dit vroeg reeds erken, wat daartoe gelei het dat hy van die begin af as een van die absolute topfigure in die internasionale modewêreld beskou is.<ref name="LaRepubblica3">{{cite news |title=È morto Valentino, il re dell’alta moda |work=La Repubblica |date=19 Januarie 2026 |language=it}}</ref> Sy internasionale deurbraak het in die 1960's gekom met versamelings wat oorheers is deur wit, beige en ivoorkleurige skakerings. Dit het 'n duidelike afwyking van die veelkleurige mode wat destyds heersend was, gemerk. Gedurende sy loopbaan het Valentino talle bekendes aangetrek, waaronder [[Jacqueline Kennedy]], [[Elizabeth Taylor]], [[Jennifer Lopez]] en Koningin Máxima van Nederland.<ref name="Reuters" /> Garavani het ''haute couture'', gereed-om-te-dra en 'n kinderklere-lyn onder sy eie naam, Valentino, vervaardig. ==Versamelings== Garavani was bekend vir versamelings wat gekenmerk is deur klassieke elegansie, verfynde vakmanskap en 'n konsekwente estetika. Sy oeuvre het hoofsaaklik uit haute couture bestaan, aangevul met gereed-om-te-dra-klere. === 1960’s === In die 1960's het Garavani sy internasionale reputasie gevestig met haute couture-versamelings wat oorheers is deur gedempte kleure soos wit, ivoor en beige. Hierdie benadering het afgewyk van die veelkleurige modes wat gedurende die tydperk algemeen was. Hierdie jare het ook die ontwikkeling van die gebruik van Valentino se kenmerkende rooi gesien, wat later sy visuele handtekening geword het.<ref name="LaRepubblica4">{{cite news |title=È morto Valentino, il re dell’alta moda |work=La Repubblica |date=19 Januarie 2026 |language=it}}</ref> === 1970’s === In die 1970's het die modehuis sy aktiwiteite uitgebrei met vroue se gereed-om-te-dra-kolleksies. Hierdie lyne het Valentino se couture-styl vertaal in draagbare mode vir 'n wyer gehoor, terwyl luukse materiale en klassieke silhoeëtte behoue gebly het. Gedurende hierdie tydperk het sy internasionale kliëntebasis ook aansienlik gegroei.<ref name="Reuters2">{{cite news |title=Italian fashion designer Valentino has died, La Repubblica says |work=Reuters |date=19 Januarie 2026 |language=en}}</ref> === 1980’s === Gedurende die 1980's het Valentino verder ontwikkel tot 'n wêreldwye luukse handelsmerk. Sy versamelings het sterk gefokus gebly op formele elegansie, ryk materiale en ambagsmanlike besonderhede. Haute couture het die sentrale element van sy kreatiewe werk gebly.<ref name="Reuters2" /> === 1990’s === [[Lêer:Huwelijksportret van de Prins van Oranje en Prinses Máxima.jpg|duimnael|Máxima se trourok (links in die foto) ontwerp deur Valentino.]] In die 1990's het Garavani voortgegaan om by 'n tydlose styl te bly, gedurende 'n tydperk toe minimalisme en eksperimentele mode gewild geword het. Sy ontwerpe het gewild gebly onder internasionale bekendes en lede van koninklike families.<ref name="LaRepubblica4" /> === 2000’s === In die 2000's het Garavani persoonlik verantwoordelik gebly vir sy ''haute couture''-versamelings. In Januarie 2008 het hy sy laaste ''couture''-versameling in Parys aangebied, waarna hy uit die aktiewe modewêreld afgetree het. Hierdie versameling is gesien as 'n opsomming van sy [[oeuvre]], met 'n klem op rooi, swart en ivoor, hoëgehalte-materiale en tradisionele vakmanskap.<ref name="Reuters2" /> ==Ontwerpers en medewerkers== Vir dekades het die Valentino-modehuis as 'n opleidingsgrond gedien vir ontwerpers wat later internasionale roem verwerf het. Alhoewel Valentino Garavani kreatiewe leiding behou het, het verskeie ontwerpers vir lang tye vir die huis gewerk voordat hulle hul deurbraak elders of later binne Valentino self gemaak het. Hierdie ontwerpers sluit in Pierpaolo Piccioli en Maria Grazia Chiuri, wat in die 1990's by Valentino aangesluit het en hul loopbane binne die ontwerpspan ontwikkel het. Beide sou later gesamentlik as kreatiewe direkteure van die modehuis aangestel word, waarna Chiuri in 2016 na Dior verhuis het. Hul werk by Valentino is gekenmerk deur 'n voortsetting en herinterpretasie van die huis se klassieke estetika. ==Film== In 2006 het hy 'n klein rol as homself in ''The Devil Wears Prada'' gehad. Die suksesvolle dokumentêre film ''Valentino: The Last Emperor'' het sy wêreldpremière by die Venesiese Rolprentfees gehad en in Amerikaanse teaters vertoon. Die filmmakers het toegang gehad tot die agter-die-skerms lewe van Valentino en sy gevolg. == Verwysing == {{Verwysings|verwysings= <ref name="ref1">{{Citeer web |url=https://tg24.sky.it/cronaca/2026/01/19/valentino-garavani-morto |titel=È morto a 93 anni lo stilista Valentino, ultimo imperatore della moda |achternaam=TG24 |voornaam=Sky |datum=2026-01-19 |bezochtdatum=2026-01-19 |werk=tg24.sky.it |taal=it}}</ref> }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Garavani, Valentino}} [[Kategorie:Geboortes in 1932]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Italiaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Modeontwerpers]] 4gdkbq0g8wwfj9i5idtzclmz7jkhgue 0 457565 2893215 2871345 2026-04-12T14:35:55Z Aliwal2012 39067 2893215 wikitext text/x-wiki [[Beeld:K'inich Janaab Pakal I.jpg|thumb|220px|Kʼinich Janaab Pakal.]] '''Kʼinich Janaab Pakal''' (ook bekend as '''Pakal''' of '''Pakal die Grote'''; 24 Maart 603 - 29 Augustus 683) was ''[[ajaw]]'' (koning) van die [[Maja]]-stadstaat [[Palenque]] gedurende die Laat Klassieke tydperk van die pre-Columbiese [[Meso-Amerika]]anse chronologie. Hy het in Julie 615 die troon bestyg en tot sy dood regeer. Pakal het 68 jaar lank geheers en was die monarg met die vyfde langste bevestigde bewind van enige soewereine monarg in die geskiedenis, die langste ter wêreld vir meer as ’n millennium,<ref>Skidmore 2010, bl. 7.</ref> en die tweede langste van enige monarg in die geskiedenis van die [[Amerikas]]. {{beeldgroep2|perrow = 1 / 1 |total_width=220 |align=left |image1=K'inich Janaab' Pakal.svg| |image2=PakalImage2a.jpg| | footer = Kʼinich Janaab Pakal se gliewe. }} Gedurende sy lang bewind was Pakal verantwoordelik vir die oprigting of uitbreiding van sommige van Palenque se noemenswaardigste inskripsies en monumentale argitektuur wat bewaar gebly het.<ref>Martin & Grube 2008, bl. 162–168.</ref> Hy is moontlik die bekendste in populêre kultuur vir sy uitbeelding op die gekerfde deksel van sy sarkofaag, wat die onderwerp geword het van [[Antieke ruimtevaarders|skynargeologiese spekulasies]].<ref>{{Cite web|url=https://www.science.org/content/article/believe-atlantis-these-archaeologists-want-win-you-back-science|title=Believe in Atlantis? These archaeologists want to win you back to science|last=Wade|first=Lizzie|date=2019-04-09|website=Science {{!}} AAAS|language=en|access-date=2019-04-14}}</ref> ==Naam== Pakal se volle naam, Kʼinich Janaab Pakal (“Stralende Mielieblom (?) Skild”<ref>Skidmore 2010, bl. 71–73.</ref>), word in klassieke [[Majaans]] weergegee as '''KʼINICH-JANA B-PAKAL-la''', '''KʼINICH-JANA B-pa-ka-la''', of '''KʼINICH-ja-na-bi-pa-ka-la'''.<ref>Martin & Grube 2008, bl. 162.</ref> Voordat sy naam betroubaar uit bestaande [[Majaskrif|Maja-inskripsies]] ontsyfer is, was Pakal bekend onder verskeie byname en benaderde benamings, insluitend '''Sonskild''' en '''8 Ahau'''. In moderne bronne word Pakal se naam soms ook met ’n bewindsnommer aangevul om hom te onderskei van ander heersers met dieselfde naam. Wanneer die naam "Pakal I" gebruik word, dien dit om hom te onderskei van twee latere bekende opvolgers in die Amerikaanse heerskappy, Kʼinich Janaab Pakal II (regeer omstreeks 742) en Janaab Pakal III, die laaste bekende heerser van Palenque (regeer omstreeks 799).<ref>Skidmore 2010, bl. 56–57, 71–73, 83, 91.</ref> ==Vroeë lewe== [[Beeld:PacalII.svg|thumb|190px|Kʼinich Janaab Pakal se portret toe hy die troon bestyg het.]] [[Beeld:Palenque - Grabschmuck des Pakal.jpg|thumb|190px|Gemonteerde begrafnisjuwele van Pakal.]] Kʼinich Janaab Pakal was ’n inboorling van Palenque. Hy is in Maart 603 gebore as die seun van lady [[Sak Kʼukʼ]] van die regerende Palenque-dinastie en haar man, Kʼan Moʼ Hix. Hy is in 'n besonder onstuimige tydperk in Palenque se geskiedenis gebore. Die stadstaat is slegs vier jaar tevore deur die magtige Majastaat [[Calakmul]] geplunder, en nog ’n katastrofiese aanval is tydens Pakal se vroeë kinderjare in 611 gelei deur die ''ajaw'' van Calakmul, Rolslang. Die sterftes die daaropvolgende jaar van sowel die regerende Palenque-''ajaw'', Ajen Yohl Mat, as sy erfgenaam, Janahb Pakal (Pakal se oupa en naamgenoot aan moederskant) het ’n opvolgingskrisis ontketen; uiteindelik het Pakal in Julie 615 op 12-jarige ouderdom die heerskappy van Palenque aanvaar ná ’n tussentydse regentskap deur sy moeder, lady Sak Kʼukʼ.<ref>Martin & Grube 2008, bl. 162–165.</ref> ==Bewind== Pakal het Palenque se mag in die westelike deel van die Majastate uitgebrei en ’n bouprogram in sy hoofstad begin wat van die beste kuns en argitektuur van die Majabeskawing opgelewer het.<ref>Martin & Grube 2008, bl. 162–168.</ref> In Maart 626 is hy getroud met Ix Tzʼakbu Ajaw, ’n afstammeling van die voormalige regerende Toktahn-dinastie uit Palenque se satellietnedersetting Uxteʼkʼuh. Hulle was lank getroud en het minstens twee seuns, Kan Bahlam (gebore 635) en Kʼan Joy Chitam (gebore 644), gehad – en waarskynlik ’n derde, Tiwol Chan Mat (gebore 648).<ref>{{cite book |last=Tiesler |first=Vera |date=2006 |editor-last=Tiesler |editor-first=Vera |editor-last2=Cucina |editor-first2=Andrea |title=Janaab' Pakal of Palenque: Reconstructing the Life and Death of a Maya Ruler |publisher=University of Arizona Press |pages=21–47 |chapter=Life and death of the ruler: recent bioarchaeological findings |isbn=978-0-8165-2510-2}}</ref> [[Beeld:Grosser Tempel in Palenque.jpg|thumb|240px|links|Die Paleis van Palenque.]] [[Beeld:Temple of Inscriptions, Palenque (2088170629).jpg|thumb|links|240px|Die Tempel van die Inskripsies.]] In 647, op die ouderdom van 44, het Pakal sy eerste bouprojek begin, naamlik die tempel wat vandag El Olvidado genoem word (Spaans vir “Die Vergete Een”) weens sy afstand van Lakamhaʼ. Van al Pakal se bouprojekte is die Paleis van Palenque moontlik die mees volmaakte. Die gebou het reeds bestaan, maar Pakal het dit aansienlik vergroot deur monumentale vertrekke bo-op die ou vlak by te voeg. Hy het daarna Gebou E opgerig, genaamd ''Sak Nuk Naah''. Die oostelike hof van die paleis is ’n seremoniële gebied wat militêre oorwinnings gedenk. Huise B en C is in 661 gebou en Huis A in 668. Huis A is bedek met [[Fresko|fresko’s]] van gevangenes wat in 662 gevange geneem is.<ref>Martin & Grube 2008, bl. 162–168.</ref><ref>Skidmore 2010, bl. 71–73.</ref> Pakal se vrou van 47 jaar het in November 672 gesterf. Agt jaar later het Pakal ook die dood van Tiwol Chan Mat (sy derde seun) beleef en oor sy begrafnisplegtigheid toesig gehou.<ref>{{cite book |last=Tiesler |first=Vera |date=2006 |editor-last=Tiesler |editor-first=Vera |editor-last2=Cucina |editor-first2=Andrea |title=Janaab' Pakal of Palenque: Reconstructing the Life and Death of a Maya Ruler |publisher=University of Arizona Press |pages=21–47 |chapter=Life and death of the ruler: recent bioarchaeological findings |isbn=978-0-8165-2510-2}}</ref> ==Dood en graf== [[Beeld:Pacal the Great tomb lid.svg|thumb|190px|die gekerfde deksel van Kʼinich Janaab Pakal I se sarkofaag.]] Pakal self is in Augustus 683 op 80-jarige ouderdom oorlede nadat hy 68 jaar en 33 dae oor Palenque regeer het.<ref>Tiesler & Cucina 2004, p. 40.</ref> Hy is ná sy dood as een van die beskermgode van Palenque vergoddelik.<ref>{{cite web|last=Guenter|first=Stanley|title=The Tomb of K'inich Janaab Pakal: The Temple of the Inscriptions at Palenque|date=2007|publisher=Mesoweb Articles|url=http://www.mesoweb.com/articles/guenter/TI.pdf|pages=5|access-date=2 September 2022}}</ref> Sy twee oorlewende seuns het albei uit eie reg'' ajaw'' geword.<ref>{{cite book |last=Tiesler |first=Vera |date=2006 |editor-last=Tiesler |editor-first=Vera |editor-last2=Cucina |editor-first2=Andrea |title=Janaab' Pakal of Palenque: Reconstructing the Life and Death of a Maya Ruler |publisher=University of Arizona Press |pages=21–47 |chapter=Life and death of the ruler: recent bioarchaeological findings |isbn=978-0-8165-2510-2}}</ref> Pakal is in 'n enorme sarkofaag begrawe in een van Palenque se trappiramiedstrukture, ''Bʼolon Yej Teʼ Naah'' ("die Huis van die Nege Skerpgemaakte Spiese"), nou bekend as die Tempel van die Inskripsies. Die groot, gekerfde klipdeksel van die sarkofaag is 'n unieke Klassieke Majakunswerk. Om die rande is 'n raam met [[kosmologie]]se tekens, byvoorbeeld vir die [[Son]], [[Maan]] en 'n [[ster]], asook die koppe van ses edelmanne met verskeie range.<ref>Schele & Mathews 1998, pp. 111–112.</ref> Die sentrale beeld is van 'n stamboom. Die koning self word in 'n spesifieke houding uitgebeeld wat op hergeboorte kan dui.<ref>Stuart & Stuart 2008, pp. 174–177</ref> ===Skynargeologie=== Pakal se graf was sedert sy verskyning in Erich von Däniken se topverkoper van 1968, ''Chariots of the Gods?'', die onderwerp van spekulasies oor [[antieke ruimtevaarders]]. Von Däniken het ’n tekening van die sarkofaagdeksel gereproduseer en Pakal se houding vergelyk met dié van ruimtevaarders in die 1960’s; hy het die uitbeeldings onder Pakal vir vuurpyle aangesien en die sarkofaagdeksel aangebied as moontlike bewys van ’n [[Buiteaardse lewe|buiteaardse]] invloed op die antieke Maja.<ref>Finley, bl. 1</ref><ref>Von Däniken, bl. 100–101.</ref> Só ’n interpretasie word bykans universeel deur Maja-argeoloë, epigrawe en kunshistorici verwerp, wat daarop wys dat Von Däniken se aanspraak uitsluitlik op visuele inspeksie berus en geen ag slaan op byvoorbeeld die breër argeologiese konteks nie.<ref>{{cite book |last1=Turner |first1=Derek D. |last2=Turner |first2=Michelle I. |date=2021 |editor-last=Killin |editor-first=Anton |editor-last2=Allen-Hermanson |editor-first2=Sean |title=Explorations in Archaeology and Philosophy |publisher=Springer |pages=7–24 |chapter="I'm not saying it was aliens": an archaeological and philosophical analysis of a conspiracy theory |isbn=978-3-030-61051-7}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ===Bronne=== {{refbegin|3}} *{{cite web|last1=Finley |first1=Michael |title=Von Daniken's Maya Astronaut |url=http://members.shaw.ca/mjfinley/vondaniken.html |website=Shaw Webspace |access-date=18 October 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080412070747/http://members.shaw.ca/mjfinley/vondaniken.html |archive-date=April 12, 2008 }} *{{cite book|last1=Freidel|first1=David A.|last2=Schele|first2=Linda|last3=Parker|first3=Joy|title=Maya Cosmos: Three Thousand Years on the Shaman's Path|url=https://archive.org/details/mayacosmosthreet0000frei|url-access=registration|date=1993|publisher=William Morrow and Co.|location=New York|isbn=978-0688100810}} *{{cite book|author=Martin, Simon|author2=Nikolai Grube|year=2008|title=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|location=Londen en New York|publisher=Thames & Hudson|edition=2de|isbn=978-0500287262|oclc=191753193}} *{{cite web|last1=Mathews|first1=Peter|title=Who's Who in the Classic Maya World |url=http://research.famsi.org/whos_who/people.php?mathewsnumber=PAL%20011|website=Foundation for the Advancement of Mesoamerican Studies, Inc. (FAMSI)|access-date=18 October 2015}} *{{cite book|last1=Schele|first1=Linda|last2=Mathews|first2=Peter|title=The Code of Kings: The Language of Seven Sacred Maya Temples and Tombs|date=1998|publisher=Touchstone|location=New York|url=https://books.google.com/books?id=QRxr0uuxw3kC&q=The+Code+of+Kings|access-date=17 October 2015|isbn=068480106X}} *{{cite book|last1=Skidmore|first1=Joel|title=The Rulers of Palenque|date=2010|publisher=Mesoweb Publications|edition=5th|url=http://www.mesoweb.com/palenque/resources/rulers/PalenqueRulers-05.pdf|access-date=12 October 2015}} *{{cite book|last=Stokstad|first=Marilyn|title=Art History|edition=4th|year=2008|publisher=Prentice Hall|location=Upper Saddle River, New Jersey|isbn=978-0-205-74422-0}} *{{cite book|last1=Stuart|first1=David|last2=Stuart|first2=George|title=Palenque: Eternal City of the Maya|date=2008|publisher=Thames & Hudson|isbn=978-0500051566}} *{{Cite journal|last1=Tiesler|first1=V.|last2=Cucina|first2=A.|last3=Pacheco|first3=A. Romano|date=2004-10-18|title=Who was the Red Queen? Identity of the female Maya dignitary from the sarcophagus tomb of Temple XIII, Palenque, Mexico.|journal=Homo|volume=55|issue=1|pages=65–76|doi=10.1016/j.jchb.2004.01.003|pmid=15553269|issn=0018-442X}} *{{cite book|last1=Däniken|first1=Erich von|title=Chariots of the Gods?: Unsolved Mysteries of the Past|date=1969|publisher=Bantam Books|isbn=0285502565|url-access=registration|url=https://archive.org/details/chariotsofgodsun00dnik}} {{refend}} ==Skakels== *[https://web.archive.org/web/20180603102810/https://www.mesoweb.com/palenque/features/sarcophagus/pakals_tomb.htmll Mesoweb's description of the discovery of Pakal's tomb] (via Archive.org) {{CommonsKategorie-inlyn|K'inich Janaab' Pakal I}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Kʼinich Janaabʼ Pakal}} {{Normdata}} [[Kategorie:Maja]] hf9rn8q5aypdu1x185hzgal6zhjiqgx 0 457665 2893251 2872174 2026-04-12T14:58:26Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893251 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Viktor Dadason | image = | image_size = | alt = | caption = | fullname = Viktor Bjarki Daðason | birth_date = {{Birth date and age|2008|6|30|df=y}} | birth_place = [[Ysland]] | height = 1,93 m | position = Aanvaller | currentclub = [[FC Kopenhagen|Kopenhagen]] | clubnumber = 39 | youthyears1 = | youthclubs1 = [[Fram Reykjavik]] | years1 = 2023–2024 | clubs1 = [[Fram Reykjavik]] | caps1 = 9 | goals1 = 1 | years2 = 2024– | clubs2 = [[FC Kopenhagen|Kopenhagen]] | caps2 = 7 | goals2 = 0 | years3 = | clubs3 = | caps3 = | goals3 = | nationalyears1 = 2022 | nationalteam1 = [[:en:Iceland national under-15 football team|Ysland o/15]] | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2023–2024 | nationalteam2 = [[:en:Iceland national under-16 football team|Ysland o/16]] | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 2023–2025 | nationalteam3 = [[:en:Iceland national under-17 football team|Ysland o/17]] | nationalcaps3 = 8 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 2024– | nationalteam4 = [[:en:Iceland national under-19 football team|Ysland o/19]] | nationalcaps4 = 8 | nationalgoals4 = 2 | nationalyears5 = | nationalteam5 = | nationalcaps5 = | nationalgoals5 = | medaltemplates = | club-update = 7 Desember 2025 | nationalteam-update = 21 November 2025 }} '''Viktor Bjarki Dadason''' ([[Yslands]]: ''Daðason''; gebore [[30 Junie]] [[2008]]) is ’n [[Ysland|Yslandse]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as ’n aanvaller vir [[FC Kopenhagen|Kopenhagen]] speel.<ref>{{Cite web|url=https://www.flashscore.com/player/dadason-viktor/0CbVqp1D/|title=Viktor Dadason|website=Flashscore|access-date=2026-01-29}}</ref> == Klubloopbaan == Dadason is ’n produk van die jeugakademie van Fram Reykjavík, waar hy sy senior loopbaan begin het.<ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-09 |title=AGF tester 15-årig islænding |url=https://bold.dk/fodbold/klubber/agf/nyheder/agf-tester-15-arig-islaending |access-date=2025-10-22 |website=Bold |language=da}}</ref> Op 29 April 2024 het hy sy eerste senior doel aangeteken in ’n 1–1 weg-gelykop teen Valur.<ref>{{cite web |title=Uppgjör, viðtöl og myndir: Valur - Fram 1–1 {{!}} Ungir Framarar halda áfram að stela senunni |website=Vísir.is |date=29 April 2024 |language=is |url=https://www.visir.is/g/20242516912d }}</ref> In 2024 het hy by FC Kopenhagen in die Deense Superliga aangesluit. Ná indrukwekkende vertonings vir die onder-19-span het Dadason vroeg in die 2025/26-seisoen by die klub se eerste span aangesluit. Hy het sy professionele debuut vir FC Kopenhagen gemaak in ’n 3–1 Deense Superliga-nederlaag teen Silkeborg IF op 17 Oktober 2025. ’n Paar dae later, op 21 Oktober, het hy sy eerste [[UEFA Champions League|Champions League]]-doel aangeteken in ’n 4–2 nederlaag teen [[Borussia Dortmund]], waarmee hy die derde jongste doelmaker in die kompetisie se geskiedenis geword het op 17 jaar en 113 dae oud, net agter Ansu Fati en [[Lamine Yamal]]. Op 26 November 2025 het Dadason die jongste speler in die geskiedenis van die Champions League geword om twee doele in ’n seisoen aan te teken. Op 28 Januarie 2026 het hy sy derde doel in die toernooi aangeteken, weg teen [[FC Barcelona|Barcelona]] op [[Camp Nou]].<ref>{{Cite web|url=https://www.espn.com/soccer/report/_/gameId/757783|title=Barcelona rally to beat København, secure round of 16 spot|date=2026-01-28|website=ESPN|access-date=2026-01-29}}</ref> == Internasionale loopbaan == Dadason het Ysland op jeugvlak verteenwoordig en internasionale wedstryde gespeel vir die onder-15, onder-16, onder-17 en onder-19 nasionale spanne.<ref>{{Cite web |title=Leikmaður - Viktor Bjarki Daðason |url=https://www.ksi.is/mot/leikmadur/$PlayerDetails/FirstTier/?leikmadur=298684 |access-date=2025-10-22 |website=KSI |language=is}}</ref> ==Verwysings== {{verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Dadason, Viktor}} [[Kategorie:Yslandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 2008]] [[Kategorie:Lewende mense]] 5ijfrz5dvr2sesw9o3ha0fc77ytj4fw 0 458162 2893243 2878409 2026-04-12T14:55:50Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893243 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Tomáš Ladra | image = | birth_date = {{Birth date and age|df=y|1997|4|24}} | birth_place = Česká Lípa, [[Tsjeggië]] | height = 1,78 m | position = Middelveldspeler | currentclub = [[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]] | clubnumber = 18 | youthyears1 = | youthclubs1 = [[FK Mladá Boleslav|Mladá Boleslav]] | years1 = 2016–2025 | clubs1 = [[FK Mladá Boleslav|Mladá Boleslav]] | caps1 = 223 | goals1 = 32 | years2 = 2016–2017 | clubs2 = → [[FK Pardubice|Pardubice]] (leen) | caps2 = 42 | goals2 = 5 | years3 = 2020 | clubs3 = → [[FK Jablonec|Jablonec]] (leen) | caps3 = 13 | goals3 = 2 | years4 = 2025– | clubs4 = [[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]] | caps4 = 18 | goals4 = 2 | nationalyears1 = 2014–2015 | nationalteam1 = Tsjeggië o/18 | nationalcaps1 = 11 | nationalgoals1 = 2 | nationalyears2 = 2015–2016 | nationalteam2 = Tsjeggië o/19 | nationalcaps2 = 17 | nationalgoals2 = 2 | nationalyears3 = 2016–2017 | nationalteam3 = Tsjeggië o/20 | nationalcaps3 = 9 | nationalgoals3 = 2 | nationalyears4 = 2017–2018 | nationalteam4 = Tsjeggië o/21 | nationalcaps4 = 7 | nationalgoals4 = 1 | nationalyears5 = 2025– | nationalteam5 = [[Tsjeggiese nasionale sokkerspan|Tsjeggië]] | nationalcaps5 = 1 | nationalgoals5 = 0 | club-update = 18 Desember 2025 | ntupdate = 14 November 2025 }} '''Tomáš Ladra''' (gebore [[24 April]] [[1997]]) is ’n [[Tsjeggië|Tsjeggiese]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as ’n middelvelder of vleuel vir Viktoria Plzeň en die nasionale span van Tsjeggië speel. Hy het die grootste deel van sy loopbaan by Mladá Boleslav deurgebring. Met 223 wedstryde en 32 doele vir Mladá Boleslav, behoort hy tot die mees opvallende spelers in die klub se geskiedenis. In Junie 2025 het hy na die klub Viktoria Plzeň, gebaseer in [[Pilsen]], verhuis.<ref name=denik>{{cite web |last=Rais|first=Tomáš|title=Ladra se v zimě učil od Baroše, Skaláka a spol.|url=https://pardubicky.denik.cz/fotbal_region/ladra-se-v-zime-ucil-od-barose-skalaka-a-spol-20160804.html|work=Deník|language=cs|date=2016-08-05|access-date=2024-10-01|publisher=Vltava Labe Media}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Ladra, Tomáš}} [[Kategorie:Tsjeggiese sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1997]] [[Kategorie:Lewende mense]] qv6an6u7ckec0odexp6t40nupycmmz8 0 458632 2893394 2882367 2026-04-12T18:43:34Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2893394 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Televisiekanaal | naam = Sky News | kenteken = Sky-news-logo.jpg | onderskrif = | gestig = {{Start date and age|1989|2|5|df=y}} | beeldformaat = [[1080i]] [[HDTV]] | netwerk = 24-uur nuuskanaal | eienaar = Comcast | land = {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} | taal = [[Engels]] | uitsaaiarea = Wêreldwyd | hoofkantoor = Osterley, [[Londen]] | susterkanale = | webtuiste = [https://news.sky.com news.sky.com] }} '''Sky News''' is ’n [[Verenigde Koninkryk|Britse]] gratis-ontvangbare [[Nuus|televisienieuskanaal]], regstreekse stroomnuusnetwerk en nuusorganisasie. Sky News word ook versprei via ’n Engelstalige radionuusdiens en deur aanlynkanale. Dit word besit deur Sky Group, ’n afdeling van Comcast. In 2024 is Sky News deur die Royal Television Society aangewys as Nuuskanaal van die Jaar — die 17de keer dat dit die toekenning ontvang en die kanaal se 7de opeenvolgende oorwinning.<ref name="Sky News">{{Cite news |url=https://news.sky.com/story/sky-news-wins-rts-news-channel-of-the-year-for-second-time-running-11650362 |title=Sky News wins RTS News Channel of the Year for second time running |work=Sky News |access-date=23 April 2019 |date=28 February 2019 |archive-date=23 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423223806/https://news.sky.com/story/sky-news-wins-rts-news-channel-of-the-year-for-second-time-running-11650362 |url-status=live }}</ref> Die kanaal en sy regstreekse wêreldnuus-stroom is beskikbaar op sy webwerf, televisieplatforms en aanlynplatforms soos [[YouTube]] en Apple TV, asook op verskeie mobiele toestelle en digitale mediaspelers. ’n Susterkanaal, Sky News Arabia, word as ’n gesamentlike onderneming saam met die Abu Dhabi Media Investment Corporation bedryf. ’n Kanaal genaamd Sky News International, wat die Britse kanaal direk simultaan uitsaai maar sonder Britse advertensies, is ook beskikbaar regoor die wêreld. Vertelde segmente (wat gewoonlik ligter onderwerpe dek wat nie met huidige nuusgebeure verband hou nie) word in die plek van advertensies uitgesaai, en internasionale weervoorspellings word ook aan die einde van elke halfuur-nuusiklus aangebied. Geborgde advertensies word steeds voor en/of ná die sportnuus- en weersegmente uitgesaai. Sky News Radio verskaf nasionale en internasionale nuus aan kommersiële radio- en gemeenskapsradiostasies in die VK en ander Engelstalige stasies wêreldwyd. Sky News verskaf ook inhoud aan Yahoo! News. Sky News Australia was mede-besit deur Sky News se moedermaatskappy, Sky plc, tot Desember 2016. Sky News Australia en die Britse Sky News is tans nie met mekaar verbind nie, ondanks die soortgelyke name en kentekens. Sky News Australia word wyd beskou as meer [[Regs (politiek)|regs]] georiënteerd as sy Britse eweknie. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Britse televisiekanale]] 0j1m0vzib3aot01nyviyjh0zcrtcysb 0 458758 2893254 2883782 2026-04-12T14:59:03Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893254 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = Vinod Khosla | image = 2024-03-14 SXSW Vinod-Khosla 08741.jpg | caption = Vinod Khosla in 2024 | birth_date = {{Geboortedatum|1955|1|28}} | birth_place = [[Pune]], [[Maharashtra]], [[Indië]] | death_date = | death_place = | nationality = | citizenship = [[VSA]] | known_for = Medestigter van [[Sun Microsystems]]<br />Stigter van Khosla Ventures | alma_mater = Carnegie Mellon-universiteit | awards = | signature = | spouse = Neeru Khosla | children = 4 }} '''Vinod Khosla''' (gebore [[28 Januarie]] [[1955]]) is 'n [[Amerikaanse]] miljardêr-[[ondernemer]] en [[Waagkapitaal|waagkapitalis]], hoewel hy daardie titel verwerp en homself 'n waagkapitaalassistent noem wat gebruik word om [[entrepreneur]]s te help.<ref>{{Cite web |last= |date=2013-02-26 |title="Venture Assistance": A Philosophical View Of What Boards Should And Should Not Do |url=https://techcrunch.com/2013/02/26/venture-assistance-a-philosophical-view-of-what-boards-should-and-should-not-do/ |access-date=2025-12-22 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> Hy is 'n medestigter van [[Sun Microsystems]] en die stigter van Khosla Ventures.<ref>{{cite web |last1=Karlgaard |first1=Rich |title=Vinod Khosla On AI's Fast Rise, Robotics, Entrepreneurs And Innovation |url=https://www.forbes.com/sites/richkarlgaard/2023/12/07/vinod-khosla-on-ais-fast-rise-robotics-entrepreneurs-and-innovation/?sh=1a7c30696e8c |work=Forbes |access-date=19 April 2024 |archive-date=19 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240419200443/https://www.forbes.com/sites/richkarlgaard/2023/12/07/vinod-khosla-on-ais-fast-rise-robotics-entrepreneurs-and-innovation/?sh=1a7c30696e8c |url-status=live }}</ref> Khosla het sy rykdom gemaak uit vroeë waagkapitaalbeleggings in gebiede soos netwerke, [[sagteware]] en alternatiewe energietegnologieë.<ref>{{Cite web |date=31 Augustus 2011 |title=Vinod Khosla says get rid of experts and invent the future you want (video) |url=https://venturebeat.com/2011/08/31/vinod-khosla-says-get-rid-of-experts-and-invent-the-future-you-want-video/ |access-date=8 Februarie 2022 |website=VentureBeat |language=en-US |archive-date=8 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208212522/https://venturebeat.com/2011/08/31/vinod-khosla-says-get-rid-of-experts-and-invent-the-future-you-want-video/ |url-status=live }}</ref> Hy word beskou as een van die suksesvolste en invloedrykste waagkapitaliste.<ref>{{cite web |last1=Steinberg |first1=Jon |title=It's Vinod Khoslas World |url=https://www.theinformation.com/articles/its-vinod-khoslas-world |website=The Information |access-date=19 April 2024 |archive-date=19 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240419200450/https://www.theinformation.com/articles/its-vinod-khoslas-world |url-status=live }}</ref> In 2001 het 'n artikel in die ''Red Herring'' getiteld "''The No. 1 VC on the Planet: Vinod Khosla''" verklaar dat Khosla ses nuwe werksgeleenthede geskep het vir elke dag wat hy in die VSA gewoon het en gehelp het om 40 maatskappye te skep wat $150 miljard se markwaarde gedurende sy eerste 24 jaar in die VSA geproduseer het, wat hom in die boonste een persent van waagkapitaalbeleggers geplaas het.<ref name="herring2">{{Cite journal |last=Om Malik |date=13 Februarie 2001 |title=Vinod's Time |url=http://www.redherring.com/mag/issue91/index.htm |journal=Red Herring |issue=The No. 1 VC on the Planet |pages=42–47 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030425174834/http://www.redherring.com/mag/issue91/index.htm |archive-date=25 April 2003}}</ref><ref>{{Cite journal |last=McNicholas |first=Kym |date=21 September 2011 |title=Vinod Khosla: The Fail Strategy |url=https://www.forbes.com/sites/kymmcnicholas/2011/09/21/vinod-khosla-the-fail-strategy |journal=Forbes |access-date=21 September 2011}}</ref> In Januarie 2026 skat ''[[Forbes]]'' sy netto waarde op VS$13.4 miljard.<ref name="Forbes profile">{{cite web |title=Forbes profile: Vinod Khosla |url=https://www.forbes.com/profile/vinod-khosla/ |work=Forbes |access-date=3 March 2024 |archive-date=24 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224063546/https://www.forbes.com/profile/vinod-khosla/ |url-status=live }}</ref> ==Biografie== Khosla is op 28 Januarie 1955 in 'n [[Punjabi]]-Indiese familie in [[Pune]], [[Maharashtra]], gebore.<ref name=":0">{{Cite book |last=Kachru |first=Upendra |title=India Land of a Billion Entrepreneurs |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-5861-8 |location=Delhi |pages=182 |language=en}}</ref> Khosla se pa was 'n offisier in die Indiese Leër,<ref>{{Cite book |last=Chestone |first=Albert F. |title=What America Means to Me |publisher=Dog Ear Publishing |year=2009 |isbn=978-1-59858-895-8 |location=Indianapolis, IN |pages=24 |language=en}}</ref> gestasioneer na [[Nieu-Delhi]], [[Indië]]. Sy pa wou hê hy moes ook by die leër aansluit. Hy het Mount St Mary's School (Nieu-Delhi) vir laerskool bygewoon.<ref>{{cite web | url=https://www.scribd.com/doc/21789982/Vinod-Khosla | title=Vinod Khosla Biography | publisher=Scribd | date=29 Oktober 2009 | access-date=27 Julie 2014 | archive-date=5 Maart 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160305084815/https://www.scribd.com/doc/21789982/Vinod-Khosla | url-status=live }}</ref> Khosla het in entrepreneurskap belanggestel nadat hy as tiener in ''Electronic Engineering Times'' oor die stigting van [[Intel]] gelees het, wat hom daartoe gelei het om [[tegnologie]] as 'n loopbaan te volg en sy eie besigheid te stig.<ref name="computerhist">{{cite web|url=http://www.computerhistory.org/events/bio/Vinod,Khosla|title=Vinod Khosla|publisher=Computer History Museum|access-date=19 Junie 2017|archive-date=16 Februarie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180216025036/http://www.computerhistory.org/events/bio/Vinod,Khosla|url-status=live}}</ref> Volgens Khosla is hy geïnspireer deur Intel se medestigter [[Andrew Grove]], 'n Hongaarse immigrant wat befondsing vir Intel in Silicon Valley gekry het toe dit 'n nuwe onderneming was.<ref name=ecotimes/> Van 1971 tot 1976 het Khosla IIT Delhi bygewoon waar hy 'n baccalaureusgraad in [[elektriese ingenieurswese]] verwerf het.<ref name="HarvardCase">{{Citation | title = Vinod Khosla and Sun Microsystems (A) | last = Bhide | first = Amar V. | date = 14 Desember 1989 | publisher = Harvard Business Publishing | url = http://cb.hbsp.harvard.edu/cb/web/product_detail.seam?E=20605&R=390049-PDF-ENG| archive-url = https://archive.today/20140805011542/http://cb.hbsp.harvard.edu/cb/web/product_detail.seam?E=20605&R=390049-PDF-ENG|url-status = dead| archive-date = 5 Augustus 2014}}</ref> Hy het die eerste rekenaarklub in enige IIT begin om rekenaarprogrammering te doen en die skool se rekenaarsentrum bedryf terwyl die bedryfspersoneel gestaak het. Hy het ook as tiener 'n artikel oor parallelle verwerking geskryf voordat die konsep deur die IT-bedryf aangeneem is, en het gehelp om die eerste biomediese ingenieursprogram in Indië te begin. In 1975 het Khosla probeer om 'n [[Sojaboon|soja]]melkmaatskappy te begin wat bedoel was om 'n melkalternatief te bied aan Indiese verbruikers wat nie yskaste het om koeimelk te preserveer nie.<ref name=ecotimes>{{Cite news |title=Technology is my religion: Vinod Khosla, Founder, Khosla Ventures |url=https://economictimes.indiatimes.com/opinion/interviews/technology-is-my-religion-vinod-khosla-founder-khosla-ventures/articleshow/11005402.cms |access-date=8 Februarie 2022 |website=The Economic Times |archive-date=8 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208212522/https://economictimes.indiatimes.com/opinion/interviews/technology-is-my-religion-vinod-khosla-founder-khosla-ventures/articleshow/11005402.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=23 Februarie 2007 |title=Why Silicon Valley "gets" clean tech |url=https://www.reuters.com/article/us-renewable-energy-khosla-idUSL2254281020070223 |access-date=8 Februarie 2022 |website=Reuters |language=en |archive-date=8 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208212522/https://www.reuters.com/article/us-renewable-energy-khosla-idUSL2254281020070223 |url-status=live }}</ref> Khosla se besigheid het egter geen befondsing gehad nie en toe hy hoor dat hy sewe jaar sou moes wag om 'n telefoonlyn te kry, het hy besluit om te probeer om na Silicon Valley te kom.<ref>{{cite web |last=Daisyme |first=Peter |date=22 Januarie 2016 |editor=Dan Bova |title=Don't Let a Startup Failure Hold You Back |url=https://www.entrepreneur.com/growing-a-business/dont-let-a-startup-failure-hold-you-back/269844 |access-date=22 Januarie 2016 |website=Entrepreneur |publisher=Entrepreneur Media, LLC}}</ref> In 1980 is hy met Neeru Khosla getroud, sy meisie sedert hy 16 was.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/katiasavchuk/2015/06/29/neeru-khosla-wife-of-billionaire-venture-capitalist-wants-to-fix-education-with-software/#24f466b66cd1|title=Neeru Khosla, Wife of Billionaire Venture Capitalist, Wants To Fix Education With Software|first=Katia|last=Savchuk|website=forbes.com|access-date=31 Augustus 2018}}</ref><ref name=nyt2000>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2000/01/03/business/a-capitalist-venturing-in-the-world-of-computers-and-religion.html|title=A Capitalist Venturing in the World of Computers and Religion|first=Laura M.|last=Holson|work=The New York Times |date=3 Januarie 2000 |access-date=31 Augustus 2018}}</ref> Hulle het vier kinders,<ref>{{cite web|url=https://www.vanityfair.com/news/2018/02/vinod-khosla-beach-lawsuit|title=Tech Billionaire Takes "Get Off My Lawn!" Case to the Supreme Court|first=Bess|last=Levin|website=vanityfair.com|date=23 Februarie 2018|access-date=31 Augustus 2018|archive-date=27 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180427164322/https://www.vanityfair.com/news/2018/02/vinod-khosla-beach-lawsuit|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/nri/us-canada-news/Indian-American-venture-capitalist-Vinod-Khosla-hosts-dinner-for-Obama/articleshow/20484494.cms|title=Indian-American venture capitalist Vinod Khosla hosts dinner for Obama|newspaper=The Times of India|date=8 Junie 2013|access-date=31 Augustus 2018|archive-date=16 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916094406/https://timesofindia.indiatimes.com/nri/us-canada-news/Indian-American-venture-capitalist-Vinod-Khosla-hosts-dinner-for-Obama/articleshow/20484494.cms|url-status=live}}</ref> en woon sedert 1986 in hul huidige woning. In 2001 het Khosla gesê hy maak 'n punt daarvan om ten minste 25 keer per maand saam met sy gesin aandete te eet.<ref>{{Cite journal |last=McNicholas |first=Kym |date=21 September 2011 |title=Vinod Khosla: The Fail Strategy |url=https://www.forbes.com/sites/kymmcnicholas/2011/09/21/vinod-khosla-the-fail-strategy |journal=Forbes |access-date=21 September 2011}}</ref><ref name="nyt2000" /> ==Verwysings== {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Khosla, Vinod}} [[Kategorie:Geboortes in 1955]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] 2g32ofn7mzaqywlv6od5920t45ivjxq 0 459024 2893350 2886313 2026-04-12T16:45:14Z Jcb 223 2893350 wikitext text/x-wiki {{gaan taal na}} {{geen bronnelys}} {{Databoks}} '''Caryslia Beatriz Rodríguez Rodríguez''' is 'n [[Venezuela|Venezolaanse]] prokureur en politikus wat as 'n landdros van die Hooggeregshof van Venezuela dien. Tydens die regering van Nicolás Maduro het sy ook gelyktydig die posisie van president van die Kieskamer in die Hooggeregshof van Justisie beklee. Sy is 'n lid van die Verenigde Sosialistiese Party van Venezuela (PSUV), en was voorheen waarnemende burgemeester van Caracas, regeringsadviseur en president van die Caracas Munisipale Raad. == Loopbaan == Caryslia het gegradueer met 'n regsgraad aan die Sentrale Universiteit van Venezuela.[1] Sy het nagraadse grade in administratiewe litigasie van openbare amptenare, militêre strafreg, en nasionale veiligheid en verdediging.[aanhaling nodig] Op 2 Junie 2014 is sy aangestel as regsverteenwoordiger vir die Venezolaanse Pos- en Telegraafinstituut (IPOSTEL). Later, op 8 Januarie 2018, is sy ook deur die Nasionale Konstituerende Vergadering (ANC) as 'n plaasvervangende lid van die Caracas Metropolitaanse Vlak Likwidasieraad aangestel.[1] In die munisipale verkiesings van 2018 is sy verkies as raadslid vir distrik 3 van die Libertador-munisipaliteit in die Hoofstaddistrik. Tussen 1 Februarie en 26 Augustus 2021 het sy die Libertador Munisipale Raad gelei, en tussen 26 Augustus en 21 November het sy as waarnemende burgemeester van die Libertador-munisipaliteit van Caracas gedien, na die bedanking van Erika Farías. Sy was voorheen 'n voorkandidaat vir burgemeester in die primêre verkiesings van die Verenigde Sosialistiese Party van Venezuela in 2021.[1] Op 26 April 2022 is sy deur die pro-regeringsmeerderheid Nasionale Vergadering as landdros van die Hooggeregshof van Justisie en president van die Kieskamer aangestel.[1] Daarna, op 17 Januarie 2024, is sy as president van die Hooggeregshof van Justisie aangestel.[2][3][4][5] Dit is onbekend of Rodríguez uit haar partylidmaatskap bedank het toe sy die pos aanvaar het.[6] Op 12 September 2024 het die regering van die Verenigde State sanksies aangekondig teen 16 Venezolaanse staatsamptenare, insluitend Caryslia Rodríguez. Hierdie maatreëls is geneem in reaksie op die president van die Hooggeregshof se bekragtiging van die betwiste oorwinning van Nicolás Maduro in die presidensiële verkiesings wat op 28 Julie gehou is. [7] Op 17 Desember is sy en vier ander Venezolaanse amptenare deur die Kanadese regering gesanksioneer. Diegene wat gesanksioneer is, word daarvan beskuldig dat hulle deelgeneem het aan aktiwiteite wat demokrasie ondermyn en Nicolás Maduro bedrieglik as die wenner van die presidensiële verkiesings op 28 Julie in Venezuela verklaar het. [8] == Onderwys == Rodríguez het laer- en hoërskool in Maracay bygewoon. [9] Sy het in 1993 gegradueer aan die Sentrale Universiteit van Venezuela, waar sy vriende was met Cilia Flores, Maduro se vrou. [10] Sy het 'n meestersgraad in militêre strafreg verwerf [11] en was in 2024 besig met 'n doktorsgraad aan die Universiteit van Nueva Esparta. == persoonlike lewe == Sy is sedert 1994 getroud met Juan Miguel Olmos Iguaro en het 'n goeie familieverhouding met hulle, en onderhou hegte familie en vriende. {{Normdata}} t99m320cj1ff2jbbdfn93eiw1mo2b6a 0 459052 2893259 2886772 2026-04-12T15:01:00Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893259 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Walid Khalidi | bynaam = | beeld = Walid Khalidi.png | beeldbeskrywing = | onderskrif = Walid Khalidi in Maart 2014 | geboortenaam = Walid Khalidi | geboortedatum = [[16 Julie]] [[1925]] | geboorteplek = [[Jerusalem]], [[Palestina]] | dood_datum = {{SDEO|1925|7|16|2026|03|8}} | sterfteplek = Cambridge, Massachusetts | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Staat Palestina}} | beroep = Historikus | ander = | bekend = Palestynse historikus wat breedvoerig oor die Palestynse uittog geskryf het | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Walid Khalidi''' ([[Arabies]]: وليد خالدي; [[16 Julie]] [[1925]] – [[8 Maart]] [[2026]]) was 'n [[Palestynse]] [[historikus]] wat breedvoerig oor die Palestynse uittog geskryf het. Hy was 'n medestigter van die Instituut vir Palestynse Studies (IPS), wat in Desember 1963 in Beiroet gestig is as 'n onafhanklike navorsings- en publikasiesentrum wat fokus op die Palestynse probleem en die [[Arabies-Israeliese konflik]], en was die algemene sekretaris daarvan tot 2016. Khalidi se eerste doseerpos was by [[Oxford]], 'n pos waaruit hy in 1956 bedank het uit protes teen die [[Suezkrisis|Britse inval in Suez]]. Hy was professor in Politieke Studies aan die Amerikaanse Universiteit van Beiroet tot 1982 en daarna 'n navorsingsgenoot by die Harvard-sentrum vir Internasionale Sake.<ref>Hirsch & Housen-Couriel, 1995, bl. 98.</ref> Hy het ook aan die [[Universiteit van Princeton]] doseer. Khalidi was 'n genoot van die Amerikaanse Akademie vir Kuns en Wetenskappe. Hy word deur die IPS beskryf as "die historikus van die Palestynse saak",<ref name="aljazeera" /> die eerste navorser wat Plan Dalet onthul het,<ref name="aljazeera" /> en was invloedryk in die [[akademie]], institusionele ontwikkeling en [[diplomasie]]. Sy akademiese werk in die besonder, volgens Rashid Khalidi, het 'n sleutelrol gespeel in die vorming van beide Palestynse en breër Arabiese reaksies op die verlies van [[Staat Palestina|Palestina]], en in die uiteensetting van maniere waarop eersgenoemde kan verseker dat hulle sigbaar bly as 'n teenwoordigheid binne die Midde-Oosterse kaart.<ref>Rashid Khalidi, [https://books.google.com/books?id=GkbzYoZtaJMC&pg=PA280 'Walid Khalidi,'] in Philip Mattar, ''Encyclopedia of the Palestinians,'' Facts on File, rev.ed. 2005 bl.280–284.</ref> ==Lewe en loopbaan== Khalidi, een van vyf kinders, is op 16 Julie 1925 in [[Jerusalem]] gebore.<ref>{{cite web|title=An Impossible Friendship: Group Portrait, Jerusalem Before and After 1948 | jstor=mejc21474 | url=https://www.jstor.org/stable/10.7312/mejc21474}}</ref> Sy vader, Ahmad Samih Khalidi, was dekaan van die Arabiese Kollege van Jerusalem,<ref>{{Cite web|date=9 Maart 2026|title= Walid al-Khalidi, Architect of Modern Palestinian Historiography, Dies at 100|url= https://www.palestinechronicle.com/walid-al-khalidi-architect-of-modern-palestinian-historiography-dies-at-100/|website=Palestine Chronicle|access-date=9 Maart 2026}}</ref> en het uit 'n familie met wortels in Palestina voor die Kruisvaardertyd gekom. Sy stiefmoeder, Anbara Salam Khalidi (4 Augustus 1897–Mei 1986), was 'n Libanese [[Feminisme|feminis]], vertaler en skrywer, wat beduidend bygedra het tot die emansipasie van Arabiese vroue. Khalidi se vroeë tutor was die direkteur van Onderwys in Palestina, G. B. Farrell.<ref name="RKhalidi" >Rashid Khalidi, [https://books.google.com/books?id=GkbzYoZtaJMC&pg=PA281 'Walid Khalidi,'] in Philip Mattar (ed.),''Encyclopedia of the Palestinians,'' Infobase Publishing, 2005 bl.280–284.</ref> Sy halfbroers was die historikus Tarif Khalidi en biochemikus Usama al-Khalidi. Khalidi het eers sy opleiding in [[Ramallah]] ontvang voordat hy die St George's School in Jerusalem bygewoon het.<ref name="aljazeera">{{Cite news|title= Walid Khalidi, historian of the Palestinian cause, dies aged 100|url= https://www.aljazeera.com/news/2026/3/9/walid-khalidi-historian-of-the-palestinian-cause-dies-aged-100|work=Al Jazeera|date=9 Maart 2026|last=Adler|first=Nils|access-date=9 Maart 2026}}</ref> Hy het later in 1945 met 'n BA aan die [[Universiteit van Londen]] gegradueer, en daarna aan die [[Universiteit van Oxford]] gestudeer en 'n M.Litt verwerf in 1951. Hy het toe doseer aan die Fakulteit Oosterse Studies in Oxford, totdat hy bedank het, na die [[Suezkrisis|trilaterale Britse, Franse en Israeliese aanval op Egipte in 1956]], om te begin doseer aan die Amerikaanse Universiteit van [[Beiroet]].<ref>{{Cite web|date=9 Maart 2026|title= Renowned Palestinian historian Walid Khalidi dies aged 100|url= https://www.middleeasteye.net/news/renowned-palestinian-historian-walid-khalidi-dies-aged-100|website=Middle East Eye|access-date=9 Maart 2026}}</ref> In die 50's het hy twee [[essay]]s geskryf oor Abd al-Ghani al-Nabulsi, 'n Siriese [[Soefisme|Soefi]]-geleerde wat oor verdraagsaamheid geskryf het, en wat dit beoefen het met betrekking tot Jode en Christene wat hy teëgekom het.<ref name="MF" >Camille Mansour and Leila Fawaz (eds.),[https://books.google.com/books?id=o51FWqrYp84C&pg=PR9 ''Transformed Landscapes: Essays on Palestine and the Middle East in Honor of Walid Khalidi,''] American University in Cairo Press, 2009 pp.ix–xiii.</ref> Onder sy leiding het die Instituut vir Palestynse Studies, wat in 1963 gestig is, 'n lang reeks monografieë in Engels en Arabies en verskeie belangrike vertalings van Hebreeuse tekste in Arabies vervaardig: 'Die Geskiedenis van die Haganah', [[David Ben-Gurion]], en Shertok se dagboeke - tekste wat steeds op vertaling in Engels wag.<ref>Sieb byvoorbeeld [http://www.mideastweb.org/pland.htm Sien vertaling deur Walid Khalidi hier]</ref> Hy het ook baanbrekerswerk oor die val van [[Haifa]] en Deir Yassin geskep. Sy bekendste werke is ''Before Their Diaspora'', 'n fotografiese essay oor die Palestynse samelewing voor 1948, en ''All That Remains'', die ensiklopediese versameling van dorpsgeskiedenisse wat hy geredigeer het. Hy het in 1982 'n senior navorsingsgenoot by die Instituut vir Midde-Oosterse Studies aan Harvard geword.<ref name="RKhalidi" /> Meer breedweg strek sy intellektuele belangstellings van moderne Europese geskiedenis tot [[internasionale betrekkinge]], in [[strategie]]se en [[militêr]]e terme.<ref name="MF" /> In 1983 het Khalidi later 'n adviseur van die [[Irak]]se afvaardiging na die [[Verenigde Nasies]] geword en by 'n Arabiese Spitsberaad-afvaardiging vir die Verenigde Koninkryk aangesluit.<ref name="aljazeera" /> Khalidi was krities oor die Palestynse betrokkenheid by die Libanese Burgeroorlog en het 'n argument met [[Jasser Arafat]] onthou waarin hy aan die Palestynse leier gesê het dat die [[PLO]] "geen reg het" om kant te kies in die konflik nie.<ref>{{Cite journal|last=Karsh|first=Efraim|date=2014|title=No Love Lost|journal=The Myth of Palestinian Centrality |url=https://www.jstor.org/stable/resrep04745.11|pages=27–29}}</ref><ref>{{Cite web|date=8 Maart 2026|title= Palestinian historian and academic Walid al-Khalidi dies aged 100|url= https://www.newarab.com/news/palestinian-historian-walid-al-khalidi-dies-aged-100|website=The New Arab|access-date=9 Maart 2026}}</ref> ===Dood=== Khalidi is op 8 Maart 2026 op die ouderdom van 100 in [[Cambridge, Massachusetts]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], oorlede.<ref>{{cite web |title=The Passing of Walid Khalidi, Co-Founder and Honorary President of the Institute for Palestine Studies (1925–2026) |url=https://www.palestine-studies.org/en/node/1658684 |website=Institute for Palestine Studies |access-date=8 Maart 2026}}</ref><ref name="aljazeera" /> ==Standpunt oor die Palestynse vraagstuk== Khalidi se verklaarde standpunt oor die Palestynse vraagstuk was vir 'n tweestaatoplossing.<ref>{{cite journal | last1 = Khalidi | first1 = Walid | date=Julie 1978 | title = Thinking the Unthinkable: A Sovereign Palestinian State | journal = Foreign Affairs | volume = 56 | issue = 4 | pages = 695–713 | jstor = 20039986 | doi =10.2307/20039986 }}</ref><ref name="Whither Jerusalem">{{cite book|last=Hirsch|first=Moshe|title=Whither Jerusalem?: proposals and positions concerning the future of Jerusalem|year=1995|publisher=Nijhoff|location=The Hague u.a.|isbn=978-90-411-0077-1|page=98|chapter-url=https://books.google.com/books?id=NUhGYFwhx-0C&q=Walid+Khalidi&pg=PA98|author2=Housen-Couriel, Deborah |author3=Lapidoth, Ruth |access-date=4 October 2013|chapter=44|edition=Mekhon Yerushalayim le-ḥeḳer Yiśraʼel|quote= '''''Proposal by Dr. Walid Khalidi''''' Date: 1978, 1988 ''Source:'' W. Khalidi, "Thinking the Unthinkable: A Sovereign Palestinian State," 56 ''Foreign Affairs'' 695, 1978. ''idem'', "Toward Peace in the Holy Land," 66 ''Foreign Affairs'' 71, 1988''Agtergrond:'' Walid Khalidi was professor in Politieke Studies aan die Amerikaanse Universiteit van Beiroet tot 1982 en is tans 'n Navorsingsgenoot by die Harvard Sentrum vir Internasionale Sake. In die verlede was hy 'n lid van die Palestynse Nasionale Raad en het hy verskeie politieke missies vir die Palestynse Bevrydingsorganisasie uitgevoer. ''Nasionale Aspirasies'' # Oos-Jerusalem sal die hoofstad van "Arabiese Palestina" en Wes-Jerusalem van Israel wees. # Die twee state sal ooreenkom oor reëlings vir "vryheid van verblyf tussen twee hoofstede." # Beide dele van die stad sal "gedeeltelik of geheel en al gedemilitariseer word vir noodsaaklike interne veiligheidsmagte." ''Heilige Plekke'' # Ekstraterritoriale status sal aan die Heilige Plekke van Jerusalem in Oos-Jerusalem toegestaan word, en vryheid van toegang daartoe moet gewaarborg word. # 'n "Intergeloofsraad" sal opgerig word, bestaande uit senior verteenwoordigers van die Christendom, Judaïsme en Islam. Die raad sal voorgesit word deur 'n verteenwoordiger van die VN of deur roterende voorsitterskap onder die lede. # Die raad "kon toesig hou oor die spesiale belange, Heilige Plekke en instellings van elke godsdiens en optree as 'n arbitrasie- en versoeningsliggaam vir geskille of eise wat met betrekking daartoe ontstaan." ''Munisipale Administrasie'' # Twee "afsonderlike munisipaliteite van elke soewereine staat" sou dienste aan die stad se inwoners lewer. # "'n Gesamentlike interstaatlike groot munisipale raad sou sekere noodsaaklike gemeenskaplike dienste bedryf en toesig hou."}}</ref> Khalidi het in 1988 in ''Foreign Affairs'' geskryf: "'n Palestynse staat in die besette gebiede binne die grense van 1967 in vreedsame naasbestaan langs [[Israel]] is die enigste konseptuele kandidaat vir 'n historiese kompromie van hierdie eeu-oue konflik. Daarsonder sal die konflik 'n oop een bly."<ref>Khalidi, Walid. [http://www.foreignaffairs.com/articles/43074/walid-khalidi/toward-peace-in-the-holy-land "Toward Peace in the Holy Land"], ''Foreign Affairs '', Spring 1988.</ref> Khalidi was 'n Palestynse verteenwoordiger van die Gesamentlike Palestynse-Jordaanse afvaardiging na die Midde-Oosterse vredesgesprekke wat by die Madrid-konferensie van stapel gestuur is, voor die Oslo-ooreenkomste.<ref name="aljazeera" /> Hy het geen amp in die [[Palestynse Bevrydingsorganisasie]] (PLO) of enige van sy liggame beklee nie.<ref>[https://api.parliament.uk/historic-hansard/written-answers/1983/apr/13/dr-walid-khalidi Hansard Records], 13 April 1983 vol 40 c407W.</ref> ==Toekennings== By die Palestynse Erfenisstigting se 15de herdenkingsbanket is Khalidi met 'n toekenning oorhandig vir sy toewyding aan die Palestynse saak, die Arabies-Amerikaanse gemeenskap en die Arabiese nasie.<ref>{{Cite web|url=http://www.palestineheritage.org/Newsletter_June_2002.htm|title=Palestine Heritage news letter|access-date=3 Junie 2008|archive-date=3 Augustus 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190803025413/http://palestineheritage.org/Newsletter_June_2002.htm|url-status=dead}}</ref> ==Resensies== Moshe Brawer, professor in geografie aan die Universiteit van Tel Aviv, het geskryf dat Khalidi se ensiklopediese werk ''All that Remains'' ly aan "onvoldoende veldnavorsing". Brawer het Khalidi se oormatige afhanklikheid van 'n gewysigde weergawe van die ''Village Statistics'' gekritiseer, wat Khalidi erken het slegs rowwe ramings verskaf, terwyl hy nie gebruik gemaak het van ander bronne soos die ''Village Files'' of [[RAF]]-lugfoto's wat meer akkurate ramings sou oplewer nie.<ref>{{cite journal | url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13537129408719331#preview | doi=10.1080/13537129408719331 | title=All that remains? | date=1994 | last1=Brawer | first1=Moshe | journal=Israel Affairs | volume=1 | issue=2 | pages=334–345 | url-access=subscription }}</ref> Ann M. Lesch van die Universiteit van Villanova skryf dat "as akademiese dokumentasie sal ''All That Remains'' die definitiewe bron word vir navorsing oor die Palestynse ontworteling in 1948".<ref>{{cite journal | author = Ann Lesch | title = All That Remains | journal = British Journal of Middle Eastern Studies | volume = 20 | issue = 1 | year = 1993 | pages = 111–113 | doi = 10.1080/13530199308705573 }}</ref> ==Gepubliseerde werke== ===Boeke=== *(1974) ''Palestine and the Arab-Israeli Conflict: An Annotated Bibliography''. Institute for Palestine Studies. *(1987) {{cite book|title= From Haven to Conquest: Readings in Zionism and the Palestine Problem Until 1948 |url= https://books.google.com/books?id=qSpIAAAAMAAJ |year= 1987 |orig-year= Original in 1971 |publisher= Institute for Palestine Studies |isbn= 978-0-88728-155-6 }} *(1983) ''Conflict and Violence in Lebanon: Confrontation in the Middle East''. Harvard University Press. {{ISBN|0-674-16075-4}} *(1984) ''Before Their Diaspora: A Photographic History of the Palestinians, 1876–1948''. Institute for Palestine Studies. {{ISBN|0-88728-144-3}} *(1987) ''From Haven to Conquest: Readings in Zionism and the Palestine Problem until 1948.''. Institute of Palestine Studies, Washington DC. *(1989) ''At a Critical Juncture: The United States and the Palestinian People''. Center for Contemporary Arab Studies, Georgetown University. *(1992) ''All That Remains: The Palestinian Villages Occupied and Depopulated by Israel in 1948''. Institute for Palestine Studies. {{ISBN|0-88728-224-5}} *(1992) ''Palestine Reborn''. I. B. Tauris. {{ISBN|1-85043-563-4}} *(1996) ''Islam, the West and Jerusalem''. Center for Contemporary Arab Studies & Center for Muslim–Christian Understanding, Georgetown University. *(1998) {{cite book |title=Khamsuna 'aman a'la taqsim Filastin |trans-title=Fifty years since the Partition of Palestine (1947–1997) |publisher=Dar al-Nahar |location=Beirut |language=ar |script-title=ar: خمسون عاما على تقسيم فلسطين، ٧٤٩١-٧٩٩١ |oclc=39908853}} *(1999) {{cite book |title=Dayr Yasin: al-Jum'a, 9 April 1948 |trans-title=Dayr Yasin: Friday, 9 April 1948 |publisher=Institute for Palestine Studies |location=Beirut |language=ar |script-title=ar:دير ياسين : الجمعة، ٩ نيسان/أبريل ٨٤٩١ |oclc=43527890}} *(2000) ''The Ownership of the U.S. Embassy Site in Jerusalem''. Institute for Palestine Studies. {{ISBN|0-88728-277-6}} ===Artikels=== *(1959) {{cite journal |title=Why Did the Palestinians Leave? |journal=Middle East Forum |volume=24 |pages=21–24 |date=Julie 1959}}. Reprinted as {{cite journal |url=https://www.palestine-studies.org/sites/default/files/attachments/jps-articles/why%20did%20the%20palestinians%20leave.pdf |title=Why Did the Palestinians Leave, Revisited |date=Winter 2005 |journal=Journal of Palestine Studies |volume=134 |issue=2 |pages=42–54}} *(1959) {{cite journal |title=The Fall of Haifa |journal=Middle East Forum |volume=35 |pages=22–32 |date=Desember 1959}} *(1961) [http://www.pbble.com/doc/Khalidi-Plan-Dalet.pdf Plan Dalet: The Zionist Master Plan for the Conquest of Palestine]. [https://www.jstor.org/stable/2537591 jstor], ''Middle East Forum'', 37(9), 22–28, (November 1961). *(1978) {{cite journal |url=http://www.foreignaffairs.org/19780701faessay9869/walid-khalidi/thinking-the-unthinkable-a-sovereign-palestinian-state.html |title=Thinking the unthinkable: A sovereign Palestinian State |journal=Foreign Affairs |date=July 1978 |volume=56 |issue=4 |pages=695–713 |last1=Khalidi |first1=Walid |doi=10.2307/20039986 |jstor=20039986 |url-access=subscription }} *(1981) {{cite journal |url=http://www.foreignaffairs.org/19810601faessay8189/walid-khalidi/regiopolitics-toward-a-u-s-policy-on-the-palestine-problem.html |title=Regiopolitics: Toward a U.S. Policy on the Palestine Problem |journal=Foreign Affairs |date=Summer 1981 |volume=59}} *(1985) {{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/2537120 |title=A Palestinian Perspective on the Arab–Israeli Conflict |journal=Journal of Palestine Studies |volume=14 |issue=4 |date=Summer 1985 |pages=35–48|jstor=2537120 |last1=Khalidi |first1=Walid |doi=10.2307/2537120 |url-access=subscription }} *(1988) {{cite journal |url=http://www.foreignaffairs.org/19880301faessay7895/walid-khalidi/toward-peace-in-the-holy-land.html |title=Toward Peace in the Holy Land |journal=Foreign Affairs |date=Spring 1988|volume=66 |issue=4 |last1=Khalidi |first1=Walid |doi=10.2307/20043482 |jstor=20043482 |url-access=subscription }} *(1991) {{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/2537195 |title=The Gulf Crisis: Origins and Consequences |journal=Journal of Palestine Studies |volume=20 |issue=2 |date=Winter 1991 |pages=5–28|jstor=2537195 |last1=Khalidi |first1=Walid |doi=10.2307/2537195 |url-access=subscription }} *(1993) {{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/2537574 |title=Benny Morris and Before Their Diaspora |journal=Journal of Palestine Studies |volume=22 |issue=3 |date=Spring 1993 |pages=106–119|jstor=2537574 |last1=Khalidi |first1=Walid |doi=10.2307/2537574 |url-access=intekening }} *(1993) {{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/2537267 |title=The Jewish-Ottoman Land Company: Herzl's Blueprint for the Colonization of Palestine |journal=Journal of Palestine Studies |volume=22 |issue=2 |date=Winter 1993 |pages=30–47|jstor=2537267 |last1=Khalidi |first1=Walid |doi=10.2307/2537267 |url-access=subscription }} *(1996) {{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/2537806 |title=Revisiting the UNGA Partition Resolution |journal=Journal of Palestine Studies |volume=27 |issue=1 |date=Autumn 1997 |pages=5–21|jstor=2537806 |last1=Khalidi |first1=Walid |doi=10.2307/2537806 |url-access=subscription }} *(1998) {{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/2537835 |title=Selected Documents on the 1948 Palestine War |journal=Journal of Palestine Studies |volume=27 |issue=3 |pages=60–105 |date=Spring 1998 |doi=10.2307/2537835|jstor=2537835 |last1=Khalidi |first1=Walid |url-access=subscription }} *(2005) {{cite journal |title=On Albert Hourani, the Arab Office, and the Anglo-American Committee of Inquiry 1946 |journal=Journal of Palestine Studies |volume=35 |issue=1 |date=Autumn 2005 |pages=60–79 |url=https://online.ucpress.edu/jps/article-abstract/35/1/60/2089/On-Albert-Hourani-the-Arab-Office-and-the-Anglo |doi=10.1525/jps.2005.35.1.60|url-access=subscription }} *(2014) ''"[https://digital.soas.ac.uk/content/LO/A0/00/00/38/00001/file91749.pdf Palestine and Palestine Studies: One Century after World War I and the Balfour Declaration.]"'' Center of Palestine Studies, SOAS, University of London First Annual Lecture, 6 Maart 2014 == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Khalidi, Walid}} [[Kategorie:Palestynse akademici]] [[Kategorie:Geboortes in 1925]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] kdwfud5mj8dns6etnkd10j956em3kf4 0 459084 2893121 2886225 2026-04-12T12:00:49Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893121 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Rui Borges | image = [[Lêer:Rui Borges.png|240px]] | caption = Borges in 2025 | fullname = Rui Manuel Gomes Borges | birth_date = {{Birth date and age|1981|7|7|df=yes}} | birth_place = Mirandela, [[Portugal]] | height = 1,73 m | position = Vleuel | currentclub = [[Sporting CP]] (hoofafrigter) | youthyears1 = 1991–2000 | youthclubs1 = [[SC Mirandela|Mirandela]] | years1 = 2000–2001 | clubs1 = [[GD Bragança|Bragança]] | caps1 = 12 | goals1 = 4 | years2 = 2001–2002 | clubs2 = [[USC Paredes|Paredes]] | caps2 = 36 | goals2 = 1 | years3 = 2002–2004 | clubs3 = [[SC Braga|Braga B]] | caps3 = 40 | goals3 = 1 | years4 = 2004–2005 | clubs4 = [[SC Mirandela|Mirandela]] | caps4 = | goals4 = | years5 = 2005–2007 | clubs5 = [[GD Bragança|Bragança]] | caps5 = | goals5 = | years6 = 2007–2008 | clubs6 = [[CD Trofense|Trofense]] | caps6 = 7 | goals6 = 0 | years7 = 2008 | clubs7 = → [[Moreirense FC|Moreirense]] (leen) | caps7 = 15 | goals7 = 0 | years8 = 2008–2009 | clubs8 = [[Moreirense FC|Moreirense]] | caps8 = 16 | goals8 = 0 | years9 = 2009–2012 | clubs9 = [[SC Mirandela|Mirandela]] | caps9 = 91 | goals9 = 26 | years10 = 2012–2013 | clubs10 = [[FC Famalicão|Famalicão]] | caps10 = 29 | goals10 = 2 | years11 = 2013 | clubs11 = [[SC Freamunde|Freamunde]] | caps11 = 2 | goals11 = 0 | years12 = 2013–2015 | clubs12 = [[GD Bragança|Bragança]] | caps12 = 56 | goals12 = 8 | years13 = 2015–2017 | clubs13 = [[SC Mirandela|Mirandela]] | caps13 = 53 | goals13 = 6 | totalcaps = | totalgoals = | manageryears1 = 2017–2019 | managerclubs1 = [[SC Mirandela|Mirandela]] | manageryears2 = 2019–2020 | managerclubs2 = [[Académico de Viseu FC|Académico de Viseu]] | manageryears3 = 2020–2021 | managerclubs3 = [[Académica de Coimbra|Académica]] | manageryears4 = 2021–2022 | managerclubs4 = [[CD Nacional|Nacional]] | manageryears5 = 2022–2023 | managerclubs5 = [[UD Vilafranquense|Vilafranquense]] | manageryears6 = 2023 | managerclubs6 = [[CD Mafra|Mafra]] | manageryears7 = 2023–2024 | managerclubs7 = [[Moreirense FC|Moreirense]] | manageryears8 = 2024 | managerclubs8 = [[Vitória SC|Vitória Guimarães]] | manageryears9 = 2024– | managerclubs9 = [[Sporting CP]] }} '''Rui Manuel Gomes Borges''' (gebore 7 Julie 1981) is ’n [[Portugal|Portugese]] professionele [[Sokker|sokkerafrigter]] en voormalige speler wat tans as hoofafrigter van die [[Primeira Liga]]-klub [[Sporting Lissabon]] dien. Hy het as ’n vleuel vir verskeie klubs in Portugal gespeel voordat hy in 2017 ’n afrigtingsloopbaan begin het. In 2023 het hy sy deurbraak in die Primeira Liga gemaak as hoofafrigter van Moreirense, en hy het ook Vitória de Guimarães afgerig voordat hy in Desember 2024 by sy huidige klub, Sporting CP, aangesluit het.<ref>{{cite web|url=https://www.sporting.pt/pt/noticias/futebol/equipa-principal/2024-12-26/e-um-sonho-representar-o-campeao-nacional|title="É um sonho representar o Campeão Nacional"|publisher=Sporting CP|language=pt|date=26 December 2024|accessdate=26 December 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://cnnportugal.iol.pt/rui-borges/sporting/oficial-sporting-paga-4-1-milhoes-rui-borges-assina-ate-2027/20241226/676d2159d34e94b829090441|title=Oficial: Sporting paga 4,1 milhões, Rui Borges assina até 2026+1|trans-title=|publisher=CNN Portugal|language=pt|date=26 December 2024|accessdate=26 December 2024}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Sokkersaadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Borges, Rui}} [[Kategorie:Portugese sokkerspelers]] [[Kategorie:Sokkerafrigters]] [[Kategorie:Geboortes in 1981]] [[Kategorie:Lewende mense]] 2u8iex6adl3hlkf1h0fcfovp11evhxv 0 459514 2893157 2888729 2026-04-12T12:56:10Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893157 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks | beeld = [[Lêer:WKS_Śląsk_Wrocław_Handball_Team_(cropped).jpg|200px]] | klubnaam = Śląsk Wrocław | vollenaam = Wrocławski Klub Sportowy Śląsk Wrocław Spółka Akcyjna | bynaam = ''WKS''<br>''Wojskowi'' (Die Militêre) | stigting = {{Start date and age|df=yes|1947}} | stadion = Tarczyński Arena Wrocław, [[Wrocław]] | kapasiteit = 45 105<ref>{{Cite web|url=https://stadionwroclaw.pl/stadion/fakty-i-liczby/|title=Fakty i liczby|access-date=26 November 2021|archive-date=25 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125152152/https://stadionwroclaw.pl/stadion/fakty-i-liczby/|url-status=live}}</ref> | eienaar = [[Wrocław]] | voorsitter = Remigiusz Jezierski | afrigter = {{vlagikoon|Slowenië}} Ante Šimundža<ref>{{Cite web |date=2024-12-24 |title=Oficjalnie: Śląsk Wrocław ma nowego trenera! Co za prezent na święta |url=https://www.sport.pl/pilka/7,65039,31569644,oficjalnie-slask-wroclaw-ma-nowego-trenera-co-za-prezent-na.html |access-date=2024-12-24 |website=Sport.pl |language=pl}}</ref> | liga = I liga | seisoen = | posisie = | patroon_la1 = | patroon_b1 = _slask2526h | patroon_ra1 = | patroon_sh1 = | patroon_so1 = | linkerarm1 = 005000 | liggaam1 = 005000 | regterarm1 = 005000 | broek1 = 005000 | kouse1 = 005000 | patroon_la2 = _nikeprecision7w | patroon_b2 = _nikeprecision7w | patroon_ra2 = _nikeprecision7w | patroon_sh2 = | patroon_so2 = | linkerarm2 = | liggaam2 = | regterarm2 = | broek2 = FFFFFF | kouse2 = FFFFFF | huidige_seisoen = 2025–26 Śląsk Wrocław-seisoen }} '''Wrocławski Klub Sportowy Śląsk Wrocław Spółka Akcyjna''', algemeen bekend as '''WKS Śląsk Wrocław''' (<small>[[Pools|Poolse]] uitspraak:</small> ɕlɔ̃zɡ ˈvrɔt͡swaf), is ’n [[Pole|Poolse]] professionele [[Sokker|sokkerklub]] gebaseer in [[Wrocław]] wat in die I liga, die tweede vlak van die Poolse sokkerliga-stelsel, speel. Die naam Śląsk is Pools en verwys na die streek [[Silesië]]. Die klub se ondersteuners het ’n alliansie met die ondersteuners van [[Lechia Gdańsk]], en die wedstryd tussen die twee spanne word dikwels die ‘vriendskapswedstryd’ genoem. Śląsk het twee keer die titel van Poolse kampioen gewen (1977, 2012), vier keer tweede in die Ekstraklasa geëindig (1978, 1982, 2011, 2024), twee keer die Poolse Beker gewen (1976, 1987), twee keer die Poolse Superbeker gewen (1987, 2012) en een keer die Ekstraklasa Beker (2009).<ref>{{cite web|title=Historia Wroclawskiego Klubu|url=http://slaskhistoria.w.interia.pl/wks_slask_wroclaw.htm|publisher=WKS Śląsk Wrocław Historia Klubu|access-date=22 July 2011|language=Polish|archive-date=11 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120611164411/http://slaskhistoria.w.interia.pl/wks_slask_wroclaw.htm|url-status=dead}}</ref> Die klub se tuisstadion is die Tarczyński Arena Wrocław, ’n stadion met ’n kapasiteit van 45,105 in Wrocław wat een van die gasheerplekke tydens [[Europese Sokkerkampioenskap 2012|UEFA Euro 2012]] was. Voorheen het die klub by die Stadion Olimpijski en die Stadion Oporowska gespeel. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.slaskwroclaw.pl Amptelike klubwerf] {{Sokkersaadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Slask}} [[Kategorie:Poolse sokkerklubs]] qsa97te1xtzn099qoo36r8llplnm7fr 0 459948 2893380 2892662 2026-04-12T18:00:25Z SpesBona 2720 Klaar 2893380 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Krieketspan | naam = Nigerië | beeld = Kenteken van die Nigeriese nasionale krieketspan.png | byskrif = Kenteken van die Nigeriese nasionale krieketspan | bynaam = ''Yellow Greens'' | konferensie = [[Nigeriese Krieketfederasie]] (NCF) | kaptein = [[Sylvester Okpe]] | afrigter = {{vlagikoon|Nigerië}} Uthe Clive Ogbimi (voorlopig) | toetsstatusjaar = | ikr_status = Assosiaatlid met [[Twintig20|T20I]]-status | ikr_aansluiting = 2002 | ikr_streek = [[Afrikakrieketvereniging|AKV]] (Afrika) | toetsrang = | beste_toetsrang = | edi-rang = | beste_edi-rang = | t20i-rang = 36ste | beste_t20i-rang = 36ste (op 25 Mei 2019) | eerste_wedstryd = {{vlagikoon|Nigerië|1888}} Kolonie Lagos t {{vlagikoon|Goudkus}} [[Goudkus (streek)|Goudkus]] in [[Lagos]]; 25 Mei 1904 | eerste_toets = | mees_onlangse_toets = | aantal_toetse = | aantal_toetse_vanjaar = | toetsrekord = | toetsrekord_vanjaar = | eerste_edi = | mees_onlangse_edi = | aantal_edis = | aantal_edis_vanjaar = | edi-rekord = | edi-rekord_vanjaar = | wb_verskynings = 0/14 | wb_eerste = | wb_beste = | wbk_verskynings = | wbk_eerste = | wbk_beste = | kt_verskynings = 0/10 | kt_eerste = | kt_beste = | eerste_t20i = t {{Cr-KE}} op [[Kyambogo-krieketovaal]], [[Kampala]]; 20 Mei 2019 | mees_onlangse_t20i = t {{vlagland|Rwanda}} op [[Nigeriese Krieketfederasie-ovaal]], [[Abuja]]; 14 Desember 2025 | aantal_t20is = 93 | aantal_t20is_vanjaar = 0 | t20i-rekord = 48/43 (52,74%)<br />(0 gelykop, 2 onbeslis) | t20i-rekord_vanjaar = 0/0<br />(0 gelykop, 0 onbeslis) | wt20-verskynings = 0/10 | eerste_wt20 = | beste_wt20 = | wt20k-verskynings = 3 | eerste_wt20k = 2019 | beste_wt20k = 4de plek (in 2021) | h_patroon_la = | h_patroon_b = | h_patroon_ra = | h_patroon_broek = | h_linkerarm = | h_liggaam = | h_regterarm = | h_broek = | a_patroon_la = | a_patroon_b = | a_patroon_ra = | a_patroon_broek = | a_linkerarm = | a_liggaam = | a_regterarm = | a_broek = | t_patroon_la = _yellow_thin_border | t_patroon_b = _nga_t20i24 | t_patroon_ra = _yellow_thin_border | t_patroon_broek = | t_linkerarm = 00935cff | t_liggaam = 00935cff | t_regterarm = 00935cff | t_broek = 00935cff }} Die '''Nigeriese nasionale krieketspan''' ([[Engels]]: ''Nigeria national cricket team''), met die bynaam “Yellow Greens”, is die nasionale [[krieket]]span wat [[Nigerië]] in internasionale krieket verteenwoordig. Krieket word in Nigerië deur die [[Nigeriese Krieketfederasie]] (''NCF'', van Engels: ''Nigeria Cricket Federation'') beheer. Nigerië is sedert 2002 ’n assosiaatlid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR).<ref name="IKR">{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Countries/73.html |title=Nigeria |publisher=Cricket Archive |accessdate=7 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807094129/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Countries/73.html |archive-date=7 Augustus 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ná die [[Toetskrieket|toetslande]] [[Proteas|Suid-Afrika]] en [[Zimbabwiese nasionale krieketspan|Zimbabwe]], asook die assosiaatlede [[Keniaanse nasionale krieketspan|Kenia]], [[Namibiese nasionale krieketspan|Namibië]] en [[Ugandese nasionale krieketspan|Uganda]] is Nigerië saam met [[Tanzaniese nasionale krieketspan|Tanzanië]] tradisioneel een van die sterker nasionale Afrikakrieketspanne. Die eerste internasionale krieketwedstryd in die huidige Nigerië is in 1904 tussen die destydse Kolonie Lagos en die [[Goudkus (streek)|Goudkus]] in [[Lagos]] gespeel. Van 1982 af het Nigerië spelers beskikbaar gestel vir die gesamentlike [[Wes-Afrikaanse krieketspan|Wes-Afrikaanse span]] wat egter nooit aan ’n [[krieketwêreldbeker]]toernooi deelgeneem het nie. In April 2018 het die IKR besluit om aan al sy lede volle T20I-status toe te ken. Vervolgens word al die [[Twintig20|T20I-wedstryde]] wat Nigerië ná 1 Januarie 2019 teen ander IKR-lede speel as ’n volle T20I erken.<ref name="T20I-status">{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322 |title=All T20 matches between ICC members to get international status |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=26 April 2018 |accessdate=3 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003012749/https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322 |archive-date=3 Oktober 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Nigerië is tans (April 2026) 36ste op die Twintig20-wêreldranglys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/mens/t20i |title=Men's T20I Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=3 April 2026 |accessdate=12 April 2026}}</ref> == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Nigeriese Krieketfederasie}} Die Nigeriese Krieketfederasie (Engels: ''Nigeria Cricket Federation'', NCF) het in 1957 ontstaan met die samesmelting van die in 1932 gestigte Nigeriese Krieketvereniging (Engels: ''Nigeria Cricket Association'', NCA) vir Europeërs en die in 1933 gestigte gelyknamige beheerliggaam vir Afrikane onder dieselfde naam wat in 1951 nog los verbonde was met aparte takke vir albei bevolkingsgroepe. Dit het in 2006 sy huidige naam verkry en is verantwoordelik vir die reël van krieket in Nigerië.<ref name="NCF">{{en}} {{cite web |url=https://nigeriacricket.com.ng/about-us/ |title=About us |publisher=[[Nigeriese Krieketfederasie]] |accessdate=12 April 2026}}</ref> In 2002 het dit ’n assosiaatlid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) geword.<ref name="IKR" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/nigeria-cricket-federation |title=Nigeria Cricket Federation |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=12 April 2026}}</ref> In dieselfde jaar het hulle by die [[Afrikakrieketvereniging]] (''Africa Cricket Association'', “ACA”) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.africacricket.com/members.php |title=Members |publisher=[[Afrikakrieketvereniging]] |accessdate=12 April 2026}}</ref> Die Nigeriese Krieketfederasie bestuur al die Nigerië-verteenwoordigende nasionale spanne, insluitende die mans, vroue en jeug. Hulle is ook verantwoordelik vir die bestuur en organisasie van T20I-reekse teen ander spanne, en die reël van internasionale wedstryde tuis. Daarbenewens is die NCF verantwoordelik vir inkomsteverkryging deur die verkoop van kaartjies, borgskappe en uitsaairegte, veral in verband met die Nigeriese span. Kinders en jongmense word reeds op skool aan krieket bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Net soos ander krieketlande beskik Nigerië oor ’n o/19-nasionale span wat aan die [[o/19-krieketwêreldbeker]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-under-19-world-cup-232496 |title=The Under-19 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=11 Januarie 2006 |accessdate=12 April 2026}}</ref> == Geskiedenis == === Beginjare === [[Lêer:Tafawa Balewa Square Lagos Island.jpg|duimnael|Die kolfblad by die Tafawa Balewa Square in die hartjie van Lagos in 2022]] Britse koloniste het krieket aan die einde van die 19de eeu na die huidige Nigerië gebring.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-51125938 |title=How Nigeria's cricket team 'shocked the world' |publisher=[[BBC]] |date=21 Januarie 2020 |accessdate=12 April 2026}}</ref> Kontakte tussen die owerhede in [[Lagos]] en hul eweknieë in [[Goudkus (streek)|Goudkus]] (nou [[Ghana]]) het tot ’n internasionale wedstryd by Race Course (nou [[Tafawa Balewa Square]]), [[Lagos]], op 25 Mei 1904 gelei<ref>{{en}} {{cite web |url=https://allafrica.com/stories/201904020517.html |title=Nigeria's Cricket Milestone |publisher=All Africa |accessdate=12 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.aipsmedia.com/aips/pages/articles/2022/31157.html |title=Nigeria Invitational in Lagos points towards promising future for women’s cricket in Africa |publisher=Association Internationale de la Presse Sportive |author=Ijeoma Okigbo |date=21 April 2022 |accessdate=12 April 2026}}</ref> wat die Goudkus met 22 lopies gewen het.<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan">{{en}} {{cite book |author=Roy Morgan |title=The Encyclopedia of World Cricket |publisher=SportsBooks Ltd |date=2007 |isbn=978-1-899807-51-2}}</ref> Daarmee het krieket die eerste moderne sportsoort in Nigerië geword waarin ’n internasionale wedstryd in dié land gespeel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/how-cricket-is-taking-root-in-countries-like-sierra-leone-and-nigeria-516884 |title=Taking Africa to the next level |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=28 Mei 2011 |accessdate=12 April 2026}}</ref> Dié ontmoeting het ’n jaarlikse wedstryd geword en was vir die eerste drie wedstryde multi-etnies. Die vierde wedstryd in Desember 1906 is slegs deur spelers met ’n Europese herkoms beslis en die Afrikabevolking het hul eerste jaarlikse wedstryde in 1907 begin. Internasionale wedstryde is weens die [[Eerste Wêreldoorlog]] gekniehalter en eers weer in die middel-1920’s hervat.<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /> In die tussenoorlogse jare is krieket op ’n meer formele basis begin reël met twee aparte krieketbeheerliggame vir die Europeërs en Afrikane wat onderskeidelik in 1932 en 1933 gestig is. [[Eersterangse krieket]]spelers van Engeland het in die jaarlikse wedstryde teen die Goudkus begin verskyn,<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /> en die 1939-wedstryd, die laaste voor die [[Tweede Wêreldoorlog]], het die Goudkus met 58 lopies gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1930S/1938-39/OTHERS+ICC/NGA_IN_G-COAST/NGA_G-COAST_22-25MAR1939.html |title=Nigeria in Gold Coast, 1938/39 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=12 April 2026}}</ref> Onder die Engelse spelers wat vir Nigerië gespeel het, was [[William Shirley]], wat van 1928 tot 1938 in Nigerië gebly en in vyf internasionale wedstryde teen die Goudkus verskyn het, waartydens hy 350 lopies aangeteken en 21 paaltjies geneem het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/william-shirley-20555 |title=William Shirley |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=12 April 2026}}</ref> Ná die oorlog is in 1947 die wedstryde hervat met ’n vyfdaagse wedstryd in Lagos wat onbeslis geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/136/136806.html |title=Scorecard of Nigeria v Gold Coast, 18 March 1947 |publisher=Cricket Archive |accessdate=3 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200553/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/136/136806.html |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In die 1949-wedstryd het die Goudkus geseëvier.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/136/136892.html |title=Scorecard of Nigeria v Gold Coast, 6 April 1949 |publisher=Cricket Archive |accessdate=3 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303180319/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/136/136892.html |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Nadat die aantal Europeërs in die land begin afneem het, het meer Afrikane krieket begin speel. In 1951 is ’n gesamentlike beheerliggaam in Lagos gestig met albei bevolkingsgroepe wat aparte takke behou het en van 1956 af is die spel op ’n multi-etniese basis begin reël.<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /> In 1957 het albei beheerliggame in die Nigeriese Krieketvereniging (NCA, ''Nigeria Cricket Association'') saamgesmelt. === Ná onafhanklikwording === Ná Nigerië se onafhanklikwording in 1960 was daar baie belangstelling in krieket. Van 1964 af is jaarlikse wedstryde teen beide Gambië en Sierra Leone begin speel en is tot in die laat 1970’s beslis, toe [[sokker]] in die land meer gewild geword het. Krieket het agteruitgegaan en tydens [[Tanzaniese nasionale krieketspan|Tanzanië]] se besoek in 1974 het Nigerië twee van drie die wedstryde verloor en die derde het onbeslis geëindig. In 1976 het hulle ook swak teen die [[Marylebone-krieketklub]] (MKK) verloor. Interne probleme binne beide die Nigeriese Krieketvereniging en in Nigerië self het tot ’n kwaliteitsverlies gelei, hoewel Nigerië steeds die meeste spelers vir die [[Wes-Afrikaanse nasionale krieketspan|Wes-Afrikaanse span]] gestel het<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /> wat in 1976 ’n assosiaatlid van die IKR geword het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Countries/97.html |title=West Africa |publisher=Cricket Archive |accessdate=3 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303213855/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Countries/97.html |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Wes-Afrikaanse span === Nóg Nigerië nóg Wes-Afrika was lede van die IKR en albei spanne het dus nie in aanmerking gekom vir die eerste twee [[krieketwêreldbeker]]toernooie in [[Krieketwêreldbeker 1975|1975]] en [[Krieketwêreldbeker 1979|1979]] nie. Die Wes-Afrikaanse span het in 1982 vir die eerste keer aan die IKR-trofee deelgeneem. Die span kon egter geen oorwinning aanteken nie, alhoewel hulle ná talle onbesliste wedstryde in die voorlaaste plek geëindig en daarmee die [[Krieketwêreldbeker 1983]] misgeloop het. Nadat die span twee toernooie moes oorslaan en die krieketwêreldbekertoernooie in [[Krieketwêreldbeker 1987|1987]] en [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]] versuim het, het hulle weer aan die IKR-trofee 1994 deelgeneem. Hulle het die eerste rondte in die laaste plek afgesluit en nie vir die [[Krieketwêreldbeker 1996]] gekwalifiseer nie, maar hulle het die troosrondte gewen en uiteindelik in die 17de plek geëindig. Drie jaar later het die span die eerste rondte voor Argentinië in die voorlaaste plek afgesluit en daarmee nie die [[Krieketwêreldbeker 1999]] gehaal nie. Tydens die troosrondte het hulle die 18de plek behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Records/WestAfrica/Icct/Icct_List.html |title=List of West Africa ICC Trophy Matches |publisher=Cricket Archive |accessdate=16 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121016231018/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Records/WestAfrica/Icct/Icct_List.html |archive-date=16 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Net voor die IKR-trofee 2001 het die span nie visums ontvang nie en moes vervolgens hulleself aan dié toernooi onttrek, waarmee hulle nie vir die [[Krieketwêreldbeker 2003]] kon kwalifiseer nie. Die Kanadese amptenare het gevrees dat die spelers van Sierra Leone sou weier om na hul land terug te keer weens die burgeroorlog in dié land.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-trophy-west-african-officials-unhappy-with-the-confusion-in-canada-101554 |title=ICC Trophy: West African officials unhappy with the confusion in Canada |publisher=ESPNcricinfo |author=Tony Munro |date=13 Julie 2001 |accessdate=12 April 2026}}</ref> Tydens die bestaan van die Wes-Afrikaanse span het Nigerië steeds op sy eie opgetree,<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /> hoewel hulle by tye hulleself aan toernooie onttrek het soos tydens die Afrikakrieketverenigingkampioenskap 1998.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1998-99/OTHERS+ICC/ACAC/ACAC_OCT1998_GROUPS.html |title=African Cricket Association Championships, 1998 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=12 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1998-99/OTHERS+ICC/ACAC/ACAC_OCT1998_RESULTS-SUMMARY.html |title=Africa Cricket Association Cup Oct-98 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=12 April 2026}}</ref> Die Wes-Afrikaanse Krieketkonferensie het in 2002 ophou bestaan,<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /> en Nigerië het in dieselfde jaar op sy eie ’n assosiaatlid van die IKR geword.<ref name="IKR" /> === IKR-lidmaatskap === Nigerië het sy eerste verskyning tydens ’n IKR by die Afrikabeker 2002 in [[Zambië]] gemaak. Die Nigeriërs het in die vierde plek geëindig nadat hulle slegs Malawi kon klop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2002/TOURNAMENTS/AFRICACUP/about.shtml |title=3rd Africa Cup 2002 |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=12 Junie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120612095304/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2002/TOURNAMENTS/AFRICACUP/about.shtml |archive-date=12 Junie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hulle het die Afrikakrieketverenigingkampioenskap 2004 in die vyfde plek afgesluit en slegs die laaste geplaasde Tanzanië verslaan, waarmee hulle versuim het om vir die IKR-trofee 2005 en daarmee vir die [[Krieketwêreldbeker 2007]] te kwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/ICCT2005/DATABASE/QUALIFYING/africa.shtml |title=Africa Qualifying Tournaments |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=24 Mei 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524025516/http://www.cricketeurope4.net/ICCT2005/DATABASE/QUALIFYING/africa.shtml |archive-date=24 Mei 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2006 is die Nigeriese beheerliggaam in Nigeriese Krieketfederasie (NCF, ''Nigeria Cricket Federation'') hernoem. In Augustus dieselfde jaar het Nigerië aan afdeling twee van die Wêreldkrieketliga Afrikastreek in [[Tanzanië]] deelgeneem, ’n tweedevlaktoernooi onder die Wêreldkrieketliga en deel van die [[Krieketwêreldbeker 2011]]-kwalifisering,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Seasons/TZN/2006_TZN_ICC_World_Cricket_League_Africa_Region_Division_Two_2006.html |title=ICC World Cricket League Africa Region Division Two 2006 |publisher=Cricket Archive |accessdate=24 Julie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080724055835/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Seasons/TZN/2006_TZN_ICC_World_Cricket_League_Africa_Region_Division_Two_2006.html |archive-date=24 Julie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> maar in die laaste plek geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Events/Tables/ICC_World_Cricket_League_Africa_Region_Division_Two_2006.html |title=WCL Africa Division Two Points Table |publisher=Cricket Archive |accessdate=2 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602041126/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Events/Tables/ICC_World_Cricket_League_Africa_Region_Division_Two_2006.html |archive-date=2 Junie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daarmee is hulle aanvanklik na afdeling drie gerelegeer,<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /> maar hulle het hulleself aan die 2008-toernooi onttrek.<ref name="WCLA308">{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2008/TOURNAMENTS/AFRICADIV3/about.shtml |title=2008 Africa Division Three Championship |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=24 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080424064320/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2008/TOURNAMENTS/AFRICADIV3/about.shtml |archive-date=24 April 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Nigeriërs het die Noordwes-Afrikaanse Kampioenskap in 2007<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2007/TOURNAMENTS/AFRICANW/about.shtml |title=2007 North West Africa Championship |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=12 Mei 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080512020756/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2007/TOURNAMENTS/AFRICANW/about.shtml |archive-date=12 Mei 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en 2008 beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2008/TOURNAMENTS/NWAFRICA/about.shtml |title=North West Africa Championship |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=11 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080411090533/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2008/TOURNAMENTS/NWAFRICA/about.shtml |archive-date=11 April 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daarna het Nigerië afdeling twee van die Wêreldkrieketliga Afrikastreek 2008 as naaswenner afgesluit en daarmee vir die Wêreldkrieketliga 2009–14 se afdeling sewe vir die [[Krieketwêreldbeker 2015]] gekwalifiseer. Dié toernooi het die span in die derde plek afgesluit en daarmee in die afdeling aangebly.<ref name="WCLA308" /> In Mei 2011 het Nigerië afdeling sewe in [[Botswana]] as naaswenner afgesluit, nadat hulle in die eindstryd teen Koeweit vasgeval het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2011/TOURNAMENTS/WCL7/about.shtml |title=World Cricket League Division 7, 2011 |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=24 Mei 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524180427/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2011/TOURNAMENTS/WCL7/about.shtml |archive-date=24 Mei 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daarmee het die span vir afdeling ses 2011 gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cricket-league-division-seven-2011-475040/nigeria-vs-kuwait-final-511471/match-report |title=Kuwait beat Nigeria to lift trophy |publisher=ESPNcricinfo |date=8 Mei 2011 |accessdate=12 April 2026}}</ref> Dit het die Nigeriërs in die vyfde plek afgesluit, nadat hulle Fidji in die uitspeelwedstryd geklop het, waarmee hulle na afdeling sewe gerelegeer is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cricket-league-division-six-2011-529926/fiji-vs-nigeria-5th-place-play-off-529944/match-report |title=Kimber helps Guernsey win final |publisher=ESPNcricinfo |date=24 September 2011 |accessdate=12 April 2026}}</ref> Daar het hulle regstreekse promosie na afdeling ses 2013 behaal, waar die span ook promosie na afdeling 2014 behaal het. Dit is in Maleisië aangebied en was deel van die [[Krieketwêreldbeker 2019]]-kwalifisering. Nigerië het in die wedstryd om die derde plek teen Tanzanië vasgeval en daarmee in 2016 in dié afdeling aangebly.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cricket-league-division-five-2013-14-722647/nigeria-vs-tanzania-3rd-place-play-off-722687/match-report |title=Jersey win WCL Division Five |publisher=ESPNcricinfo |date=13 Maart 2014 |accessdate=5 April 2026}}</ref> Dit het die Nigeriërs slegs in die sesde plek afgesluit, waarna hulle die Wêreldkrieketliga 2017–19 in die Afrikakwalifisering 2017 begin het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cricket-league-division-five-2016-979781/nigeria-vs-tanzania-5th-place-playoff-979841/match-report |title=Jersey bowlers tie down Oman to take Division Five title |publisher=ESPNcricinfo |author=Peter Della Penna |date=29 Mei 2016 |accessdate=5 April 2026}}</ref> Nigerië het nie aan die [[T20I-wêreldbeker]]kwalifiserings vir die toernooie in [[T20I-wêreldbeker 2007|2007]], [[T20I-wêreldbeker 2009|2009]] en [[T20I-wêreldbeker 2010|2010]] deelgeneem nie. In 2012 het die Nigeriërs versuim om die T20I-wêreldbekerkwalifisering te haal, waarmee hulle ook die [[T20I-wêreldbeker 2012]] misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-africa-region-division-one-twenty20-2011-518828/nigeria-vs-kenya-3rd-place-play-off-518849/match-report |title=Uganda take title with comprehensive win |publisher=ESPNcricinfo |date=15 Julie 2011 |accessdate=12 April 2026}}</ref> Nigerië het ook nie die T20I-wêreldbekerkwalifisering 2013 gehaal nie, waarmee hulle versuim het om vir die [[T20I-wêreldbeker 2014]] te kwalifiseer. In die daaropvolgende kwalifiseringsfase het hulle nie die T20I-wêreldbekerkwalifisering 2015 vir die [[T20I-wêreldbeker 2016]] gehaal nie. Tydens die Afrikakwalifisering 2017 vir die [[Krieketwêreldbeker 2023]] het die span die vierde plek behaal en daarmee afdeling vyf 2017 misgeloop, waarmee hulle ook die [[Krieketwêreldbeker 2027]]-kwalifisering versuim het. In April 2018 het die wêreldbeheerliggaam IKR aan al sy lede volle T20I-status toegeken. Vervolgens word al die [[Twintig20|T20I-wedstryde]] tussen Nigerië en ander IKR-lede sedert 1 Januarie 2019 as ’n volle T20I erken.<ref name="T20I-status" /> In Augustus 2018 is Nigerië by [[Krieket Suid-Afrika]] se T20I-Afrikabekertoernooi 2018 ingesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricket365.com/latest-news/cricket-south-africa-launches-expanded-africa-t20-cup |title=CSA launches expanded Africa T20 Cup |publisher=Cricket365 |date=7 Augustus 2018 |accessdate=12 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/798465 |title=Ghana and Nigeria set to join Kenya, Namibia, Zimbabwe, and South African domestic sides in expanded Africa T20 Cup |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=7 Augustus 2018}}</ref> Die noordwestelike substreek se kwalifisering is op die Tafawa Balewa Square-krieketovaal in die hartjie van Lagos beslis en die gasheer het agter Ghana as naaswenner geëindig, waarmee Nigerië die Afrikakwalifisering vir die [[T20I-wêreldbeker 2021]] gehaal het. Daar het die span op 20 Mei 2019 in sy eerste T20I-wedstryd teen [[Keniaanse nasionale krieketspan|Kenia]] in [[Kampala]] gespeel, maar hulle is met agt paaltjies geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/669712 |title=Ghana and Nigeria advance to Africa finals |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=21 April 2018}}</ref> Die Nigeriërs het tydens die Afrikakwalifisering die derde plek behaal en daarmee glo die [[T20I-wêreldbeker 2021]]-kwalifisering naelskraap misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://emergingcricket.com/events/mens-t20-world-cup/namibia-and-kenya-complete-next-step-toward-mens-t20-world-cup/ |title=Namibia and Kenya complete next step toward men’s T20 World Cup |publisher=Emerging Cricket |author=Denis Musali |date=28 Mei 2019 |accessdate=12 April 2026}}</ref> In Julie 2019 is egter [[Zimbabwe Krieket]] deur die IKR geskors, waarmee [[Zimbabwiese nasionale krieketspan|Zimbabwe]] van IKR-toernooie uitgesluit is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1288479 |title=ICC board and full council concludes in London |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=18 Julie 2019}}</ref> Gevolglik is hulle tydens die T20I-wêreldbekerkwalifisering met Nigerië vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/1196860.html |title=Nigeria awarded men's T20 World Cup Qualifiers entry |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Augustus 2019}}</ref> Hulle het egter ná nederlae in al ses hul wedstryde die hooftoernooi misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nigeriacricket.com.ng/2019/11/07/curtain-falls-on-the-icc-twenty20-world-cup-qualifiers-in-the-uae/ |title=Curtain falls on the ICC Twenty20 world cup qualifiers in the UAE |publisher=[[Nigeriese Krieketfederasie]] |author=Musa Musa |date=7 November 2019 |accessdate=12 April 2026}}</ref> Voorheen het die o/19-nasionale span vir die eerste keer vir ’n [[O/19-krieketwêreldbeker|krieketwêreldbekertoernooi]] gekwalifiseer en tydens die 2020-toernooi in [[Suid-Afrika]] sy eerste verskyning gemaak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.premiumtimesng.com/sports/321954-nigeria-qualifies-for-first-u-19-cricket-world-cup.html |title=Nigeria qualifies for first U-19 Cricket World Cup |publisher=Premium Times |author=Tunde Eludini |date=23 Maart 2019 |accessdate=12 April 2026}}</ref> Tydens die Afrikakwalifisering 2021 het die span die plaaslike kwalifisering gehaal, maar hulle is uitgeskakel en het daarmee die [[T20I-wêreldbeker 2022]] misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2021/articles/000014/001489.shtml |title=The Andrew Nixon Column: 21 November |publisher=[[Europese Krieketraad]] |author=Andrew Nixon |accessdate=21 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211121114017/https://cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2021/articles/000014/001489.shtml |archive-date=21 November 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die plaaslike kwalifisering vir die [[T20I-wêreldbeker 2024]] het Nigerië die Afrikakwalifisering gehaal, waar hulle versuim het om vir die hooftoernooi te kwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/africa-region-qualifier-namibia-seal-their-spot-in-2024-t20-world-cup-1410937 |title=Namibia seal their spot in 2024 T20 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |date=28 November 2023 |accessdate=12 April 2026}}</ref> Op die Afrikaspele 2023 (beslis in Februarie 2024) in [[Accra]], [[Ghana]], is vir die eerste keer ’n kriekettoernooi beslis, maar Nigerië is in die groepfase uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://emergingcricket.com/insight/zimbabwe-men-win-cricket-gold-at-the-african-games-but-status-kerfuffle-leaves-a-sour-taste-in-the-mouth/ |title=Zimbabwe men win cricket gold at African Games but status kerfuffle leaves sour taste |publisher=Emerging Cricket |author=Shounak Sarkar |date=25 Maart 2024 |accessdate=12 April 2026}}</ref> In November 2024 het Nigerië die plaaslike kwalifisering vir die [[T20I-wêreldbeker 2026]]-Afrikakwalifisering aangebied. In die wedstryd teen die Ivoorkus op 24 November het [[Selim Salau]] die eerste Nigeriese kolwer geword wat ’n T20I-honderdtal aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/batting-most-runs-innings/nigeria-173/twenty20-internationals-3 |title=High scores for Nigeria in T20Is |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=12 April 2026}}</ref> In dieselfde wedstryd het nog rekords in dié tyd gespat, nadat Nigerië met 271 lopies sy hoogste T20I-telling aangeteken het, die teenstander met sewe lopies op die laagste T20I-telling uitgeboul en daarmee hul hoogste T20I-oorwinning aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/world-cup-sub-regional-africa-qualifier-group-c-2024-25-1459372/nigeria-vs-ivory-coast-5th-match-1459387/match-report |title=7 all out! Ivory Coast collapse against Nigeria to record lowest men's T20I total |publisher=ESPNcricinfo |date=25 November 2024 |accessdate=12 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/highest-innings-totals-283218 |title=Highest innings totals in T20Is |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=12 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/lowest-innings-totals-283172 |title=Lowest innings totals in T20Is |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=12 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/largest-margin-of-victory-by-runs-283283 |title=Largest margin of victory (by runs) in T20Is |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=12 April 2026}}</ref> Daartussen het Nigerië die eindstryd van die Kontinentbeker T20I Afrika gehaal, waar hulle egter met ses paaltjies teen [[Ugandese nasionale krieketspan|Uganda]] vasgeval het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/match-center-scorecard/nigeria-vs-uganda-live-score-update-final-africa-continental-cup-2024/ugnig12142024254754 |title=Uganda vs Nigeria Match Highlights & Results |publisher=[[The Times of India]] |date=14 Desember 2024 |accessdate=12 April 2026}}</ref> In die T20I-wêreldbeker 2026-kwalifisering het die Nigeriërs onoorwonne die Afrikakwalifisering gehaal, waar hulle in die vierde plek geëindig en daarmee die hooftoernooi misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/namibia-zimbabwe-qualify-for-2026-men-s-t20-world-cup-1505360 |title=Namibia, Zimbabwe qualify for 2026 men's T20 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |date=2 Oktober 2025 |accessdate=12 April 2026}}</ref> Nigerië sal die plaaslike kwalifisering 2026 vir die [[T20I-wêreldbeker 2028]] huisves.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://kawowo.com/2026/01/20/the-only-way-is-up-for-cricket-uganda-in-2026/ |title=The only way is up for Cricket Uganda in 2026 |publisher=Kawowo Sports |author=Denis Musali |date=20 Januarie 2026 |accessdate=12 April 2026}}</ref> == Kleure == In T20I-krieket dra Nigerië groen truie met ’n geel kleuraksent, ’n groen V-halslyn en groen broeke. Veldspelers dra ’n groen bofbalpet of ’n groen sonhoed. Die kolwers se helms is ook groen geverf. Gedurende IKR-toernooie verskyn die borg se embleem op die regter mou en die belettering ''NIGERIA'' verskyn op die middel van die trui. Die Nigeriese nasionale krieketspan se bynaam is ''Yellow Greens''.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.topendsports.com/sport/cricket/team-nicknames.htm |title=Cricket Team Nicknames |publisher=Topend Sports |date=November 2017 |accessdate=12 April 2026}}</ref> Die Nigeriese Krieketvereniging se kenteken toon ’n skild met die gestiliseerde uitbeelding van beide die [[Nigerrivier|Niger-]] en [[Benuerivier]]e se rivierloop in Nigerië en die letters NCF met die belettering ''Nigeria Cricket Federation''. == Tuisstadions == {{Location map+ |Nigerië |caption=Ligging van Nigeriese krieketstadions |places= {{location map~|Nigerië|label=<small>[[Tafawa Balewa Square]]</small>|position=top|lat=6.447222|long=3.401389}} {{location map~|Nigerië|label=<small>[[Universiteit van Lagos-krieketovaal]]</small>|position=bottom|lat=6.513499|long=3.392852}} {{location map~|Nigerië|label=<small>[[Nigeriese Krieketfederasie-ovaal]]</small>|position=bottom|lat=9.0377|long=7.4507}} {{location map~|Nigerië|label=<small>[[Nasionale Stadion Abuja]]</small>|position=top|lat=9.038057|long=7.453402}} }} Nigerië beskik oor geen amptelike tuisstadion vir sy nasionale span nie. Die Nigeriese nasionale krieketspan gebruik vir hul krieketwedstryde eerder ’n verskeidenheid stadions dwarsdeur Nigerië: {| border="0" class="wikitable sortable" |- bgcolor="#cccccc" ! No. !! Stadion !! Plek !! Eerste wedstryd |- | 1 | [[Nasionale Stadion Abuja|Nasionale Stadion]] | [[Abuja]] | 26 Januarie 2019 |- | 2 | [[Universiteit van Lagos-krieketovaal]] | [[Lagos]] | 19 Oktober 2021 |- | 3 | [[Tafawa Balewa Square]] | [[Lagos]] | 28 Maart 2022 |- | 4 | [[Nigeriese Krieketfederasie-ovaal]] | Abuja | 23 November 2024 |} Die Tafawa Balewa Square-krieketveld in die middestad van Lagos word tradisioneel as “tuiste van krieket” in Nigerië beskou en in 2021 het dié krieketveld ’n opknapping ondergaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://emergingcricket.com/news/from-concrete-to-turf-nigerias-tbs-oval-pitches-get-a-makeover/ |title=From concrete to turf: Nigeria’s TBS Oval pitches get a makeover |publisher=Emerging Cricket |author=Shounak Sarkar |date=18 Januarie 2022 |accessdate=12 April 2026}}</ref> Die Nigeriese Krieketfederasie is by die [[Nasionale Stadion Abuja|Nasionale Stadion]] in Abuja gesetel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nigeriacricket.com.ng/contact-us/ |title=Contact us |publisher=[[Nigeriese Krieketfederasie]] |accessdate=12 April 2026}}</ref> == Spelers == === Spelerstatistieke === Daar het altesaam 42 spelers [[Twintig20|T20I-krieket]] vir Nigerië gespeel. Vervolgens die spelers wat vir die Nigeriese span die meeste lopies aangeteken en die meeste paaltjies geneem het. ==== Lopies ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" |T20I |- ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | T20Is ! scope=col | Lopies |- | [[Sulaimon Runsewe]] | 2019–hede | align=center | 76 | align=center | '''1&nbsp;399''' |- | [[Isaac Danladi]] | 2019–hede | align=center | 59 | align=center | '''1&nbsp;224''' |- | [[Isaac Okpe]] | 2019–hede | align=center | 84 | align=center | '''{{0}}822''' |- | [[Selim Salau]] | 2024–hede | align=center | 33 | align=center | '''{{0}}793''' |- | [[Sesan Adedeji]] | 2019–hede | align=center | 47 | align=center | '''{{0}}772''' |- class=sortbottom | colspan=4 | <small>Korrek teen: 12 April 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=3;id=173;type=team |title=Records / Nigeria / Twenty20 Internationals / Most Runs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=12 April 2026}}</ref> |} ==== Paaltjies ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" |T20I |- ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | T20Is ! scope=col | Paaltjies |- | [[Isaac Okpe]] | 2019–hede | align=center | 84 | align=center | '''84''' |- | [[Sylvester Okpe]] | 2019–hede | align=center | 81 | align=center | '''70''' |- | [[Peter Aho]] | 2021–hede | align=center | 62 | align=center | '''67''' |- | [[Ridwan Abdulkareem]] | 2021–hede | align=center | 52 | align=center | '''54''' |- | [[Prosper Useni]] | 2021–hede | align=center | 61 | align=center | '''52''' |- class=sortbottom | colspan=4 | <small>Korrek teen: 12 April 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=3;id=173;type=team |title=Records / Nigeria / Twenty20 Internationals / Most Wickets |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=12 April 2026}}</ref> |} === Spankapteins === Tot op hede was vier spelers reeds die [[Kaptein (sport)|kaptein]] vir Nigerië tydens ’n T20I-wedstryd.<ref>Die tydperk verwys na die ooreenstemmende krieketseisoen waarin die eerste of laaste wedstryd van die tyd as kaptein gespeel is.</ref> {| border="0" class="wikitable sortable" |-bgcolor="#cccccc" ! colspan="3"| T20I<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=3;id=173;type=team |title=Records / Nigeria / Twenty20 Internationals / List of Captains |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=12 April 2026}}</ref> |- ! No. !! Naam !! Tydperk |- | 1 | Ademola Onikoyi | 2019–2023 |- | 2 | Joshua Ayannaike | 2021 |- | 3 | Sylvester Okpe | 2021–2025 |- | 4 | '''Sulaimon Runsewe''' | 2025–hede |} == Rekords == === Krieketwêreldbekerrekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[Krieketwêreldbeker 1975|1975]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1979|1979]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1983|1983]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1987|1987]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1992|1992]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1996|1996]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2003|2003]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2007|2007]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2011|2011]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2019|2019]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2027|2027]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Kampioenetrofeerekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[Kampioenetrofee 1998|1998]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Kampioenetrofee 2000|2000]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Kampioenetrofee 2002|2002]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Kampioenetrofee 2004|2004]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2006|2006]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2009|2009]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2013|2013]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2017|2017]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2025|2025]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2029|2029]] || Nie gekwalifiseer nie |} === T20I-rekord teen ander lande === {| class="wikitable" style="text-align:center;width:600px" ! Teenstander !! Wedstryde !! Gewen !! Verloor !! Gelykop !! Onbeslis !! % Gewen !! Eerste T20I-oorwinning |- |colspan="15" style="text-align:center"| '''t. Toetslande''' |- |align="left"| {{Cr-IE}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-ZW}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |colspan="15" style="text-align:center"| '''t. Assosiaatlede''' |- |align="left"| {{vlagland|Botswana}} || 6 || 5 || 1 || 0 || 0 || 83,33 || 21 Mei 2019 |- |align="left"| {{vlagland|Eswatini}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 4 Desember 2022 |- |align="left"| {{vlagland|Gambië}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 4 Desember 2022 |- |align="left"| {{vlagland|Ghana}} || 5 || 5 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 22 Mei 2019 |- |align="left"| {{Cr-HK}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{vlagland|Ivoorkus}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 24 November 2024 |- |align="left"| {{vlagland|Jersey}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{vlagland|Kameroen}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 5 Desember 2022 |- |align="left"| {{Cr-CA}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-KE}} || 15 || 3 || 12 || 0 || 0 || 20,00 || 16 September 2021 |- |align="left"| {{vlagland|Malawi}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 26 September 2025 |- |align="left"| {{vlagland|Mosambiek}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 1 Desember 2022 |- |align="left"| {{Cr-NA}} || 3 || 1 || 2 || 0 || 0 || 33,33 || 18 Maart 2014 |- |align="left"| {{Cr-OM}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{vlagland|Rwanda}} || 12 || 9 || 2 || 0 || 1 || 66,67 || 4 Oktober 2023 |- |align="left"| {{vlagland|Sierra Leone}} || 14 || 13 || 1 || 0 || 0 || 92,85 || 20 Oktober 2021 |- |align="left"| {{vlagland|Sint Helena}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 23 November 2024 |- |align="left"| {{Cr-TZ}} || 5 || 1 || 3 || 0 || 1 || 20,00 || 26 November 2023 |- |align="left"| {{Cr-UG}} || 13 || 0 || 13 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-AE}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{vlagland|Zambië}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 4 Desember 2025 |- |- class="sortbottom" |align="left"| '''Algeheel''' || '''93''' || '''48''' || '''43''' || '''0''' || '''2''' || '''52,74''' || 21 Mei 2019 |- |colspan="9"| ''Rekords volledig tot en met T20I #3806 op 7 April 2026. Gelykop verwys na wedstryde wat deur ’n valbyl (soos ’n Superboulbeurt) beslis is. Wenpersentasies sluit onbesliste wedstryde uit en gelykop as ’n halwe oorwinning (ongeag die valbyl).''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?class=3;id=173;type=team |title=Records / Nigeria / Twenty20 Internationals / Result summary |publisher=ESPNcricinfo |date=7 April 2026 |accessdate=12 April 2026}}</ref> |} === T20I-wêreldbekerrekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[T20I-wêreldbeker 2007|2007]] || Nie deelgeneem nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2009|2009]] || Nie deelgeneem nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2010|2010]] || Nie deelgeneem nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2012|2012]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2014|2014]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2016|2016]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2021|2021]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2022|2022]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2024|2024]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2026|2026]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2028|2028]] || {{n.v.t.}} |- |[[T20I-wêreldbeker 2030|2030]] || {{n.v.t.}} |} === Afrikaspele === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |2023 || Groepfase |} == Sien ook == {{Portaal|Krieket|Cricket ball.svg}} == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Nigeria national cricket team|Nigeriese nasionale krieketspan}} * {{en}} [https://nigeriacricket.com.ng/ Amptelike webwerf van die Nigeriese Krieketfederasie] * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/team/nigeria-122 Nigerië op ESPNcricinfo] * {{en}} [https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/nigeria-cricket-federation Nigerië by die IKR] {{Nasionale krieketspanne}} {{Normdata}} [[Kategorie:Krieket in Nigerië]] [[Kategorie:Nasionale krieketspanne van Afrika]] 9syi4xworvv4gjmtpetou3x24hoanbp 0 459955 2893381 2890880 2026-04-12T18:00:33Z SpesBona 2720 Bygewerk 2893381 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Nigeriese Krieketfederasie |kleur = |titel = |beeld = Kenteken van die Nigeriese nasionale krieketspan.png |beeld_wydte = 200px |beeld_onderskrif = Kenteken van die Nigeriese Krieketfederasie |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = [[Engels]]e naam |1 = ''Nigeria Cricket Federation'' |opskrif2 = Afkorting |2 = NCF |opskrif3 = |3 = |opskrif4 = [[Land]] |4 = {{vlagland|Nigerië}} |opskrif5 = [[Sport]]soort |5 = [[Krieket]] |opskrif6 = Stigting |6 = 1957 |opskrif7 = Lid van |7 = [[Internasionale Krieketraad]] |opskrif8 = Aangesluit in |8 = 2002 |opskrif9 = Vastelandse beheerliggaam |9 = [[Afrikakrieketvereniging]] |opskrif10 = Voorsitter |10 = Uyi Akpata |opskrif11 = |11 = |opskrif12 = Setel |12 = [[Nasionale Stadion Abuja|Nasionale Stadion]], [[Abuja]], Nigerië |opskrif13 = [[Amptelike taal|Amptelike tale]] |13 = Engels, [[Hausa]], [[Igbo]] en [[Joroeba]] |opskrif14 = Amptelike webwerf |14 = [https://nigeriacricket.com.ng/ ''nigeriacricket.com.ng''] |opskrif15 = |15 = |opskrif16 = |16 = |opskrif17 = |17 = |opskrif18 = |18 = |opskrif19 = |19 = |opskrif20 = |20 = }} Die '''Nigeriese Krieketfederasie''' ([[Engels]]: ''Nigeria Cricket Federation'') is die bestuursliggaam wat [[krieket]] in [[Nigerië]] beheer. Die beheerliggaam is in 1957 gestig en in [[Abuja]] gesetel. Sedert 2002 verteenwoordig dit Nigerië by die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) as ’n assosiaatlid en ook by die [[Afrikakrieketvereniging]] (''Africa Cricket Association'', “ACA”). == Geskiedenis == Die Nigeriese Krieketfederasie het voor Nigerië se onafhanklikwording in 1957 ontstaan met die samesmelting van die in 1932 gestigte Nigeriese Krieketvereniging (Engels: ''Nigeria Cricket Association'', NCA) vir Europeërs en die in 1933 gestigte gelyknamige beheerliggaam vir Afrikane onder dieselfde naam wat in 1951 nog los verbonde was met aparte takke vir albei bevolkingsgroepe. In 2002 het dit ’n assosiaatlid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/nigeria-cricket-federation |title=Nigeria Cricket Federation |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=12 April 2026}}</ref> In dieselfde jaar het hulle by die [[Afrikakrieketvereniging]] (''Africa Cricket Association'', “ACA”) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.africacricket.com/members.php |title=Members |publisher=[[Afrikakrieketvereniging]] |accessdate=12 April 2026}}</ref> In 2006 het die beheerliggaam sy huidige naam verkry. == Taak == Die Nigeriese Krieketfederasie organiseer verskeie nasionale spanne, insluitend [[Nigeriese nasionale krieketspan|Nigerië se nasionale seniorkrieketspan vir mans]] (''Yellow Greens''), vroue en jeug. Hulle is ook verantwoordelik vir die bestuur en organisasie van [[Twintig20|T20I]]-reekse teen ander spanne, en vir die reëling van internasionale wedstryde tuis. Daarbenewens is die Nigeriese Krieketfederasie verantwoordelik vir inkomsteverkryging deur die verkoop van kaartjies, borgskappe en uitsaairegte, veral in verband met die Nigeriese span. Daarbenewens bestuur die beheerliggaam kinder- en jeugkrieket in Nigerië. Net soos ander krieketlande beskik Nigerië oor ’n o/19-nasionale span wat aan die [[o/19-krieketwêreldbeker]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-under-19-world-cup-232496 |title=The Under-19 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=11 Januarie 2006 |accessdate=12 April 2026}}</ref> Die beheerliggaam reël ook die plaaslike kompetisies. Die Nigeriese Krieketfederasie beoog die stigting van die Nigerian Super League.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://emergingcricket.com/insight/the-rapid-rise-of-nigerian-cricket-and-becoming-iccs-priority-member-a-chat-with-uyi-akpata/ |title=The Rapid Rise of Nigerian Cricket and Becoming ICC’s Priority Member: A Chat with Uyi Akpata |publisher=Emerging Cricket |author=Shounak Sarkar |date=9 Desember 2023 |accessdate=12 April 2026}}</ref> == Kenteken == Die Nigeriese nasionale krieketspan se bynaam is ''Yellow Greens''.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.topendsports.com/sport/cricket/team-nicknames.htm |title=Cricket Team Nicknames |publisher=Topend Sports |date=November 2017 |accessdate=12 April 2026}}</ref> Die Nigeriese Krieketvereniging se kenteken toon ’n skild met die gestiliseerde uitbeelding van beide die [[Nigerrivier|Niger-]] en [[Benuerivier]]e se rivierloop in Nigerië en die letters NCF met die belettering ''Nigeria Cricket Federation''. Die Nigeriese Krieketfederasie is by die [[Nasionale Stadion Abuja|Nasionale Stadion]] in Abuja gesetel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nigeriacricket.com.ng/contact-us/ |title=Contact us |publisher=[[Nigeriese Krieketfederasie]] |accessdate=12 April 2026}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{en}} [https://nigeriacricket.com.ng/ Amptelike webwerf van die Nigeriese Krieketfederasie] {{Affiliasies van die Internasionale Krieketraad}} {{Normdata}} [[Kategorie:Krieket in Nigerië]] [[Kategorie:Krieketbeheerliggaam]] [[Kategorie:Internasionale Krieketraad]] eq49dk8q4pxe6rzkt7rsk5fbvhh9ngd 4 459989 2893416 2891598 2026-04-12T19:30:34Z SpesBona 2720 Opruim 2893416 wikitext text/x-wiki {{Omraam|Apollo 13 Service Module (lossless crop).jpg|180px|left|''Odyssey'' se beskadigde diensmodule, soos gesien vanaf die Apollo-maanmodule ''Aquarius'', ure voor hulle die atmosfeer binnedring.}} '''[[Apollo 13]]''' (11–17 April 1970) was die sewende bemande sending in die [[Apollo-program|Apollo-ruimteprogram]] en sou die derde maanlanding gewees het. Die ruimtetuig is op 11 April 1970 vanaf die [[Kennedy-ruimtesentrum]] gelanseer, maar die landing is afgelas nadat 'n suurstoftenk in die diensmodule twee dae na die sending ontplof en die elektriese en lewensondersteuningstelsel buite werking gestel het. Die bemanning, ondersteun deur rugsteunstelsels op die [[Apollo-maanmodule]] (LM), het eerder in 'n baan [[Baan om die Maan|om die maan]] gereis en op 17 April veilig na die [[Aarde]] teruggekeer. [[Jim Lovell]] was die bevelvoerder van die sending, met [[Jack Swigert]] as vlieënier van die [[Apollo-beheer-en-diensmodule|beheermodule]] (CM) en [[Fred Haise]] as vlieënier van die maanmodule. 'n Roetine-roer van 'n suurstoftenk het beskadigde draadisolasie daarin aan die brand gesteek, wat 'n ontploffing veroorsaak het wat die inhoud van beide die suurstoftenks van die diensmodule die ruimte ingeblaas het. "Ek het natuurlik af en toe gedink aan die moontlikheid dat die ruimtetuigontploffing ons dalk gestrand kon gelaat het...... Dertien minute na die ontploffing het ek toevallig by die linkervenster uitgekyk en die finale bewyse gesien wat op 'n potensiële ramp dui." Die formele ongeluksverslag vermy egter die gebruik van die term. Destydse NASA ingenieurs het "tenkfaling" verkies, beide omdat dit meer akkuraat is en om die negatiewe konnotasies rondom die woord "ontploffing" te vermy. Sonder [[suurstof]], wat nodig is vir asemhaling en vir die opwekking van [[elektriese krag]], kon die diensmodule se aandrywing- en lewensondersteuningstelsels nie funksioneer nie. Die beheermodule se stelsels moes afgeskakel word om die oorblywende hulpbronne vir hertoetrede tot die atmosfeer te bewaar, wat die bemanning gedwing het om na die maanmodule oor te kruip en dit as 'n reddingsboot te gebruik. Met die maanlanding gekanselleer, het sendingbeheerders voltyds gewerk om die bemanning lewend terug Aarde toe te bring. : ''[[Apollo 13|...lees verder]]'' 1dzonoxqr6t7jmz8tzcjxx0bnm91729 0 459994 2893489 2892885 2026-04-13T11:17:12Z Aliwal2012 39067 /* 2012 en die Majas se kalender */ blou skakel na Amerikaanse president 2893489 wikitext text/x-wiki [[Beeld:V838 Mon HST.jpg|thumb|250px|Die [[veranderlike ster]] V838 Monocerotis, vergesel van 'n ligeggo, is al verkeerdelik uitgebeeld as 'n naderende [[planeet]] of [[bruindwerg]] in 'n botsingsbaan met die [[Aarde]].]] Die '''Nibiru-ramp''' is 'n veronderstelde rampspoedige botsing of amperbotsing tussen die [[Aarde]] en 'n groot [[Planeet|planetêre]] voorwerp wat volgens sekere groepe in die 21ste eeu sal plaasvind. Mense wat in dié oordeelsdagvoorval glo, verwys gewoonlik na die voorwerp as "[[Nibiru]]" of "[[Planeet X]]". Die idee is in 1995 die eerste keer opgehaal deur Nancy Lieder,<ref>{{cite web|title=A Guarantee: The World Will Not End On Friday|author=Marcelo Gleiser|publisher=[[National Public Radio]]|url=https://www.npr.org/blogs/13.7/2012/12/19/167530202/a-guarantee-the-world-will-not-end-on-friday|date=2012|access-date=2013-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130410043958/http://www.npr.org/blogs/13.7/2012/12/19/167530202/a-guarantee-the-world-will-not-end-on-friday|archive-date=2013-04-10|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Natalie Wolchover|title=Scientists reject impending Nibiru-Earth collision|publisher=NASA|url=http://lunarscience.nasa.gov/articles/scientists-reject-impending-nibiru-earth-collision|access-date=2014-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213044647/http://lunarscience.nasa.gov/articles/scientists-reject-impending-nibiru-earth-collision/|archive-date=2014-12-13|url-status=live}}</ref> stigter van die webtuiste ZetaTalk. Lieder beweer sy is 'n kontakpersoon met die vermoë om boodskappe van [[buiteaardse lewe|buiteaardse wesens]] van die Zeta Reticuli-stergroep te ontvang deur 'n inplanting in haar [[brein]]. Sy beweer sy is gekies om die [[mens]] te waarsku die voorwerp sou in Mei 2003 deur die binneste [[Sonnestelsel]] beweeg (hoewel dié datum later uitgestel is) en dat dit die Aarde 'n rampspoedige poolverskuiwing sou laat ondergaan wat die grootste deel van die mensdom sou uitwis.<ref>{{cite web|title=Nancy Lieder's biography|author=Nancy Lieder|publisher=ZetaTalk|url=http://zetatalk.com/nancybio.htm|access-date=2014-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022155359/http://www.zetatalk.com/nancybio.htm|archive-date=2014-10-22|url-status=live}}</ref> Die voorspelling het daarna verder as Lieder se webtuiste versprei en is deur talle oordeelsdaggroepe op die [[internet]] omarm. Sedert 2012 het meldings van die Nibiru-ramp dikwels weer in die populêre media verskyn, gewoonlik gekoppel aan nuusmakende sterrekundige voorwerpe soos [[C/2012 S1|Komeet Ison]] of [[Planeet Nege]]. Hoewel die naam "Nibiru" afgelei is van die werke van die "[[Antieke ruimtevaarders|antieke ruimtevaarder]]"-skrywer [[Zecharia Sitchin]] en sy vertolkings van [[Babilon]]iese en [[Sumer]]iese mitologie, het hy enige verband tussen sy werk en verskeie bewerings van ’n komende apokalips ontken. ’n Voorspelling deur die selfverklaarde "Christelike numeroloog" David Meade dat die Nibiru-ramp op 23 September 2017 sou plaasvind, het uitgebreide mediaberiggewing ontvang. Die idee dat ’n planeetgroot voorwerp in die nabye toekoms met die Aarde sal bots of naby daaraan sal verbybeweeg, word nie deur enige [[wetenskap]]like bewyse ondersteun nie en is deur [[sterrekundige]]s en [[Planetologie|planetêre wetenskaplikes]] as [[pseudowetenskap|skynwetenskap]] en ’n internetbedrogspul verwerp.<ref name="NASA2012dec22">{{cite web |title=Beyond 2012: Why the World Didn't End |date=2012-12-22 |publisher=NASA |url=http://www.nasa.gov/topics/earth/features/2012.html |access-date=2012-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222054800/http://www.nasa.gov/topics/earth/features/2012.html |archive-date=2011-02-22 |url-status=live }}</ref> Só ’n voorwerp sou die [[Wentelbaan|wentelbane]] van die planete in so ’n mate ontwrig het dat die uitwerking daarvan vandag maklik waarneembaar sou gewees het.<ref name=youtube>{{cite web|title=The Truth About Nibiru|publisher=NASA|work=Solar System Exploration Research Virtual Institute|date=October 21, 2011 |url=https://www.youtube.com/watch?v=1TIy-t48uU0|access-date=2018-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310103840/https://www.youtube.com/watch?v=1TIy-t48uU0|archive-date=2018-03-10|url-status=live}}</ref> Sterrekundiges het baie planete anderkant [[Neptunus]] veronderstel, en hoewel die bestaan van baie weerlê is, is daar sommige wat moontlik bly, soos [[Planeet Nege]]. Al die huidige hipoteses beskryf planete in wentelbane wat hulle deurgaans ver buite [[Neptunus]] sou hou, selfs wanneer hulle op hulle naaste aan die [[Son]] is. ==Geskiedenis== ===Nancy Lieder en ZetaTalk=== Die idee van die Nibiru-ramp het ontstaan by Nancy Lieder, ’n vrou van [[Wisconsin]] wat beweer sy is as kind gekontak deur grys buiteaardse wesens genaamd "Zetane" (van Zeta Reticuli), wat ’n kommunikasietoestel in haar brein ingeplant het. In 1995 het sy die webtuiste ZetaTalk begin om haar idees te versprei.<ref name=Molloy>{{cite news|author=Mark Molloy|title=Nibiru: How the nonsense Planet X Armageddon and Nasa fake news theories spread globally|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=22 September 2017|access-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922232416/http://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|archive-date=2017-09-22|url-status=live|newspaper=The Telegraph}}</ref> [[Beeld:Nancy Lieder 2.jpg|thumb|220px|links|Nancy Lieder in Junie 2013.]] Sy het vir die eerste keer openbare aandag op internetnuusgroepe getrek tydens die opbou na [[Komeet Hale-Bopp]] se [[perihelium]] (die naaste nadering van die Son) in 1997. Sy het verklaar, en beweer dat sy namens die Zetane praat:<ref name=zeta>{{cite web|title=ZetaTalk Hale–Bopp|author=Nancy Lieder|date=1995|url=http://www.zetatalk.com/poleshft/p46.htm|access-date=2015-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330103914/http://zetatalk.com/poleshft/p46.htm|archive-date=2016-03-30|url-status=live}}</ref> "Die Hale-Bopp-komeet bestaan nie. Dit is ’n bedrog, gepleeg deur dié wat die wemelende massas rustig wil hou totdat dit te laat is. Hale-Bopp is niks meer as ’n verafgeleë [[ster]] nie, en dit sal nie nader beweeg nie."<ref name=zeta/> Sy het beweer die Hale-Bopp-storie is geskep om mense se aandag af te lei van die naderende groot planetêre voorwerp, "Planeet X", wat binnekort by die Aarde sou verbybeweeg en die beskawing sou vernietig.<ref name=zeta/> Nadat Hale-Bopp se perihelium dit as een van die helderste en langste waargenome komete van die afgelope eeu bevestig het,<ref>{{cite journal | vauthors = Kidger MR, Hurst G, James N | date=2004 | journal = Earth, Moon, and Planets | volume = 78 | issue=1–3 | pages = 169–177 | title = The Visual Light Curve Of C/1995 O1 (Hale–Bopp) From Discovery To Late 1997 | doi=10.1023/A:1006228113533 | bibcode=1997EM&P...78..169K| s2cid=120776226 }}</ref> het Lieder die eerste twee sinne van haar aanvanklike verklaring van haar webtuiste verwyder, hoewel dit steeds in [[Google]] se argiewe gevind kan word.<ref name=zeta/> Haar bewerings het uiteindelik die ''[[New York Times]]'' gehaal.<ref>{{cite news|title=Comets Breed Fear, Fascination and websites|author=George Johnson|url=https://www.nytimes.com/1997/03/28/us/comets-breed-fear-fascination-and-web-sites.html?sec=health&spon=&pagewanted=all|access-date=2009-09-27|work=The New York Times|date=1997-03-28|archive-url=https://archive.today/20120526002013/http://www.nytimes.com/1997/03/28/us/comets-breed-fear-fascination-and-web-sites.html?sec=health&spon=&pagewanted=all|archive-date=2012-05-26|url-status=live}}</ref> Lieder het Planeet X beskryf as ongeveer vier keer so groot soos die Aarde, en gesê sy naaste nadering sou op 27 Mei 2003 plaasvind, wat sou veroorsaak dat die Aarde se rotasie vir presies 5,9 aarddae sou ophou. Dit sou gevolg word deur die destabilisering van die Aarde se pole in ’n poolverskuiwing wat veroorsaak sou word deur die magnetiese aantrekking tussen die Aarde se kern en die magnetisme van die verbygaande planeet. Dit sou op sy beurt die Aarde se magnetiese kern ontwrig en lei tot die verplasing van die Aarde se kors.<ref>{{cite web|title=Pole Shift Date of May 27, 2003|author=Nancy Lieder|publisher=ZetaTalk|url=http://www.zetatalk.com/index/psdate1.htm|access-date=2009-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100102111326/http://zetatalk.com/index/psdate1.htm|archive-date=2010-01-02|url-status=live}}</ref> Nadat die 2003-datum sonder enige voorval verbygegaan het, het Lieder gesê dit is bloot ’n "wit leuen ... om die establishment te flous".<ref>{{cite web|title=Pole Shift in 2003 Date|date=2003|publisher=ZetaTalk|author=Nancy Lider|url=http://www.zetatalk.com/index/psdate.htm|access-date=2009-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090227075107/http://www.zetatalk.com/index/psdate.htm|archive-date=2009-02-27|url-status=live}}</ref> Sy het geweier om die ware datum bekend te maak en gesê dit sou aan dié in mag genoeg tyd gee om [[krygswet]] af te kondig en mense in stede vas te keer tydens die verskuiwing, wat tot hulle dood sou lei.<ref>{{cite web|title=ZetaTalk: White Lie|author=Nancy Lieder|date=2003|publisher=ZetaTalk|url=http://www.zetatalk.com/index/psdate2.htm|access-date=2009-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304012730/http://www.zetatalk.com/index/psdate2.htm|archive-date=2009-03-04|url-status=live}}</ref> ===Zecharia Sitchin en Sumer=== [[Beeld:Winged_sun_sharpe.png|thumb|250px|Die "Gevleuelde Son van Thebe" uit ''Egyptian Mythology and Egyptian Christianity'', in 1863 deur Samuel Sharpe geskryf. Aanhangers van die Nibiru-ramphipotese noem dit dikwels as 'n antieke voorstelling van Nibiru.<ref name="winged"/>]] Hoewel Lieder aanvanklik na die voorwerp as "Planeet X" verwys het, is dit later verbind met [[Nibiru]], 'n planeet uit die werk van die [[Antieke ruimtevaarders|antieke ruimtevaarder]]-voorstander [[Zecharia Sitchin]], veral sy boek ''The 12th Planet''. Volgens Sitchin se begrip van antieke [[Mesopotamië|Mesopotamiese]] godsdienstige tekste, wat blykbaar berus op 'n verkeerde begrip van Sumeriese tekste,<ref>{{cite book |last1=Feder |first1=Kenneth L. |title=Encyclopedia of Dubious Archaeology: From Atlantis to the Walam Olum |date=2010 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-37918-5 |pages=243–244 |url=https://books.google.com/books?id=xmDnhPNLwYwC&dq=Ken+feder,+encyclopedia+of+dubious+archaeology+Sitchin&pg=PA243 |access-date=22 January 2022 |language=en}}</ref><ref name="Pilkington">[http://www.forteantimes.com/features/articles/199/zechariah_sitchin.html Zechariah Sitchin] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071117164717/http://www.forteantimes.com/features/articles/199/zechariah_sitchin.html |date=2007-11-17 }}, Mark Pilkington, ''Fortean Times'', Augustus 2003.</ref> steek 'n reuseplaneet (met die naam Nibiru of [[Mardoek]]) die Aarde elke 3&nbsp;600 jaar verby, en dit stel sy bewoners in staat om met die mensdom in wisselwerking te tree.<ref name="Fritze">{{cite book|author=Ronald H. Fritze|date=2009|title=Invented Knowledge: False History, Fake Science and Pseudo-Religions|url=https://books.google.com/books?id=l2BrqdFg5AkC&q=Pseudohistorylocation%3D|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-86189-430-4|pages=210–214}}</ref> Sitchin het dié wesens geïdentifiseer as die Anunnaki in die Sumeriese mitologie, en het beweer hulle was die mens se eerste gode.<ref>{{cite book|title=The 12th Planet|author=Zecharia Sitchin|publisher=Harper|date=1976|page=120|isbn=978-0-939680-88-7}}</ref><ref name="Fritze"/> Lieder het die verband tussen Nibiru en Planeet&nbsp;X in 1996 op haar webtuiste genoem. ("Planeet&nbsp;X bestaan nie; dit is die 12de planeet, dieselfde ding".)<ref name=sitch>{{cite web|title=Planet X|publisher=ZetaTalk|url=http://www.zetatalk.com/science/s58.htm|date=1996|access-date=2009-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090514031345/http://www.zetatalk.com/science/s58.htm|archive-date=2009-05-14|url-status=live}}</ref> Sitchin, wat in 2010 dood is, het enige verband tussen sy werk en Lieder se bewerings ontken. In 2007 het hy, deels uit reaksie op Lieder se bewerings, 'n boek gepubliseer met die naam ''The End of Days''. Daarin sê hy die laaste verbygang van Nibiru by die Aarde was in 556&nbsp;v.C. Dit sou beteken dit sou omstreeks 2900&nbsp;n.C. weer hier verbykom, as 'n mens sy wentelperiode van 3&nbsp;600 jaar in ag neem.<ref>{{cite book|author=Zacharia Sitchin|title=The End of Days: Armageddon and Prophecies of the Return|publisher=William Morrow|date=2007|page= 316|isbn=978-0-06-123921-2}}</ref> Moderne aanhangers van die Nibiru-ramphipotese haal dikwels die simbool van die "gevleuelde son" aan asof dit Nibiru verteenwordig. Hulle glo de planeet sal soos 'n "gevleuelde ster" lyk.<ref name="winged">{{cite magazine |date=June 16, 2017 |title=A Winged Star, The Nibiru Conspiracy, And Lazy Pseudoscience |first=Brian |last=Koberlein |magazine=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/briankoberlein/2017/06/16/a-winged-star-the-nibiru-conspiracy-and-lazy-pseudoscience/ |access-date=21 July 2021}}</ref> ===2012 en die Majas se kalender=== Hoewel Lieder self nie ’n nuwe datum vir die voorwerp se terugkeer gespesifiseer het nie, het baie groepe haar idee oorgeneem en hulle eie datums bepaal. Een datum wat dikwels genoem is, is 21 Desember 2012. Dié datum het baie apokaliptiese verbintenisse gehad, aangesien dit die einde van ’n siklus in die [[Maja]]s se kalender was. Verskeie skrywers het boeke gepubliseer wat die ramp met 2012 verbind het.<ref name=morrison2>{{cite web|title=Update on the Nibiru 2012 "Doomsday"|author=David Morrison|publisher=Skeptical Inquirer|url=http://www.csicop.org/si/show/update_on_the_nibiru_2012_doomsday|access-date=2009-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090928053840/http://www.csicop.org/si/show/update_on_the_nibiru_2012_doomsday|archive-date=2009-09-28|url-status=live}}</ref> Ten spyte daarvan dat dié datum verbygegaan het, hou baie webtuistes steeds vol Nibiru / Planeet&nbsp;X is op pad na die Aarde.<ref name=ison>{{cite news|title=Debunking Comet ISON Conspiracy Theories (No, ISON is Not Nibiru)|author=David Dickenson|work=Universe Today|date=2013|url=http://www.universetoday.com/101798/debunking-comet-ison-conspiracy-theories-no-ison-is-not-nibiru/|access-date=2013-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031212907/http://www.universetoday.com/101798/debunking-comet-ison-conspiracy-theories-no-ison-is-not-nibiru/|archive-date=2013-10-31|url-status=live}}</ref> In 2012 het Lieder beweer die [[Amerikaanse president]] [[Barack Obama]] het vergeefs probeer om die teenwoordigheid van Nibiru naby die Son aan te kondig.<ref>{{cite web|title=ZetaTalk Newsletter|issue=316|author=Nancy Lieder|date=2012|url=http://www.zetatalk.com/newsletr/issue316.htm|access-date=2014-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20141210173225/http://www.zetatalk.com/newsletr/issue316.htm|archive-date=2014-12-10|url-status=live}}</ref> Ná 2012 het sy beweer verskeie wêreldleiers was van plan om die teenwoordigheid van Nibiru naby die Son op 20 Oktober 2014 aan te kondig. Twee weke ná die sogenaamde aankondigingsdatum het sy beweer dat dit nie plaasgevind het nie as gevolg van ontsteltenis onder die establishment.<ref>{{cite web|title=ZetaTalk Newsletter|issue=423|author=Nancy Lieder|date=2014|url=http://www.zetatalk.com/newsletr/issue423.htm|access-date=2014-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213031803/http://www.zetatalk.com/newsletr/issue423.htm|archive-date=2014-12-13|url-status=live}}</ref> ===Herlewing in 2017=== [[Beeld:Statue of Virgin Mary in the Cathedral of Strasbourg.jpg|200px|thumb|David Meade het geglo Nibiru se aankoms op 23 September 2017 is gekoppel aan ’n [[astrologie]]se interpretasie van die Vrou van die Apokalips in [[Openbaring]].<ref name="Gadiano">{{Cite web|author=Jerry Gadino|title=Great Pyramid Of Giza Shows 'Exact Date The World Will End'(September 23, 2017)|url=https://www.unilad.co.uk/news/great-pyramid-of-giza-shows-exact-date-the-world-will-end-and-its-soon/|access-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127004547/https://www.unilad.co.uk/news/great-pyramid-of-giza-shows-exact-date-the-world-will-end-and-its-soon/|archive-date=2018-01-27|url-status=live}}</ref>]] In 2017 het ’n samesweringsteoretikus en selfverklaarde "Christelike numeroloog" genaamd David Meade die Nibiru-ramp laat herleef deur dit aan verskeie gedeeltes uit die [[Bybel]] te koppel.<ref name=Guarino/> Meade het verklaar dié gedeeltes bevat geheime [[numerologie]]se kodes wat die presiese datum onthul waarop Nibiru sou aankom.<ref name="Bucher">{{cite web|author=Chris Bucher|title=Meade says he got September 23rd, 2017 prediction using numerical codes in the bible|url=https://heavy.com/news/2017/09/end-of-world-september-23-nibiru-theory-hoax-real-fake-earth/|year=2017|access-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122001112/https://heavy.com/news/2017/09/end-of-world-september-23-nibiru-theory-hoax-real-fake-earth/|archive-date=2018-01-22|url-status=live}}</ref> Hy het ook sy voorspellings geskoei op die geometrie van die [[Giza]]piramides.<ref name="Gadiano"/> Meade het aanvanklik voorspel Nibiru sou in Oktober 2017 aankom,<ref name=Guarino>{{cite news|author=Ben Guarino|title=Will the mysterious shadow planet Nibiru obliterate Earth in October? No.|url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2017/01/05/will-the-mysterious-shadow-planet-nibiru-obliterate-earth-in-october-no/|newspaper=[[The Washington Post]]|publisher=Nash Holdings LLC|date=7 January 2017|access-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924001754/https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2017/01/05/will-the-mysterious-shadow-planet-nibiru-obliterate-earth-in-october-no/|archive-date=2017-09-24|url-status=live}}</ref> maar het later die datum na 23 September teruggeskuif.<ref>{{cite web|title=Conspiracy nuts claim an invisible rogue planet is going to bring about the Rapture|access-date=2018-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180131024756/https://www.salon.com/2017/09/18/this-saturday-an-invisible-rogue-planet-will-bring-about-the-rapture-maybe/|archive-date=2018-01-31|url-status=live|date=2017-09-18}}</ref> Die spesifieke fokus van sy voorspelling het gedraai om die Vrou van die Apokalips, wat verwys na ’n sogenaamd unieke konfigurasie op daardie datum van die Son, Maan en planete in die [[Maagd (sterrebeeld)|Maagd]].<ref name=vatican>{{cite web|title=Biblical Signs in the Sky? September 23, 2017|url=http://www.vofoundation.org/blog/biblical-signs-sky-september-23-2017/|year=2017|author=Christopher M. Graney|work=Vatican Observatory|access-date=2017-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923025203/http://www.vofoundation.org/blog/biblical-signs-sky-september-23-2017/|archive-date=2017-09-23|url-status=live}}</ref> Hy het die [[sonsverduistering]] van 21 Augustus 2017 as ’n voorteken aangehaal.<ref name="Muffitt">{{cite news|title=Will 2017 solar eclipse cause secret planet 'Nibiru' to destroy Earth next month? (No, but conspiracy theorists think so)|author=Eleanor Muffitt|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|year=2017|url=https://www.telegraph.co.uk/news/0/will-2017-solar-eclipse-cause-secret-planet-called-nibiru-destroy/|access-date=2017-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815171355/http://www.telegraph.co.uk/news/0/will-2017-solar-eclipse-cause-secret-planet-called-nibiru-destroy/|archive-date=2017-08-15|url-status=live}}</ref> Meade se bewerings het groot aandag in die media ontvang.<ref name="Muffitt"/><ref name="Griffin">{{cite news|title=Is the world really about to come to an end? No, almost certainly not|author=Andrew Griffin|newspaper=[[The Independent]]|year=2017|url=https://www.independent.co.uk/news/science/world-end-apocalypse-locusts-swarm-eclipse-unilad-daily-star-planet-x-nibiru-a7868766.html|access-date=2017-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170817035427/http://www.independent.co.uk/news/science/world-end-apocalypse-locusts-swarm-eclipse-unilad-daily-star-planet-x-nibiru-a7868766.html|archive-date=2017-08-17|url-status=live}}</ref><ref name="Mack">{{cite web |first=Eric |last=Mack |title=The End Of The World Is Coming, But Not From Nibiru On September 23|url=https://www.forbes.com/sites/ericmack/2017/09/22/nibiru-planet-x-earth-2017-youtube-nasa/#a10b53c3054f |periodical=[[Forbes]] |date=22 September 2017 |access-date=22 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170922171607/https://www.forbes.com/sites/ericmack/2017/09/22/nibiru-planet-x-earth-2017-youtube-nasa/#a10b53c3054f |archive-date=2017-09-22 |url-status=live}}</ref> Vals nuusstories het soos 'n veldbrand oor die internet versprei en niebestaande bevestigings deur [[Nasa]] aangevoer van Nibiru se bestaan op ’n baan "reguit op pad na die Aarde".<ref name=Molloy/> In werklikheid is Nasa se standpunt, en was dit nog altyd, dat Nibiru nie bestaan nie.<ref name=Molloy>{{cite news|author=Mark Molloy|title=Nibiru: How the nonsense Planet X Armageddon and Nasa fake news theories spread globally|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=22 September 2017|access-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922232416/http://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/21/nibiru-nonsense-planet-x-armageddon-nasa-fake-news-theories/|archive-date=2017-09-22|url-status=live|newspaper=The Telegraph}}</ref> Meade het ook kritiek van mede-Christene ontvang; Ed Stetzer, wat vir ''Christianity Today'' geskryf het, het verklaar: "Daar bestaan nie iets soos ’n 'Christelike numeroloog' nie."<ref name=Stetzer/> Hy het Meade beskryf as ’n "uitgedinkte kenner in ’n uitgedinkte veld wat oor ’n uitgedinkte gebeurtenis praat".<ref name=Stetzer>{{cite web|author=Ed Stetzer|title=No, the World Won't End Next Week and There's No Such Thing as a Christian Numerologist|url=http://www.christianitytoday.com/edstetzer/2017/september/end-times-fake-news.html|website=christianitytoday.com|publisher=Christianity Today|date=16 September 2017|access-date=23 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922003339/http://www.christianitytoday.com/edstetzer/2017/september/end-times-fake-news.html|archive-date=2017-09-22|url-status=live}}</ref> Christopher M. Graney, ’n professor verbonde aan die Stigting van die Vatikaansterrewag, het opgemerk dat die sogenaamd unieke gebeurtenis in werklikheid redelik algemeen is en vier keer in die afgelope millennium voorgekom het.<ref name=vatican/> Sy teorieë oor 23 September is ook weerlê deur die ''[[Time (tydskrif)|Time]]''-skrywer Jeff Kluger.<ref>{{cite magazine|author=Jeff Kluger|title=Time Magazine Writer debunks David Meade theory, world will not end|magazine=TIME |date=September 19, 2017 |url=https://time.com/4948315/nibiru-end-of-the-world-2017-theory/|access-date=2017-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923010925/http://time.com/4948315/nibiru-end-of-the-world-2017-theory/|archive-date=2017-09-23|url-status=live}}</ref> Die [[Brasilië|Brasiliaanse]] sterrekundige Duília de Mello het sy voorspellings en veronderstellings as onsin bestempel en gesê Nibiru sou tydens die verduistering gesien gewees het en dat Meade berekenings gebruik het wat op die [[Gregoriaanse kalender]] gebaseer is.<ref>{{Cite web|title=It's not the end of the world this weekend|url=http://www.independentmail.com/story/news/2017/09/19/its-not-end-world-weekend/680797001/|date=2017-09-19|work=Independent Mail|first=Mike |last=Ellis|access-date=September 19, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804013952/https://www.independentmail.com/story/news/2017/09/19/its-not-end-world-weekend/680797001/|archive-date=2018-08-04|url-status=live}}</ref> Nadat sy voorspellings nie bewaarheid is nie, het Meade dit hersien en verklaar Nibiru sou op 5 Oktober 2017 aankom, nie op 23 September nie.<ref>{{cite web|title=Man who said world was ending Saturday changed his mind|url=https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2017/09/22/man-who-said-world-ending-saturday-said-isnt-actually-ending/692907001/|newspaper=[[USA Today]]|publisher=Gannett Company|access-date=September 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922193340/https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2017/09/22/man-who-said-world-ending-saturday-said-isnt-actually-ending/692907001/|archive-date=2017-09-22|url-status=live}}</ref> Meade het aangekondig Nibiru sou op 5 Oktober die Son verduister, en dat [[Noord-Korea]], [[China]] en [[Rusland]] ’n gesamentlike [[kernoorlog|kernaanval]] op die Verenigde State sou loods.<ref name="Meadeebook">{{cite web|author=David Meade|title=Will Planet X Signal the Rapture?|url=https://www.ebookit.com/tools/pd/Bo/eBookIt/booktitle-Will-Planet-X-Signal-the-Rapture|website=ebookit.com|access-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180117131202/https://www.ebookit.com/tools/pd/Bo/eBookIt/booktitle-Will-Planet-X-Signal-the-Rapture|archive-date=2018-01-17|url-status=live}}</ref> Daarna sou die Aarde verwoes word deur ’n reeks [[aardbewing]]s van magnitude 9,8, die Aarde se [[Aardmagnetisme|magnetiese pole]] sou met 30 grade verskuif, die Verenigde State sou in twee verdeel word en Barack Obama sou vir 'n ongrondwetlike derde termyn tot president verkies word.<ref>{{cite web|author=David Meade|title=October 2017 and the 'End of Days'|url=http://planetxnews.com/2017/08/30/october-2017-end-days/|access-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180117131226/http://planetxnews.com/2017/08/30/october-2017-end-days/|archive-date=2018-01-17|url-status=dead|date=2017-08-30}}</ref> Meade het ook voorspel dat die sewejarige Groot Verdrukking waarvan in die Bybel vertel word, op 15 Oktober sou begin.<ref>{{cite web|author=Liam Trim|title=Sunday, October 15 will mark the start of Apocalypse if author David Meade is correct|url=http://www.somersetlive.co.uk/news/uk-world-news/planet-x-theory-sunday-october-629034|access-date=October 11, 2017|publisher=Somerset Live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015025353/http://www.somersetlive.co.uk/news/uk-world-news/planet-x-theory-sunday-october-629034|archive-date=2017-10-15|url-status=live}}</ref> Toe Oktober aanbreek, het ’n ander apokaliptiese skrywer, Terral Croft, die aankoms van Nibiru vir 19 November voorspel, ’n voorspelling wat weer in die Britse poniekoerantpers berig is. Croft beskryf Nibiru as ’n "swart ster" aan die rand van die Sonnestelsel wat, eerder as om met die Aarde te bots, ’n apokaliptiese konjunksie met die Aarde sou vorm, wat tot massiewe aardbewings sou lei. Croft het beweer aardbewings het wêreldwyd toegeneem in die aanloop tot die konjunksie, hoewel ''[[The Washington Post]]'' vinnig daarop gewys het dat aardbewings oor die jaar in beide krag en frekwensie afgeneem het.<ref>{{cite news|title=Armageddon via imaginary planet has been pushed back – yet again – to November|author=Avi Selk|url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2017/10/28/armageddon-via-imaginary-planet-has-been-pushed-back-yet-again-to-november/|year=2017|newspaper=[[The Washington Post]]|publisher=Nash Holdings LLC|access-date=2017-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028194302/https://www.washingtonpost.com/amphtml/news/acts-of-faith/wp/2017/10/28/armageddon-via-imaginary-planet-has-been-pushed-back-yet-again-to-november/|archive-date=2017-10-28|url-status=dead}}</ref> ==Wetenskaplike verwerping== [[Beeld:American flag on house roof.jpg|thumb|220px|links|'n Lenssteurvlek teen 'n blou agtergrond, in die middel van die foto.]] Sterrekundiges verwerp die idee van Nibiru en het pogings aangewend om die publiek in te lig dat daar geen sodanige bedreiging vir die Aarde is nie.<ref>{{cite journal|author= Richard A. Kerr |title= Into the Stretch for Science's Point Man on Doomsday |journal=Science|pages= 928–9 |volume= 333 |date=2011-08-19|bibcode = 2011Sci...333..928K |doi = 10.1126/science.333.6045.928 |issue= 6045 |pmid= 21852465 }}</ref> Hulle wys daarop dat ’n voorwerp wat so naby aan die Aarde is, maklik met die blote oog sigbaar sou gewees het en 'n merkbare uitwerking op die wentelbane van die buitenste planete sou veroorsaak het.<ref name=Plait2003>{{cite web|title=The Planet X Saga: Science|author=Phil Plait|date=2003|url=http://www.badastronomy.com/bad/misc/planetx/science.html#orbits|publisher=badastronomy.com|access-date=2009-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20090522180519/http://www.badastronomy.com/bad/misc/planetx/science.html#orbits|archive-date=2009-05-22|url-status=live}} (hierdie bladsy hou verband met die aanvanklike veronderstelde aankoms in 2003, maar geld net so goed vir latere datums soos 2012)</ref> Die meeste foto’s wat veronderstel is om "Nibiru" langs die Son te wys, is lenssteurvlekke, vals beelde van die Son wat veroorsaak word deur weerkaatsings binne die lens.<ref name=lens>{{cite web|title=Nibiru and Doomsday 2012: Questions and Answers |author=David Morrison |publisher=Nasa |url=http://astrobiology.nasa.gov/ask-an-astrobiologist/intro/nibiru-and-doomsday-2012-questions-and-answers |access-date=2014-12-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090606142712/http://astrobiology.nasa.gov/ask-an-astrobiologist/intro/nibiru-and-doomsday-2012-questions-and-answers |archive-date=June 6, 2009 }}</ref> Bewerings dat die voorwerp agter die Son versteek is, is belaglik.<ref name=morrison2/> ’n Wentelbaan soos dié van Nibiru (binne die planetêre streek van die Sonnestelsel) is onversoenbaar met [[hemelmeganika]]. David Morrison, ’n ruimtenavorser van Nasa, verduidelik ná slegs een vorige verbygang van die Aarde, soos voorstanders beweer in Sumeriese tye gebeur het, sou die Aarde self nie meer in sy huidige byna sirkelvormige wentelbaan gewees het nie en waarskynlik sy [[Maan]] verloor het. As Nibiru ’n [[bruindwerg]] was, sou dit 'n selfs erger uitwerking gehad het, aangesien bruindwerge 'n baie groter [[massa]] het.<ref name=skepcheck/> Aangesien [[Pluto]] nou gereeld met amateurteleskope waargeneem word, sou enige reuseplaneet anderkant Pluto maklik deur ’n amateursterrekundige waargeneem kon word,<ref name=Plait2003/> en as so ’n voorwerp in die Sonnestelsel bestaan het, sou dit teen hierdie tyd al ’n miljoen keer deur die binneste Sonnestelsel beweeg het.<ref name=skepcheck>{{cite web|last1=Guests: David Morrison – Robert E. Bartholomew – Michael Brown|title=Big Picture Science Radio Show - Skeptic Check: Nibiru! (Again!)|url=https://www.seti.org/BiPiSci/SkepticCheckNibiruAgain|website=SETI (podsending)|access-date=2018-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180317102233/https://www.seti.org/BiPiSci/SkepticCheckNibiruAgain|archive-date=2018-03-17|url-status=dead}}</ref> [[Beeld:Carl Sagan Planetary Society.JPG|thumb|160px|[[Carl Sagan]].]] Die Amerikaanse sterrekundige Mike Brown merk op as hierdie voorwerp se wentelbaan was soos beskryf is, sou dit slegs ongeveer ’n miljoen jaar lank in die Sonnestelsel gebly het voordat [[Jupiter]] dit uitgeskop het, en selfs al het so ’n planeet bestaan, sou sy magneetveld geen uitwerking op die Aarde gehad het nie.<ref name=mike>{{cite web|title=I do not ♥ pseudo-science|author=Mike Brown|publisher=Mike Brown's planets|date=2008|url=http://www.mikebrownsplanets.com/2008/02/i-do-not-pseudo-science.html|access-date=2009-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090329230846/http://www.mikebrownsplanets.com/2008/02/i-do-not-pseudo-science.html|archive-date=2009-03-29|url-status=live}}</ref> Lieder se bewerings dat die nadering van Nibiru die Aarde se rotasie sou laat ophou of sy as sou laat skuif, skend die wette van [[fisika]]. In sy weerlegging van Immanuel Velikovsky se ''Worlds in Collision'', wat ook die bewering gemaak het dat die Aarde se rotasie gestop en dan weer begin kan word, het [[Carl Sagan]] opgemerk "die energie wat nodig is om die Aarde te rem is nie genoeg om dit te smelt nie, hoewel dit ’n merkbare toename in temperatuur sou veroorsaak: Die oseane sou [tot] die kookpunt van water verhit word ... [Ook,] hoe begin die Aarde weer draai, teen ongeveer dieselfde rotasietempo? Die Aarde kan dit nie self doen nie, weens die Wet op die Behoud van [[Hoekmomentum]]."<ref>{{cite book|title=Scientists Confront Velikovsky|date=1977|author=Carl Sagan|chapter=An Analysis of ''Worlds in Collision'': Introduction|pages=[https://archive.org/details/ufosascientificd0000unse/page/45 45–63]|editor=Donald-W. Goldsmith|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-0961-5|chapter-url=https://archive.org/details/ufosascientificd0000unse/page/45}}</ref> In ’n onderhoud van 2009 met die Discovery Channel het Mike Brown opgemerk hoewel dit nie onmoontlik is dat die Son ’n verre planetêre metgesel het nie, sou so ’n voorwerp baie ver van die waargenome streke van die Sonnestelsel moes wees om geen waarneembare [[swaartekrag]]uitwerking op die ander planete te hê nie. ’n Voorwerp so groot soos [[Mars]] kan onopgemerk bly op 300&nbsp;[[AE]] (10 keer die afstand van [[Neptunus]]), en ’n voorwerp so groot soos [[Jupiter]] op 30&nbsp;000&nbsp;AE. Om 1&nbsp;000&nbsp;AE in twee jaar te reis, sou ’n voorwerp teen 2&nbsp;400&nbsp;km/s moes beweeg – vinniger as die galaktiese ontsnappingsnelheid. Teen dié spoed sou enige voorwerp uit die Sonnestelsel geskiet word, en dan uit die [[Melkweg]].<ref>{{cite web|title=Where are you hiding Planet X, Dr. Brown?|author=Ian O'Neil|work=Discovery News |date=2009|url=http://news.discovery.com/space/mike-brown-planetx-pluto.html|access-date=2010-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100817165801/http://news.discovery.com/space/mike-brown-planetx-pluto.html|archive-date=2010-08-17|url-status=live}}</ref> ==Samesweringsteorieë== Baie aanhangers van die Nibiru-teorie beskuldig [[Nasa]] daarvan dat hulle doelbewus visuele bewyse van sy bestaan toesmeer.<ref name=morrison>{{cite web|title=Armageddon from Planet Nibiru in 2012? Not so fast|author=David Morrison|publisher=Discovery Channel|date=2008|url=http://dsc.discovery.com/space/my-take/nibiru-armageddon-david-morrison.html|access-date=2009-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20090324235550/http://dsc.discovery.com/space/my-take/nibiru-armageddon-david-morrison.html|archive-date=2009-03-24|url-status=live}}</ref> Sekere meningspeilings het aangedui ’n aantal mense beskou Nasa as ’n enorme regeringsagentskap wat soveel geld van die Amerikaanse regering ontvang as die land se departement van verdediging.<ref name=skepcheck/> Nasa se begroting beloop egter ongeveer 0,5% van dié van die Amerikaanse regering.<ref>{{cite journal|url=http://chronicle.com/news/article/5055/federal-spending-on-academic-research-continued-downward-trend-in-2007|title=Federal Spending on Academic Research Continued Downward Trend in 2007|journal=The Chronicle of Higher Education|date=August 25, 2008|access-date=2009-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080924094946/http://chronicle.com/news/article/5055/federal-spending-on-academic-research-continued-downward-trend-in-2007|archive-date=2008-09-24|url-status=live}}</ref> Een beskuldiging behels die IRAS- infrarooi ruimteteleskoop, wat in 1983 gelanseer is. Die satelliet het kortliks opslae gemaak weens ’n "onbekende voorwerp" wat aanvanklik beskryf is as "moontlik so groot soos Jupiter en moontlik so naby aan die Aarde dat dit deel van die Sonnestelsel sou wees".<ref>{{cite news|url=https://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost_historical/access/127658362.html?FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Dec+30%2C+1983&author=By+Thomas+O%27Toole+Washington+Post+Staff+Writer&pub=The+Washington+Post++(1974-Current+file)&edition=&startpage=A1&desc=Mystery+Heavenly+Body+Discovered|title=Mystery Heavenly Body Discovered|newspaper=Washington Post|access-date=2008-01-28|author=Thomas O'Toole|page=A1|date=1983-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107234347/http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost_historical/access/127658362.html?FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Dec+30%2C+1983&author=By+Thomas+O%27Toole+Washington+Post+Staff+Writer&pub=The+Washington+Post++(1974-Current+file)&edition=&startpage=A1&desc=Mystery+Heavenly+Body+Discovered|archive-date=2012-11-07|url-status=dead}} Intekening vereis. Sien volledige weergawe [http://planet-x.150m.com/washpost.html hier] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807113832/http://planet-x.150m.com/washpost.html |date=2011-08-07 }}</ref> Dié koerantartikel is deur voorstanders van die Nibiru-ramp, ook Lieder self, aangehaal as bewys vir die bestaan van Nibiru.<ref>{{cite web|title=The IRAS Incident|publisher=badastronomy.com|author=Phil Plait|date=2002|url=http://www.badastronomy.com/bad/misc/planetx/science.html|access-date=2009-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090522180519/http://www.badastronomy.com/bad/misc/planetx/science.html|archive-date=2009-05-22|url-status=live}}</ref> Verdere ontleding het egter getoon van die verskeie aanvanklik ongeïdentifiseerde voorwerpe was nege verre sterrestelsels en die tiende 'n [[galaktiese filament]]; nie een is as 'n voorwerp van die Sonnestelsel geïdentifiseer nie.<ref>{{cite journal|title=Unidentified IRAS sources: Ultra-High Luminosity Galaxies|vauthors= Houck JR, Schneider DP, Danielson GE |display-authors=etal |journal=The Astrophysical Journal|volume=290|date=1985 |bibcode=1985ApJ...290L...5H |pages= 5–8|doi=10.1086/184431|url=https://authors.library.caltech.edu/74762/1/1985ApJ___290L___5H.pdf}}</ref> Nog ’n beskuldiging deur webtuistes wat die ramp voorspel, is dat die Amerikaanse regering die Suidpoolteleskoop (SPT) gebou het om Nibiru se baan te volg, en dat die voorwerp opties afgeneem is.<ref name=myth>{{cite web|title=The Myth of Nibiru and the End of the World in 2012|author=David Morrison|publisher=Skeptical Inquirer|url=http://www.csicop.org/si/2008-05/morrison.html|access-date=2009-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20090421022039/http://www.csicop.org/si/2008-05/morrison.html|archive-date=2009-04-21|url-status=dead}}</ref> Die SPT (wat nie deur Nasa befonds word nie) is egter ’n [[radioteleskoop]] en kan nie optiese beelde neem nie. Sy ligging by die Suidpool is gekies weens die lae humiditeit, en daar is geen manier dat ’n naderende voorwerp slegs van die Suidpool af gesien kan word nie.<ref>{{cite web|title=If Nibiru Is a Hoax...|author=David Morrison|date=2008|url=http://astrobiology.nasa.gov/ask-an-astrobiologist/answered/2008/10/27/1283/|publisher=NASA|access-date=2014-12-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214001352/http://astrobiology.nasa.gov/ask-an-astrobiologist/answered/2008/10/27/1283/|archive-date=2014-12-14}}</ref> [[Beeld:CW Leonis - HST - Heic2112a.jpg|thumb|220px|Die ster CW Leonis.]] ’n Sogenaamde "foto" van Nibiru wat op YouTube geplaas is, is ontbloot as ’n beeld deur die [[Hubble-ruimteteleskoop]] van die uitbreidende ligeggo om die ster V838 Monocerotis, wat meer as 19&nbsp;000 [[ligjare]] van die Aarde af is.<ref name=myth/> Nog ’n samesweringsteorie hou verband met ’n stuk ontbrekende data in [[Google|Google Sky]] naby die sterrebeeld [[Jagter (sterrebeeld)|Jagter]], wat dikwels aangehaal word as bewys dat Nibiru se beeld redaksioneel verwyder is. Dieselfde streek van die hemel kan egter steeds deur duisende amateursterrekundiges waargeneem word. ’n Wetenskaplike by Google het gesê die ontbrekende data is te wyte aan ’n sagtewarefout tydens die samevoeging van beelde.<ref name=dave>{{cite web|url=http://astrobiology.nasa.gov/ask-an-astrobiologist/intro/nibiru-and-doomsday-2012-questions-and-answers |title=Ask an Astrobiologist: Introduction |publisher=NASA |access-date=2014-12-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100905055011/http://astrobiology.nasa.gov/ask-an-astrobiologist/intro/nibiru-and-doomsday-2012-questions-and-answers |archive-date=September 5, 2010 }}</ref> Nog ’n sogenaamde bewys wat uit Google Sky afgelei is, is die koolstofster CW&nbsp;Leonis, wat die helderste voorwerp in die 10&nbsp;μm- infrarooi hemel is en verkeerdelik as Nibiru geïdentifiseer is.<ref name="CWLEO">{{cite web |date=2009-08-26 |title=Nibiru it is Not. |publisher=Astroblog |author=Ian Musgrave |url=https://astroblogger.blogspot.com/2009/08/nibiru-it-is-not.html |access-date=2011-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903052434/http://astroblogger.blogspot.com/2009/08/nibiru-it-is-not.html |archive-date=2011-09-03 |url-status=live }}</ref> ==Verwarrende benamings== Aanhangers van Planeet&nbsp;X / Nibiru het dit baie name gegee sedert dit die eerste keer voorgestel is. Almal is in werklikheid name vir ander werklike, hipotetiese of denkbeeldige voorwerpe in die Sonnestelsel wat min ooreenkoms toon met óf die planeet wat deur Lieder beskryf is óf met Nibiru soos beskryf deur Sitchin. ===Planeet X=== Lieder het die naam Planeet&nbsp;X ontleen aan die hipotetiese planeet waarna sterrekundiges eens gesoek het om afwykings in die wentelbane van [[Uranus]] en [[Neptunus]] te verklaar.<ref name=sitch>{{cite web|title=Planet X|publisher=ZetaTalk|url=http://www.zetatalk.com/science/s58.htm|date=1996|access-date=2009-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090514031345/http://www.zetatalk.com/science/s58.htm|archive-date=2009-05-14|url-status=live}}</ref> In 1894 het die Bostonse sterrekundige [[Percival Lowell]] oortuig geraak dat die planete Uranus en Neptunus geringe afwykings in hulle wentelbane het. Hy het tot die gevolgtrekking gekom dat hulle deur die swaartekrag van ’n ander, meer afgeleë planeet getrek word, wat hy “Planeet&nbsp;X” genoem het.<ref name="Pluto guide">{{cite web |url = http://www.space.com/spacewatch/050311_pluto_guide.html |title = Finding Pluto: Tough Task, Even 75 Years Later |author = J. Rao |publisher = SPACE. com |date = 2005-03-11 |access-date = 2006-09-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110628193724/http://www.space.com/860-finding-pluto-tough-task-75-years.html |archive-date = 2011-06-28 |url-status = live }}</ref> ’n Byna eeu lange soektog het egter geen bewyse vir so ’n voorwerp opgelewer nie. ([[Pluto]] is aanvanklik as Planeet&nbsp;X beskou, maar later is vasgestel dit is te klein.)<ref>{{cite book |title= Planet Quest: The Epic Discovery of Alien Solar Systems | author=Ken Croswell |publisher= The Free Press |pages=57–58|date= 1997 |isbn= 978-0-684-83252-4 }}</ref> In 1992 het die sterrekundige E. Myles Standish getoon die sogenaamde afwykings in die planete se wentelbane is illusies, die produk van ’n oorskatting van Neptunus se massa.<ref>{{cite journal |title= Planet X – No dynamical evidence in the optical observations |author=Myles Standish |date= 1992-07-16 |journal=Astronomical Journal |volume= 105|issue= 5|pages=200–2006 |doi=10.1086/116575 |bibcode=1993AJ....105.2000S}}</ref> Toe Neptunus se nuut bepaalde massa in die Jet Propulsion Laboratory Developmental Ephemeris gebruik is, het die veronderstelde afwykings in Uranus se baan – en daarmee saam die behoefte aan ’n Planeet&nbsp;X – verdwyn.<ref name="standage">{{cite book |title= The Neptune File: A Story of Astronomical Rivalry and the Pioneers of Planet Hunting |author= Tom Standage |page= [https://archive.org/details/neptunefilestory00stan/page/188 188] |isbn= 978-0-8027-1363-6 |date= 2000 |publisher= Walker |url= https://archive.org/details/neptunefilestory00stan/page/188 }}</ref> ===Hercolubus=== [[Beeld:Barnardstar2006.jpg|thumb|220px|'n Foto van 2006 van [[Barnard se Ster]], wat V.M. Rabolú beweer het eintlik Hercolubus is.]] In 1999 het die [[New Age-beweging|New Age]]-skrywer V.M. Rabolú (1926-2000) in ''Hercolubus or Red Planet'' geskryf [[Barnard se Ster]] is eintlik ’n planeet wat deur die antieke mense as Hercolubus geken is, wat na bewering in die verlede gevaarlik naby aan die Aarde gekom en [[Atlantis]] vernietig het, en weer naby aan die Aarde sal kom.<ref>{{cite web|title=Hercolubus.tv|author=V. M. Rabolú|publisher=A Prats|url=http://www.hercolubus.tv|access-date=2011-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110820195838/http://www.hercolubus.tv/|archive-date=2011-08-20|url-status=live}}</ref> Lieder het daarna Rabolú se idees gebruik om haar bewerings te versterk.<ref>{{cite web|title=ZetaTalk: Hercolubus|author=Nancy Lieder|date=2006-11-02|url=http://www.zetatalk.com/index/zeta335.htm|access-date=2011-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110906145232/http://zetatalk.com/index/zeta335.htm|archive-date=2011-09-06|url-status=live}}</ref> Barnard se Ster is direk gemeet en daar is gevind dit is 5,98 ligjare weg.<ref>{{cite journal |date=1999-04-26 |title= Interferometric Astrometry of Proxima Centauri and Barnard's Star Using Hubble Space Telescope Fine Guidance Sensor 3: Detection Limits for sub-Stellar Companions|journal= The Astronomical Journal |volume=118 |issue=2 | pages=1086–1100 |doi=10.1086/300975 |author=G. Fritz Benedict|author2= Barbara McArthur|author3= D. W. Chappell|display-authors=etal |bibcode=1999AJ....118.1086B |arxiv=astro-ph/9905318 |s2cid= 18099356}}</ref> Hoewel dit die Aarde nader, sal Barnard se Ster eers sy naaste nadering van die Son omstreeks 11700&nbsp;n.C. bereik, wanneer dit tot binne sowat 3,8 ligjare van die Son sal kom.<ref>{{cite journal |author=J. García-Sánchez |display-authors=etal |bibcode= 2001A&A...379..634G |title=Stellar encounters with the solar system |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=379 |pages=634–659 |date=2001 |doi=10.1051/0004-6361:20011330|issue= 2 |doi-access=free }}</ref> Dit is net effens nader as die ster wat tans die naaste aan die Son is ([[Proxima Centauri]]). ===Nemesis=== Aanhangers van Planeet&nbsp;X / Nibiru het dit dikwels verwar met [[Nemesis (hipotetiese ster)|Nemesis]],<ref name=nem/> ’n hipotetiese ster wat eerste deur die fisikus Richard A. Muller voorgestel is. In 1984 het Muller gesê [[Uitsterwing#Massa-uitsterwings|massauitsterwings]] geskied nie willekeurig nie, maar kom met tussenposes van 26&nbsp;miljoen tot 34&nbsp;miljoen jaar voor. Hy het hierdie vermeende patroon toegeskryf aan ’n tot dusver onontdekte metgesel van die Son, óf ’n dowwe [[rooidwerg]] óf ’n [[bruindwerg]], wat in ’n elliptiese baan van 26&nbsp;miljoen jaar lê. Hierdie voorwerp, wat hy Nemesis genoem het, sou een keer elke 26&nbsp;miljoen jaar deur die [[Oortwolk]] beweeg, die tuiste van meer as ’n biljoen<!-- stet, reg hier --> ysige voorwerpe wat as die bron van [[Komeet#Lang periode|langperiodekomete]] beskou word wat op duisende kere Pluto se afstand van die Son wentel. Nemesis se swaartekrag sou dan die komete se wentelbane versteur en hulle die binneste Sonnestelsel instuur, wat veroorsaak dat die Aarde gebombardeer word. Tot op hede is daar egter geen direkte bewyse vir Nemesis gevind nie.<ref>{{cite journal |author=J. G. Hills |title=Dynamical constraints on the mass and perihelion distance of Nemesis and the stability of its orbit |journal=Nature |volume=311 |issue=5987 |pages=636–638 |date=1984-10-18 |doi=10.1038/311636a0 |bibcode=1984Natur.311..636H |s2cid=4237439 }}</ref> Hoewel die idee van Nemesis soortgelyk aan die Nibiru-ramp voorkom, verskil hulle in werklikheid baie aangesien Nemesis, indien dit bestaan het, ’n wentelperiode sou hê wat duisende kere langer is en nooit naby die Aarde self sou kom nie.<ref name=nem>{{cite web|title=Ask an Astrobiologist: What is Nemesis?|author=David Morrison|work=NASA|url=http://astrobiology.nasa.gov/ask-an-astrobiologist/answered/2010/04/09/1662/|access-date=2014-12-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213151916/http://astrobiology.nasa.gov/ask-an-astrobiologist/answered/2010/04/09/1662/|archive-date=2014-12-13}}</ref> ===Sedna of Eris=== [[Beeld:Sednoid orbits.png|thumb|220px|Sedna se wentelbaan, in [[pienk]].]] Ander mense verwar Nibiru met [[90377 Sedna|Sedna]] (90377 Sedna) of [[Eris (dwergplaneet)|Eris]] (136199 Eris), [[trans-Neptunus-voorwerp]]e wat in onderskeidelik in 2003 en 2005 deur Mike Brown ontdek is.<ref>{{cite web|title=Ask an Astrobiologist: Nibiru/Sedna|publisher=Ask an Astrobiologist|url=http://astrobiology2.nasa.gov/ask-an-astrobiologist/question/?id=1124|access-date=2011-08-22}}</ref> Ten spyte daarvan dat dit in ’n vroeë Nasa-persverklaring as ’n “tiende planeet” beskryf is,<ref>{{cite web|title=10th Planet Discovered|publisher=NASA|date=2005|url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2005/29jul_planetx/|access-date=2011-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110820084348/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2005/29jul_planetx/|archive-date=2011-08-20|url-status=live}}</ref> word Eris (destyds slegs bekend as 2003&nbsp;UB₃₁₃) nou as ’n [[dwergplaneet]] geklassifiseer. Dit het 'n massa van effens meer as Pluto<ref>{{cite web |title=Dysnomia, the moon of Eris |author=Mike Brown |work=Caltech |url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/moon/index.html |date=2007 |access-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717010420/http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/moon/index.html |archive-date=2012-07-17 |url-status=live }}</ref> en ’n goed bepaalde baan wat dit nooit nader aan die Aarde bring as 5,5&nbsp;miljard&nbsp;km nie.<ref name=jpldata>{{cite web|date=2006-10-04|title=JPL Small-Body Database Browser: 136199 Eris (2003 UB313)|url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=Eris|access-date=2011-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110512174607/http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=Eris|archive-date=2011-05-12|url-status=live}}</ref> Sedna is 'n dwergplaneet wat effens kleiner as Pluto is<ref name=spitzer>{{cite book |title=The Solar System Beyond Neptune |chapter=Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope |author=John Stansberry |display-authors=4 |author2=Will Grundy |author3=Mike Brown |author4=Dale Cruikshank |author5=John Spencer |author6=David Trilling |author7=Jean-Luc Margot |publisher=University of Arizona press |chapter-url=http://www.lpi.usra.edu/books/ssbn2008/7017.pdf |arxiv=astro-ph/0702538v2 |editor=M. Antonietta Barucci |editor2=Hermann Boehnhardt |editor3=Dale P. Cruikshank |date=2008 |isbn=978-0-8165-2755-7 |pages=161–179 |bibcode=2008ssbn.book..161S |access-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025032659/http://www.lpi.usra.edu/books/ssbn2008/7017.pdf |archive-date=2012-10-25 |url-status=live }}</ref> en kom nooit nader aan die Aarde as 11,4&nbsp;miljard&nbsp;km nie.<ref>{{cite journal|title=The Surface of Sedna in the Near-infrared|author=Chadwick A. Trujillo|author2=M. E. Brown|author3=D. L. Rabinowitz|journal= Bulletin of the American Astronomical Society|volume= 39|page=510|date=2007|bibcode= 2007DPS....39.4906T}}</ref> Mike Brown glo die verwarring spruit uit die feit dat beide die werklike Sedna en die denkbeeldige Nibiru uiters elliptiese wentelbane het. ===Tyche=== Ander het dit verbind met [[Tyche (hipotetiese planeet)|Tyche]],<ref name=tyche>{{cite web|title=Ask an Astrobiologist:Tyche|author=David Morrison|publisher=NASA|url=http://astrobiology.nasa.gov/ask-an-astrobiologist/answered/2011/03/03/1879/|access-date=2014-12-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213153430/http://astrobiology.nasa.gov/ask-an-astrobiologist/answered/2011/03/03/1879/|archive-date=2014-12-13}}</ref> die naam wat deur John Matese en Daniel Whitmire van die Universiteit van Louisiana by Lafayette voorgestel is vir ’n voorwerp wat hulle glo die wentelbane van komete in die Oortwolk beïnvloed.<ref>{{cite news|title=Scientists, telescope hunt massive hidden object in space|author=Jim Kavanagh|publisher=[[CNN]]|date=2011-02-15|url=http://news.blogs.cnn.com/2011/02/15/scientists-telescope-hunt-massive-hidden-object-in-space/?hpt=C2|access-date=2011-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110323222352/http://news.blogs.cnn.com/2011/02/15/scientists-telescope-hunt-massive-hidden-object-in-space/?hpt=C2|archive-date=2011-03-23|url-status=dead}}</ref> In Februarie 2011 het Whitmire en sy kollegas hulle hipotese oor die voorwerp wat hulle “Tyche” genoem het, aan die publiek voorgelê in ’n artikel in ''The Independent''. Daarin beweer hulle bewyse vir sy bestaan sou gevind word sodra data van die [[WISE-teleskoop]] saamgestel is, wat tot ’n toename in oproepe na sterrekundiges gelei het.<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/science/up-telescope-search-begins-for-giant-new-planet-2213119.html|title=Up telescope! Search begins for giant new planet|author=Paul Rodgers|date=2011|newspaper=[[The Independent]]|access-date=2016-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160415195954/http://www.independent.co.uk/news/science/up-telescope-search-begins-for-giant-new-planet-2213119.html|archive-date=2016-04-15|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=No, there's no proof of a giant planet in the outer solar system|author=Phil Plait|publisher=Discover Magazine|url=http://blogs.discovermagazine.com/badastronomy/2011/02/14/no-theres-no-proof-of-a-giant-planet-in-the-outer-solar-system/#.VxHof_krKUm|date=2011|access-date=2016-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160416222414/http://blogs.discovermagazine.com/badastronomy/2011/02/14/no-theres-no-proof-of-a-giant-planet-in-the-outer-solar-system/#.VxHof_krKUm|archive-date=2016-04-16|url-status=live}}</ref> Die naam, wat kom van die “goeie suster” van die Griekse godin Nemesis, is gekies om dit van die soortgelyke Nemesis-hipotese te onderskei, aangesien Matese en Whitmire nie glo hulle voorwerp hou ’n bedreiging vir die Aarde in nie.<ref>{{Cite journal | title=Persistent evidence of a jovian mass solar companion in the Oort cloud |author=John J. Matese |author2=Daniel Whitmire |name-list-style=amp| journal=Icarus |date=2011 |volume=211 |issue=2 |pages=926–938 |doi=10.1016/j.icarus.2010.11.009|arxiv=1004.4584 |bibcode=2011Icar..211..926M|s2cid=44204219 }}</ref> Die voorwerp, indien dit bestaan, sou ook (nes Nemesis) ’n wentelbaan hê wat honderde kere langer is as dié wat vir Nibiru voorgestel word, en sou nooit naby die binneste Sonnestelsel kom nie.<ref name=tyche/> In Maart 2014 het Nasa aangekondig die WISE-opname sluit die bestaan van Tyche soos dit deur sy voorstanders gedefinieer word, uit.<ref name="NASA-20140307">{{cite web |last1 = Clavin |first1 = Whitney |last2 = Harrington |first2 = J.D. |title = NASA's WISE Survey Finds Thousands of New Stars, But No 'Planet X' |url = http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-075 |date = 7 March 2014 |work = [[Nasa]] |access-date = 2014-12-13 |archive-url = https://web.archive.org/web/20141214023543/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-075 |archive-date = 2014-12-14 |url-status = live }}</ref> ===Komeet Elenin=== Sommige het Nibiru verbind met [[Komeet Elenin]],<ref name=ele/> ’n langperiodekomeet wat op 10 Desember 2010 deur die [[Rusland|Russiese]] sterrekundige Leonid Elenin ontdek is.<ref name="MPEC2010-X101">{{cite web |date=2010-12-12 |title=MPEC 2010-X101: COMET C/2010 X1 (ELENIN) |publisher=IAU Minor Planet Center |url=http://www.minorplanetcenter.org/mpec/K10/K10XA1.html |access-date=2011-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110305085025/http://www.minorplanetcenter.org/mpec/K10/K10XA1.html |archive-date=2011-03-05 |url-status=live }}</ref> Op 16 Oktober 2011 het Elenin sy naaste nadering van die Aarde gemaak op ’n afstand van 0,2338&nbsp;AE (34&nbsp;980&nbsp;000&nbsp;km),<ref name=jpl-x1>{{cite web |title=JPL Close-Approach Data: C/2010 X1 (Elenin) |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=C/2010+X1;cad=1#cad |access-date=2011-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120131133344/http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=C/2010+X1;cad=1#cad |archive-date=2012-01-31 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title='Doomsday' Comet Elenin: A Threat No More|author=C. Genalyn|work=International Business Times|date=2011|url=http://www.ibtimes.com.au/doomsday-comet-elenin-threat-no-more-1287555|access-date=2011-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180317035920/http://www.ibtimes.com.au/doomsday-comet-elenin-threat-no-more-1287555|archive-date=2018-03-17|url-status=live}}</ref> wat effens nader is as die planeet [[Venus]].<ref name=venus-nssdc>{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html|title=Venus Fact Sheet|publisher=NASA|author=David R. Williams|date=2005-04-15|access-date=2011-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308174416/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html|archive-date=2016-03-08|url-status=live}}</ref> Nietemin het bewerings op samesweringwebtuistes in die aanloop tot die nadering versprei dat dit op ’n botsingskoers was, dat dit so groot soos Jupiter of selfs ’n bruindwerg was, en selfs dat die naam van die ontdekker, Leonid Elenin, eintlik kode was vir ELE, of ’n uitwissingsvlakvoorval ('''''e'''xtinction '''l'''evel '''e'''vent'').<ref name=ele>{{cite web|title=Comet Elenin|publisher=NASA Ask An Astrobiologist|author=David Morrison|date=2011|url=http://astrobiology.nasa.gov/ask-an-astrobiologist/answered/2011/02/17/1874/|access-date=2011-04-03|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213154949/http://astrobiology.nasa.gov/ask-an-astrobiologist/answered/2011/02/17/1874/|archive-date=2014-12-13}}</ref> [[Beeld:Composite image of Comet ISON; April 2013.jpg|thumb|230px|'n Saamgestelde foto van [[Komeet Ison]], wat gelei het tot verskeie bewerings van [[VVV|VVV's]].]] ===Komeet Ison=== Op 21 September 2012 het Vitali Nevski en Artyom Novichonok, met behulp van die Internasionale Wetenskaplike Optiese Netwerk van teleskope (Ison), die komeet C/2012&nbsp;S1 ontdek, bekend as “[[Komeet Ison]]”.<ref name="Trigo-Rodriguez2013">{{cite conference |url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2013/pdf/1576.pdf |title=Post-discovery Photometric Follow-up of Sungrazing Comet C/2012 S1 ISON |conference=44th Lunar and Planetary Science Conference. 18–22 March 2013. The Woodlands, Texas |vauthors=Trigo-Rodríguez JM, Meech KJ, Rodriguez D, Sánchez A, Lacruz J, Riesen TE|date=2013 |id=#1576 |access-date=2013-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130730165647/http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2013/pdf/1576.pdf |archive-date=2013-07-30 |url-status=live }}</ref> Sy baan sou dit na verwagting op 26 Desember 2013 binne 0,429&nbsp;AE (64&nbsp;200&nbsp;000&nbsp;km) van die Aarde bring.<ref name="jpl-s1">{{cite web |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=2012S1;cad=1#cad |title=JPL Close-Approach Data: C/2012 S1 (ISON) |work=NASA.gov |access-date=25 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130329012307/http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=2012S1;cad=1#cad |archive-date=2013-03-29 |url-status=live }}</ref> Nietemin het sommige aanhangers dit met die Nibiru-ramp verbind en beweer dit sou op dié datum die Aarde tref, of dat dit sou opbreek en stukke daarvan die Aarde sou tref.<ref name=ison>{{cite news|title=Debunking Comet ISON Conspiracy Theories (No, ISON is Not Nibiru)|author=David Dickenson|work=Universe Today|date=2013|url=http://www.universetoday.com/101798/debunking-comet-ison-conspiracy-theories-no-ison-is-not-nibiru/|access-date=2013-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031212907/http://www.universetoday.com/101798/debunking-comet-ison-conspiracy-theories-no-ison-is-not-nibiru/|archive-date=2013-10-31|url-status=live}}</ref> Op 30 April 2013 het die [[Hubble-ruimteteleskoop]] drie foto’s van die komeet oor ’n tydperk van 12 uur geneem en as ’n saamgestelde beeld in Hubble se argief gepubliseer.<ref>{{cite web|title=What's Going On With This Comet ISON Image?|publisher=NASA|url=http://hubblesite.org/hubble_discoveries/comet_ison/blogs/what-s-going-on-with-the-comet-c-2012-s1-ison-images|date=2013|access-date=2013-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20130911055214/http://hubblesite.org/hubble_discoveries/comet_ison/blogs/what-s-going-on-with-the-comet-c-2012-s1-ison-images|archive-date=2013-09-11 |url-status=live}}</ref> Aanhangers het dit as “fragmente” van die komeet geïdentifiseer<ref name=ison/> en gegis dat die komeet in drie stukke opgebreek het, of selfs dat dit ’n [[VVV]] was.<ref>{{cite web|title=Is Comet ISON a UFO? Hubble's scientists do a reality check|author=Alan Boyle|work=NBC News|url=http://www.nbcnews.com/science/comet-ison-ufo-hubbles-scientists-do-reality-check-8C11098818|date=2013|access-date=2013-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20130908153928/http://www.nbcnews.com/science/comet-ison-ufo-hubbles-scientists-do-reality-check-8C11098818|archive-date=2013-09-08|url-status=live}}</ref> Nadat Ison op 28 November verby sy [[perihelium]] is, het dit vinnig begin vervaag, wat baie laat vermoed het dat dit vernietig is toe dit by die Son verbygegaan het. Hoewel ’n dowwe oorblyfsel uiteindelik weer agter die Son uitgekom het, is dit oor die algemeen as ’n stofwolk beskou eerder as ’n soliede voorwerp.<ref>{{cite web|title=Comet ISON Wrap Up|publisher=The Planetary Society|author=Bruce Betts|url=http://www.planetary.org/blogs/bruce-betts/20131205-comet-ison-wrap-up.html|date=2013|access-date=2013-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209061119/http://www.planetary.org/blogs/bruce-betts/20131205-comet-ison-wrap-up.html|archive-date=2013-12-09|url-status=live}}</ref> Op 2 Desember 2013 is amptelik aangekondig dat Komeet Ison heeltemal gedisintegreer het.<ref name="CIOC131202">{{cite web |url=http://campaigner/karl/in-memoriam |title=In Memoriam |publisher=CIOC |author=Karl Battams |date=2 December 2013 |access-date=2 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203133703/http://www.isoncampaign.org/karl/in-memoriam |archive-date=2013-12-03 |url-status=live }}</ref> [[Beeld:Planet nine artistic plain.png|thumb|230px|'n Kunstenaar se voorstelling van [[Planeet Nege]] as ’n ysreus wat die sentrale [[Melkweg]] verduister, met die [[Son]] in die verte.<ref name=findplanet9>{{cite web |date=20 January 2016 |title=Where is Planet Nine? |url=http://www.findplanetnine.com/p/blog-page.html |website=The Search for Planet Nine |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130091255/http://www.findplanetnine.com/p/blog-page.html |archive-date=30 January 2016 |url-status=live}}</ref> Neptunus se baan word as ’n klein ellips om die Son getoon.]] ===Planeet Nege=== In Maart 2014 het die sterrekundiges Chad Trujillo en Scott Sheppard ’n artikel in die wetenskaplike joernaal ''Nature'' gepubliseer waarin hulle aangevoer het die skynbare groepering van die argumente van perihelium van verre trans-Neptunus-voorwerpe dui op die bestaan van ’n groot trans-Neptunus-planeet.<ref>{{cite journal|title=A Sedna-like body with a perihelion of 80 astronomical units|author=Chadwick Trujillo|author2=Scott Sheppard|name-list-style=amp |journal=Nature|volume=507|issue=7493|pages=471–474|date=27 March 2014|doi=10.1038/nature13156|pmid=24670765|bibcode=2014Natur.507..471T|s2cid=4393431}}</ref> Op 20 Januarie 2016 het Mike Brown en Konstantin Batygin aangekondig hulle bevestig Trujillo en Sheppard se bevindings en dat hulle glo die planeet (wat hulle “[[Planeet Nege]]” genoem het) sou ’n massa hê van ongeveer tien keer dié van die Aarde en ’n [[Ellips|halwe lengteas]] van ongeveer 400 - 1&nbsp;500&nbsp;AE (60-225&nbsp;miljard&nbsp;km).<ref>{{cite journal|title=Evidence for a distant giant planet in the Solar system|author=Konstantin Batygin|author2= Michael E Brown|date=20 January 2016|journal=The Astronomical Journal|volume=151|number=2|doi=10.3847/0004-6256/151/2/22|pages=22|bibcode=2016AJ....151...22B|arxiv = 1601.05438 |s2cid=2701020 |doi-access=free }}</ref> Aanhangers van die Nibiru-ramp het onmiddellik aangevoer dit bewys hulle bewerings. Sterrekundiges het egter daarop gewys dat die planeet, indien dit bestaan, ’n perihelium van sowat 200&nbsp;AE (30&nbsp;miljard&nbsp;km) sou hê.<ref>{{cite news|title=Planet Nine isn't a Death Star or the killer planet 'Nibiru.' It may not even exist.|author=Joel Achenbach|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/01/21/planet-nine-isnt-the-mythical-nibiru-it-may-not-even-exist/|date=2016|newspaper=The Washington Post|access-date=2016-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160121155223/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/01/21/planet-nine-isnt-the-mythical-nibiru-it-may-not-even-exist/|archive-date=2016-01-21|url-status=live}}</ref> In Oktober 2017 het die wetenskapskrywer Pat Brennan geskryf die planeet sou geen kans hê om ooit met die Aarde te bots nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=6964|title=The Super-Earth that Came Home for Dinner|website=NASA/JPL|access-date=2020-01-22}}</ref> ==Openbare reaksie== Die impak van die openbare vrees vir die Nibiru-ramp is veral deur professionele sterrekundiges gevoel. In 2008 het Mike Brown gesê Nibiru is die mees algemene [[pseudowetenskap|skynwetenskaplike]] onderwerp waaroor hy uitgevra word.<ref name=mike/> Voor sy aftrede ná 2012 het David Morrison, direkteur van die [[SETI]]-instituut en 'n senior wetenskaplike by Nasa gesê hy het 20 tot 25 e-posse per week ontvang oor die naderende koms van Nibiru: Sommige mense was bang; ander was kwaad en het hom daarvan beskuldig dat hy deel van ’n sameswering is om die waarheid van die naderende apokalips van die publiek weg te steek. Nog ander het gevra of hulle hulleself, hulle kinders of hulle troeteldiere moet doodmaak.<ref name=morrison/> Die helfte van dié e-posse was van buite die VSA.<ref name=morrison2/> Die wetenskapskrywer Govert Schilling het opgemerk: “Planetêre wetenskaplikes word tot wanhoop gedryf deur {{nowrap|Nibiru…}} En dit is nie verbasend nie; jy bestee soveel tyd, energie en kreatiwiteit aan fassinerende wetenskaplike navorsing, en bevind jouself op die spoor van die ongelooflikste en interessantste dinge, en al waaroor die algemene publiek bekommerd is, is ’n mal teorie oor kleitablette, gode-ruimtevaarders en ’n planeet wat nie bestaan nie.”<ref name=govert>{{cite book|title=The Hunt For Planet X: New Worlds and the Fate of Pluto|year=2009|author=Govert Schilling |publisher=Copernicus Books|page=111|isbn=978-0-387-77804-4}}</ref> In 2012 het die fisikus professor Brian Cox op [[Twitter]] geskryf: “As enigiemand my weer oor ‘Nibiru’ die denkbeeldige nonsensplaneet uitvra, sal ek hulle oor hulle irrasionele koppe slaan met [[Isaac Newton|Newton]] se [[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica|''Principia’’]].”<ref>{{cite tweet|user=ProfBrianCox|author=Brian Cox|number=267912728969089024|date=12 November 2012|title=If anyone else asks me about "Nibiru" the imaginary bullshit planet I will slap them around their irrational heads with Newton's Principia}}</ref> Nasa moet gereeld oorweeg of hulle op sulke bewerings moet reageer. Die waarde daarvan om die publiek gerus te stel, word opgeweeg teen die risiko om verdere blootstelling aan ’n heeltemal onwetenskaplike idee te gee.<ref name=skepcheck/> Voor 2012 het Morrison gesê hy hoop die nieverskyning van Nibiru sal as ’n leermoment vir die publiek dien, om hulle oor “rasionele denke en snertwaarnemings” te leer, maar hy twyfel of dit sal gebeur.<ref name=morrison>{{cite web|title=Armageddon from Planet Nibiru in 2012? Not so fast|author=David Morrison|publisher=Discovery Channel|date=2008|url=http://dsc.discovery.com/space/my-take/nibiru-armageddon-david-morrison.html|access-date=2009-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20090324235550/http://dsc.discovery.com/space/my-take/nibiru-armageddon-david-morrison.html|archive-date=2009-03-24|url-status=live}}</ref> Tydens die herlewing in 2017 het Morrison gesê die Nibiru-verskynsel “hou aan om oor en oor op te duik” ten spyte van sy aanvanklike aanname dat dit van korte duur sou wees.<ref>{{cite news|author=Avi Selk|title=Please stop annoying this NASA scientist with your ridiculous Planet X doomsday theories|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2017/11/18/please-stop-annoying-this-nasa-scientist-with-your-ridiculous-planet-x-doomsday-theories/|newspaper=The Washington Post|access-date=18 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228170417/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2017/11/18/please-stop-annoying-this-nasa-scientist-with-your-ridiculous-planet-x-doomsday-theories/|archive-date=2017-12-28|url-status=live}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== *[https://skeptoid.com/episodes/4911 "How to Escape Nibiru"], [[podsending]] deur die skrywer Brian Dunning * [http://www.badastronomy.com/bad/misc/planetx/index.html Bad Astronomy: The Planet X Saga]: 'n ontbloting van foute op ZetaTalk * [http://www.space.com/15551-nibiru.html Space.com: "Nibiru: The Nonexistent Planet"] {{vertaaluit| taalafk = en | il = Nibiru cataclysm}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hipotetiese planete]] [[Kategorie:Skynwetenskappe]] 1mbyt7z79y6fv2l2kw03qbo3gk3o4n9 1 459997 2893444 2891684 2026-04-12T21:00:48Z SpesBona 2720 + [[Sjabloon:Voorbladkandidaat]] 2893444 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} {{Voorbladkandidaat}} dlwmmtq2mgfjq07pz33fgwlbnlxztft 0 460024 2893379 2892888 2026-04-12T17:41:42Z BurgertB 2401 Besig 2893379 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Greylien.png|thumb|160px|'n Tipiese Gryse.]] '''Grys buiteaardse wesens''', ook genoem '''Zeta Reticulane''', '''Roswell-gryses''' of bloot '''Gryses''', is vermeende [[Buiteaardse lewe|buiteaardse wesens]]. Hulle kom dikwels voor in bewerings van nabykontak en die ontvoering van mense deur buiteaardse wesens. Gryses word gewoonlik beskryf as met 'n klein, mensagtige [[liggaam]]; 'n gladde, grys [[vel]]; 'n besonder groot, haarlose [[kop]]; en groot, swart, amandelvormige [[Oog|oë]]. Die 1961 was die ontvoeringsbewerings van [[Barney en Betty Hill]] deurslaggewend in die gewildmaking van grys buiteaardse wesens.<ref name="Hill-obit">{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2004/10/23/us/betty-hill-85-figure-in-alien-abduction-case-dies.html |title=Betty Hill, 85, Figure in Alien Abduction Case, Dies |last=Fox |first=Margalit |date=October 23, 2004 |newspaper=The New York Times |access-date=April 16, 2021}}</ref><ref name="DenofGeek">{{cite web |url=https://www.denofgeek.com/movies/9-alien-abduction-movies-that-changed-the-genre/ |title=9 Alien Abduction Movies That Changed The Genre |last=Lambie |first=Ryan |date=November 10, 2010 |website=denofgeek.com |publisher=Den of Geek |access-date=April 16, 2021 }}</ref> Voorloperfigure is beskryf in [[wetenskapsfiksie]] en soortgelyke beskrywings het verskyn in latere vertellings van onder meer die [[Roswell-voorval]] Die grys buiteaardse wese word aangehaal as ’n argetipiese beeld van ’n intelligente niemenslike wese en buiteaardse lewe in die algemeen. Dit is ook ’n ikoniese stylfiguur van populêre kultuur in die era van [[ruimteverkenning]]. ==Beskrywing== ===Voorkoms=== Gryses word gewoonlik uitgebeeld as klein grysvellige, mensagtige wesens sonder duidelike of sonder enige eksterne menslike liggaamsdele soos [[neus]]e, [[Oor|ore]] of [[Geslagsorgaan|geslagsorgane]].<ref name="AliensAndHybrids">Jacobs, David M. "Aliens and Hybrids." In: Pritchard, Andrea & Pritchard, David E. & Mack, John E. & Kasey, Pam & Yapp, Claudia. ''Alien Discussions: Proceedings of the Abduction Study Conference''. Cambridge: North Cambridge Press. Pp. 86–90. {{ISBN|9780964491700}}</ref> Hulle word gewoonlik as lank uitgebeeld, met ’n klein [[bors]]kas en sonder duidelike [[spier]]definisie of sigbare [[skelet]]struktuur. Hulle bene is gewoonlik korter en die verhouding tussen hulle liggaamsdele anders as dié van mense.<ref name="AliensAndHybrids" /> Gryses het gewoonlik 'n buitengewoon groot kop in verhouding tot hulle liggaam; hulle het geen hare nie en hulle oë is baie groot, ondeursigtig en swart, sonder oogwit. Hulle word dikwels beskryf as korter as die gemiddelde volwasse mens.<ref name="SmithLGM">{{cite book |last1=Smith |first1=Toby |title=Little Grey Men |date=2000 |publisher=University of New Mexico Press |location=USA |isbn=9780826321213 |page=110 |url=https://books.google.com/books?id=9qSxyR0i6goC&q=large%20eyes |access-date=25 April 2021 }}</ref> ===Verbintenis met Zeta Reticuli=== Die verbintenis van grys buiteaardse wesens met die [[ster]] Zeta Reticuli het ontstaan met ’n onderwyseres genaamd Marjorie Fish se vertolking van ’n kaart wat die een of ander tyd in 1969 deur Betty Hill geteken is.<ref name="AstroHalloween">{{cite web |last1=Dickinson |first1=Terence |title=The Zeta Reticuli (or Ridiculi) Incident |url=https://astronomy.com/bonus/zeta |website=Astronomy Magazine |publisher=Kalmbach Media |access-date=25 April 2021}}</ref> Hill het, onder hipnose, beweer ’n kaart is aan haar gewys wat die buiteaardse wesens wat haar en haar man ontvoer het, se tuisstelsel en nabygeleë sterre uitbeeld.<ref name="SaganDemon">{{cite book|first=Carl |last=Sagan |author-link=Carl Sagan |title=The Demon-Haunted World: Science as a Candle in the Dark |page=102 |publisher=Ballantine Books |year=1997 |isbn=0-345-40946-9 }}</ref> Nadat sy hiervan gehoor het, het Fish probeer om ’n model te skep van ’n tekening deur Hill; sy het eindelik bepaal die sterre wat as die buiteaardse wesens se tuiste gemerk is, is Zeta Reticuli, ’n [[dubbelster]]stelsel.<ref name="AstroHalloween" /> ===Oorsprong=== Beskrywings van wesens soortgelyk aan grys buiteaardse wesens dateer van voor bewerings van vermeende ontmoetings met hulle. In 1893 het [[H.G. Wells]] ’n beskrywing van die mensdom se toekomstige voorkoms gegee in die artikel "The Man of the Year Million", waarin mense beskryf word as sonder monde, neuse of hare, en met groot koppe. In 1895 het Wells ook 'n beskrywing gegee van die "Eloi", ’n soortgelyke opvolgerspesie van die mens, in die roman ''The Time Machine''. Albei beskrywings deel baie kenmerke met latere opvattings van Gryses.<ref name="LevyMendlesohn2019" /> [[Beeld:Supposed channeled entity by occultist crowley.jpg|150px||thumb|links|Crowley se tekening van "Lam".]] Reeds in 1917 het die okkultis Aleister Crowley ’n ontmoeting beskryf met ’n "bonatuurlike entiteit" genaamd Lam wat in voorkoms soortgelyk was aan ’n moderne Gryse. Crowley het beweer dat hy Lam gekontak het deur ’n proses genaamd die "Amalantrah Workings", wat volgens hom mense in staat gestel het om wesens uit die buitenste ruim en oor dimensies heen te kontak. Ander okkultiste en VVV-navorsers, van wie baie Lam retrospektief met latere ontmoetings met Gryses verbind het, het sedertdien oor hulle eie besoeke van hom geskryf. Een het die wese beskryf as ’n "koue, rekenaaragtige intelligensie", en heeltemal buite menslike begrip.<ref>{{cite web|url=https://www.vice.com/en/article/magickal-stories-lam/|title=Magickal Stories - Lam|author=Liz Armstrong|website=Vice|date=19 January 2012|access-date=20 December 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220200811/https://www.vice.com/en/article/mvpvyn/magickal-stories-lam|archive-date=20 December 2021}}</ref> {{Aanhalingskas | width = 30% | quote = ...die wesens het nie soos enige menseras gelyk nie. Hulle was kort, korter as die gemiddelde Japannees, en hulle koppe was groot en kaal, met sterk, vierkantige voorkoppe en baie klein neuse en monde, en swak kenne. Wat die merkwaardigste van hulle was, was die oë: groot, donker, glinsterend, met ’n skerp blik. Hulle het klere gedra gemaak van sagte grys materiaal, en hulle ledemate het baie soos dié van mense gelyk. | source = '''Gustav Sandgren''', ''Die Onbekende Gevaar'' (1933) |qalign = center | bgcolor = #FFFFF0 | quoted = 1 }} In 1933 het die [[Swede|Sweedse]] romanskrywer Gustav Sandgren ’n wetenskapsfiksieroman onder die skuilnaam Gabriel Linde gepubliseer genaamd ''Den okända faran'' (''"Die Onbekende Gevaar"''). Daarin beskryf hy ’n ras van buiteaardse wesens wat klere van sagte grys materiaal gedra het en kort was, met groot kaal koppe, en groot, donker, glinsterende oë. Die roman, gemik op jong lesers, het illustrasies van die verbeelde buiteaardse wesens ingesluit. Hierdie beskrywing sou die sjabloon word waarop die gewilde beeld van grys buiteaardse wesens geskoei is.<ref name="LevyMendlesohn2019">{{cite book|first1=Michael M.|last1=Levy|first2=Farah|last2=Mendlesohn|title=Aliens in Popular Culture|url=https://books.google.com/books?id=lvaKDwAAQBAJ&pg=PA135|date=22 March 2019|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-3833-0|pages=135–137}}</ref> ===Barney en Betty Hill-ontvoering=== Die begrip het ’n nis-idee gebly tot in 1965, toe koerantberigte oor die [[Barney en Betty Hill]]-ontvoering dié argetipe beroemd gemaak het.<ref name="SaganDemon">{{cite book|first=Carl |last=Sagan |author-link=Carl Sagan |title=The Demon-Haunted World: Science as a Candle in the Dark |page=102 |publisher=Ballantine Books |year=1997 |isbn=0-345-40946-9 }}</ref> Die beweerde ontvoerdes, Betty en Barney Hill, het beweer mensagtige buiteaardse wesens met grys velle het hulle in 1961 ontvoer en na ’n [[VVV|vlieënde piering]] geneem.<ref name="SaganDemon"/><ref>{{cite web |url=https://www.newspapers.com/newspage/81331739/ |title=The Unexplained (column) |last=Spraggett |first=Allen |date=January 10, 1972 |website=newspapers.com |publisher=York Daily Record |location=York, Pennsylvania |page=22 |access-date=April 24, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.newspapers.com/clip/19025149/hill/ |title=Betty Hill Recounts 'The UFO Incident' |last=Chatenever |first=Rick |date=January 19, 1978 |website=newspapers.com |publisher=Santa Cruz Sentinel |location=Santa Cruz, California |page=14 |access-date=April 24, 2021 }}</ref> In sy 1990-artikel "Entirely Unpredisposed" stel Martin Kottmeyer voor Barney se herinneringe, wat onder [[hipnose]] na vore gekom het, is moontlik beïnvloed deur ’n episode van die wetenskapsfiksietelevisiereeks ''The Outer Limits'' getiteld "The Bellero Shield". Dit is 12 dae voor Barney se eerste hipnosesessie uitgesaai. Die episode het ’n buiteaardse wese met groot oë uitgebeeld, wat sê: "In alle heelalle, in alle eenhede buite die heelalle, het almal wat oë het, oë wat praat." [[Carl Sagan]] het Kottmeyer se vermoedens herhaal in sy boek ''The Demon Haunted World: Science as a Candle in the Dark'' van 1997.<ref name="SaganDemon" /> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Gray aliens}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Grey alien}} {{Normdata}} [[Kategorie:Buiteaardse lewe]] 81nhnng10j5rrjg26b8jbpfbl3v2b3g 2893485 2893379 2026-04-13T10:51:53Z BurgertB 2401 Besig 2893485 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Greylien.png|thumb|160px|'n Tipiese Gryse.]] '''Grys buiteaardse wesens''', ook genoem '''Zeta Reticulane''', '''Roswell-gryses''' of bloot '''Gryses''', is vermeende [[Buiteaardse lewe|buiteaardse wesens]]. Hulle kom dikwels voor in bewerings van nabykontak en die ontvoering van mense deur buiteaardse wesens. Gryses word gewoonlik beskryf as met 'n klein, mensagtige [[liggaam]]; 'n gladde, grys [[vel]]; 'n besonder groot, haarlose [[kop]]; en groot, swart, amandelvormige [[Oog|oë]]. Die 1961 was die ontvoeringsbewerings van [[Barney en Betty Hill]] deurslaggewend in die gewildmaking van grys buiteaardse wesens.<ref name="Hill-obit">{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2004/10/23/us/betty-hill-85-figure-in-alien-abduction-case-dies.html |title=Betty Hill, 85, Figure in Alien Abduction Case, Dies |last=Fox |first=Margalit |date=October 23, 2004 |newspaper=The New York Times |access-date=April 16, 2021}}</ref><ref name="DenofGeek">{{cite web |url=https://www.denofgeek.com/movies/9-alien-abduction-movies-that-changed-the-genre/ |title=9 Alien Abduction Movies That Changed The Genre |last=Lambie |first=Ryan |date=November 10, 2010 |website=denofgeek.com |publisher=Den of Geek |access-date=April 16, 2021 }}</ref> Voorloperfigure is beskryf in [[wetenskapsfiksie]] en soortgelyke beskrywings het verskyn in latere vertellings van onder meer die [[Roswell-voorval]] Die grys buiteaardse wese word aangehaal as ’n argetipiese beeld van ’n intelligente niemenslike wese en buiteaardse lewe in die algemeen. Dit is ook ’n ikoniese stylfiguur van populêre kultuur in die era van [[ruimteverkenning]]. ==Beskrywing== ===Voorkoms=== Gryses word gewoonlik uitgebeeld as klein grysvellige, mensagtige wesens sonder duidelike of sonder enige eksterne menslike liggaamsdele soos [[neus]]e, [[Oor|ore]] of [[Geslagsorgaan|geslagsorgane]].<ref name="AliensAndHybrids">Jacobs, David M. "Aliens and Hybrids." In: Pritchard, Andrea & Pritchard, David E. & Mack, John E. & Kasey, Pam & Yapp, Claudia. ''Alien Discussions: Proceedings of the Abduction Study Conference''. Cambridge: North Cambridge Press. Pp. 86–90. {{ISBN|9780964491700}}</ref> Hulle word gewoonlik as lank uitgebeeld, met ’n klein [[bors]]kas en sonder duidelike [[spier]]definisie of sigbare [[skelet]]struktuur. Hulle bene is gewoonlik korter en die verhouding tussen hulle liggaamsdele anders as dié van mense.<ref name="AliensAndHybrids" /> Gryses het gewoonlik 'n buitengewoon groot kop in verhouding tot hulle liggaam; hulle het geen hare nie en hulle oë is baie groot, ondeursigtig en swart, sonder oogwit. Hulle word dikwels beskryf as korter as die gemiddelde volwasse mens.<ref name="SmithLGM">{{cite book |last1=Smith |first1=Toby |title=Little Grey Men |date=2000 |publisher=University of New Mexico Press |location=USA |isbn=9780826321213 |page=110 |url=https://books.google.com/books?id=9qSxyR0i6goC&q=large%20eyes |access-date=25 April 2021 }}</ref> ===Verbintenis met Zeta Reticuli=== Die verbintenis van grys buiteaardse wesens met die [[ster]] Zeta Reticuli het ontstaan met ’n onderwyseres genaamd Marjorie Fish se vertolking van ’n kaart wat die een of ander tyd in 1969 deur Betty Hill geteken is.<ref name="AstroHalloween">{{cite web |last1=Dickinson |first1=Terence |title=The Zeta Reticuli (or Ridiculi) Incident |url=https://astronomy.com/bonus/zeta |website=Astronomy Magazine |publisher=Kalmbach Media |access-date=25 April 2021}}</ref> Hill het, onder hipnose, beweer ’n kaart is aan haar gewys wat die buiteaardse wesens wat haar en haar man ontvoer het, se tuisstelsel en nabygeleë sterre uitbeeld.<ref name="SaganDemon">{{cite book|first=Carl |last=Sagan |author-link=Carl Sagan |title=The Demon-Haunted World: Science as a Candle in the Dark |page=102 |publisher=Ballantine Books |year=1997 |isbn=0-345-40946-9 }}</ref> Nadat sy hiervan gehoor het, het Fish probeer om ’n model te skep van ’n tekening deur Hill; sy het eindelik bepaal die sterre wat as die buiteaardse wesens se tuiste gemerk is, is Zeta Reticuli, ’n [[dubbelster]]stelsel.<ref name="AstroHalloween" /> ===Oorsprong=== Beskrywings van wesens soortgelyk aan grys buiteaardse wesens dateer van voor bewerings van vermeende ontmoetings met hulle. In 1893 het [[H.G. Wells]] ’n beskrywing van die mensdom se toekomstige voorkoms gegee in die artikel "The Man of the Year Million", waarin mense beskryf word as sonder monde, neuse of hare, en met groot koppe. In 1895 het Wells ook 'n beskrywing gegee van die "Eloi", ’n soortgelyke opvolgerspesie van die mens, in die roman ''The Time Machine''. Albei beskrywings deel baie kenmerke met latere opvattings van Gryses.<ref name="LevyMendlesohn2019" /> [[Beeld:Supposed channeled entity by occultist crowley.jpg|150px||thumb|links|Crowley se tekening van "Lam".]] Reeds in 1917 het die okkultis Aleister Crowley ’n ontmoeting beskryf met ’n "bonatuurlike entiteit" genaamd Lam wat in voorkoms soortgelyk was aan ’n moderne Gryse. Crowley het beweer dat hy Lam gekontak het deur ’n proses genaamd die "Amalantrah Workings", wat volgens hom mense in staat gestel het om wesens uit die buitenste ruim en oor dimensies heen te kontak. Ander okkultiste en VVV-navorsers, van wie baie Lam retrospektief met latere ontmoetings met Gryses verbind het, het sedertdien oor hulle eie besoeke van hom geskryf. Een het die wese beskryf as ’n "koue, rekenaaragtige intelligensie", en heeltemal buite menslike begrip.<ref>{{cite web|url=https://www.vice.com/en/article/magickal-stories-lam/|title=Magickal Stories - Lam|author=Liz Armstrong|website=Vice|date=19 January 2012|access-date=20 December 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220200811/https://www.vice.com/en/article/mvpvyn/magickal-stories-lam|archive-date=20 December 2021}}</ref> {{Aanhalingskas | width = 30% | quote = ...die wesens het nie soos enige menseras gelyk nie. Hulle was kort, korter as die gemiddelde Japannees, en hulle koppe was groot en kaal, met sterk, vierkantige voorkoppe en baie klein neuse en monde, en swak kenne. Wat die merkwaardigste van hulle was, was die oë: groot, donker, glinsterend, met ’n skerp blik. Hulle het klere gedra gemaak van sagte grys materiaal, en hulle ledemate het baie soos dié van mense gelyk. | source = '''Gustav Sandgren''', ''Die Onbekende Gevaar'' (1933) |qalign = center | bgcolor = #FFFFF0 | quoted = 1 }} In 1933 het die [[Swede|Sweedse]] romanskrywer Gustav Sandgren ’n wetenskapsfiksieroman onder die skuilnaam Gabriel Linde gepubliseer genaamd ''Den okända faran'' (''"Die Onbekende Gevaar"''). Daarin beskryf hy ’n ras van buiteaardse wesens wat klere van sagte grys materiaal gedra het en kort was, met groot kaal koppe, en groot, donker, glinsterende oë. Die roman, gemik op jong lesers, het illustrasies van die verbeelde buiteaardse wesens ingesluit. Hierdie beskrywing sou die sjabloon word waarop die gewilde beeld van grys buiteaardse wesens geskoei is.<ref name="LevyMendlesohn2019">{{cite book|first1=Michael M.|last1=Levy|first2=Farah|last2=Mendlesohn|title=Aliens in Popular Culture|url=https://books.google.com/books?id=lvaKDwAAQBAJ&pg=PA135|date=22 March 2019|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-3833-0|pages=135–137}}</ref> ===Barney en Betty Hill-ontvoering=== Die begrip het ’n nis-idee gebly tot in 1965, toe koerantberigte oor die [[Barney en Betty Hill]]-ontvoering dié argetipe beroemd gemaak het.<ref name="SaganDemon">{{cite book|first=Carl |last=Sagan |author-link=Carl Sagan |title=The Demon-Haunted World: Science as a Candle in the Dark |page=102 |publisher=Ballantine Books |year=1997 |isbn=0-345-40946-9 }}</ref> Die beweerde ontvoerdes, Betty en Barney Hill, het beweer mensagtige buiteaardse wesens met grys velle het hulle in 1961 ontvoer en na ’n [[VVV|vlieënde piering]] geneem.<ref name="SaganDemon"/><ref>{{cite web |url=https://www.newspapers.com/newspage/81331739/ |title=The Unexplained (column) |last=Spraggett |first=Allen |date=January 10, 1972 |website=newspapers.com |publisher=York Daily Record |location=York, Pennsylvania |page=22 |access-date=April 24, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.newspapers.com/clip/19025149/hill/ |title=Betty Hill Recounts 'The UFO Incident' |last=Chatenever |first=Rick |date=January 19, 1978 |website=newspapers.com |publisher=Santa Cruz Sentinel |location=Santa Cruz, California |page=14 |access-date=April 24, 2021 }}</ref> In sy 1990-artikel "Entirely Unpredisposed" stel Martin Kottmeyer voor Barney se herinneringe, wat onder [[hipnose]] na vore gekom het, is moontlik beïnvloed deur ’n episode van die wetenskapsfiksietelevisiereeks ''The Outer Limits'' getiteld "The Bellero Shield". Dit is 12 dae voor Barney se eerste hipnosesessie uitgesaai. Die episode het ’n buiteaardse wese met groot oë uitgebeeld, wat sê: "In alle heelalle, in alle eenhede buite die heelalle, het almal wat oë het, oë wat praat." [[Carl Sagan]] het Kottmeyer se vermoedens herhaal in sy boek ''The Demon Haunted World: Science as a Candle in the Dark'' van 1997.<ref name="SaganDemon" /> ===Uitbreiding tot folklore=== Ná die Hills se ontmoeting het Gryses ’n integrale deel van ufologie en ander VVV-verwante [[folklore]] geword. Dit is veral waar in die geval van die Verenigde State: Volgens die joernalis C.D.B. Bryan beskryf 73% van alle aangemelde buiteaardse ontmoetings in die Verenigde State grys buiteaardse wesens, ’n beduidend hoër verhouding as in ander lande.<ref name = cdbb-ce4k-1995 />{{Rp|68}} In die vroeë 1980’s is Gryses verbind met die [[Roswellvoorval|beweerde noodlanding van ’n vlieënde piering]] in 1947 in Roswell, [[Nieu-Mexiko]]. ’n Aantal publikasies het verklarings bevat van individue wat beweer het hulle het gesien hoe die Amerikaanse weermag ’n aantal wesens hanteer wat ongewone proporsies gehad het en kaal en van kindergrootte was. Hierdie individue het tydens en ná die voorval beweer die wesens het oorgroot koppe en skuins oë gehad, maar min ander onderskeibare gesigseienskappe.<ref>{{Cite book| last = Berlitz| first = Charles| author2 = Moore, William| title = The Roswell Incident| date = 1980| edition = 1st| publisher = Grosset & Dunlap| isbn = 0-448-21199-8| url = https://archive.org/details/roswellincident00berl}}</ref> [[Beeld:Gray Alien at UFO Museum, Roswell (cropped).jpg|thumb|180px|Die VVV-museum, Roswell]] In 1987 het die romanskrywer Whitley Strieber die boek ''Communion'' gepubliseer. Anders as sy vorige werk, is dit as niefiksie geklassifiseer. Hierin beskryf hy ’n aantal noue ontmoetings wat hy na bewering met Gryses en ander buiteaardse wesens gehad het. Die boek het ’n topverkoper geword,<ref>{{cite web|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/d/disch-dreams.html|title=The Dreams Our Stuff Is Made Of: How Science Fiction Conquered the World|author=Disch, Thomas M.|newspaper=The New York Times|language=en|url-status=live|date=1998|access-date=July 27, 2022|archivedate=July 14, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180714231334/https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/d/disch-dreams.html}}</ref> en New Line Cinema het in 1989 ’n rolprentverwerking uitgereik waarin [[Christopher Walken]] Strieber vertolk.<ref>{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-11-10-ca-984-story.html|title=MOVIE REVIEW : Walken Has Purported Close Encounter in 'Communion'|newspaper=[[Los Angeles Times]]|author=Thomas, Kevin|language=en-US|url-status=live|date=November 10, 1989|access-date=July 27, 2022|archivedate=February 8, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210208072545/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-11-10-ca-984-story.html}}</ref> In 1988 het Christophe Dechavanne die Franse wetenskapsfiksieskrywer en VVV-navorser Jimmy Guieu op 'n TV-program ondervra. Guieu het die bestaan beskryf van wat hy "die klein Gryses" genoem het, wat later in [[Frans]] beter bekend geword het onder die naam ''les Petits-Gris''.<ref name="Guieu">{{cite news |title= Les E.T. et les contactés |first= Jimmy |last=Guieu|author2=Dechavanne, Christophe |url=https://www.youtube.com/watch?v=EI1ZcOvtJo0 |newspaper= Ciel mon mardi ! |publisher=TF1 |location=Parys|date=1988|access-date=15 January 2013 |language=fr}}</ref> Guieu het later twee dokudramas geskryf met die [[samesweringsteorie]] oor grys buiteaardse wesens as tema, soos beskryf deur John Lear en Milton William Cooper: die reeks ''E.B.E.'' (vir "Extraterrestrial Biological Entity"): ''E.B.E.: Alerte rouge'' (eerste deel, 1990) en ''E.B.E.: L'entité noire d'Andamooka'' (tweede deel, 1991). Gryses het sedertdien die onderwerp geword van baie samesweringsteorieë. Baie mense wat sulke idees aanhang, glo Gryses vorm deel van ’n regeringsgeleide waninligtingsveldtog, of dat hulle ’n produk is van breinbeheerproefnemings deur die regering.<ref name="Knight2003">{{cite book|author=Peter Knight|title=Conspiracy Theories in American History: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=qMIDrggs8TsC&pg=PA880|year=2003|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-812-9|pages=880–}}</ref> In die 1990’s het populêre kultuur Gryses toenemend verbind met ’n aantal militêr-industriële en Nuwe Wêreldorde-samesweringsteorieë.<ref name=BiteTheDust>{{cite web|url=http://www.bibliotecapleyades.net/vida_alien/esp_vida_alien_33.htm|title=Grey Aliens Bite The Dust|access-date=30 December 2016}}</ref> In 1995 het die rolprentvervaardiger Ray Santilli beweer hy het 22 rolle 16 mm-film bekom wat die lykskouing van ’n "regte" Gryse uitbeeld wat na bewering in 1947 van die toneel in Roswell herwin is.<ref>{{cite journal| last = Wingfield| first = George| title = The 'Roswell' Film Footage | journal = Flying Saucer Review| volume = 20| issue = 2 |date=1995}}</ref><ref name=santilli1>{{IMDb title|id=0163521|qid=Q1934156|title=Alien Autopsy: (Fact or Fiction?) }}</ref> In 2006 het Santilli egter erken die film is nie oorspronklik nie, maar ’n "rekonstruksie" wat geskep is nadat die oorspronklike film glo agteruitgegaan het. Hy het volgehou dat ’n werklike Gryse in 1947 dood gevind en op kamera ondersoek is, en dat die beeldmateriaal wat aan die publiek uitgereik is, ’n deel van die oorspronklike beeldmateriaal bevat het.<ref name ="Eamonn1">''Eamonn Investigates: Alien Autopsy'', British Sky Broadcasting. Eerste keer uitgesaai op Sky One, 4 April 2006.</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Gray aliens}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Grey alien}} {{Normdata}} [[Kategorie:Buiteaardse lewe]] h263izcothu951dqzhgtia4hied788x 2893487 2893485 2026-04-13T11:12:47Z BurgertB 2401 Klaar 2893487 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Greylien.png|thumb|160px|'n Tipiese Gryse.]] '''Grys buiteaardse wesens''', ook genoem '''Zeta Reticulane''', '''Roswell-gryses''' of bloot '''Gryses''', is vermeende [[Buiteaardse lewe|buiteaardse wesens]]. Hulle kom dikwels voor in bewerings van nabykontak en die ontvoering van mense deur buiteaardse wesens. Gryses word gewoonlik beskryf as met 'n klein, mensagtige [[liggaam]]; 'n gladde, grys [[vel]]; 'n besonder groot, haarlose [[kop]]; en groot, swart, amandelvormige [[Oog|oë]]. Die 1961 was die ontvoeringsbewerings van [[Barney en Betty Hill]] deurslaggewend in die gewildmaking van grys buiteaardse wesens.<ref name="Hill-obit">{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2004/10/23/us/betty-hill-85-figure-in-alien-abduction-case-dies.html |title=Betty Hill, 85, Figure in Alien Abduction Case, Dies |last=Fox |first=Margalit |date=October 23, 2004 |newspaper=The New York Times |access-date=April 16, 2021}}</ref><ref name="DenofGeek">{{cite web |url=https://www.denofgeek.com/movies/9-alien-abduction-movies-that-changed-the-genre/ |title=9 Alien Abduction Movies That Changed The Genre |last=Lambie |first=Ryan |date=November 10, 2010 |website=denofgeek.com |publisher=Den of Geek |access-date=April 16, 2021 }}</ref> Voorloperfigure is beskryf in [[wetenskapsfiksie]] en soortgelyke beskrywings het verskyn in latere vertellings van onder meer die [[Roswellvoorval]] Die grys buiteaardse wese word aangehaal as die argetipiese beeld van ’n intelligente, niemenslike wese en buiteaardse lewe in die algemeen. Dit is ook ’n ikoniese stylfiguur van populêre kultuur in die era van [[ruimteverkenning]]. ==Beskrywing== ===Voorkoms=== Gryses word gewoonlik uitgebeeld as klein grysvellige, mensagtige wesens sonder duidelike of sonder enige eksterne menslike liggaamsdele soos [[neus]]e, [[Oor|ore]] of [[Geslagsorgaan|geslagsorgane]].<ref name="AliensAndHybrids">Jacobs, David M. "Aliens and Hybrids." In: Pritchard, Andrea & Pritchard, David E. & Mack, John E. & Kasey, Pam & Yapp, Claudia. ''Alien Discussions: Proceedings of the Abduction Study Conference''. Cambridge: North Cambridge Press. Pp. 86–90. {{ISBN|9780964491700}}</ref> Hulle word gewoonlik as lank uitgebeeld, met ’n klein [[bors]]kas en sonder duidelike [[spier]]definisie of sigbare [[skelet]]struktuur. Hulle bene is gewoonlik korter en die verhouding tussen hulle liggaamsdele anders as dié van mense.<ref name="AliensAndHybrids" /> Gryses het gewoonlik 'n buitengewoon groot kop in verhouding tot hulle liggaam; hulle het geen hare nie en hulle oë is baie groot, ondeursigtig en swart, sonder oogwit. Hulle word dikwels beskryf as korter as die gemiddelde volwasse mens.<ref name="SmithLGM">{{cite book |last1=Smith |first1=Toby |title=Little Grey Men |date=2000 |publisher=University of New Mexico Press |location=USA |isbn=9780826321213 |page=110 |url=https://books.google.com/books?id=9qSxyR0i6goC&q=large%20eyes |access-date=25 April 2021 }}</ref> ===Verbintenis met Zeta Reticuli=== Die verbintenis van grys buiteaardse wesens met die [[ster]] Zeta Reticuli het ontstaan met ’n onderwyseres genaamd Marjorie Fish se vertolking van ’n kaart wat die een of ander tyd in 1969 deur Betty Hill geteken is.<ref name="AstroHalloween">{{cite web |last1=Dickinson |first1=Terence |title=The Zeta Reticuli (or Ridiculi) Incident |url=https://astronomy.com/bonus/zeta |website=Astronomy Magazine |publisher=Kalmbach Media |access-date=25 April 2021}}</ref> Hill het, onder hipnose, beweer ’n kaart is aan haar gewys wat die buiteaardse wesens wat haar en haar man ontvoer het, se tuisstelsel en nabygeleë sterre uitbeeld.<ref name="SaganDemon">{{cite book|first=Carl |last=Sagan |author-link=Carl Sagan |title=The Demon-Haunted World: Science as a Candle in the Dark |page=102 |publisher=Ballantine Books |year=1997 |isbn=0-345-40946-9 }}</ref> Nadat sy hiervan gehoor het, het Fish probeer om ’n model te skep van ’n tekening deur Hill; sy het eindelik bepaal die sterre wat as die buiteaardse wesens se tuiste gemerk is, is Zeta Reticuli, ’n [[dubbelster]]stelsel.<ref name="AstroHalloween" /> ===Oorsprong=== Beskrywings van wesens soortgelyk aan grys buiteaardse wesens dateer van voor bewerings van vermeende ontmoetings met hulle. In 1893 het [[H.G. Wells]] ’n beskrywing van die mensdom se toekomstige voorkoms gegee in die artikel "The Man of the Year Million", waarin mense beskryf word as sonder monde, neuse of hare, en met groot koppe. In 1895 het Wells ook 'n beskrywing gegee van die "Eloi", ’n soortgelyke opvolgerspesie van die mens, in die roman ''The Time Machine''. Albei beskrywings deel baie kenmerke met latere opvattings van Gryses.<ref name="LevyMendlesohn2019" /> [[Beeld:Supposed channeled entity by occultist crowley.jpg|150px||thumb|links|Crowley se tekening van "Lam".]] Reeds in 1917 het die okkultis Aleister Crowley ’n ontmoeting beskryf met ’n "bonatuurlike entiteit" genaamd Lam wat in voorkoms soortgelyk was aan ’n moderne Gryse. Crowley het beweer dat hy Lam gekontak het deur ’n proses genaamd die "Amalantrah Workings", wat volgens hom mense in staat gestel het om wesens uit die buitenste ruim en oor dimensies heen te kontak. Ander okkultiste en VVV-navorsers, van wie baie Lam retrospektief met latere ontmoetings met Gryses verbind het, het sedertdien oor hulle eie besoeke van hom geskryf. Een het die wese beskryf as ’n "koue, rekenaaragtige intelligensie", en heeltemal bo menslike begrip.<ref>{{cite web|url=https://www.vice.com/en/article/magickal-stories-lam/|title=Magickal Stories - Lam|author=Liz Armstrong|website=Vice|date=19 January 2012|access-date=20 December 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220200811/https://www.vice.com/en/article/mvpvyn/magickal-stories-lam|archive-date=20 December 2021}}</ref> {{Aanhalingskas | width = 30% | quote = ...die wesens het nie soos enige menseras gelyk nie. Hulle was kort, korter as die gemiddelde Japannees, en hulle koppe was groot en kaal, met sterk, vierkantige voorkoppe en baie klein neuse en monde, en swak kenne. Wat die merkwaardigste van hulle was, was die oë: groot, donker, glinsterend, met ’n skerp blik. Hulle het klere gedra gemaak van sagte grys materiaal, en hulle ledemate het baie soos dié van mense gelyk. | source = '''Gustav Sandgren''', ''Die Onbekende Gevaar'' (1933) |qalign = center | bgcolor = #FFFFF0 | quoted = 1 }} In 1933 het die [[Swede|Sweedse]] romanskrywer Gustav Sandgren ’n wetenskapsfiksieroman onder die skuilnaam Gabriel Linde gepubliseer genaamd ''Den okända faran'' (''"Die Onbekende Gevaar"''). Daarin beskryf hy ’n ras van buiteaardse wesens wat klere van sagte grys materiaal gedra het en kort was, met groot kaal koppe, en groot, donker, glinsterende oë. Die roman, gemik op jong lesers, het illustrasies van die verbeelde buiteaardse wesens ingesluit. Hierdie beskrywing sou die sjabloon word waarop die gewilde beeld van grys buiteaardse wesens geskoei is.<ref name="LevyMendlesohn2019">{{cite book|first1=Michael M.|last1=Levy|first2=Farah|last2=Mendlesohn|title=Aliens in Popular Culture|url=https://books.google.com/books?id=lvaKDwAAQBAJ&pg=PA135|date=22 March 2019|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-3833-0|pages=135–137}}</ref> ===Barney en Betty Hill-ontvoering=== Die begrip het ’n nis-idee gebly tot in 1965, toe koerantberigte oor die [[Barney en Betty Hill]]-ontvoering dié argetipe beroemd gemaak het.<ref name="SaganDemon">{{cite book|first=Carl |last=Sagan |author-link=Carl Sagan |title=The Demon-Haunted World: Science as a Candle in the Dark |page=102 |publisher=Ballantine Books |year=1997 |isbn=0-345-40946-9 }}</ref> Die beweerde ontvoerdes, Barney en Betty Hill, het beweer mensagtige buiteaardse wesens met grys velle het hulle in 1961 ontvoer en na ’n [[VVV|vlieënde piering]] geneem.<ref name="SaganDemon"/><ref>{{cite web |url=https://www.newspapers.com/newspage/81331739/ |title=The Unexplained (column) |last=Spraggett |first=Allen |date=January 10, 1972 |website=newspapers.com |publisher=York Daily Record |location=York, Pennsylvania |page=22 |access-date=April 24, 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.newspapers.com/clip/19025149/hill/ |title=Betty Hill Recounts 'The UFO Incident' |last=Chatenever |first=Rick |date=January 19, 1978 |website=newspapers.com |publisher=Santa Cruz Sentinel |location=Santa Cruz, California |page=14 |access-date=April 24, 2021 }}</ref> In sy 1990-artikel "Entirely Unpredisposed" stel Martin Kottmeyer voor Barney se herinneringe, wat onder [[hipnose]] na vore gekom het, is moontlik beïnvloed deur ’n episode van die wetenskapsfiksietelevisiereeks ''The Outer Limits'' getiteld "The Bellero Shield". Dit is 12 dae voor Barney se eerste hipnosesessie uitgesaai. Die episode het ’n buiteaardse wese met groot oë uitgebeeld, wat sê: "In alle heelalle, in alle eenhede buite die heelalle, het almal wat oë het, oë wat praat." [[Carl Sagan]] het Kottmeyer se vermoedens herhaal in sy boek ''The Demon Haunted World: Science as a Candle in the Dark'' van 1997.<ref name="SaganDemon" /> ===Uitbreiding tot folklore=== Ná die Hills se ontmoeting het Gryses ’n integrale deel van ufologie en ander VVV-verwante [[folklore]] geword. Dit is veral waar in die geval van die Verenigde State: Volgens die joernalis C.D.B. Bryan beskryf 73% van alle aangemelde buiteaardse ontmoetings in die Verenigde State grys buiteaardse wesens, ’n beduidend hoër verhouding as in ander lande.<ref name="cdbb-ce4k-1995">{{Cite book|url=https://archive.org/details/closeencounterso00brya_0|title=Close Encounters of the Fourth Kind: Alien Abduction, UFOs, and the Conference at M.I.T.|last=Bryan|first=C. D. B.|publisher=Alfred A. Knopf, Inc|year=1995|isbn=978-0-679-42975-3|edition=1ste|location=NY|oclc=32390030|url-access=registration|via=Internet Archive}}</ref>{{Rp|68}} In die vroeë 1980’s is Gryses verbind met die [[Roswellvoorval|beweerde noodlanding van ’n vlieënde piering]] in 1947 in Roswell, [[Nieu-Mexiko]]. ’n Aantal publikasies het verklarings bevat van individue wat beweer het hulle het gesien hoe die Amerikaanse weermag ’n aantal wesens hanteer wat ongewone proporsies gehad het en kaal en van kindergrootte was. Hierdie individue het tydens en ná die voorval beweer die wesens het oorgroot koppe en skuins oë gehad, maar min ander onderskeibare gesigseienskappe.<ref>{{Cite book| last = Berlitz| first = Charles| author2 = Moore, William| title = The Roswell Incident| date = 1980| edition = 1st| publisher = Grosset & Dunlap| isbn = 0-448-21199-8| url = https://archive.org/details/roswellincident00berl}}</ref> [[Beeld:Gray Alien at UFO Museum, Roswell (cropped).jpg|thumb|180px|'n Voorstelling in die VVV-museum, Roswell]] In 1987 het die romanskrywer Whitley Strieber die boek ''Communion'' gepubliseer. Anders as sy vorige werk, is dit as niefiksie geklassifiseer. Hierin beskryf hy ’n aantal noue ontmoetings wat hy na bewering met Gryses en ander buiteaardse wesens gehad het. Die boek het ’n topverkoper geword,<ref>{{cite web|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/d/disch-dreams.html|title=The Dreams Our Stuff Is Made Of: How Science Fiction Conquered the World|author=Disch, Thomas M.|newspaper=The New York Times|language=en|url-status=live|date=1998|access-date=July 27, 2022|archivedate=July 14, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180714231334/https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/d/disch-dreams.html}}</ref> en New Line Cinema het in 1989 ’n rolprentverwerking uitgereik waarin [[Christopher Walken]] Strieber vertolk.<ref>{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-11-10-ca-984-story.html|title=MOVIE REVIEW : Walken Has Purported Close Encounter in 'Communion'|newspaper=[[Los Angeles Times]]|author=Thomas, Kevin|language=en-US|url-status=live|date=November 10, 1989|access-date=July 27, 2022|archivedate=February 8, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210208072545/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-11-10-ca-984-story.html}}</ref> In 1988 het Christophe Dechavanne die Franse wetenskapsfiksieskrywer en VVV-navorser Jimmy Guieu op 'n TV-program ondervra. Guieu het die bestaan beskryf van wat hy "die klein Gryses" genoem het later in [[Frans]] beter bekend geword het onder die naam ''les Petits-Gris''.<ref name="Guieu">{{cite news |title= Les E.T. et les contactés |first= Jimmy |last=Guieu|author2=Dechavanne, Christophe |url=https://www.youtube.com/watch?v=EI1ZcOvtJo0 |newspaper= Ciel mon mardi ! |publisher=TF1 |location=Parys|date=1988|access-date=15 January 2013 |language=fr}}</ref> Guieu het later twee dokudramas geskryf met die [[samesweringsteorie]] oor grys buiteaardse wesens as tema, soos beskryf deur John Lear en Milton William Cooper: die reeks ''E.B.E.'' (vir "Extraterrestrial Biological Entity"): ''E.B.E.: Alerte rouge'' (eerste deel, 1990) en ''E.B.E.: L'entité noire d'Andamooka'' (tweede deel, 1991). Gryses het sedertdien die onderwerp geword van baie samesweringsteorieë. Baie mense wat sulke idees aanhang, glo Gryses vorm deel van ’n regeringsgeleide waninligtingsveldtog, of dat hulle ’n produk is van breinbeheerproefnemings deur die regering.<ref name="Knight2003">{{cite book|author=Peter Knight|title=Conspiracy Theories in American History: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=qMIDrggs8TsC&pg=PA880|year=2003|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-812-9|pages=880–}}</ref> In die 1990’s het populêre kultuur Gryses toenemend verbind met ’n aantal militêr-industriële en Nuwe Wêreldorde-samesweringsteorieë.<ref name=BiteTheDust>{{cite web|url=http://www.bibliotecapleyades.net/vida_alien/esp_vida_alien_33.htm|title=Grey Aliens Bite The Dust|access-date=30 December 2016}}</ref> In 1995 het die rolprentvervaardiger Ray Santilli beweer hy het 22 rolle 16 mm-film bekom wat die lykskouing van ’n "regte" Gryse uitbeeld wat na bewering in 1947 van die toneel in Roswell herwin is.<ref>{{cite journal| last = Wingfield| first = George| title = The 'Roswell' Film Footage | journal = Flying Saucer Review| volume = 20| issue = 2 |date=1995}}</ref><ref name=santilli1>{{IMDb title|id=0163521|qid=Q1934156|title=Alien Autopsy: (Fact or Fiction?) }}</ref> In 2006 het Santilli egter erken die film is nie oorspronklik nie, maar ’n "rekonstruksie" wat geskep is nadat die oorspronklike film glo agteruitgegaan het. Hy het volgehou dat ’n werklike Gryse in 1947 dood gevind en op kamera ondersoek is, en dat die beeldmateriaal wat aan die publiek uitgereik is, ’n deel van die oorspronklike beeldmateriaal bevat het.<ref name ="Eamonn1">''Eamonn Investigates: Alien Autopsy'', British Sky Broadcasting. Eerste keer uitgesaai op Sky One, 4 April 2006.</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Gray aliens}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Grey alien}} {{Normdata}} [[Kategorie:Buiteaardse lewe]] r6m560us105dfnoem1te4pwfzxwxwya 0 460046 2893128 2893064 2026-04-12T12:10:34Z Sobaka 328 bywerk 2893128 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Lip-Bu Tan | bynaam = | beeld = Howard Lutnick with Intel CEO Lip-Bu Tan (2025) (cropped3).jpg| beeldbeskrywing = | onderskrif = Lip-Bu Tan in 2025 | geboortenaam = Tan Lip-Bu | geboortedatum = [[12 November]] [[1959]] | geboorteplek = Muar, Maleisië | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State}} | beroep = NUB van Intel | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | huweliksmaat = Ysa Loo | kinders = 2 | webblad = | handtekening = }} '''Lip-Bu Tan''' ([[Chinees]]: 陳立武; [[pinyin]]: Chén Lìwǔ; Pe̍h-ōe-jī: Tân Li̍p-Bú; gebore [[12 November]] [[1959]]) is 'n [[Amerikaanse]] sakebestuurder wat sedert 2025 die [[Hoof- uitvoerende beampte|hoof- uitvoerende beampte]] (HUB) van [[Intel]] is. Hy is ook voorsitter van Walden International, 'n waagkapitaalfirma; 'n stigters-besturende vennoot van Walden Catalyst Ventures en Celesta Capital; en beklee talle direksieposisies. Tan was van 2009 tot 2021 die HUB van Cadence Design Systems. ==Vroeë lewe== Tan is op 12 November 1959 in Muar, Johor, in die vorige Federasie van Malaya (hedendaagse [[Maleisië]]) gebore in 'n etniese Maleisiese Chinese familie.<ref name="Johnson 2011">{{cite web|last=Johnson|first=Steve|title=Mercury News interview: Lip-Bu Tan, president and CEO of Cadence Design Systems|work=San Jose Mercury News|date=4 Februarie 2011|url=https://www.mercurynews.com/2011/02/04/mercury-news-interview-lip-bu-tan-president-and-ceo-of-cadence-design-systems/|accessdate=July 5, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170505111504/http://www.mercurynews.com/2011/02/04/mercury-news-interview-lip-bu-tan-president-and-ceo-of-cadence-design-systems/|archivedate=5 Mei 2017|url-status=live|url-access=limited}}</ref><ref name="Committee of 100">{{cite web|url=https://www.committee100.org/members/lipbutan/|title=Lip-Bu Tan|publisher=Committee of 100|accessdate=8 Julie 2020|archive-date=13 Desember 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241213003708/http://www.committee100.org/members/lipbutan/|url-status=live}}</ref> Sy pa, Keng Lian Tan, was die hoofredakteur van die Maleisiese Chinese dagblad ''Nanyang Siang Pau'' en sy ma, Yeok Choong Chew, was 'n universiteitshoof aan die Nanyang-universiteit. Hy is die jongste van vyf broers en susters. Tan het in 1978 aan die Nanyang-universiteit gegradueer met 'n baccalaureusgraad in [[fisika]].<ref name="pioneering">{{cite journal|title=Pioneering in Asia With the U.S. Venture Capital Model|last=Marinissen|first=Erik Jan|journal=IEEE Design & Test of Computers|date=November 2012|pages=52–55|volume=29|issue=6|doi=10.1109/MDT.2012.2221003|bibcode=2012IDTC...29...52M |doi-access=free}}</ref> Na graduering het Tan na die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] verhuis en in 1981 'n meestersgraad in kerningenieurswese aan die Massachusetts Institute of Technology (MIT) verwerf<ref name="Johnson 2011" /> en 'n [[Meestersgraad in Besigheidsadministrasie|Meestersgraad in Bedryfsadministrasie]] (MBA) aan die Universiteit van San Francisco in Kalifornië.<ref name="Johnson 2011" /><ref name="BusinessWeek 2004">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2004-07-11/lip-bu-tan|title=Special Report -- Stars of Asia -- Financiers: Lip-Bu Tan, Chairman, Walden International, U.S.|work=BusinessWeek|date=12 Julie 2004|accessdate=7 Julie 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040707011051/http://www.businessweek.com/magazine/content/04_28/b3891421.htm|archivedate=7 Julie 2004|url-status=dead|url-access=subscription}}</ref><ref name="Walden">{{cite web|url=http://www.waldenintl.com/team/lip-bu_tan.aspx|title=Lip-Bu Tan|publisher=Walden International|accessdate=7 Augustus 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20210916111615/http://www.waldenintl.com/team/lip-bu_tan.aspx|archive-date=16 September 2021|url-status=dead}}</ref> Meer onlangs het hy in 2022 eregrade van die Universiteit van San Francisco<ref>{{Cite web |title=MSN |url=https://www.msn.com/en-in/money/news/lip-bu-tan-education-qualifications-how-mit-and-university-of-san-francisco-shaped-the-intel-ceo/ar-AA1K7o37 |access-date=2025-09-25 |website=www.msn.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Past Recipients {{!}} myUSF |url=https://myusf.usfca.edu/president/committees-commissions/honorary-degree-commission/past-recipients |access-date=2025-09-25 |website=myusf.usfca.edu}}</ref>en in 2025 van die Carnegie Mellon-universiteit van [[Pittsburgh]] ontvang. ==Loopbaan== ===Walden International=== Tan was 'n bestuurder by EDS Nuclear en ECHO Energy en vennoot by die Walden USA-beleggingsfonds voordat hy die waagkapitaalfirma (VC)<ref>{{Cite web |title=Lip-Bu Tan - Intel Corporation {{!}} LinkedIn |url=https://www.linkedin.com/in/lip-bu-tan-284a7846 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250821034934/https://www.linkedin.com/in/lip-bu-tan-284a7846 |archive-date=2025-08-21 |access-date=2025-09-25 |website=www.linkedin.com |language=en |url-status=live }}</ref> Walden International in 1987 gestig het.<ref name="Computer History">{{cite book|url=https://www.computerhistory.org/collections/catalog/102717383|title=Tan, Lip-Bu oral history|publisher=Computer History Museum|accessdate=7 Julie 2020|date=1 Oktober 2018|archive-date=31 Oktober 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221031075922/https://www.computerhistory.org/collections/catalog/102717383|url-status=live}}</ref><ref name="Walden" /><ref name="Globes">{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010925192849/http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=522894&fid=1001|archivedate=25 September 2001|title=Walden: A VC fund that looks to the future|last=Nass|first=Gilad|work=Globes: Israel's Business Arena|date=22 September 2001|url=https://en.globes.co.il/en/article-522894|url-status=dead|access-date=19 Julie 2020}}</ref> Hy het die firma na die boek Walden deur Henry David Thoreau vernoem omdat Tan se doelwit was om soos Thoreau te wees: "Teenstrydig, eerder as om net die tendens te volg."<ref name="BusinessWeek 2004" /> Die maatskappy het gegroei van $3 miljoen met sy stigting tot $5 miljard teen 2001 deur sy beleggings in Asiatiese tegnologie-beginondernemings te fokus. In 2001 het ''[[Forbes]]'' Tan "die pionier van Asiatiese VC" genoem.<ref name="Committee of 100" /><ref name="pioneer">{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20020819235106/http://www.forbes.com/global/2001/0402/037_print.html|archivedate=19 Augustus 2002|url=http://www.forbes.com/global/2001/0402/037.html|title= The pioneer of Asian VC |last=Kitchens|first=Susan|work=Forbes|date=2 April 2001|accessdate=8 Julie 2020|url-status=dead}}</ref> Tan het gefokus op globale tegnologiebeleggings hoofsaaklik in [[halfgeleier]]s, [[kunsmatige intelligensie]] (KI) en [[sagteware]]. Hy het gehelp om meer as 300 Amerikaanse maatskappye, ongeveer 50 000 Amerikaanse werksgeleenthede en $400 miljard in Amerikaanse markkapitalisasie te skep.<ref>{{Cite news |last=Baptista |first=Eduardo |last2=Nellis |first2=Stephen |last3=Cherney |first3=Max A. |last4=Cherney |first4=Max A. |date=2025-04-10 |title=Intel CEO invested in hundreds of Chinese companies, some with military ties |url=https://www.reuters.com/technology/intel-ceo-invested-hundreds-chinese-companies-some-with-military-ties-2025-04-10/ |access-date=2025-09-25 |work=Reuters |language=en}}</ref> Hy het met 40 Amerikaanse maatskappye gewerk deur die aanvanklike openbare aanbod (IPO) op die Amerikaanse aandelebeurse (Nasdaq/NYSE). Daarbenewens het Tan 66 maatskappye bygestaan met 'n fusie- en verkrygingsuittrede. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Tan,Lip-Bu}} [[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Hoof- uitvoerende beamptes]] [[Kategorie:Geboortes in 1959]] [[Kategorie:Lewende mense]] ahr48w9qwif57xkpfdjsuh5ynep7qka 2893129 2893128 2026-04-12T12:12:06Z Sobaka 328 /* Walden International */ 2893129 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Lip-Bu Tan | bynaam = | beeld = Howard Lutnick with Intel CEO Lip-Bu Tan (2025) (cropped3).jpg| beeldbeskrywing = | onderskrif = Lip-Bu Tan in 2025 | geboortenaam = Tan Lip-Bu | geboortedatum = [[12 November]] [[1959]] | geboorteplek = Muar, Maleisië | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State}} | beroep = NUB van Intel | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | huweliksmaat = Ysa Loo | kinders = 2 | webblad = | handtekening = }} '''Lip-Bu Tan''' ([[Chinees]]: 陳立武; [[pinyin]]: Chén Lìwǔ; Pe̍h-ōe-jī: Tân Li̍p-Bú; gebore [[12 November]] [[1959]]) is 'n [[Amerikaanse]] sakebestuurder wat sedert 2025 die [[Hoof- uitvoerende beampte|hoof- uitvoerende beampte]] (HUB) van [[Intel]] is. Hy is ook voorsitter van Walden International, 'n waagkapitaalfirma; 'n stigters-besturende vennoot van Walden Catalyst Ventures en Celesta Capital; en beklee talle direksieposisies. Tan was van 2009 tot 2021 die HUB van Cadence Design Systems. ==Vroeë lewe== Tan is op 12 November 1959 in Muar, Johor, in die vorige Federasie van Malaya (hedendaagse [[Maleisië]]) gebore in 'n etniese Maleisiese Chinese familie.<ref name="Johnson 2011">{{cite web|last=Johnson|first=Steve|title=Mercury News interview: Lip-Bu Tan, president and CEO of Cadence Design Systems|work=San Jose Mercury News|date=4 Februarie 2011|url=https://www.mercurynews.com/2011/02/04/mercury-news-interview-lip-bu-tan-president-and-ceo-of-cadence-design-systems/|accessdate=July 5, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170505111504/http://www.mercurynews.com/2011/02/04/mercury-news-interview-lip-bu-tan-president-and-ceo-of-cadence-design-systems/|archivedate=5 Mei 2017|url-status=live|url-access=limited}}</ref><ref name="Committee of 100">{{cite web|url=https://www.committee100.org/members/lipbutan/|title=Lip-Bu Tan|publisher=Committee of 100|accessdate=8 Julie 2020|archive-date=13 Desember 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241213003708/http://www.committee100.org/members/lipbutan/|url-status=live}}</ref> Sy pa, Keng Lian Tan, was die hoofredakteur van die Maleisiese Chinese dagblad ''Nanyang Siang Pau'' en sy ma, Yeok Choong Chew, was 'n universiteitshoof aan die Nanyang-universiteit. Hy is die jongste van vyf broers en susters. Tan het in 1978 aan die Nanyang-universiteit gegradueer met 'n baccalaureusgraad in [[fisika]].<ref name="pioneering">{{cite journal|title=Pioneering in Asia With the U.S. Venture Capital Model|last=Marinissen|first=Erik Jan|journal=IEEE Design & Test of Computers|date=November 2012|pages=52–55|volume=29|issue=6|doi=10.1109/MDT.2012.2221003|bibcode=2012IDTC...29...52M |doi-access=free}}</ref> Na graduering het Tan na die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] verhuis en in 1981 'n meestersgraad in kerningenieurswese aan die Massachusetts Institute of Technology (MIT) verwerf<ref name="Johnson 2011" /> en 'n [[Meestersgraad in Besigheidsadministrasie|Meestersgraad in Bedryfsadministrasie]] (MBA) aan die Universiteit van San Francisco in Kalifornië.<ref name="Johnson 2011" /><ref name="BusinessWeek 2004">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2004-07-11/lip-bu-tan|title=Special Report -- Stars of Asia -- Financiers: Lip-Bu Tan, Chairman, Walden International, U.S.|work=BusinessWeek|date=12 Julie 2004|accessdate=7 Julie 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040707011051/http://www.businessweek.com/magazine/content/04_28/b3891421.htm|archivedate=7 Julie 2004|url-status=dead|url-access=subscription}}</ref><ref name="Walden">{{cite web|url=http://www.waldenintl.com/team/lip-bu_tan.aspx|title=Lip-Bu Tan|publisher=Walden International|accessdate=7 Augustus 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20210916111615/http://www.waldenintl.com/team/lip-bu_tan.aspx|archive-date=16 September 2021|url-status=dead}}</ref> Meer onlangs het hy in 2022 eregrade van die Universiteit van San Francisco<ref>{{Cite web |title=MSN |url=https://www.msn.com/en-in/money/news/lip-bu-tan-education-qualifications-how-mit-and-university-of-san-francisco-shaped-the-intel-ceo/ar-AA1K7o37 |access-date=2025-09-25 |website=www.msn.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Past Recipients {{!}} myUSF |url=https://myusf.usfca.edu/president/committees-commissions/honorary-degree-commission/past-recipients |access-date=2025-09-25 |website=myusf.usfca.edu}}</ref>en in 2025 van die Carnegie Mellon-universiteit van [[Pittsburgh]] ontvang. ==Loopbaan== ===Walden International=== Tan was 'n bestuurder by EDS Nuclear en ECHO Energy en vennoot by die Walden USA-beleggingsfonds voordat hy die waagkapitaalfirma (VC)<ref>{{Cite web |title=Lip-Bu Tan - Intel Corporation {{!}} LinkedIn |url=https://www.linkedin.com/in/lip-bu-tan-284a7846 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250821034934/https://www.linkedin.com/in/lip-bu-tan-284a7846 |archive-date=2025-08-21 |access-date=2025-09-25 |website=www.linkedin.com |language=en |url-status=live }}</ref> Walden International in 1987 gestig het.<ref name="Computer History">{{cite book|url=https://www.computerhistory.org/collections/catalog/102717383|title=Tan, Lip-Bu oral history|publisher=Computer History Museum|accessdate=7 Julie 2020|date=1 Oktober 2018|archive-date=31 Oktober 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221031075922/https://www.computerhistory.org/collections/catalog/102717383|url-status=live}}</ref><ref name="Walden" /><ref name="Globes">{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010925192849/http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=522894&fid=1001|archivedate=25 September 2001|title=Walden: A VC fund that looks to the future|last=Nass|first=Gilad|work=Globes: Israel's Business Arena|date=22 September 2001|url=https://en.globes.co.il/en/article-522894|url-status=dead|access-date=19 Julie 2020}}</ref> Hy het die firma na die boek Walden deur Henry David Thoreau vernoem omdat Tan se doelwit was om soos Thoreau te wees: "Teenstrydig, eerder as om net die tendens te volg."<ref name="BusinessWeek 2004" /> Die maatskappy het gegroei van $3 miljoen met sy stigting tot $5 miljard teen 2001 deur sy beleggings in Asiatiese tegnologie-beginondernemings te fokus. In 2001 het ''[[Forbes]]'' Tan "die pionier van Asiatiese VC" genoem.<ref name="Committee of 100" /><ref name="pioneer">{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20020819235106/http://www.forbes.com/global/2001/0402/037_print.html|archivedate=19 Augustus 2002|url=http://www.forbes.com/global/2001/0402/037.html|title= The pioneer of Asian VC |last=Kitchens|first=Susan|work=Forbes|date=2 April 2001|accessdate=8 Julie 2020|url-status=dead}}</ref> Tan het gefokus op globale tegnologiebeleggings hoofsaaklik in [[halfgeleier]]s, [[kunsmatige intelligensie]] (KI) en [[sagteware]]. Hy het gehelp om meer as 300 Amerikaanse maatskappye, ongeveer 50 000 Amerikaanse werksgeleenthede en $400 miljard in Amerikaanse markkapitalisasie te skep.<ref>{{Cite news |last=Baptista |first=Eduardo |last2=Nellis |first2=Stephen |last3=Cherney |first3=Max A. |last4=Cherney |first4=Max A. |date=2025-04-10 |title=Intel CEO invested in hundreds of Chinese companies, some with military ties |url=https://www.reuters.com/technology/intel-ceo-invested-hundreds-chinese-companies-some-with-military-ties-2025-04-10/ |access-date=2025-09-25 |work=Reuters |language=en}}</ref> Hy het met 40 Amerikaanse maatskappye gewerk deur die aanvanklike openbare aanbod (IPO) op die Amerikaanse aandelebeurse (Nasdaq/NYSE). Daarbenewens het Tan 66 maatskappye bygestaan met 'n fusie- en verkrygingsuittrede. ===Cadence Design Systems=== In Februarie 2004 het die direksie van Cadence Design Systems Tan tot die direksie verkies.<ref name="Cadence elects">{{cite web|url=https://www.cadence.com/en_US/home/company/newsroom/press-releases/pr-ir/2004/cadenceelectslipbutantoitsboardofdirectors.html|title=Cadence Elects Lip-Bu Tan to its Board of Directors|publisher=Cadence Design Systems|date=10 Februarie 2004|accessdate=8 Julie 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040612072341/http://cadence.com/company/newsroom/press_releases/pr.aspx?xml=021004_tan|archivedate=12 Junie 2004|url-status=live}}</ref> Tan het in Oktober 2008 interim-mede-HUB van Cadence geword. Die Cadence-direksie het Tan formeel as president en HUB aangewys met ingang van Januarie 2009.<ref>{{cite web|url=https://www.eetimes.com/lip-bu-tan-named-cadence-ceo/|title=Lip-Bu Tan named Cadence CEO|last=Leopold|first=George|work=EE Times|date=8 Januarie 2009|accessdate=8 Julie 2020}}</ref> Onder Tan se leierskap het Cadence se inkomste verdubbel en ongeveer 4 000% opbrengs vir aandeelhouers gegenereer.<ref name="invest in India">{{cite news|last=Pulakkat|first=Hari|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/cadence-ceo-lip-bu-tan-looking-for-good-startups-to-invest-in-india/articleshow/18550810.cms|title=Cadence CEO Lip-Bu Tan looking for good startups to invest in India|work=The Economic Times|date=18 Februarie 2013|accessdate=19 Julie 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200719202415/http://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/cadence-ceo-lip-bu-tan-looking-for-good-startups-to-invest-in-india/articleshow/18550810.cms|archivedate=19 Julie 2020|url-status=live}}</ref> Tan het sy opvolger gewerf en opgelei en as HUB bedank en in 2021 as uitvoerende voorsitter geword.<ref name="cadence-2021">{{cite press release |url=https://www.cadence.com/en_US/home/company/newsroom/press-releases/pr/2021/cadence-announces-anirudh-devgan-to-become-ceo-in-december-2021-.html |title=Cadence Announces Anirudh Devgan to Become CEO in December 2021; Lip-Bu Tan to Transition to Role of Executive Chairman at That Time |location=San Jose, California |publisher=Cadence |date=26 Julie 2021 |access-date=13 Maart 2025}}</ref> Hy het later in 2023 as voorsitter van Cadence bedank.<ref>{{cite press release |url=https://www.cadence.com/en_US/home/company/newsroom/press-releases/pr/2023/cadence-appoints-mary-louise-krakauer-as-chair-of-the-board.html |title=Cadence Appoints Mary Louise Krakauer as Chair of the Board |location=San Jose, California |publisher=Cadence |date=11 Mei 2023 |access-date=13 Maart 2025}}</ref> ===Intel=== In Maart 2025 is Tan as uitvoerende hoof van Intel aangewys, effektief vanaf 18 Maart 2025.<ref>{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-03-12 |title=Intel appoints Lip-Bu Tan as CEO to orchestrate turnaround at struggling chipmaker, stock jumps 12% |url=https://www.cnbc.com/2025/03/12/intel-appoints-lip-bu-tan-as-new-ceo-stock-up-11percent.html |access-date=2025-03-12 |website=CNBC |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Berman |first1=Noah |last2=Chen |first2=Eliot |date=2025-03-21 |title=Intel's Surprising Savior |url=https://www.thewirechina.com/2025/03/21/intels-surprising-savior-lip-bu-tan/ |access-date=2025-08-09 |website=The Wire China |language=en}}</ref> Tan was van 2022 tot 2024 op Intel se direksie.<ref>{{Cite web |date=2022-08-11 |title=Intel Elects Lip-Bu Tan to Its Board of Directors |url=https://www.intc.com/news-events/press-releases/detail/1566/intel-elects-lip-bu-tan-to-its-board-of-directors |access-date=2025-09-25 |website=Intel Corporation |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Semiconductor veteran Lip-Bu Tan exits Intel's board |url=https://finance.yahoo.com/news/intel-director-lip-bu-tan-184009065.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250919165849/https://finance.yahoo.com/news/intel-director-lip-bu-tan-184009065.html |archive-date=2025-09-19 |access-date=2025-09-25 |work=Yahoo Finance |language=en-US |url-status=live }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Tan,Lip-Bu}} [[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Hoof- uitvoerende beamptes]] [[Kategorie:Geboortes in 1959]] [[Kategorie:Lewende mense]] e3vmlteua54m2c6p7s6b7juphingq1b 2893136 2893129 2026-04-12T12:19:03Z Sobaka 328 bywerk 2893136 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Lip-Bu Tan | bynaam = | beeld = Howard Lutnick with Intel CEO Lip-Bu Tan (2025) (cropped3).jpg| beeldbeskrywing = | onderskrif = Lip-Bu Tan in 2025 | geboortenaam = Tan Lip-Bu | geboortedatum = [[12 November]] [[1959]] | geboorteplek = Muar, Maleisië | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State}} | beroep = NUB van Intel | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | huweliksmaat = Ysa Loo | kinders = 2 | webblad = | handtekening = }} '''Lip-Bu Tan''' ([[Chinees]]: 陳立武; [[pinyin]]: Chén Lìwǔ; Pe̍h-ōe-jī: Tân Li̍p-Bú; gebore [[12 November]] [[1959]]) is 'n [[Amerikaanse]] sakebestuurder wat sedert 2025 die [[Hoof- uitvoerende beampte|hoof- uitvoerende beampte]] (HUB) van [[Intel]] is. Hy is ook voorsitter van Walden International, 'n waagkapitaalfirma; 'n stigters-besturende vennoot van Walden Catalyst Ventures en Celesta Capital; en beklee talle direksieposisies. Tan was van 2009 tot 2021 die HUB van Cadence Design Systems. ==Vroeë lewe== Tan is op 12 November 1959 in Muar, Johor, in die vorige Federasie van Malaya (hedendaagse [[Maleisië]]) gebore in 'n etniese Maleisiese Chinese familie.<ref name="Johnson 2011">{{cite web|last=Johnson|first=Steve|title=Mercury News interview: Lip-Bu Tan, president and CEO of Cadence Design Systems|work=San Jose Mercury News|date=4 Februarie 2011|url=https://www.mercurynews.com/2011/02/04/mercury-news-interview-lip-bu-tan-president-and-ceo-of-cadence-design-systems/|accessdate=July 5, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170505111504/http://www.mercurynews.com/2011/02/04/mercury-news-interview-lip-bu-tan-president-and-ceo-of-cadence-design-systems/|archivedate=5 Mei 2017|url-status=live|url-access=limited}}</ref><ref name="Committee of 100">{{cite web|url=https://www.committee100.org/members/lipbutan/|title=Lip-Bu Tan|publisher=Committee of 100|accessdate=8 Julie 2020|archive-date=13 Desember 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241213003708/http://www.committee100.org/members/lipbutan/|url-status=live}}</ref> Sy pa, Keng Lian Tan, was die hoofredakteur van die Maleisiese Chinese dagblad ''Nanyang Siang Pau'' en sy ma, Yeok Choong Chew, was 'n universiteitshoof aan die Nanyang-universiteit. Hy is die jongste van vyf broers en susters. Tan het in 1978 aan die Nanyang-universiteit gegradueer met 'n baccalaureusgraad in [[fisika]].<ref name="pioneering">{{cite journal|title=Pioneering in Asia With the U.S. Venture Capital Model|last=Marinissen|first=Erik Jan|journal=IEEE Design & Test of Computers|date=November 2012|pages=52–55|volume=29|issue=6|doi=10.1109/MDT.2012.2221003|bibcode=2012IDTC...29...52M |doi-access=free}}</ref> Na graduering het Tan na die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] verhuis en in 1981 'n meestersgraad in kerningenieurswese aan die Massachusetts Institute of Technology (MIT) verwerf<ref name="Johnson 2011" /> en 'n [[Meestersgraad in Besigheidsadministrasie|Meestersgraad in Bedryfsadministrasie]] (MBA) aan die Universiteit van San Francisco in Kalifornië.<ref name="Johnson 2011" /><ref name="BusinessWeek 2004">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2004-07-11/lip-bu-tan|title=Special Report -- Stars of Asia -- Financiers: Lip-Bu Tan, Chairman, Walden International, U.S.|work=BusinessWeek|date=12 Julie 2004|accessdate=7 Julie 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040707011051/http://www.businessweek.com/magazine/content/04_28/b3891421.htm|archivedate=7 Julie 2004|url-status=dead|url-access=subscription}}</ref><ref name="Walden">{{cite web|url=http://www.waldenintl.com/team/lip-bu_tan.aspx|title=Lip-Bu Tan|publisher=Walden International|accessdate=7 Augustus 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20210916111615/http://www.waldenintl.com/team/lip-bu_tan.aspx|archive-date=16 September 2021|url-status=dead}}</ref> Meer onlangs het hy in 2022 eregrade van die Universiteit van San Francisco<ref>{{Cite web |title=MSN |url=https://www.msn.com/en-in/money/news/lip-bu-tan-education-qualifications-how-mit-and-university-of-san-francisco-shaped-the-intel-ceo/ar-AA1K7o37 |access-date=2025-09-25 |website=www.msn.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Past Recipients {{!}} myUSF |url=https://myusf.usfca.edu/president/committees-commissions/honorary-degree-commission/past-recipients |access-date=2025-09-25 |website=myusf.usfca.edu}}</ref>en in 2025 van die Carnegie Mellon-universiteit van [[Pittsburgh]] ontvang. ==Loopbaan== ===Walden International=== Tan was 'n bestuurder by EDS Nuclear en ECHO Energy en vennoot by die Walden USA-beleggingsfonds voordat hy die waagkapitaalfirma (VC)<ref>{{Cite web |title=Lip-Bu Tan - Intel Corporation {{!}} LinkedIn |url=https://www.linkedin.com/in/lip-bu-tan-284a7846 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250821034934/https://www.linkedin.com/in/lip-bu-tan-284a7846 |archive-date=2025-08-21 |access-date=2025-09-25 |website=www.linkedin.com |language=en |url-status=live }}</ref> Walden International in 1987 gestig het.<ref name="Computer History">{{cite book|url=https://www.computerhistory.org/collections/catalog/102717383|title=Tan, Lip-Bu oral history|publisher=Computer History Museum|accessdate=7 Julie 2020|date=1 Oktober 2018|archive-date=31 Oktober 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221031075922/https://www.computerhistory.org/collections/catalog/102717383|url-status=live}}</ref><ref name="Walden" /><ref name="Globes">{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010925192849/http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=522894&fid=1001|archivedate=25 September 2001|title=Walden: A VC fund that looks to the future|last=Nass|first=Gilad|work=Globes: Israel's Business Arena|date=22 September 2001|url=https://en.globes.co.il/en/article-522894|url-status=dead|access-date=19 Julie 2020}}</ref> Hy het die firma na die boek Walden deur Henry David Thoreau vernoem omdat Tan se doelwit was om soos Thoreau te wees: "Teenstrydig, eerder as om net die tendens te volg."<ref name="BusinessWeek 2004" /> Die maatskappy het gegroei van $3 miljoen met sy stigting tot $5 miljard teen 2001 deur sy beleggings in Asiatiese tegnologie-beginondernemings te fokus. In 2001 het ''[[Forbes]]'' Tan "die pionier van Asiatiese VC" genoem.<ref name="Committee of 100" /><ref name="pioneer">{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20020819235106/http://www.forbes.com/global/2001/0402/037_print.html|archivedate=19 Augustus 2002|url=http://www.forbes.com/global/2001/0402/037.html|title= The pioneer of Asian VC |last=Kitchens|first=Susan|work=Forbes|date=2 April 2001|accessdate=8 Julie 2020|url-status=dead}}</ref> Tan het gefokus op globale tegnologiebeleggings hoofsaaklik in [[halfgeleier]]s, [[kunsmatige intelligensie]] (KI) en [[sagteware]]. Hy het gehelp om meer as 300 Amerikaanse maatskappye, ongeveer 50 000 Amerikaanse werksgeleenthede en $400 miljard in Amerikaanse markkapitalisasie te skep.<ref>{{Cite news |last=Baptista |first=Eduardo |last2=Nellis |first2=Stephen |last3=Cherney |first3=Max A. |last4=Cherney |first4=Max A. |date=2025-04-10 |title=Intel CEO invested in hundreds of Chinese companies, some with military ties |url=https://www.reuters.com/technology/intel-ceo-invested-hundreds-chinese-companies-some-with-military-ties-2025-04-10/ |access-date=2025-09-25 |work=Reuters |language=en}}</ref> Hy het met 40 Amerikaanse maatskappye gewerk deur die aanvanklike openbare aanbod (IPO) op die Amerikaanse aandelebeurse (Nasdaq/NYSE). Daarbenewens het Tan 66 maatskappye bygestaan met 'n fusie- en verkrygingsuittrede. ===Cadence Design Systems=== In Februarie 2004 het die direksie van Cadence Design Systems Tan tot die direksie verkies.<ref name="Cadence elects">{{cite web|url=https://www.cadence.com/en_US/home/company/newsroom/press-releases/pr-ir/2004/cadenceelectslipbutantoitsboardofdirectors.html|title=Cadence Elects Lip-Bu Tan to its Board of Directors|publisher=Cadence Design Systems|date=10 Februarie 2004|accessdate=8 Julie 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040612072341/http://cadence.com/company/newsroom/press_releases/pr.aspx?xml=021004_tan|archivedate=12 Junie 2004|url-status=live}}</ref> Tan het in Oktober 2008 interim-mede-HUB van Cadence geword. Die Cadence-direksie het Tan formeel as president en HUB aangewys met ingang van Januarie 2009.<ref>{{cite web|url=https://www.eetimes.com/lip-bu-tan-named-cadence-ceo/|title=Lip-Bu Tan named Cadence CEO|last=Leopold|first=George|work=EE Times|date=8 Januarie 2009|accessdate=8 Julie 2020}}</ref> Onder Tan se leierskap het Cadence se inkomste verdubbel en ongeveer 4 000% opbrengs vir aandeelhouers gegenereer.<ref name="invest in India">{{cite news|last=Pulakkat|first=Hari|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/cadence-ceo-lip-bu-tan-looking-for-good-startups-to-invest-in-india/articleshow/18550810.cms|title=Cadence CEO Lip-Bu Tan looking for good startups to invest in India|work=The Economic Times|date=18 Februarie 2013|accessdate=19 Julie 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200719202415/http://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/cadence-ceo-lip-bu-tan-looking-for-good-startups-to-invest-in-india/articleshow/18550810.cms|archivedate=19 Julie 2020|url-status=live}}</ref> Tan het sy opvolger gewerf en opgelei en as HUB bedank en in 2021 as uitvoerende voorsitter geword.<ref name="cadence-2021">{{cite press release |url=https://www.cadence.com/en_US/home/company/newsroom/press-releases/pr/2021/cadence-announces-anirudh-devgan-to-become-ceo-in-december-2021-.html |title=Cadence Announces Anirudh Devgan to Become CEO in December 2021; Lip-Bu Tan to Transition to Role of Executive Chairman at That Time |location=San Jose, California |publisher=Cadence |date=26 Julie 2021 |access-date=13 Maart 2025}}</ref> Hy het later in 2023 as voorsitter van Cadence bedank.<ref>{{cite press release |url=https://www.cadence.com/en_US/home/company/newsroom/press-releases/pr/2023/cadence-appoints-mary-louise-krakauer-as-chair-of-the-board.html |title=Cadence Appoints Mary Louise Krakauer as Chair of the Board |location=San Jose, California |publisher=Cadence |date=11 Mei 2023 |access-date=13 Maart 2025}}</ref> ===Intel=== In Maart 2025 is Tan as uitvoerende hoof van Intel aangewys, effektief vanaf 18 Maart 2025.<ref>{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-03-12 |title=Intel appoints Lip-Bu Tan as CEO to orchestrate turnaround at struggling chipmaker, stock jumps 12% |url=https://www.cnbc.com/2025/03/12/intel-appoints-lip-bu-tan-as-new-ceo-stock-up-11percent.html |access-date=2025-03-12 |website=CNBC |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Berman |first1=Noah |last2=Chen |first2=Eliot |date=2025-03-21 |title=Intel's Surprising Savior |url=https://www.thewirechina.com/2025/03/21/intels-surprising-savior-lip-bu-tan/ |access-date=2025-08-09 |website=The Wire China |language=en}}</ref> Tan was van 2022 tot 2024 op Intel se direksie.<ref>{{Cite web |date=2022-08-11 |title=Intel Elects Lip-Bu Tan to Its Board of Directors |url=https://www.intc.com/news-events/press-releases/detail/1566/intel-elects-lip-bu-tan-to-its-board-of-directors |access-date=2025-09-25 |website=Intel Corporation |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Semiconductor veteran Lip-Bu Tan exits Intel's board |url=https://finance.yahoo.com/news/intel-director-lip-bu-tan-184009065.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250919165849/https://finance.yahoo.com/news/intel-director-lip-bu-tan-184009065.html |archive-date=2025-09-19 |access-date=2025-09-25 |work=Yahoo Finance |language=en-US |url-status=live }}</ref> ==Raadslidmaatskappe== ===Akademiese rade=== Tan is tans op die raad van UC Berkeley College of Engineering.<ref>{{Cite web |title=Lip-Bu Tan |url=https://cdss.berkeley.edu/lip-bu-tan |access-date=2025-09-25 |website=cdss.berkeley.edu |language=en}}</ref> Hy is ook op die raad van trustees van Carnegie Mellon University School of Engineering<ref>{{Cite web |date=2025-04-22 |title=Voting Trustees {{!}} Carnegie Mellon University |url=https://www.cmu.edu/leadership/board/voting-trustees |access-date=2025-09-25 |website=www.cmu.edu |language=en}}</ref> waarvan hy 'n lid is van die Dean's Advocacy Council, en het die Tan Endowed Graduate Fellowship vir die Departement Elektriese en Rekenaaringenieurswese gestig.<ref>{{Cite web |last=DeFrancesco |first=Joyce |date=2019-11-12 |title=Two Endowed Professorships Support Computer Science and Electrical and Computer Engineering Faculty |url=https://makepossible.cmu.edu/two-endowed-professorships-support-computer-science-and-electrical-and-computer-engineering-faculty/ |access-date=2025-09-25 |website=Make Possible |language=en-US}}</ref> Tan is ook 'n trustee by die Fuller Theological Seminary, waar hy 'n stigterslid van die Insight Council was, en die Imec 2023 Lifetime of Innovation Award<ref>{{Cite web |last=Davidson |first=Elijah |date=2023-04-03 |title=Fuller Trustee to be Honored with Imec 2023 Lifetime of Innovation Award {{!}} Fuller Seminary |url=https://fuller.edu/posts/fuller-trustee-to-be-honored-with-imec-2023-lifetime-of-innovation-award/ |access-date=2025-09-25 |language=en-US}}</ref> ontvang het vir sy bydraes tot die skyfiebedryf en die entrepreneurskap in die tegnologiebedryf. ===Maatskappyrade=== Tan is op die rade van Intel,<ref>{{cite web |url=https://www.intc.com/news-events/press-releases/detail/1566/intel-elects-lip-bu-tan-to-its-board-of-directors#:~:text=%2D%2D(BUSINESS%20WIRE)%2D%2D%20Intel,1%2C%202022 |title=Intel Elects Lip-Bu Tan to Its Board of Directors |date=11 August 2022 |access-date=2 Maart 2023 |archive-date=2 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302072837/https://www.intc.com/news-events/press-releases/detail/1566/intel-elects-lip-bu-tan-to-its-board-of-directors#:~:text=%2D%2D(BUSINESS%20WIRE)%2D%2D%20Intel,1%2C%202022 |url-status=live }}</ref> Schneider Electric en Credo Technology Group. Hy was op die rade van Hewlett Packard Enterprise, Softbank Capital,<ref>{{Cite news |title=Biography: Lip-Bu Tan {{!}} SoftBank Group Corp. |url=https://group.softbank/en/about/officer/tan |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521215248/https://group.softbank/en/about/officer/tan |archive-date=2022-05-21 |access-date=2025-09-25 |work=SoftBank Group Corp. |language=en}}</ref> Ambarella, Flextronics International, Inphi Corporation, Mindtree, Semiconductor Manufacturing International Corporation en die United Overseas Bank.<ref name=":0">{{Cite web |title=Lip-Bu Tan |url=https://www.committee100.org/members/lipbutan/ |access-date=2025-09-25 |website=Committee of 100 |language=en-US}}</ref> Tan is 'n lid van die Besigheidsraad.<ref>{{Cite web |title=Lip-Bu Tan |url=https://www.committee100.org/members/lipbutan/ |access-date=2025-07-11 |website=Committee of 100 |language=en-US |archive-date=2024-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241213003708/http://www.committee100.org/members/lipbutan/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Lip-Bu Tan {{!}} CDSS at UC Berkeley |url=https://cdss.berkeley.edu/lip-bu-tan |access-date=2025-07-11 |website=cdss.berkeley.edu}}</ref> Hy is ook 'n lid van die Komitee van 100.<ref name="Committee of 100" /><ref name=":0" /> ==Filantropie== In November 2019 het Tan en Cadence Design Systems twee rekenaarwetenskap-professorate vir $3 miljoen elk aan die Carnegie Mellon-universiteit in Pittsburgh, Pennsilvanië, Verenigde State, toegeken.<ref>{{cite web|last=Torrance|first=Luke|url=https://www.bizjournals.com/pittsburgh/news/2019/11/13/carnegie-mellon-receives-6m-for-two-computer.html|title=Carnegie Mellon receives $6M for two computer-related professorships |work=Pittsburgh Business Times|date=13 November 2019|accessdate=8 Julie 2020}}</ref> In Junie 2024 het Tan S$3 miljoen<ref>{{Cite web |title=S$3 million gift from venture capitalist to support alma mater's first AI professorship |url=https://www.ntu.edu.sg/news/detail/sgd3-million-gift-from-venture-capitalist-to-support-alma-mater's-first-ai-professorship |access-date=2025-03-13 |website=Corporate NTU |language=en}}</ref> aan die Nanyang Technological University (NTU) geskenk om 'n nuwe professoraat in kunsmatige intelligensie (KI) op te rig, om talent te lok en die bevordering van navorsing en onderwys by NTU se Kollege vir Rekenaarkunde en Datawetenskap te ondersteun. ==Erkenning== In 2017 het die analitiese firma Relationship Science Tan tot die lys van Mees Verbonde Bestuurders in die Tegnologiebedryf benoem met 'n perfekte "magstelling" van 100. In Augustus 2022 het Tan die Robert N. Noyce-toekenning van die Semiconductor Industry Association (SIA) ontvang, die bedryf se hoogste eerbewys.<ref name="Vlastelica2017">{{Cite web |last=Vlastelica |first=Ryan |date=2017-06-01 |title=These are the most well-connected people in the tech industry |url=http://www.marketwatch.com/story/these-are-the-most-well-connected-people-in-the-tech-industry-2017-06-01 |accessdate=2017-06-13 |work=MarketWatch |quote=}}</ref> Tan is vereer met die 2025 Phil Kaufman-toekenning vir sy leierskap en impak op die Elektroniese Stelselontwerp (ESD)-bedryf <ref>{{Cite web |date=2025-08-25 |title=Lip-Bu Tan to be Honored With 2025 Phil Kaufman Award {{!}} SEMI |url=https://www.semi.org/en/semi-press-release/lip-bu-tan-to-be-honored-with-2025-phil-kaufman-award |access-date=2025-09-25 |website=www.semi.org |language=en}}</ref> ==Persoonlike lewe== Tan is 'n Amerikaanse burger<ref>{{cite web |url=https://www.se.com/ww/en/Images/lip-bu-tan-biography_tcm564-27850.pdf |title=Mr. Lip-Bu Tan - Board candidate |access-date=2020-07-06 |archive-date=2020-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200706103241/https://www.se.com/ww/en/Images/lip-bu-tan-biography_tcm564-27850.pdf |url-status=live }}</ref> en woon in Piedmont, Kalifornië, saam met sy vrou, Ysa Loo. Hulle het twee volwasse kinders. As Christen hang hy Presbiterianisme aan.<ref name="Johnson 2011"/> Tan is sedert die 1990's 'n ouderling by die Eerste Presbiteriaanse Kerk van Berkeley.<ref name="non profit">{{Cite web |title=Lip-Bu Tan's Non-Profit Activities |url=http://www.waldenintl.com/docs/LBT%27s%20Non-profit.2018_2.21.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711061502/http://www.waldenintl.com/docs/LBT%27s%20Non-profit.2018_2.21.pdf |archive-date=2020-07-11 |access-date=2021-12-07 |url-status=dead }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Tan,Lip-Bu}} [[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Hoof- uitvoerende beamptes]] [[Kategorie:Geboortes in 1959]] [[Kategorie:Lewende mense]] 0om68v341kvy5jk0ual921oox2n0y7j 0 460049 2893218 2026-04-12T14:38:45Z Sobaka 328 Begin 'n nuwe artikel, nog besigǃ 2893218 wikitext text/x-wiki Die '''Demokratiese Alliansie''' het op 11 en 12 April 2026 'n '''nasionale verkiesingskonferensie''' gehou om sy federale leierskap te bepaal. Nominasies vir leiersposisies was oop van 27 Februarie tot 23 Maart 2026. Die resultate is op 12 April 2026 aangekondig.<ref>{{Cite web |title=DA confirms 2026 Elective Congress |url=https://www.polity.org.za/article/da-confirms-2026-elective-congress-2025-01-23 |access-date=2026-02-22 |website=www.polity.org.za |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=DA announces candidates for Federal Council election |url=https://www.da.org.za/2026/03/da-announces-candidates-for-federal-council-election |access-date=2026-03-24 |website=Democratic Alliance |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bridget |first=Masango |title=DA Federal Congress 2026: Nominations for Leadership Candidates are open |url=https://www.da.org.za/2026/02/da-federal-congress-2026-nominations-for-leadership-candidates-are-open |language=en}}</ref> Die party het [[Geordin Hill-Lewis]] as Federale Leier verkies. Die destydse Federale leier, [[John Steenhuisen]], het op 4 Februarie 2026 aangekondig dat hy nie vir 'n verdere termyn as federale leier by die kongres sou staan nie. [[Helen Zille]] het ook geweier om vir 'n verdere termyn as voorsitter van die party se Federale Raad te staan.<ref name="ewn">{{Cite web |last=Dentlinger |first=Lindsay |title=Zille rules out standing for another term as DA's Federal Council chair |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/21/zille-rules-out-standing-for-another-term-as-das-federal-council-chair |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Die burgemeester van Kaapstad, Geordin Hill-Lewis, en raadslid Sibusiso Dyonase van Sedibeng betwis die leierskap.<ref name= "Two contenders emerge for DA leader ahead of elective congress">{{cite web|url= https://www.polity.org.za/article/two-contenders-emerge-for-da-leader-ahead-of-elective-congress-2026-03-24 |title= Two contenders emerge for DA leader ahead of elective congress |author= |publisher= Polity |date= 24 Maart 2026 |access-date= 26 Maart 2026 }}</ref> Die federale leierskap wat by hierdie kongres verkies word, sal die party na die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesings lei.<ref>{{Cite web |last=Kotze |first=Dirk |date=2026-02-10 |title=South Africa’s biggest opposition party will head to municipal elections with new leaders: what does it all mean? |url=http://theconversation.com/south-africas-biggest-opposition-party-will-head-to-municipal-elections-with-new-leaders-what-does-it-all-mean-275404 |access-date=2026-02-22 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> ==Agtergrond== Die Demokratiese Alliansie het sy vorige verkiesingskonferensie in April 2023 gehou waar die huidige federale leier John Steenhuisen en die Federale Raadsvoorsitter Helen Zille onderskeidelik tot hul poste herkies is.<ref>{{Cite web |date=2023-04-02 |title=DA re-elects John Steenhuisen as federal leader by a landslide |url=https://www.businessday.co.za/bd/politics/2023-04-02-breaking-news-da-re-elects-john-steenhuisen-as-federal-leader-by-a-landslide/ |access-date=2026-02-22 |website=Business Day |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=DA Leadership Election Results |url=https://www.da.org.za/2023/04/da-leadership-election-results-2 |access-date=2026-02-22 |website=Democratic Alliance |language=en}}</ref> Steenhuisen het die party tot die algemene verkiesing van 2024 gelei waar die African National Congress sy parlementêre meerderheid verloor het en daarna 'n ongekende koalisie met laasgenoemde gevorm het.<ref>{{Cite web |date=2024-06-14 |title=ANC and DA reach deal to form South African government of national unity |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8007w4vqveo |access-date=2026-02-22 |website=www.bbc.com |language=en}}</ref> DA-parlementslede is poste in president Cyril Ramaphosa se kabinet gegee, met Steenhuisen wat as Minister van Landbou aangestel is.<ref>{{Cite web |title=Statement by President Cyril Ramaphosa on the appointment of Members of the National Executive {{!}} The Presidency |url=https://www.thepresidency.gov.za/statement-president-cyril-ramaphosa-appointment-members-national-executive |access-date=2026-02-22 |website=www.thepresidency.gov.za}}</ref> Op 20 September 2025 is Zille aangekondig as die party se burgemeesterskandidaat vir die Stad Johannesburg voor die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesings.<ref>{{Cite web |last=Haffajee |first=Ferial |date=2025-09-20 |title=‘From Dada to Gogo’ – DA announces Helen Zille as party's candidate for Joburg mayor |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-09-20-from-dada-to-gogo-da-announces-helen-zille-as-partys-candidate-for-joburg-mayor/ |access-date=2026-02-22 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> In November 2025 het Steenhuisen versoek dat die DA se federale finansievoorsitter, Dion George, as Minister van Bosbou, Visserye en die Omgewing verwyder word, wat gelei het tot 'n openbare uitval tussen George en Steenhuisen en daartoe gelei het dat George Steenhuisen daarvan beskuldig het dat hy sy party-uitgereikte kredietkaart misbruik het.<ref>{{Cite web |date=2026-01-15 |title=Dion George quits the DA |url=https://www.businessday.co.za/politics/2026-01-15-dion-george-quits-the-da/ |access-date=2026-02-22 |website=Business Day |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Davis |first=Rebecca |date=2025-11-18 |title=Big-spending Steenhuisen faces scrutiny as DA fallout over axed Dion George continues |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-11-18-big-spending-steenhuisen-faces-scrutiny-as-da-fallout-over-axed-dion-george-continues/ |access-date=2026-02-22 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Die DA het daarna 'n ondersoek van stapel gestuur na die uitval tussen Steenhuisen en George.<ref>{{Cite web |last=Hip |first=Chante Ho |title=DA launches disciplinary investigation into Steenhuisen-George spat |url=https://www.ewn.co.za/2025/11/24/da-launches-disciplinary-investigation-after-steenhuisen-george-public-spat |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Op 12 Januarie 2026 het die party se Federale Regskommissie Steenhuisen vrygespreek van die bewerings dat hy sy party-uitgereikte kredietkaart misbruik het, maar die party se Federale Uitvoerende Komitee het besluit om voort te gaan met 'n ondersoek na of die optrede van Steenhuisen en George die party in oneer gebring het.<ref>{{Cite web |last=Hip |first=Chante Ho |title=DA launches disciplinary investigation into Steenhuisen-George spat |url=https://www.ewn.co.za/2025/11/24/da-launches-disciplinary-investigation-after-steenhuisen-george-public-spat |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> George het op 15 Januarie 2026 uit die DA bedank.<ref>{{Cite web |last=Molapo |first=Maki |title=Long-standing DA member Dion George cuts ties with the party |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/15/long-standing-da-member-dion-george-cuts-ties-with-the-party |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Op 21 Januarie 2026 het Zille aangekondig dat sy nie herverkiesing as federale raadsvoorsitter by die party se kongres sou soek nie.<ref name="ewn"/> Steenhuisen het tydens 'n perskonferensie op 4 Februarie 2026 aangekondig dat hy nie herverkiesing vir 'n ander termyn sou soek nie, ten spyte daarvan dat hy verklaar het dat hy dit vroeër sou doen.<ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=2026-02-04 |title=South Africa DA shakeup: Out with John Steenhuisen – and in with Helen Zille’s favourite? |url=https://www.theafricareport.com/407696/south-africa-da-shakeup-out-with-john-steenhuisen-and-in-with-helen-zilles-favourite/ |access-date=2026-02-22 |website=The Africa Report |language=en}}</ref> Steenhuisen was onder druk vir sy hantering van die bek-en-klouseer-uitbraak in Suid-Afrika<ref>{{Cite web |title=Not good enough, John Steenhuisen |url=https://businesstech.co.za/news/government/849119/not-good-enough-john-steenhuisen/ |access-date=2026-02-22 |language=en-US}}</ref> en het na bewering met Zille 'n uitval gehad, maar Zille en Steenhuisen het dit ontken.<ref>{{Cite web |date=2026-02-11 |title=Zille dismisses claims of a rift between her and Steenhuisen |url=https://mg.co.za/politics/2026-02-11-zille-dismisses-claims-of-a-rift-between-her-and-steenhuisen/ |access-date=2026-02-22 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref><ref>{{Cite web |last=Seeletsa |first=Molefe |date=2026-02-08 |title=Steenhuisen denies claims of Zille power play, says DA leadership exit was his own decision |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/steenhuisen-zille-power-play-da-leadership/ |access-date=2026-02-22 |website=The Citizen |language=en}}</ref> ==Uitslae== Verkiesings is tydens die oggendsessie op 12 April 2026 gehou. Die uitslae is tydens die middagsessie aangekondig. Geordin Hill-Lewis is verkies tot die party se nuwe federale leier en het Sibusiso Dyonase, die party se koukusleier in die Sedibeng-distriksmunisipaliteit, verslaan.<ref name="Results">{{Cite web|title=Geordin Hill-Lewis elected as new DA federal leader |url=https://www.ewn.co.za/2026/04/12/geordin-hill-lewis-elected-as-new-da-federal-leader |access-date=2026-04-12 |website=EWN |language=en}}</ref> [[Solly Msimanga]] is verkies tot federale voorsitter en het die sittende Ivan Meyer verslaan. [[Solly Malatsi]], [[Cilliers Brink]] en [[Siviwe Gwarube]] is onderskeidelik as die drie adjunk-federale voorsitters verkies.<ref name="Results"/> [[Ashor Sarupen]] is verkies tot die voorsitter van die Federale Raad, met JP Smith, [[Thomas Walters]] en Carl Pophaim as die drie adjunk-federale raadsvoorsitters.<ref name="MGResults"/> Mark Burke is verkies tot federale finansiële voorsitter.<ref name="MGResults"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} hhttswym6wygf22t729krjoblr0eda0 2893223 2893218 2026-04-12T14:48:25Z Sobaka 328 opdateer 2893223 wikitext text/x-wiki Die '''Demokratiese Alliansie''' het op 11 en 12 April 2026 'n '''nasionale verkiesingskonferensie''' gehou om sy federale leierskap te bepaal. Nominasies vir leiersposisies was oop van 27 Februarie tot 23 Maart 2026. Die resultate is op 12 April 2026 aangekondig.<ref>{{Cite web |title=DA confirms 2026 Elective Congress |url=https://www.polity.org.za/article/da-confirms-2026-elective-congress-2025-01-23 |access-date=2026-02-22 |website=www.polity.org.za |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=DA announces candidates for Federal Council election |url=https://www.da.org.za/2026/03/da-announces-candidates-for-federal-council-election |access-date=2026-03-24 |website=Democratic Alliance |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bridget |first=Masango |title=DA Federal Congress 2026: Nominations for Leadership Candidates are open |url=https://www.da.org.za/2026/02/da-federal-congress-2026-nominations-for-leadership-candidates-are-open |language=en}}</ref> Die party het [[Geordin Hill-Lewis]] as Federale Leier verkies. Die destydse Federale leier, [[John Steenhuisen]], het op 4 Februarie 2026 aangekondig dat hy nie vir 'n verdere termyn as federale leier by die kongres sou staan nie. [[Helen Zille]] het ook geweier om vir 'n verdere termyn as voorsitter van die party se Federale Raad te staan.<ref name="ewn">{{Cite web |last=Dentlinger |first=Lindsay |title=Zille rules out standing for another term as DA's Federal Council chair |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/21/zille-rules-out-standing-for-another-term-as-das-federal-council-chair |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Die burgemeester van Kaapstad, Geordin Hill-Lewis, en raadslid Sibusiso Dyonase van Sedibeng betwis die leierskap.<ref name= "Two contenders emerge for DA leader ahead of elective congress">{{cite web|url= https://www.polity.org.za/article/two-contenders-emerge-for-da-leader-ahead-of-elective-congress-2026-03-24 |title= Two contenders emerge for DA leader ahead of elective congress |author= |publisher= Polity |date= 24 Maart 2026 |access-date= 26 Maart 2026 }}</ref> Hill-Lewis is verkies tot DA-leier met [[Solly Msimanga]] as die party se federale voorsitter. [[Solly Malatsi]], [[Cilliers Brink]] en [[Siviwe Gwarube]] is verkies as die drie adjunk-federale voorsitters.<ref name="MGResults">{{Cite web |last=Bega |first=Sheree |date=2026-04-12 |title=Hill-Lewis takes helm of DA leadership |url=https://mg.co.za/politics/2026-04-12-hill-lewis-takes-helm-of-da-leadership/ |access-date=2026-04-12 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref>[[Ashor Sarupen]] is verkies tot voorsitter van die Federale Raad met JP Smith, Thomas Walters en Carl Pophaim as sy adjunkte.<ref name="MGResults"/> Dr. Mark Burke is verkies tot federale finansiesvoorsitter.<ref name="MGResults"/> Die federale leierskap wat by hierdie kongres verkies is, sal die party na die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesings lei.<ref>{{Cite web |last=Kotze |first=Dirk |date=2026-02-10 |title=South Africa’s biggest opposition party will head to municipal elections with new leaders: what does it all mean? |url=http://theconversation.com/south-africas-biggest-opposition-party-will-head-to-municipal-elections-with-new-leaders-what-does-it-all-mean-275404 |access-date=2026-02-22 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> ==Agtergrond== Die Demokratiese Alliansie het sy vorige verkiesingskonferensie in April 2023 gehou waar die huidige federale leier John Steenhuisen en die Federale Raadsvoorsitter Helen Zille onderskeidelik tot hul poste herkies is.<ref>{{Cite web |date=2023-04-02 |title=DA re-elects John Steenhuisen as federal leader by a landslide |url=https://www.businessday.co.za/bd/politics/2023-04-02-breaking-news-da-re-elects-john-steenhuisen-as-federal-leader-by-a-landslide/ |access-date=2026-02-22 |website=Business Day |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=DA Leadership Election Results |url=https://www.da.org.za/2023/04/da-leadership-election-results-2 |access-date=2026-02-22 |website=Democratic Alliance |language=en}}</ref> Steenhuisen het die party tot die algemene verkiesing van 2024 gelei waar die African National Congress sy parlementêre meerderheid verloor het en daarna 'n ongekende koalisie met laasgenoemde gevorm het.<ref>{{Cite web |date=2024-06-14 |title=ANC and DA reach deal to form South African government of national unity |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8007w4vqveo |access-date=2026-02-22 |website=www.bbc.com |language=en}}</ref> DA-parlementslede is poste in president Cyril Ramaphosa se kabinet gegee, met Steenhuisen wat as Minister van Landbou aangestel is.<ref>{{Cite web |title=Statement by President Cyril Ramaphosa on the appointment of Members of the National Executive {{!}} The Presidency |url=https://www.thepresidency.gov.za/statement-president-cyril-ramaphosa-appointment-members-national-executive |access-date=2026-02-22 |website=www.thepresidency.gov.za}}</ref> Op 20 September 2025 is Zille aangekondig as die party se burgemeesterskandidaat vir die Stad Johannesburg voor die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesings.<ref>{{Cite web |last=Haffajee |first=Ferial |date=2025-09-20 |title=‘From Dada to Gogo’ – DA announces Helen Zille as party's candidate for Joburg mayor |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-09-20-from-dada-to-gogo-da-announces-helen-zille-as-partys-candidate-for-joburg-mayor/ |access-date=2026-02-22 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> In November 2025 het Steenhuisen versoek dat die DA se federale finansievoorsitter, Dion George, as Minister van Bosbou, Visserye en die Omgewing verwyder word, wat gelei het tot 'n openbare uitval tussen George en Steenhuisen en daartoe gelei het dat George Steenhuisen daarvan beskuldig het dat hy sy party-uitgereikte kredietkaart misbruik het.<ref>{{Cite web |date=2026-01-15 |title=Dion George quits the DA |url=https://www.businessday.co.za/politics/2026-01-15-dion-george-quits-the-da/ |access-date=2026-02-22 |website=Business Day |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Davis |first=Rebecca |date=2025-11-18 |title=Big-spending Steenhuisen faces scrutiny as DA fallout over axed Dion George continues |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-11-18-big-spending-steenhuisen-faces-scrutiny-as-da-fallout-over-axed-dion-george-continues/ |access-date=2026-02-22 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Die DA het daarna 'n ondersoek van stapel gestuur na die uitval tussen Steenhuisen en George.<ref>{{Cite web |last=Hip |first=Chante Ho |title=DA launches disciplinary investigation into Steenhuisen-George spat |url=https://www.ewn.co.za/2025/11/24/da-launches-disciplinary-investigation-after-steenhuisen-george-public-spat |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Op 12 Januarie 2026 het die party se Federale Regskommissie Steenhuisen vrygespreek van die bewerings dat hy sy party-uitgereikte kredietkaart misbruik het, maar die party se Federale Uitvoerende Komitee het besluit om voort te gaan met 'n ondersoek na of die optrede van Steenhuisen en George die party in oneer gebring het.<ref>{{Cite web |last=Hip |first=Chante Ho |title=DA launches disciplinary investigation into Steenhuisen-George spat |url=https://www.ewn.co.za/2025/11/24/da-launches-disciplinary-investigation-after-steenhuisen-george-public-spat |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> George het op 15 Januarie 2026 uit die DA bedank.<ref>{{Cite web |last=Molapo |first=Maki |title=Long-standing DA member Dion George cuts ties with the party |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/15/long-standing-da-member-dion-george-cuts-ties-with-the-party |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Op 21 Januarie 2026 het Zille aangekondig dat sy nie herverkiesing as federale raadsvoorsitter by die party se kongres sou soek nie.<ref name="ewn"/> Steenhuisen het tydens 'n perskonferensie op 4 Februarie 2026 aangekondig dat hy nie herverkiesing vir 'n ander termyn sou soek nie, ten spyte daarvan dat hy verklaar het dat hy dit vroeër sou doen.<ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=2026-02-04 |title=South Africa DA shakeup: Out with John Steenhuisen – and in with Helen Zille’s favourite? |url=https://www.theafricareport.com/407696/south-africa-da-shakeup-out-with-john-steenhuisen-and-in-with-helen-zilles-favourite/ |access-date=2026-02-22 |website=The Africa Report |language=en}}</ref> Steenhuisen was onder druk vir sy hantering van die bek-en-klouseer-uitbraak in Suid-Afrika<ref>{{Cite web |title=Not good enough, John Steenhuisen |url=https://businesstech.co.za/news/government/849119/not-good-enough-john-steenhuisen/ |access-date=2026-02-22 |language=en-US}}</ref> en het na bewering met Zille 'n uitval gehad, maar Zille en Steenhuisen het dit ontken.<ref>{{Cite web |date=2026-02-11 |title=Zille dismisses claims of a rift between her and Steenhuisen |url=https://mg.co.za/politics/2026-02-11-zille-dismisses-claims-of-a-rift-between-her-and-steenhuisen/ |access-date=2026-02-22 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref><ref>{{Cite web |last=Seeletsa |first=Molefe |date=2026-02-08 |title=Steenhuisen denies claims of Zille power play, says DA leadership exit was his own decision |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/steenhuisen-zille-power-play-da-leadership/ |access-date=2026-02-22 |website=The Citizen |language=en}}</ref> ==Uitslae== Verkiesings is tydens die oggendsessie op 12 April 2026 gehou. Die uitslae is tydens die middagsessie aangekondig. Geordin Hill-Lewis is verkies tot die party se nuwe federale leier en het Sibusiso Dyonase, die party se koukusleier in die Sedibeng-distriksmunisipaliteit, verslaan.<ref name="Results">{{Cite web|title=Geordin Hill-Lewis elected as new DA federal leader |url=https://www.ewn.co.za/2026/04/12/geordin-hill-lewis-elected-as-new-da-federal-leader |access-date=2026-04-12 |website=EWN |language=en}}</ref> [[Solly Msimanga]] is verkies tot federale voorsitter en het die sittende Ivan Meyer verslaan. [[Solly Malatsi]], [[Cilliers Brink]] en [[Siviwe Gwarube]] is onderskeidelik as die drie adjunk-federale voorsitters verkies.<ref name="Results"/> [[Ashor Sarupen]] is verkies tot die voorsitter van die Federale Raad, met JP Smith, [[Thomas Walters]] en Carl Pophaim as die drie adjunk-federale raadsvoorsitters.<ref name="MGResults"/> Mark Burke is verkies tot federale finansiële voorsitter.<ref name="MGResults"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} 841rlj4iz3culhrehvlnjjdxf9pnz7x 2893225 2893223 2026-04-12T14:48:55Z Sobaka 328 opruim 2893225 wikitext text/x-wiki Die '''Demokratiese Alliansie''' het op 11 en 12 April 2026 'n '''nasionale verkiesingskonferensie''' gehou om sy federale leierskap te bepaal. Nominasies vir leiersposisies was oop van 27 Februarie tot 23 Maart 2026. Die resultate is op 12 April 2026 aangekondig.<ref>{{Cite web |title=DA confirms 2026 Elective Congress |url=https://www.polity.org.za/article/da-confirms-2026-elective-congress-2025-01-23 |access-date=2026-02-22 |website=www.polity.org.za |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=DA announces candidates for Federal Council election |url=https://www.da.org.za/2026/03/da-announces-candidates-for-federal-council-election |access-date=2026-03-24 |website=Democratic Alliance |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bridget |first=Masango |title=DA Federal Congress 2026: Nominations for Leadership Candidates are open |url=https://www.da.org.za/2026/02/da-federal-congress-2026-nominations-for-leadership-candidates-are-open |language=en}}</ref> Die party het [[Geordin Hill-Lewis]] as Federale Leier verkies. Die destydse Federale leier, [[John Steenhuisen]], het op 4 Februarie 2026 aangekondig dat hy nie vir 'n verdere termyn as federale leier by die kongres sou staan nie. [[Helen Zille]] het ook geweier om vir 'n verdere termyn as voorsitter van die party se Federale Raad te staan.<ref name="ewn">{{Cite web |last=Dentlinger |first=Lindsay |title=Zille rules out standing for another term as DA's Federal Council chair |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/21/zille-rules-out-standing-for-another-term-as-das-federal-council-chair |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Die burgemeester van Kaapstad, Geordin Hill-Lewis, en raadslid Sibusiso Dyonase van Sedibeng betwis die leierskap.<ref name= "Two contenders emerge for DA leader ahead of elective congress">{{cite web|url= https://www.polity.org.za/article/two-contenders-emerge-for-da-leader-ahead-of-elective-congress-2026-03-24 |title= Two contenders emerge for DA leader ahead of elective congress |author= |publisher= Polity |date= 24 Maart 2026 |access-date= 26 Maart 2026 }}</ref> Hill-Lewis is verkies tot DA-leier met [[Solly Msimanga]] as die party se federale voorsitter. [[Solly Malatsi]], [[Cilliers Brink]] en [[Siviwe Gwarube]] is verkies as die drie adjunk-federale voorsitters.<ref name="MGResults">{{Cite web |last=Bega |first=Sheree |date=2026-04-12 |title=Hill-Lewis takes helm of DA leadership |url=https://mg.co.za/politics/2026-04-12-hill-lewis-takes-helm-of-da-leadership/ |access-date=2026-04-12 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref>[[Ashor Sarupen]] is verkies tot voorsitter van die Federale Raad met JP Smith, Thomas Walters en Carl Pophaim as sy adjunkte.<ref name="MGResults"/> Dr. Mark Burke is verkies tot federale finansiesvoorsitter.<ref name="MGResults"/> Die federale leierskap wat by hierdie kongres verkies is, sal die party na die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesings lei.<ref>{{Cite web |last=Kotze |first=Dirk |date=2026-02-10 |title=South Africa’s biggest opposition party will head to municipal elections with new leaders: what does it all mean? |url=http://theconversation.com/south-africas-biggest-opposition-party-will-head-to-municipal-elections-with-new-leaders-what-does-it-all-mean-275404 |access-date=2026-02-22 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> ==Agtergrond== Die Demokratiese Alliansie het sy vorige verkiesingskonferensie in April 2023 gehou waar die huidige federale leier John Steenhuisen en die Federale Raadsvoorsitter Helen Zille onderskeidelik tot hul poste herkies is.<ref>{{Cite web |date=2023-04-02 |title=DA re-elects John Steenhuisen as federal leader by a landslide |url=https://www.businessday.co.za/bd/politics/2023-04-02-breaking-news-da-re-elects-john-steenhuisen-as-federal-leader-by-a-landslide/ |access-date=2026-02-22 |website=Business Day |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=DA Leadership Election Results |url=https://www.da.org.za/2023/04/da-leadership-election-results-2 |access-date=2026-02-22 |website=Democratic Alliance |language=en}}</ref> Steenhuisen het die party tot die algemene verkiesing van 2024 gelei waar die African National Congress sy parlementêre meerderheid verloor het en daarna 'n ongekende koalisie met laasgenoemde gevorm het.<ref>{{Cite web |date=2024-06-14 |title=ANC and DA reach deal to form South African government of national unity |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8007w4vqveo |access-date=2026-02-22 |website=www.bbc.com |language=en}}</ref> DA-parlementslede is poste in president Cyril Ramaphosa se kabinet gegee, met Steenhuisen wat as Minister van Landbou aangestel is.<ref>{{Cite web |title=Statement by President Cyril Ramaphosa on the appointment of Members of the National Executive {{!}} The Presidency |url=https://www.thepresidency.gov.za/statement-president-cyril-ramaphosa-appointment-members-national-executive |access-date=2026-02-22 |website=www.thepresidency.gov.za}}</ref> Op 20 September 2025 is Zille aangekondig as die party se burgemeesterskandidaat vir die Stad Johannesburg voor die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesings.<ref>{{Cite web |last=Haffajee |first=Ferial |date=2025-09-20 |title=‘From Dada to Gogo’ – DA announces Helen Zille as party's candidate for Joburg mayor |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-09-20-from-dada-to-gogo-da-announces-helen-zille-as-partys-candidate-for-joburg-mayor/ |access-date=2026-02-22 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> In November 2025 het Steenhuisen versoek dat die DA se federale finansievoorsitter, Dion George, as Minister van Bosbou, Visserye en die Omgewing verwyder word, wat gelei het tot 'n openbare uitval tussen George en Steenhuisen en daartoe gelei het dat George Steenhuisen daarvan beskuldig het dat hy sy party-uitgereikte kredietkaart misbruik het.<ref>{{Cite web |date=2026-01-15 |title=Dion George quits the DA |url=https://www.businessday.co.za/politics/2026-01-15-dion-george-quits-the-da/ |access-date=2026-02-22 |website=Business Day |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Davis |first=Rebecca |date=2025-11-18 |title=Big-spending Steenhuisen faces scrutiny as DA fallout over axed Dion George continues |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-11-18-big-spending-steenhuisen-faces-scrutiny-as-da-fallout-over-axed-dion-george-continues/ |access-date=2026-02-22 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Die DA het daarna 'n ondersoek van stapel gestuur na die uitval tussen Steenhuisen en George.<ref>{{Cite web |last=Hip |first=Chante Ho |title=DA launches disciplinary investigation into Steenhuisen-George spat |url=https://www.ewn.co.za/2025/11/24/da-launches-disciplinary-investigation-after-steenhuisen-george-public-spat |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Op 12 Januarie 2026 het die party se Federale Regskommissie Steenhuisen vrygespreek van die bewerings dat hy sy party-uitgereikte kredietkaart misbruik het, maar die party se Federale Uitvoerende Komitee het besluit om voort te gaan met 'n ondersoek na of die optrede van Steenhuisen en George die party in oneer gebring het.<ref>{{Cite web |last=Hip |first=Chante Ho |title=DA launches disciplinary investigation into Steenhuisen-George spat |url=https://www.ewn.co.za/2025/11/24/da-launches-disciplinary-investigation-after-steenhuisen-george-public-spat |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> George het op 15 Januarie 2026 uit die DA bedank.<ref>{{Cite web |last=Molapo |first=Maki |title=Long-standing DA member Dion George cuts ties with the party |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/15/long-standing-da-member-dion-george-cuts-ties-with-the-party |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Op 21 Januarie 2026 het Zille aangekondig dat sy nie herverkiesing as federale raadsvoorsitter by die party se kongres sou soek nie.<ref name="ewn"/> Steenhuisen het tydens 'n perskonferensie op 4 Februarie 2026 aangekondig dat hy nie herverkiesing vir 'n ander termyn sou soek nie, ten spyte daarvan dat hy verklaar het dat hy dit vroeër sou doen.<ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=2026-02-04 |title=South Africa DA shakeup: Out with John Steenhuisen – and in with Helen Zille’s favourite? |url=https://www.theafricareport.com/407696/south-africa-da-shakeup-out-with-john-steenhuisen-and-in-with-helen-zilles-favourite/ |access-date=2026-02-22 |website=The Africa Report |language=en}}</ref> Steenhuisen was onder druk vir sy hantering van die bek-en-klouseer-uitbraak in Suid-Afrika<ref>{{Cite web |title=Not good enough, John Steenhuisen |url=https://businesstech.co.za/news/government/849119/not-good-enough-john-steenhuisen/ |access-date=2026-02-22 |language=en-US}}</ref> en het na bewering met Zille 'n uitval gehad, maar Zille en Steenhuisen het dit ontken.<ref>{{Cite web |date=2026-02-11 |title=Zille dismisses claims of a rift between her and Steenhuisen |url=https://mg.co.za/politics/2026-02-11-zille-dismisses-claims-of-a-rift-between-her-and-steenhuisen/ |access-date=2026-02-22 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref><ref>{{Cite web |last=Seeletsa |first=Molefe |date=2026-02-08 |title=Steenhuisen denies claims of Zille power play, says DA leadership exit was his own decision |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/steenhuisen-zille-power-play-da-leadership/ |access-date=2026-02-22 |website=The Citizen |language=en}}</ref> ==Uitslae== Verkiesings is tydens die oggendsessie op 12 April 2026 gehou. Die uitslae is tydens die middagsessie aangekondig. Geordin Hill-Lewis is verkies tot die party se nuwe federale leier en het Sibusiso Dyonase, die party se koukusleier in die Sedibeng-distriksmunisipaliteit, verslaan.<ref name="Results">{{Cite web|title=Geordin Hill-Lewis elected as new DA federal leader |url=https://www.ewn.co.za/2026/04/12/geordin-hill-lewis-elected-as-new-da-federal-leader |access-date=2026-04-12 |website=EWN |language=en}}</ref> [[Solly Msimanga]] is verkies tot federale voorsitter en het die sittende Ivan Meyer verslaan. [[Solly Malatsi]], [[Cilliers Brink]] en [[Siviwe Gwarube]] is onderskeidelik as die drie adjunk-federale voorsitters verkies.<ref name="Results"/> [[Ashor Sarupen]] is verkies tot die voorsitter van die Federale Raad, met JP Smith, [[Thomas Walters]] en Carl Pophaim as die drie adjunk-federale raadsvoorsitters.<ref name="MGResults"/> Mark Burke is verkies tot federale finansiële voorsitter.<ref name="MGResults"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} ko0adox02uvamc7032e1qct0h9kxy9q 2893227 2893225 2026-04-12T14:49:17Z Sobaka 328 /* Verwysings */ 2893227 wikitext text/x-wiki Die '''Demokratiese Alliansie''' het op 11 en 12 April 2026 'n '''nasionale verkiesingskonferensie''' gehou om sy federale leierskap te bepaal. Nominasies vir leiersposisies was oop van 27 Februarie tot 23 Maart 2026. Die resultate is op 12 April 2026 aangekondig.<ref>{{Cite web |title=DA confirms 2026 Elective Congress |url=https://www.polity.org.za/article/da-confirms-2026-elective-congress-2025-01-23 |access-date=2026-02-22 |website=www.polity.org.za |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=DA announces candidates for Federal Council election |url=https://www.da.org.za/2026/03/da-announces-candidates-for-federal-council-election |access-date=2026-03-24 |website=Democratic Alliance |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bridget |first=Masango |title=DA Federal Congress 2026: Nominations for Leadership Candidates are open |url=https://www.da.org.za/2026/02/da-federal-congress-2026-nominations-for-leadership-candidates-are-open |language=en}}</ref> Die party het [[Geordin Hill-Lewis]] as Federale Leier verkies. Die destydse Federale leier, [[John Steenhuisen]], het op 4 Februarie 2026 aangekondig dat hy nie vir 'n verdere termyn as federale leier by die kongres sou staan nie. [[Helen Zille]] het ook geweier om vir 'n verdere termyn as voorsitter van die party se Federale Raad te staan.<ref name="ewn">{{Cite web |last=Dentlinger |first=Lindsay |title=Zille rules out standing for another term as DA's Federal Council chair |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/21/zille-rules-out-standing-for-another-term-as-das-federal-council-chair |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Die burgemeester van Kaapstad, Geordin Hill-Lewis, en raadslid Sibusiso Dyonase van Sedibeng betwis die leierskap.<ref name= "Two contenders emerge for DA leader ahead of elective congress">{{cite web|url= https://www.polity.org.za/article/two-contenders-emerge-for-da-leader-ahead-of-elective-congress-2026-03-24 |title= Two contenders emerge for DA leader ahead of elective congress |author= |publisher= Polity |date= 24 Maart 2026 |access-date= 26 Maart 2026 }}</ref> Hill-Lewis is verkies tot DA-leier met [[Solly Msimanga]] as die party se federale voorsitter. [[Solly Malatsi]], [[Cilliers Brink]] en [[Siviwe Gwarube]] is verkies as die drie adjunk-federale voorsitters.<ref name="MGResults">{{Cite web |last=Bega |first=Sheree |date=2026-04-12 |title=Hill-Lewis takes helm of DA leadership |url=https://mg.co.za/politics/2026-04-12-hill-lewis-takes-helm-of-da-leadership/ |access-date=2026-04-12 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref>[[Ashor Sarupen]] is verkies tot voorsitter van die Federale Raad met JP Smith, Thomas Walters en Carl Pophaim as sy adjunkte.<ref name="MGResults"/> Dr. Mark Burke is verkies tot federale finansiesvoorsitter.<ref name="MGResults"/> Die federale leierskap wat by hierdie kongres verkies is, sal die party na die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesings lei.<ref>{{Cite web |last=Kotze |first=Dirk |date=2026-02-10 |title=South Africa’s biggest opposition party will head to municipal elections with new leaders: what does it all mean? |url=http://theconversation.com/south-africas-biggest-opposition-party-will-head-to-municipal-elections-with-new-leaders-what-does-it-all-mean-275404 |access-date=2026-02-22 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> ==Agtergrond== Die Demokratiese Alliansie het sy vorige verkiesingskonferensie in April 2023 gehou waar die huidige federale leier John Steenhuisen en die Federale Raadsvoorsitter Helen Zille onderskeidelik tot hul poste herkies is.<ref>{{Cite web |date=2023-04-02 |title=DA re-elects John Steenhuisen as federal leader by a landslide |url=https://www.businessday.co.za/bd/politics/2023-04-02-breaking-news-da-re-elects-john-steenhuisen-as-federal-leader-by-a-landslide/ |access-date=2026-02-22 |website=Business Day |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=DA Leadership Election Results |url=https://www.da.org.za/2023/04/da-leadership-election-results-2 |access-date=2026-02-22 |website=Democratic Alliance |language=en}}</ref> Steenhuisen het die party tot die algemene verkiesing van 2024 gelei waar die African National Congress sy parlementêre meerderheid verloor het en daarna 'n ongekende koalisie met laasgenoemde gevorm het.<ref>{{Cite web |date=2024-06-14 |title=ANC and DA reach deal to form South African government of national unity |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8007w4vqveo |access-date=2026-02-22 |website=www.bbc.com |language=en}}</ref> DA-parlementslede is poste in president Cyril Ramaphosa se kabinet gegee, met Steenhuisen wat as Minister van Landbou aangestel is.<ref>{{Cite web |title=Statement by President Cyril Ramaphosa on the appointment of Members of the National Executive {{!}} The Presidency |url=https://www.thepresidency.gov.za/statement-president-cyril-ramaphosa-appointment-members-national-executive |access-date=2026-02-22 |website=www.thepresidency.gov.za}}</ref> Op 20 September 2025 is Zille aangekondig as die party se burgemeesterskandidaat vir die Stad Johannesburg voor die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesings.<ref>{{Cite web |last=Haffajee |first=Ferial |date=2025-09-20 |title=‘From Dada to Gogo’ – DA announces Helen Zille as party's candidate for Joburg mayor |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-09-20-from-dada-to-gogo-da-announces-helen-zille-as-partys-candidate-for-joburg-mayor/ |access-date=2026-02-22 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> In November 2025 het Steenhuisen versoek dat die DA se federale finansievoorsitter, Dion George, as Minister van Bosbou, Visserye en die Omgewing verwyder word, wat gelei het tot 'n openbare uitval tussen George en Steenhuisen en daartoe gelei het dat George Steenhuisen daarvan beskuldig het dat hy sy party-uitgereikte kredietkaart misbruik het.<ref>{{Cite web |date=2026-01-15 |title=Dion George quits the DA |url=https://www.businessday.co.za/politics/2026-01-15-dion-george-quits-the-da/ |access-date=2026-02-22 |website=Business Day |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Davis |first=Rebecca |date=2025-11-18 |title=Big-spending Steenhuisen faces scrutiny as DA fallout over axed Dion George continues |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-11-18-big-spending-steenhuisen-faces-scrutiny-as-da-fallout-over-axed-dion-george-continues/ |access-date=2026-02-22 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Die DA het daarna 'n ondersoek van stapel gestuur na die uitval tussen Steenhuisen en George.<ref>{{Cite web |last=Hip |first=Chante Ho |title=DA launches disciplinary investigation into Steenhuisen-George spat |url=https://www.ewn.co.za/2025/11/24/da-launches-disciplinary-investigation-after-steenhuisen-george-public-spat |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Op 12 Januarie 2026 het die party se Federale Regskommissie Steenhuisen vrygespreek van die bewerings dat hy sy party-uitgereikte kredietkaart misbruik het, maar die party se Federale Uitvoerende Komitee het besluit om voort te gaan met 'n ondersoek na of die optrede van Steenhuisen en George die party in oneer gebring het.<ref>{{Cite web |last=Hip |first=Chante Ho |title=DA launches disciplinary investigation into Steenhuisen-George spat |url=https://www.ewn.co.za/2025/11/24/da-launches-disciplinary-investigation-after-steenhuisen-george-public-spat |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> George het op 15 Januarie 2026 uit die DA bedank.<ref>{{Cite web |last=Molapo |first=Maki |title=Long-standing DA member Dion George cuts ties with the party |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/15/long-standing-da-member-dion-george-cuts-ties-with-the-party |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Op 21 Januarie 2026 het Zille aangekondig dat sy nie herverkiesing as federale raadsvoorsitter by die party se kongres sou soek nie.<ref name="ewn"/> Steenhuisen het tydens 'n perskonferensie op 4 Februarie 2026 aangekondig dat hy nie herverkiesing vir 'n ander termyn sou soek nie, ten spyte daarvan dat hy verklaar het dat hy dit vroeër sou doen.<ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=2026-02-04 |title=South Africa DA shakeup: Out with John Steenhuisen – and in with Helen Zille’s favourite? |url=https://www.theafricareport.com/407696/south-africa-da-shakeup-out-with-john-steenhuisen-and-in-with-helen-zilles-favourite/ |access-date=2026-02-22 |website=The Africa Report |language=en}}</ref> Steenhuisen was onder druk vir sy hantering van die bek-en-klouseer-uitbraak in Suid-Afrika<ref>{{Cite web |title=Not good enough, John Steenhuisen |url=https://businesstech.co.za/news/government/849119/not-good-enough-john-steenhuisen/ |access-date=2026-02-22 |language=en-US}}</ref> en het na bewering met Zille 'n uitval gehad, maar Zille en Steenhuisen het dit ontken.<ref>{{Cite web |date=2026-02-11 |title=Zille dismisses claims of a rift between her and Steenhuisen |url=https://mg.co.za/politics/2026-02-11-zille-dismisses-claims-of-a-rift-between-her-and-steenhuisen/ |access-date=2026-02-22 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref><ref>{{Cite web |last=Seeletsa |first=Molefe |date=2026-02-08 |title=Steenhuisen denies claims of Zille power play, says DA leadership exit was his own decision |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/steenhuisen-zille-power-play-da-leadership/ |access-date=2026-02-22 |website=The Citizen |language=en}}</ref> ==Uitslae== Verkiesings is tydens die oggendsessie op 12 April 2026 gehou. Die uitslae is tydens die middagsessie aangekondig. Geordin Hill-Lewis is verkies tot die party se nuwe federale leier en het Sibusiso Dyonase, die party se koukusleier in die Sedibeng-distriksmunisipaliteit, verslaan.<ref name="Results">{{Cite web|title=Geordin Hill-Lewis elected as new DA federal leader |url=https://www.ewn.co.za/2026/04/12/geordin-hill-lewis-elected-as-new-da-federal-leader |access-date=2026-04-12 |website=EWN |language=en}}</ref> [[Solly Msimanga]] is verkies tot federale voorsitter en het die sittende Ivan Meyer verslaan. [[Solly Malatsi]], [[Cilliers Brink]] en [[Siviwe Gwarube]] is onderskeidelik as die drie adjunk-federale voorsitters verkies.<ref name="Results"/> [[Ashor Sarupen]] is verkies tot die voorsitter van die Federale Raad, met JP Smith, [[Thomas Walters]] en Carl Pophaim as die drie adjunk-federale raadsvoorsitters.<ref name="MGResults"/> Mark Burke is verkies tot federale finansiële voorsitter.<ref name="MGResults"/> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} g9p9fkgh07qthw2l6aprhoi6ahgt4dj 2893228 2893227 2026-04-12T14:49:50Z Sobaka 328 skakel 2893228 wikitext text/x-wiki Die '''[[Demokratiese Alliansie]]''' het op 11 en 12 April 2026 'n '''nasionale verkiesingskonferensie''' gehou om sy federale leierskap te bepaal. Nominasies vir leiersposisies was oop van 27 Februarie tot 23 Maart 2026. Die resultate is op 12 April 2026 aangekondig.<ref>{{Cite web |title=DA confirms 2026 Elective Congress |url=https://www.polity.org.za/article/da-confirms-2026-elective-congress-2025-01-23 |access-date=2026-02-22 |website=www.polity.org.za |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=DA announces candidates for Federal Council election |url=https://www.da.org.za/2026/03/da-announces-candidates-for-federal-council-election |access-date=2026-03-24 |website=Democratic Alliance |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bridget |first=Masango |title=DA Federal Congress 2026: Nominations for Leadership Candidates are open |url=https://www.da.org.za/2026/02/da-federal-congress-2026-nominations-for-leadership-candidates-are-open |language=en}}</ref> Die party het [[Geordin Hill-Lewis]] as Federale Leier verkies. Die destydse Federale leier, [[John Steenhuisen]], het op 4 Februarie 2026 aangekondig dat hy nie vir 'n verdere termyn as federale leier by die kongres sou staan nie. [[Helen Zille]] het ook geweier om vir 'n verdere termyn as voorsitter van die party se Federale Raad te staan.<ref name="ewn">{{Cite web |last=Dentlinger |first=Lindsay |title=Zille rules out standing for another term as DA's Federal Council chair |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/21/zille-rules-out-standing-for-another-term-as-das-federal-council-chair |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Die burgemeester van Kaapstad, Geordin Hill-Lewis, en raadslid Sibusiso Dyonase van Sedibeng betwis die leierskap.<ref name= "Two contenders emerge for DA leader ahead of elective congress">{{cite web|url= https://www.polity.org.za/article/two-contenders-emerge-for-da-leader-ahead-of-elective-congress-2026-03-24 |title= Two contenders emerge for DA leader ahead of elective congress |author= |publisher= Polity |date= 24 Maart 2026 |access-date= 26 Maart 2026 }}</ref> Hill-Lewis is verkies tot DA-leier met [[Solly Msimanga]] as die party se federale voorsitter. [[Solly Malatsi]], [[Cilliers Brink]] en [[Siviwe Gwarube]] is verkies as die drie adjunk-federale voorsitters.<ref name="MGResults">{{Cite web |last=Bega |first=Sheree |date=2026-04-12 |title=Hill-Lewis takes helm of DA leadership |url=https://mg.co.za/politics/2026-04-12-hill-lewis-takes-helm-of-da-leadership/ |access-date=2026-04-12 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref>[[Ashor Sarupen]] is verkies tot voorsitter van die Federale Raad met JP Smith, Thomas Walters en Carl Pophaim as sy adjunkte.<ref name="MGResults"/> Dr. Mark Burke is verkies tot federale finansiesvoorsitter.<ref name="MGResults"/> Die federale leierskap wat by hierdie kongres verkies is, sal die party na die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesings lei.<ref>{{Cite web |last=Kotze |first=Dirk |date=2026-02-10 |title=South Africa’s biggest opposition party will head to municipal elections with new leaders: what does it all mean? |url=http://theconversation.com/south-africas-biggest-opposition-party-will-head-to-municipal-elections-with-new-leaders-what-does-it-all-mean-275404 |access-date=2026-02-22 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> ==Agtergrond== Die Demokratiese Alliansie het sy vorige verkiesingskonferensie in April 2023 gehou waar die huidige federale leier John Steenhuisen en die Federale Raadsvoorsitter Helen Zille onderskeidelik tot hul poste herkies is.<ref>{{Cite web |date=2023-04-02 |title=DA re-elects John Steenhuisen as federal leader by a landslide |url=https://www.businessday.co.za/bd/politics/2023-04-02-breaking-news-da-re-elects-john-steenhuisen-as-federal-leader-by-a-landslide/ |access-date=2026-02-22 |website=Business Day |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=DA Leadership Election Results |url=https://www.da.org.za/2023/04/da-leadership-election-results-2 |access-date=2026-02-22 |website=Democratic Alliance |language=en}}</ref> Steenhuisen het die party tot die algemene verkiesing van 2024 gelei waar die African National Congress sy parlementêre meerderheid verloor het en daarna 'n ongekende koalisie met laasgenoemde gevorm het.<ref>{{Cite web |date=2024-06-14 |title=ANC and DA reach deal to form South African government of national unity |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8007w4vqveo |access-date=2026-02-22 |website=www.bbc.com |language=en}}</ref> DA-parlementslede is poste in president Cyril Ramaphosa se kabinet gegee, met Steenhuisen wat as Minister van Landbou aangestel is.<ref>{{Cite web |title=Statement by President Cyril Ramaphosa on the appointment of Members of the National Executive {{!}} The Presidency |url=https://www.thepresidency.gov.za/statement-president-cyril-ramaphosa-appointment-members-national-executive |access-date=2026-02-22 |website=www.thepresidency.gov.za}}</ref> Op 20 September 2025 is Zille aangekondig as die party se burgemeesterskandidaat vir die Stad Johannesburg voor die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesings.<ref>{{Cite web |last=Haffajee |first=Ferial |date=2025-09-20 |title=‘From Dada to Gogo’ – DA announces Helen Zille as party's candidate for Joburg mayor |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-09-20-from-dada-to-gogo-da-announces-helen-zille-as-partys-candidate-for-joburg-mayor/ |access-date=2026-02-22 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> In November 2025 het Steenhuisen versoek dat die DA se federale finansievoorsitter, Dion George, as Minister van Bosbou, Visserye en die Omgewing verwyder word, wat gelei het tot 'n openbare uitval tussen George en Steenhuisen en daartoe gelei het dat George Steenhuisen daarvan beskuldig het dat hy sy party-uitgereikte kredietkaart misbruik het.<ref>{{Cite web |date=2026-01-15 |title=Dion George quits the DA |url=https://www.businessday.co.za/politics/2026-01-15-dion-george-quits-the-da/ |access-date=2026-02-22 |website=Business Day |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Davis |first=Rebecca |date=2025-11-18 |title=Big-spending Steenhuisen faces scrutiny as DA fallout over axed Dion George continues |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-11-18-big-spending-steenhuisen-faces-scrutiny-as-da-fallout-over-axed-dion-george-continues/ |access-date=2026-02-22 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Die DA het daarna 'n ondersoek van stapel gestuur na die uitval tussen Steenhuisen en George.<ref>{{Cite web |last=Hip |first=Chante Ho |title=DA launches disciplinary investigation into Steenhuisen-George spat |url=https://www.ewn.co.za/2025/11/24/da-launches-disciplinary-investigation-after-steenhuisen-george-public-spat |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Op 12 Januarie 2026 het die party se Federale Regskommissie Steenhuisen vrygespreek van die bewerings dat hy sy party-uitgereikte kredietkaart misbruik het, maar die party se Federale Uitvoerende Komitee het besluit om voort te gaan met 'n ondersoek na of die optrede van Steenhuisen en George die party in oneer gebring het.<ref>{{Cite web |last=Hip |first=Chante Ho |title=DA launches disciplinary investigation into Steenhuisen-George spat |url=https://www.ewn.co.za/2025/11/24/da-launches-disciplinary-investigation-after-steenhuisen-george-public-spat |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> George het op 15 Januarie 2026 uit die DA bedank.<ref>{{Cite web |last=Molapo |first=Maki |title=Long-standing DA member Dion George cuts ties with the party |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/15/long-standing-da-member-dion-george-cuts-ties-with-the-party |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Op 21 Januarie 2026 het Zille aangekondig dat sy nie herverkiesing as federale raadsvoorsitter by die party se kongres sou soek nie.<ref name="ewn"/> Steenhuisen het tydens 'n perskonferensie op 4 Februarie 2026 aangekondig dat hy nie herverkiesing vir 'n ander termyn sou soek nie, ten spyte daarvan dat hy verklaar het dat hy dit vroeër sou doen.<ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=2026-02-04 |title=South Africa DA shakeup: Out with John Steenhuisen – and in with Helen Zille’s favourite? |url=https://www.theafricareport.com/407696/south-africa-da-shakeup-out-with-john-steenhuisen-and-in-with-helen-zilles-favourite/ |access-date=2026-02-22 |website=The Africa Report |language=en}}</ref> Steenhuisen was onder druk vir sy hantering van die bek-en-klouseer-uitbraak in Suid-Afrika<ref>{{Cite web |title=Not good enough, John Steenhuisen |url=https://businesstech.co.za/news/government/849119/not-good-enough-john-steenhuisen/ |access-date=2026-02-22 |language=en-US}}</ref> en het na bewering met Zille 'n uitval gehad, maar Zille en Steenhuisen het dit ontken.<ref>{{Cite web |date=2026-02-11 |title=Zille dismisses claims of a rift between her and Steenhuisen |url=https://mg.co.za/politics/2026-02-11-zille-dismisses-claims-of-a-rift-between-her-and-steenhuisen/ |access-date=2026-02-22 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref><ref>{{Cite web |last=Seeletsa |first=Molefe |date=2026-02-08 |title=Steenhuisen denies claims of Zille power play, says DA leadership exit was his own decision |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/steenhuisen-zille-power-play-da-leadership/ |access-date=2026-02-22 |website=The Citizen |language=en}}</ref> ==Uitslae== Verkiesings is tydens die oggendsessie op 12 April 2026 gehou. Die uitslae is tydens die middagsessie aangekondig. Geordin Hill-Lewis is verkies tot die party se nuwe federale leier en het Sibusiso Dyonase, die party se koukusleier in die Sedibeng-distriksmunisipaliteit, verslaan.<ref name="Results">{{Cite web|title=Geordin Hill-Lewis elected as new DA federal leader |url=https://www.ewn.co.za/2026/04/12/geordin-hill-lewis-elected-as-new-da-federal-leader |access-date=2026-04-12 |website=EWN |language=en}}</ref> [[Solly Msimanga]] is verkies tot federale voorsitter en het die sittende Ivan Meyer verslaan. [[Solly Malatsi]], [[Cilliers Brink]] en [[Siviwe Gwarube]] is onderskeidelik as die drie adjunk-federale voorsitters verkies.<ref name="Results"/> [[Ashor Sarupen]] is verkies tot die voorsitter van die Federale Raad, met JP Smith, [[Thomas Walters]] en Carl Pophaim as die drie adjunk-federale raadsvoorsitters.<ref name="MGResults"/> Mark Burke is verkies tot federale finansiële voorsitter.<ref name="MGResults"/> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} c6ou76edjyl58o9hafaiktw8mleworg 2893230 2893228 2026-04-12T14:51:23Z Sobaka 328 kategorie 2893230 wikitext text/x-wiki Die '''[[Demokratiese Alliansie]]''' het op 11 en 12 April 2026 'n '''nasionale verkiesingskonferensie''' gehou om sy federale leierskap te bepaal. Nominasies vir leiersposisies was oop van 27 Februarie tot 23 Maart 2026. Die resultate is op 12 April 2026 aangekondig.<ref>{{Cite web |title=DA confirms 2026 Elective Congress |url=https://www.polity.org.za/article/da-confirms-2026-elective-congress-2025-01-23 |access-date=2026-02-22 |website=www.polity.org.za |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=DA announces candidates for Federal Council election |url=https://www.da.org.za/2026/03/da-announces-candidates-for-federal-council-election |access-date=2026-03-24 |website=Democratic Alliance |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bridget |first=Masango |title=DA Federal Congress 2026: Nominations for Leadership Candidates are open |url=https://www.da.org.za/2026/02/da-federal-congress-2026-nominations-for-leadership-candidates-are-open |language=en}}</ref> Die party het [[Geordin Hill-Lewis]] as Federale Leier verkies. Die destydse Federale leier, [[John Steenhuisen]], het op 4 Februarie 2026 aangekondig dat hy nie vir 'n verdere termyn as federale leier by die kongres sou staan nie. [[Helen Zille]] het ook geweier om vir 'n verdere termyn as voorsitter van die party se Federale Raad te staan.<ref name="ewn">{{Cite web |last=Dentlinger |first=Lindsay |title=Zille rules out standing for another term as DA's Federal Council chair |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/21/zille-rules-out-standing-for-another-term-as-das-federal-council-chair |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Die burgemeester van Kaapstad, Geordin Hill-Lewis, en raadslid Sibusiso Dyonase van Sedibeng betwis die leierskap.<ref name= "Two contenders emerge for DA leader ahead of elective congress">{{cite web|url= https://www.polity.org.za/article/two-contenders-emerge-for-da-leader-ahead-of-elective-congress-2026-03-24 |title= Two contenders emerge for DA leader ahead of elective congress |author= |publisher= Polity |date= 24 Maart 2026 |access-date= 26 Maart 2026 }}</ref> Hill-Lewis is verkies tot DA-leier met [[Solly Msimanga]] as die party se federale voorsitter. [[Solly Malatsi]], [[Cilliers Brink]] en [[Siviwe Gwarube]] is verkies as die drie adjunk-federale voorsitters.<ref name="MGResults">{{Cite web |last=Bega |first=Sheree |date=2026-04-12 |title=Hill-Lewis takes helm of DA leadership |url=https://mg.co.za/politics/2026-04-12-hill-lewis-takes-helm-of-da-leadership/ |access-date=2026-04-12 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref>[[Ashor Sarupen]] is verkies tot voorsitter van die Federale Raad met JP Smith, Thomas Walters en Carl Pophaim as sy adjunkte.<ref name="MGResults"/> Dr. Mark Burke is verkies tot federale finansiesvoorsitter.<ref name="MGResults"/> Die federale leierskap wat by hierdie kongres verkies is, sal die party na die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesings lei.<ref>{{Cite web |last=Kotze |first=Dirk |date=2026-02-10 |title=South Africa’s biggest opposition party will head to municipal elections with new leaders: what does it all mean? |url=http://theconversation.com/south-africas-biggest-opposition-party-will-head-to-municipal-elections-with-new-leaders-what-does-it-all-mean-275404 |access-date=2026-02-22 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> ==Agtergrond== Die Demokratiese Alliansie het sy vorige verkiesingskonferensie in April 2023 gehou waar die huidige federale leier John Steenhuisen en die Federale Raadsvoorsitter Helen Zille onderskeidelik tot hul poste herkies is.<ref>{{Cite web |date=2023-04-02 |title=DA re-elects John Steenhuisen as federal leader by a landslide |url=https://www.businessday.co.za/bd/politics/2023-04-02-breaking-news-da-re-elects-john-steenhuisen-as-federal-leader-by-a-landslide/ |access-date=2026-02-22 |website=Business Day |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=DA Leadership Election Results |url=https://www.da.org.za/2023/04/da-leadership-election-results-2 |access-date=2026-02-22 |website=Democratic Alliance |language=en}}</ref> Steenhuisen het die party tot die algemene verkiesing van 2024 gelei waar die African National Congress sy parlementêre meerderheid verloor het en daarna 'n ongekende koalisie met laasgenoemde gevorm het.<ref>{{Cite web |date=2024-06-14 |title=ANC and DA reach deal to form South African government of national unity |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8007w4vqveo |access-date=2026-02-22 |website=www.bbc.com |language=en}}</ref> DA-parlementslede is poste in president Cyril Ramaphosa se kabinet gegee, met Steenhuisen wat as Minister van Landbou aangestel is.<ref>{{Cite web |title=Statement by President Cyril Ramaphosa on the appointment of Members of the National Executive {{!}} The Presidency |url=https://www.thepresidency.gov.za/statement-president-cyril-ramaphosa-appointment-members-national-executive |access-date=2026-02-22 |website=www.thepresidency.gov.za}}</ref> Op 20 September 2025 is Zille aangekondig as die party se burgemeesterskandidaat vir die Stad Johannesburg voor die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesings.<ref>{{Cite web |last=Haffajee |first=Ferial |date=2025-09-20 |title=‘From Dada to Gogo’ – DA announces Helen Zille as party's candidate for Joburg mayor |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-09-20-from-dada-to-gogo-da-announces-helen-zille-as-partys-candidate-for-joburg-mayor/ |access-date=2026-02-22 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> In November 2025 het Steenhuisen versoek dat die DA se federale finansievoorsitter, Dion George, as Minister van Bosbou, Visserye en die Omgewing verwyder word, wat gelei het tot 'n openbare uitval tussen George en Steenhuisen en daartoe gelei het dat George Steenhuisen daarvan beskuldig het dat hy sy party-uitgereikte kredietkaart misbruik het.<ref>{{Cite web |date=2026-01-15 |title=Dion George quits the DA |url=https://www.businessday.co.za/politics/2026-01-15-dion-george-quits-the-da/ |access-date=2026-02-22 |website=Business Day |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Davis |first=Rebecca |date=2025-11-18 |title=Big-spending Steenhuisen faces scrutiny as DA fallout over axed Dion George continues |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-11-18-big-spending-steenhuisen-faces-scrutiny-as-da-fallout-over-axed-dion-george-continues/ |access-date=2026-02-22 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Die DA het daarna 'n ondersoek van stapel gestuur na die uitval tussen Steenhuisen en George.<ref>{{Cite web |last=Hip |first=Chante Ho |title=DA launches disciplinary investigation into Steenhuisen-George spat |url=https://www.ewn.co.za/2025/11/24/da-launches-disciplinary-investigation-after-steenhuisen-george-public-spat |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Op 12 Januarie 2026 het die party se Federale Regskommissie Steenhuisen vrygespreek van die bewerings dat hy sy party-uitgereikte kredietkaart misbruik het, maar die party se Federale Uitvoerende Komitee het besluit om voort te gaan met 'n ondersoek na of die optrede van Steenhuisen en George die party in oneer gebring het.<ref>{{Cite web |last=Hip |first=Chante Ho |title=DA launches disciplinary investigation into Steenhuisen-George spat |url=https://www.ewn.co.za/2025/11/24/da-launches-disciplinary-investigation-after-steenhuisen-george-public-spat |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> George het op 15 Januarie 2026 uit die DA bedank.<ref>{{Cite web |last=Molapo |first=Maki |title=Long-standing DA member Dion George cuts ties with the party |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/15/long-standing-da-member-dion-george-cuts-ties-with-the-party |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Op 21 Januarie 2026 het Zille aangekondig dat sy nie herverkiesing as federale raadsvoorsitter by die party se kongres sou soek nie.<ref name="ewn"/> Steenhuisen het tydens 'n perskonferensie op 4 Februarie 2026 aangekondig dat hy nie herverkiesing vir 'n ander termyn sou soek nie, ten spyte daarvan dat hy verklaar het dat hy dit vroeër sou doen.<ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=2026-02-04 |title=South Africa DA shakeup: Out with John Steenhuisen – and in with Helen Zille’s favourite? |url=https://www.theafricareport.com/407696/south-africa-da-shakeup-out-with-john-steenhuisen-and-in-with-helen-zilles-favourite/ |access-date=2026-02-22 |website=The Africa Report |language=en}}</ref> Steenhuisen was onder druk vir sy hantering van die bek-en-klouseer-uitbraak in Suid-Afrika<ref>{{Cite web |title=Not good enough, John Steenhuisen |url=https://businesstech.co.za/news/government/849119/not-good-enough-john-steenhuisen/ |access-date=2026-02-22 |language=en-US}}</ref> en het na bewering met Zille 'n uitval gehad, maar Zille en Steenhuisen het dit ontken.<ref>{{Cite web |date=2026-02-11 |title=Zille dismisses claims of a rift between her and Steenhuisen |url=https://mg.co.za/politics/2026-02-11-zille-dismisses-claims-of-a-rift-between-her-and-steenhuisen/ |access-date=2026-02-22 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref><ref>{{Cite web |last=Seeletsa |first=Molefe |date=2026-02-08 |title=Steenhuisen denies claims of Zille power play, says DA leadership exit was his own decision |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/steenhuisen-zille-power-play-da-leadership/ |access-date=2026-02-22 |website=The Citizen |language=en}}</ref> ==Uitslae== Verkiesings is tydens die oggendsessie op 12 April 2026 gehou. Die uitslae is tydens die middagsessie aangekondig. Geordin Hill-Lewis is verkies tot die party se nuwe federale leier en het Sibusiso Dyonase, die party se koukusleier in die Sedibeng-distriksmunisipaliteit, verslaan.<ref name="Results">{{Cite web|title=Geordin Hill-Lewis elected as new DA federal leader |url=https://www.ewn.co.za/2026/04/12/geordin-hill-lewis-elected-as-new-da-federal-leader |access-date=2026-04-12 |website=EWN |language=en}}</ref> [[Solly Msimanga]] is verkies tot federale voorsitter en het die sittende Ivan Meyer verslaan. [[Solly Malatsi]], [[Cilliers Brink]] en [[Siviwe Gwarube]] is onderskeidelik as die drie adjunk-federale voorsitters verkies.<ref name="Results"/> [[Ashor Sarupen]] is verkies tot die voorsitter van die Federale Raad, met JP Smith, [[Thomas Walters]] en Carl Pophaim as die drie adjunk-federale raadsvoorsitters.<ref name="MGResults"/> Mark Burke is verkies tot federale finansiële voorsitter.<ref name="MGResults"/> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Demokratiese Alliansie]] 81h35pygcaro3kfzwwie6azrx3gw7pl 2893317 2893230 2026-04-12T15:36:38Z Sobaka 328 opruim 2893317 wikitext text/x-wiki Die '''[[Demokratiese Alliansie]]''' het op 11 en 12 April 2026 'n '''nasionale verkiesingskonferensie''' gehou om sy federale leierskap te bepaal. Nominasies vir leiersposisies was oop van 27 Februarie tot 23 Maart 2026. Die resultate is op 12 April 2026 aangekondig.<ref>{{Cite web |title=DA confirms 2026 Elective Congress |url=https://www.polity.org.za/article/da-confirms-2026-elective-congress-2025-01-23 |access-date=2026-02-22 |website=www.polity.org.za |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=DA announces candidates for Federal Council election |url=https://www.da.org.za/2026/03/da-announces-candidates-for-federal-council-election |access-date=2026-03-24 |website=Democratic Alliance |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bridget |first=Masango |title=DA Federal Congress 2026: Nominations for Leadership Candidates are open |url=https://www.da.org.za/2026/02/da-federal-congress-2026-nominations-for-leadership-candidates-are-open |language=en}}</ref> Die party het [[Geordin Hill-Lewis]] as Federale Leier verkies. Die destydse Federale leier, [[John Steenhuisen]], het op 4 Februarie 2026 aangekondig dat hy nie vir 'n verdere termyn as federale leier by die kongres sou staan nie. [[Helen Zille]] het ook geweier om vir 'n verdere termyn as voorsitter van die party se Federale Raad te staan.<ref name="ewn">{{Cite web |last=Dentlinger |first=Lindsay |title=Zille rules out standing for another term as DA's Federal Council chair |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/21/zille-rules-out-standing-for-another-term-as-das-federal-council-chair |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Die burgemeester van Kaapstad, Geordin Hill-Lewis, en raadslid Sibusiso Dyonase van Sedibeng het die leierskap betwis.<ref name= "Two contenders emerge for DA leader ahead of elective congress">{{cite web|url= https://www.polity.org.za/article/two-contenders-emerge-for-da-leader-ahead-of-elective-congress-2026-03-24 |title= Two contenders emerge for DA leader ahead of elective congress |author= |publisher= Polity |date= 24 Maart 2026 |access-date= 26 Maart 2026 }}</ref> Hill-Lewis is verkies tot DA-leier met [[Solly Msimanga]] as die party se federale voorsitter. [[Solly Malatsi]], [[Cilliers Brink]] en [[Siviwe Gwarube]] is verkies as die drie adjunk-federale voorsitters.<ref name="MGResults">{{Cite web |last=Bega |first=Sheree |date=2026-04-12 |title=Hill-Lewis takes helm of DA leadership |url=https://mg.co.za/politics/2026-04-12-hill-lewis-takes-helm-of-da-leadership/ |access-date=2026-04-12 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref>[[Ashor Sarupen]] is verkies tot voorsitter van die Federale Raad met JP Smith, Thomas Walters en Carl Pophaim as sy adjunkte.<ref name="MGResults"/> Dr. Mark Burke is verkies tot federale finansiesvoorsitter.<ref name="MGResults"/> Die federale leierskap wat by hierdie kongres verkies is, sal die party na die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesings lei.<ref>{{Cite web |last=Kotze |first=Dirk |date=2026-02-10 |title=South Africa’s biggest opposition party will head to municipal elections with new leaders: what does it all mean? |url=http://theconversation.com/south-africas-biggest-opposition-party-will-head-to-municipal-elections-with-new-leaders-what-does-it-all-mean-275404 |access-date=2026-02-22 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> ==Agtergrond== Die Demokratiese Alliansie het sy vorige verkiesingskonferensie in April 2023 gehou waar die huidige federale leier John Steenhuisen en die Federale Raadsvoorsitter Helen Zille onderskeidelik tot hul poste herkies is.<ref>{{Cite web |date=2023-04-02 |title=DA re-elects John Steenhuisen as federal leader by a landslide |url=https://www.businessday.co.za/bd/politics/2023-04-02-breaking-news-da-re-elects-john-steenhuisen-as-federal-leader-by-a-landslide/ |access-date=2026-02-22 |website=Business Day |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=DA Leadership Election Results |url=https://www.da.org.za/2023/04/da-leadership-election-results-2 |access-date=2026-02-22 |website=Democratic Alliance |language=en}}</ref> Steenhuisen het die party tot die algemene verkiesing van 2024 gelei waar die African National Congress sy parlementêre meerderheid verloor het en daarna 'n ongekende koalisie met laasgenoemde gevorm het.<ref>{{Cite web |date=2024-06-14 |title=ANC and DA reach deal to form South African government of national unity |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8007w4vqveo |access-date=2026-02-22 |website=www.bbc.com |language=en}}</ref> DA-parlementslede is poste in president Cyril Ramaphosa se kabinet gegee, met Steenhuisen wat as Minister van Landbou aangestel is.<ref>{{Cite web |title=Statement by President Cyril Ramaphosa on the appointment of Members of the National Executive {{!}} The Presidency |url=https://www.thepresidency.gov.za/statement-president-cyril-ramaphosa-appointment-members-national-executive |access-date=2026-02-22 |website=www.thepresidency.gov.za}}</ref> Op 20 September 2025 is Zille aangekondig as die party se burgemeesterskandidaat vir die Stad Johannesburg voor die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesings.<ref>{{Cite web |last=Haffajee |first=Ferial |date=2025-09-20 |title=‘From Dada to Gogo’ – DA announces Helen Zille as party's candidate for Joburg mayor |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-09-20-from-dada-to-gogo-da-announces-helen-zille-as-partys-candidate-for-joburg-mayor/ |access-date=2026-02-22 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> In November 2025 het Steenhuisen versoek dat die DA se federale finansievoorsitter, Dion George, as Minister van Bosbou, Visserye en die Omgewing verwyder word, wat gelei het tot 'n openbare uitval tussen George en Steenhuisen en daartoe gelei het dat George Steenhuisen daarvan beskuldig het dat hy sy party-uitgereikte kredietkaart misbruik het.<ref>{{Cite web |date=2026-01-15 |title=Dion George quits the DA |url=https://www.businessday.co.za/politics/2026-01-15-dion-george-quits-the-da/ |access-date=2026-02-22 |website=Business Day |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Davis |first=Rebecca |date=2025-11-18 |title=Big-spending Steenhuisen faces scrutiny as DA fallout over axed Dion George continues |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-11-18-big-spending-steenhuisen-faces-scrutiny-as-da-fallout-over-axed-dion-george-continues/ |access-date=2026-02-22 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Die DA het daarna 'n ondersoek van stapel gestuur na die uitval tussen Steenhuisen en George.<ref>{{Cite web |last=Hip |first=Chante Ho |title=DA launches disciplinary investigation into Steenhuisen-George spat |url=https://www.ewn.co.za/2025/11/24/da-launches-disciplinary-investigation-after-steenhuisen-george-public-spat |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Op 12 Januarie 2026 het die party se Federale Regskommissie Steenhuisen vrygespreek van die bewerings dat hy sy party-uitgereikte kredietkaart misbruik het, maar die party se Federale Uitvoerende Komitee het besluit om voort te gaan met 'n ondersoek na of die optrede van Steenhuisen en George die party in oneer gebring het.<ref>{{Cite web |last=Hip |first=Chante Ho |title=DA launches disciplinary investigation into Steenhuisen-George spat |url=https://www.ewn.co.za/2025/11/24/da-launches-disciplinary-investigation-after-steenhuisen-george-public-spat |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> George het op 15 Januarie 2026 uit die DA bedank.<ref>{{Cite web |last=Molapo |first=Maki |title=Long-standing DA member Dion George cuts ties with the party |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/15/long-standing-da-member-dion-george-cuts-ties-with-the-party |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Op 21 Januarie 2026 het Zille aangekondig dat sy nie herverkiesing as federale raadsvoorsitter by die party se kongres sou soek nie.<ref name="ewn"/> Steenhuisen het tydens 'n perskonferensie op 4 Februarie 2026 aangekondig dat hy nie herverkiesing vir 'n ander termyn sou soek nie, ten spyte daarvan dat hy verklaar het dat hy dit vroeër sou doen.<ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=2026-02-04 |title=South Africa DA shakeup: Out with John Steenhuisen – and in with Helen Zille’s favourite? |url=https://www.theafricareport.com/407696/south-africa-da-shakeup-out-with-john-steenhuisen-and-in-with-helen-zilles-favourite/ |access-date=2026-02-22 |website=The Africa Report |language=en}}</ref> Steenhuisen was onder druk vir sy hantering van die bek-en-klouseer-uitbraak in Suid-Afrika<ref>{{Cite web |title=Not good enough, John Steenhuisen |url=https://businesstech.co.za/news/government/849119/not-good-enough-john-steenhuisen/ |access-date=2026-02-22 |language=en-US}}</ref> en het na bewering met Zille 'n uitval gehad, maar Zille en Steenhuisen het dit ontken.<ref>{{Cite web |date=2026-02-11 |title=Zille dismisses claims of a rift between her and Steenhuisen |url=https://mg.co.za/politics/2026-02-11-zille-dismisses-claims-of-a-rift-between-her-and-steenhuisen/ |access-date=2026-02-22 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref><ref>{{Cite web |last=Seeletsa |first=Molefe |date=2026-02-08 |title=Steenhuisen denies claims of Zille power play, says DA leadership exit was his own decision |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/steenhuisen-zille-power-play-da-leadership/ |access-date=2026-02-22 |website=The Citizen |language=en}}</ref> ==Uitslae== Verkiesings is tydens die oggendsessie op 12 April 2026 gehou. Die uitslae is tydens die middagsessie aangekondig. Geordin Hill-Lewis is verkies tot die party se nuwe federale leier en het Sibusiso Dyonase, die party se koukusleier in die Sedibeng-distriksmunisipaliteit, verslaan.<ref name="Results">{{Cite web|title=Geordin Hill-Lewis elected as new DA federal leader |url=https://www.ewn.co.za/2026/04/12/geordin-hill-lewis-elected-as-new-da-federal-leader |access-date=2026-04-12 |website=EWN |language=en}}</ref> [[Solly Msimanga]] is verkies tot federale voorsitter en het die sittende Ivan Meyer verslaan. [[Solly Malatsi]], [[Cilliers Brink]] en [[Siviwe Gwarube]] is onderskeidelik as die drie adjunk-federale voorsitters verkies.<ref name="Results"/> [[Ashor Sarupen]] is verkies tot die voorsitter van die Federale Raad, met JP Smith, [[Thomas Walters]] en Carl Pophaim as die drie adjunk-federale raadsvoorsitters.<ref name="MGResults"/> Mark Burke is verkies tot federale finansiële voorsitter.<ref name="MGResults"/> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Demokratiese Alliansie]] 3e4zndwcmnmyfnud4kgqw4z29jajrxv 2893318 2893317 2026-04-12T15:37:45Z Sobaka 328 /* Agtergrond */ skakel 2893318 wikitext text/x-wiki Die '''[[Demokratiese Alliansie]]''' het op 11 en 12 April 2026 'n '''nasionale verkiesingskonferensie''' gehou om sy federale leierskap te bepaal. Nominasies vir leiersposisies was oop van 27 Februarie tot 23 Maart 2026. Die resultate is op 12 April 2026 aangekondig.<ref>{{Cite web |title=DA confirms 2026 Elective Congress |url=https://www.polity.org.za/article/da-confirms-2026-elective-congress-2025-01-23 |access-date=2026-02-22 |website=www.polity.org.za |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=DA announces candidates for Federal Council election |url=https://www.da.org.za/2026/03/da-announces-candidates-for-federal-council-election |access-date=2026-03-24 |website=Democratic Alliance |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bridget |first=Masango |title=DA Federal Congress 2026: Nominations for Leadership Candidates are open |url=https://www.da.org.za/2026/02/da-federal-congress-2026-nominations-for-leadership-candidates-are-open |language=en}}</ref> Die party het [[Geordin Hill-Lewis]] as Federale Leier verkies. Die destydse Federale leier, [[John Steenhuisen]], het op 4 Februarie 2026 aangekondig dat hy nie vir 'n verdere termyn as federale leier by die kongres sou staan nie. [[Helen Zille]] het ook geweier om vir 'n verdere termyn as voorsitter van die party se Federale Raad te staan.<ref name="ewn">{{Cite web |last=Dentlinger |first=Lindsay |title=Zille rules out standing for another term as DA's Federal Council chair |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/21/zille-rules-out-standing-for-another-term-as-das-federal-council-chair |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Die burgemeester van Kaapstad, Geordin Hill-Lewis, en raadslid Sibusiso Dyonase van Sedibeng het die leierskap betwis.<ref name= "Two contenders emerge for DA leader ahead of elective congress">{{cite web|url= https://www.polity.org.za/article/two-contenders-emerge-for-da-leader-ahead-of-elective-congress-2026-03-24 |title= Two contenders emerge for DA leader ahead of elective congress |author= |publisher= Polity |date= 24 Maart 2026 |access-date= 26 Maart 2026 }}</ref> Hill-Lewis is verkies tot DA-leier met [[Solly Msimanga]] as die party se federale voorsitter. [[Solly Malatsi]], [[Cilliers Brink]] en [[Siviwe Gwarube]] is verkies as die drie adjunk-federale voorsitters.<ref name="MGResults">{{Cite web |last=Bega |first=Sheree |date=2026-04-12 |title=Hill-Lewis takes helm of DA leadership |url=https://mg.co.za/politics/2026-04-12-hill-lewis-takes-helm-of-da-leadership/ |access-date=2026-04-12 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref>[[Ashor Sarupen]] is verkies tot voorsitter van die Federale Raad met JP Smith, Thomas Walters en Carl Pophaim as sy adjunkte.<ref name="MGResults"/> Dr. Mark Burke is verkies tot federale finansiesvoorsitter.<ref name="MGResults"/> Die federale leierskap wat by hierdie kongres verkies is, sal die party na die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesings lei.<ref>{{Cite web |last=Kotze |first=Dirk |date=2026-02-10 |title=South Africa’s biggest opposition party will head to municipal elections with new leaders: what does it all mean? |url=http://theconversation.com/south-africas-biggest-opposition-party-will-head-to-municipal-elections-with-new-leaders-what-does-it-all-mean-275404 |access-date=2026-02-22 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> ==Agtergrond== Die Demokratiese Alliansie het sy vorige verkiesingskonferensie in April 2023 gehou waar die huidige federale leier John Steenhuisen en die Federale Raadsvoorsitter Helen Zille onderskeidelik tot hul poste herkies is.<ref>{{Cite web |date=2023-04-02 |title=DA re-elects John Steenhuisen as federal leader by a landslide |url=https://www.businessday.co.za/bd/politics/2023-04-02-breaking-news-da-re-elects-john-steenhuisen-as-federal-leader-by-a-landslide/ |access-date=2026-02-22 |website=Business Day |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=DA Leadership Election Results |url=https://www.da.org.za/2023/04/da-leadership-election-results-2 |access-date=2026-02-22 |website=Democratic Alliance |language=en}}</ref> Steenhuisen het die party tot die algemene verkiesing van 2024 gelei waar die African National Congress sy parlementêre meerderheid verloor het en daarna 'n ongekende koalisie met laasgenoemde gevorm het.<ref>{{Cite web |date=2024-06-14 |title=ANC and DA reach deal to form South African government of national unity |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8007w4vqveo |access-date=2026-02-22 |website=www.bbc.com |language=en}}</ref> DA-parlementslede is poste in president Cyril Ramaphosa se kabinet gegee, met Steenhuisen wat as Minister van Landbou aangestel is.<ref>{{Cite web |title=Statement by President Cyril Ramaphosa on the appointment of Members of the National Executive {{!}} The Presidency |url=https://www.thepresidency.gov.za/statement-president-cyril-ramaphosa-appointment-members-national-executive |access-date=2026-02-22 |website=www.thepresidency.gov.za}}</ref> Op 20 September 2025 is Zille aangekondig as die party se burgemeesterskandidaat vir die Stad Johannesburg voor die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesings.<ref>{{Cite web |last=Haffajee |first=Ferial |date=2025-09-20 |title=‘From Dada to Gogo’ – DA announces Helen Zille as party's candidate for Joburg mayor |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-09-20-from-dada-to-gogo-da-announces-helen-zille-as-partys-candidate-for-joburg-mayor/ |access-date=2026-02-22 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> In November 2025 het Steenhuisen versoek dat die DA se federale finansievoorsitter, [[Dion George]], as Minister van Bosbou, Visserye en die Omgewing verwyder word, wat gelei het tot 'n openbare uitval tussen George en Steenhuisen en daartoe gelei het dat George Steenhuisen daarvan beskuldig het dat hy sy party-uitgereikte kredietkaart misbruik het.<ref>{{Cite web |date=2026-01-15 |title=Dion George quits the DA |url=https://www.businessday.co.za/politics/2026-01-15-dion-george-quits-the-da/ |access-date=2026-02-22 |website=Business Day |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Davis |first=Rebecca |date=2025-11-18 |title=Big-spending Steenhuisen faces scrutiny as DA fallout over axed Dion George continues |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-11-18-big-spending-steenhuisen-faces-scrutiny-as-da-fallout-over-axed-dion-george-continues/ |access-date=2026-02-22 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Die DA het daarna 'n ondersoek van stapel gestuur na die uitval tussen Steenhuisen en George.<ref>{{Cite web |last=Hip |first=Chante Ho |title=DA launches disciplinary investigation into Steenhuisen-George spat |url=https://www.ewn.co.za/2025/11/24/da-launches-disciplinary-investigation-after-steenhuisen-george-public-spat |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Op 12 Januarie 2026 het die party se Federale Regskommissie Steenhuisen vrygespreek van die bewerings dat hy sy party-uitgereikte kredietkaart misbruik het, maar die party se Federale Uitvoerende Komitee het besluit om voort te gaan met 'n ondersoek na of die optrede van Steenhuisen en George die party in oneer gebring het.<ref>{{Cite web |last=Hip |first=Chante Ho |title=DA launches disciplinary investigation into Steenhuisen-George spat |url=https://www.ewn.co.za/2025/11/24/da-launches-disciplinary-investigation-after-steenhuisen-george-public-spat |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> George het op 15 Januarie 2026 uit die DA bedank.<ref>{{Cite web |last=Molapo |first=Maki |title=Long-standing DA member Dion George cuts ties with the party |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/15/long-standing-da-member-dion-george-cuts-ties-with-the-party |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Op 21 Januarie 2026 het Zille aangekondig dat sy nie herverkiesing as federale raadsvoorsitter by die party se kongres sou soek nie.<ref name="ewn"/> Steenhuisen het tydens 'n perskonferensie op 4 Februarie 2026 aangekondig dat hy nie herverkiesing vir 'n ander termyn sou soek nie, ten spyte daarvan dat hy verklaar het dat hy dit vroeër sou doen.<ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=2026-02-04 |title=South Africa DA shakeup: Out with John Steenhuisen – and in with Helen Zille’s favourite? |url=https://www.theafricareport.com/407696/south-africa-da-shakeup-out-with-john-steenhuisen-and-in-with-helen-zilles-favourite/ |access-date=2026-02-22 |website=The Africa Report |language=en}}</ref> Steenhuisen was onder druk vir sy hantering van die bek-en-klouseer-uitbraak in Suid-Afrika<ref>{{Cite web |title=Not good enough, John Steenhuisen |url=https://businesstech.co.za/news/government/849119/not-good-enough-john-steenhuisen/ |access-date=2026-02-22 |language=en-US}}</ref> en het na bewering met Zille 'n uitval gehad, maar Zille en Steenhuisen het dit ontken.<ref>{{Cite web |date=2026-02-11 |title=Zille dismisses claims of a rift between her and Steenhuisen |url=https://mg.co.za/politics/2026-02-11-zille-dismisses-claims-of-a-rift-between-her-and-steenhuisen/ |access-date=2026-02-22 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref><ref>{{Cite web |last=Seeletsa |first=Molefe |date=2026-02-08 |title=Steenhuisen denies claims of Zille power play, says DA leadership exit was his own decision |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/steenhuisen-zille-power-play-da-leadership/ |access-date=2026-02-22 |website=The Citizen |language=en}}</ref> ==Uitslae== Verkiesings is tydens die oggendsessie op 12 April 2026 gehou. Die uitslae is tydens die middagsessie aangekondig. Geordin Hill-Lewis is verkies tot die party se nuwe federale leier en het Sibusiso Dyonase, die party se koukusleier in die Sedibeng-distriksmunisipaliteit, verslaan.<ref name="Results">{{Cite web|title=Geordin Hill-Lewis elected as new DA federal leader |url=https://www.ewn.co.za/2026/04/12/geordin-hill-lewis-elected-as-new-da-federal-leader |access-date=2026-04-12 |website=EWN |language=en}}</ref> [[Solly Msimanga]] is verkies tot federale voorsitter en het die sittende Ivan Meyer verslaan. [[Solly Malatsi]], [[Cilliers Brink]] en [[Siviwe Gwarube]] is onderskeidelik as die drie adjunk-federale voorsitters verkies.<ref name="Results"/> [[Ashor Sarupen]] is verkies tot die voorsitter van die Federale Raad, met JP Smith, [[Thomas Walters]] en Carl Pophaim as die drie adjunk-federale raadsvoorsitters.<ref name="MGResults"/> Mark Burke is verkies tot federale finansiële voorsitter.<ref name="MGResults"/> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Demokratiese Alliansie]] 5g6mihk7ki6qdtdf6sgx1l8g3e4ulpp 2893324 2893318 2026-04-12T15:41:24Z Sobaka 328 skakel 2893324 wikitext text/x-wiki Die '''[[Demokratiese Alliansie]]''' het op 11 en 12 April 2026 'n '''nasionale verkiesingskonferensie''' gehou om sy federale leierskap te bepaal. Nominasies vir leiersposisies was oop van 27 Februarie tot 23 Maart 2026. Die resultate is op 12 April 2026 aangekondig.<ref>{{Cite web |title=DA confirms 2026 Elective Congress |url=https://www.polity.org.za/article/da-confirms-2026-elective-congress-2025-01-23 |access-date=2026-02-22 |website=www.polity.org.za |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=DA announces candidates for Federal Council election |url=https://www.da.org.za/2026/03/da-announces-candidates-for-federal-council-election |access-date=2026-03-24 |website=Democratic Alliance |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bridget |first=Masango |title=DA Federal Congress 2026: Nominations for Leadership Candidates are open |url=https://www.da.org.za/2026/02/da-federal-congress-2026-nominations-for-leadership-candidates-are-open |language=en}}</ref> Die party het [[Geordin Hill-Lewis]] as Federale Leier verkies. Die destydse Federale leier, [[John Steenhuisen]], het op 4 Februarie 2026 aangekondig dat hy nie vir 'n verdere termyn as federale leier by die kongres sou staan nie. [[Helen Zille]] het ook geweier om vir 'n verdere termyn as voorsitter van die party se Federale Raad te staan.<ref name="ewn">{{Cite web |last=Dentlinger |first=Lindsay |title=Zille rules out standing for another term as DA's Federal Council chair |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/21/zille-rules-out-standing-for-another-term-as-das-federal-council-chair |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Die burgemeester van Kaapstad, Geordin Hill-Lewis, en raadslid Sibusiso Dyonase van Sedibeng het die leierskap betwis.<ref name= "Two contenders emerge for DA leader ahead of elective congress">{{cite web|url= https://www.polity.org.za/article/two-contenders-emerge-for-da-leader-ahead-of-elective-congress-2026-03-24 |title= Two contenders emerge for DA leader ahead of elective congress |author= |publisher= Polity |date= 24 Maart 2026 |access-date= 26 Maart 2026 }}</ref> Hill-Lewis is verkies tot DA-leier met [[Solly Msimanga]] as die party se federale voorsitter. [[Solly Malatsi]], [[Cilliers Brink]] en [[Siviwe Gwarube]] is verkies as die drie adjunk-federale voorsitters.<ref name="MGResults">{{Cite web |last=Bega |first=Sheree |date=2026-04-12 |title=Hill-Lewis takes helm of DA leadership |url=https://mg.co.za/politics/2026-04-12-hill-lewis-takes-helm-of-da-leadership/ |access-date=2026-04-12 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref>[[Ashor Sarupen]] is verkies tot voorsitter van die Federale Raad met JP Smith, Thomas Walters en Carl Pophaim as sy adjunkte.<ref name="MGResults"/> Dr. [[Mark John Burke|Mark Burke]] is verkies tot federale finansiesvoorsitter.<ref name="MGResults"/> Die federale leierskap wat by hierdie kongres verkies is, sal die party na die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesings lei.<ref>{{Cite web |last=Kotze |first=Dirk |date=2026-02-10 |title=South Africa’s biggest opposition party will head to municipal elections with new leaders: what does it all mean? |url=http://theconversation.com/south-africas-biggest-opposition-party-will-head-to-municipal-elections-with-new-leaders-what-does-it-all-mean-275404 |access-date=2026-02-22 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> ==Agtergrond== Die Demokratiese Alliansie het sy vorige verkiesingskonferensie in April 2023 gehou waar die huidige federale leier John Steenhuisen en die Federale Raadsvoorsitter Helen Zille onderskeidelik tot hul poste herkies is.<ref>{{Cite web |date=2023-04-02 |title=DA re-elects John Steenhuisen as federal leader by a landslide |url=https://www.businessday.co.za/bd/politics/2023-04-02-breaking-news-da-re-elects-john-steenhuisen-as-federal-leader-by-a-landslide/ |access-date=2026-02-22 |website=Business Day |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=DA Leadership Election Results |url=https://www.da.org.za/2023/04/da-leadership-election-results-2 |access-date=2026-02-22 |website=Democratic Alliance |language=en}}</ref> Steenhuisen het die party tot die algemene verkiesing van 2024 gelei waar die African National Congress sy parlementêre meerderheid verloor het en daarna 'n ongekende koalisie met laasgenoemde gevorm het.<ref>{{Cite web |date=2024-06-14 |title=ANC and DA reach deal to form South African government of national unity |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8007w4vqveo |access-date=2026-02-22 |website=www.bbc.com |language=en}}</ref> DA-parlementslede is poste in president Cyril Ramaphosa se kabinet gegee, met Steenhuisen wat as Minister van Landbou aangestel is.<ref>{{Cite web |title=Statement by President Cyril Ramaphosa on the appointment of Members of the National Executive {{!}} The Presidency |url=https://www.thepresidency.gov.za/statement-president-cyril-ramaphosa-appointment-members-national-executive |access-date=2026-02-22 |website=www.thepresidency.gov.za}}</ref> Op 20 September 2025 is Zille aangekondig as die party se burgemeesterskandidaat vir die Stad Johannesburg voor die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesings.<ref>{{Cite web |last=Haffajee |first=Ferial |date=2025-09-20 |title=‘From Dada to Gogo’ – DA announces Helen Zille as party's candidate for Joburg mayor |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-09-20-from-dada-to-gogo-da-announces-helen-zille-as-partys-candidate-for-joburg-mayor/ |access-date=2026-02-22 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> In November 2025 het Steenhuisen versoek dat die DA se federale finansievoorsitter, [[Dion George]], as Minister van Bosbou, Visserye en die Omgewing verwyder word, wat gelei het tot 'n openbare uitval tussen George en Steenhuisen en daartoe gelei het dat George Steenhuisen daarvan beskuldig het dat hy sy party-uitgereikte kredietkaart misbruik het.<ref>{{Cite web |date=2026-01-15 |title=Dion George quits the DA |url=https://www.businessday.co.za/politics/2026-01-15-dion-george-quits-the-da/ |access-date=2026-02-22 |website=Business Day |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Davis |first=Rebecca |date=2025-11-18 |title=Big-spending Steenhuisen faces scrutiny as DA fallout over axed Dion George continues |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-11-18-big-spending-steenhuisen-faces-scrutiny-as-da-fallout-over-axed-dion-george-continues/ |access-date=2026-02-22 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Die DA het daarna 'n ondersoek van stapel gestuur na die uitval tussen Steenhuisen en George.<ref>{{Cite web |last=Hip |first=Chante Ho |title=DA launches disciplinary investigation into Steenhuisen-George spat |url=https://www.ewn.co.za/2025/11/24/da-launches-disciplinary-investigation-after-steenhuisen-george-public-spat |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Op 12 Januarie 2026 het die party se Federale Regskommissie Steenhuisen vrygespreek van die bewerings dat hy sy party-uitgereikte kredietkaart misbruik het, maar die party se Federale Uitvoerende Komitee het besluit om voort te gaan met 'n ondersoek na of die optrede van Steenhuisen en George die party in oneer gebring het.<ref>{{Cite web |last=Hip |first=Chante Ho |title=DA launches disciplinary investigation into Steenhuisen-George spat |url=https://www.ewn.co.za/2025/11/24/da-launches-disciplinary-investigation-after-steenhuisen-george-public-spat |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> George het op 15 Januarie 2026 uit die DA bedank.<ref>{{Cite web |last=Molapo |first=Maki |title=Long-standing DA member Dion George cuts ties with the party |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/15/long-standing-da-member-dion-george-cuts-ties-with-the-party |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Op 21 Januarie 2026 het Zille aangekondig dat sy nie herverkiesing as federale raadsvoorsitter by die party se kongres sou soek nie.<ref name="ewn"/> Steenhuisen het tydens 'n perskonferensie op 4 Februarie 2026 aangekondig dat hy nie herverkiesing vir 'n ander termyn sou soek nie, ten spyte daarvan dat hy verklaar het dat hy dit vroeër sou doen.<ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=2026-02-04 |title=South Africa DA shakeup: Out with John Steenhuisen – and in with Helen Zille’s favourite? |url=https://www.theafricareport.com/407696/south-africa-da-shakeup-out-with-john-steenhuisen-and-in-with-helen-zilles-favourite/ |access-date=2026-02-22 |website=The Africa Report |language=en}}</ref> Steenhuisen was onder druk vir sy hantering van die bek-en-klouseer-uitbraak in Suid-Afrika<ref>{{Cite web |title=Not good enough, John Steenhuisen |url=https://businesstech.co.za/news/government/849119/not-good-enough-john-steenhuisen/ |access-date=2026-02-22 |language=en-US}}</ref> en het na bewering met Zille 'n uitval gehad, maar Zille en Steenhuisen het dit ontken.<ref>{{Cite web |date=2026-02-11 |title=Zille dismisses claims of a rift between her and Steenhuisen |url=https://mg.co.za/politics/2026-02-11-zille-dismisses-claims-of-a-rift-between-her-and-steenhuisen/ |access-date=2026-02-22 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref><ref>{{Cite web |last=Seeletsa |first=Molefe |date=2026-02-08 |title=Steenhuisen denies claims of Zille power play, says DA leadership exit was his own decision |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/steenhuisen-zille-power-play-da-leadership/ |access-date=2026-02-22 |website=The Citizen |language=en}}</ref> ==Uitslae== Verkiesings is tydens die oggendsessie op 12 April 2026 gehou. Die uitslae is tydens die middagsessie aangekondig. Geordin Hill-Lewis is verkies tot die party se nuwe federale leier en het Sibusiso Dyonase, die party se koukusleier in die Sedibeng-distriksmunisipaliteit, verslaan.<ref name="Results">{{Cite web|title=Geordin Hill-Lewis elected as new DA federal leader |url=https://www.ewn.co.za/2026/04/12/geordin-hill-lewis-elected-as-new-da-federal-leader |access-date=2026-04-12 |website=EWN |language=en}}</ref> [[Solly Msimanga]] is verkies tot federale voorsitter en het die sittende Ivan Meyer verslaan. [[Solly Malatsi]], [[Cilliers Brink]] en [[Siviwe Gwarube]] is onderskeidelik as die drie adjunk-federale voorsitters verkies.<ref name="Results"/> [[Ashor Sarupen]] is verkies tot die voorsitter van die Federale Raad, met JP Smith, [[Thomas Walters]] en Carl Pophaim as die drie adjunk-federale raadsvoorsitters.<ref name="MGResults"/> Mark Burke is verkies tot federale finansiële voorsitter.<ref name="MGResults"/> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Demokratiese Alliansie]] d4vbifks585rc88ct3jgv6o6usd63g1 2893378 2893324 2026-04-12T17:15:01Z Aliwal2012 39067 klein poleerwerk, dankie Sobaka! 2893378 wikitext text/x-wiki Die '''[[Demokratiese Alliansie]]''' het op 11 en 12 April 2026 'n '''nasionale verkiesingskonferensie''' gehou om sy federale leierskap te bepaal. Nominasies vir leiersposisies was oop van 27 Februarie tot 23 Maart 2026. Die verkiesings se uitslag is op 12 April 2026 aangekondig.<ref>{{Cite web |title=DA confirms 2026 Elective Congress |url=https://www.polity.org.za/article/da-confirms-2026-elective-congress-2025-01-23 |access-date=2026-02-22 |website=www.polity.org.za |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=DA announces candidates for Federal Council election |url=https://www.da.org.za/2026/03/da-announces-candidates-for-federal-council-election |access-date=2026-03-24 |website=Democratic Alliance |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bridget |first=Masango |title=DA Federal Congress 2026: Nominations for Leadership Candidates are open |url=https://www.da.org.za/2026/02/da-federal-congress-2026-nominations-for-leadership-candidates-are-open |language=en}}</ref> Die party het [[Geordin Hill-Lewis]] as Federale Leier verkies. Die uittredende Federale leier, [[John Steenhuisen]], het op 4 Februarie 2026 aangekondig dat hy nie vir 'n verdere termyn as federale leier by die kongres sou staan nie. [[Helen Zille]] het ook nie vir 'n verdere termyn as voorsitter van die party se Federale Raad gestaan nie, aangesien sy haar daarop toespits om moontlik die volgende burgemeester van Johannesburg te word.<ref name="ewn">{{Cite web |last=Dentlinger |first=Lindsay |title=Zille rules out standing for another term as DA's Federal Council chair |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/21/zille-rules-out-standing-for-another-term-as-das-federal-council-chair |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Die burgemeester van Kaapstad, Geordin Hill-Lewis, en raadslid Sibusiso Dyonase van Sedibeng het die leierskap betwis.<ref name= "Two contenders emerge for DA leader ahead of elective congress">{{cite web|url= https://www.polity.org.za/article/two-contenders-emerge-for-da-leader-ahead-of-elective-congress-2026-03-24 |title= Two contenders emerge for DA leader ahead of elective congress |author= |publisher= Polity |date= 24 Maart 2026 |access-date= 26 Maart 2026 }}</ref> Hill-Lewis is verkies tot DA-leier met [[Solly Msimanga]] as die party se federale voorsitter. [[Solly Malatsi]], [[Cilliers Brink]] en [[Siviwe Gwarube]] is verkies as die drie adjunk-federale voorsitters.<ref name="MGResults">{{Cite web |last=Bega |first=Sheree |date=2026-04-12 |title=Hill-Lewis takes helm of DA leadership |url=https://mg.co.za/politics/2026-04-12-hill-lewis-takes-helm-of-da-leadership/ |access-date=2026-04-12 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref> [[Ashor Sarupen]] is verkies tot voorsitter van die Federale Raad met JP Smith, Thomas Walters en Carl Pophaim as sy adjunkte.<ref name="MGResults"/> Dr. [[Mark John Burke|Mark Burke]] is verkies tot federale finansiesvoorsitter.<ref name="MGResults"/> Die federale leierskap wat by hierdie kongres verkies is, sal die party in die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing lei.<ref>{{Cite web |last=Kotze |first=Dirk |date=2026-02-10 |title=South Africa’s biggest opposition party will head to municipal elections with new leaders: what does it all mean? |url=http://theconversation.com/south-africas-biggest-opposition-party-will-head-to-municipal-elections-with-new-leaders-what-does-it-all-mean-275404 |access-date=2026-02-22 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> ==Agtergrond== Die Demokratiese Alliansie het sy vorige verkiesingskonferensie in April 2023 gehou waar die huidige federale leier John Steenhuisen en die Federale Raadsvoorsitter Helen Zille onderskeidelik tot hul poste herkies is.<ref>{{Cite web |date=2023-04-02 |title=DA re-elects John Steenhuisen as federal leader by a landslide |url=https://www.businessday.co.za/bd/politics/2023-04-02-breaking-news-da-re-elects-john-steenhuisen-as-federal-leader-by-a-landslide/ |access-date=2026-02-22 |website=Business Day |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=DA Leadership Election Results |url=https://www.da.org.za/2023/04/da-leadership-election-results-2 |access-date=2026-02-22 |website=Democratic Alliance |language=en}}</ref> Steenhuisen het die party tot die algemene verkiesing van 2024 gelei waar die African National Congress sy parlementêre meerderheid verloor het en daarna 'n ongekende koalisie met laasgenoemde gevorm het.<ref>{{Cite web |date=2024-06-14 |title=ANC and DA reach deal to form South African government of national unity |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8007w4vqveo |access-date=2026-02-22 |website=www.bbc.com |language=en}}</ref> DA-parlementslede is poste in president Cyril Ramaphosa se kabinet gegee, met Steenhuisen wat as Minister van Landbou aangestel is.<ref>{{Cite web |title=Statement by President Cyril Ramaphosa on the appointment of Members of the National Executive {{!}} The Presidency |url=https://www.thepresidency.gov.za/statement-president-cyril-ramaphosa-appointment-members-national-executive |access-date=2026-02-22 |website=www.thepresidency.gov.za}}</ref> Op 20 September 2025 is aangekondig dat Zille die party se burgemeesterskandidaat is vir die Stad Johannesburg voor die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing.<ref>{{Cite web |last=Haffajee |first=Ferial |date=2025-09-20 |title=‘From Dada to Gogo’ – DA announces Helen Zille as party's candidate for Joburg mayor |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-09-20-from-dada-to-gogo-da-announces-helen-zille-as-partys-candidate-for-joburg-mayor/ |access-date=2026-02-22 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> In November 2025 het Steenhuisen versoek dat die DA se federale finansievoorsitter, [[Dion George]], as Minister van Bosbou, Visserye en die Omgewing verwyder word, wat gelei het tot 'n openbare uitval tussen George en Steenhuisen en daartoe gelei het dat George Steenhuisen daarvan beskuldig het dat hy sy party-uitgereikte kredietkaart misbruik het.<ref>{{Cite web |date=2026-01-15 |title=Dion George quits the DA |url=https://www.businessday.co.za/politics/2026-01-15-dion-george-quits-the-da/ |access-date=2026-02-22 |website=Business Day |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Davis |first=Rebecca |date=2025-11-18 |title=Big-spending Steenhuisen faces scrutiny as DA fallout over axed Dion George continues |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-11-18-big-spending-steenhuisen-faces-scrutiny-as-da-fallout-over-axed-dion-george-continues/ |access-date=2026-02-22 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Die DA het daarna 'n ondersoek van stapel gestuur na die uitval tussen Steenhuisen en George.<ref>{{Cite web |last=Hip |first=Chante Ho |title=DA launches disciplinary investigation into Steenhuisen-George spat |url=https://www.ewn.co.za/2025/11/24/da-launches-disciplinary-investigation-after-steenhuisen-george-public-spat |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Op 12 Januarie 2026 het die party se Federale Regskommissie Steenhuisen vrygespreek van die bewerings dat hy sy party-uitgereikte kredietkaart misbruik het, maar die party se Federale Uitvoerende Komitee het besluit om voort te gaan met 'n ondersoek na of die optrede van Steenhuisen en George die party in oneer gebring het.<ref>{{Cite web |last=Hip |first=Chante Ho |title=DA launches disciplinary investigation into Steenhuisen-George spat |url=https://www.ewn.co.za/2025/11/24/da-launches-disciplinary-investigation-after-steenhuisen-george-public-spat |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> George het op 15 Januarie 2026 uit die DA bedank.<ref>{{Cite web |last=Molapo |first=Maki |title=Long-standing DA member Dion George cuts ties with the party |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/15/long-standing-da-member-dion-george-cuts-ties-with-the-party |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Op 21 Januarie 2026 het Zille aangekondig dat sy nie herverkiesbaar sal wees as federale raadsvoorsitter by die party se kongres nie.<ref name="ewn"/> Steenhuisen het tydens 'n perskonferensie op 4 Februarie 2026 aangekondig dat hy nie herverkiesing vir 'n verdere termyn sou soek nie, ten spyte daarvan dat hy verklaar het dat hy dit vroeër sou doen.<ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=2026-02-04 |title=South Africa DA shakeup: Out with John Steenhuisen – and in with Helen Zille’s favourite? |url=https://www.theafricareport.com/407696/south-africa-da-shakeup-out-with-john-steenhuisen-and-in-with-helen-zilles-favourite/ |access-date=2026-02-22 |website=The Africa Report |language=en}}</ref> Steenhuisen was onder druk vir sy hantering van die bek-en-klouseer-uitbraak in Suid-Afrika<ref>{{Cite web |title=Not good enough, John Steenhuisen |url=https://businesstech.co.za/news/government/849119/not-good-enough-john-steenhuisen/ |access-date=2026-02-22 |language=en-US}}</ref> en het na bewering met Zille 'n uitval gehad, maar Zille en Steenhuisen het dit ontken.<ref>{{Cite web |date=2026-02-11 |title=Zille dismisses claims of a rift between her and Steenhuisen |url=https://mg.co.za/politics/2026-02-11-zille-dismisses-claims-of-a-rift-between-her-and-steenhuisen/ |access-date=2026-02-22 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref><ref>{{Cite web |last=Seeletsa |first=Molefe |date=2026-02-08 |title=Steenhuisen denies claims of Zille power play, says DA leadership exit was his own decision |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/steenhuisen-zille-power-play-da-leadership/ |access-date=2026-02-22 |website=The Citizen |language=en}}</ref> ==Uitslae== Verkiesings is tydens die oggendsessie op 12 April 2026 gehou. Die uitslae is tydens die middagsessie aangekondig. Geordin Hill-Lewis is verkies as die party se nuwe federale leier en het Sibusiso Dyonase, die party se koukusleier in die [[Sedibeng-distriksmunisipaliteit]], verslaan.<ref name="Results">{{Cite web|title=Geordin Hill-Lewis elected as new DA federal leader |url=https://www.ewn.co.za/2026/04/12/geordin-hill-lewis-elected-as-new-da-federal-leader |access-date=2026-04-12 |website=EWN |language=en}}</ref> [[Solly Msimanga]] is verkies tot federale voorsitter en het die sittende Ivan Meyer verslaan. [[Solly Malatsi]], [[Cilliers Brink]] en [[Siviwe Gwarube]] is onderskeidelik as die drie adjunk-federale voorsitters verkies.<ref name="Results"/> [[Ashor Sarupen]] is verkies tot voorsitter van die Federale Raad, met JP Smith, [[Thomas Walters]] en Carl Pophaim as die drie adjunk-federale raadsvoorsitters.<ref name="MGResults"/> Mark Burke is verkies tot federale finansiële voorsitter.<ref name="MGResults"/> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Demokratiese Alliansie]] f06q6xqnx92f4ktgjjxs2bx88m01hqy 2893385 2893378 2026-04-12T18:24:49Z Sobaka 328 /* Agtergrond */ 2893385 wikitext text/x-wiki Die '''[[Demokratiese Alliansie]]''' het op 11 en 12 April 2026 'n '''nasionale verkiesingskonferensie''' gehou om sy federale leierskap te bepaal. Nominasies vir leiersposisies was oop van 27 Februarie tot 23 Maart 2026. Die verkiesings se uitslag is op 12 April 2026 aangekondig.<ref>{{Cite web |title=DA confirms 2026 Elective Congress |url=https://www.polity.org.za/article/da-confirms-2026-elective-congress-2025-01-23 |access-date=2026-02-22 |website=www.polity.org.za |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=DA announces candidates for Federal Council election |url=https://www.da.org.za/2026/03/da-announces-candidates-for-federal-council-election |access-date=2026-03-24 |website=Democratic Alliance |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bridget |first=Masango |title=DA Federal Congress 2026: Nominations for Leadership Candidates are open |url=https://www.da.org.za/2026/02/da-federal-congress-2026-nominations-for-leadership-candidates-are-open |language=en}}</ref> Die party het [[Geordin Hill-Lewis]] as Federale Leier verkies. Die uittredende Federale leier, [[John Steenhuisen]], het op 4 Februarie 2026 aangekondig dat hy nie vir 'n verdere termyn as federale leier by die kongres sou staan nie. [[Helen Zille]] het ook nie vir 'n verdere termyn as voorsitter van die party se Federale Raad gestaan nie, aangesien sy haar daarop toespits om moontlik die volgende burgemeester van Johannesburg te word.<ref name="ewn">{{Cite web |last=Dentlinger |first=Lindsay |title=Zille rules out standing for another term as DA's Federal Council chair |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/21/zille-rules-out-standing-for-another-term-as-das-federal-council-chair |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Die burgemeester van Kaapstad, Geordin Hill-Lewis, en raadslid Sibusiso Dyonase van Sedibeng het die leierskap betwis.<ref name= "Two contenders emerge for DA leader ahead of elective congress">{{cite web|url= https://www.polity.org.za/article/two-contenders-emerge-for-da-leader-ahead-of-elective-congress-2026-03-24 |title= Two contenders emerge for DA leader ahead of elective congress |author= |publisher= Polity |date= 24 Maart 2026 |access-date= 26 Maart 2026 }}</ref> Hill-Lewis is verkies tot DA-leier met [[Solly Msimanga]] as die party se federale voorsitter. [[Solly Malatsi]], [[Cilliers Brink]] en [[Siviwe Gwarube]] is verkies as die drie adjunk-federale voorsitters.<ref name="MGResults">{{Cite web |last=Bega |first=Sheree |date=2026-04-12 |title=Hill-Lewis takes helm of DA leadership |url=https://mg.co.za/politics/2026-04-12-hill-lewis-takes-helm-of-da-leadership/ |access-date=2026-04-12 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref> [[Ashor Sarupen]] is verkies tot voorsitter van die Federale Raad met JP Smith, Thomas Walters en Carl Pophaim as sy adjunkte.<ref name="MGResults"/> Dr. [[Mark John Burke|Mark Burke]] is verkies tot federale finansiesvoorsitter.<ref name="MGResults"/> Die federale leierskap wat by hierdie kongres verkies is, sal die party in die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing lei.<ref>{{Cite web |last=Kotze |first=Dirk |date=2026-02-10 |title=South Africa’s biggest opposition party will head to municipal elections with new leaders: what does it all mean? |url=http://theconversation.com/south-africas-biggest-opposition-party-will-head-to-municipal-elections-with-new-leaders-what-does-it-all-mean-275404 |access-date=2026-02-22 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> ==Agtergrond== Die Demokratiese Alliansie het sy vorige verkiesingskonferensie in April 2023 gehou waar die voormalige federale leier John Steenhuisen en die Federale Raadsvoorsitter Helen Zille onderskeidelik tot hul poste herkies is.<ref>{{Cite web |date=2023-04-02 |title=DA re-elects John Steenhuisen as federal leader by a landslide |url=https://www.businessday.co.za/bd/politics/2023-04-02-breaking-news-da-re-elects-john-steenhuisen-as-federal-leader-by-a-landslide/ |access-date=2026-02-22 |website=Business Day |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=DA Leadership Election Results |url=https://www.da.org.za/2023/04/da-leadership-election-results-2 |access-date=2026-02-22 |website=Democratic Alliance |language=en}}</ref> Steenhuisen het die party tot die algemene verkiesing van 2024 gelei waar die African National Congress sy parlementêre meerderheid verloor het en daarna 'n ongekende koalisie met laasgenoemde gevorm het.<ref>{{Cite web |date=2024-06-14 |title=ANC and DA reach deal to form South African government of national unity |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8007w4vqveo |access-date=2026-02-22 |website=www.bbc.com |language=en}}</ref> DA-parlementslede is poste in president Cyril Ramaphosa se kabinet gegee, met Steenhuisen wat as Minister van Landbou aangestel is.<ref>{{Cite web |title=Statement by President Cyril Ramaphosa on the appointment of Members of the National Executive {{!}} The Presidency |url=https://www.thepresidency.gov.za/statement-president-cyril-ramaphosa-appointment-members-national-executive |access-date=2026-02-22 |website=www.thepresidency.gov.za}}</ref> Op 20 September 2025 is aangekondig dat Zille die party se burgemeesterskandidaat is vir die Stad Johannesburg voor die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing.<ref>{{Cite web |last=Haffajee |first=Ferial |date=2025-09-20 |title=‘From Dada to Gogo’ – DA announces Helen Zille as party's candidate for Joburg mayor |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-09-20-from-dada-to-gogo-da-announces-helen-zille-as-partys-candidate-for-joburg-mayor/ |access-date=2026-02-22 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> In November 2025 het Steenhuisen versoek dat die DA se federale finansievoorsitter, [[Dion George]], as Minister van Bosbou, Visserye en die Omgewing verwyder word, wat gelei het tot 'n openbare uitval tussen George en Steenhuisen en daartoe gelei het dat George Steenhuisen daarvan beskuldig het dat hy sy party-uitgereikte kredietkaart misbruik het.<ref>{{Cite web |date=2026-01-15 |title=Dion George quits the DA |url=https://www.businessday.co.za/politics/2026-01-15-dion-george-quits-the-da/ |access-date=2026-02-22 |website=Business Day |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Davis |first=Rebecca |date=2025-11-18 |title=Big-spending Steenhuisen faces scrutiny as DA fallout over axed Dion George continues |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-11-18-big-spending-steenhuisen-faces-scrutiny-as-da-fallout-over-axed-dion-george-continues/ |access-date=2026-02-22 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Die DA het daarna 'n ondersoek van stapel gestuur na die uitval tussen Steenhuisen en George.<ref>{{Cite web |last=Hip |first=Chante Ho |title=DA launches disciplinary investigation into Steenhuisen-George spat |url=https://www.ewn.co.za/2025/11/24/da-launches-disciplinary-investigation-after-steenhuisen-george-public-spat |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Op 12 Januarie 2026 het die party se Federale Regskommissie Steenhuisen vrygespreek van die bewerings dat hy sy party-uitgereikte kredietkaart misbruik het, maar die party se Federale Uitvoerende Komitee het besluit om voort te gaan met 'n ondersoek na of die optrede van Steenhuisen en George die party in oneer gebring het.<ref>{{Cite web |last=Hip |first=Chante Ho |title=DA launches disciplinary investigation into Steenhuisen-George spat |url=https://www.ewn.co.za/2025/11/24/da-launches-disciplinary-investigation-after-steenhuisen-george-public-spat |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> George het op 15 Januarie 2026 uit die DA bedank.<ref>{{Cite web |last=Molapo |first=Maki |title=Long-standing DA member Dion George cuts ties with the party |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/15/long-standing-da-member-dion-george-cuts-ties-with-the-party |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Op 21 Januarie 2026 het Zille aangekondig dat sy nie herverkiesbaar sal wees as federale raadsvoorsitter by die party se kongres nie.<ref name="ewn"/> Steenhuisen het tydens 'n perskonferensie op 4 Februarie 2026 aangekondig dat hy nie herverkiesing vir 'n verdere termyn sou soek nie, ten spyte daarvan dat hy verklaar het dat hy dit vroeër sou doen.<ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=2026-02-04 |title=South Africa DA shakeup: Out with John Steenhuisen – and in with Helen Zille’s favourite? |url=https://www.theafricareport.com/407696/south-africa-da-shakeup-out-with-john-steenhuisen-and-in-with-helen-zilles-favourite/ |access-date=2026-02-22 |website=The Africa Report |language=en}}</ref> Steenhuisen was onder druk vir sy hantering van die bek-en-klouseer-uitbraak in Suid-Afrika<ref>{{Cite web |title=Not good enough, John Steenhuisen |url=https://businesstech.co.za/news/government/849119/not-good-enough-john-steenhuisen/ |access-date=2026-02-22 |language=en-US}}</ref> en het na bewering met Zille 'n uitval gehad, maar Zille en Steenhuisen het dit ontken.<ref>{{Cite web |date=2026-02-11 |title=Zille dismisses claims of a rift between her and Steenhuisen |url=https://mg.co.za/politics/2026-02-11-zille-dismisses-claims-of-a-rift-between-her-and-steenhuisen/ |access-date=2026-02-22 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref><ref>{{Cite web |last=Seeletsa |first=Molefe |date=2026-02-08 |title=Steenhuisen denies claims of Zille power play, says DA leadership exit was his own decision |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/steenhuisen-zille-power-play-da-leadership/ |access-date=2026-02-22 |website=The Citizen |language=en}}</ref> ==Uitslae== Verkiesings is tydens die oggendsessie op 12 April 2026 gehou. Die uitslae is tydens die middagsessie aangekondig. Geordin Hill-Lewis is verkies as die party se nuwe federale leier en het Sibusiso Dyonase, die party se koukusleier in die [[Sedibeng-distriksmunisipaliteit]], verslaan.<ref name="Results">{{Cite web|title=Geordin Hill-Lewis elected as new DA federal leader |url=https://www.ewn.co.za/2026/04/12/geordin-hill-lewis-elected-as-new-da-federal-leader |access-date=2026-04-12 |website=EWN |language=en}}</ref> [[Solly Msimanga]] is verkies tot federale voorsitter en het die sittende Ivan Meyer verslaan. [[Solly Malatsi]], [[Cilliers Brink]] en [[Siviwe Gwarube]] is onderskeidelik as die drie adjunk-federale voorsitters verkies.<ref name="Results"/> [[Ashor Sarupen]] is verkies tot voorsitter van die Federale Raad, met JP Smith, [[Thomas Walters]] en Carl Pophaim as die drie adjunk-federale raadsvoorsitters.<ref name="MGResults"/> Mark Burke is verkies tot federale finansiële voorsitter.<ref name="MGResults"/> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Demokratiese Alliansie]] gz2de2goiwer5oik86411yiuwpq5rsx 2893465 2893385 2026-04-13T06:22:38Z Sobaka 328 skakel 2893465 wikitext text/x-wiki Die '''[[Demokratiese Alliansie]]''' het op 11 en 12 April 2026 'n '''nasionale verkiesingskonferensie''' gehou om sy federale leierskap te bepaal. Nominasies vir leiersposisies was oop van 27 Februarie tot 23 Maart 2026. Die verkiesings se uitslag is op 12 April 2026 aangekondig.<ref>{{Cite web |title=DA confirms 2026 Elective Congress |url=https://www.polity.org.za/article/da-confirms-2026-elective-congress-2025-01-23 |access-date=2026-02-22 |website=www.polity.org.za |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=DA announces candidates for Federal Council election |url=https://www.da.org.za/2026/03/da-announces-candidates-for-federal-council-election |access-date=2026-03-24 |website=Democratic Alliance |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bridget |first=Masango |title=DA Federal Congress 2026: Nominations for Leadership Candidates are open |url=https://www.da.org.za/2026/02/da-federal-congress-2026-nominations-for-leadership-candidates-are-open |language=en}}</ref> Die party het [[Geordin Hill-Lewis]] as Federale Leier verkies. Die uittredende Federale leier, [[John Steenhuisen]], het op 4 Februarie 2026 aangekondig dat hy nie vir 'n verdere termyn as federale leier by die kongres sou staan nie. [[Helen Zille]] het ook nie vir 'n verdere termyn as voorsitter van die party se Federale Raad gestaan nie, aangesien sy haar daarop toespits om moontlik die volgende burgemeester van Johannesburg te word.<ref name="ewn">{{Cite web |last=Dentlinger |first=Lindsay |title=Zille rules out standing for another term as DA's Federal Council chair |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/21/zille-rules-out-standing-for-another-term-as-das-federal-council-chair |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Die burgemeester van Kaapstad, Geordin Hill-Lewis, en raadslid Sibusiso Dyonase van Sedibeng het die leierskap betwis.<ref name= "Two contenders emerge for DA leader ahead of elective congress">{{cite web|url= https://www.polity.org.za/article/two-contenders-emerge-for-da-leader-ahead-of-elective-congress-2026-03-24 |title= Two contenders emerge for DA leader ahead of elective congress |author= |publisher= Polity |date= 24 Maart 2026 |access-date= 26 Maart 2026 }}</ref> Hill-Lewis is verkies tot DA-leier met [[Solly Msimanga]] as die party se federale voorsitter. [[Solly Malatsi]], [[Cilliers Brink]] en [[Siviwe Gwarube]] is verkies as die drie adjunk-federale voorsitters.<ref name="MGResults">{{Cite web |last=Bega |first=Sheree |date=2026-04-12 |title=Hill-Lewis takes helm of DA leadership |url=https://mg.co.za/politics/2026-04-12-hill-lewis-takes-helm-of-da-leadership/ |access-date=2026-04-12 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref> [[Ashor Sarupen]] is verkies tot voorsitter van die Federale Raad met [[JP Smith]], [[Thomas Walters]] en Carl Pophaim as sy adjunkte.<ref name="MGResults"/> Dr. [[Mark John Burke|Mark Burke]] is verkies tot federale finansiesvoorsitter.<ref name="MGResults"/> Die federale leierskap wat by hierdie kongres verkies is, sal die party in die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing lei.<ref>{{Cite web |last=Kotze |first=Dirk |date=2026-02-10 |title=South Africa’s biggest opposition party will head to municipal elections with new leaders: what does it all mean? |url=http://theconversation.com/south-africas-biggest-opposition-party-will-head-to-municipal-elections-with-new-leaders-what-does-it-all-mean-275404 |access-date=2026-02-22 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> ==Agtergrond== Die Demokratiese Alliansie het sy vorige verkiesingskonferensie in April 2023 gehou waar die voormalige federale leier John Steenhuisen en die Federale Raadsvoorsitter Helen Zille onderskeidelik tot hul poste herkies is.<ref>{{Cite web |date=2023-04-02 |title=DA re-elects John Steenhuisen as federal leader by a landslide |url=https://www.businessday.co.za/bd/politics/2023-04-02-breaking-news-da-re-elects-john-steenhuisen-as-federal-leader-by-a-landslide/ |access-date=2026-02-22 |website=Business Day |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=DA Leadership Election Results |url=https://www.da.org.za/2023/04/da-leadership-election-results-2 |access-date=2026-02-22 |website=Democratic Alliance |language=en}}</ref> Steenhuisen het die party tot die algemene verkiesing van 2024 gelei waar die African National Congress sy parlementêre meerderheid verloor het en daarna 'n ongekende koalisie met laasgenoemde gevorm het.<ref>{{Cite web |date=2024-06-14 |title=ANC and DA reach deal to form South African government of national unity |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8007w4vqveo |access-date=2026-02-22 |website=www.bbc.com |language=en}}</ref> DA-parlementslede is poste in president Cyril Ramaphosa se kabinet gegee, met Steenhuisen wat as Minister van Landbou aangestel is.<ref>{{Cite web |title=Statement by President Cyril Ramaphosa on the appointment of Members of the National Executive {{!}} The Presidency |url=https://www.thepresidency.gov.za/statement-president-cyril-ramaphosa-appointment-members-national-executive |access-date=2026-02-22 |website=www.thepresidency.gov.za}}</ref> Op 20 September 2025 is aangekondig dat Zille die party se burgemeesterskandidaat is vir die Stad Johannesburg voor die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing.<ref>{{Cite web |last=Haffajee |first=Ferial |date=2025-09-20 |title=‘From Dada to Gogo’ – DA announces Helen Zille as party's candidate for Joburg mayor |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-09-20-from-dada-to-gogo-da-announces-helen-zille-as-partys-candidate-for-joburg-mayor/ |access-date=2026-02-22 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> In November 2025 het Steenhuisen versoek dat die DA se federale finansievoorsitter, [[Dion George]], as Minister van Bosbou, Visserye en die Omgewing verwyder word, wat gelei het tot 'n openbare uitval tussen George en Steenhuisen en daartoe gelei het dat George Steenhuisen daarvan beskuldig het dat hy sy party-uitgereikte kredietkaart misbruik het.<ref>{{Cite web |date=2026-01-15 |title=Dion George quits the DA |url=https://www.businessday.co.za/politics/2026-01-15-dion-george-quits-the-da/ |access-date=2026-02-22 |website=Business Day |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Davis |first=Rebecca |date=2025-11-18 |title=Big-spending Steenhuisen faces scrutiny as DA fallout over axed Dion George continues |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-11-18-big-spending-steenhuisen-faces-scrutiny-as-da-fallout-over-axed-dion-george-continues/ |access-date=2026-02-22 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Die DA het daarna 'n ondersoek van stapel gestuur na die uitval tussen Steenhuisen en George.<ref>{{Cite web |last=Hip |first=Chante Ho |title=DA launches disciplinary investigation into Steenhuisen-George spat |url=https://www.ewn.co.za/2025/11/24/da-launches-disciplinary-investigation-after-steenhuisen-george-public-spat |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Op 12 Januarie 2026 het die party se Federale Regskommissie Steenhuisen vrygespreek van die bewerings dat hy sy party-uitgereikte kredietkaart misbruik het, maar die party se Federale Uitvoerende Komitee het besluit om voort te gaan met 'n ondersoek na of die optrede van Steenhuisen en George die party in oneer gebring het.<ref>{{Cite web |last=Hip |first=Chante Ho |title=DA launches disciplinary investigation into Steenhuisen-George spat |url=https://www.ewn.co.za/2025/11/24/da-launches-disciplinary-investigation-after-steenhuisen-george-public-spat |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> George het op 15 Januarie 2026 uit die DA bedank.<ref>{{Cite web |last=Molapo |first=Maki |title=Long-standing DA member Dion George cuts ties with the party |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/15/long-standing-da-member-dion-george-cuts-ties-with-the-party |access-date=2026-02-22 |website=EWN |language=en}}</ref> Op 21 Januarie 2026 het Zille aangekondig dat sy nie herverkiesbaar sal wees as federale raadsvoorsitter by die party se kongres nie.<ref name="ewn"/> Steenhuisen het tydens 'n perskonferensie op 4 Februarie 2026 aangekondig dat hy nie herverkiesing vir 'n verdere termyn sou soek nie, ten spyte daarvan dat hy verklaar het dat hy dit vroeër sou doen.<ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=2026-02-04 |title=South Africa DA shakeup: Out with John Steenhuisen – and in with Helen Zille’s favourite? |url=https://www.theafricareport.com/407696/south-africa-da-shakeup-out-with-john-steenhuisen-and-in-with-helen-zilles-favourite/ |access-date=2026-02-22 |website=The Africa Report |language=en}}</ref> Steenhuisen was onder druk vir sy hantering van die bek-en-klouseer-uitbraak in Suid-Afrika<ref>{{Cite web |title=Not good enough, John Steenhuisen |url=https://businesstech.co.za/news/government/849119/not-good-enough-john-steenhuisen/ |access-date=2026-02-22 |language=en-US}}</ref> en het na bewering met Zille 'n uitval gehad, maar Zille en Steenhuisen het dit ontken.<ref>{{Cite web |date=2026-02-11 |title=Zille dismisses claims of a rift between her and Steenhuisen |url=https://mg.co.za/politics/2026-02-11-zille-dismisses-claims-of-a-rift-between-her-and-steenhuisen/ |access-date=2026-02-22 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref><ref>{{Cite web |last=Seeletsa |first=Molefe |date=2026-02-08 |title=Steenhuisen denies claims of Zille power play, says DA leadership exit was his own decision |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/steenhuisen-zille-power-play-da-leadership/ |access-date=2026-02-22 |website=The Citizen |language=en}}</ref> ==Uitslae== Verkiesings is tydens die oggendsessie op 12 April 2026 gehou. Die uitslae is tydens die middagsessie aangekondig. Geordin Hill-Lewis is verkies as die party se nuwe federale leier en het Sibusiso Dyonase, die party se koukusleier in die [[Sedibeng-distriksmunisipaliteit]], verslaan.<ref name="Results">{{Cite web|title=Geordin Hill-Lewis elected as new DA federal leader |url=https://www.ewn.co.za/2026/04/12/geordin-hill-lewis-elected-as-new-da-federal-leader |access-date=2026-04-12 |website=EWN |language=en}}</ref> [[Solly Msimanga]] is verkies tot federale voorsitter en het die sittende Ivan Meyer verslaan. [[Solly Malatsi]], [[Cilliers Brink]] en [[Siviwe Gwarube]] is onderskeidelik as die drie adjunk-federale voorsitters verkies.<ref name="Results"/> [[Ashor Sarupen]] is verkies tot voorsitter van die Federale Raad, met JP Smith, [[Thomas Walters]] en Carl Pophaim as die drie adjunk-federale raadsvoorsitters.<ref name="MGResults"/> Mark Burke is verkies tot federale finansiële voorsitter.<ref name="MGResults"/> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Demokratiese Alliansie]] 3qre5n3b9u95b4umv16qog3r7mzo73c 1 460050 2893219 2026-04-12T14:40:24Z Sobaka 328 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2893219 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 14 460051 2893392 2026-04-12T18:42:50Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{brooskrommels}} {{CommonsKategorie|Television networks/stations in the United Kingdom}} [[Kategorie:Televisiekanale]] [[Kategorie:Kultuur in die Verenigde Koninkryk|Televisiekanale]]' 2893392 wikitext text/x-wiki {{brooskrommels}} {{CommonsKategorie|Television networks/stations in the United Kingdom}} [[Kategorie:Televisiekanale]] [[Kategorie:Kultuur in die Verenigde Koninkryk|Televisiekanale]] ghhrgswqnxw11yi4g92meuz1arezyeq 2893393 2893392 2026-04-12T18:43:04Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2893393 wikitext text/x-wiki {{broodkrummels}} {{CommonsKategorie|Television networks/stations in the United Kingdom}} [[Kategorie:Televisiekanale]] [[Kategorie:Kultuur in die Verenigde Koninkryk|Televisiekanale]] tpx82xay66p44qo98xceswwji4pq71a 2893396 2893393 2026-04-12T18:48:11Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2893396 wikitext text/x-wiki {{broodkrummels}} {{CommonsKategorie|Category:Television channels from the United Kingdom|Televisiekanale van die Verenigde Koninkryk}} [[Kategorie:Televisiekanale]] [[Kategorie:Kultuur in die Verenigde Koninkryk|Televisiekanale]] orp06l8anudohl8yym5tjielssdw1ls 2893397 2893396 2026-04-12T18:50:09Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2893397 wikitext text/x-wiki {{broodkrummels}} {{CommonsKategorie|Television channels from the United Kingdom|Televisiekanale van die Verenigde Koninkryk}} [[Kategorie:Televisiekanale]] [[Kategorie:Kultuur in die Verenigde Koninkryk|Televisiekanale]] blrtgwhgcxhwb1dcs9hay04iri2akcj 1 460052 2893395 2026-04-12T18:44:07Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2893395 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460053 2893398 2026-04-12T18:50:36Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2893398 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 14 460054 2893400 2026-04-12T18:54:01Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{broodkrummels}} {{CommonsKategorie|Television channels from the Netherlands|Televisiekanale van Nederland}} [[Kategorie:Televisiekanale]] [[Kategorie:Kultuur in Nederland|Televisiekanale]]' 2893400 wikitext text/x-wiki {{broodkrummels}} {{CommonsKategorie|Television channels from the Netherlands|Televisiekanale van Nederland}} [[Kategorie:Televisiekanale]] [[Kategorie:Kultuur in Nederland|Televisiekanale]] n6fgmzwi51he3kf1vo6tnmz8ujviwys 15 460055 2893401 2026-04-12T18:54:32Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2893401 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 4 460056 2893417 2026-04-12T19:31:10Z SpesBona 2720 + [[Lêer:Rapanui Rock during sunset, Sumner, Christchurch, New Zealand.jpg]] 2893417 wikitext text/x-wiki Rapanui-rots tydens sononder, Sumner, [[Christchurch]], [[Nieu-Seeland]]. {{Omraam|Rapanui Rock during sunset, Sumner, Christchurch, New Zealand.jpg|400px|links|Rapanui-rots tydens sononder, Sumner, Christchurch, Nieu-Seeland.}} 999r8g1beqwdqbhjd95ox2vzl97eqgb 0 460057 2893422 2026-04-12T19:38:37Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:Peter magyar.2.jpg|duimnael|Péter Magyar in 2024.]] '''Péter Magyar''' (<small>[[Hongaars|Hongaarse]] uitspraak:</small> [ˈpeːtɛr ˈmɒɟɒr]; gebore [[16 Maart]] [[1981]]) is ’n [[Hongarye|Hongaarse]] [[Politiek|politikus]] en [[regsgeleerde]]. Magyar dien sedert 2024 as ’n lid van die [[Europese Parlement]], terwyl hy ook as president van die Tisza-party dien.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c78l7vyylgqo|title=Péter Magyar, t...' 2893422 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Peter magyar.2.jpg|duimnael|Péter Magyar in 2024.]] '''Péter Magyar''' (<small>[[Hongaars|Hongaarse]] uitspraak:</small> [ˈpeːtɛr ˈmɒɟɒr]; gebore [[16 Maart]] [[1981]]) is ’n [[Hongarye|Hongaarse]] [[Politiek|politikus]] en [[regsgeleerde]]. Magyar dien sedert 2024 as ’n lid van die [[Europese Parlement]], terwyl hy ook as president van die Tisza-party dien.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c78l7vyylgqo|title=Péter Magyar, the former Orban ally vying for power in Hungary|date=2026-04-11|website=www.bbc.com|language=en|access-date=2026-04-12}}</ref> ’n Voormalige lid van Hongarye se regerende party [[Fidesz]], onder leiding van [[Viktor Orbán]], het Magyar landswye aandag getrek toe hy sy bedanking uit alle regeringsverwante poste openbaar aangekondig het te midde van ’n presidensiële kwytskeldingskandaal in Februarie 2024, toe die destydse Hongaarse president Katalin Novák Endre Kónya, die voormalige adjunkdirekteur van ’n kinderhuis in Bicske, begenadig het, wat skuldig bevind is daaraan dat hy gehelp het om kinderseksuele mishandeling deur sy meerdere toe te smeer deur een van die slagoffers te dwing om hul getuienis terug te trek. As ’n gevolg het Magyar begin om diepe ontevredenheid uit te spreek oor hoe Fidesz die land bestuur het. Op 15 Maart 2024 het hy sy voorneme aangekondig om ’n nuwe politieke platform te stig vir burgers wat ontevrede is met sowel die regering as die gevestigde opposisie. Hy het die leierskap oorgeneem van die voorheen onbekende Tisza-party (''Tisztelet és Szabadság''; Respek en Vryheid) en het na vore getree as die mees prominente opposisieleier. In die 2024 Europese Parlementsverkiesing in Hongarye het sy party tweede plek behaal agter Fidesz, met byna 30%, die hoogste aantal en persentasie stemme deur enige nie-Fidesz-party sedert 2006. Hy identifiseer homself as ’n "kritiese" pro-Europese en [[Konserwatisme|konserwatief]]-[[Liberalisme|liberale]].<ref name="mppoland">{{Cite web|url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html|title=Rzucił wyzwanie Orbánowi i ma szansę wygrać. W rozmowie z "Wyborczą" jasno mówi o Polsce, Węgrzech i Ukrainie|last=Kokot|first=Michał|date=12 August 2025|website=Gazeta Wyborcza|language=pl|trans-title=Hy het Orbán uitgedaag en het ’n kans om te wen. In ’n onderhoud met "Gazeta Wyborcza" praat hy duidelik oor Pole, Hongarye en Oekraïne.|access-date=12 August 2025}}</ref> {{DEFAULTSORT:Magyar, Péter}} [[Kategorie:Hongaarse politici]] [[Kategorie:Geboortes in 1981]] [[Kategorie:Lewende mense]] 4jiyi9co4trc0xjv625skb551odpq00 2893423 2893422 2026-04-12T19:39:09Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2893423 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Peter magyar.2.jpg|duimnael|Péter Magyar in 2024.]] '''Péter Magyar''' (<small>[[Hongaars|Hongaarse]] uitspraak:</small> [ˈpeːtɛr ˈmɒɟɒr]; gebore [[16 Maart]] [[1981]]) is ’n [[Hongarye|Hongaarse]] [[Politiek|politikus]] en [[regsgeleerde]]. Magyar dien sedert 2024 as ’n lid van die [[Europese Parlement]], terwyl hy ook as president van die Tisza-party dien.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c78l7vyylgqo|title=Péter Magyar, the former Orban ally vying for power in Hungary|date=2026-04-11|website=www.bbc.com|language=en|access-date=2026-04-12}}</ref> ’n Voormalige lid van Hongarye se regerende party [[Fidesz]], onder leiding van [[Viktor Orbán]], het Magyar landswye aandag getrek toe hy sy bedanking uit alle regeringsverwante poste openbaar aangekondig het te midde van ’n presidensiële kwytskeldingskandaal in Februarie 2024, toe die destydse Hongaarse president Katalin Novák Endre Kónya, die voormalige adjunkdirekteur van ’n kinderhuis in Bicske, begenadig het, wat skuldig bevind is daaraan dat hy gehelp het om kinderseksuele mishandeling deur sy meerdere toe te smeer deur een van die slagoffers te dwing om hul getuienis terug te trek. As ’n gevolg het Magyar begin om diepe ontevredenheid uit te spreek oor hoe Fidesz die land bestuur het. Op 15 Maart 2024 het hy sy voorneme aangekondig om ’n nuwe politieke platform te stig vir burgers wat ontevrede is met sowel die regering as die gevestigde opposisie. Hy het die leierskap oorgeneem van die voorheen onbekende Tisza-party (''Tisztelet és Szabadság''; Respek en Vryheid) en het na vore getree as die mees prominente opposisieleier. In die 2024 Europese Parlementsverkiesing in Hongarye het sy party tweede plek behaal agter Fidesz, met byna 30%, die hoogste aantal en persentasie stemme deur enige nie-Fidesz-party sedert 2006. Hy identifiseer homself as ’n "kritiese" pro-Europese en [[Konserwatisme|konserwatief]]-[[Liberalisme|liberale]].<ref name="mppoland">{{Cite web|url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html|title=Rzucił wyzwanie Orbánowi i ma szansę wygrać. W rozmowie z "Wyborczą" jasno mówi o Polsce, Węgrzech i Ukrainie|last=Kokot|first=Michał|date=12 August 2025|website=Gazeta Wyborcza|language=pl|trans-title=Hy het Orbán uitgedaag en het ’n kans om te wen. In ’n onderhoud met "Gazeta Wyborcza" praat hy duidelik oor Pole, Hongarye en Oekraïne.|access-date=12 August 2025}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Magyar, Péter}} [[Kategorie:Hongaarse politici]] [[Kategorie:Geboortes in 1981]] [[Kategorie:Lewende mense]] h7u9w3o5zjreyno3pw0q5bib6twwbxc 2893426 2893423 2026-04-12T19:44:55Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2893426 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Peter magyar.2.jpg|duimnael|Péter Magyar in 2024.]] '''Péter Magyar''' (<small>[[Hongaars|Hongaarse]] uitspraak:</small> [ˈpeːtɛr ˈmɒɟɒr]; gebore [[16 Maart]] [[1981]]) is ’n [[Hongarye|Hongaarse]] [[Politiek|politikus]] en [[regsgeleerde]]. Magyar dien sedert 2024 as ’n lid van die [[Europese Parlement]], terwyl hy ook as president van die Tisza-party dien.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c78l7vyylgqo|title=Péter Magyar, the former Orban ally vying for power in Hungary|date=2026-04-11|website=www.bbc.com|language=en|access-date=2026-04-12}}</ref> ’n Voormalige lid van Hongarye se regerende party [[Fidesz]], onder leiding van [[Viktor Orbán]], het Magyar landswye aandag getrek toe hy sy bedanking uit alle regeringsverwante poste openbaar aangekondig het te midde van ’n presidensiële kwytskeldingskandaal in Februarie 2024, toe die destydse Hongaarse president Katalin Novák die voormalige adjunkdirekteur van ’n kinderhuis, Endre Kónya, begenadig het, wat skuldig bevind is daaraan dat hy gehelp het om kinderseksuele mishandeling deur sy meerdere toe te smeer deur een van die slagoffers te dwing om sy getuienis terug te trek. Gevolglik het Magyar begin om sy diepe ontevredenheid oor hoe Fidesz die land bestuur, uit te spreek. Op 15 Maart 2024 het hy sy voorneme aangekondig om ’n nuwe politieke platform te stig vir burgers wat ontevrede is met sowel die regering as die gevestigde opposisie. Hy het die leierskap oorgeneem van die voorheen onbekende Tisza-party (''Tisztelet és Szabadság''; Respek en Vryheid) en het na vore getree as die mees prominente opposisieleier. In die 2024 Europese Parlementsverkiesing in Hongarye het sy party tweede plek behaal agter Fidesz, met byna 30%, die hoogste aantal en persentasie stemme deur enige nie-Fidesz-party sedert 2006. Hy identifiseer homself as ’n "kritiese" pro-Europese en [[Konserwatisme|konserwatief]]-[[Liberalisme|liberale]].<ref name="mppoland">{{Cite web|url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html|title=Rzucił wyzwanie Orbánowi i ma szansę wygrać. W rozmowie z "Wyborczą" jasno mówi o Polsce, Węgrzech i Ukrainie|last=Kokot|first=Michał|date=12 August 2025|website=Gazeta Wyborcza|language=pl|trans-title=Hy het Orbán uitgedaag en het ’n kans om te wen. In ’n onderhoud met "Gazeta Wyborcza" praat hy duidelik oor Pole, Hongarye en Oekraïne.|access-date=12 August 2025}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Magyar, Péter}} [[Kategorie:Hongaarse politici]] [[Kategorie:Geboortes in 1981]] [[Kategorie:Lewende mense]] 4qcrat4c0z0uzhrmdk5vmp8szyciyb7 2893432 2893426 2026-04-12T20:38:36Z Sobaka 328 skakel 2893432 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Peter magyar.2.jpg|duimnael|Péter Magyar in 2024.]] '''Péter Magyar''' (<small>[[Hongaars|Hongaarse]] uitspraak:</small> [ˈpeːtɛr ˈmɒɟɒr]; gebore [[16 Maart]] [[1981]]) is ’n [[Hongarye|Hongaarse]] [[Politiek|politikus]] en [[regsgeleerde]]. Magyar dien sedert 2024 as ’n lid van die [[Europese Parlement]], terwyl hy ook as president van die [[Tisza-party]] dien.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c78l7vyylgqo|title=Péter Magyar, the former Orban ally vying for power in Hungary|date=2026-04-11|website=www.bbc.com|language=en|access-date=2026-04-12}}</ref> ’n Voormalige lid van Hongarye se regerende party [[Fidesz]], onder leiding van [[Viktor Orbán]], het Magyar landswye aandag getrek toe hy sy bedanking uit alle regeringsverwante poste openbaar aangekondig het te midde van ’n presidensiële kwytskeldingskandaal in Februarie 2024, toe die destydse Hongaarse president Katalin Novák die voormalige adjunkdirekteur van ’n kinderhuis, Endre Kónya, begenadig het, wat skuldig bevind is daaraan dat hy gehelp het om kinderseksuele mishandeling deur sy meerdere toe te smeer deur een van die slagoffers te dwing om sy getuienis terug te trek. Gevolglik het Magyar begin om sy diepe ontevredenheid oor hoe Fidesz die land bestuur, uit te spreek. Op 15 Maart 2024 het hy sy voorneme aangekondig om ’n nuwe politieke platform te stig vir burgers wat ontevrede is met sowel die regering as die gevestigde opposisie. Hy het die leierskap oorgeneem van die voorheen onbekende Tisza-party (''Tisztelet és Szabadság''; Respek en Vryheid) en het na vore getree as die mees prominente opposisieleier. In die 2024 Europese Parlementsverkiesing in Hongarye het sy party tweede plek behaal agter Fidesz, met byna 30%, die hoogste aantal en persentasie stemme deur enige nie-Fidesz-party sedert 2006. Hy identifiseer homself as ’n "kritiese" pro-Europese en [[Konserwatisme|konserwatief]]-[[Liberalisme|liberale]].<ref name="mppoland">{{Cite web|url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html|title=Rzucił wyzwanie Orbánowi i ma szansę wygrać. W rozmowie z "Wyborczą" jasno mówi o Polsce, Węgrzech i Ukrainie|last=Kokot|first=Michał|date=12 August 2025|website=Gazeta Wyborcza|language=pl|trans-title=Hy het Orbán uitgedaag en het ’n kans om te wen. In ’n onderhoud met "Gazeta Wyborcza" praat hy duidelik oor Pole, Hongarye en Oekraïne.|access-date=12 August 2025}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Magyar, Péter}} [[Kategorie:Hongaarse politici]] [[Kategorie:Geboortes in 1981]] [[Kategorie:Lewende mense]] e7vxay5cazdd6f5ulf9fti6wchbwmmq 1 460058 2893427 2026-04-12T19:45:34Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2893427 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460059 2893434 2026-04-12T20:41:29Z Sobaka 328 Begin nuwe artikel 2893434 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Politieke party | party_naam = Tisztelet és Szabadság Párt | afkorting = Tisza | party_logo = TISZA 2024.svg | logobeskrywing = | logo_onderskrif = Die party se logo | leier = [[Péter Magyar]] | slagspreuk = Tisza is ‘n vloed! (Hongaars: Árad a Tisza!) | gestig = [[23 Oktober]] [[2020]] | ontbind = | samesmelting_van = | afgestig_van = [[Fidez]] | voorafgegaan = | samesmelting_met = | opgevolg = | nuusbrief = | hoofkwartiere = Dobó István utca 16, 3300 Eger | studente_vleuel = | jeugvleuel = Fidelitas | ideologie = Nasionale konserwatisme | nasionaal = | internasionaal = | kleure = lig blou | webwerf = [http://www.fidesz.hu// ''www.fidesz.hu''] }} '''Die Respek- en Vryheidsparty''' ([[Hongaars]]: ''Tisztelet és Szabadság Párt'' [ˈtistɛlɛt ˈeːʃ ˈsɒbɒt͡ʃːaːɡ ˈpaːrt]), algemeen bekend onder sy Hongaarse afkorting '''Tisza-party''' (''Tisza Ptisárt'']),ˈ is 'n [[Konserwatisme|konserwatiewe]]<ref name="conservative">{{bulleted list|{{Cite web |last1=Watson |first1=Nicholas |last2=Ciobanu |first2=Claudia |last3=Intonai |first3=Edit |last4=Eisenchteter |first4=Jules |last5=Dlhopolec |first5=Peter |last6=Todorov |first6=Svetoslav |last7=Necsutu |first7=Madalin |last8=Tesija |first8=Vuk |last9=Stamatoukou |first9=Eleni |date=2024-06-05 |title=EU Elections: Greater Interference; Higher Turnout; More Conservative |url=https://balkaninsight.com/2024/06/05/eu-elections-greater-interference-higher-turnout-more-conservative/ |access-date=2025-06-26 |website=Balkan Insight |language=en-US}}{{cite web|url=https://www.jiia.or.jp/en/column/2024/09/security-fy2024-03.html |title=European Parliament Elections 2024: Eastern European Countries |publisher=The Japan Institute of International Affairs |date=19 September 2024 |author=Manabu Sengoku}}|{{cite news |date= 24 Februarie 2025 |title= Where in Europe is the hard-right on the rise? |url= https://www.thelocal.com/20250224/where-in-europe-is-the-hard-right-on-the-rise |work= The Local |access-date= 7 July 2025}}}}</ref> sentrum tot sentrum-regs <ref name="centre-right">{{bulleted list|{{cite journal |url=https://feps-europe.eu/wp-content/uploads/2024/12/From-Posts-to-Polls-1.pdf |title=From posts to polls. Lessons from the 2024 European Elections on strengthening young people's engagement through effective social media strategies |date=December 2024 |author1=Matteo Dressler |author2=Elena Avramovska |author3=Miriam Candelù |author4=Ognjan Denkovski |author5=Neele Eilers |author6=Michael Jennewein |author7=Tobias Spöri |journal=Policy Study |isbn=9782931233542 |publisher=Foundation for European Progressive Studies (FEPS) and Friedrich Ebert Stiftung |page=60 |quote= Hongarye se sentrum-regse Tisza-party het ook aanslag gekry met kritieke poste wat op Fidesz gemik was.}}|{{cite web|url=https://www.jiia.or.jp/en/column/2024/09/security-fy2024-03.html |title=European Parliament Elections 2024: Eastern European Countries |publisher=The Japan Institute of International Affairs |date=19 September 2024 |author=Manabu Sengoku}}|{{Cite web|url=https://europeelects.eu/hungary/|title=Hungary}}|{{cite news |last= Thorpe |first= Nick |date= 10 Junie 2024 |title= A night of drama in Europe as EU parliament moves to right |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c722rq29x7wo |work= BBC News |location= Budapest |access-date= 11 Junie 2024}}|{{Cite web |date=2024-12-05 |title=How Orbán's challenger turned the tables |url=https://www.politico.eu/article/viktor-orban-fidesz-hungary-challenger-peter-magyar-tisza-party-polls-survey-eu/ |access-date=2025-06-24 |website=POLITICO |language=en}}|{{Cite news |date=2025-06-18 |title=Hungarian opposition party has 15-point-lead ahead of Orban's Fidesz, poll says |url=https://www.reuters.com/world/hungarian-opposition-party-has-15-point-lead-ahead-orbans-fidesz-poll-says-2025-06-18/ |access-date=2025-06-24 |work=Reuters |language=en}}}}</ref> pro-Europese<ref name="european">{{bulleted list|{{cite web |url=https://www.swissinfo.ch/eng/eu%27s-eastern-members-see-strong-performances-by-centrist-parties/80188387 |title=EU's eastern members see strong performances by centrist parties |publisher= SWI swissinfo.ch |date=10 Junie 2024 |author1=Barbara Erling |author2=Gergely Szakacs }}|{{cite web |url=https://www.gisreportsonline.com/r/hungary-magyar/ |title=Peter Magyar's rise is reshaping Hungary's political landscape |publisher=Geopolitical Intelligence Services AG |date=31 Maart 2025 |author=Krisztina Koenen}}|{{cite web |url=https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/osw-commentary/2025-06-05/year-peter-magyar-great-expectations-great-challenges |title=The year of Péter Magyar: great expectations, great challenges |publisher=Centre for Eastern Studies |date= 6 Mei 2025 |author=Ilona Gizińska}}|{{Cite journal |last1=Baranyai |first1=Artúr |last2=Gyulai |first2=Attila |last3=Papp |first3=Zsófia |title=Hungary: Political Developments and Data in 2024: From Scandal to Shake-Up: The Rise of a New Opposition and the Re-Opening of the Political Competition |url=https://ejpr.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/2047-8852.70011 |journal=European Journal of Political Research (Political Data Yearbook) |publication-date=2025-07-14 |doi=10.1111/2047-8852.70011|url-access=subscription}}}}</ref> populistiese<ref name="populist">{{bulleted list|{{cite web|url=https://verfassungsblog.de/beating-populism-with-populism/|title=Beating (Authoritarian) Populism with (Democratic) Populism|website=Verfassungsblog|author=Zoltán Ádám|date=9 April 2026}}|{{Cite web |last=Mátyás |first=Papp Gergely |date=2025-03-09 |title=Milyen szavazókat veszít a gazdasági helyzet miatt a Fidesz, és kiket nyer meg a Tisza? - G7 - Gazdasági sztorik érthetően |url=https://g7.hu/kozelet/20250309/milyen-szavazokat-veszit-a-gazdasagi-helyzet-miatt-a-fidesz-es-kiket-nyer-meg-a-tisza/ |access-date=2025-06-24 |language=hu}}|{{Cite journal |last=Rácz |first=András |year=2024 |title=A Political Landslide in Hungary Challenges Orbán's Regime and the EU |url=https://www.ssoar.info/ssoar/bitstream/handle/document/95333/ssoar-2024-racz-A_Political_Landslide_in_Hungary.pdf?sequence=1&isAllowed=y |journal=DGAP |location=Berlin |publisher=Forschungsinstitut der Deutschen Gesellschaft für Auswärtige Politi |via=SSOAR}}}}</ref>politieke party in Hongarye wat in 2020 gestig is. Dit het vinnig tot prominensie gestyg toe voormalige [[Fidesz]]-partylid [[Péter Magyar]] aangesluit het; lede van sy nie-party beweging "Stand up Hungarians Community" het die meerderheid posisies in die party aanvaar om aan die 2024 Europese Parlement verkiesing deel te neem,<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://telex.hu/belfold/2024/04/10/magyar-peter-partja-valasztasi-bizottsag-nyilvantartasba-vetel|title=A Tisztelet és Szabadság Párttal indul a júniusi választáson Magyar Péter|date=April 10, 2024|website=telex|first=Cseke|last=Balázs|access-date=3 Mei 2024|language=hu}}</ref> en het 7 setels in die Europese Parlement gewen.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/orban-challenger-makes-final-push-ahead-sundays-eu-vote-2024-06-08/|title=Orban challenger makes final push ahead of Sunday's EU vote|publisher=Reuters}}</ref> Die party word gelei deur Péter Magyar, wat op 22 Julie 2024 tot partyleier verkies is. Zoltán Tarr en Andrea Bujdosó dien onderskeidelik as die party se parlementêre leiers in die Europese Parlement en die Algemene Vergadering van Boedapest. == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Politieke partye in Hongarye]] 0i3ntjfidco3jy9dsauu1kfzvlqo64c 2893436 2893434 2026-04-12T20:44:26Z Sobaka 328 skakel 2893436 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Politieke party | party_naam = Tisztelet és Szabadság Párt | afkorting = Tisza | party_logo = TISZA 2024.svg | logobeskrywing = | logo_onderskrif = Die party se logo | leier = [[Péter Magyar]] | slagspreuk = Tisza is ‘n vloed! (Hongaars: Árad a Tisza!) | gestig = [[23 Oktober]] [[2020]] | ontbind = | samesmelting_van = | afgestig_van = [[Fidesz]] | voorafgegaan = | samesmelting_met = | opgevolg = | nuusbrief = | hoofkwartiere = Dobó István utca 16, 3300 Eger | studente_vleuel = | jeugvleuel = Fidelitas | ideologie = Nasionale konserwatisme | nasionaal = | internasionaal = | kleure = lig blou | webwerf = [http://www.fidesz.hu// ''www.fidesz.hu''] }} '''Die Respek- en Vryheidsparty''' ([[Hongaars]]: ''Tisztelet és Szabadság Párt'' [ˈtistɛlɛt ˈeːʃ ˈsɒbɒt͡ʃːaːɡ ˈpaːrt]), algemeen bekend onder sy Hongaarse afkorting '''Tisza-party''' (''Tisza Ptisárt'']),ˈ is 'n [[Konserwatisme|konserwatiewe]]<ref name="conservative">{{bulleted list|{{Cite web |last1=Watson |first1=Nicholas |last2=Ciobanu |first2=Claudia |last3=Intonai |first3=Edit |last4=Eisenchteter |first4=Jules |last5=Dlhopolec |first5=Peter |last6=Todorov |first6=Svetoslav |last7=Necsutu |first7=Madalin |last8=Tesija |first8=Vuk |last9=Stamatoukou |first9=Eleni |date=2024-06-05 |title=EU Elections: Greater Interference; Higher Turnout; More Conservative |url=https://balkaninsight.com/2024/06/05/eu-elections-greater-interference-higher-turnout-more-conservative/ |access-date=2025-06-26 |website=Balkan Insight |language=en-US}}{{cite web|url=https://www.jiia.or.jp/en/column/2024/09/security-fy2024-03.html |title=European Parliament Elections 2024: Eastern European Countries |publisher=The Japan Institute of International Affairs |date=19 September 2024 |author=Manabu Sengoku}}|{{cite news |date= 24 Februarie 2025 |title= Where in Europe is the hard-right on the rise? |url= https://www.thelocal.com/20250224/where-in-europe-is-the-hard-right-on-the-rise |work= The Local |access-date= 7 July 2025}}}}</ref> sentrum tot sentrum-regs <ref name="centre-right">{{bulleted list|{{cite journal |url=https://feps-europe.eu/wp-content/uploads/2024/12/From-Posts-to-Polls-1.pdf |title=From posts to polls. Lessons from the 2024 European Elections on strengthening young people's engagement through effective social media strategies |date=December 2024 |author1=Matteo Dressler |author2=Elena Avramovska |author3=Miriam Candelù |author4=Ognjan Denkovski |author5=Neele Eilers |author6=Michael Jennewein |author7=Tobias Spöri |journal=Policy Study |isbn=9782931233542 |publisher=Foundation for European Progressive Studies (FEPS) and Friedrich Ebert Stiftung |page=60 |quote= Hongarye se sentrum-regse Tisza-party het ook aanslag gekry met kritieke poste wat op Fidesz gemik was.}}|{{cite web|url=https://www.jiia.or.jp/en/column/2024/09/security-fy2024-03.html |title=European Parliament Elections 2024: Eastern European Countries |publisher=The Japan Institute of International Affairs |date=19 September 2024 |author=Manabu Sengoku}}|{{Cite web|url=https://europeelects.eu/hungary/|title=Hungary}}|{{cite news |last= Thorpe |first= Nick |date= 10 Junie 2024 |title= A night of drama in Europe as EU parliament moves to right |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c722rq29x7wo |work= BBC News |location= Budapest |access-date= 11 Junie 2024}}|{{Cite web |date=2024-12-05 |title=How Orbán's challenger turned the tables |url=https://www.politico.eu/article/viktor-orban-fidesz-hungary-challenger-peter-magyar-tisza-party-polls-survey-eu/ |access-date=2025-06-24 |website=POLITICO |language=en}}|{{Cite news |date=2025-06-18 |title=Hungarian opposition party has 15-point-lead ahead of Orban's Fidesz, poll says |url=https://www.reuters.com/world/hungarian-opposition-party-has-15-point-lead-ahead-orbans-fidesz-poll-says-2025-06-18/ |access-date=2025-06-24 |work=Reuters |language=en}}}}</ref> pro-Europese<ref name="european">{{bulleted list|{{cite web |url=https://www.swissinfo.ch/eng/eu%27s-eastern-members-see-strong-performances-by-centrist-parties/80188387 |title=EU's eastern members see strong performances by centrist parties |publisher= SWI swissinfo.ch |date=10 Junie 2024 |author1=Barbara Erling |author2=Gergely Szakacs }}|{{cite web |url=https://www.gisreportsonline.com/r/hungary-magyar/ |title=Peter Magyar's rise is reshaping Hungary's political landscape |publisher=Geopolitical Intelligence Services AG |date=31 Maart 2025 |author=Krisztina Koenen}}|{{cite web |url=https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/osw-commentary/2025-06-05/year-peter-magyar-great-expectations-great-challenges |title=The year of Péter Magyar: great expectations, great challenges |publisher=Centre for Eastern Studies |date= 6 Mei 2025 |author=Ilona Gizińska}}|{{Cite journal |last1=Baranyai |first1=Artúr |last2=Gyulai |first2=Attila |last3=Papp |first3=Zsófia |title=Hungary: Political Developments and Data in 2024: From Scandal to Shake-Up: The Rise of a New Opposition and the Re-Opening of the Political Competition |url=https://ejpr.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/2047-8852.70011 |journal=European Journal of Political Research (Political Data Yearbook) |publication-date=2025-07-14 |doi=10.1111/2047-8852.70011|url-access=subscription}}}}</ref> populistiese<ref name="populist">{{bulleted list|{{cite web|url=https://verfassungsblog.de/beating-populism-with-populism/|title=Beating (Authoritarian) Populism with (Democratic) Populism|website=Verfassungsblog|author=Zoltán Ádám|date=9 April 2026}}|{{Cite web |last=Mátyás |first=Papp Gergely |date=2025-03-09 |title=Milyen szavazókat veszít a gazdasági helyzet miatt a Fidesz, és kiket nyer meg a Tisza? - G7 - Gazdasági sztorik érthetően |url=https://g7.hu/kozelet/20250309/milyen-szavazokat-veszit-a-gazdasagi-helyzet-miatt-a-fidesz-es-kiket-nyer-meg-a-tisza/ |access-date=2025-06-24 |language=hu}}|{{Cite journal |last=Rácz |first=András |year=2024 |title=A Political Landslide in Hungary Challenges Orbán's Regime and the EU |url=https://www.ssoar.info/ssoar/bitstream/handle/document/95333/ssoar-2024-racz-A_Political_Landslide_in_Hungary.pdf?sequence=1&isAllowed=y |journal=DGAP |location=Berlin |publisher=Forschungsinstitut der Deutschen Gesellschaft für Auswärtige Politi |via=SSOAR}}}}</ref>politieke party in Hongarye wat in 2020 gestig is. Dit het vinnig tot prominensie gestyg toe voormalige [[Fidesz]]-partylid [[Péter Magyar]] aangesluit het; lede van sy nie-party beweging "Stand up Hungarians Community" het die meerderheid posisies in die party aanvaar om aan die 2024 Europese Parlement verkiesing deel te neem,<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://telex.hu/belfold/2024/04/10/magyar-peter-partja-valasztasi-bizottsag-nyilvantartasba-vetel|title=A Tisztelet és Szabadság Párttal indul a júniusi választáson Magyar Péter|date=April 10, 2024|website=telex|first=Cseke|last=Balázs|access-date=3 Mei 2024|language=hu}}</ref> en het 7 setels in die Europese Parlement gewen.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/orban-challenger-makes-final-push-ahead-sundays-eu-vote-2024-06-08/|title=Orban challenger makes final push ahead of Sunday's EU vote|publisher=Reuters}}</ref> Die party word gelei deur Péter Magyar, wat op 22 Julie 2024 tot partyleier verkies is. Zoltán Tarr en Andrea Bujdosó dien onderskeidelik as die party se parlementêre leiers in die Europese Parlement en die Algemene Vergadering van Boedapest. == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Politieke partye in Hongarye]] t6xiat42187grzklh82eq7dcemsajhz 2893439 2893436 2026-04-12T20:54:47Z Sobaka 328 skakel 2893439 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Politieke party | party_naam = Tisztelet és Szabadság Párt | afkorting = Tisza | party_logo = TISZA 2024.svg | logobeskrywing = | logo_onderskrif = Die party se logo | leier = [[Péter Magyar]] | slagspreuk = Tisza is ‘n vloed! (Hongaars: Árad a Tisza!) | gestig = [[23 Oktober]] [[2020]] | ontbind = | samesmelting_van = | afgestig_van = [[Fidesz]] | voorafgegaan = | samesmelting_met = | opgevolg = | nuusbrief = | hoofkwartiere = Dobó István utca 16, 3300 Eger | studente_vleuel = | jeugvleuel = Fidelitas | ideologie = Nasionale konserwatisme | nasionaal = | internasionaal = | kleure = lig blou | webwerf = [http://www.fidesz.hu// ''www.fidesz.hu''] }} '''Die Respek- en Vryheidsparty''' ([[Hongaars]]: ''Tisztelet és Szabadság Párt'' [ˈtistɛlɛt ˈeːʃ ˈsɒbɒt͡ʃːaːɡ ˈpaːrt]), algemeen bekend onder sy Hongaarse afkorting '''Tisza-party''' (''Tisza Ptisárt'']),ˈ is 'n [[Konserwatisme|konserwatiewe]]<ref name="conservative">{{bulleted list|{{Cite web |last1=Watson |first1=Nicholas |last2=Ciobanu |first2=Claudia |last3=Intonai |first3=Edit |last4=Eisenchteter |first4=Jules |last5=Dlhopolec |first5=Peter |last6=Todorov |first6=Svetoslav |last7=Necsutu |first7=Madalin |last8=Tesija |first8=Vuk |last9=Stamatoukou |first9=Eleni |date=2024-06-05 |title=EU Elections: Greater Interference; Higher Turnout; More Conservative |url=https://balkaninsight.com/2024/06/05/eu-elections-greater-interference-higher-turnout-more-conservative/ |access-date=2025-06-26 |website=Balkan Insight |language=en-US}}{{cite web|url=https://www.jiia.or.jp/en/column/2024/09/security-fy2024-03.html |title=European Parliament Elections 2024: Eastern European Countries |publisher=The Japan Institute of International Affairs |date=19 September 2024 |author=Manabu Sengoku}}|{{cite news |date= 24 Februarie 2025 |title= Where in Europe is the hard-right on the rise? |url= https://www.thelocal.com/20250224/where-in-europe-is-the-hard-right-on-the-rise |work= The Local |access-date= 7 July 2025}}}}</ref> sentrum tot sentrum-regs <ref name="centre-right">{{bulleted list|{{cite journal |url=https://feps-europe.eu/wp-content/uploads/2024/12/From-Posts-to-Polls-1.pdf |title=From posts to polls. Lessons from the 2024 European Elections on strengthening young people's engagement through effective social media strategies |date=December 2024 |author1=Matteo Dressler |author2=Elena Avramovska |author3=Miriam Candelù |author4=Ognjan Denkovski |author5=Neele Eilers |author6=Michael Jennewein |author7=Tobias Spöri |journal=Policy Study |isbn=9782931233542 |publisher=Foundation for European Progressive Studies (FEPS) and Friedrich Ebert Stiftung |page=60 |quote= Hongarye se sentrum-regse Tisza-party het ook aanslag gekry met kritieke poste wat op Fidesz gemik was.}}|{{cite web|url=https://www.jiia.or.jp/en/column/2024/09/security-fy2024-03.html |title=European Parliament Elections 2024: Eastern European Countries |publisher=The Japan Institute of International Affairs |date=19 September 2024 |author=Manabu Sengoku}}|{{Cite web|url=https://europeelects.eu/hungary/|title=Hungary}}|{{cite news |last= Thorpe |first= Nick |date= 10 Junie 2024 |title= A night of drama in Europe as EU parliament moves to right |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c722rq29x7wo |work= BBC News |location= Budapest |access-date= 11 Junie 2024}}|{{Cite web |date=2024-12-05 |title=How Orbán's challenger turned the tables |url=https://www.politico.eu/article/viktor-orban-fidesz-hungary-challenger-peter-magyar-tisza-party-polls-survey-eu/ |access-date=2025-06-24 |website=POLITICO |language=en}}|{{Cite news |date=2025-06-18 |title=Hungarian opposition party has 15-point-lead ahead of Orban's Fidesz, poll says |url=https://www.reuters.com/world/hungarian-opposition-party-has-15-point-lead-ahead-orbans-fidesz-poll-says-2025-06-18/ |access-date=2025-06-24 |work=Reuters |language=en}}}}</ref> pro-Europese<ref name="european">{{bulleted list|{{cite web |url=https://www.swissinfo.ch/eng/eu%27s-eastern-members-see-strong-performances-by-centrist-parties/80188387 |title=EU's eastern members see strong performances by centrist parties |publisher= SWI swissinfo.ch |date=10 Junie 2024 |author1=Barbara Erling |author2=Gergely Szakacs }}|{{cite web |url=https://www.gisreportsonline.com/r/hungary-magyar/ |title=Peter Magyar's rise is reshaping Hungary's political landscape |publisher=Geopolitical Intelligence Services AG |date=31 Maart 2025 |author=Krisztina Koenen}}|{{cite web |url=https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/osw-commentary/2025-06-05/year-peter-magyar-great-expectations-great-challenges |title=The year of Péter Magyar: great expectations, great challenges |publisher=Centre for Eastern Studies |date= 6 Mei 2025 |author=Ilona Gizińska}}|{{Cite journal |last1=Baranyai |first1=Artúr |last2=Gyulai |first2=Attila |last3=Papp |first3=Zsófia |title=Hungary: Political Developments and Data in 2024: From Scandal to Shake-Up: The Rise of a New Opposition and the Re-Opening of the Political Competition |url=https://ejpr.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/2047-8852.70011 |journal=European Journal of Political Research (Political Data Yearbook) |publication-date=2025-07-14 |doi=10.1111/2047-8852.70011|url-access=subscription}}}}</ref> populistiese<ref name="populist">{{bulleted list|{{cite web|url=https://verfassungsblog.de/beating-populism-with-populism/|title=Beating (Authoritarian) Populism with (Democratic) Populism|website=Verfassungsblog|author=Zoltán Ádám|date=9 April 2026}}|{{Cite web |last=Mátyás |first=Papp Gergely |date=2025-03-09 |title=Milyen szavazókat veszít a gazdasági helyzet miatt a Fidesz, és kiket nyer meg a Tisza? - G7 - Gazdasági sztorik érthetően |url=https://g7.hu/kozelet/20250309/milyen-szavazokat-veszit-a-gazdasagi-helyzet-miatt-a-fidesz-es-kiket-nyer-meg-a-tisza/ |access-date=2025-06-24 |language=hu}}|{{Cite journal |last=Rácz |first=András |year=2024 |title=A Political Landslide in Hungary Challenges Orbán's Regime and the EU |url=https://www.ssoar.info/ssoar/bitstream/handle/document/95333/ssoar-2024-racz-A_Political_Landslide_in_Hungary.pdf?sequence=1&isAllowed=y |journal=DGAP |location=Berlin |publisher=Forschungsinstitut der Deutschen Gesellschaft für Auswärtige Politi |via=SSOAR}}}}</ref>politieke party in [[Hongarye]] wat in 2020 gestig is. Dit het vinnig tot prominensie gestyg toe voormalige [[Fidesz]]-partylid [[Péter Magyar]] aangesluit het; lede van sy nie-party beweging "Stand up Hungarians Community" het die meerderheid posisies in die party aanvaar om aan die [[2024 Europese Parlementsverkiesings]] deel te neem,<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://telex.hu/belfold/2024/04/10/magyar-peter-partja-valasztasi-bizottsag-nyilvantartasba-vetel|title=A Tisztelet és Szabadság Párttal indul a júniusi választáson Magyar Péter|date=April 10, 2024|website=telex|first=Cseke|last=Balázs|access-date=3 Mei 2024|language=hu}}</ref> en het 7 setels in die Europese Parlement gewen.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/orban-challenger-makes-final-push-ahead-sundays-eu-vote-2024-06-08/|title=Orban challenger makes final push ahead of Sunday's EU vote|publisher=Reuters}}</ref> Die party word gelei deur Péter Magyar, wat op 22 Julie 2024 tot partyleier verkies is. Zoltán Tarr en Andrea Bujdosó dien onderskeidelik as die party se parlementêre leiers in die Europese Parlement en die Algemene Vergadering van Boedapest. == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Politieke partye in Hongarye]] pc0gh1k4djqyjdt6k7wv6ou4mxfnza7 1 460060 2893437 2026-04-12T20:45:28Z Sobaka 328 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2893437 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460061 2893466 2026-04-13T06:29:39Z Sambrenxx 206144 Nuwe bladsy geskep met '{{Inligtingskas Musikale kunstenaar|Name=Federico Cabras|image=File:Federico Cabras.jpg|birth_date={{geboortedatum en ouderdom|1997|09|29|df=yes}}|birth_place=Italy}} '''Federico Cabras''' ook bekend as Fred Bugs (gebore 29 September 1997 in Bosa, Italië), is 'n Italiaanse kunstenaar, skrywer en draaiboekskrywer.<ref>{{Cite web|url=https://www.artchive.com/artists/fred-bugs/|title=Fred Bugs (Federico Cabras) – Artwork and Bio of the Italian Painter – Artchive|...' 2893466 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar|Name=Federico Cabras|image=File:Federico Cabras.jpg|birth_date={{geboortedatum en ouderdom|1997|09|29|df=yes}}|birth_place=Italy}} '''Federico Cabras''' ook bekend as Fred Bugs (gebore 29 September 1997 in Bosa, Italië), is 'n Italiaanse kunstenaar, skrywer en draaiboekskrywer.<ref>{{Cite web|url=https://www.artchive.com/artists/fred-bugs/|title=Fred Bugs (Federico Cabras) – Artwork and Bio of the Italian Painter – Artchive|language=en-US|access-date=2026-04-13}}</ref> Hy is veral bekend vir sy kenmerkende tekeninge van infantiele figure wat met primitivisme geassosieer word. Deur papier of karton as sy doek te gebruik, beeld Cabras die teenstrydighede van die samelewing op 'n lewendige, outentieke en spontane manier uit.<ref>{{Cite web|url=https://www.vanillamagazine.it/il-realismo-nellarte-fred-bugs/|title=Il Realismo Nell’Arte: Fred Bugs – Vanilla Magazine|language=it-IT|access-date=2026-04-13}}</ref> Cabras se verbeeldingryke benadering tot kuns het die aandag van versamelaars en kunsliefhebbers wêreldwyd getrek.<ref>{{Cite web|url=https://news.marketersmedia.com/fred-bugs-art-announces-exclusive-nft-collection-exploring-mental-health-through-neo-expressionism/89130353|title=Fred Bugs Art Announces Exclusive NFT Collection Exploring Mental Health Through Neo-Expressionism|website=news.marketersmedia.com|language=en|access-date=2026-04-13|last3=Kingdom|first3=United|last4=May 20|last5=2024}}</ref> Oor die jare het sy unieke styl gehore bekoor, en in 2021 was sy deelname aan 'n internasionale uitstalling in Venesië 'n beduidende erkenning waarna hy gretig uitgesien het.<ref>{{Cite web|url=https://www.askart.com/bio/Fred_Bugs_Cabras/11392351/Fred_Bugs_Cabras|title=Federico (Fred Bugs) Cabras}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://pausemag.co.uk/2024/07/the-artist-fred-bugs-and-his-fashion-approach/|title=The Artist Fred Bugs and His Fashion Approach|date=2024-07-01|website=PAUSE Online {{!}} Men's Fashion, Street Style, Fashion News & Streetwear|language=en-GB|access-date=2026-04-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://trendyartideas.com/fred-bugs-abstract-cartoonist-artist-federico-cabras/|title=Fred Bugs: Italian Abstract Cartoonist Artist Federico Cabras|last=submission|date=2022-11-16|website=Trendy Art Ideas|language=en-GB|access-date=2026-04-13}}</ref> ==Verwysings == 2knv30ylh5i8phcjs7i8ohhu9zrt5cc 3 460062 2893470 2026-04-13T07:00:40Z Aliwal2012 39067 Argiveer 2025 geselse 2893470 wikitext text/x-wiki {{argief}} == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:24, 26 Januarie 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Bot flag removal request for Purbo T == Hi, the account [[Special:CentralAuth/Purbo T|Purbo T]] is globally locked, and the owner is confirmed to be deceased. Since it still has the bot flag on this wiki, I suggest the flag be removed. You can check its rights here: [[Special:ListUsers/bot|List of bots]] / [[Special:UserRights/Purbo T|User rights for Purbo T]]. Thanks. cc, {{Ping|Naudefj|SpesBona}} [[Gebruiker:MdsShakil|MdsShakil]] ([[Gebruikerbespreking:MdsShakil|kontak]]) 16:33, 1 April 2025 (UTC) :{{ping|Rooiratel}} en {{ping|Pynappel}}, kan julle asb. hier help? Ek het nie 'n idee wat om te doen nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:30, 1 April 2025 (UTC) ::Deon, MdsShakil vra ons om Purbo_T van sy botvlag te ontneem, aangesien hy reeds in 2016 oorlede is. Ek het dit nou gedoen. {{Ping|MdsShakil}} {{uitgevoer}}. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:40, 1 April 2025 (UTC) :::Baie dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:44, 1 April 2025 (UTC) == Verwysing vir [[Sandjakkalskoffie]] == Hi Oesjaar, ek het nou jou artikel [[Sandjakkalskoffie]] besoek, en wou die verwysing na "Treetags" naslaan...maar dis onsamehangend op hulle webblad...ellelang deurmekaar lys. Kan jy kyk daarna asb? Dankbaar --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:43, 2 April 2025 (UTC) :Die boom is daar onder ''Tricalysia maputensis'' 'n sinoniem, Probeer control-F met die Tricalysia maputensis of 669.1. Jy sal die spesie kry. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:51, 2 April 2025 (UTC) ::Dankie, FSA 699.1 [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:14, 2 April 2025 (UTC) == [[Mcebisi Jonas]] == Asseblief Deon, ek is nog besig met [[Mcebisi Jonas]], die bronne sal nou volg!--[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:48, 15 April 2025 (UTC) :Dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:57, 15 April 2025 (UTC) :: @[[Gebruiker:Oesjaar]] Ek is klaar met Mcebisi Jonas. Daar is nou 51 verwysings gelys in die artikel. Geniet dit! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:15, 15 April 2025 (UTC) == Sampioenname == [https://journals.satnt.aosis.co.za/index.php/satnt/article/download/900/1874 Hier] is 'n lys van sampioenname. Gedink jy sou belang stel vir die dag wanneer jy met die sampioene begin. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:55, 11 Junie 2025 (UTC) == takson sjabloon == @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] gebruik asb. [[Sjabloon:Taksonomie/Salvadora (plant)]]. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:06, 14 Julie 2025 (UTC) :Sien my verandering op [[Salvadora australis]] vir 'n voorbeeld. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:39, 14 Julie 2025 (UTC) == [[Napels]] == Hey, please acknowledge I have removed hoaxes/spam of [[:w:en:WP:LTA/ALS]], which is a known long term abuser and crosswiki hoaxer. Please revert your revert. Stay safe, [[Gebruiker:A09|A09]] ([[Gebruikerbespreking:A09|kontak]]) 10:03, 19 Julie 2025 (UTC) == Jagster == Ek probeer om jou 2000+ oudiolêers goed te gebruik op Wikiwoordeboek, maar sommige woorde verbaas my, soos die woord jagster. Eers het ek gedink dit was iemand wat jags is, maar ek kan geen voorbeelde daarvan vind nie. Die Engelse wikti sê dit is 'n "hunter". 'n Vroulike een miskien? Maar ek kan ook nie regtig bewys daarvan vind nie. Ek het wel een bewys van iets baie anders gevind. So anders dat ek dit moeilik vind om daarin te glo. Kyk gerus. [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 21:38, 29 Julie 2025 (UTC) == David Woodard == Beste Oesjaar. Dit spyt my maar ek moet jou vermaan as volg: Jy het nie die gemeenskap (altans 3 bydraers) se konsensus om [[David Woodard]] te skrap nie. Daar was kommentaar van Pynappel, Vryheidsfront minus en Aliwal2012 wat versoek het dat die artikel behou moet word. Jy gaan nou teen hierdie versoek deur dit aanhoudend te skrap. Dit is nie wat 'n burokraat behoort te doen nie, asseblief, heroorweeg jou aksies. Groete, Gert --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:58, 20 Augustus 2025 (UTC) :: Die artikel is deur AL die ander taal Wikipedia's (343) geskrap:rede SPAM. Wat jy nie na verwys nie is dat [[Gebruiker:BurgertB]] ook bevestig het dat die artikel geen ensiklopediese waarde het nie. Die kanse dat net jy en Pynappel reg is en die hele wêreld verkeerd is nul. Onthou ook asb toe jy my laas aangeval het oor Prince Dlamini waar ek en die res van wêreld reg was. Gister is 'n Pakistani artikel verwyder sonder dat julle proses gevolg is, geen klagtes van my kant nie. Wonderlik die dubbele standaarde. 'n Week of twee terug is ander artikels verwyder sonder dat julle proses gevolg is nie. Terwyl ons praat, ek het boodskappe in die verlede na jou gestuur om bronne by artikels wat jy geskep het te voeg, sonder suskes. Nou dag het ek jou gevra om te kyk na 'n artikel oor 'n siekte, maagkoors ek dink, jy het nie eers gereageer nie. Die rede: ek dink jy is baie meer kundig op daardie gebied as wat ek ooit sal wees. Dankie dat jy my artikel oor die X-15 se bronne net verwyder terwyl ek besig is daarmee. Ek het gewag vir bevestiging van woorde van VivA en die WAT, dit neem tyg ongelukkig want daar bestaan nie meer vakkundige woordeboeke.. Ek is jammer ek ken nie al die Afrikaanse woorde nie. Ek vra ook omverskoning vir my foute. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:11, 20 Augustus 2025 (UTC) == [[Consolidated B-24 Liberator]] == {{Gebruikervoorblad|Consolidated B-24 Liberator}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 24 Augustus 2025 (UTC) :Geluk harde werker! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 02:58, 25 Augustus 2025 (UTC) == Versper == Hallo. Dink jy nie om iemand 6 maande te versper is te lank nie? Ek weet hulle voeg gemors in artikels, maar meeste is nie kwaadwillig nie. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 17:27, 29 Augustus 2025 (UTC) == Vis == Yes mnr. Ek wil hierdie bladsy [[en:Garfish]] vertaal. Wat sal dit in Afrikaans wees? Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 17:55, 8 September 2025 (UTC) :: Hy het nie 'n Afrikaanse naam nie en ek twyfel of hy ooit een sal kry. Sien [https://fishbase.org/ComNames/47 Name] Ongelukkig is prof Phil Heemstra oorlede, hy het my altyd gehelp. Gebruik net sy taksonomiese naam. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:03, 8 September 2025 (UTC) :::Baie dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:38, 8 September 2025 (UTC) == [[Amaro coffee academy]] == Could you please delete this page as spam and block [[Special:Contribs/Alospd|Alospd]]? Thanks in advance. [[Gebruiker:NguoiDungKhongDinhDanh|NguoiDungKhongDinhDanh]] ([[Gebruikerbespreking:NguoiDungKhongDinhDanh|kontak]]) 17:51, 10 September 2025 (UTC) == Wolfskloue == Er probeer om die woordeskat van die hoërskole 'n plekkie op Wikiwoordeboek te gee, maar ek sukkel met die woord [[wolfsklou]] <ref>[https://www.cambridge.org/ga/files/4415/8459/7309/Ken___Verstaan_Lewenswetenskappe_Graad_10_Onderwysersgids.pdf Cambridge Graad 10 onderwysersgids; 2020]</ref> wat hulle kry omrede dit 'n [[sonefossiel]] is. Wat ek begryp is dat dit 'n groep baie ou vaatplante is wat reeds in de Paleosoïkum bestaan het, steeds vandag bestaan en geen blomme het nie. Kan jy nie jou plantjies-prof daaroor 'n verhaaltjie laat skrywe nie? Ek het op en.wiki gekyk wat die filogenie is maar dis baie ingewikkeld. Geen idee wat onder die Afrikaanse woord wolfsklou presies verstaan word nie. Word hulle in Suid-Afrika aangetref? [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 12:10, 20 September 2025 (UTC) [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 12:10, 20 September 2025 (UTC) ::Lyco + podium = Lycopodium. Der Wolf in mir erwacht. Ook bekend as aardmos, en kolfmos. Met dank aan die [[Woordeboek van die Afrikaanse Taal]]. :::(iii) ''Pteridophyta ... wat uit perdesterte (Equisetum), die kolfmosse (Lycopodium) en varings bestaan ...'' (Goossens–Botha: Plantk.2, '''1954''', 273). :::(Die Afdeling ''Pteridophyta''') sluit onder andere kolfmosse, perdesterte en egte varings in (H.P. v.d. Schijff, e.a.: Alg. Plantk., '''1970''', 224).[[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 12:19, 20 September 2025 (UTC) :::Ja, soos jy kan sien, het ek die definisie beperk tot die genus ''Lycopedium'', maar die woord kan wel gebruik word vir die familie, die orde of wat ook al. Veral soos dit op die hoërskool gebruik word. Ek twyfel of dit so ver as die Pteridofiete sal gaan, maar ek weet nie omrede hulle oor die Devoon praat nie. :::En dit sal lekker wees om 'n paar hiponieme by te voeg, d.w.s. spesies. Veral wat in SA voorkom. Oh, en kolfmos is dalk 'n anglisisme (clubmoss) :::[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 16:45, 20 September 2025 (UTC) ::::[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] se uiteensetting is korrek. Let egter daarop dat "Pteridophyta" vroeër gebruik is as groepsnaam vir beide die varings en die varingagtiges, maar deesdae slegs informeel gebruik word as “pteridofiete” vir beide groepe (wat nie noodwendig naverwant is aan mekaar nie). Die klassifikasie van varings en varingagtiges het aansienlik verander oor tyd en dit is ’n potensiële bron van verwarring. Die klassifikasie wat deesdae aanbeveel word is dié van die '''Pteridophyte Phylogeny Group I system (PPG I)''', wat in 2016 voorgestel is. Dit is ook die klassifikasie wat deur Wikipedia (Engels) gevolg word, asook Wikimedia Commons. In kort, '''PPG I''' erken vier klasse van lewende lycofiete en varings, naamlik (1) '''Lycopodiopsida''' (the lycofiete: kolfmosse (of wolfskloue), selaginellas (aarmosse), biesiesvarings); (2) '''Polypodiopsida''' (ware varings); (3) '''Equisetopsida''' (perdesterte); (4) '''Psilotopsida''' (besemvarings, addertonge). Ek beveel aan dat die Afrikaanse Wikipedia sover moontlik die '''PPG I''' klassifikasie as riglyn gebruik (vermoed dit word reeds gedoen), naamlik '''PPG I, 2016'''. A community‐derived classification for extant lycophytes and ferns. ''Journal of Systematics and Evolution'' 54(6): 563–603. Beste groete, [[Gebruiker:SAplants|SAplants]] ([[Gebruikerbespreking:SAplants|kontak]]) 08:37, 21 September 2025 (UTC) :::::Baie dankie! Ek het die Wikiwoordeboekbladsye [[wikt:kolfmos]], [[wikt:wolfsklou]], [[wikt:biesiesvaring]] geskep en van [[wikt:lycofiet]] hulle hiperoniem gemaak. Is daar 'n Afrikaanse naam vir die uitgestorwe Lepidodendron? In nl is dit ''schubboom'' en in en ''scale tree'', maar ek kan 'skaalboom' nie vind nie. [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 11:23, 23 September 2025 (UTC) ::::::Na die beste van my wete is daar nie 'n oorpronklike Afrikaanse volksnaam vir die fossiele ''Lepidodendon'' nie. Die Nederlandse en Engelse name verwys natuurlik na die diamantvormige littekens wat op die stam gelaat is deur blare wat afgeval het en wat aan skubbe herinner. "Skubboom" sou seker nie onvanpas wees as Afrikaanse naam nie. Beste groete, [[Gebruiker:SAplants|SAplants]] ([[Gebruikerbespreking:SAplants|kontak]]) 10:34, 25 September 2025 (UTC) {{Verwysings}} == [[DR Kongo]] == Hallo mnr. Oesjaar. Kan u asseblief sê waarna “DR Kongo” nog kan verwys, buiten die [[Demokratiese Republiek die Kongo]]? Volgens die Afrikaanse Wikipedia-bladsy is “DR Kongo”, sowel as “DRK”, ’n algemene benaming vir die Demokratiese Republiek van die Kongo. [[Gebruiker:Vryheid vir Suid-Afrika|Vryheid vir Suid-Afrika]] ([[Gebruikerbespreking:Vryheid vir Suid-Afrika|kontak]]) 15:38, 24 Desember 2025 (UTC) : Wat sê die woordeboeke? [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:21, 24 Desember 2025 (UTC) g28oun91ezfljidz3uqn4hu5ltx52ts 0 460063 2893490 2026-04-13T11:57:18Z Oesjaar 7467 Nuwe genus. 2893490 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = |image_caption = |display_parents = 3 |taxon = Cassine |authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753) |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center> |synonyms = }} '''''Cassine''''' is 'n [[genus]] van [[Boom|bome]], soms [[struik]]e, wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] Celastraceae. Die genus is [[inheems]] aan [[Afrika]] en [[Asië]]. == Spesies == Daar is elf [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:6532-1 Plants of the World Online]</ref> {{div col|colwidth=20em}} * ''[[Cassine albens]]'' <small>(Retz.) Kosterm.</small> * ''[[Cassine balae]]'' <small>Kosterm.</small> * ''[[Cassine burkeana]]'' <small>(Sond.) Kuntze</small> * ''[[Cassine congylos]]'' <small>Kosterm.</small> * ''[[Cassine grossa]]'' <small>(Wall.) Kosterm.</small> * ''[[Cassine kedarnathii]]'' <small>Sasidh. & Swarupan.</small> * ''[[Cassine koordersii]]'' <small>Kosterm.</small> * ''[[Cassine micrantha]]'' <small>Loes.</small> * ''[[Cassine obiensis]]'' <small>Kosterm.</small> * ''[[Cassine parvifolia]]'' <small>Sond.</small> * ''[[Cassine peragua]]'' <small>L.</small> {{div col end}} == Verwysings == {{verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Cassine| ]] ernegset9mkius54nm3sg4aotj7yv5c